Vikipediya:Tahrirlar soniga koʻra vikipediyachilar roʻyxati

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="uz">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikipediya</sitename>
    <dbname>uzwiki</dbname>
    <base>https://uz.wikipedia.org/wiki/Bosh_Sahifa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Maxsus</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Munozara</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Foydalanuvchi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Foydalanuvchi munozarasi</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Vikipediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Vikipediya munozarasi</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Fayl munozarasi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki munozarasi</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Andoza</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Andoza munozarasi</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Yordam</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Yordam munozarasi</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Turkum</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Turkum munozarasi</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal munozarasi</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Loyiha</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Loyiha munozarasi</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Modul munozarasi</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Vikipediya:Tahrirlar soniga koʻra vikipediyachilar roʻyxati</title>
    <ns>4</ns>
    <id>2552</id>
    <revision>
      <id>6273064</id>
      <parentid>6272598</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>17813</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maʼlumotlar yangilandi</comment>
      <origin>6273064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28294" sha1="7rk4sc5ge8y9ixiw9s9yd99rj6pthxq" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:Abdufattohov Ibrohimjon|Abdufattohov Ibrohimjon]] || [[Special:Contributions/Abdufattohov Ibrohimjon|{{formatnum:209218}}]] || {{Permissions|Abdufattohov Ibrohimjon}}
|-
| 2 || [[User:ShohjahonSobirov|ShohjahonSobirov]] || [[Special:Contributions/ShohjahonSobirov|{{formatnum:201174}}]] || {{Permissions|ShohjahonSobirov}}
|-
| 3 || [[User:Mirzoulugʻbek|Mirzoulugʻbek]] || [[Special:Contributions/Mirzoulugʻbek|{{formatnum:166852}}]] || {{Permissions|Mirzoulugʻbek}}
|-
| 4 || [[User:AnvarxonM|AnvarxonM]] || [[Special:Contributions/AnvarxonM|{{formatnum:79516}}]] || {{Permissions|AnvarxonM}}
|-
| 5 || [[User:Malikxan|Malikxan]] || [[Special:Contributions/Malikxan|{{formatnum:69981}}]] || {{Permissions|Malikxan}}
|-
| 6 || [[User:PlanespotterA320|PlanespotterA320]] || [[Special:Contributions/PlanespotterA320|{{formatnum:66045}}]] || {{Permissions|PlanespotterA320}}
|-
| 7 || [[User:Kagansky|Kagansky]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:53601}}]] || {{Permissions|Kagansky}}
|-
| 8 || [[User:Janob Mirzaolim|Janob Mirzaolim]] || [[Special:Contributions/Janob Mirzaolim|{{formatnum:50107}}]] || {{Permissions|Janob Mirzaolim}}
|-
| 9 || [[User:Umarxon III|Umarxon III]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:40738}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 10 || [[User:Bekipediya|Bekipediya]] || [[Special:Contributions/Bekipediya|{{formatnum:38059}}]] || {{Permissions|Bekipediya}}
|-
| 11 || [[User:Nataev|Nataev]] || [[Special:Contributions/Nataev|{{formatnum:33790}}]] || {{Permissions|Nataev}}
|-
| 12 || [[User:Ahror Akramovich|Ahror Akramovich]] || [[Special:Contributions/Ahror Akramovich|{{formatnum:33350}}]] || {{Permissions|Ahror Akramovich}}
|-
| 13 || [[User:Panpanchik|Panpanchik]] || [[Special:Contributions/Panpanchik|{{formatnum:32018}}]] || {{Permissions|Panpanchik}}
|-
| 14 || [[User:Muzaffar Murodovich|Muzaffar Murodovich]] || [[Special:Contributions/Muzaffar Murodovich|{{formatnum:25517}}]] || {{Permissions|Muzaffar Murodovich}}
|-
| 15 || [[User:Albatros777|Albatros777]] || [[Special:Contributions/Albatros777|{{formatnum:22562}}]] || {{Permissions|Albatros777}}
|-
| 16 || [[User:Salazarov|Salazarov]] || [[Special:Contributions/Salazarov|{{formatnum:22201}}]] || {{Permissions|Salazarov}}
|-
| 17 || [[User:Diwikiped|Diwikiped]] || [[Special:Contributions/Diwikiped|{{formatnum:20041}}]] || {{Permissions|Diwikiped}}
|-
| 18 || [[User:Laziz Baxtiyorov|Laziz Baxtiyorov]] || [[Special:Contributions/Laziz Baxtiyorov|{{formatnum:19886}}]] || {{Permissions|Laziz Baxtiyorov}}
|-
| 19 || [[User:Mrshaxas|Mrshaxas]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:19859}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}}
|-
| 20 || [[User:Humoyun Qodirov|Humoyun Qodirov]] || [[Special:Contributions/Humoyun Qodirov|{{formatnum:19077}}]] || {{Permissions|Humoyun Qodirov}}
|-
| 21 || [[User:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] || [[Special:Contributions/Artemev Nikolay|{{formatnum:19056}}]] || {{Permissions|Artemev Nikolay}}
|-
| 22 || [[User:Abdulla|Abdulla]] || [[Special:Contributions/Abdulla|{{formatnum:19014}}]] || {{Permissions|Abdulla}}
|-
| 23 || [[User:Alpasli|Alpasli]] || [[Special:Contributions/Alpasli|{{formatnum:18820}}]] || {{Permissions|Alpasli}}
|-
| 24 || [[User:Vikichizar|Vikichizar]] || [[Special:Contributions/Vikichizar|{{formatnum:18062}}]] || {{Permissions|Vikichizar}}
|-
| 25 || [[User:Oblakulova|Oblakulova]] || [[Special:Contributions/Oblakulova|{{formatnum:16730}}]] || {{Permissions|Oblakulova}}
|-
| 26 || [[User:Shahriyorxon|Shahriyorxon]] || [[Special:Contributions/Shahriyorxon|{{formatnum:16640}}]] || {{Permissions|Shahriyorxon}}
|-
| 27 || [[User:Husniddin Rasulov|Husniddin Rasulov]] || [[Special:Contributions/Husniddin Rasulov|{{formatnum:15775}}]] || {{Permissions|Husniddin Rasulov}}
|-
| 28 || [[User:Muxriddin Azimov|Muxriddin Azimov]] || [[Special:Contributions/Muxriddin Azimov|{{formatnum:14708}}]] || {{Permissions|Muxriddin Azimov}}
|-
| 29 || [[User:Ikromova Guli|Ikromova Guli]] || [[Special:Contributions/Ikromova Guli|{{formatnum:14521}}]] || {{Permissions|Ikromova Guli}}
|-
| 30 || [[User:Tewayev|Tewayev]] || [[Special:Contributions/Tewayev|{{formatnum:13943}}]] || {{Permissions|Tewayev}}
|-
| 31 || [[User:Mirishkorlik|Mirishkorlik]] || [[Special:Contributions/Mirishkorlik|{{formatnum:12641}}]] || {{Permissions|Mirishkorlik}}
|-
| 32 || [[User:Jamshid Nurkulov|Jamshid Nurkulov]] || [[Special:Contributions/Jamshid Nurkulov|{{formatnum:12540}}]] || {{Permissions|Jamshid Nurkulov}}
|-
| 33 || [[User:Xumoshox Ismoilova|Xumoshox Ismoilova]] || [[Special:Contributions/Xumoshox Ismoilova|{{formatnum:12450}}]] || {{Permissions|Xumoshox Ismoilova}}
|-
| 34 || [[User:Amir.Temur|Amir.Temur]] || [[Special:Contributions/Amir.Temur|{{formatnum:12062}}]] || {{Permissions|Amir.Temur}}
|-
| 35 || [[User:ShHamrayev|ShHamrayev]] || [[Special:Contributions/ShHamrayev|{{formatnum:11755}}]] || {{Permissions|ShHamrayev}}
|-
| 36 || [[User:7Devona|7Devona]] || [[Special:Contributions/7Devona|{{formatnum:11191}}]] || {{Permissions|7Devona}}
|-
| 37 || [[User:SemWikipediya|SemWikipediya]] || [[Special:Contributions/SemWikipediya|{{formatnum:11008}}]] || {{Permissions|SemWikipediya}}
|-
| 38 || [[User:Komilkhuja|Komilkhuja]] || [[Special:Contributions/Komilkhuja|{{formatnum:10477}}]] || {{Permissions|Komilkhuja}}
|-
| 39 || [[User:Usmonov Gayrat|Usmonov Gayrat]] || [[Special:Contributions/Usmonov Gayrat|{{formatnum:10331}}]] || {{Permissions|Usmonov Gayrat}}
|-
| 40 || [[User:Finikchik|Finikchik]] || [[Special:Contributions/Finikchik|{{formatnum:10292}}]] || {{Permissions|Finikchik}}
|-
| 41 || [[User:Uzgen|Uzgen]] || [[Special:Contributions/Uzgen|{{formatnum:9648}}]] || {{Permissions|Uzgen}}
|-
| 42 || [[User:Axadjon1|Axadjon1]] || [[Special:Contributions/Axadjon1|{{formatnum:9575}}]] || {{Permissions|Axadjon1}}
|-
| 43 || [[User:Murodovazizmurod|Murodovazizmurod]] || [[Special:Contributions/Murodovazizmurod|{{formatnum:9320}}]] || {{Permissions|Murodovazizmurod}}
|-
| 44 || [[User:Javoxir Yorqulov|Javoxir Yorqulov]] || [[Special:Contributions/Javoxir Yorqulov|{{formatnum:9141}}]] || {{Permissions|Javoxir Yorqulov}}
|-
| 45 || [[User:Casual|Casual]] || [[Special:Contributions/Casual|{{formatnum:9048}}]] || {{Permissions|Casual}}
|-
| 46 || [[User:Sitora Oblakulova|Sitora Oblakulova]] || [[Special:Contributions/Sitora Oblakulova|{{formatnum:9024}}]] || {{Permissions|Sitora Oblakulova}}
|-
| 47 || [[User:MirfayzbekAbdullayev|MirfayzbekAbdullayev]] || [[Special:Contributions/MirfayzbekAbdullayev|{{formatnum:8878}}]] || {{Permissions|MirfayzbekAbdullayev}}
|-
| 48 || [[User:Creobek|Creobek]] || [[Special:Contributions/Creobek|{{formatnum:8866}}]] || {{Permissions|Creobek}}
|-
| 49 || [[User:Rtfroot|Rtfroot]] || [[Special:Contributions/Rtfroot|{{formatnum:8817}}]] || {{Permissions|Rtfroot}}
|-
| 50 || [[User:Visola Tangirova|Visola Tangirova]] || [[Special:Contributions/Visola Tangirova|{{formatnum:8774}}]] || {{Permissions|Visola Tangirova}}
|-
| 51 || [[User:FreetimeeditorII|FreetimeeditorII]] || [[Special:Contributions/FreetimeeditorII|{{formatnum:8512}}]] || {{Permissions|FreetimeeditorII}}
|-
| 52 || [[User:Xusinboy Bekchanov|Xusinboy Bekchanov]] || [[Special:Contributions/Xusinboy Bekchanov|{{formatnum:8322}}]] || {{Permissions|Xusinboy Bekchanov}}
|-
| 53 || [[User:Sherzod11W|Sherzod11W]] || [[Special:Contributions/Sherzod11W|{{formatnum:8132}}]] || {{Permissions|Sherzod11W}}
|-
| 54 || [[User:Azizxon Muzaffarov|Azizxon Muzaffarov]] || [[Special:Contributions/Azizxon Muzaffarov|{{formatnum:8130}}]] || {{Permissions|Azizxon Muzaffarov}}
|-
| 55 || [[User:MrKrasav4ik|MrKrasav4ik]] || [[Special:Contributions/MrKrasav4ik|{{formatnum:8104}}]] || {{Permissions|MrKrasav4ik}}
|-
| 56 || [[User:Hasan Xamidovich|Hasan Xamidovich]] || [[Special:Contributions/Hasan Xamidovich|{{formatnum:8083}}]] || {{Permissions|Hasan Xamidovich}}
|-
| 57 || [[User:KWiki78|KWiki78]] || [[Special:Contributions/KWiki78|{{formatnum:8059}}]] || {{Permissions|KWiki78}}
|-
| 58 || [[User:OneAzimov|OneAzimov]] || [[Special:Contributions/OneAzimov|{{formatnum:7837}}]] || {{Permissions|OneAzimov}}
|-
| 59 || [[User:Anjaniy|Anjaniy]] || [[Special:Contributions/Anjaniy|{{formatnum:7763}}]] || {{Permissions|Anjaniy}}
|-
| 60 || [[User:Boboyev1996|Boboyev1996]] || [[Special:Contributions/Boboyev1996|{{formatnum:7737}}]] || {{Permissions|Boboyev1996}}
|-
| 61 || [[User:Nataeva|Nataeva]] || [[Special:Contributions/Nataeva|{{formatnum:7673}}]] || {{Permissions|Nataeva}}
|-
| 62 || [[User:Boburjon Xidirov|Boburjon Xidirov]] || [[Special:Contributions/Boburjon Xidirov|{{formatnum:7548}}]] || {{Permissions|Boburjon Xidirov}}
|-
| 63 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:7432}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}}
|-
| 64 || [[User:Akobir abdimuminov|Akobir abdimuminov]] || [[Special:Contributions/Akobir abdimuminov|{{formatnum:7295}}]] || {{Permissions|Akobir abdimuminov}}
|-
| 65 || [[User:Olimidono|Olimidono]] || [[Special:Contributions/Olimidono|{{formatnum:7176}}]] || {{Permissions|Olimidono}}
|-
| 66 || [[User:Olaf Studt|Olaf Studt]] || [[Special:Contributions/Olaf Studt|{{formatnum:7027}}]] || {{Permissions|Olaf Studt}}
|-
| 67 || [[User:FarhodShaymanov|FarhodShaymanov]] || [[Special:Contributions/FarhodShaymanov|{{formatnum:6586}}]] || {{Permissions|FarhodShaymanov}}
|-
| 68 || [[User:FaridShavkatullayev|FaridShavkatullayev]] || [[Special:Contributions/FaridShavkatullayev|{{formatnum:6532}}]] || {{Permissions|FaridShavkatullayev}}
|-
| 69 || [[User:Wikivikipediya|Wikivikipediya]] || [[Special:Contributions/Wikivikipediya|{{formatnum:6519}}]] || {{Permissions|Wikivikipediya}}
|-
| 70 || [[User:AnnaDelvey|AnnaDelvey]] || [[Special:Contributions/AnnaDelvey|{{formatnum:6514}}]] || {{Permissions|AnnaDelvey}}
|-
| 71 || [[User:Odilbek Irisqulov|Odilbek Irisqulov]] || [[Special:Contributions/Odilbek Irisqulov|{{formatnum:6505}}]] || {{Permissions|Odilbek Irisqulov}}
|-
| 72 || [[User:Khronos13|Khronos13]] || [[Special:Contributions/Khronos13|{{formatnum:6451}}]] || {{Permissions|Khronos13}}
|-
| 73 || [[User:TimmyvikipediyWiki|TimmyvikipediyWiki]] || [[Special:Contributions/TimmyvikipediyWiki|{{formatnum:6360}}]] || {{Permissions|TimmyvikipediyWiki}}
|-
| 74 || [[User:MrshaxasBot|MrshaxasBot]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:6288}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}}
|-
| 75 || [[User:Miss Kamola|Miss Kamola]] || [[Special:Contributions/Miss Kamola|{{formatnum:6283}}]] || {{Permissions|Miss Kamola}}
|-
| 76 || [[User:Omensweans|Omensweans]] || [[Special:Contributions/Omensweans|{{formatnum:6243}}]] || {{Permissions|Omensweans}}
|-
| 77 || [[User:Khasan azim1|Khasan azim1]] || [[Special:Contributions/Khasan azim1|{{formatnum:6138}}]] || {{Permissions|Khasan azim1}}
|-
| 78 || [[User:Muhammadjon1510|Muhammadjon1510]] || [[Special:Contributions/Muhammadjon1510|{{formatnum:6119}}]] || {{Permissions|Muhammadjon1510}}
|-
| 79 || [[User:Farrukh Askaraliev|Farrukh Askaraliev]] || [[Special:Contributions/Farrukh Askaraliev|{{formatnum:6009}}]] || {{Permissions|Farrukh Askaraliev}}
|-
| 80 || [[User:Xoqoni Said|Xoqoni Said]] || [[Special:Contributions/Xoqoni Said|{{formatnum:5962}}]] || {{Permissions|Xoqoni Said}}
|-
| 81 || [[User:Wikisurgery94|Wikisurgery94]] || [[Special:Contributions/Wikisurgery94|{{formatnum:5813}}]] || {{Permissions|Wikisurgery94}}
|-
| 82 || [[User:Tilkobles|Tilkobles]] || [[Special:Contributions/Tilkobles|{{formatnum:5793}}]] || {{Permissions|Tilkobles}}
|-
| 83 || [[User:Umid1108|Umid1108]] || [[Special:Contributions/Umid1108|{{formatnum:5738}}]] || {{Permissions|Umid1108}}
|-
| 84 || [[User:Lazizbek95|Lazizbek95]] || [[Special:Contributions/Lazizbek95|{{formatnum:5627}}]] || {{Permissions|Lazizbek95}}
|-
| 85 || [[User:Xolnazarov Sarvar|Xolnazarov Sarvar]] || [[Special:Contributions/Xolnazarov Sarvar|{{formatnum:5416}}]] || {{Permissions|Xolnazarov Sarvar}}
|-
| 86 || [[User:Dieri007|Dieri007]] || [[Special:Contributions/Dieri007|{{formatnum:5184}}]] || {{Permissions|Dieri007}}
|-
| 87 || [[User:Masofa321|Masofa321]] || [[Special:Contributions/Masofa321|{{formatnum:5113}}]] || {{Permissions|Masofa321}}
|-
| 88 || [[User:Lutfulloh7|Lutfulloh7]] || [[Special:Contributions/Lutfulloh7|{{formatnum:5102}}]] || {{Permissions|Lutfulloh7}}
|-
| 89 || [[User:Yangilik 3|Yangilik 3]] || [[Special:Contributions/Yangilik 3|{{formatnum:5053}}]] || {{Permissions|Yangilik 3}}
|-
| 90 || [[User:MinaUktamova|MinaUktamova]] || [[Special:Contributions/MinaUktamova|{{formatnum:5042}}]] || {{Permissions|MinaUktamova}}
|-
| 91 || [[User:Mahirema|Mahirema]] || [[Special:Contributions/Mahirema|{{formatnum:4959}}]] || {{Permissions|Mahirema}}
|-
| 92 || [[User:Nafosatxon Otabekovna|Nafosatxon Otabekovna]] || [[Special:Contributions/Nafosatxon Otabekovna|{{formatnum:4792}}]] || {{Permissions|Nafosatxon Otabekovna}}
|-
| 93 || [[User:Sakinabonu|Sakinabonu]] || [[Special:Contributions/Sakinabonu|{{formatnum:4747}}]] || {{Permissions|Sakinabonu}}
|-
| 94 || [[User:Gaffarov737|Gaffarov737]] || [[Special:Contributions/Gaffarov737|{{formatnum:4742}}]] || {{Permissions|Gaffarov737}}
|-
| 95 || [[User:Ravshanbek Tohirov|Ravshanbek Tohirov]] || [[Special:Contributions/Ravshanbek Tohirov|{{formatnum:4678}}]] || {{Permissions|Ravshanbek Tohirov}}
|-
| 96 || [[User:Brainbox 8|Brainbox 8]] || [[Special:Contributions/Brainbox 8|{{formatnum:4660}}]] || {{Permissions|Brainbox 8}}
|-
| 97 || [[User:Optima D|Optima D]] || [[Special:Contributions/Optima D|{{formatnum:4659}}]] || {{Permissions|Optima D}}
|-
| 98 || [[User:Bakhrieva 03|Bakhrieva 03]] || [[Special:Contributions/Bakhrieva 03|{{formatnum:4543}}]] || {{Permissions|Bakhrieva 03}}
|-
| 99 || [[User:Divergent08|Divergent08]] || [[Special:Contributions/Divergent08|{{formatnum:4494}}]] || {{Permissions|Divergent08}}
|-
| 100 || [[User:Wiki7pedia89|Wiki7pedia89]] || [[Special:Contributions/Wiki7pedia89|{{formatnum:4478}}]] || {{Permissions|Wiki7pedia89}}
|-
| 101 || [[User:Diloromkhan|Diloromkhan]] || [[Special:Contributions/Diloromkhan|{{formatnum:4478}}]] || {{Permissions|Diloromkhan}}
|-
| 102 || [[User:Asadbek Bekmirzayev1|Asadbek Bekmirzayev1]] || [[Special:Contributions/Asadbek Bekmirzayev1|{{formatnum:4156}}]] || {{Permissions|Asadbek Bekmirzayev1}}
|-
| 103 || [[User:Translate1|Translate1]] || [[Special:Contributions/Translate1|{{formatnum:4091}}]] || {{Permissions|Translate1}}
|-
| 104 || [[User:Ximik1991|Ximik1991]] || [[Special:Contributions/Ximik1991|{{formatnum:4088}}]] || {{Permissions|Ximik1991}}
|-
| 105 || [[User:Furqatlik|Furqatlik]] || [[Special:Contributions/Furqatlik|{{formatnum:4027}}]] || {{Permissions|Furqatlik}}
|-
| 106 || [[User:Melegim0820|Melegim0820]] || [[Special:Contributions/Melegim0820|{{formatnum:3974}}]] || {{Permissions|Melegim0820}}
|-
| 107 || [[User:DONABDU2003|DONABDU2003]] || [[Special:Contributions/DONABDU2003|{{formatnum:3845}}]] || {{Permissions|DONABDU2003}}
|-
| 108 || [[User:Delecta55|Delecta55]] || [[Special:Contributions/Delecta55|{{formatnum:3811}}]] || {{Permissions|Delecta55}}
|-
| 109 || [[User:XayrinisoJorayeva|XayrinisoJorayeva]] || [[Special:Contributions/XayrinisoJorayeva|{{formatnum:3785}}]] || {{Permissions|XayrinisoJorayeva}}
|-
| 110 || [[User:Sociologist|Sociologist]] || [[Special:Contributions/Sociologist|{{formatnum:3776}}]] || {{Permissions|Sociologist}}
|-
| 111 || [[User:Azizbek Karimov|Azizbek Karimov]] || [[Special:Contributions/Azizbek Karimov|{{formatnum:3764}}]] || {{Permissions|Azizbek Karimov}}
|-
| 112 || [[User:Abilqosimova|Abilqosimova]] || [[Special:Contributions/Abilqosimova|{{formatnum:3742}}]] || {{Permissions|Abilqosimova}}
|-
| 113 || [[User:Gulzoda Abduhalilova|Gulzoda Abduhalilova]] || [[Special:Contributions/Gulzoda Abduhalilova|{{formatnum:3721}}]] || {{Permissions|Gulzoda Abduhalilova}}
|-
| 114 || [[User:Lillimor|Lillimor]] || [[Special:Contributions/Lillimor|{{formatnum:3719}}]] || {{Permissions|Lillimor}}
|-
| 115 || [[User:Wknewpages|Wknewpages]] || [[Special:Contributions/Wknewpages|{{formatnum:3652}}]] || {{Permissions|Wknewpages}}
|-
| 116 || [[User:Wentra30|Wentra30]] || [[Special:Contributions/Wentra30|{{formatnum:3609}}]] || {{Permissions|Wentra30}}
|-
| 117 || [[User:Uzbekistan PFL|Uzbekistan PFL]] || [[Special:Contributions/Uzbekistan PFL|{{formatnum:3558}}]] || {{Permissions|Uzbekistan PFL}}
|-
| 118 || [[User:Akhrarova Ezoza|Akhrarova Ezoza]] || [[Special:Contributions/Akhrarova Ezoza|{{formatnum:3513}}]] || {{Permissions|Akhrarova Ezoza}}
|-
| 119 || [[User:ABDULLOCH A|ABDULLOCH A]] || [[Special:Contributions/ABDULLOCH A|{{formatnum:3510}}]] || {{Permissions|ABDULLOCH A}}
|-
| 120 || [[User:Bakhtiyarovna|Bakhtiyarovna]] || [[Special:Contributions/Bakhtiyarovna|{{formatnum:3498}}]] || {{Permissions|Bakhtiyarovna}}
|-
| 121 || [[User:Oqsaqol|Oqsaqol]] || [[Special:Contributions/Oqsaqol|{{formatnum:3483}}]] || {{Permissions|Oqsaqol}}
|-
| 122 || [[User:BilimNuri|BilimNuri]] || [[Special:Contributions/BilimNuri|{{formatnum:3379}}]] || {{Permissions|BilimNuri}}
|-
| 123 || [[User:Anvarkhoja|Anvarkhoja]] || [[Special:Contributions/Anvarkhoja|{{formatnum:3352}}]] || {{Permissions|Anvarkhoja}}
|-
| 124 || [[User:Panda D|Panda D]] || [[Special:Contributions/Panda D|{{formatnum:3294}}]] || {{Permissions|Panda D}}
|-
| 125 || [[User:AdAstraUz|AdAstraUz]] || [[Special:Contributions/AdAstraUz|{{formatnum:3245}}]] || {{Permissions|AdAstraUz}}
|-
| 126 || [[User:Hilola Jurakulova|Hilola Jurakulova]] || [[Special:Contributions/Hilola Jurakulova|{{formatnum:3222}}]] || {{Permissions|Hilola Jurakulova}}
|-
| 127 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:3209}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}}
|-
| 128 || [[User:Muhammad Abul-Futooh|Muhammad Abul-Futooh]] || [[Special:Contributions/Muhammad Abul-Futooh|{{formatnum:3206}}]] || {{Permissions|Muhammad Abul-Futooh}}
|-
| 129 || [[User:Farhodovna 074|Farhodovna 074]] || [[Special:Contributions/Farhodovna 074|{{formatnum:3198}}]] || {{Permissions|Farhodovna 074}}
|-
| 130 || [[User:Konstanta0013|Konstanta0013]] || [[Special:Contributions/Konstanta0013|{{formatnum:3156}}]] || {{Permissions|Konstanta0013}}
|-
| 131 || [[User:Yangilik 2|Yangilik 2]] || [[Special:Contributions/Yangilik 2|{{formatnum:3125}}]] || {{Permissions|Yangilik 2}}
|-
| 132 || [[User:Komronbek Abdulboriyev|Komronbek Abdulboriyev]] || [[Special:Contributions/Komronbek Abdulboriyev|{{formatnum:3075}}]] || {{Permissions|Komronbek Abdulboriyev}}
|-
| 133 || [[User:Ergashev Akobir|Ergashev Akobir]] || [[Special:Contributions/Ergashev Akobir|{{formatnum:3071}}]] || {{Permissions|Ergashev Akobir}}
|-
| 134 || [[User:Maysi tod|Maysi tod]] || [[Special:Contributions/Maysi tod|{{formatnum:3022}}]] || {{Permissions|Maysi tod}}
|-
| 135 || [[User:Akhemen|Akhemen]] || [[Special:Contributions/Akhemen|{{formatnum:3022}}]] || {{Permissions|Akhemen}}
|-
| 136 || [[User:Minor16|Minor16]] || [[Special:Contributions/Minor16|{{formatnum:3006}}]] || {{Permissions|Minor16}}
|-
| 137 || [[User:Rajabova Jasmina|Rajabova Jasmina]] || [[Special:Contributions/Rajabova Jasmina|{{formatnum:2952}}]] || {{Permissions|Rajabova Jasmina}}
|-
| 138 || [[User:BaxtiyJahon|BaxtiyJahon]] || [[Special:Contributions/BaxtiyJahon|{{formatnum:2949}}]] || {{Permissions|BaxtiyJahon}}
|-
| 139 || [[User:Bobonorova Hulkar|Bobonorova Hulkar]] || [[Special:Contributions/Bobonorova Hulkar|{{formatnum:2938}}]] || {{Permissions|Bobonorova Hulkar}}
|-
| 140 || [[User:SardorAblokulov|SardorAblokulov]] || [[Special:Contributions/SardorAblokulov|{{formatnum:2930}}]] || {{Permissions|SardorAblokulov}}
|-
| 141 || [[User:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] || [[Special:Contributions/Alibek Attamonov|{{formatnum:2919}}]] || {{Permissions|Alibek Attamonov}}
|-
| 142 || [[User:Akobirolmasov diplomat|Akobirolmasov diplomat]] || [[Special:Contributions/Akobirolmasov diplomat|{{formatnum:2885}}]] || {{Permissions|Akobirolmasov diplomat}}
|-
| 143 || [[User:Speedbowl|Speedbowl]] || [[Special:Contributions/Speedbowl|{{formatnum:2779}}]] || {{Permissions|Speedbowl}}
|-
| 144 || [[User:Divandagi ekspert|Divandagi ekspert]] || [[Special:Contributions/Divandagi ekspert|{{formatnum:2765}}]] || {{Permissions|Divandagi ekspert}}
|-
| 145 || [[User:Lochinovamarjona|Lochinovamarjona]] || [[Special:Contributions/Lochinovamarjona|{{formatnum:2747}}]] || {{Permissions|Lochinovamarjona}}
|-
| 146 || [[User:RedaktorWiki|RedaktorWiki]] || [[Special:Contributions/RedaktorWiki|{{formatnum:2716}}]] || {{Permissions|RedaktorWiki}}
|-
| 147 || [[User:Gulyora Jamolova|Gulyora Jamolova]] || [[Special:Contributions/Gulyora Jamolova|{{formatnum:2660}}]] || {{Permissions|Gulyora Jamolova}}
|-
| 148 || [[User:Scientific Research Journal1|Scientific Research Journal1]] || [[Special:Contributions/Scientific Research Journal1|{{formatnum:2657}}]] || {{Permissions|Scientific Research Journal1}}
|-
| 149 || [[User:Omonovas|Omonovas]] || [[Special:Contributions/Omonovas|{{formatnum:2622}}]] || {{Permissions|Omonovas}}
|-
| 150 || [[User:Anakin F|Anakin F]] || [[Special:Contributions/Anakin F|{{formatnum:2618}}]] || {{Permissions|Anakin F}}
|-
| 151 || [[User:Kunduziy|Kunduziy]] || [[Special:Contributions/Kunduziy|{{formatnum:2618}}]] || {{Permissions|Kunduziy}}
|-
| 152 || [[User:Khorazmiy|Khorazmiy]] || [[Special:Contributions/Khorazmiy|{{formatnum:2587}}]] || {{Permissions|Khorazmiy}}
|-
| 153 || [[User:S(uz)ak|S(uz)ak]] || [[Special:Contributions/S(uz)ak|{{formatnum:2552}}]] || {{Permissions|S(uz)ak}}
|-
| 154 || [[User:Xasanboy off|Xasanboy off]] || [[Special:Contributions/Xasanboy off|{{formatnum:2530}}]] || {{Permissions|Xasanboy off}}
|-
| 155 || [[User:Wikitolog|Wikitolog]] || [[Special:Contributions/Wikitolog|{{formatnum:2510}}]] || {{Permissions|Wikitolog}}
|-
| 156 || [[User:Divergent02|Divergent02]] || [[Special:Contributions/Divergent02|{{formatnum:2501}}]] || {{Permissions|Divergent02}}
|-
| 157 || [[User:Zuxra.bmr|Zuxra.bmr]] || [[Special:Contributions/Zuxra.bmr|{{formatnum:2478}}]] || {{Permissions|Zuxra.bmr}}
|-
| 158 || [[User:Gibranist|Gibranist]] || [[Special:Contributions/Gibranist|{{formatnum:2458}}]] || {{Permissions|Gibranist}}
|-
| 159 || [[User:Gulsanam Jahongirovna|Gulsanam Jahongirovna]] || [[Special:Contributions/Gulsanam Jahongirovna|{{formatnum:2448}}]] || {{Permissions|Gulsanam Jahongirovna}}
|-
| 160 || [[User:SIisj|SIisj]] || [[Special:Contributions/SIisj|{{formatnum:2430}}]] || {{Permissions|SIisj}}
|-
| 161 || [[User:Bekzod dentistArzt|Bekzod dentistArzt]] || [[Special:Contributions/Bekzod dentistArzt|{{formatnum:2419}}]] || {{Permissions|Bekzod dentistArzt}}
|-
| 162 || [[User:Just Khumoyun|Just Khumoyun]] || [[Special:Contributions/Just Khumoyun|{{formatnum:2416}}]] || {{Permissions|Just Khumoyun}}
|-
| 163 || [[User:Amefuri2019|Amefuri2019]] || [[Special:Contributions/Amefuri2019|{{formatnum:2411}}]] || {{Permissions|Amefuri2019}}
|-
| 164 || [[User:Behruznurullayevv|Behruznurullayevv]] || [[Special:Contributions/Behruznurullayevv|{{formatnum:2382}}]] || {{Permissions|Behruznurullayevv}}
|-
| 165 || [[User:Dilbar Elamanova (Ismatullayeva)|Dilbar Elamanova (Ismatullayeva)]] || [[Special:Contributions/Dilbar Elamanova (Ismatullayeva)|{{formatnum:2297}}]] || {{Permissions|Dilbar Elamanova (Ismatullayeva)}}
|-
| 166 || [[User:ДолбоЯщер|ДолбоЯщер]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:2281}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}}
|-
| 167 || [[User:Ranoxa|Ranoxa]] || [[Special:Contributions/Ranoxa|{{formatnum:2247}}]] || {{Permissions|Ranoxa}}
|-
| 168 || [[User:Dilmurod Rashidov|Dilmurod Rashidov]] || [[Special:Contributions/Dilmurod Rashidov|{{formatnum:2239}}]] || {{Permissions|Dilmurod Rashidov}}
|-
| 169 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:2234}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}}
|-
| 170 || [[User:Mahmud Hamrayev|Mahmud Hamrayev]] || [[Special:Contributions/Mahmud Hamrayev|{{formatnum:2223}}]] || {{Permissions|Mahmud Hamrayev}}
|-
| 171 || [[User:Quwanishbaev Berdiyar|Quwanishbaev Berdiyar]] || [[Special:Contributions/Quwanishbaev Berdiyar|{{formatnum:2217}}]] || {{Permissions|Quwanishbaev Berdiyar}}
|-
| 172 || [[User:Cekli829|Cekli829]] || [[Special:Contributions/Cekli829|{{formatnum:2202}}]] || {{Permissions|Cekli829}}
|-
| 173 || [[User:Diljahonn|Diljahonn]] || [[Special:Contributions/Diljahonn|{{formatnum:2162}}]] || {{Permissions|Diljahonn}}
|-
| 174 || [[User:Asrorbek|Asrorbek]] || [[Special:Contributions/Asrorbek|{{formatnum:2138}}]] || {{Permissions|Asrorbek}}
|-
| 175 || [[User:Aslzar|Aslzar]] || [[Special:Contributions/Aslzar|{{formatnum:2133}}]] || {{Permissions|Aslzar}}
|-
| 176 || [[User:Husanowar|Husanowar]] || [[Special:Contributions/Husanowar|{{formatnum:2125}}]] || {{Permissions|Husanowar}}
|-
| 177 || [[User:M Xasanboy|M Xasanboy]] || [[Special:Contributions/M Xasanboy|{{formatnum:2113}}]] || {{Permissions|M Xasanboy}}
|-
| 178 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:2100}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 179 || [[User:Ro'zimurodov Zuhriddin|Ro'zimurodov Zuhriddin]] || [[Special:Contributions/Ro'zimurodov Zuhriddin|{{formatnum:2076}}]] || {{Permissions|Ro'zimurodov Zuhriddin}}
|-
| 180 || [[User:Sarvarbekabdukarim|Sarvarbekabdukarim]] || [[Special:Contributions/Sarvarbekabdukarim|{{formatnum:2064}}]] || {{Permissions|Sarvarbekabdukarim}}
|-
| 181 || [[User:Yorqulov Husan|Yorqulov Husan]] || [[Special:Contributions/Yorqulov Husan|{{formatnum:2057}}]] || {{Permissions|Yorqulov Husan}}
|-
| 182 || [[User:Vaska46|Vaska46]] || [[Special:Contributions/Vaska46|{{formatnum:2018}}]] || {{Permissions|Vaska46}}
|-
| 183 || [[User:WorldXTX|WorldXTX]] || [[Special:Contributions/WorldXTX|{{formatnum:2004}}]] || {{Permissions|WorldXTX}}
|-
| 184 || [[User:Xabibulla Muxamedov|Xabibulla Muxamedov]] || [[Special:Contributions/Xabibulla Muxamedov|{{formatnum:1969}}]] || {{Permissions|Xabibulla Muxamedov}}
|-
| 185 || [[User:Abdug'opporov Xalilulloh|Abdug'opporov Xalilulloh]] || [[Special:Contributions/Abdug'opporov Xalilulloh|{{formatnum:1964}}]] || {{Permissions|Abdug'opporov Xalilulloh}}
|-
| 186 || [[User:Gulnozaxon 27|Gulnozaxon 27]] || [[Special:Contributions/Gulnozaxon 27|{{formatnum:1964}}]] || {{Permissions|Gulnozaxon 27}}
|-
| 187 || [[User:MrErgashev|MrErgashev]] || [[Special:Contributions/MrErgashev|{{formatnum:1960}}]] || {{Permissions|MrErgashev}}
|-
| 188 || [[User:Agent026|Agent026]] || [[Special:Contributions/Agent026|{{formatnum:1951}}]] || {{Permissions|Agent026}}
|-
| 189 || [[User:Mupapap29|Mupapap29]] || [[Special:Contributions/Mupapap29|{{formatnum:1946}}]] || {{Permissions|Mupapap29}}
|-
| 190 || [[User:111muhammadkarim|111muhammadkarim]] || [[Special:Contributions/111muhammadkarim|{{formatnum:1935}}]] || {{Permissions|111muhammadkarim}}
|-
| 191 || [[User:Mehriddin 01|Mehriddin 01]] || [[Special:Contributions/Mehriddin 01|{{formatnum:1908}}]] || {{Permissions|Mehriddin 01}}
|-
| 192 || [[User:Komrontoy|Komrontoy]] || [[Special:Contributions/Komrontoy|{{formatnum:1902}}]] || {{Permissions|Komrontoy}}
|-
| 193 || [[User:Didosh Jurayeva|Didosh Jurayeva]] || [[Special:Contributions/Didosh Jurayeva|{{formatnum:1860}}]] || {{Permissions|Didosh Jurayeva}}
|-
| 194 || [[User:Akramova Komila|Akramova Komila]] || [[Special:Contributions/Akramova Komila|{{formatnum:1855}}]] || {{Permissions|Akramova Komila}}
|-
| 195 || [[User:Rotlink|Rotlink]] || [[Special:Contributions/Rotlink|{{formatnum:1770}}]] || {{Permissions|Rotlink}}
|-
| 196 || [[User:Sakiy na0926|Sakiy na0926]] || [[Special:Contributions/Sakiy na0926|{{formatnum:1758}}]] || {{Permissions|Sakiy na0926}}
|-
| 197 || [[User:Xatchiman|Xatchiman]] || [[Special:Contributions/Xatchiman|{{formatnum:1734}}]] || {{Permissions|Xatchiman}}
|-
| 198 || [[User:Wikivikipedia|Wikivikipedia]] || [[Special:Contributions/Wikivikipedia|{{formatnum:1717}}]] || {{Permissions|Wikivikipedia}}
|-
| 199 || [[User:MiroJP|MiroJP]] || [[Special:Contributions/MiroJP|{{formatnum:1709}}]] || {{Permissions|MiroJP}}
|-
| 200 || [[User:Young Economist7|Young Economist7]] || [[Special:Contributions/Young Economist7|{{formatnum:1707}}]] || {{Permissions|Young Economist7}}
{{/end}}</text>
      <sha1>7rk4sc5ge8y9ixiw9s9yd99rj6pthxq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yaponiya bayrogʻi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18879</id>
    <revision>
      <id>6273133</id>
      <parentid>5411440</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:15:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7747" sha1="dkbhfqntbbu1962asl8etwylsalnxxx" xml:space="preserve">{{manba}}

[[Tasvir:Flag of Japan.svg|thumb|250px|Yaponiya bayrogʻi]]
[[Tasvir:Японское знамя.jpg|Yaponiyaning harbiy bayrogʻi ([[Ikkinchi jahon urushi]]), Qizil Armiya trofeyi|thumb|right]]
'''[[Yaponiya]] bayrogʻi''' oq mato va uning markazidagi katta qizil doirandan iborat, bu [[quyosh]] chiqishini anglatadi. Afsonaga koʻra, bu [[bayroq]]ning urf-odati [[XIII asr]]dagi [[mog'ullar]]ning Yaponiyaga bostirib kirishidan boshlanadi. Bayroq [[buddizm|buddist]] [[kohin]]lar tomonidan Quyosh maʼbudasining avlodi hisoblangan yaponiya imperatoriga tavsiya etilgan.

[[1868]]-yildagi milliy tamirdan soʻng bayroq davlat ramzi deb hisoblana boshlagan.

Tomonlarining nisbati 2:3 boʻlgan oq bayroqqa joylashtirilgan qizil doira Yaponiya davlati va xalqining ramzi sanaladi.
{{mavzulardagi mamlakat
|mamlakat         = Yaponiya
|mamlakatlar      = Yaponiya
|mamlakatga       = Yaponiyaga
|rasm = {{Yaponiya bayrog'i|35px}}
|rang = {{rang|Yaponiya}}
}}
{{Matnda Osiyo|bayroq|bayroqlar|rang=Yaponiya}

== Tarixi ==
Hinomaruning aniq kelib chiqishi noma'lum, lekin chiqayotgan quyosh VII asrning boshidan beri ramziy ma'noga ega (Yaponiya arxipelagi  Osiyo materikining sharqida joylashgan va shuning uchun quyosh &quot;chiqadigan&quot; joydir). 607-yilda Xitoy imperatori Yang Suyga &quot;chiqayotgan quyosh imperatoridan&quot; deb boshlangan rasmiy yozishma yuborildi . Yaponiya ko'pincha &quot;Quyosh chiqishi mamlakati&quot; deb ataladi.
Quyosh imperator oilasi bilan chambarchas bog'liq , chunki afsonada aytilishicha, imperator taxti quyosh ma'budasi Amaterasudan kelib chiqqan . Yapon xalqining qadimgi Ko-Sinto dini sifatida tasniflangan din tabiatga sig'inish va animizmni o'z ichiga oladi va e'tiqod quyoshga , ayniqsa qishloq xo'jaligi va baliq ovlashga sig'inishni o'z ichiga oladi . Imperator xudosi Amaterasu-Omikami - quyosh ma'budasi. Yayoi davridan ( miloddan avvalgi 300 yil) Kofun davrigacha(milodiy 250 yil) ( Yamato davri ), Naiko Kamonkyo ( chàngíngíngíng  [ ja ] , Yaponiyada ishlab chiqarilgan gul barglari kabi naqshli katta bronza oyna) porlayotgan quyosh shaklini nishonlash uchun ishlatilgan va u yerda Uch muqaddas xazinalardan biri Yata no Kagami bu oyna kabi qoʻllanadi degan nazariya.
Sharqiy ekspeditsiya (Jinmu tosei) paytida imperator Jimmuning ukasi Itsuse no Mikoto Nanivada (hozirgi Osaka) mahalliy boshliq Nagasunexikoga (&quot;uzun oyoqli odam&quot;) qarshi jangda halok bo'ldi. Imperator Jimmu quyoshning avlodlari sifatida quyoshga (sharqga) emas, balki quyoshdan (g'arbga) kurashishni xohlashini tushundi. Shunday qilib, uning urugʻi gʻarb tomon jang qilish uchun Kiy yarim orolining sharqiy tomoniga yoʻl oldi . Ular Kumano (yoki Ise ) ga yetib, Yamato tomon yo'l olishdi. Ular Nagasunexiko bilan ikkinchi jangda g'alaba qozonishdi va Kinki mintaqasini zabt etishdi .
Quyosh shaklidagi bayroqdan foydalanish imperatorning to'g'ridan-to'g'ri imperatorlik hukmronligi (chài) 645-yildagi Isshi voqeasidan keyin ( Taika (dara) ning birinchi yili ) o'rnatilganidan keyin sodir boʻlgan deb hisoblangan .
797-yilda tugallangan yapon tarixidagi Shoku Nixongi matnida 701-yilda ( Tayxo davrining birinchi yili ) imperator Monmuning Choga ( chōga , &quot;yangi yilni tabriklash marosimi&quot;) tomonidan quyosh naqshli bayroqdan birinchi marta foydalanilgani qayd etilgan. Yangi yil kuni marosimlar zalini bezash uchun Nissho ( rànăng , &quot;oltin quyoshli bayroq&quot;) ko'tarilgan.
Qadim zamonlardan beri quyosh milliy hukmronlik va quyosh o'rtasidagi chambarchas bog'liqlik tufayli milliy birlik ramzi bo'lib kelgan . Yaponiyada &quot;qizil va oq&quot; quvonchli rang sxemasi sifatida qabul qilingan. Bir nazariya folklorda muqaddas va nopok dixotomiya (muqaddas = qizil, nopok = oq) hissi borligi va bu ham Genpei urushidan kelib chiqqan.
Ko'zga ko'ringan nazariyalardan biri Genpey urushi (1180-1185) natijalaridan ta'sirlangan. Xeyan davrigacha Imperator saroyining ramzi boʻlgan Nishiki bayrogʻi (Nishiki no mihata lánkángín) qizil fonda oltin quyosh doirasi va kumush oy doirasiga ega edi. Xeyan davrining oxirida Taira urugʻi oʻzlarini hukumat armiyasi deb atagan va Imperator sudiga koʻra oltin aylanali qizil bayroqdan foydalangan. Gendzi ( Minamoto klani ) muxolifatda edi, shuning uchun ular Genpey urushida (1180–1185) jang qilganlarida qizil doirali oq bayroqdan foydalanganlar. Taira urugʻi magʻlub boʻlgach, samuraylar hukumati ( bakufu, línì) Genji tomonidan tashkil etilgan. Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasu kabi undan keyin kelgan sarkardalar Genjining davomchilari ekanliklarini anglab, jangda Hinomaru bayrogʻini koʻtardilar.
XII asrda yaratilgan &quot; Heike haqidagi ertak&quot; asarida turli xil samuraylar o'z muxlislariga quyosh chizmalarini olib yurishlari yozilgan. Milliy bayroq bilan bog'liq bir afsona buddist ruhoniy Nichirenga tegishli . Taxminlarga ko'ra, XIII asrda Mo'g'ulistonning Yaponiyaga bostirib kirishi paytida Nichiren shōgunga jangga kirish uchun quyosh bayrog'ini bergan. [21]
Nagashino jangi paytida (1575-yil 28-iyun) Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasuning ittifoqchi kuchlari Takeda Katsuyori bilan jang qilishdi. Nobunaga ham, Ieyasu ham oʻz bayroqlariga ega boʻlgan, ammo ularda Hinomaru ham bor edi. Boshqa tomondan, Takeda klan tomoni ham Hinomaruni ko'tardi. Shunday qilib, Hinomaru milliy ramz sifatida ishlatilgan.
Yaponiyaning eng qadimgi bayroqlaridan biri Yamanashi prefekturasi Koshu shahridagi Unpo-ji ibodatxonasida joylashgan. Afsonaga ko'ra, u imperator Go-Reyzei tomonidan Minamoto no Yoshimitsuga berilgan va so'nggi 1000 yil davomida Takeda urug'i tomonidan oilaviy xazina sifatida qabul qilingan va hech bo'lmaganda XVI asrdan kattaroqdir. .
XVI asrda birlashish davrida har bir Daimyoning bayroqlari bor edi, ular asosan janglarda ishlatilgan. Ko'pgina bayroqlar, odatda, Daimyo xo'jayinining mon (oila yorlig'i) bilan to'ldirilgan uzun bannerlar edi . Bir oila a'zolari, masalan, o'g'il, ota va uka jangga kirish uchun turli xil bayroqlarga ega edi. Bayroqlar identifikatsiya vazifasini o'tagan va askarlar tomonidan ularning orqa va otlarida ko'rsatilgan. Generallarning ham oʻz bayroqlari boʻlgan, ularning aksariyati toʻrtburchak shakli bilan askarlar bayroqlaridan farq qilar edi.
1854-yilda Tokugava syogunati davrida yapon kemalariga xorijiy kemalardan ajralib turish uchun Hinomaruni ko'tarish buyurilgan. Bungacha Hinomaru bayroqlarining har xil turlari [[AQSh|AQSH]] va [[Rossiya]] bilan savdo qiladigan kemalarda ishlatilgan. Hinomaru 1870-yilda Yaponiyaning savdo bayrog'i deb e'lon qilingan va 1870-yildan 1885-yilgacha qonuniy milliy bayroq bo'lib, Yaponiya tomonidan qabul qilingan birinchi milliy bayroq boʻlgan.
Milliy ramzlar g'oyasi yaponiyaliklar uchun g'alati bo'lsa-da, Meiji hukumati tashqi dunyo bilan muloqot qilish uchun ularga muhtoj edi. Bu, ayniqsa, AQSh komodori Metyu Perri Yokogama ko'rfaziga qo'nganidan keyin muhim bo'ldi . [26] Meiji hukumatining keyingi tatbiqlari Yaponiyaga Kimigayo madhiyasi va imperator muhri kabi ko'proq identifikatsiyalarni berdi. [27] 1885 yilda Yaponiyaning rasmiy gazetasida chop etilmagan barcha oldingi qonunlar bekor qilindi. Yaponiyaning yangi vazirlar mahkamasi tomonidan chiqarilgan ushbu qaror tufayli, Hinomaru amalda milliy bayroq edi , chunki Meiji tiklanishidan keyin hech qanday qonun yo'q edi . 
== Yaponiyaning harbiy va dengiz bayroqlari ==
Kyokujitsu-ki  - bayroqda 16 ta nur sochuvchi uchi boʻlgan quyosh tasvirlangan. Suv va quruqlikdagi kuchlar va boshqalar uchun ushbu bayroqning biroz boshqacha ko'rinishlari mavjud&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Flag of Japan |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_of_Japan |accessdate=13-dekabr 2022-yil |language=ingliz tili}}&lt;/ref&gt;.
== Manbalar ==
[[Turkum:Davlat bayroqlari|Yaponiya]]
[[Turkum:Yaponiyaning davlat ramzlari]]
&lt;references /&gt;{{bayroq-stub}}</text>
      <sha1>dkbhfqntbbu1962asl8etwylsalnxxx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273134</id>
      <parentid>6273133</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7748" sha1="m9ybhzwqslt1suuil77o4t43k4a8dro" xml:space="preserve">{{manba}}

[[Tasvir:Flag of Japan.svg|thumb|250px|Yaponiya bayrogʻi]]
[[Tasvir:Японское знамя.jpg|Yaponiyaning harbiy bayrogʻi ([[Ikkinchi jahon urushi]]), Qizil Armiya trofeyi|thumb|right]]
'''[[Yaponiya]] bayrogʻi''' oq mato va uning markazidagi katta qizil doirandan iborat, bu [[quyosh]] chiqishini anglatadi. Afsonaga koʻra, bu [[bayroq]]ning urf-odati [[XIII asr]]dagi [[mog'ullar]]ning Yaponiyaga bostirib kirishidan boshlanadi. Bayroq [[buddizm|buddist]] [[kohin]]lar tomonidan Quyosh maʼbudasining avlodi hisoblangan yaponiya imperatoriga tavsiya etilgan.

[[1868]]-yildagi milliy tamirdan soʻng bayroq davlat ramzi deb hisoblana boshlagan.

Tomonlarining nisbati 2:3 boʻlgan oq bayroqqa joylashtirilgan qizil doira Yaponiya davlati va xalqining ramzi sanaladi.
{{mavzulardagi mamlakat
|mamlakat         = Yaponiya
|mamlakatlar      = Yaponiya
|mamlakatga       = Yaponiyaga
|rasm = {{Yaponiya bayrog'i|35px}}
|rang = {{rang|Yaponiya}}
}}
{{Matnda Osiyo|bayroq|bayroqlar|rang=Yaponiya}

== Tarixi ==
Hinomaruning aniq kelib chiqishi noma'lum, lekin chiqayotgan quyosh VII asrning boshidan beri ramziy ma'noga ega (Yaponiya arxipelagi  Osiyo materikining sharqida joylashgan va shuning uchun quyosh &quot;chiqadigan&quot; joydir). 607-yilda Xitoy imperatori Yang Suyga &quot;chiqayotgan quyosh imperatoridan&quot; deb boshlangan rasmiy yozishma yuborildi . Yaponiya ko'pincha &quot;Quyosh chiqishi mamlakati&quot; deb ataladi.
Quyosh imperator oilasi bilan chambarchas bog'liq , chunki afsonada aytilishicha, imperator taxti quyosh ma'budasi Amaterasudan kelib chiqqan . Yapon xalqining qadimgi Ko-Sinto dini sifatida tasniflangan din tabiatga sig'inish va animizmni o'z ichiga oladi va e'tiqod quyoshga , ayniqsa qishloq xo'jaligi va baliq ovlashga sig'inishni o'z ichiga oladi . Imperator xudosi Amaterasu-Omikami - quyosh ma'budasi. Yayoi davridan ( miloddan avvalgi 300 yil) Kofun davrigacha(milodiy 250 yil) ( Yamato davri ), Naiko Kamonkyo ( chàngíngíngíng  [ ja ] , Yaponiyada ishlab chiqarilgan gul barglari kabi naqshli katta bronza oyna) porlayotgan quyosh shaklini nishonlash uchun ishlatilgan va u yerda Uch muqaddas xazinalardan biri Yata no Kagami bu oyna kabi qoʻllanadi degan nazariya.
Sharqiy ekspeditsiya (Jinmu tosei) paytida imperator Jimmuning ukasi Itsuse no Mikoto Nanivada (hozirgi Osaka) mahalliy boshliq Nagasunexikoga (&quot;uzun oyoqli odam&quot;) qarshi jangda halok bo'ldi. Imperator Jimmu quyoshning avlodlari sifatida quyoshga (sharqga) emas, balki quyoshdan (g'arbga) kurashishni xohlashini tushundi. Shunday qilib, uning urugʻi gʻarb tomon jang qilish uchun Kiy yarim orolining sharqiy tomoniga yoʻl oldi . Ular Kumano (yoki Ise ) ga yetib, Yamato tomon yo'l olishdi. Ular Nagasunexiko bilan ikkinchi jangda g'alaba qozonishdi va Kinki mintaqasini zabt etishdi .
Quyosh shaklidagi bayroqdan foydalanish imperatorning to'g'ridan-to'g'ri imperatorlik hukmronligi (chài) 645-yildagi Isshi voqeasidan keyin ( Taika (dara) ning birinchi yili ) o'rnatilganidan keyin sodir boʻlgan deb hisoblangan .
797-yilda tugallangan yapon tarixidagi Shoku Nixongi matnida 701-yilda ( Tayxo davrining birinchi yili ) imperator Monmuning Choga ( chōga , &quot;yangi yilni tabriklash marosimi&quot;) tomonidan quyosh naqshli bayroqdan birinchi marta foydalanilgani qayd etilgan. Yangi yil kuni marosimlar zalini bezash uchun Nissho ( rànăng , &quot;oltin quyoshli bayroq&quot;) ko'tarilgan.
Qadim zamonlardan beri quyosh milliy hukmronlik va quyosh o'rtasidagi chambarchas bog'liqlik tufayli milliy birlik ramzi bo'lib kelgan . Yaponiyada &quot;qizil va oq&quot; quvonchli rang sxemasi sifatida qabul qilingan. Bir nazariya folklorda muqaddas va nopok dixotomiya (muqaddas = qizil, nopok = oq) hissi borligi va bu ham Genpei urushidan kelib chiqqan.
Ko'zga ko'ringan nazariyalardan biri Genpey urushi (1180-1185) natijalaridan ta'sirlangan. Xeyan davrigacha Imperator saroyining ramzi boʻlgan Nishiki bayrogʻi (Nishiki no mihata lánkángín) qizil fonda oltin quyosh doirasi va kumush oy doirasiga ega edi. Xeyan davrining oxirida Taira urugʻi oʻzlarini hukumat armiyasi deb atagan va Imperator sudiga koʻra oltin aylanali qizil bayroqdan foydalangan. Gendzi ( Minamoto klani ) muxolifatda edi, shuning uchun ular Genpey urushida (1180–1185) jang qilganlarida qizil doirali oq bayroqdan foydalanganlar. Taira urugʻi magʻlub boʻlgach, samuraylar hukumati ( bakufu, línì) Genji tomonidan tashkil etilgan. Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasu kabi undan keyin kelgan sarkardalar Genjining davomchilari ekanliklarini anglab, jangda Hinomaru bayrogʻini koʻtardilar.
XII asrda yaratilgan &quot; Heike haqidagi ertak&quot; asarida turli xil samuraylar o'z muxlislariga quyosh chizmalarini olib yurishlari yozilgan. Milliy bayroq bilan bog'liq bir afsona buddist ruhoniy Nichirenga tegishli . Taxminlarga ko'ra, XIII asrda Mo'g'ulistonning Yaponiyaga bostirib kirishi paytida Nichiren shōgunga jangga kirish uchun quyosh bayrog'ini bergan. [21]
Nagashino jangi paytida (1575-yil 28-iyun) Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasuning ittifoqchi kuchlari Takeda Katsuyori bilan jang qilishdi. Nobunaga ham, Ieyasu ham oʻz bayroqlariga ega boʻlgan, ammo ularda Hinomaru ham bor edi. Boshqa tomondan, Takeda klan tomoni ham Hinomaruni ko'tardi. Shunday qilib, Hinomaru milliy ramz sifatida ishlatilgan.
Yaponiyaning eng qadimgi bayroqlaridan biri Yamanashi prefekturasi Koshu shahridagi Unpo-ji ibodatxonasida joylashgan. Afsonaga ko'ra, u imperator Go-Reyzei tomonidan Minamoto no Yoshimitsuga berilgan va so'nggi 1000 yil davomida Takeda urug'i tomonidan oilaviy xazina sifatida qabul qilingan va hech bo'lmaganda XVI asrdan kattaroqdir. .
XVI asrda birlashish davrida har bir Daimyoning bayroqlari bor edi, ular asosan janglarda ishlatilgan. Ko'pgina bayroqlar, odatda, Daimyo xo'jayinining mon (oila yorlig'i) bilan to'ldirilgan uzun bannerlar edi . Bir oila a'zolari, masalan, o'g'il, ota va uka jangga kirish uchun turli xil bayroqlarga ega edi. Bayroqlar identifikatsiya vazifasini o'tagan va askarlar tomonidan ularning orqa va otlarida ko'rsatilgan. Generallarning ham oʻz bayroqlari boʻlgan, ularning aksariyati toʻrtburchak shakli bilan askarlar bayroqlaridan farq qilar edi.
1854-yilda Tokugava syogunati davrida yapon kemalariga xorijiy kemalardan ajralib turish uchun Hinomaruni ko'tarish buyurilgan. Bungacha Hinomaru bayroqlarining har xil turlari [[AQSh|AQSH]] va [[Rossiya]] bilan savdo qiladigan kemalarda ishlatilgan. Hinomaru 1870-yilda Yaponiyaning savdo bayrog'i deb e'lon qilingan va 1870-yildan 1885-yilgacha qonuniy milliy bayroq bo'lib, Yaponiya tomonidan qabul qilingan birinchi milliy bayroq boʻlgan.
Milliy ramzlar g'oyasi yaponiyaliklar uchun g'alati bo'lsa-da, Meiji hukumati tashqi dunyo bilan muloqot qilish uchun ularga muhtoj edi. Bu, ayniqsa, AQSh komodori Metyu Perri Yokogama ko'rfaziga qo'nganidan keyin muhim bo'ldi . [26] Meiji hukumatining keyingi tatbiqlari Yaponiyaga Kimigayo madhiyasi va imperator muhri kabi ko'proq identifikatsiyalarni berdi. [27] 1885 yilda Yaponiyaning rasmiy gazetasida chop etilmagan barcha oldingi qonunlar bekor qilindi. Yaponiyaning yangi vazirlar mahkamasi tomonidan chiqarilgan ushbu qaror tufayli, Hinomaru amalda milliy bayroq edi , chunki Meiji tiklanishidan keyin hech qanday qonun yo'q edi . 
== Yaponiyaning harbiy va dengiz bayroqlari ==
Kyokujitsu-ki  - bayroqda 16 ta nur sochuvchi uchi boʻlgan quyosh tasvirlangan. Suv va quruqlikdagi kuchlar va boshqalar uchun ushbu bayroqning biroz boshqacha ko'rinishlari mavjud&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Flag of Japan |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_of_Japan |accessdate=13-dekabr 2022-yil |language=ingliz tili}}&lt;/ref&gt;.
== Manbalar ==
&lt;references /&gt;
[[Turkum:Davlat bayroqlari|Yaponiya]]
[[Turkum:Yaponiyaning davlat ramzlari]]
{{bayroq-stub}}</text>
      <sha1>m9ybhzwqslt1suuil77o4t43k4a8dro</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273135</id>
      <parentid>6273134</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7761" sha1="eafhkxzhwcovd7miw0qzeackc2j9e9m" xml:space="preserve">{{manba}}

[[Tasvir:Flag of Japan.svg|thumb|250px|Yaponiya bayrogʻi]]
[[Tasvir:Японское знамя.jpg|Yaponiyaning harbiy bayrogʻi ([[Ikkinchi jahon urushi]]), Qizil Armiya trofeyi|thumb|right]]
'''[[Yaponiya]] bayrogʻi''' oq mato va uning markazidagi katta qizil doirandan iborat, bu [[quyosh]] chiqishini anglatadi. Afsonaga koʻra, bu [[bayroq]]ning urf-odati [[XIII asr]]dagi [[mog'ullar]]ning Yaponiyaga bostirib kirishidan boshlanadi. Bayroq [[buddizm|buddist]] [[kohin]]lar tomonidan Quyosh maʼbudasining avlodi hisoblangan yaponiya imperatoriga tavsiya etilgan.

[[1868]]-yildagi milliy tamirdan soʻng bayroq davlat ramzi deb hisoblana boshlagan.

Tomonlarining nisbati 2:3 boʻlgan oq bayroqqa joylashtirilgan qizil doira Yaponiya davlati va xalqining ramzi sanaladi.
{{mavzulardagi mamlakat
|mamlakat         = Yaponiya
|mamlakatlar      = Yaponiya
|mamlakatga       = Yaponiyaga
|rasm = {{Yaponiya bayrog'i|35px}}
|rang = {{rang|Yaponiya}}
}}
{{Matnda Osiyo|bayroq|bayroqlar|rang=Yaponiya}

== Tarixi ==
Hinomaruning aniq kelib chiqishi noma'lum, lekin chiqayotgan quyosh VII asrning boshidan beri ramziy ma'noga ega (Yaponiya arxipelagi  Osiyo materikining sharqida joylashgan va shuning uchun quyosh &quot;chiqadigan&quot; joydir). 607-yilda Xitoy imperatori Yang Suyga &quot;chiqayotgan quyosh imperatoridan&quot; deb boshlangan rasmiy yozishma yuborildi . Yaponiya ko'pincha &quot;Quyosh chiqishi mamlakati&quot; deb ataladi.
Quyosh imperator oilasi bilan chambarchas bog'liq , chunki afsonada aytilishicha, imperator taxti quyosh ma'budasi Amaterasudan kelib chiqqan . Yapon xalqining qadimgi Ko-Sinto dini sifatida tasniflangan din tabiatga sig'inish va animizmni o'z ichiga oladi va e'tiqod quyoshga , ayniqsa qishloq xo'jaligi va baliq ovlashga sig'inishni o'z ichiga oladi . Imperator xudosi Amaterasu-Omikami - quyosh ma'budasi. Yayoi davridan ( miloddan avvalgi 300 yil) Kofun davrigacha(milodiy 250 yil) ( Yamato davri ), Naiko Kamonkyo ( chàngíngíngíng  [ ja ] , Yaponiyada ishlab chiqarilgan gul barglari kabi naqshli katta bronza oyna) porlayotgan quyosh shaklini nishonlash uchun ishlatilgan va u yerda Uch muqaddas xazinalardan biri Yata no Kagami bu oyna kabi qoʻllanadi degan nazariya.
Sharqiy ekspeditsiya (Jinmu tosei) paytida imperator Jimmuning ukasi Itsuse no Mikoto Nanivada (hozirgi Osaka) mahalliy boshliq Nagasunexikoga (&quot;uzun oyoqli odam&quot;) qarshi jangda halok bo'ldi. Imperator Jimmu quyoshning avlodlari sifatida quyoshga (sharqga) emas, balki quyoshdan (g'arbga) kurashishni xohlashini tushundi. Shunday qilib, uning urugʻi gʻarb tomon jang qilish uchun Kiy yarim orolining sharqiy tomoniga yoʻl oldi . Ular Kumano (yoki Ise ) ga yetib, Yamato tomon yo'l olishdi. Ular Nagasunexiko bilan ikkinchi jangda g'alaba qozonishdi va Kinki mintaqasini zabt etishdi .
Quyosh shaklidagi bayroqdan foydalanish imperatorning to'g'ridan-to'g'ri imperatorlik hukmronligi (chài) 645-yildagi Isshi voqeasidan keyin ( Taika (dara) ning birinchi yili ) o'rnatilganidan keyin sodir boʻlgan deb hisoblangan .
797-yilda tugallangan yapon tarixidagi Shoku Nixongi matnida 701-yilda ( Tayxo davrining birinchi yili ) imperator Monmuning Choga ( chōga , &quot;yangi yilni tabriklash marosimi&quot;) tomonidan quyosh naqshli bayroqdan birinchi marta foydalanilgani qayd etilgan. Yangi yil kuni marosimlar zalini bezash uchun Nissho ( rànăng , &quot;oltin quyoshli bayroq&quot;) ko'tarilgan.
Qadim zamonlardan beri quyosh milliy hukmronlik va quyosh o'rtasidagi chambarchas bog'liqlik tufayli milliy birlik ramzi bo'lib kelgan . Yaponiyada &quot;qizil va oq&quot; quvonchli rang sxemasi sifatida qabul qilingan. Bir nazariya folklorda muqaddas va nopok dixotomiya (muqaddas = qizil, nopok = oq) hissi borligi va bu ham Genpei urushidan kelib chiqqan.
Ko'zga ko'ringan nazariyalardan biri Genpey urushi (1180-1185) natijalaridan ta'sirlangan. Xeyan davrigacha Imperator saroyining ramzi boʻlgan Nishiki bayrogʻi (Nishiki no mihata lánkángín) qizil fonda oltin quyosh doirasi va kumush oy doirasiga ega edi. Xeyan davrining oxirida Taira urugʻi oʻzlarini hukumat armiyasi deb atagan va Imperator sudiga koʻra oltin aylanali qizil bayroqdan foydalangan. Gendzi ( Minamoto klani ) muxolifatda edi, shuning uchun ular Genpey urushida (1180–1185) jang qilganlarida qizil doirali oq bayroqdan foydalanganlar. Taira urugʻi magʻlub boʻlgach, samuraylar hukumati ( bakufu, línì) Genji tomonidan tashkil etilgan. Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasu kabi undan keyin kelgan sarkardalar Genjining davomchilari ekanliklarini anglab, jangda Hinomaru bayrogʻini koʻtardilar.
XII asrda yaratilgan &quot; Heike haqidagi ertak&quot; asarida turli xil samuraylar o'z muxlislariga quyosh chizmalarini olib yurishlari yozilgan. Milliy bayroq bilan bog'liq bir afsona buddist ruhoniy Nichirenga tegishli . Taxminlarga ko'ra, XIII asrda Mo'g'ulistonning Yaponiyaga bostirib kirishi paytida Nichiren shōgunga jangga kirish uchun quyosh bayrog'ini bergan. [21]
Nagashino jangi paytida (1575-yil 28-iyun) Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasuning ittifoqchi kuchlari Takeda Katsuyori bilan jang qilishdi. Nobunaga ham, Ieyasu ham oʻz bayroqlariga ega boʻlgan, ammo ularda Hinomaru ham bor edi. Boshqa tomondan, Takeda klan tomoni ham Hinomaruni ko'tardi. Shunday qilib, Hinomaru milliy ramz sifatida ishlatilgan.
Yaponiyaning eng qadimgi bayroqlaridan biri Yamanashi prefekturasi Koshu shahridagi Unpo-ji ibodatxonasida joylashgan. Afsonaga ko'ra, u imperator Go-Reyzei tomonidan Minamoto no Yoshimitsuga berilgan va so'nggi 1000 yil davomida Takeda urug'i tomonidan oilaviy xazina sifatida qabul qilingan va hech bo'lmaganda XVI asrdan kattaroqdir. .
XVI asrda birlashish davrida har bir Daimyoning bayroqlari bor edi, ular asosan janglarda ishlatilgan. Ko'pgina bayroqlar, odatda, Daimyo xo'jayinining mon (oila yorlig'i) bilan to'ldirilgan uzun bannerlar edi . Bir oila a'zolari, masalan, o'g'il, ota va uka jangga kirish uchun turli xil bayroqlarga ega edi. Bayroqlar identifikatsiya vazifasini o'tagan va askarlar tomonidan ularning orqa va otlarida ko'rsatilgan. Generallarning ham oʻz bayroqlari boʻlgan, ularning aksariyati toʻrtburchak shakli bilan askarlar bayroqlaridan farq qilar edi.
1854-yilda Tokugava syogunati davrida yapon kemalariga xorijiy kemalardan ajralib turish uchun Hinomaruni ko'tarish buyurilgan. Bungacha Hinomaru bayroqlarining har xil turlari [[AQSh|AQSH]] va [[Rossiya]] bilan savdo qiladigan kemalarda ishlatilgan. Hinomaru 1870-yilda Yaponiyaning savdo bayrog'i deb e'lon qilingan va 1870-yildan 1885-yilgacha qonuniy milliy bayroq bo'lib, Yaponiya tomonidan qabul qilingan birinchi milliy bayroq boʻlgan.
Milliy ramzlar g'oyasi yaponiyaliklar uchun g'alati bo'lsa-da, Meiji hukumati tashqi dunyo bilan muloqot qilish uchun ularga muhtoj edi. Bu, ayniqsa, AQSh komodori Metyu Perri Yokogama ko'rfaziga qo'nganidan keyin muhim bo'ldi . [26] Meiji hukumatining keyingi tatbiqlari Yaponiyaga Kimigayo madhiyasi va imperator muhri kabi ko'proq identifikatsiyalarni berdi. [27] 1885 yilda Yaponiyaning rasmiy gazetasida chop etilmagan barcha oldingi qonunlar bekor qilindi. Yaponiyaning yangi vazirlar mahkamasi tomonidan chiqarilgan ushbu qaror tufayli, Hinomaru amalda milliy bayroq edi , chunki Meiji tiklanishidan keyin hech qanday qonun yo'q edi . 
== Yaponiyaning harbiy va dengiz bayroqlari ==
Kyokujitsu-ki  - bayroqda 16 ta nur sochuvchi uchi boʻlgan quyosh tasvirlangan. Suv va quruqlikdagi kuchlar va boshqalar uchun ushbu bayroqning biroz boshqacha ko'rinishlari mavjud&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Flag of Japan |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_of_Japan |accessdate=13-dekabr 2022-yil |language=ingliz tili}}&lt;/ref&gt;.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
&lt;references /&gt;
[[Turkum:Davlat bayroqlari|Yaponiya]]
[[Turkum:Yaponiyaning davlat ramzlari]]
{{bayroq-stub}}</text>
      <sha1>eafhkxzhwcovd7miw0qzeackc2j9e9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273136</id>
      <parentid>6273135</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:16:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7762" sha1="rq0nlydtdf98qnr1pg9mhwcz1q6lrf7" xml:space="preserve">{{manba}}

[[Tasvir:Flag of Japan.svg|thumb|250px|Yaponiya bayrogʻi]]
[[Tasvir:Японское знамя.jpg|Yaponiyaning harbiy bayrogʻi ([[Ikkinchi jahon urushi]]), Qizil Armiya trofeyi|thumb|right]]
'''[[Yaponiya]] bayrogʻi''' oq mato va uning markazidagi katta qizil doirandan iborat, bu [[quyosh]] chiqishini anglatadi. Afsonaga koʻra, bu [[bayroq]]ning urf-odati [[XIII asr]]dagi [[mog'ullar]]ning Yaponiyaga bostirib kirishidan boshlanadi. Bayroq [[buddizm|buddist]] [[kohin]]lar tomonidan Quyosh maʼbudasining avlodi hisoblangan yaponiya imperatoriga tavsiya etilgan.

[[1868]]-yildagi milliy tamirdan soʻng bayroq davlat ramzi deb hisoblana boshlagan.

Tomonlarining nisbati 2:3 boʻlgan oq bayroqqa joylashtirilgan qizil doira Yaponiya davlati va xalqining ramzi sanaladi.
{{mavzulardagi mamlakat
|mamlakat         = Yaponiya
|mamlakatlar      = Yaponiya
|mamlakatga       = Yaponiyaga
|rasm = {{Yaponiya bayrog'i|35px}}
|rang = {{rang|Yaponiya}}
}}
{{Matnda Osiyo|bayroq|bayroqlar|rang=Yaponiya}

== Tarixi ==
Hinomaruning aniq kelib chiqishi noma'lum, lekin chiqayotgan quyosh VII asrning boshidan beri ramziy ma'noga ega (Yaponiya arxipelagi  Osiyo materikining sharqida joylashgan va shuning uchun quyosh &quot;chiqadigan&quot; joydir). 607-yilda Xitoy imperatori Yang Suyga &quot;chiqayotgan quyosh imperatoridan&quot; deb boshlangan rasmiy yozishma yuborildi . Yaponiya ko'pincha &quot;Quyosh chiqishi mamlakati&quot; deb ataladi.
Quyosh imperator oilasi bilan chambarchas bog'liq , chunki afsonada aytilishicha, imperator taxti quyosh ma'budasi Amaterasudan kelib chiqqan . Yapon xalqining qadimgi Ko-Sinto dini sifatida tasniflangan din tabiatga sig'inish va animizmni o'z ichiga oladi va e'tiqod quyoshga , ayniqsa qishloq xo'jaligi va baliq ovlashga sig'inishni o'z ichiga oladi . Imperator xudosi Amaterasu-Omikami - quyosh ma'budasi. Yayoi davridan ( miloddan avvalgi 300 yil) Kofun davrigacha(milodiy 250 yil) ( Yamato davri ), Naiko Kamonkyo ( chàngíngíngíng  [ ja ] , Yaponiyada ishlab chiqarilgan gul barglari kabi naqshli katta bronza oyna) porlayotgan quyosh shaklini nishonlash uchun ishlatilgan va u yerda Uch muqaddas xazinalardan biri Yata no Kagami bu oyna kabi qoʻllanadi degan nazariya.
Sharqiy ekspeditsiya (Jinmu tosei) paytida imperator Jimmuning ukasi Itsuse no Mikoto Nanivada (hozirgi Osaka) mahalliy boshliq Nagasunexikoga (&quot;uzun oyoqli odam&quot;) qarshi jangda halok bo'ldi. Imperator Jimmu quyoshning avlodlari sifatida quyoshga (sharqga) emas, balki quyoshdan (g'arbga) kurashishni xohlashini tushundi. Shunday qilib, uning urugʻi gʻarb tomon jang qilish uchun Kiy yarim orolining sharqiy tomoniga yoʻl oldi . Ular Kumano (yoki Ise ) ga yetib, Yamato tomon yo'l olishdi. Ular Nagasunexiko bilan ikkinchi jangda g'alaba qozonishdi va Kinki mintaqasini zabt etishdi .
Quyosh shaklidagi bayroqdan foydalanish imperatorning to'g'ridan-to'g'ri imperatorlik hukmronligi (chài) 645-yildagi Isshi voqeasidan keyin ( Taika (dara) ning birinchi yili ) o'rnatilganidan keyin sodir boʻlgan deb hisoblangan .
797-yilda tugallangan yapon tarixidagi Shoku Nixongi matnida 701-yilda ( Tayxo davrining birinchi yili ) imperator Monmuning Choga ( chōga , &quot;yangi yilni tabriklash marosimi&quot;) tomonidan quyosh naqshli bayroqdan birinchi marta foydalanilgani qayd etilgan. Yangi yil kuni marosimlar zalini bezash uchun Nissho ( rànăng , &quot;oltin quyoshli bayroq&quot;) ko'tarilgan.
Qadim zamonlardan beri quyosh milliy hukmronlik va quyosh o'rtasidagi chambarchas bog'liqlik tufayli milliy birlik ramzi bo'lib kelgan . Yaponiyada &quot;qizil va oq&quot; quvonchli rang sxemasi sifatida qabul qilingan. Bir nazariya folklorda muqaddas va nopok dixotomiya (muqaddas = qizil, nopok = oq) hissi borligi va bu ham Genpei urushidan kelib chiqqan.
Ko'zga ko'ringan nazariyalardan biri Genpey urushi (1180-1185) natijalaridan ta'sirlangan. Xeyan davrigacha Imperator saroyining ramzi boʻlgan Nishiki bayrogʻi (Nishiki no mihata lánkángín) qizil fonda oltin quyosh doirasi va kumush oy doirasiga ega edi. Xeyan davrining oxirida Taira urugʻi oʻzlarini hukumat armiyasi deb atagan va Imperator sudiga koʻra oltin aylanali qizil bayroqdan foydalangan. Gendzi ( Minamoto klani ) muxolifatda edi, shuning uchun ular Genpey urushida (1180–1185) jang qilganlarida qizil doirali oq bayroqdan foydalanganlar. Taira urugʻi magʻlub boʻlgach, samuraylar hukumati ( bakufu, línì) Genji tomonidan tashkil etilgan. Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasu kabi undan keyin kelgan sarkardalar Genjining davomchilari ekanliklarini anglab, jangda Hinomaru bayrogʻini koʻtardilar.
XII asrda yaratilgan &quot; Heike haqidagi ertak&quot; asarida turli xil samuraylar o'z muxlislariga quyosh chizmalarini olib yurishlari yozilgan. Milliy bayroq bilan bog'liq bir afsona buddist ruhoniy Nichirenga tegishli . Taxminlarga ko'ra, XIII asrda Mo'g'ulistonning Yaponiyaga bostirib kirishi paytida Nichiren shōgunga jangga kirish uchun quyosh bayrog'ini bergan. [21]
Nagashino jangi paytida (1575-yil 28-iyun) Oda Nobunaga va Tokugava Ieyasuning ittifoqchi kuchlari Takeda Katsuyori bilan jang qilishdi. Nobunaga ham, Ieyasu ham oʻz bayroqlariga ega boʻlgan, ammo ularda Hinomaru ham bor edi. Boshqa tomondan, Takeda klan tomoni ham Hinomaruni ko'tardi. Shunday qilib, Hinomaru milliy ramz sifatida ishlatilgan.
Yaponiyaning eng qadimgi bayroqlaridan biri Yamanashi prefekturasi Koshu shahridagi Unpo-ji ibodatxonasida joylashgan. Afsonaga ko'ra, u imperator Go-Reyzei tomonidan Minamoto no Yoshimitsuga berilgan va so'nggi 1000 yil davomida Takeda urug'i tomonidan oilaviy xazina sifatida qabul qilingan va hech bo'lmaganda XVI asrdan kattaroqdir. .
XVI asrda birlashish davrida har bir Daimyoning bayroqlari bor edi, ular asosan janglarda ishlatilgan. Ko'pgina bayroqlar, odatda, Daimyo xo'jayinining mon (oila yorlig'i) bilan to'ldirilgan uzun bannerlar edi . Bir oila a'zolari, masalan, o'g'il, ota va uka jangga kirish uchun turli xil bayroqlarga ega edi. Bayroqlar identifikatsiya vazifasini o'tagan va askarlar tomonidan ularning orqa va otlarida ko'rsatilgan. Generallarning ham oʻz bayroqlari boʻlgan, ularning aksariyati toʻrtburchak shakli bilan askarlar bayroqlaridan farq qilar edi.
1854-yilda Tokugava syogunati davrida yapon kemalariga xorijiy kemalardan ajralib turish uchun Hinomaruni ko'tarish buyurilgan. Bungacha Hinomaru bayroqlarining har xil turlari [[AQSh|AQSH]] va [[Rossiya]] bilan savdo qiladigan kemalarda ishlatilgan. Hinomaru 1870-yilda Yaponiyaning savdo bayrog'i deb e'lon qilingan va 1870-yildan 1885-yilgacha qonuniy milliy bayroq bo'lib, Yaponiya tomonidan qabul qilingan birinchi milliy bayroq boʻlgan.
Milliy ramzlar g'oyasi yaponiyaliklar uchun g'alati bo'lsa-da, Meiji hukumati tashqi dunyo bilan muloqot qilish uchun ularga muhtoj edi. Bu, ayniqsa, AQSh komodori Metyu Perri Yokogama ko'rfaziga qo'nganidan keyin muhim bo'ldi . [26] Meiji hukumatining keyingi tatbiqlari Yaponiyaga Kimigayo madhiyasi va imperator muhri kabi ko'proq identifikatsiyalarni berdi. [27] 1885 yilda Yaponiyaning rasmiy gazetasida chop etilmagan barcha oldingi qonunlar bekor qilindi. Yaponiyaning yangi vazirlar mahkamasi tomonidan chiqarilgan ushbu qaror tufayli, Hinomaru amalda milliy bayroq edi , chunki Meiji tiklanishidan keyin hech qanday qonun yo'q edi . 
== Yaponiyaning harbiy va dengiz bayroqlari ==
Kyokujitsu-ki  - bayroqda 16 ta nur sochuvchi uchi boʻlgan quyosh tasvirlangan. Suv va quruqlikdagi kuchlar va boshqalar uchun ushbu bayroqning biroz boshqacha ko'rinishlari mavjud&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Flag of Japan |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_of_Japan |accessdate=13-dekabr 2022-yil |language=ingliz tili}}&lt;/ref&gt;.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
&lt;references /&gt;

[[Turkum:Davlat bayroqlari|Yaponiya]]
[[Turkum:Yaponiyaning davlat ramzlari]]
{{bayroq-stub}}</text>
      <sha1>rq0nlydtdf98qnr1pg9mhwcz1q6lrf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Aldehuela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55229</id>
    <revision>
      <id>6273238</id>
      <parentid>5707318</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="3tn38as0rtn0kwr0y1owju31stvgt17" xml:space="preserve">{{Manbasiz|sana=sentyabr 2024}}
{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi = La Aldehuela
| mavqe = munisipalitet
| mamlakat = Ispaniya
| mintaqa turi = Avtonom jamoat
| mintaqa = Castilla y León{{!}}Castilla y León
| jadvalda mintaqa = Castilla y León{{!}}Castilla y León
| tuman turi = Ispaniya provinsiyalari{{!}}Provinsiya
| tuman = Ávila (provinsiya){{!}}Ávila
| jadvalda tuman = Ávila (provinsiya){{!}}Ávila
| jamoat turi =Ispaniya tumanlari{{!}}Tuman
| jamoat = El-Barko-de-Ávila-Pedraxita
| jadvalda jamoat = El-Barko-de-Ávila-Pedraxita
| qaram = 
| gerb = Escudo de La Aldehuela.svg
| bayroq = Bandera de La Aldehuela.svg
 | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 25 | lat_sec = 
 | lon_dir = W | lon_deg = 05 | lon_min = 23 | lon_sec = 
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 17,04
| balandlik turi = Balandlik
| AP markazi balandligi = 1.074
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 199
| sanalgan yil = 2010
| zichlik = 13,91
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = ''chaluco, -ca''
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 
| pochta indeksi = 
| pochta indekslari = 05593
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = 
| raqamli identifikator = 
| Commons turkumi = 
| sayt = 
| sayt tili = 
}}
'''La Aldehuela''' — [[Ispaniya]]ning [[Castilla y León]] mintaqasida joylashgan munisipalitet. [[Ávila (provinsiya)|Ávila]] provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 17,04&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Aholisi — 199 kishi (2010).
== Havolalar ==
* [http://www.diputacionavila.es/municipios/index.php?cm=10 Página de la Diputación Provincial de Ávila sobre La Aldehuela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206011236/http://www.diputacionavila.es/municipios/index.php?cm=10 |date=2012-02-06 }}
* [http://maps.google.es/maps?f=q&amp;hl=es&amp;q=05593+La+Aldehuela&amp;ie=UTF8&amp;z=14&amp;ll=40.411143,-5.408792&amp;spn=0.028494,0.085831&amp;t=h&amp;om=1 Vista aérea de la zona]
* [http://www.inm.es/cgi-bin/locali.cgi?ig=05027 Predicción meteorológica a 7 días para el municipio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219034324/http://www.inm.es/cgi-bin/locali.cgi?ig=05027 |date=2007-02-19 }}
* [http://adigital.pntic.mec.es/~laaldehu/ Extensión del CRA El Calvitero en La Aldehuela] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060526112758/http://adigital.pntic.mec.es/~laaldehu/ |date=2006-05-26 }}
* [http://mariete.webcindario.com/codigo.php Información sobre las rutas de autobús que pasan por La Aldehuela] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120302201834/http://mariete.webcindario.com/codigo.php |date=2012-03-02 }}

[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]  [[Turkum:Ispaniya shaharlari]]
{{Ávila}}
{{spain-geo-stub}}</text>
      <sha1>3tn38as0rtn0kwr0y1owju31stvgt17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karben</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77933</id>
    <revision>
      <id>6273280</id>
      <parentid>6235801</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19312" sha1="axsxc6axzfyay34vyfurqxuj2d1lh4y" xml:space="preserve">[[Fayl:Carbene.svg|thumb|123x123px| Metilen eng oddiy karbendir.]]

[[Organik kimyo|Organik kimyoda]] 
'''karben''' ikki va ikki taqsimlanmagan [[valentlik]] elektronlari boʻlgan neytral [[uglerod]] atomini oʻz ichiga olgan [[Molekula|molekuladir]]. Umumiy formulasi {{Chem2|R\s:C\sR'}} yoki {{Chem2|R\dC:}} bu yerda R oʻrinbosar yoki [[vodorod]] atomlarini ifodalaydi.

„Karben“ atamasi oʻziga xos birikmaga ham tegishli boʻlishi mumkin{{Chem2|:CH2}}, shuningdek, metilen deb ataladi, boshqa barcha karben birikmalari rasmiy ravishda olingan asosiy [[Gidridlar|gidrid]]&lt;ref&gt;{{kitob manbasi|title=Molecular Orbitals of Transition Metal Complexes|isbn=978-0-19-853093-0|page=7|last=Hoffmann|first=Roald|authorlink=Roald Hoffmann|publisher=Oxford|year=2005}}&lt;/ref&gt;. Karbenlar elektron tuzilishiga qarab singl yoki uchlik deb tasniflanadi. Koʻpgina karbenlar juda qisqa umr koʻradilar, ammo doimiy karbenlar&lt;ref&gt;For detailed reviews on stable carbenes, see: (a) {{jurnal manbasi|last=Bourissou|first1=D.|last2=Guerret|first2=O.|last3=Gabbai|first3=F. P.|last4=Bertrand|first4=G.|year=2000|title=Stable Carbenes|journal=[[Chem. Rev.]]|volume=100|issue=1|pages=39–91|doi=10.1021/cr940472u|pmid=11749234}} (b) {{jurnal manbasi|last=Melaimi|first1=M.|last2=Soleilhavoup|first2=M.|last3=Bertrand|first3=G.|title=Stable cyclic carbenes and related species beyond diaminocarbenes|year=2010|journal=[[Angew. Chem. Int. Ed.]]|volume=49|issue=47|pages=8810–8849|doi=10.1002/anie.201000165|pmid=20836099|pmc=3130005}}&lt;/ref&gt; maʼlum. Yaxshi oʻrganilgan karbenlardan biri diklorokarbendir{{Chem2|Cl2C:}} [[xloroform]] va kuchli [[Asos (kimyo)|asosdan]] ''in situ'' hosil boʻlishi mumkin.

== Tuzilmalar va bogʻlanishlar ==
[[Fayl:Carbenes.svg|right|thumb| Bir va uch karbenlar]]

Karbenlarning ikki klassi singl va uchlik karbenlardir. Yagona karbenlar spin juftlashgan. Valentlik bogʻlanish nazariyasi tilida molekula sp&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; gibrid tuzilishini qabul qiladi. Triplet karbenlarda ikkita juftlashtirilmagan elektron mavjud. Koʻpgina karbenlar, [[azot]], kislorod yoki oltingugurt va ikki valentli uglerod bilan bogʻlangan galogenidlar oʻrnini bosadiganlardan tashqari, chiziqli boʻlmagan uchlik asosiy holatga ega. Elektron juftlarini berishi mumkin boʻlgan oʻrinbosarlar juftlikni boʻsh p orbitalga delokalizatsiya qilish orqali singlet holatini barqarorlashtirishi mumkin. Agar yagona holatning energiyasi etarli darajada kamaytirilsa, u aslida asosiy holatga aylanadi.

Bogʻlanish burchaklari triplet metilen uchun 125-140 ° va singlet metilen uchun 102 ° (EPR tomonidan aniqlanadi).

Oddiy [[uglevodorodlar]] uchun triplet karbenlar odatda singlet karbenlarga qaraganda 8 [[Kaloriya|kkal]] /[[Mol (birlik)|mol]] (33 [[Joul|kJ]] /mol) barqarorroqdir. Barqarorlik qisman Xundning maksimal koʻplik qoidasi bilan bogʻliq.

Trilet karbenlarni barqarorlashtirish strategiyalari qiyin. 9-fluoreniliden deb ataladigan karben taxminan 1,1 kkal/mol (4,6 kJ/mol) energiya farqiga ega boʻlgan singl va triplet holatlarning tez muvozanatlashuvchi aralashmasi ekanligi koʻrsatilgan&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|last4=Kaufmann|first1=P. B.|last2=Brauer|last5=Schuster|last3=Zupancic|first2=B. E.|first3=J. J.|last=Grasse|first4=K. J.|first5=G. B.|title=Chemical and physical properties of fluorenylidene: equilibration of the singlet and triplet carbenes|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1983-11-16_105_23/page/6833|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=105|issue=23|pages=6833|year=1983|doi=10.1021/ja00361a014}}&lt;/ref&gt;. Biroq, ftoren karben kabi diaril karbenlarning haqiqiy karbenlar ekanligi munozarali, chunki elektronlar shu darajada delokalizatsiyasi mumkinki, ular aslida biradikallarga aylanadi. ''Siliko'' eksperimentlarida uchlik karbenlarni silil va sililoksi karbenlar, ayniqsa triflorosilil karbenlar kabi [[Elektrmanfiylik|elektropozitiv]] geteroatomlar bilan [[Termodinamika|termodinamik jihatdan]] barqarorlashtirish mumkinligini koʻrsatadi&lt;ref name=&quot;nemirowski&quot;&gt;{{jurnal manbasi|title=Electronic Stabilization of Ground State Triplet Carbenes|last=Nemirowski, A.|last2=Schreiner, P. R.|journal=J. Org. Chem.|date=November 2007|volume=72|issue=25|pages=9533–9540|doi=10.1021/jo701615x|pmid=17994760}}&lt;/ref&gt;.

== Reaksiyalari ==
[[Fayl:Singlettriplet.svg|right|frame| Alkenlarga karben qoʻshilishi]]

Singlet va triplet karbenlar divergent reaktivlikni namoyon qiladi. Singlet karbenlar odatda elektrofillar yoki nukleofillar sifatida cheletropik reaksiyalarda ishtirok etadilar. Toʻldirilmagan p-orbitali boʻlgan yagona karbenlar elektrofil boʻlishi kerak. Triplet karbenlarni [[Kimyoviy radikallar|''diradikallar'']] deb hisoblash mumkin va ular bosqichma-bosqich radikal qoʻshimchalarda ishtirok etadilar. Triplet karbenlar ikkita juftlashtirilmagan elektronga ega boʻlgan oraliqdan oʻtishi kerak, singlet karben esa bitta kelishilgan bosqichda reaksiyaga kirishishi mumkin.

Ushbu ikki reaktivlik rejimi tufayli singlet metilenning reaksiyalari stereospesifik, triplet metilenniki esa stereoselektivdir. Bu farq karbenning tabiatini tekshirish uchun ishlatilishi mumkin. Misol uchun, [[Diazometan|diazometanning]] ''sis'' −2-buten yoki ''trans'' – 2 -buten bilan [[Fotoliz|fotolizi]] natijasida hosil boʻlgan metilenning har biri 1,2-dimetilsiklopropan mahsulotining bitta diastereomerini beradi: s''is'' dan s''is'' va ''transdan'' ''trans'', bu shuni isbotlaydi. metilen singldir&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|last=Skell|first1=P. S.|title=Structure of Carbene, Ch2|last2=Woodworth|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=78|issue=17|pages=4496|year=1956|doi=10.1021/ja01598a087|first2=R. C.}}&lt;/ref&gt;. Agar metilen uchlik boʻlsa, mahsulot alkenning boshlangʻich geometriyasiga bogʻliq boʻlishini kutish mumkin emas, balki har bir holatda deyarli bir xil aralashma.

Muayyan karbenning reaktivligi oʻrnini bosuvchi guruhlarga bogʻliq. Ularning reaktivligiga [[metallar]] taʼsir qilishi mumkin. Karbenlar amalga oshirishi mumkin boʻlgan reaksiyalarning baʼzilari C-H bogʻlariga qoʻshilish, skeletning qayta tuzilishi va qoʻsh aloqalarga qoʻshilishdir. Karbenlarni nukleofil, elektrofil yoki ambifil deb tasniflash mumkin. Misol uchun, agar oʻrnini bosuvchi bir juft elektronni berishga qodir boʻlsa, karben elektrofil boʻlmaydi. Birlamchi, ikkilamchi va uchinchi darajali C-H-bogʻlarni farq qilmaydigan metilenga qaraganda [[Alkillar|alkil]] karbenlar ancha tanlab kiradi.

=== Siklopropanatsiya ===
[[Fayl:Cyclopropanation.svg|right|thumb|300px| Karben siklopropanatsiyasi]]

Karbenlar siklopropanlarni hosil qilish uchun qoʻsh bogʻlarga qoʻshiladi. Singletli karbenlar uchun kelishilgan mexanizm mavjud. Triplet karbenlar mahsulot molekulasida [[Stereokimyo|stereokimyoni]] saqlamaydi. Qoʻshilish reaksiyalari odatda juda tez va ekzotermikdir. Aksariyat hollarda sekin qadam karben hosil boʻladi. Alken-siklopropan reaksiyalari uchun ishlatiladigan taniqli reagent Simmons-Smit reaktividir. Ushbu reagent [[mis]], [[rux]] va [[yod]] tizimi boʻlib, bu yerda faol reagent yodometilsink yodid ekanligiga ishoniladi. Reagent [[Gidroksil guruh|gidroksi]] guruhlari bilan komplekslanadi, shuning uchun qoʻshilish odatda bunday guruhga qoʻshiladi.

=== C-H kiritish ===
[[Fayl:Carbene_one-step-insertion.svg|thumb| Karben kiritish]]

Qoʻshimchalar – karben reaksiyalarining yana bir keng tarqalgan turi. Karben asosan mavjud bogʻlanishga oʻtadi. Afzallik tartibi odatda:

# X-H aloqalari, bu yerda X uglerod emas
# C-H aloqasi
# C-C aloqasi.

Qoʻshish bir bosqichda sodir boʻlishi mumkin yoki boʻlmasligi mumkin.

Intramolekulyar kiritish reaksiyalari yangi sintetik eritmalarni taqdim etadi. Umuman olganda, qattiq tuzilmalar bunday qoʻshimchalarni amalga oshirishga yordam beradi. Intramolekulyar kiritish mumkin boʻlganda molekulalararo qoʻshimchalar koʻrinmaydi. Moslashuvchan tuzilmalarda besh aʼzoli halqa shakllanishi olti aʼzoli halqa shakllanishiga afzallik beriladi. Ham molekulalararo, ham intramolekulyar qoʻshimchalar metall markazlarida xiral ligandlarni tanlash orqali assimetrik induksiyaga moslashtiriladi.

: [[Fayl:Carbene_intra.svg|left|frame| Karbenning molekulyar reaksiyasi]]

: [[Fayl:Carbene_intermolecular_insertion.svg|left|frame| Karben molekulalararo reaksiyasi]]

Alkiliden karbenlar siklopenten qismlarini shakllantirishni taklif qilishlari bilan oʻziga jalb qiladi. Alkiliden karben hosil qilish uchun ketonga trimetilsilil [[diazometan]] taʼsir qilishi mumkin.

: [[Fayl:Alkylidene_carbene.svg|left|frame| Alkiliden karben]]

=== Karben dimerizatsiyasi ===
[[Fayl:Wanzlick_equilibrium_lemal_Hahn_1999.svg|right|frame| Vanzlik muvozanati]]

Karbenlar va karbenoid prekursorlari [[Alkenlar|alkenlarni]] hosil qilish uchun dimerizatsiya reaksiyalariga kirishishi mumkin. Bu koʻpincha kiruvchi yon reaksiya boʻlsa-da, u sintetik vosita sifatida ishlatilishi mumkin va polialkiniletenlarning sintezida toʻgʻridan-toʻgʻri metall karben dimerizatsiyasi qoʻllangan.

== Organometall kimyoda karben ligandlari ==
Organometall turlarida L&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;MCRR' formulalari boʻlgan metall komplekslari koʻpincha karben komplekslari sifatida tavsiflanadi&lt;ref&gt;For a concise tutorial on the applications of carbene ligands also beyond diaminocarbenes, see {{jurnal manbasi|last=Munz|first1=D|year=2018|title=Pushing Electrons—Which Carbene Ligand for Which Application?|journal=[[Organometallics]]|volume=37|issue=3|pages=275–289|doi=10.1021/acs.organomet.7b00720}}&lt;/ref&gt;. Bunday turlar erkin karbenlar kabi reaksiyaga kirishmaydi va kamdan-kam hollarda karben prekursorlaridan hosil boʻladi, turgʻun karbenlardan tashqari. Oʻtish metall karben komplekslarini ularning reaktivligiga koʻra tasniflash mumkin, birinchi ikkita sinf eng aniq belgilangan:

* Fisher karbenlari, bunda karben elektronni tortib oluvchi guruhga ega boʻlgan metallga (odatda karbonil) bogʻlangan. Bunday hollarda karbenoid uglerod engil elektrofildir.
* Shrok karbenlar, bunda karben elektron beruvchi guruhga ega boʻlgan metall bilan bogʻlangan. Bunday hollarda karbenoid uglerod nukleofil boʻlib, Wittig reagentiga oʻxshaydi (ular karben hosilalari hisoblanmaydi).
* Karben radikallari, bunda karben radikal xususiyatga ega boʻlgan karben uglerod bilan ochiq qobiqli metall bilan bogʻlangan. Karben radikallari Fisher va Shrok karbenlariga xos xususiyatlarga ega, lekin odatda uzoq muddatli reaksiya oraliq moddalari hisoblanadi.

[[Fayl:Grubbs_catalyst_Gen2.svg|right|thumb|220x220px| Alken metatezasi uchun Grubbs katalizatorlarining „ikkinchi avlodi“ NHC ligandiga ega.]]

* N-egterotsiklik karbenlar (NHC)&lt;ref&gt;For a general review with a focus on applications with diaminocarbenes, see: {{jurnal manbasi|last=Hopkinson|first1=M. N.|last2=Richter|first2=C.|last3=Schedler|first3=M.|last4=Glorius|first4=F.|year=2014|title=An overview of N-heterocyclic carbenes|url=https://archive.org/details/nature-uk_2014-06-26_510_7506/page/485|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=510|issue=7506|pages=485–496|doi=10.1038/nature13384|pmid=24965649|bibcode=2014Natur.510..485H}}&lt;/ref&gt; C-deprotonatsiya imidazolium yoki dihidroimidazolium tuzlari bilan olinadi. Ular koʻpincha organometalik kimyoda [[Ligand|yordamchi ligandlar]] sifatida qoʻllanadi. Bunday karbenlar tomoshabin ligandlari boʻlib, ular odatda juda kuchli sigma donorlari boʻlib, koʻpincha fosfinlar bilan taqqoslanadilar.gʻ&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|last=Marion|first1=N.|last2=Diez-Gonzalez|first2=S.|last3=Nolan|first3=S. P.|year=2007|title=N-heterocyclic carbenes as organocatalysts|journal=Angew. Chem. Int. Ed.|volume=46|issue=17|pages=2988–3000|doi=10.1002/anie.200603380|pmid=17348057}}&lt;/ref&gt;. Ligandlarning oʻzlari, ayniqsa ular metalldan ajratilganda, baʼzan Arduengo yoki Vanzlik karbenlari deb nomlanadi.

== Karbenlarning hosil boʻlishi ==

* Organik sintez uchun keng qoʻllanadigan usul organolitiy reagentlaridan foydalangan holda gem- digalidlardan galoidlarni yoʻq qilishdir. Bunday sharoitda erkin karbenlar yoki metall-karben kompleksi hosil boʻladimi, noaniq. Shunga qaramay, bu metallokarbenlar (yoki karbenoidlar) kutilgan organik mahsulotlarni beradi.

: R &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; CBr &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + BuLi → R &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; CLi(Br) + BuBr
: R &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; CLi(Br) → R &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; C + LiBr

* Siklopropanatsiyalar uchun rux-Smit reaksiyasida qoʻllanadi. Ixtisoslashgan, ammo koʻrsatma beruvchi holatda alfa-halomerkuriy birikmalar ajratilishi va alohida termoliz qilinishi mumkin. Masalan, „Seyferth reaktivi“ qizdirilganda CCl &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ni chiqaradi.

: C &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; H &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; HgCCl &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → CCl &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + C &lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; H &lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; HgCl

* Koʻpincha karbenlar diazoalkanlardan [[Fotoliz|fotolitik]], termal yoki oʻtish metall katalizlangan yoʻllar orqali hosil boʻladi. Katalizatorlar odatda [[rodiy]] va [[Mis|misga]] ega. Bamford-Stivens reaksiyasi aprotik erituvchilarda karbenlarni, protik erituvchilarda karbeniy ionlarini beradi.
* Fazali oʻtish sharoitida HXni haloformlardan (CHX &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) asosli ravishda yoʻq qilish.
* [[Fotoliz|Diazirin]] va epoksidlarning fotolizi ham qoʻllanishi mumkin. Diazirinlar diazoalkanlarning siklik shakllaridir. Kichkina halqaning kuchlanishi fotoqoʻzgʻalishni osonlashtiradi. Epoksidlarning fotolizi yon mahsulot sifatida karbonil birikmalarini beradi. [[Asimmetrik sintez|Asimmetrik]] epoksidlar bilan ikki xil karbonil birikmalari potentsial ravishda hosil boʻlishi mumkin. Oʻrinbosarlarning tabiati odatda bir-biridan koʻra hosil boʻlishiga yordam beradi. CO aloqalaridan biri kattaroq qoʻsh bogʻlanish xususiyatiga ega boʻladi va shuning uchun kuchliroq va sinish ehtimoli kamroq boʻladi. Qaysi qism karbonil hosil boʻlishiga koʻproq hissa qoʻshishini aniqlash uchun rezonans tuzilmalarini chizish mumkin. Bir oʻrinbosar [[Alkillar|alkil]] va boshqa aril boʻlsa, aril bilan almashtirilgan uglerod odatda karben boʻlagi sifatida chiqariladi.
* Karbenlar Wolff qayta tashkil etishda oraliq moddalardir

== Karbenlarning ishlatilishi ==
Karbenlarning keng miqyosda qoʻllanishi [[Tetraftoretilen|tetrafloroetilenning]] sanoat ishlab chiqarishidir, teflonning kashshofi. Tetrafloroetilen difluorokarbenning vositachiligi orqali hosil boʻladi&lt;ref name=&quot;William&quot;&gt;{{kitob manbasi|last=Bajzer|first=W. X.|year=2004|chapter=Fluorine Compounds, Organic|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology|publisher=John Wiley &amp; Sons|doi=10.1002/0471238961.0914201802011026.a01.pub2|isbn=978-0471238966}}&lt;/ref&gt;:

: CHClF &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CF &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + HCl
: 2 CF &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → F &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; C=CF &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;

Karbenlarni C-H bogʻlanishlariga kiritish keng qoʻllangan, masalan, polimerik materiallarni funksionallashtirish&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|last=Yang|first1=Peng|last2=Yang|first2=Wantai|date=2013-07-10|title=Surface Chemoselective Phototransformation of C–H Bonds on Organic Polymeric Materials and Related High-Tech Applications|url=https://archive.org/details/sim_chemical-reviews_2013-07_113_7/page/5547|journal=Chemical Reviews|volume=113|issue=7|pages=5547–5594|doi=10.1021/cr300246p|pmid=23614481|issn=0009-2665}}&lt;/ref&gt; va [[Yelim|yopishtiruvchi moddalarni]] elektrodavolash&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{jurnal manbasi|last=Ping|first1=Jianfeng|last2=Gao|first2=Feng|last3=Chen|first3=Jian Lin|last4=Webster|first4=Richard D.|last5=Steele|first5=Terry W. J.|date=2015-08-18|title=Adhesive curing through low-voltage activation|journal=Nature Communications|language=en|volume=6|pages=8050|doi=10.1038/ncomms9050|issn=2041-1723|pmc=4557340|pmid=26282730|bibcode=2015NatCo...6.8050P}}&lt;/ref&gt;. Ilovalar sintetik 3-aril-3-triflorometil diazirinlarga&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|last=Nakashima|first1=Hiroyuki|last2=Hashimoto|first2=Makoto|last3=Sadakane|first3=Yutaka|last4=Tomohiro|first4=Takenori|last5=Hatanaka|first5=Yasumaru|date=2006-11-01|title=Simple and Versatile Method for Tagging Phenyldiazirine Photophores|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2006-11-29_128_47/page/15092|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=128|issue=47|pages=15092–15093|doi=10.1021/ja066479y|pmid=17117852|issn=0002-7863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{jurnal manbasi|last=Blencowe|first1=Anton|last2=Hayes|first2=Wayne|date=2005-08-05|title=Development and application of diazirines in biological and synthetic macromolecular systems|journal=Soft Matter|language=en|volume=1|issue=3|pages=178–205|doi=10.1039/b501989c|pmid=32646075|issn=1744-6848|bibcode=2005SMat....1..178B}}&lt;/ref&gt;, issiqlik&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{jurnal manbasi|last=Liu|first1=Michael T. H.|date=1982-01-01|title=The thermolysis and photolysis of diazirines|url=https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_1982_11_2/page/127|journal=Chemical Society Reviews|language=en|volume=11|issue=2|pages=127|doi=10.1039/cs9821100127|issn=1460-4744}}&lt;/ref&gt;, yorugʻlik&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; yoki kuchlanish bilan faollashtirilishi mumkin boʻlgan karben prekursoriga tayanadi&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|last=Elson|first1=Clive M.|last2=Liu|first2=Michael T. H.|date=1982-01-01|title=Electrochemical behaviour of diazirines|url=http://xlink.rsc.org/?DOI=c39820000415|journal=Journal of the Chemical Society, Chemical Communications|language=en|issue=7|pages=415|doi=10.1039/c39820000415|issn=0022-4936}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Tarix ==
Karbenlar birinchi marta [[Eduard Buchner|Eduard Buxner]] tomonidan 1903-yilda toluol bilan etil diazoatsetatning [[siklopropanatsiya]] tadqiqotlarida ilgari surilgan&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|doi=10.1002/cber.190303603139|title=Diazoessigester und Toluol|year=1903|last=Buchner|first1=E.|last2=Feldmann|first2=L.|journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft|volume=36|issue=3|pages=3509|url=https://zenodo.org/record/1426080}}&lt;/ref&gt;. 1912-yilda [[Hermann Staudinger]]&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|doi=10.1002/cber.19120450174|title=Über Reaktionen des Methylens. III. Diazomethan|year=1912|last=Staudinger|first1=H.|last2=Kupfer|first2=O.|journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft|volume=45|pages=501–509|url=https://zenodo.org/record/1426477}}&lt;/ref&gt; [[diazometan]] va oraliq mahsulot sifatida CH &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; bilan alkenlarni siklopropanlarga aylantirdi. 1954-yilda Doering dixlorokarben sintetik foydaliligini namoyish etdi&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi|doi=10.1021/ja01652a087|year=1954|last=Von E. Doering|first1=W.|title=The Addition of Dichlorocarbene to Olefins|last2=Hoffmann|first2=A. K.|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=76|issue=23|pages=6162}}&lt;/ref&gt;.

== Yana qarang ==

* [[Oʻtish metall karben komplekslari]]
* Atom uglerod kimyoviy formulasi :C: boʻlgan bitta uglerod atomi, amalda ikki karben. Bundan tashqari, „haqiqiy karbenlarni“ in situ qilish uchun ishlatilgan.
* Folgalangan karbenlar oʻzlarining barqarorligini qoʻsh bogʻning yaqinligidan (yaʼni, konjugatsiyalangan tizimlarni hosil qilish qobiliyatidan) oladi.
* [[Karben analoglari va karbenoidlar]]
* [[Karbeniy ionlari, protonlangan karbenlar]]
* [[Halqani ochish metatezasi polimerizatsiyasi]]

== Manbalar ==
{{manbalar|33em}}

== Havolalar ==

* Media related to Carbenes at Wikimedia Commons
[[Turkum:Funksional guruh]]
[[Turkum:Karbenlar]]
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>axsxc6axzfyay34vyfurqxuj2d1lh4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karbach (Rhein-Hunsrück-Kreis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85696</id>
    <revision>
      <id>6273161</id>
      <parentid>5662478</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2414" sha1="8u2s7c88eck5s6qy7sowu869ycettf2" xml:space="preserve">{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi = Karbach
| mavqe = [[Kommuna]]
| mamlakat = Germaniya
| mintaqa turi = Germaniya yerlari{{!}}Yer
| mintaqa = Rheinland-Pfalz
| jadvalda mintaqa = Rheinland-Pfalz
| tuman turi = tuman
| tuman = Rhein-Hunsrück-Kreis (tuman)
| jadvalda tuman = Rhein-Hunsrück-Kreis (tuman)
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = DEU Karbach (Hunsrück) COA.svg
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 50 | lat_min = 9 | lat_sec = 40
 | lon_dir = E | lon_deg = 7 | lon_min = 37 | lon_sec = 2
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki boʻlinishi = 
| rahbar turi = Burgomistr
| rahbar = Kurt Kleemann
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 4,98
| balandlik turi = 
| AP markazi balandligi = 468
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 563
| sanalgan yil = 2010
| zichlik = 
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 06747
| pochta indeksi = 56281
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = SIM
| identifikator turi = Maʼmuriy birlik identifikatsiyasi raqami{{!}}Rasmiy kodi
| raqamli identifikator = 07 1 40 063
| Commons turkumi = Karbach (Hunsrück)
| sayt = http://www.gemeinde-karbach.de/
| sayt tili = de
}}
'''Karbach''' — [[Germaniya]]ning [[Rheinland-Pfalz]] [[Germaniya yerlari|yerida]] joylashgan kommuna. Ushbu kommuna [[Rhein-Hunsrück-Kreis (tuman)|Rhein-Hunsrück-Kreis]] tumani tarkibiga kiradi. Maydoni — 4,98&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. 563 nafar aholi istiqomat qiladi (2010).

== Geografiyasi ==
=== Hududi ===
Karbachning hududi {{wikidata|p2046}} km{{sup|2}}dir. Dengiz sathidan oʻrtacha {{wikidata|p2044}} m balandlikda joylashgan.

== Demografiyasi ==
{{Wikidata/Population}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Commons turkum|Karbach (Rhein-Hunsrück-Kreis)}}
* [http://www.gemeinde-karbach.de/ Rasmiy sayti] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20161002091617/http://gemeinde-karbach.de/ |date=2016-10-02 }}

{{Germaniya:Rhein-Hunsrück-Kreis tumani shaharlari}}

{{Tashqi havolalar}}

{{DEFAULTSORT:Karbach (Rhein-Hunsrück-Kreis)}}
[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]  [[Turkum:Germaniya shaharlari]]


{{germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>8u2s7c88eck5s6qy7sowu869ycettf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iosif Stalin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93392</id>
    <revision>
      <id>6273201</id>
      <parentid>6112504</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T22:02:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>204</id>
      </contributor>
      <comment>[[Tasvir:Stalin_Full_Image.jpg]] [[Tasvir:Joseph_Stalin_in_1937_with_his_pipe_smoking.jpg]] bilan almashtirildi ([[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] tomonidan; [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name</comment>
      <origin>6273201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7289" sha1="5yjg8cby347k0rr738alo1etr54bovy" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat
|ismi      = Iosif Vissarionovich Stalin
|asl ismi    = იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი&lt;br /&gt;Иосиф Виссарионович Сталин
|portret     = Joseph Stalin in 1937 with his pipe smoking.jpg
|eni       = 200px
|tavsif     = {{flagicon|USSR}} [[SSRI|Sovet Ittifoqi]] Bosh Vaziri&lt;br /&gt;[[Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi|KPSS]] Bosh Kotibi
|tavallud sanasi = {{tugʻilgan sanasi|1878|12|18}}
|tavallud joyi = [[Gori]], [[Tiflis guberniyasi]], [[Rossiya imperiyasi]]
|vafot sanasi = {{vafot sanasi va yoshi|1953|3|5|1878|12|18}}
|vafot joyi = [[Moskva]] yaqinida, [[RSFSR]]
}}
'''Iosif Vissarionovich Stalin''' ([[gurji tili|gurjicha]]: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, '''Ioseb Besarionis dze Jugʻashvili''', {{Lang-ru|Иосиф Виссарионович Сталин}}; 18-dekabr, 1878&lt;ref name=&quot;dob&quot;&gt;Bu sana Goridagi Iosif Jugʻashvili taʼlim olgan Uspenskiy cherkovi qaydlaridan olingan. 1921-yilgacha Stalin tugʻilgan kunini 18-dekabr, 1878, deb oʻz qoʻli bilan yozib koʻrsatgan. Biroq 1922-yili hukumat tepasiga kelib, Stalin tugʻilgan sanasini 21-dekabr, 1879, qilib oʻzgartirgan. {{veb manbasi|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&amp;id_subcat=6&amp;r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19-iyul 2008-yil|title=Prominent figures}}&lt;/ref&gt; — 5-mart, 1953) [[SSRI]] Bosh vaziri, [[Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Bosh kotibi boʻlgan.

Millati [[Gruzinlar|gruzin]] boʻlgan Stalinning haqiqiy ism-sharifi '''Ioseb Jugʻashvili''' boʻlib, uni qisqacha '''laftipashmak''' deb chaqirishar edi. [[Oktabr inqilobi]]ga qadar Jugʻashvili koʻp taxallus va partiya laqablaridan foydalangan. Asosan '''Besoshvili''', '''Nijeradze''', '''Chijikov''', '''Ivanovich'''; eng mashhuri — '''Koba'''. „Stalin“ taxallusining kelib chiqishi bahsli: baʼzilar uni [[Rus tili|ruscha]] „stal“ („stal“ — [[poʻlat]]), soʻzidan ilhomlangan

Siyosan noʻnoq Stalin hukumat tepasiga hamkorlari Grigoriy Zinovyov va [[Lev Kamenev]] hamda kotiblari Lev Mexlis, Ivan Tovstuxa va Boris Bajanov yordamida keldi&lt;ref name=&quot;Bajanov&quot;&gt;[http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Boris Bajanov. Vospominaniya bivshego sekretarya Stalina]&lt;/ref&gt;.

STALIN (Jugashvili) Iosif Vissarionovich (laqabi — Koba, Coco va boshqalar) (1878, [[Gruziya|Gruziyaning]] [[Gori]] shahri — 1953-yil, 3-may, Moskva) — SSSR rahbari. Etikdoʻz oilasida tugʻilgan. Gori diniy bilim yurtini tugatgach (1894), Tiflis diniy seminariyasida oʻqigan (inqilobiy faoliyati uchun 1899-yil haydalgan). 1898-yil RSDRP tarkibidagi Gruziya „Mesamedasi“ sotsial-demokratik tashkilotiga kirgan. 1902—1913-yillarda 6 marta qamaldi, surgun qilindi, 4 marta qamoq va surgundan qochdi. 1903-yildan bolsheviklarga qoʻshildi. 1907-yilda RSDRP Boku komitetining rahbarlaridan biri. V. I. Lenin tarafdori, uning tashabbusi bilan 1912-yilda RSDRP MK va MK Rus byurosiga kooptatsiya qilingan (sirtdan kiritilgan). 1917-yil „Pravda“ gazetasi tahrir hayʼati, RSDRP (b) MK Siyosiy byurosi, Harbiy-inqilobiy markaz aʼzosi. 1917-1922-yillarda millatlar ishi boʻyicha xalq komissari, ayni vaqtda 1919—1922-yillarda davlat nazorati xalq komissari, 1918-yildan Rossiya Harbiy inqilobiy kengashi aʼzosi. 1922-1953-yillar partiya MK Bosh kotibi.

20-yillarda partiya va davlatda yetakchi boʻlish uchun kurash davomida, partiya apparati va siyosiy fitnalardan foydalanib, partiyaga bosh boʻlib oldi va mamlakatda mustabid rejimni oʻrnatdi. Mamlakatni jadal industrlashtirish va majburiy kollektivlashtirish siyosatini oʻtkazdi. 20-yillarning oxiri — 30-yillarda haqiqiy va gumon qilingan raqiblarini yoʻq qildi. Ommaviy terror tashabbuskori boʻldi. 30 yillarning oxiridan [[Uchinchi reyx|fashistlar Germaniyasi]] bilan yaqinlashish siyosatini tutdi (qarang Sovet-German bitimlari (1939)), bu hol Ikkinchi jahon urushida xalq fojiasiga olib keldi. 1941-yildan SSSR XKS (Ministrlar Soveti) raisi. Urush yillarida S. Davlat Mudofaa komiteti raisi, Mudofaa xalq, komissari, [[Oliy bosh qoʻmondon|Oliy Bosh Qoʻmondon]]. 1946—1947-yillarda SSSR Qurolli Kuchlari vaziri. Sovet Ittifoqi Marshali (1943), [[generalissimus]] (1945). Urush yillarida S. AQSh Prezidenti [[Franklin D. Roosevelt|F.D. Ruzvelt]] va Buyuk Britaniya Bosh vaziri [[Winston Churchill|U. Cherchill]] bilan birga gitlerchilarga qarshi harbiy ittifoq ([[koalitsiya]]) tuzdi. Urush tugagandan soʻng u „jahon sotsialistik tizimi“ni yaratishning gʻoyaviy rahnomasi va amaliyotchisi boʻlib qoldi, bu hol „&lt;nowiki/&gt;[[sovuq urush]]&lt;nowiki/&gt;“ hamda SSSR bilan AQSh oʻrtasidagi harbiy-siyosiy qaramaqarshilikni keltirib chiqargan va qurollanish poygasini kuchaytirgan.

„&lt;nowiki/&gt;[[Marksizm]] va milliy masala“ (1912), „Oktabr revolyutsiyasi va rus kommunistlarining taktikasi“ (1924), „Leninizm asoslari toʻgʻrisida“ (1924), „Buyuk burilish yili“ (1929). „Dialektik va tarixiy materializm toʻgʻrisida“ (1938), „Marksizm va tilshunoslik masalalari“ (1950) va boshqa asarlarida oʻz siyosatini nazariy asoslashga uringan. S. tiriklik chogʻida, xuddi Lenin singari uning qarashlari mutlaqlashtirildi, faoliyati va shaxsiy hayoti ilohiylashtirildi. KPSSning 20sʼyezdi (1956)da N. S. [[Nikita Xrushchyov|Xrushchyov]] Stalin shaxsiga sigʻinishni va uning faoliyatini keskin qoraladi. Keyinchalik mamlakatning kommunistik rahbarlari Stalinni siyosiy reabilitatsiya qilishga bir necha bor urindilar.

Stalin oʻz siyosiy faoliyatida [[Turkiston]] va [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston]]&lt;nowiki/&gt;da sotsializm asoslarini zoʻravonlik bilan joriy etish yoʻllarini qoʻllagan. Buxoro boskinitl amalga oshirish uchun harbiy ishlar xalq komissari L. D. Trotskiyga „Frunze retseptiga koʻra zoʻrlik bilan harakat qiling“, deb tayinlagan (1920-yil avgust). [[Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi|Turkiston ASSR]] rahbarlarini „&lt;nowiki/&gt;[[bosmachilik]]&lt;nowiki/&gt;“ka qarshi murosasiz kurash olib bormaganlikda ayblagan. Keyinchalik [[Akmal Ikromov|A. Ikromov]], [[Fayzulla Xoʻjayev|F. Xoʻjayev]], S. Segizboyev, boshqa davlat va jamoat arboblari S.ning koʻrsatmasi bilan qatagʻon qilingan. Jasadi dastlab Moskva Qizil maydonidagi maqbaraga (V.I. Lenin yoniga) qoʻyilgan. KPSS 22-sʼyezdi qarori bilan esa maqbara orqasiga dafn etilgan (1961-yil noyabr).

== Adabiyotlar   Komron ==
* Rejim lichnoy vlasti Stalina. K istorii formirovaniya, M., 1989; Istoriya i stalinizm, M., 1991; Oʻzbekistonning yangi tarixi. 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://www.marx2mao.com/Stalin/Index.html Stalin Kutubxonasi]
{{commons turkum}}


{{president-stub}}
{{bio-stub}}
{{SSSR Marshallari}}
{{SSSR davlat rahbarlari}}
{{Rossiya Bosh vazirlari}}
{{Yil kishisi (Time), 1927-1950}}
{{Tashqi havolalar}}

{{DEFAULTSORT:Stalin, Iosif}}
[[Turkum:1878-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Marksistlar]]
[[Turkum:Tojikiston SSR Oliy Sovetining 1-chaqiriq deputatlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 2-chaqiriq deputatlari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston SSR Oliy Sovetining 3-chaqiriq deputatlari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]
{{SSSR rahbarlari}}</text>
      <sha1>5yjg8cby347k0rr738alo1etr54bovy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jahon tillari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166869</id>
    <revision>
      <id>6273108</id>
      <parentid>6105865</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>6273108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14501" sha1="ecjsh9sxw60v8tjmogzvlwqgqz7pivo" xml:space="preserve">[[Fayl:Sprachen der Welt.png|thumb|right|upright=2|Dunyo tillari]]
'''Dunyo tillari''' yoki '''jahon tillari''' — Yer sharida yashovchi (yoki avval yashagan) xalqlarning tillari. Ularning umumiy soni 2500-dan 5000 gacha. Koʻp tarqagan dunyo tillarining safiga (million kishi hisobi bilan 1985-yilgi maʼlumot boʻyicha) kiruvchi tillar: [[Xitoy tili|xitoy]] (1 mlrd-dan ziyod), [[Ingliz tili|ingliz]] (420), [[Hind tili|hind]], oʻnga yaqin [[Urdu tili|urdu]] (320), [[Ispan tili|ispan]] (300), [[Rus tili|rus]] (250), [[indonez tili|indoneziya]] (170), [[Arab tili|arab]] (170), [[Bengal tili|bengal]] (170), [[Portugal tili|portugal]] (150), [[Yapon tili|yapon]] (120), [[Nemis tili|nemis]] (100), [[Fransuz tili|fransuz]] (100), [[Panjob tili|panjob]] (82), [[italyan tili|italyan]] (70), [[Koreys tili|koreys]] (65) tillari. Bu hisobga ularni gapiruvchilari bilan birga millatlararo, xalqlararo aloqa sifatida foydalanuvchilar ham kiradi. Barcha dunyo tillari yaqinligiga qarab tilli oilalarga boʻlinadi. Ularning har biri yaqin dialektlari guruhidan chiqqan, qadimgi zamonlarda bir tilning dialektlari boʻlgan yoki bir tilli ittifoqqa kirgan.

&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --&gt;
'''Jahon tillari''' — yer yuzida hozirgi yashayotgan va qadimda yashab oʻtgan xalqlarning tillari [[Jahon tillari]] umumiy soni turli manbalarda 2500 dan 5000 va undan ortiq deb koʻrsatiladi (bularning aniq sonini belgilash juda murakkab, chunki tillar oʻrtasidagi va har bir tilning dialektlari orasidagi farqlar nihoyatda shartlidir) Jahon tillari ichida keng tarqalganlari (soʻzlashuvchilar soniga koʻra) quyidagilar: xitoy, ingliz, rus, ispan, hind va urdu, indonez, arab, bengal, portugal, yapon, nemis, fransuz, italyan, panjob, telugu, koreys, maratxa, tamil, ukrain va boshqalar. Qarindoshligiga koʻra Jahon tillar oilasiga birlashadi. Bulardan eng keng tarqalgani [[hind-yevropa tillari]] oilasiga mansub tillardir. Mazkur tillar taraqqiyoti tarixida qad. hind davri — vedalar, sanskrit tili, oʻrta hind davri— pali va prakriti tili, soʻnggi hind davri — hozirgi hind va unga yaqin boʻlgan urdu, bengal, maratha, panjob, gujorat, oriy sindxi, nepal, singal va boshqalr alohida ajralib turadi. Eron tillari genetik jihatdan hind tillariga eng yaqin tillar hisoblanadi. Bular orasida qad. eron tili — qad. fors, ovasta, skif tillari; oʻrta eron — oʻrta fors (pahlaviy), parfiya, sugʻd, xorazm va boshqalar; soʻnggi eron — fors, pushtu (afgʻon), kurd, osetin, pomir, tojik va boshqa tillar alohida ajratib koʻrsatiladi. Bu tillar vakillari mil. av. 3-ming yillikda Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Qora dengiz va Kaspiy boʻyi hududlariga tarqala boshlaydi. Qadimiy hind tilidagi matnlarning dastlabkilari mil. av. 1-ming yillikda yozilgan boʻlib, prakriti tillari ulardan rivojlanib, ajralib chiqqan, oʻz navbatida bu tillardan soʻnggi hind tillari — hind, urdu, bengal, maratha, panjob, rajastxon, gujorat, oriy va boshqa tillar vujudga kelgan. Mil. av. 1-ming yillikdan boshlab Yevropada hind-yevropa tillarining gʻarbiy guruhiga mansub tillardagi yozuv yodgorliklar maʼlum. Bular ulik italiy tillar boʻlib, lotin, falisiy, osk, umbars va b. shu guruhga mansub. Lotin tilining mahalliy turidan [[roman tillari]] tarkib topadi: bular — ispan, portugal, fransuz, katalon, provansal, italyan, sardin, reto-ro-man, rumin, moldovan va boshqa tillardir. [[Kelt tillari]] ham italiy tillariga yaqin turadi va hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Buning tarkibiga hozirgi breton, val (uels-breton), irland, shotland, gel, mena, shuningdek, oʻlik galla va kornuel (korn) tillari kiradi. Qadimiy hind-yevropa tillari oilasi guruhiga [[german tillari]] ham kiradi. Xoz. german tillari quyidagi guruhchalarga boʻlinadi: 1) shimoliy german (yoki Skandinaviya) guruhchasi. Buning tarkibiga shved, norveg, dan, island va fareriya tillari kiradi; 2) gʻarbiy german guruhchasi. Buning tarkibiga ingliz, nemis, niderland (golland), friz, idish va afrika tillari kiradi. Sobiq sharqiy german guruhchasiga kirgan tillar (got va boshqalar) oʻlik tilga aylangan. Hind-yevropa tillari oilasiga kiruvchi baltlar va [[slavyan tillari]] guruhlari bir-biriga yaqin turadi. Boltik, tillari tarkibiga hozirgi latish, litva, shuningdek, ulikpruss va boshqa tillar kiradi. Slavyan tillari guruhida: sharqiy slavyan — rus, ukrain va belorus; gʻarbiy slavyan — polyak, chex, slovak, lujitsa va ulik polab tillari; janubiy slavyan tillari guruhida esa serb-xorvat, Sloveniya, bolgar, makedon, shuningdek, eski slavyan tillari bor. Grek, arman va alban tillari hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Xet tili, tohar tili, frigiy, frakiy, illiriy va boshqa tillar koʻhna hind-yevropa tillaridan hisoblanadi.

Som-xom tillari (anʼanaga koʻra afrika-osiyo tillari oilasi deb ham ataladi) tarkibiga [[som tillari]] (oʻlik akkad, eblait, koʻhna xanaan, qadimiy yahudiy, qadimiy oromiy, efiop va boshqa tillar, shuningdek, xoz. ivrit, arab, amhara, tikrika va boshqa tillar), barbaraliviya, chad (bular orasida eng koʻp tarqalgan — xausa), kushit (somali, galla va boshqalar), allaqachon oʻlik tilga aylangan misr tili, undan kelib chiqqan kott tili kiradi.

Finugor tillari, bir tomondan, ugor tillari (venger, xanti va mansi tillari)ga, ikkinchi tomondan, 4 guruhchaga: perm (udmurt, komiziryan va komipermyak) tillari, volga (mari va mordva) tillari, boltiq boʻyifin (fin, eston, kenel va boshqalar) tillari va suomi tillariga boʻlinadi.

Turk, oʻzbek, ozarbayjon, tatar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, chuvash, boshqird, saxa, gagauz, qorayim va boshqalar, shuningdek, bir qator ulik tillar [[turkiy tillar]] oilasini tashkil etadi. Bu tillar quyidagi guruhlarga birlashadi: 1) bulgʻor (chuvash tili shunga mansub); 2) janubiy-gʻarbiy (turk, ozarbayjon, turkman va boshqa tillar); 3) shimoliy-gʻarbiy (tatar, boshqird, qorayim, qumiq, noʻgʻoy, qoraqalpoq, qozoq tillari va oltoy tillariga birlashib qirgʻizqipchoq guruhini tashkil etuvchi [[qirgʻiz tili]]); 4) janubiy-sharqiy (oʻzbek va uygʻur tillari); 5) shimoliy-sharqiy (Saxa Respublikasi, [[Sibir]] va [[Oltoy]]dagi boshqa tillar, shuningdek, oʻlik turkiy tillar, yaʼni qadimiy turkiy yozuvdagi Urxun-Yenisey va boshqalar yozuv yodgorligi bitilgan tillar).

Buryat, hozirgi moʻgʻullarning oʻz tili va bularga yaqin qalmoq, oyrot va boshqa tillar moʻgʻul tillarini tashkil etadi. Tungusmanjur tillari tarkibiga manjur, even va b. tillar kiradi. Jahon tillari orasida yapon tili (unga qardosh boʻlgan ryukyusi tili) aniq oʻz oʻrniga ega emas. Baʼzi olimlar bularni (koreys tilini ham) oltoy tillari guruhiga qoʻshadilar. Dravid tillari tarkibiga telugu, tamil, kannada, [[malayalam]], tulu, gondi va boshqalar tillar, shuningdek, bularga qardosh elam tili kiradi. Baʼzi ilmiy farazlarga koʻra, hindevropa, som-xom, kartvel, oʻrol, oltoy, [[dravid tillari]] yagona ulkan tillar oilasini tashkil etadi.

Kartvel (janubiy Kavkaz) tillari tarkibiga gruzin, zan (yoki mergelochan) va svan tillari kiradi. Shimoliy Kavkaz tillari 3 guruhdan — abxaz, adigey, nax va [[dogʻiston tillari]] guruxidan iborat. Xitoy-tibet tillari tarkibida xitoy, tibet-birma (tibet, birma, ulik tangut, kachin), shuningdek, himo-lay, nevar va b. tillar bor. Baʼzi tasniflarga koʻra, avstronez tillari alohida oilani tashkil etadi va monkxemer, palaungva, Vyetnam, malakka, munda, myao-yao va b. tillarni oʻz ichiga oladi. Malayya-polineziya tillari (qarang [[Malayya tili va Polinez tillari]]) koʻpchilik olimlar tomonidan bir oilani tashkil etadi deb hisoblanadi. Uning tarkibi, anʼanaga koʻra, 4 guruhga bulinadi: indonez tillari, melanez tillari, polinez tillari va mikronez tillari. Osiyo qitʼasidagi tillar orasida kelib chiqishiga koʻra, turlicha boʻlgan paleoosiyo tillari alohida oʻrin tutadi. Paleoosiyo tillari va ulib borayotgan ayna tilida Shim. Amerika indeyslari tillariga xos xususiyatlar uchraydi. Avstraliya tillari bitta oilani tashkil etadi. Garadye, narinyeri, mudura, aranda, vadyug va boshqa qabilalarning tillari shu oilaga mansub. Hind-Tinch okean (shu jumladan, koʻp sonli papuas tillari) va andaman tillarining bir-biriga qardoshligi aniqlangan. Afrika tub aholisining tillar tasnifi tugal ishlangan emas. Oʻz tarkibiga eng kup tillarni nigerkordofan yoki kongo-kordofan oilasi birlashtirgan (qarang [[Niger-kongo tillari]]). Bu oilaga mande, kva, bantu (shulardan eng koʻp tarqalgani suaxili), gur va boshqa tillar guruhi kiradi. Afrika xalqlari tillari orasida koysan tili (gottentot va baʼzi boshqa tillar) alohida oʻrinni tutadi. Indeys tillari tugal tadqiq etilmagan, oʻzaro genetik aloqalari xususida aniq, ilmiy maʼlumotlar yoʻq. Jahon tillarining anchaginasi haqidagi maʼlumotlar bizgacha saqlanib qolgan qad. yozuv yodgorliklaridan maʼlum, koʻpgina tillar esa izsiz yoʻqolgan. Janubiy-Sharqiy Osiyo, Afrika va Amerika xalqlari tillarining tasnifi ishlab chiqilmagan. Shuning uchun insoniyatning til tarixi hozirgi fanda uncha toʻliq yoritilgan emas.

== Adabiyot ==
* Atlas narodov mira, M., 1964; Abdurahmonov T. A., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --&gt;

Til oilarining anchasi faqat shaxsiy era nomlari bilan kirma elementlarda saqlangan yoki batamom yoʻqolgan deyishga boʻladi. Ayrim qadimgi tillardan saqlangan yodgorliklarning (masalan, krittegi ieroglif tili) maʼnosi hali hanuz chiqqani yoʻq. Ayrim qadimgi madaniy tillar (shumer, etrus) soʻngi yillarda bir qator tekshiruvlar borligiga qaramasdan, tillarning genealogik guruhlarga boʻlishida hali hanuz aniq oʻrin topmagan.
[[Amerika]], [[Afrika]], Janubiy-sharqiy Osiyo, [[Yangi Gvineya]] va [[Okeaniya]]dagi koʻpgina tillar hali hanuz batamom tekshirilib guruhlarga ajralgani yoʻq.

[[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT)ning maʼlumotiga koʻra, 1992-yilda yer yuzi aholisi 5 milliard-u 200 milliondan ziyod edi. Dunyodagi xalqlar 2976 xil tilda gaplashadi. Shundan 200 ta tilning har birida bir milliondan ortiq 70 ta tilning har birida 5 milliondan ziyod, faqat 13 ta tilning har birida 50 milliondan ortiq kishi soʻzlashadi. Qolganlarining har birida esa bir milliondan oz kishi gaplashadi. Kavkaz togʻlarining bagʻriga joylashgan Dogʻistonda bir milliondan ortiq xalq boʻlib, ular qirqga yaqin tilda soʻzlashadi.
== Tirik va oʻlik tillar ==
Tillar '''tirik tillar''' va '''oʻlik tillar''' ikkiga boʻlinadi.
Xalqlar hozir gaplashadigan tillar tirik til hisoblanadi. Masalan: [[ukrain tili]], [[ozarbayjon tili]], [[rus tili]] va boshqalar.
Bizga yozma yodgorliklari yetib kelgan, ammo yer yuzida yashayotgan xalqlarning har biri hozir muomalada ishlatmaydigan til oʻlik til deb yuritiladi. Masalan: [[lotin tili]], qadimgi hind tili yoki, sanskrit, qadimgi slavyan tili, qadimgi xorazmiy tili va boshqalar;
Lotin tili koʻp asrlar davomida tirik til boʻlgan: [[antik davr]] da rimliklar va Rim imperiyasidagi koʻp xalqlar lotin tilida gaplashganlar. Bu tilda ilmiy va publisistik asarlar yozilgan, ajoyib badiiy asarlar yaratilgan. Bunday asarlar hozir ham turli tillarga tarjima qilinib, nashr etilyapti. Bu tildan hozir ham oʻrta va oliy tibbiyot oʻquv yurtlarida xabardor qilinadi. Tibbiyotda kishi aʼzolari nomlari, dorilarining nomlari va boshqalar lotincha yoziladi va aytiladi.
Bizning davrimizda jahon xalqlarining 30 foizdan ziyodi oʻz yozuvlariga lotin alifbosini asos qilib olganlar.
'''[[Oʻlik til]]''' hisoblanadigan qadimiy xorazmiy tili va yozuvi eroniy tillarning sharqiy turkumiga mansub boʻlib, qadimiy Xorazm aholisi shu tilda gaplashgan. Xorazmiy tili XI asrlarga kelib isteʼmoldan qolgan va oʻlik til holiga kelgan.
Dunyodagi tillar kelib chiqishi, lugʻaviy va grammatik jihatdan yakdilligiga qarab bir necha til oilalalariga boʻlinadi.

== Til oilalari va turkumlari ==
Til oilalari, oʻz navbatida turkumlarga boʻlinadi, masalan, tillarning '''hind-yevropa''' oilasi quyidagi til turkumlarini oʻz ichiga oladi.
# Hind turkumi (90 tirik til va 3 oʻlik til).
# Eron turkumi (11 tirik til va 10 oʻlik til).
# Slavyan turkumi (11 tirik til va 4 oʻlik til).
# Boltiq turkumi (litva, latish, latgal tillari va oʻlik pruss Tillari).
# German turkumi (dat, shved, norveg, island, ingliz, golland, nemis, shin yaxudiy tillari).
# Roman turkumi (fransuz, provansal, italyan, ispan, portugal, rumin, moldavan tillari va hamma ti¬rik roman tillari uchun asos til hisoblangan oʻlik lotin tili).
# Kelt turkumi (irland, shotland, Breton, uels .tillari).
# Grek tili.
# Alban tili.
# [[Arman tili]].
# Anatoliy turkumi (oʻlik tillar).
# Toxar turkumi (oʻlik tillar).
    
Bu til turkumlarining hammasi bir asos tildan hosil boʻlgan. [[Oʻzbek tili]] tillarning [[oltoy oilasi]]ning [[turkiy turkum]]iga kiradi. Maʼlum tillarning paydo boʻlishi uchun manba boʻlib, oʻzi aloqa vositasi sifatida ishlatilmaydigan boʻlib qolgan til '''asos til''' (bobo til) deb yuritiladi. Odatda, bir tilda gaplashadigan xalq qandaydir tarixiy sabablar bilan qabilalarga boʻlinib, turli tomonlarga tarqalgan va bu qabilalarning bir-biridan aloqalari uzilgan. Har bir qabilaning tili oʻz taraqqiyotida davom etgan.

'''Tirik til''' hamma vaqt rivojlanib turadi. Ammo bu qabilalarning turmush sharoitlari har xil boʻlgan. Demak ularning tillari ham turli yoʻllar bilan rivojlanib borgan. Oradan maʼlum davr oʻtishi bilan bir vaqtlar bir xalqdan paydo bp’lgan qabilalar tilida oʻzgarishlar roʻy berib, bir qabila kishilari boshiqa bir qabila kishilarining tilini yaxshi tushunmaydigan boʻlib qolgan. Har bir qabilaning tili bir vaqtlar bu qabilalar uchun umumiy boʻlgan tildan sezilarli farq qilib qolgan. Shunday qilib, bir vaqtlar umumiy boʻlgan til qabilalarning yangi paydo boʻlgan tillariga nisbatan asos til hisoblandi. Til asosan muloqot vositasi hisoblanadi.

== Havolalar ==
* [http://lingvarium.org/start.shtml Reestr yazikov mira: Lingvarium {{ref-ru}} ]
* [http://www.ethnologue.com/ Languages of The World (Ingliz tilida){{ref-en}} ]
* http://www.linguasphere.org/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170913125725/http://linguasphere.org/ |date=2017-09-13 }}
* [http://www.lingvoblog.com/ Lingvoblog] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130729031151/http://www.lingvoblog.com/ |date=2013-07-29 }} .
* [http://www.langs.ru/ Sayt o yazikax {{ref-ru}} ] .

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Tillar]]
[[Turkum:Madaniyat]]
[[Turkum:Fan]]

{{chala}}</text>
      <sha1>ecjsh9sxw60v8tjmogzvlwqgqz7pivo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273109</id>
      <parentid>6273108</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14518" sha1="0clgik9byrcmxjyecnlibk0fug6l3qu" xml:space="preserve">[[Fayl:Sprachen der Welt.png|thumb|right|upright=2|Dunyo tillari]]
'''Dunyo tillari''' yoki '''jahon tillari''' — [[Yer|Yer shari]]&lt;nowiki/&gt;da yashovchi (yoki avval yashagan) xalqlarning tillari. Ularning umumiy soni 2500-dan 5000 gacha. Koʻp tarqagan dunyo tillarining safiga (million kishi hisobi bilan 1985-yilgi maʼlumot boʻyicha) kiruvchi tillar: [[Xitoy tili|xitoy]] (1 mlrd-dan ziyod), [[Ingliz tili|ingliz]] (420), [[Hind tili|hind]], oʻnga yaqin [[Urdu tili|urdu]] (320), [[Ispan tili|ispan]] (300), [[Rus tili|rus]] (250), [[indonez tili|indoneziya]] (170), [[Arab tili|arab]] (170), [[Bengal tili|bengal]] (170), [[Portugal tili|portugal]] (150), [[Yapon tili|yapon]] (120), [[Nemis tili|nemis]] (100), [[Fransuz tili|fransuz]] (100), [[Panjob tili|panjob]] (82), [[italyan tili|italyan]] (70), [[Koreys tili|koreys]] (65) tillari. Bu hisobga ularni gapiruvchilari bilan birga millatlararo, xalqlararo aloqa sifatida foydalanuvchilar ham kiradi. Barcha dunyo tillari yaqinligiga qarab tilli oilalarga boʻlinadi. Ularning har biri yaqin dialektlari guruhidan chiqqan, qadimgi zamonlarda bir tilning dialektlari boʻlgan yoki bir tilli ittifoqqa kirgan.

&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --&gt;
'''Jahon tillari''' — yer yuzida hozirgi yashayotgan va qadimda yashab oʻtgan xalqlarning tillari [[Jahon tillari]] umumiy soni turli manbalarda 2500 dan 5000 va undan ortiq deb koʻrsatiladi (bularning aniq sonini belgilash juda murakkab, chunki tillar oʻrtasidagi va har bir tilning dialektlari orasidagi farqlar nihoyatda shartlidir) Jahon tillari ichida keng tarqalganlari (soʻzlashuvchilar soniga koʻra) quyidagilar: xitoy, ingliz, rus, ispan, hind va urdu, indonez, arab, bengal, portugal, yapon, nemis, fransuz, italyan, panjob, telugu, koreys, maratxa, tamil, ukrain va boshqalar. Qarindoshligiga koʻra Jahon tillar oilasiga birlashadi. Bulardan eng keng tarqalgani [[hind-yevropa tillari]] oilasiga mansub tillardir. Mazkur tillar taraqqiyoti tarixida qad. hind davri — vedalar, sanskrit tili, oʻrta hind davri— pali va prakriti tili, soʻnggi hind davri — hozirgi hind va unga yaqin boʻlgan urdu, bengal, maratha, panjob, gujorat, oriy sindxi, nepal, singal va boshqalr alohida ajralib turadi. Eron tillari genetik jihatdan hind tillariga eng yaqin tillar hisoblanadi. Bular orasida qad. eron tili — qad. fors, ovasta, skif tillari; oʻrta eron — oʻrta fors (pahlaviy), parfiya, sugʻd, xorazm va boshqalar; soʻnggi eron — fors, pushtu (afgʻon), kurd, osetin, pomir, tojik va boshqa tillar alohida ajratib koʻrsatiladi. Bu tillar vakillari mil. av. 3-ming yillikda Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Qora dengiz va Kaspiy boʻyi hududlariga tarqala boshlaydi. Qadimiy hind tilidagi matnlarning dastlabkilari mil. av. 1-ming yillikda yozilgan boʻlib, prakriti tillari ulardan rivojlanib, ajralib chiqqan, oʻz navbatida bu tillardan soʻnggi hind tillari — hind, urdu, bengal, maratha, panjob, rajastxon, gujorat, oriy va boshqa tillar vujudga kelgan. Mil. av. 1-ming yillikdan boshlab Yevropada hind-yevropa tillarining gʻarbiy guruhiga mansub tillardagi yozuv yodgorliklar maʼlum. Bular ulik italiy tillar boʻlib, lotin, falisiy, osk, umbars va b. shu guruhga mansub. Lotin tilining mahalliy turidan [[roman tillari]] tarkib topadi: bular — ispan, portugal, fransuz, katalon, provansal, italyan, sardin, reto-ro-man, rumin, moldovan va boshqa tillardir. [[Kelt tillari]] ham italiy tillariga yaqin turadi va hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Buning tarkibiga hozirgi breton, val (uels-breton), irland, shotland, gel, mena, shuningdek, oʻlik galla va kornuel (korn) tillari kiradi. Qadimiy hind-yevropa tillari oilasi guruhiga [[german tillari]] ham kiradi. Xoz. german tillari quyidagi guruhchalarga boʻlinadi: 1) shimoliy german (yoki Skandinaviya) guruhchasi. Buning tarkibiga shved, norveg, dan, island va fareriya tillari kiradi; 2) gʻarbiy german guruhchasi. Buning tarkibiga ingliz, nemis, niderland (golland), friz, idish va afrika tillari kiradi. Sobiq sharqiy german guruhchasiga kirgan tillar (got va boshqalar) oʻlik tilga aylangan. Hind-yevropa tillari oilasiga kiruvchi baltlar va [[slavyan tillari]] guruhlari bir-biriga yaqin turadi. Boltik, tillari tarkibiga hozirgi latish, litva, shuningdek, ulikpruss va boshqa tillar kiradi. Slavyan tillari guruhida: sharqiy slavyan — rus, ukrain va belorus; gʻarbiy slavyan — polyak, chex, slovak, lujitsa va ulik polab tillari; janubiy slavyan tillari guruhida esa serb-xorvat, Sloveniya, bolgar, makedon, shuningdek, eski slavyan tillari bor. Grek, arman va alban tillari hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Xet tili, tohar tili, frigiy, frakiy, illiriy va boshqa tillar koʻhna hind-yevropa tillaridan hisoblanadi.

Som-xom tillari (anʼanaga koʻra afrika-osiyo tillari oilasi deb ham ataladi) tarkibiga [[som tillari]] (oʻlik akkad, eblait, koʻhna xanaan, qadimiy yahudiy, qadimiy oromiy, efiop va boshqa tillar, shuningdek, xoz. ivrit, arab, amhara, tikrika va boshqa tillar), barbaraliviya, chad (bular orasida eng koʻp tarqalgan — xausa), kushit (somali, galla va boshqalar), allaqachon oʻlik tilga aylangan misr tili, undan kelib chiqqan kott tili kiradi.

Finugor tillari, bir tomondan, ugor tillari (venger, xanti va mansi tillari)ga, ikkinchi tomondan, 4 guruhchaga: perm (udmurt, komiziryan va komipermyak) tillari, volga (mari va mordva) tillari, boltiq boʻyifin (fin, eston, kenel va boshqalar) tillari va suomi tillariga boʻlinadi.

Turk, oʻzbek, ozarbayjon, tatar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, chuvash, boshqird, saxa, gagauz, qorayim va boshqalar, shuningdek, bir qator ulik tillar [[turkiy tillar]] oilasini tashkil etadi. Bu tillar quyidagi guruhlarga birlashadi: 1) bulgʻor (chuvash tili shunga mansub); 2) janubiy-gʻarbiy (turk, ozarbayjon, turkman va boshqa tillar); 3) shimoliy-gʻarbiy (tatar, boshqird, qorayim, qumiq, noʻgʻoy, qoraqalpoq, qozoq tillari va oltoy tillariga birlashib qirgʻizqipchoq guruhini tashkil etuvchi [[qirgʻiz tili]]); 4) janubiy-sharqiy (oʻzbek va uygʻur tillari); 5) shimoliy-sharqiy (Saxa Respublikasi, [[Sibir]] va [[Oltoy]]dagi boshqa tillar, shuningdek, oʻlik turkiy tillar, yaʼni qadimiy turkiy yozuvdagi Urxun-Yenisey va boshqalar yozuv yodgorligi bitilgan tillar).

Buryat, hozirgi moʻgʻullarning oʻz tili va bularga yaqin qalmoq, oyrot va boshqa tillar moʻgʻul tillarini tashkil etadi. Tungusmanjur tillari tarkibiga manjur, even va b. tillar kiradi. Jahon tillari orasida yapon tili (unga qardosh boʻlgan ryukyusi tili) aniq oʻz oʻrniga ega emas. Baʼzi olimlar bularni (koreys tilini ham) oltoy tillari guruhiga qoʻshadilar. Dravid tillari tarkibiga telugu, tamil, kannada, [[malayalam]], tulu, gondi va boshqalar tillar, shuningdek, bularga qardosh elam tili kiradi. Baʼzi ilmiy farazlarga koʻra, hindevropa, som-xom, kartvel, oʻrol, oltoy, [[dravid tillari]] yagona ulkan tillar oilasini tashkil etadi.

Kartvel (janubiy Kavkaz) tillari tarkibiga gruzin, zan (yoki mergelochan) va svan tillari kiradi. Shimoliy Kavkaz tillari 3 guruhdan — abxaz, adigey, nax va [[dogʻiston tillari]] guruxidan iborat. Xitoy-tibet tillari tarkibida xitoy, tibet-birma (tibet, birma, ulik tangut, kachin), shuningdek, himo-lay, nevar va b. tillar bor. Baʼzi tasniflarga koʻra, avstronez tillari alohida oilani tashkil etadi va monkxemer, palaungva, Vyetnam, malakka, munda, myao-yao va b. tillarni oʻz ichiga oladi. Malayya-polineziya tillari (qarang [[Malayya tili va Polinez tillari]]) koʻpchilik olimlar tomonidan bir oilani tashkil etadi deb hisoblanadi. Uning tarkibi, anʼanaga koʻra, 4 guruhga bulinadi: indonez tillari, melanez tillari, polinez tillari va mikronez tillari. Osiyo qitʼasidagi tillar orasida kelib chiqishiga koʻra, turlicha boʻlgan paleoosiyo tillari alohida oʻrin tutadi. Paleoosiyo tillari va ulib borayotgan ayna tilida Shim. Amerika indeyslari tillariga xos xususiyatlar uchraydi. Avstraliya tillari bitta oilani tashkil etadi. Garadye, narinyeri, mudura, aranda, vadyug va boshqa qabilalarning tillari shu oilaga mansub. Hind-Tinch okean (shu jumladan, koʻp sonli papuas tillari) va andaman tillarining bir-biriga qardoshligi aniqlangan. Afrika tub aholisining tillar tasnifi tugal ishlangan emas. Oʻz tarkibiga eng kup tillarni nigerkordofan yoki kongo-kordofan oilasi birlashtirgan (qarang [[Niger-kongo tillari]]). Bu oilaga mande, kva, bantu (shulardan eng koʻp tarqalgani suaxili), gur va boshqa tillar guruhi kiradi. Afrika xalqlari tillari orasida koysan tili (gottentot va baʼzi boshqa tillar) alohida oʻrinni tutadi. Indeys tillari tugal tadqiq etilmagan, oʻzaro genetik aloqalari xususida aniq, ilmiy maʼlumotlar yoʻq. Jahon tillarining anchaginasi haqidagi maʼlumotlar bizgacha saqlanib qolgan qad. yozuv yodgorliklaridan maʼlum, koʻpgina tillar esa izsiz yoʻqolgan. Janubiy-Sharqiy Osiyo, Afrika va Amerika xalqlari tillarining tasnifi ishlab chiqilmagan. Shuning uchun insoniyatning til tarixi hozirgi fanda uncha toʻliq yoritilgan emas.

== Adabiyot ==
* Atlas narodov mira, M., 1964; Abdurahmonov T. A., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --&gt;

Til oilarining anchasi faqat shaxsiy era nomlari bilan kirma elementlarda saqlangan yoki batamom yoʻqolgan deyishga boʻladi. Ayrim qadimgi tillardan saqlangan yodgorliklarning (masalan, krittegi ieroglif tili) maʼnosi hali hanuz chiqqani yoʻq. Ayrim qadimgi madaniy tillar (shumer, etrus) soʻngi yillarda bir qator tekshiruvlar borligiga qaramasdan, tillarning genealogik guruhlarga boʻlishida hali hanuz aniq oʻrin topmagan.
[[Amerika]], [[Afrika]], Janubiy-sharqiy Osiyo, [[Yangi Gvineya]] va [[Okeaniya]]dagi koʻpgina tillar hali hanuz batamom tekshirilib guruhlarga ajralgani yoʻq.

[[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT)ning maʼlumotiga koʻra, 1992-yilda yer yuzi aholisi 5 milliard-u 200 milliondan ziyod edi. Dunyodagi xalqlar 2976 xil tilda gaplashadi. Shundan 200 ta tilning har birida bir milliondan ortiq 70 ta tilning har birida 5 milliondan ziyod, faqat 13 ta tilning har birida 50 milliondan ortiq kishi soʻzlashadi. Qolganlarining har birida esa bir milliondan oz kishi gaplashadi. Kavkaz togʻlarining bagʻriga joylashgan Dogʻistonda bir milliondan ortiq xalq boʻlib, ular qirqga yaqin tilda soʻzlashadi.
== Tirik va oʻlik tillar ==
Tillar '''tirik tillar''' va '''oʻlik tillar''' ikkiga boʻlinadi.
Xalqlar hozir gaplashadigan tillar tirik til hisoblanadi. Masalan: [[ukrain tili]], [[ozarbayjon tili]], [[rus tili]] va boshqalar.
Bizga yozma yodgorliklari yetib kelgan, ammo yer yuzida yashayotgan xalqlarning har biri hozir muomalada ishlatmaydigan til oʻlik til deb yuritiladi. Masalan: [[lotin tili]], qadimgi hind tili yoki, sanskrit, qadimgi slavyan tili, qadimgi xorazmiy tili va boshqalar;
Lotin tili koʻp asrlar davomida tirik til boʻlgan: [[antik davr]] da rimliklar va Rim imperiyasidagi koʻp xalqlar lotin tilida gaplashganlar. Bu tilda ilmiy va publisistik asarlar yozilgan, ajoyib badiiy asarlar yaratilgan. Bunday asarlar hozir ham turli tillarga tarjima qilinib, nashr etilyapti. Bu tildan hozir ham oʻrta va oliy tibbiyot oʻquv yurtlarida xabardor qilinadi. Tibbiyotda kishi aʼzolari nomlari, dorilarining nomlari va boshqalar lotincha yoziladi va aytiladi.
Bizning davrimizda jahon xalqlarining 30 foizdan ziyodi oʻz yozuvlariga lotin alifbosini asos qilib olganlar.
'''[[Oʻlik til]]''' hisoblanadigan qadimiy xorazmiy tili va yozuvi eroniy tillarning sharqiy turkumiga mansub boʻlib, qadimiy Xorazm aholisi shu tilda gaplashgan. Xorazmiy tili XI asrlarga kelib isteʼmoldan qolgan va oʻlik til holiga kelgan.
Dunyodagi tillar kelib chiqishi, lugʻaviy va grammatik jihatdan yakdilligiga qarab bir necha til oilalalariga boʻlinadi.

== Til oilalari va turkumlari ==
Til oilalari, oʻz navbatida turkumlarga boʻlinadi, masalan, tillarning '''hind-yevropa''' oilasi quyidagi til turkumlarini oʻz ichiga oladi.
# Hind turkumi (90 tirik til va 3 oʻlik til).
# Eron turkumi (11 tirik til va 10 oʻlik til).
# Slavyan turkumi (11 tirik til va 4 oʻlik til).
# Boltiq turkumi (litva, latish, latgal tillari va oʻlik pruss Tillari).
# German turkumi (dat, shved, norveg, island, ingliz, golland, nemis, shin yaxudiy tillari).
# Roman turkumi (fransuz, provansal, italyan, ispan, portugal, rumin, moldavan tillari va hamma ti¬rik roman tillari uchun asos til hisoblangan oʻlik lotin tili).
# Kelt turkumi (irland, shotland, Breton, uels .tillari).
# Grek tili.
# Alban tili.
# [[Arman tili]].
# Anatoliy turkumi (oʻlik tillar).
# Toxar turkumi (oʻlik tillar).
    
Bu til turkumlarining hammasi bir asos tildan hosil boʻlgan. [[Oʻzbek tili]] tillarning [[oltoy oilasi]]ning [[turkiy turkum]]iga kiradi. Maʼlum tillarning paydo boʻlishi uchun manba boʻlib, oʻzi aloqa vositasi sifatida ishlatilmaydigan boʻlib qolgan til '''asos til''' (bobo til) deb yuritiladi. Odatda, bir tilda gaplashadigan xalq qandaydir tarixiy sabablar bilan qabilalarga boʻlinib, turli tomonlarga tarqalgan va bu qabilalarning bir-biridan aloqalari uzilgan. Har bir qabilaning tili oʻz taraqqiyotida davom etgan.

'''Tirik til''' hamma vaqt rivojlanib turadi. Ammo bu qabilalarning turmush sharoitlari har xil boʻlgan. Demak ularning tillari ham turli yoʻllar bilan rivojlanib borgan. Oradan maʼlum davr oʻtishi bilan bir vaqtlar bir xalqdan paydo bp’lgan qabilalar tilida oʻzgarishlar roʻy berib, bir qabila kishilari boshiqa bir qabila kishilarining tilini yaxshi tushunmaydigan boʻlib qolgan. Har bir qabilaning tili bir vaqtlar bu qabilalar uchun umumiy boʻlgan tildan sezilarli farq qilib qolgan. Shunday qilib, bir vaqtlar umumiy boʻlgan til qabilalarning yangi paydo boʻlgan tillariga nisbatan asos til hisoblandi. Til asosan muloqot vositasi hisoblanadi.

== Havolalar ==
* [http://lingvarium.org/start.shtml Reestr yazikov mira: Lingvarium {{ref-ru}} ]
* [http://www.ethnologue.com/ Languages of The World (Ingliz tilida){{ref-en}} ]
* http://www.linguasphere.org/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170913125725/http://linguasphere.org/ |date=2017-09-13 }}
* [http://www.lingvoblog.com/ Lingvoblog] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130729031151/http://www.lingvoblog.com/ |date=2013-07-29 }} .
* [http://www.langs.ru/ Sayt o yazikax {{ref-ru}} ] .

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Tillar]]
[[Turkum:Madaniyat]]
[[Turkum:Fan]]

{{chala}}</text>
      <sha1>0clgik9byrcmxjyecnlibk0fug6l3qu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273110</id>
      <parentid>6273109</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14519" sha1="1hwmwek6d3iq01rvy78o1yjtjqt192j" xml:space="preserve">[[Fayl:Sprachen der Welt.png|thumb|right|upright=2|Dunyo tillari]]

'''Dunyo tillari''' yoki '''jahon tillari''' — [[Yer|Yer shari]]&lt;nowiki/&gt;da yashovchi (yoki avval yashagan) xalqlarning tillari. Ularning umumiy soni 2500-dan 5000 gacha. Koʻp tarqagan dunyo tillarining safiga (million kishi hisobi bilan 1985-yilgi maʼlumot boʻyicha) kiruvchi tillar: [[Xitoy tili|xitoy]] (1 mlrd-dan ziyod), [[Ingliz tili|ingliz]] (420), [[Hind tili|hind]], oʻnga yaqin [[Urdu tili|urdu]] (320), [[Ispan tili|ispan]] (300), [[Rus tili|rus]] (250), [[indonez tili|indoneziya]] (170), [[Arab tili|arab]] (170), [[Bengal tili|bengal]] (170), [[Portugal tili|portugal]] (150), [[Yapon tili|yapon]] (120), [[Nemis tili|nemis]] (100), [[Fransuz tili|fransuz]] (100), [[Panjob tili|panjob]] (82), [[italyan tili|italyan]] (70), [[Koreys tili|koreys]] (65) tillari. Bu hisobga ularni gapiruvchilari bilan birga millatlararo, xalqlararo aloqa sifatida foydalanuvchilar ham kiradi. Barcha dunyo tillari yaqinligiga qarab tilli oilalarga boʻlinadi. Ularning har biri yaqin dialektlari guruhidan chiqqan, qadimgi zamonlarda bir tilning dialektlari boʻlgan yoki bir tilli ittifoqqa kirgan.

&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --&gt;
'''Jahon tillari''' — yer yuzida hozirgi yashayotgan va qadimda yashab oʻtgan xalqlarning tillari [[Jahon tillari]] umumiy soni turli manbalarda 2500 dan 5000 va undan ortiq deb koʻrsatiladi (bularning aniq sonini belgilash juda murakkab, chunki tillar oʻrtasidagi va har bir tilning dialektlari orasidagi farqlar nihoyatda shartlidir) Jahon tillari ichida keng tarqalganlari (soʻzlashuvchilar soniga koʻra) quyidagilar: xitoy, ingliz, rus, ispan, hind va urdu, indonez, arab, bengal, portugal, yapon, nemis, fransuz, italyan, panjob, telugu, koreys, maratxa, tamil, ukrain va boshqalar. Qarindoshligiga koʻra Jahon tillar oilasiga birlashadi. Bulardan eng keng tarqalgani [[hind-yevropa tillari]] oilasiga mansub tillardir. Mazkur tillar taraqqiyoti tarixida qad. hind davri — vedalar, sanskrit tili, oʻrta hind davri— pali va prakriti tili, soʻnggi hind davri — hozirgi hind va unga yaqin boʻlgan urdu, bengal, maratha, panjob, gujorat, oriy sindxi, nepal, singal va boshqalr alohida ajralib turadi. Eron tillari genetik jihatdan hind tillariga eng yaqin tillar hisoblanadi. Bular orasida qad. eron tili — qad. fors, ovasta, skif tillari; oʻrta eron — oʻrta fors (pahlaviy), parfiya, sugʻd, xorazm va boshqalar; soʻnggi eron — fors, pushtu (afgʻon), kurd, osetin, pomir, tojik va boshqa tillar alohida ajratib koʻrsatiladi. Bu tillar vakillari mil. av. 3-ming yillikda Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Qora dengiz va Kaspiy boʻyi hududlariga tarqala boshlaydi. Qadimiy hind tilidagi matnlarning dastlabkilari mil. av. 1-ming yillikda yozilgan boʻlib, prakriti tillari ulardan rivojlanib, ajralib chiqqan, oʻz navbatida bu tillardan soʻnggi hind tillari — hind, urdu, bengal, maratha, panjob, rajastxon, gujorat, oriy va boshqa tillar vujudga kelgan. Mil. av. 1-ming yillikdan boshlab Yevropada hind-yevropa tillarining gʻarbiy guruhiga mansub tillardagi yozuv yodgorliklar maʼlum. Bular ulik italiy tillar boʻlib, lotin, falisiy, osk, umbars va b. shu guruhga mansub. Lotin tilining mahalliy turidan [[roman tillari]] tarkib topadi: bular — ispan, portugal, fransuz, katalon, provansal, italyan, sardin, reto-ro-man, rumin, moldovan va boshqa tillardir. [[Kelt tillari]] ham italiy tillariga yaqin turadi va hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Buning tarkibiga hozirgi breton, val (uels-breton), irland, shotland, gel, mena, shuningdek, oʻlik galla va kornuel (korn) tillari kiradi. Qadimiy hind-yevropa tillari oilasi guruhiga [[german tillari]] ham kiradi. Xoz. german tillari quyidagi guruhchalarga boʻlinadi: 1) shimoliy german (yoki Skandinaviya) guruhchasi. Buning tarkibiga shved, norveg, dan, island va fareriya tillari kiradi; 2) gʻarbiy german guruhchasi. Buning tarkibiga ingliz, nemis, niderland (golland), friz, idish va afrika tillari kiradi. Sobiq sharqiy german guruhchasiga kirgan tillar (got va boshqalar) oʻlik tilga aylangan. Hind-yevropa tillari oilasiga kiruvchi baltlar va [[slavyan tillari]] guruhlari bir-biriga yaqin turadi. Boltik, tillari tarkibiga hozirgi latish, litva, shuningdek, ulikpruss va boshqa tillar kiradi. Slavyan tillari guruhida: sharqiy slavyan — rus, ukrain va belorus; gʻarbiy slavyan — polyak, chex, slovak, lujitsa va ulik polab tillari; janubiy slavyan tillari guruhida esa serb-xorvat, Sloveniya, bolgar, makedon, shuningdek, eski slavyan tillari bor. Grek, arman va alban tillari hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Xet tili, tohar tili, frigiy, frakiy, illiriy va boshqa tillar koʻhna hind-yevropa tillaridan hisoblanadi.

Som-xom tillari (anʼanaga koʻra afrika-osiyo tillari oilasi deb ham ataladi) tarkibiga [[som tillari]] (oʻlik akkad, eblait, koʻhna xanaan, qadimiy yahudiy, qadimiy oromiy, efiop va boshqa tillar, shuningdek, xoz. ivrit, arab, amhara, tikrika va boshqa tillar), barbaraliviya, chad (bular orasida eng koʻp tarqalgan — xausa), kushit (somali, galla va boshqalar), allaqachon oʻlik tilga aylangan misr tili, undan kelib chiqqan kott tili kiradi.

Finugor tillari, bir tomondan, ugor tillari (venger, xanti va mansi tillari)ga, ikkinchi tomondan, 4 guruhchaga: perm (udmurt, komiziryan va komipermyak) tillari, volga (mari va mordva) tillari, boltiq boʻyifin (fin, eston, kenel va boshqalar) tillari va suomi tillariga boʻlinadi.

Turk, oʻzbek, ozarbayjon, tatar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, chuvash, boshqird, saxa, gagauz, qorayim va boshqalar, shuningdek, bir qator ulik tillar [[turkiy tillar]] oilasini tashkil etadi. Bu tillar quyidagi guruhlarga birlashadi: 1) bulgʻor (chuvash tili shunga mansub); 2) janubiy-gʻarbiy (turk, ozarbayjon, turkman va boshqa tillar); 3) shimoliy-gʻarbiy (tatar, boshqird, qorayim, qumiq, noʻgʻoy, qoraqalpoq, qozoq tillari va oltoy tillariga birlashib qirgʻizqipchoq guruhini tashkil etuvchi [[qirgʻiz tili]]); 4) janubiy-sharqiy (oʻzbek va uygʻur tillari); 5) shimoliy-sharqiy (Saxa Respublikasi, [[Sibir]] va [[Oltoy]]dagi boshqa tillar, shuningdek, oʻlik turkiy tillar, yaʼni qadimiy turkiy yozuvdagi Urxun-Yenisey va boshqalar yozuv yodgorligi bitilgan tillar).

Buryat, hozirgi moʻgʻullarning oʻz tili va bularga yaqin qalmoq, oyrot va boshqa tillar moʻgʻul tillarini tashkil etadi. Tungusmanjur tillari tarkibiga manjur, even va b. tillar kiradi. Jahon tillari orasida yapon tili (unga qardosh boʻlgan ryukyusi tili) aniq oʻz oʻrniga ega emas. Baʼzi olimlar bularni (koreys tilini ham) oltoy tillari guruhiga qoʻshadilar. Dravid tillari tarkibiga telugu, tamil, kannada, [[malayalam]], tulu, gondi va boshqalar tillar, shuningdek, bularga qardosh elam tili kiradi. Baʼzi ilmiy farazlarga koʻra, hindevropa, som-xom, kartvel, oʻrol, oltoy, [[dravid tillari]] yagona ulkan tillar oilasini tashkil etadi.

Kartvel (janubiy Kavkaz) tillari tarkibiga gruzin, zan (yoki mergelochan) va svan tillari kiradi. Shimoliy Kavkaz tillari 3 guruhdan — abxaz, adigey, nax va [[dogʻiston tillari]] guruxidan iborat. Xitoy-tibet tillari tarkibida xitoy, tibet-birma (tibet, birma, ulik tangut, kachin), shuningdek, himo-lay, nevar va b. tillar bor. Baʼzi tasniflarga koʻra, avstronez tillari alohida oilani tashkil etadi va monkxemer, palaungva, Vyetnam, malakka, munda, myao-yao va b. tillarni oʻz ichiga oladi. Malayya-polineziya tillari (qarang [[Malayya tili va Polinez tillari]]) koʻpchilik olimlar tomonidan bir oilani tashkil etadi deb hisoblanadi. Uning tarkibi, anʼanaga koʻra, 4 guruhga bulinadi: indonez tillari, melanez tillari, polinez tillari va mikronez tillari. Osiyo qitʼasidagi tillar orasida kelib chiqishiga koʻra, turlicha boʻlgan paleoosiyo tillari alohida oʻrin tutadi. Paleoosiyo tillari va ulib borayotgan ayna tilida Shim. Amerika indeyslari tillariga xos xususiyatlar uchraydi. Avstraliya tillari bitta oilani tashkil etadi. Garadye, narinyeri, mudura, aranda, vadyug va boshqa qabilalarning tillari shu oilaga mansub. Hind-Tinch okean (shu jumladan, koʻp sonli papuas tillari) va andaman tillarining bir-biriga qardoshligi aniqlangan. Afrika tub aholisining tillar tasnifi tugal ishlangan emas. Oʻz tarkibiga eng kup tillarni nigerkordofan yoki kongo-kordofan oilasi birlashtirgan (qarang [[Niger-kongo tillari]]). Bu oilaga mande, kva, bantu (shulardan eng koʻp tarqalgani suaxili), gur va boshqa tillar guruhi kiradi. Afrika xalqlari tillari orasida koysan tili (gottentot va baʼzi boshqa tillar) alohida oʻrinni tutadi. Indeys tillari tugal tadqiq etilmagan, oʻzaro genetik aloqalari xususida aniq, ilmiy maʼlumotlar yoʻq. Jahon tillarining anchaginasi haqidagi maʼlumotlar bizgacha saqlanib qolgan qad. yozuv yodgorliklaridan maʼlum, koʻpgina tillar esa izsiz yoʻqolgan. Janubiy-Sharqiy Osiyo, Afrika va Amerika xalqlari tillarining tasnifi ishlab chiqilmagan. Shuning uchun insoniyatning til tarixi hozirgi fanda uncha toʻliq yoritilgan emas.

== Adabiyot ==
* Atlas narodov mira, M., 1964; Abdurahmonov T. A., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --&gt;

Til oilarining anchasi faqat shaxsiy era nomlari bilan kirma elementlarda saqlangan yoki batamom yoʻqolgan deyishga boʻladi. Ayrim qadimgi tillardan saqlangan yodgorliklarning (masalan, krittegi ieroglif tili) maʼnosi hali hanuz chiqqani yoʻq. Ayrim qadimgi madaniy tillar (shumer, etrus) soʻngi yillarda bir qator tekshiruvlar borligiga qaramasdan, tillarning genealogik guruhlarga boʻlishida hali hanuz aniq oʻrin topmagan.
[[Amerika]], [[Afrika]], Janubiy-sharqiy Osiyo, [[Yangi Gvineya]] va [[Okeaniya]]dagi koʻpgina tillar hali hanuz batamom tekshirilib guruhlarga ajralgani yoʻq.

[[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT)ning maʼlumotiga koʻra, 1992-yilda yer yuzi aholisi 5 milliard-u 200 milliondan ziyod edi. Dunyodagi xalqlar 2976 xil tilda gaplashadi. Shundan 200 ta tilning har birida bir milliondan ortiq 70 ta tilning har birida 5 milliondan ziyod, faqat 13 ta tilning har birida 50 milliondan ortiq kishi soʻzlashadi. Qolganlarining har birida esa bir milliondan oz kishi gaplashadi. Kavkaz togʻlarining bagʻriga joylashgan Dogʻistonda bir milliondan ortiq xalq boʻlib, ular qirqga yaqin tilda soʻzlashadi.
== Tirik va oʻlik tillar ==
Tillar '''tirik tillar''' va '''oʻlik tillar''' ikkiga boʻlinadi.
Xalqlar hozir gaplashadigan tillar tirik til hisoblanadi. Masalan: [[ukrain tili]], [[ozarbayjon tili]], [[rus tili]] va boshqalar.
Bizga yozma yodgorliklari yetib kelgan, ammo yer yuzida yashayotgan xalqlarning har biri hozir muomalada ishlatmaydigan til oʻlik til deb yuritiladi. Masalan: [[lotin tili]], qadimgi hind tili yoki, sanskrit, qadimgi slavyan tili, qadimgi xorazmiy tili va boshqalar;
Lotin tili koʻp asrlar davomida tirik til boʻlgan: [[antik davr]] da rimliklar va Rim imperiyasidagi koʻp xalqlar lotin tilida gaplashganlar. Bu tilda ilmiy va publisistik asarlar yozilgan, ajoyib badiiy asarlar yaratilgan. Bunday asarlar hozir ham turli tillarga tarjima qilinib, nashr etilyapti. Bu tildan hozir ham oʻrta va oliy tibbiyot oʻquv yurtlarida xabardor qilinadi. Tibbiyotda kishi aʼzolari nomlari, dorilarining nomlari va boshqalar lotincha yoziladi va aytiladi.
Bizning davrimizda jahon xalqlarining 30 foizdan ziyodi oʻz yozuvlariga lotin alifbosini asos qilib olganlar.
'''[[Oʻlik til]]''' hisoblanadigan qadimiy xorazmiy tili va yozuvi eroniy tillarning sharqiy turkumiga mansub boʻlib, qadimiy Xorazm aholisi shu tilda gaplashgan. Xorazmiy tili XI asrlarga kelib isteʼmoldan qolgan va oʻlik til holiga kelgan.
Dunyodagi tillar kelib chiqishi, lugʻaviy va grammatik jihatdan yakdilligiga qarab bir necha til oilalalariga boʻlinadi.

== Til oilalari va turkumlari ==
Til oilalari, oʻz navbatida turkumlarga boʻlinadi, masalan, tillarning '''hind-yevropa''' oilasi quyidagi til turkumlarini oʻz ichiga oladi.
# Hind turkumi (90 tirik til va 3 oʻlik til).
# Eron turkumi (11 tirik til va 10 oʻlik til).
# Slavyan turkumi (11 tirik til va 4 oʻlik til).
# Boltiq turkumi (litva, latish, latgal tillari va oʻlik pruss Tillari).
# German turkumi (dat, shved, norveg, island, ingliz, golland, nemis, shin yaxudiy tillari).
# Roman turkumi (fransuz, provansal, italyan, ispan, portugal, rumin, moldavan tillari va hamma ti¬rik roman tillari uchun asos til hisoblangan oʻlik lotin tili).
# Kelt turkumi (irland, shotland, Breton, uels .tillari).
# Grek tili.
# Alban tili.
# [[Arman tili]].
# Anatoliy turkumi (oʻlik tillar).
# Toxar turkumi (oʻlik tillar).
    
Bu til turkumlarining hammasi bir asos tildan hosil boʻlgan. [[Oʻzbek tili]] tillarning [[oltoy oilasi]]ning [[turkiy turkum]]iga kiradi. Maʼlum tillarning paydo boʻlishi uchun manba boʻlib, oʻzi aloqa vositasi sifatida ishlatilmaydigan boʻlib qolgan til '''asos til''' (bobo til) deb yuritiladi. Odatda, bir tilda gaplashadigan xalq qandaydir tarixiy sabablar bilan qabilalarga boʻlinib, turli tomonlarga tarqalgan va bu qabilalarning bir-biridan aloqalari uzilgan. Har bir qabilaning tili oʻz taraqqiyotida davom etgan.

'''Tirik til''' hamma vaqt rivojlanib turadi. Ammo bu qabilalarning turmush sharoitlari har xil boʻlgan. Demak ularning tillari ham turli yoʻllar bilan rivojlanib borgan. Oradan maʼlum davr oʻtishi bilan bir vaqtlar bir xalqdan paydo bp’lgan qabilalar tilida oʻzgarishlar roʻy berib, bir qabila kishilari boshiqa bir qabila kishilarining tilini yaxshi tushunmaydigan boʻlib qolgan. Har bir qabilaning tili bir vaqtlar bu qabilalar uchun umumiy boʻlgan tildan sezilarli farq qilib qolgan. Shunday qilib, bir vaqtlar umumiy boʻlgan til qabilalarning yangi paydo boʻlgan tillariga nisbatan asos til hisoblandi. Til asosan muloqot vositasi hisoblanadi.

== Havolalar ==
* [http://lingvarium.org/start.shtml Reestr yazikov mira: Lingvarium {{ref-ru}} ]
* [http://www.ethnologue.com/ Languages of The World (Ingliz tilida){{ref-en}} ]
* http://www.linguasphere.org/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170913125725/http://linguasphere.org/ |date=2017-09-13 }}
* [http://www.lingvoblog.com/ Lingvoblog] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130729031151/http://www.lingvoblog.com/ |date=2013-07-29 }} .
* [http://www.langs.ru/ Sayt o yazikax {{ref-ru}} ] .

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Tillar]]
[[Turkum:Madaniyat]]
[[Turkum:Fan]]

{{chala}}</text>
      <sha1>1hwmwek6d3iq01rvy78o1yjtjqt192j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273111</id>
      <parentid>6273110</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14510" sha1="5965euv72s1vl1b7l7wkxrfeorq9c5u" xml:space="preserve">[[Fayl:Sprachen der Welt.png|thumb|right|upright=2|Dunyo tillari]]

'''Dunyo tillari''' yoki '''jahon tillari''' — [[Yer|Yer shari]]da yashovchi (yoki avval yashagan) xalqlarning tillari. Ularning umumiy soni 2500-dan 5000 gacha. Koʻp tarqagan dunyo tillarining safiga (million kishi hisobi bilan 1985-yilgi maʼlumot boʻyicha) kiruvchi tillar: [[Xitoy tili|xitoy]] (1 mlrd-dan ziyod), [[Ingliz tili|ingliz]] (420), [[Hind tili|hind]], oʻnga yaqin [[Urdu tili|urdu]] (320), [[Ispan tili|ispan]] (300), [[Rus tili|rus]] (250), [[indonez tili|indoneziya]] (170), [[Arab tili|arab]] (170), [[Bengal tili|bengal]] (170), [[Portugal tili|portugal]] (150), [[Yapon tili|yapon]] (120), [[Nemis tili|nemis]] (100), [[Fransuz tili|fransuz]] (100), [[Panjob tili|panjob]] (82), [[italyan tili|italyan]] (70), [[Koreys tili|koreys]] (65) tillari. Bu hisobga ularni gapiruvchilari bilan birga millatlararo, xalqlararo aloqa sifatida foydalanuvchilar ham kiradi. Barcha dunyo tillari yaqinligiga qarab tilli oilalarga boʻlinadi. Ularning har biri yaqin dialektlari guruhidan chiqqan, qadimgi zamonlarda bir tilning dialektlari boʻlgan yoki bir tilli ittifoqqa kirgan.

&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --&gt;
'''Jahon tillari''' — yer yuzida hozirgi yashayotgan va qadimda yashab oʻtgan xalqlarning tillari [[Jahon tillari]] umumiy soni turli manbalarda 2500 dan 5000 va undan ortiq deb koʻrsatiladi (bularning aniq sonini belgilash juda murakkab, chunki tillar oʻrtasidagi va har bir tilning dialektlari orasidagi farqlar nihoyatda shartlidir) Jahon tillari ichida keng tarqalganlari (soʻzlashuvchilar soniga koʻra) quyidagilar: xitoy, ingliz, rus, ispan, hind va urdu, indonez, arab, bengal, portugal, yapon, nemis, fransuz, italyan, panjob, telugu, koreys, maratxa, tamil, ukrain va boshqalar. Qarindoshligiga koʻra Jahon tillar oilasiga birlashadi. Bulardan eng keng tarqalgani [[hind-yevropa tillari]] oilasiga mansub tillardir. Mazkur tillar taraqqiyoti tarixida qad. hind davri — vedalar, sanskrit tili, oʻrta hind davri— pali va prakriti tili, soʻnggi hind davri — hozirgi hind va unga yaqin boʻlgan urdu, bengal, maratha, panjob, gujorat, oriy sindxi, nepal, singal va boshqalr alohida ajralib turadi. Eron tillari genetik jihatdan hind tillariga eng yaqin tillar hisoblanadi. Bular orasida qad. eron tili — qad. fors, ovasta, skif tillari; oʻrta eron — oʻrta fors (pahlaviy), parfiya, sugʻd, xorazm va boshqalar; soʻnggi eron — fors, pushtu (afgʻon), kurd, osetin, pomir, tojik va boshqa tillar alohida ajratib koʻrsatiladi. Bu tillar vakillari mil. av. 3-ming yillikda Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Qora dengiz va Kaspiy boʻyi hududlariga tarqala boshlaydi. Qadimiy hind tilidagi matnlarning dastlabkilari mil. av. 1-ming yillikda yozilgan boʻlib, prakriti tillari ulardan rivojlanib, ajralib chiqqan, oʻz navbatida bu tillardan soʻnggi hind tillari — hind, urdu, bengal, maratha, panjob, rajastxon, gujorat, oriy va boshqa tillar vujudga kelgan. Mil. av. 1-ming yillikdan boshlab Yevropada hind-yevropa tillarining gʻarbiy guruhiga mansub tillardagi yozuv yodgorliklar maʼlum. Bular ulik italiy tillar boʻlib, lotin, falisiy, osk, umbars va b. shu guruhga mansub. Lotin tilining mahalliy turidan [[roman tillari]] tarkib topadi: bular — ispan, portugal, fransuz, katalon, provansal, italyan, sardin, reto-ro-man, rumin, moldovan va boshqa tillardir. [[Kelt tillari]] ham italiy tillariga yaqin turadi va hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Buning tarkibiga hozirgi breton, val (uels-breton), irland, shotland, gel, mena, shuningdek, oʻlik galla va kornuel (korn) tillari kiradi. Qadimiy hind-yevropa tillari oilasi guruhiga [[german tillari]] ham kiradi. Xoz. german tillari quyidagi guruhchalarga boʻlinadi: 1) shimoliy german (yoki Skandinaviya) guruhchasi. Buning tarkibiga shved, norveg, dan, island va fareriya tillari kiradi; 2) gʻarbiy german guruhchasi. Buning tarkibiga ingliz, nemis, niderland (golland), friz, idish va afrika tillari kiradi. Sobiq sharqiy german guruhchasiga kirgan tillar (got va boshqalar) oʻlik tilga aylangan. Hind-yevropa tillari oilasiga kiruvchi baltlar va [[slavyan tillari]] guruhlari bir-biriga yaqin turadi. Boltik, tillari tarkibiga hozirgi latish, litva, shuningdek, ulikpruss va boshqa tillar kiradi. Slavyan tillari guruhida: sharqiy slavyan — rus, ukrain va belorus; gʻarbiy slavyan — polyak, chex, slovak, lujitsa va ulik polab tillari; janubiy slavyan tillari guruhida esa serb-xorvat, Sloveniya, bolgar, makedon, shuningdek, eski slavyan tillari bor. Grek, arman va alban tillari hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Xet tili, tohar tili, frigiy, frakiy, illiriy va boshqa tillar koʻhna hind-yevropa tillaridan hisoblanadi.

Som-xom tillari (anʼanaga koʻra afrika-osiyo tillari oilasi deb ham ataladi) tarkibiga [[som tillari]] (oʻlik akkad, eblait, koʻhna xanaan, qadimiy yahudiy, qadimiy oromiy, efiop va boshqa tillar, shuningdek, xoz. ivrit, arab, amhara, tikrika va boshqa tillar), barbaraliviya, chad (bular orasida eng koʻp tarqalgan — xausa), kushit (somali, galla va boshqalar), allaqachon oʻlik tilga aylangan misr tili, undan kelib chiqqan kott tili kiradi.

Finugor tillari, bir tomondan, ugor tillari (venger, xanti va mansi tillari)ga, ikkinchi tomondan, 4 guruhchaga: perm (udmurt, komiziryan va komipermyak) tillari, volga (mari va mordva) tillari, boltiq boʻyifin (fin, eston, kenel va boshqalar) tillari va suomi tillariga boʻlinadi.

Turk, oʻzbek, ozarbayjon, tatar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, chuvash, boshqird, saxa, gagauz, qorayim va boshqalar, shuningdek, bir qator ulik tillar [[turkiy tillar]] oilasini tashkil etadi. Bu tillar quyidagi guruhlarga birlashadi: 1) bulgʻor (chuvash tili shunga mansub); 2) janubiy-gʻarbiy (turk, ozarbayjon, turkman va boshqa tillar); 3) shimoliy-gʻarbiy (tatar, boshqird, qorayim, qumiq, noʻgʻoy, qoraqalpoq, qozoq tillari va oltoy tillariga birlashib qirgʻizqipchoq guruhini tashkil etuvchi [[qirgʻiz tili]]); 4) janubiy-sharqiy (oʻzbek va uygʻur tillari); 5) shimoliy-sharqiy (Saxa Respublikasi, [[Sibir]] va [[Oltoy]]dagi boshqa tillar, shuningdek, oʻlik turkiy tillar, yaʼni qadimiy turkiy yozuvdagi Urxun-Yenisey va boshqalar yozuv yodgorligi bitilgan tillar).

Buryat, hozirgi moʻgʻullarning oʻz tili va bularga yaqin qalmoq, oyrot va boshqa tillar moʻgʻul tillarini tashkil etadi. Tungusmanjur tillari tarkibiga manjur, even va b. tillar kiradi. Jahon tillari orasida yapon tili (unga qardosh boʻlgan ryukyusi tili) aniq oʻz oʻrniga ega emas. Baʼzi olimlar bularni (koreys tilini ham) oltoy tillari guruhiga qoʻshadilar. Dravid tillari tarkibiga telugu, tamil, kannada, [[malayalam]], tulu, gondi va boshqalar tillar, shuningdek, bularga qardosh elam tili kiradi. Baʼzi ilmiy farazlarga koʻra, hindevropa, som-xom, kartvel, oʻrol, oltoy, [[dravid tillari]] yagona ulkan tillar oilasini tashkil etadi.

Kartvel (janubiy Kavkaz) tillari tarkibiga gruzin, zan (yoki mergelochan) va svan tillari kiradi. Shimoliy Kavkaz tillari 3 guruhdan — abxaz, adigey, nax va [[dogʻiston tillari]] guruxidan iborat. Xitoy-tibet tillari tarkibida xitoy, tibet-birma (tibet, birma, ulik tangut, kachin), shuningdek, himo-lay, nevar va b. tillar bor. Baʼzi tasniflarga koʻra, avstronez tillari alohida oilani tashkil etadi va monkxemer, palaungva, Vyetnam, malakka, munda, myao-yao va b. tillarni oʻz ichiga oladi. Malayya-polineziya tillari (qarang [[Malayya tili va Polinez tillari]]) koʻpchilik olimlar tomonidan bir oilani tashkil etadi deb hisoblanadi. Uning tarkibi, anʼanaga koʻra, 4 guruhga bulinadi: indonez tillari, melanez tillari, polinez tillari va mikronez tillari. Osiyo qitʼasidagi tillar orasida kelib chiqishiga koʻra, turlicha boʻlgan paleoosiyo tillari alohida oʻrin tutadi. Paleoosiyo tillari va ulib borayotgan ayna tilida Shim. Amerika indeyslari tillariga xos xususiyatlar uchraydi. Avstraliya tillari bitta oilani tashkil etadi. Garadye, narinyeri, mudura, aranda, vadyug va boshqa qabilalarning tillari shu oilaga mansub. Hind-Tinch okean (shu jumladan, koʻp sonli papuas tillari) va andaman tillarining bir-biriga qardoshligi aniqlangan. Afrika tub aholisining tillar tasnifi tugal ishlangan emas. Oʻz tarkibiga eng kup tillarni nigerkordofan yoki kongo-kordofan oilasi birlashtirgan (qarang [[Niger-kongo tillari]]). Bu oilaga mande, kva, bantu (shulardan eng koʻp tarqalgani suaxili), gur va boshqa tillar guruhi kiradi. Afrika xalqlari tillari orasida koysan tili (gottentot va baʼzi boshqa tillar) alohida oʻrinni tutadi. Indeys tillari tugal tadqiq etilmagan, oʻzaro genetik aloqalari xususida aniq, ilmiy maʼlumotlar yoʻq. Jahon tillarining anchaginasi haqidagi maʼlumotlar bizgacha saqlanib qolgan qad. yozuv yodgorliklaridan maʼlum, koʻpgina tillar esa izsiz yoʻqolgan. Janubiy-Sharqiy Osiyo, Afrika va Amerika xalqlari tillarining tasnifi ishlab chiqilmagan. Shuning uchun insoniyatning til tarixi hozirgi fanda uncha toʻliq yoritilgan emas.

== Adabiyot ==
* Atlas narodov mira, M., 1964; Abdurahmonov T. A., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --&gt;

Til oilarining anchasi faqat shaxsiy era nomlari bilan kirma elementlarda saqlangan yoki batamom yoʻqolgan deyishga boʻladi. Ayrim qadimgi tillardan saqlangan yodgorliklarning (masalan, krittegi ieroglif tili) maʼnosi hali hanuz chiqqani yoʻq. Ayrim qadimgi madaniy tillar (shumer, etrus) soʻngi yillarda bir qator tekshiruvlar borligiga qaramasdan, tillarning genealogik guruhlarga boʻlishida hali hanuz aniq oʻrin topmagan.
[[Amerika]], [[Afrika]], Janubiy-sharqiy Osiyo, [[Yangi Gvineya]] va [[Okeaniya]]dagi koʻpgina tillar hali hanuz batamom tekshirilib guruhlarga ajralgani yoʻq.

[[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT)ning maʼlumotiga koʻra, 1992-yilda yer yuzi aholisi 5 milliard-u 200 milliondan ziyod edi. Dunyodagi xalqlar 2976 xil tilda gaplashadi. Shundan 200 ta tilning har birida bir milliondan ortiq 70 ta tilning har birida 5 milliondan ziyod, faqat 13 ta tilning har birida 50 milliondan ortiq kishi soʻzlashadi. Qolganlarining har birida esa bir milliondan oz kishi gaplashadi. Kavkaz togʻlarining bagʻriga joylashgan Dogʻistonda bir milliondan ortiq xalq boʻlib, ular qirqga yaqin tilda soʻzlashadi.
== Tirik va oʻlik tillar ==
Tillar '''tirik tillar''' va '''oʻlik tillar''' ikkiga boʻlinadi.
Xalqlar hozir gaplashadigan tillar tirik til hisoblanadi. Masalan: [[ukrain tili]], [[ozarbayjon tili]], [[rus tili]] va boshqalar.
Bizga yozma yodgorliklari yetib kelgan, ammo yer yuzida yashayotgan xalqlarning har biri hozir muomalada ishlatmaydigan til oʻlik til deb yuritiladi. Masalan: [[lotin tili]], qadimgi hind tili yoki, sanskrit, qadimgi slavyan tili, qadimgi xorazmiy tili va boshqalar;
Lotin tili koʻp asrlar davomida tirik til boʻlgan: [[antik davr]] da rimliklar va Rim imperiyasidagi koʻp xalqlar lotin tilida gaplashganlar. Bu tilda ilmiy va publisistik asarlar yozilgan, ajoyib badiiy asarlar yaratilgan. Bunday asarlar hozir ham turli tillarga tarjima qilinib, nashr etilyapti. Bu tildan hozir ham oʻrta va oliy tibbiyot oʻquv yurtlarida xabardor qilinadi. Tibbiyotda kishi aʼzolari nomlari, dorilarining nomlari va boshqalar lotincha yoziladi va aytiladi.
Bizning davrimizda jahon xalqlarining 30 foizdan ziyodi oʻz yozuvlariga lotin alifbosini asos qilib olganlar.
'''[[Oʻlik til]]''' hisoblanadigan qadimiy xorazmiy tili va yozuvi eroniy tillarning sharqiy turkumiga mansub boʻlib, qadimiy Xorazm aholisi shu tilda gaplashgan. Xorazmiy tili XI asrlarga kelib isteʼmoldan qolgan va oʻlik til holiga kelgan.
Dunyodagi tillar kelib chiqishi, lugʻaviy va grammatik jihatdan yakdilligiga qarab bir necha til oilalalariga boʻlinadi.

== Til oilalari va turkumlari ==
Til oilalari, oʻz navbatida turkumlarga boʻlinadi, masalan, tillarning '''hind-yevropa''' oilasi quyidagi til turkumlarini oʻz ichiga oladi.
# Hind turkumi (90 tirik til va 3 oʻlik til).
# Eron turkumi (11 tirik til va 10 oʻlik til).
# Slavyan turkumi (11 tirik til va 4 oʻlik til).
# Boltiq turkumi (litva, latish, latgal tillari va oʻlik pruss Tillari).
# German turkumi (dat, shved, norveg, island, ingliz, golland, nemis, shin yaxudiy tillari).
# Roman turkumi (fransuz, provansal, italyan, ispan, portugal, rumin, moldavan tillari va hamma ti¬rik roman tillari uchun asos til hisoblangan oʻlik lotin tili).
# Kelt turkumi (irland, shotland, Breton, uels .tillari).
# Grek tili.
# Alban tili.
# [[Arman tili]].
# Anatoliy turkumi (oʻlik tillar).
# Toxar turkumi (oʻlik tillar).
    
Bu til turkumlarining hammasi bir asos tildan hosil boʻlgan. [[Oʻzbek tili]] tillarning [[oltoy oilasi]]ning [[turkiy turkum]]iga kiradi. Maʼlum tillarning paydo boʻlishi uchun manba boʻlib, oʻzi aloqa vositasi sifatida ishlatilmaydigan boʻlib qolgan til '''asos til''' (bobo til) deb yuritiladi. Odatda, bir tilda gaplashadigan xalq qandaydir tarixiy sabablar bilan qabilalarga boʻlinib, turli tomonlarga tarqalgan va bu qabilalarning bir-biridan aloqalari uzilgan. Har bir qabilaning tili oʻz taraqqiyotida davom etgan.

'''Tirik til''' hamma vaqt rivojlanib turadi. Ammo bu qabilalarning turmush sharoitlari har xil boʻlgan. Demak ularning tillari ham turli yoʻllar bilan rivojlanib borgan. Oradan maʼlum davr oʻtishi bilan bir vaqtlar bir xalqdan paydo bp’lgan qabilalar tilida oʻzgarishlar roʻy berib, bir qabila kishilari boshiqa bir qabila kishilarining tilini yaxshi tushunmaydigan boʻlib qolgan. Har bir qabilaning tili bir vaqtlar bu qabilalar uchun umumiy boʻlgan tildan sezilarli farq qilib qolgan. Shunday qilib, bir vaqtlar umumiy boʻlgan til qabilalarning yangi paydo boʻlgan tillariga nisbatan asos til hisoblandi. Til asosan muloqot vositasi hisoblanadi.

== Havolalar ==
* [http://lingvarium.org/start.shtml Reestr yazikov mira: Lingvarium {{ref-ru}} ]
* [http://www.ethnologue.com/ Languages of The World (Ingliz tilida){{ref-en}} ]
* http://www.linguasphere.org/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170913125725/http://linguasphere.org/ |date=2017-09-13 }}
* [http://www.lingvoblog.com/ Lingvoblog] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130729031151/http://www.lingvoblog.com/ |date=2013-07-29 }} .
* [http://www.langs.ru/ Sayt o yazikax {{ref-ru}} ] .

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Tillar]]
[[Turkum:Madaniyat]]
[[Turkum:Fan]]

{{chala}}</text>
      <sha1>5965euv72s1vl1b7l7wkxrfeorq9c5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273112</id>
      <parentid>6273111</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:01:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14509" sha1="bag3me374tpn5nlucig96fm6ao0g5lu" xml:space="preserve">[[Fayl:Sprachen der Welt.png|thumb|right|upright=2|Dunyo tillari]]

'''Dunyo tillari''' yoki '''jahon tillari''' — [[Yer|Yer shari]]da yashovchi (yoki avval yashagan) xalqlarning tillari. Ularning umumiy soni 2500-dan 5000 gacha. Koʻp tarqagan dunyo tillarining safiga (million kishi hisobi bilan 1985-yilgi maʼlumot boʻyicha) kiruvchi tillar: [[Xitoy tili|xitoy]] (1 mlrd-dan ziyod), [[Ingliz tili|ingliz]] (420), [[Hind tili|hind]], oʻnga yaqin [[Urdu tili|urdu]] (320), [[Ispan tili|ispan]] (300), [[Rus tili|rus]] (250), [[indonez tili|indoneziya]] (170), [[Arab tili|arab]] (170), [[Bengal tili|bengal]] (170), [[Portugal tili|portugal]] (150), [[Yapon tili|yapon]] (120), [[Nemis tili|nemis]] (100), [[Fransuz tili|fransuz]] (100), [[Panjob tili|panjob]] (82), [[italyan tili|italyan]] (70), [[Koreys tili|koreys]] (65) tillari. Bu hisobga ularni gapiruvchilari bilan birga millatlararo, xalqlararo aloqa sifatida foydalanuvchilar ham kiradi. Barcha dunyo tillari yaqinligiga qarab tilli oilalarga boʻlinadi. Ularning har biri yaqin dialektlari guruhidan chiqqan, qadimgi zamonlarda bir tilning dialektlari boʻlgan yoki bir tilli ittifoqqa kirgan.

&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi --&gt;
'''Jahon tillari''' — yer yuzida hozirgi yashayotgan va qadimda yashab oʻtgan xalqlarning tillari [[Jahon tillari]] umumiy soni turli manbalarda 2500 dan 5000 va undan ortiq deb koʻrsatiladi (bularning aniq sonini belgilash juda murakkab, chunki tillar oʻrtasidagi va har bir tilning dialektlari orasidagi farqlar nihoyatda shartlidir) Jahon tillari ichida keng tarqalganlari (soʻzlashuvchilar soniga koʻra) quyidagilar: xitoy, ingliz, rus, ispan, hind va urdu, indonez, arab, bengal, portugal, yapon, nemis, fransuz, italyan, panjob, telugu, koreys, maratxa, tamil, ukrain va boshqalar. Qarindoshligiga koʻra Jahon tillar oilasiga birlashadi. Bulardan eng keng tarqalgani [[hind-yevropa tillari]] oilasiga mansub tillardir. Mazkur tillar taraqqiyoti tarixida qad. hind davri — vedalar, sanskrit tili, oʻrta hind davri— pali va prakriti tili, soʻnggi hind davri — hozirgi hind va unga yaqin boʻlgan urdu, bengal, maratha, panjob, gujorat, oriy sindxi, nepal, singal va boshqalr alohida ajralib turadi. Eron tillari genetik jihatdan hind tillariga eng yaqin tillar hisoblanadi. Bular orasida qad. eron tili — qad. fors, ovasta, skif tillari; oʻrta eron — oʻrta fors (pahlaviy), parfiya, sugʻd, xorazm va boshqalar; soʻnggi eron — fors, pushtu (afgʻon), kurd, osetin, pomir, tojik va boshqa tillar alohida ajratib koʻrsatiladi. Bu tillar vakillari mil. av. 3-ming yillikda Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Qora dengiz va Kaspiy boʻyi hududlariga tarqala boshlaydi. Qadimiy hind tilidagi matnlarning dastlabkilari mil. av. 1-ming yillikda yozilgan boʻlib, prakriti tillari ulardan rivojlanib, ajralib chiqqan, oʻz navbatida bu tillardan soʻnggi hind tillari — hind, urdu, bengal, maratha, panjob, rajastxon, gujorat, oriy va boshqa tillar vujudga kelgan. Mil. av. 1-ming yillikdan boshlab Yevropada hind-yevropa tillarining gʻarbiy guruhiga mansub tillardagi yozuv yodgorliklar maʼlum. Bular ulik italiy tillar boʻlib, lotin, falisiy, osk, umbars va b. shu guruhga mansub. Lotin tilining mahalliy turidan [[roman tillari]] tarkib topadi: bular — ispan, portugal, fransuz, katalon, provansal, italyan, sardin, reto-ro-man, rumin, moldovan va boshqa tillardir. [[Kelt tillari]] ham italiy tillariga yaqin turadi va hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Buning tarkibiga hozirgi breton, val (uels-breton), irland, shotland, gel, mena, shuningdek, oʻlik galla va kornuel (korn) tillari kiradi. Qadimiy hind-yevropa tillari oilasi guruhiga [[german tillari]] ham kiradi. Xoz. german tillari quyidagi guruhchalarga boʻlinadi: 1) shimoliy german (yoki Skandinaviya) guruhchasi. Buning tarkibiga shved, norveg, dan, island va fareriya tillari kiradi; 2) gʻarbiy german guruhchasi. Buning tarkibiga ingliz, nemis, niderland (golland), friz, idish va afrika tillari kiradi. Sobiq sharqiy german guruhchasiga kirgan tillar (got va boshqalar) oʻlik tilga aylangan. Hind-yevropa tillari oilasiga kiruvchi baltlar va [[slavyan tillari]] guruhlari bir-biriga yaqin turadi. Boltik, tillari tarkibiga hozirgi latish, litva, shuningdek, ulikpruss va boshqa tillar kiradi. Slavyan tillari guruhida: sharqiy slavyan — rus, ukrain va belorus; gʻarbiy slavyan — polyak, chex, slovak, lujitsa va ulik polab tillari; janubiy slavyan tillari guruhida esa serb-xorvat, Sloveniya, bolgar, makedon, shuningdek, eski slavyan tillari bor. Grek, arman va alban tillari hind-yevropa tillari oilasining alohida guruhini tashkil etadi. Xet tili, tohar tili, frigiy, frakiy, illiriy va boshqa tillar koʻhna hind-yevropa tillaridan hisoblanadi.

Som-xom tillari (anʼanaga koʻra afrika-osiyo tillari oilasi deb ham ataladi) tarkibiga [[som tillari]] (oʻlik akkad, eblait, koʻhna xanaan, qadimiy yahudiy, qadimiy oromiy, efiop va boshqa tillar, shuningdek, xoz. ivrit, arab, amhara, tikrika va boshqa tillar), barbaraliviya, chad (bular orasida eng koʻp tarqalgan — xausa), kushit (somali, galla va boshqalar), allaqachon oʻlik tilga aylangan misr tili, undan kelib chiqqan kott tili kiradi.

Finugor tillari, bir tomondan, ugor tillari (venger, xanti va mansi tillari)ga, ikkinchi tomondan, 4 guruhchaga: perm (udmurt, komiziryan va komipermyak) tillari, volga (mari va mordva) tillari, boltiq boʻyifin (fin, eston, kenel va boshqalar) tillari va suomi tillariga boʻlinadi.

Turk, oʻzbek, ozarbayjon, tatar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, chuvash, boshqird, saxa, gagauz, qorayim va boshqalar, shuningdek, bir qator ulik tillar [[turkiy tillar]] oilasini tashkil etadi. Bu tillar quyidagi guruhlarga birlashadi: 1) bulgʻor (chuvash tili shunga mansub); 2) janubiy-gʻarbiy (turk, ozarbayjon, turkman va boshqa tillar); 3) shimoliy-gʻarbiy (tatar, boshqird, qorayim, qumiq, noʻgʻoy, qoraqalpoq, qozoq tillari va oltoy tillariga birlashib qirgʻizqipchoq guruhini tashkil etuvchi [[qirgʻiz tili]]); 4) janubiy-sharqiy (oʻzbek va uygʻur tillari); 5) shimoliy-sharqiy (Saxa Respublikasi, [[Sibir]] va [[Oltoy]]dagi boshqa tillar, shuningdek, oʻlik turkiy tillar, yaʼni qadimiy turkiy yozuvdagi Urxun-Yenisey va boshqalar yozuv yodgorligi bitilgan tillar).

Buryat, hozirgi moʻgʻullarning oʻz tili va bularga yaqin qalmoq, oyrot va boshqa tillar moʻgʻul tillarini tashkil etadi. Tungusmanjur tillari tarkibiga manjur, even va b. tillar kiradi. Jahon tillari orasida yapon tili (unga qardosh boʻlgan ryukyusi tili) aniq oʻz oʻrniga ega emas. Baʼzi olimlar bularni (koreys tilini ham) oltoy tillari guruhiga qoʻshadilar. Dravid tillari tarkibiga telugu, tamil, kannada, [[malayalam]], tulu, gondi va boshqalar tillar, shuningdek, bularga qardosh elam tili kiradi. Baʼzi ilmiy farazlarga koʻra, hindevropa, som-xom, kartvel, oʻrol, oltoy, [[dravid tillari]] yagona ulkan tillar oilasini tashkil etadi.

Kartvel (janubiy Kavkaz) tillari tarkibiga gruzin, zan (yoki mergelochan) va svan tillari kiradi. Shimoliy Kavkaz tillari 3 guruhdan — abxaz, adigey, nax va [[dogʻiston tillari]] guruxidan iborat. Xitoy-tibet tillari tarkibida xitoy, tibet-birma (tibet, birma, ulik tangut, kachin), shuningdek, himo-lay, nevar va b. tillar bor. Baʼzi tasniflarga koʻra, avstronez tillari alohida oilani tashkil etadi va monkxemer, palaungva, Vyetnam, malakka, munda, myao-yao va b. tillarni oʻz ichiga oladi. Malayya-polineziya tillari (qarang [[Malayya tili va Polinez tillari]]) koʻpchilik olimlar tomonidan bir oilani tashkil etadi deb hisoblanadi. Uning tarkibi, anʼanaga koʻra, 4 guruhga bulinadi: indonez tillari, melanez tillari, polinez tillari va mikronez tillari. Osiyo qitʼasidagi tillar orasida kelib chiqishiga koʻra, turlicha boʻlgan paleoosiyo tillari alohida oʻrin tutadi. Paleoosiyo tillari va ulib borayotgan ayna tilida Shim. Amerika indeyslari tillariga xos xususiyatlar uchraydi. Avstraliya tillari bitta oilani tashkil etadi. Garadye, narinyeri, mudura, aranda, vadyug va boshqa qabilalarning tillari shu oilaga mansub. Hind-Tinch okean (shu jumladan, koʻp sonli papuas tillari) va andaman tillarining bir-biriga qardoshligi aniqlangan. Afrika tub aholisining tillar tasnifi tugal ishlangan emas. Oʻz tarkibiga eng kup tillarni nigerkordofan yoki kongo-kordofan oilasi birlashtirgan (qarang [[Niger-kongo tillari]]). Bu oilaga mande, kva, bantu (shulardan eng koʻp tarqalgani suaxili), gur va boshqa tillar guruhi kiradi. Afrika xalqlari tillari orasida koysan tili (gottentot va baʼzi boshqa tillar) alohida oʻrinni tutadi. Indeys tillari tugal tadqiq etilmagan, oʻzaro genetik aloqalari xususida aniq, ilmiy maʼlumotlar yoʻq. Jahon tillarining anchaginasi haqidagi maʼlumotlar bizgacha saqlanib qolgan qad. yozuv yodgorliklaridan maʼlum, koʻpgina tillar esa izsiz yoʻqolgan. Janubiy-Sharqiy Osiyo, Afrika va Amerika xalqlari tillarining tasnifi ishlab chiqilmagan. Shuning uchun insoniyatning til tarixi hozirgi fanda uncha toʻliq yoritilgan emas.

== Adabiyot ==
* Atlas narodov mira, M., 1964; Abdurahmonov T. A., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;
&lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --&gt;

Til oilarining anchasi faqat shaxsiy era nomlari bilan kirma elementlarda saqlangan yoki batamom yoʻqolgan deyishga boʻladi. Ayrim qadimgi tillardan saqlangan yodgorliklarning (masalan, krittegi ieroglif tili) maʼnosi hali hanuz chiqqani yoʻq. Ayrim qadimgi madaniy tillar (shumer, etrus) soʻngi yillarda bir qator tekshiruvlar borligiga qaramasdan, tillarning genealogik guruhlarga boʻlishida hali hanuz aniq oʻrin topmagan.
[[Amerika]], [[Afrika]], Janubiy-sharqiy Osiyo, [[Yangi Gvineya]] va [[Okeaniya]]dagi koʻpgina tillar hali hanuz batamom tekshirilib guruhlarga ajralgani yoʻq.

[[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] (BMT)ning maʼlumotiga koʻra, 1992-yilda yer yuzi aholisi 5 milliard-u 200 milliondan ziyod edi. Dunyodagi xalqlar 2976 xil tilda gaplashadi. Shundan 200 ta tilning har birida bir milliondan ortiq 70 ta tilning har birida 5 milliondan ziyod, faqat 13 ta tilning har birida 50 milliondan ortiq kishi soʻzlashadi. Qolganlarining har birida esa bir milliondan oz kishi gaplashadi. Kavkaz togʻlarining bagʻriga joylashgan Dogʻistonda bir milliondan ortiq xalq boʻlib, ular qirqga yaqin tilda soʻzlashadi.
== Tirik va oʻlik tillar ==
Tillar '''tirik tillar''' va '''oʻlik tillar''' ikkiga boʻlinadi.
Xalqlar hozir gaplashadigan tillar tirik til hisoblanadi. Masalan: [[ukrain tili]], [[ozarbayjon tili]], [[rus tili]] va boshqalar.
Bizga yozma yodgorliklari yetib kelgan, ammo yer yuzida yashayotgan xalqlarning har biri hozir muomalada ishlatmaydigan til oʻlik til deb yuritiladi. Masalan: [[lotin tili]], qadimgi hind tili yoki, sanskrit, qadimgi slavyan tili, qadimgi xorazmiy tili va boshqalar;
Lotin tili koʻp asrlar davomida tirik til boʻlgan: [[antik davr]] da rimliklar va Rim imperiyasidagi koʻp xalqlar lotin tilida gaplashganlar. Bu tilda ilmiy va publisistik asarlar yozilgan, ajoyib badiiy asarlar yaratilgan. Bunday asarlar hozir ham turli tillarga tarjima qilinib, nashr etilyapti. Bu tildan hozir ham oʻrta va oliy tibbiyot oʻquv yurtlarida xabardor qilinadi. Tibbiyotda kishi aʼzolari nomlari, dorilarining nomlari va boshqalar lotincha yoziladi va aytiladi.
Bizning davrimizda jahon xalqlarining 30 foizdan ziyodi oʻz yozuvlariga lotin alifbosini asos qilib olganlar.
'''[[Oʻlik til]]''' hisoblanadigan qadimiy xorazmiy tili va yozuvi eroniy tillarning sharqiy turkumiga mansub boʻlib, qadimiy Xorazm aholisi shu tilda gaplashgan. Xorazmiy tili XI asrlarga kelib isteʼmoldan qolgan va oʻlik til holiga kelgan.
Dunyodagi tillar kelib chiqishi, lugʻaviy va grammatik jihatdan yakdilligiga qarab bir necha til oilalalariga boʻlinadi.

== Til oilalari va turkumlari ==
Til oilalari, oʻz navbatida turkumlarga boʻlinadi, masalan, tillarning '''hind-yevropa''' oilasi quyidagi til turkumlarini oʻz ichiga oladi.
# Hind turkumi (90 tirik til va 3 oʻlik til).
# Eron turkumi (11 tirik til va 10 oʻlik til).
# Slavyan turkumi (11 tirik til va 4 oʻlik til).
# Boltiq turkumi (litva, latish, latgal tillari va oʻlik pruss Tillari).
# German turkumi (dat, shved, norveg, island, ingliz, golland, nemis, shin yaxudiy tillari).
# Roman turkumi (fransuz, provansal, italyan, ispan, portugal, rumin, moldavan tillari va hamma ti¬rik roman tillari uchun asos til hisoblangan oʻlik lotin tili).
# Kelt turkumi (irland, shotland, Breton, uels .tillari).
# Grek tili.
# Alban tili.
# [[Arman tili]].
# Anatoliy turkumi (oʻlik tillar).
# Toxar turkumi (oʻlik tillar).
    
Bu til turkumlarining hammasi bir asos tildan hosil boʻlgan. [[Oʻzbek tili]] tillarning [[oltoy oilasi]]ning [[turkiy turkum]]iga kiradi. Maʼlum tillarning paydo boʻlishi uchun manba boʻlib, oʻzi aloqa vositasi sifatida ishlatilmaydigan boʻlib qolgan til '''asos til''' (bobo til) deb yuritiladi. Odatda, bir tilda gaplashadigan xalq qandaydir tarixiy sabablar bilan qabilalarga boʻlinib, turli tomonlarga tarqalgan va bu qabilalarning bir-biridan aloqalari uzilgan. Har bir qabilaning tili oʻz taraqqiyotida davom etgan.

'''Tirik til''' hamma vaqt rivojlanib turadi. Ammo bu qabilalarning turmush sharoitlari har xil boʻlgan. Demak ularning tillari ham turli yoʻllar bilan rivojlanib borgan. Oradan maʼlum davr oʻtishi bilan bir vaqtlar bir xalqdan paydo bp’lgan qabilalar tilida oʻzgarishlar roʻy berib, bir qabila kishilari boshiqa bir qabila kishilarining tilini yaxshi tushunmaydigan boʻlib qolgan. Har bir qabilaning tili bir vaqtlar bu qabilalar uchun umumiy boʻlgan tildan sezilarli farq qilib qolgan. Shunday qilib, bir vaqtlar umumiy boʻlgan til qabilalarning yangi paydo boʻlgan tillariga nisbatan asos til hisoblandi. Til asosan muloqot vositasi hisoblanadi.

== Havolalar ==
* [http://lingvarium.org/start.shtml Reestr yazikov mira: Lingvarium {{ref-ru}} ]
* [http://www.ethnologue.com/ Languages of The World (Ingliz tilida){{ref-en}} ]
* http://www.linguasphere.org/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170913125725/http://linguasphere.org/ |date=2017-09-13 }}
* [http://www.lingvoblog.com/ Lingvoblog] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130729031151/http://www.lingvoblog.com/ |date=2013-07-29 }} .
* [http://www.langs.ru/ Sayt o yazikax {{ref-ru}} ].

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Tillar]]
[[Turkum:Madaniyat]]
[[Turkum:Fan]]

{{chala}}</text>
      <sha1>bag3me374tpn5nlucig96fm6ao0g5lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lebanon (Kentucky)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>220073</id>
    <revision>
      <id>6273269</id>
      <parentid>5579010</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2179" sha1="7x8wkcvzb9bw0wozby3dn0rz1237gx9" xml:space="preserve">{{Orphan|date=avgust 2024}}

{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi = Lebanon
| mavqe = [[Shahar]]
| mamlakat = AQSh
| mintaqa turi = AQSh maʼmuriy boʻlinishi{{!}}Shtat
| mintaqa = Kentucky
| jadvalda mintaqa = Kentucky
| tuman turi = Okrug (AQSh){{!}}Okrug
| tuman = Marion County, Kentucky{{!}}Marion
| jadvalda tuman = Marion County, Kentucky{{!}}Marion
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = shahar
| gerb = &lt;!-- Maps --&gt;
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 37 | lat_min = 34 | lat_sec = 14
 | lon_dir = W | lon_deg = 85 | lon_min = 15 | lon_sec = 23
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 
| balandlik turi = Dengiz sathidan balandligi
| AP markazi balandligi = 
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 5718
| sanalgan yil = 2000
| zichlik = 
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = -4
| DST = bor
| telefon kodi = [[Telefon kodi 270|270]]
| pochta indeksi = 40033
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = Federal Information Processing Standard{{!}}FIPS kodi
| raqamli identifikator = 21-44344
| Commons turkumi = 
| sayt = http://lebanon.ky.gov/&lt;br /&gt;http://www.visitlebanonky.com/
| sayt tili = 
}}
'''Lebanon''' — [[AQSh]]ning [[Kentucky]] shtatida joylashgan shahar. [[Marion County, Kentucky|Marion]] okrugi tarkibiga kiradi.

== Aholisi ==
5718 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
*  [http://lebanon.ky.gov/&lt;br /&gt;http://www.visitlebanonky.com/ Rasmiy sayti]{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

poytaxt Bayrut 
Tili arab tili,english tili 
Maydoni 10,400km 163o’rin
Aholisi 5988,000nafar 111’orin
Dini islam xristian
Xaritada joyi D5

{{Tashqi havolalar}}GDP 11,271$  63o’rin

[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]     [[Turkum:Kentucky shaharlari]]


{{US-geo-stub}}</text>
      <sha1>7x8wkcvzb9bw0wozby3dn0rz1237gx9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thodure</title>
    <ns>0</ns>
    <id>310358</id>
    <revision>
      <id>6273100</id>
      <parentid>5651458</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>104477</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>gerb</comment>
      <origin>6273100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2228" sha1="ttptt88cpru1xbt4zi9fvzyphu832tu" xml:space="preserve">{{manbasiz}}
{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi = Thodure
| mavqe = [[Fransiya kommunalari|Kommuna]]
| mamlakat = Fransiya
| mintaqa turi = Fransiya mintaqalari{{!}}Mintaqa
| mintaqa = Rhône-Alpes
| jadvalda mintaqa = Rhône-Alpes
| tuman turi = Fransiya departamentlari{{!}}Departament
| tuman = Isère (departament){{!}}Isère
| jadvalda tuman = Isère (departament){{!}}Isère
| jamoat turi = Fransiya tumanlari{{!}}Arrondissement
| jamoat = Arrondissement Grenoble{{!}}Grenoble
| jadvalda jamoat = Arrondissement Grenoble{{!}}Grenoble
| qaram = kommuna
| gerb = Blason famille fr de Montchenu.svg
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 45 | lat_min = 19 | lat_sec = 0
 | lon_dir = E | lon_deg = 5 | lon_min = 10 | lon_sec = 0
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = Hokim
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 14,4
| balandlik turi = Dengiz sathidan balandligi
| AP markazi balandligi = 287 - 492
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 628
| sanalgan yil = 2005
| zichlik = 43,6
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 
| pochta indeksi = 38260
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = INSEE{{!}}INSEE kodi
| raqamli identifikator = 38505
| Commons turkumi = Thodure
| sayt = 
| sayt tili = 
}}
'''Thodure''' — [[Fransiya]]ning [[Rhône-Alpes]] mintaqasida joylashgan kommuna. [[Isère (departament)|Isère]] departamenti [[Arrondissement Grenoble|Grenoble]] tumani tarkibiga kiradi.

== Aholisi ==
628 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). [[Aholi zichligi]] — har kvadrat kilometrga 43,6 nafar kishi.
{{Fransiya kommunasi aholi grafigi|id=38505}}

== Geografiyasi ==
Maydoni — 14,4&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Dengiz sathidan 287 – 492 m balandlikda joylashgan. 
{{Fransiya kommunasi xaritasi|id=38505}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]]    [[Turkum:Isère shaharlari]]


{{France-geo-stub}}
{{Tashqi havolalar}}</text>
      <sha1>ttptt88cpru1xbt4zi9fvzyphu832tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joʻra Abdullayev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>444326</id>
    <revision>
      <id>6273089</id>
      <parentid>5726294</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6869" sha1="8aci5voz130454f51zhniw2e79ab2u3" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Joʻra|Abdullayev}}
{{Shaxsiyat
|ismi = Joʻra Abdullayev
|portret=
|tavallud sanasi = {{tugʻilgan sanasi|1927|2|21}}
|tavallud joyi = {{TavalludJoyi|Toshkent}}
|vafot sanasi = {{vafot sanasi va yoshi|2020|2|18|1927|2|21}}
|vafot joyi = {{VafotJoyi|Toshkent}}
|mukofotlari ={{Oʻzbekiston fan arbobi}}{{mehnat shuhrati ordeni}}{{xalqlar doʻstligi ordeni}}
}}
'''Joʻra Abdullayevich Abdullayev''' ([[1927|1927-yil]] [[21-fevral]], [[Toshkent]] – [[2020-yil]] [[18-aprel]], [[Toshkent]]) – [[axborot texnologiyalari]] sohasidagi sovet va oʻzbek [[olim]]i, [[Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi]] akademigi ([[1989]]), [[Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi]], texnika fanlari doktori ([[1973]]), [[professor]] ([[1982]]).

250 dan ortiq ilmiy ishlar, shu jumladan, 9 ta [[monografiya]] va 40 dan ortiq ixtirolar muallifi. 4 nafar fan doktori va 20 dan ortiq fan nomzodlarini tayyorlagan. 2003-yilda [[Mehnat shuhrati ordeni|&quot;Mehnat shuhrati&quot; ordeni]] bilan mukofotlangan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.academy.uz/ru/page/abdullayev-jora-abdullayevich |sarlavha=Абдуллаев Джура Абдуллаевич |qaralgan sana=22.11.2023}}&lt;/ref&gt;.

== Tarjimayi holi ==
Joʻra Abdullayevich [[1927|1927-yil]] [[21-fevral]]da [[Toshkent]]da tavallud topgan. 1934—1944-yillarda Toshkent shahridagi 41-maktabda oʻqigan. Mehnat faoliyatini 1944-yilda Toshkent yoʻlovchilar deposida [[parovoz]] oʻt oʻchiruvchisi sifatida boshlagan hamda parovoz va dizel poyezdi mashinistining yordamchisi boʻlib ishlagan. Joʻra 1948-yilda Oʻrta Osiyo politexnika instituti (hozirgi [[Toshkent davlat texnika universiteti]]) energetika fakultetiga oʻqishga kirib, 1953-yilda tamomlagan. 1954–1957-yillarda Rossiya Fanlar akademiyasining Avtomatika va telemexanika institutida aspiranturani tamomlagan. U yerda 1958-yilda texnika [[Fan nomzodi|fanlari nomzodi]] ilmiy darajasini olish uchun va 1973-yilda texnika [[Fan doktori|fanlari doktori]] ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik [[dissertatsiya]]sini himoya qilgan. 1982-yilda unga professor ilmiy unvoni berilgan. Abdullayev 1959–1960-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika institutida katta ilmiy xodim va 1960–1976-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatlashtirish institutida telemexanika va axborot texnologiyalari laboratoriyasida mudir lavozimida faoliyat olib borgan&lt;ref&gt;https://m.kun.uz/news/2020/04/19/akademik-jora-abdullayev-vafot-etdi&lt;/ref&gt;.

Abdullayev [[1976-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari medallar jadvali|1976-yildan]] Toshkent elektrotexnika aloqa instituti rektori, 1996-yildan shu institutda maslahatchi boʻlib ishagan. Abdullayev ilmiy tadqiqotlarda qayta qurish ishlarini olib borgan, ilmiy-uslubiy ishlar, ijtimoiy-texnika fanlari rivojiga hissa qoʻshgan. Toshkent elektrotexnika aloqa instituti rektori sifatida oʻzini mohir tashkilotchi, kamtarin, prinsipial, eʼtiborli va sezgir rahbar sifatida koʻrsatgan va jamoani birlashtirib, belgilangan vazifalarni muvaffaqiyatli bajarishga safarbar etgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://patentdb.ru/author/1752110 |sarlavha=Абдуллаев Джура Абдуллаевич (UZ) |qaralgan sana=22.11.2023 |arxivsana=2022-11-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221113180320/https://patentdb.ru/author/1752110 }}&lt;/ref&gt;.

Abdullayev 1992–1994-yillar oraligʻida Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri, 1994–1996-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti vazifasini bajaruvchi boʻlib ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari boshqarish tizimlarida axborotlarga tezkor ishlov berish va axborotlarni uzatish nazariyasi, koʻp boʻgʻinli tizimlarda xatolarni aniqlash va bartaraf kilish, koʻp boʻgʻinli elementlardagi raqamli qurilmalarning ishonchliligini taʼminlash, aloqada raqamli tizimlarni qoʻllash masalalariga bagʻishlangan. Kosmonavtikaga doir ishlar ham olib borgan&lt;ref&gt;Joʻra Abdullayevich Abdullayev, Biobibliografiya, T., 1997.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi|OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
&lt;/ref&gt;.

Joʻra Abdullayevich koʻmagida va R. I. Isayev rahbarligida [[1986|1986-yilda]] [[Toshkent]]da [[Oʻrta Osiyo]]da birinchi optik tolali aloqa liniyasi yaratilgan va uning ishlash samaradorligi va ishonchliligini oshirishga qaratilgan ayrim nazariy masalalar ishlab chiqilgan. [[1992-yil]]da Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri etib tayinlangan. Mamlakat rahbariyati topshirigʻiga koʻra, mamlakatimizda oliy taʼlim tizimini xalqaro andozalar asosida qayta tashkil etish chora-tadbirlarini ishlab chiqishga rahbarlik qilgan. Joʻra Abdullayev [[1995]]–[[1997|1997-yillarda]] Fanlar akademiyasi mexanika, boshqaruv jarayonlari va informatika boʻlimi mudiri lavozimida ishlab, bozor sharoitida iqtisodiyot boʻlimi institutlarining ilmiy-tadqiqot ishlarini rivojlantirish va moddiy-texnik bazasini mustahkamlashga alohida eʼtibor qaratgan.

[[2004|2004-yildan]] Toshkent axborot texnologiyalari universitetida kafedra mudiri lavozimida ishlab kelayotgan Abdullayev telekommunikatsiya tizimlari nazariyasi va rivojlanishining zamonaviy tendensiyalarini aks ettiruvchi magistrlar tayyorlash kurslarini tashkil etgan.

Abdullayevning serqirra ilmiy faoliyati va oʻziga xos ilmiy ishlari Oʻzbekiston va undan tashqarida ilmiy jamoatchilik tomonidan eʼtirof etilgan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi ([[1989]]), Xalqaro Ekoenergetika Akademiyasi ([[1999]]), [[UNESCO|YUNESCO]] huzuridagi Qayta tiklanuvchi energiya boʻyicha Butunjahon kengashi ([[1999]]) aʼzosi etib saylangan. Joʻra hamkasblari bilan birgalikda olib borgan tadqiqot natijalari 9 ta monografiya va darsliklarda, shuningdek, 250 dan ortiq ilmiy maqolalarda nashr etilgan, amalga oshirilgan ishlanmalari uchun 40 dan ortiq mualliflik guvohnomalari va patentlar olingan.

Abdullayev [[1997|1997-yilda]] Oʻzbekiston Aloqa vazirligining Ilmiy tadqiqot markaziga (hozirgi Ilmiy-texnikaviy va marketing tadqiqotlari markazi – XSTMI) yuborilgan. Aloqa korxonalarida energiya sarfi va energiyani tejash holatini oʻrganishga kirishgan.

Professor [[2020-yil]] [[18-aprel]]da [[Toshkent]]da vafot etgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://podrobno.uz/cat/obchestvo/skonchalsya-krupnyy-uchenyy-v-oblasti-informatsionnykh-tekhnologiy-akademik-dzhura-abdullaev/ |sarlavha=Скончался крупный ученый в области информационных технологий, академик Джура Абдуллаев |qaralgan sana=22.11.2023}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidentlari}}

{{DEFAULTSORT:Abdullayev, Joʻra}}
[[Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari]]
[[Turkum:Texnika fanlari doktorlari]]
[[Turkum:Professorlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidentlari]]


{{bio-stub}}</text>
      <sha1>8aci5voz130454f51zhniw2e79ab2u3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haydar Aliyev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>445734</id>
    <revision>
      <id>6273113</id>
      <parentid>6232272</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:01:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>6273113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72929" sha1="jb0hgkcri2y2or4z80s6sgn9pe43oid" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}
'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR,&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt; [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi,&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt; [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi]

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)'']

== Manbalar ==
&lt;nowiki&gt;&lt;references&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;

{{manbalar}}

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>jb0hgkcri2y2or4z80s6sgn9pe43oid</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273114</id>
      <parentid>6273113</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72930" sha1="lqrkyyhgvy8hnbx94wufzh5z4qbzx1c" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}

'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR,&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt; [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi,&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt; [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi]

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)'']

== Manbalar ==
&lt;nowiki&gt;&lt;references&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;

{{manbalar}}

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>lqrkyyhgvy8hnbx94wufzh5z4qbzx1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273115</id>
      <parentid>6273114</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72930" sha1="ri1ankwrkcfjn9ajghj4bn2k43ciw8k" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}

'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt;, [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt;, [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi]

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)'']

== Manbalar ==
&lt;nowiki&gt;&lt;references&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;

{{manbalar}}

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>ri1ankwrkcfjn9ajghj4bn2k43ciw8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273116</id>
      <parentid>6273115</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72901" sha1="jdymo88ez9sq1h19txxg60lb5p4va3s" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}

'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt;, [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt;, [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi]

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)'']

== Manbalar ==
&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;

{{manbalar}}

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>jdymo88ez9sq1h19txxg60lb5p4va3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273117</id>
      <parentid>6273116</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72914" sha1="12nke76819k622nyi38q3irupmer6ic" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}

'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt;, [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt;, [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi]

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)'']

== Manbalar ==
{{manbalar}}
&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;

{{manbalar}}

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>12nke76819k622nyi38q3irupmer6ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273118</id>
      <parentid>6273117</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72901" sha1="1qupoapgvnbnqxnizf4vrgcbqhz0ze1" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}

'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt;, [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt;, [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi]

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)'']

== Manbalar ==
{{manbalar}}
&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;.

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>1qupoapgvnbnqxnizf4vrgcbqhz0ze1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273119</id>
      <parentid>6273118</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72902" sha1="oo93ckmlsyhlxli4x4e2moe4xil7s4e" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}

'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt;, [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt;, [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi].

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)'']

== Manbalar ==
{{manbalar}}
&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;.

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>oo93ckmlsyhlxli4x4e2moe4xil7s4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273120</id>
      <parentid>6273119</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72903" sha1="qq9n1i6dlv0pq2srpb6q57rdym3qqxh" xml:space="preserve">{{ism+familiya|Haydar|Aliyev}}
{{Davlat arbobi
| ismi                      = Haydar Aliyev
| tasvir                    = Heydar Aliyev (crop).jpg
| lavozimi                  = [[Ozarbayjon Prezidenti]]
| boshlanish davri          = [[1993-yil]]
| tugash davri              = [[2003-yil]]gacha
| oʻtmishdoshi              = [[Abulfaz Elchibey]]
| vorisi                    = [[Ilhom Aliyev]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi|1923|5|10}}
| vafot sanasi              = {{vafot sanasi va yoshi|2003|12|12|1923|5|10}}
| mukofotlari               = {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} {{Sotsialistik Mehnat Qahramoni}} 
{{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Lenin ordeni}} {{Oktabr Inqilobi ordeni}} {{Vatan urushi ordeni (1)}} {{Qizil Yulduz ordeni}} {{Jangovar xizmatlari uchun}} {{Shavkatli mehnat uchun medali}} {{Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi munosabati bilan ta’sis etilgan medal}}  {{Kavkaz mudofasi uchun}} {{„1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 20-yillik g'alabasi}} {{1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan Urushida qozonilgan G‘alabaning 30 yilligi medali}} {{1941-45 yil. Ulug' Vatan urushining 40-yillik g'alabasi}} {{„1941-1945 yillar Ulug‘ Vatan Urushida jasorat bilan qilgan xizmatlari uchun“ medali}} {{SSSR qurolli kuchlari fahriysi}} {{Mehnat fahriysi}} {{Sovet militsiyasining 50 yilligi yubiley medali}} {{Sovet armiyasi va flotining 30 yilligi yubiley medali}} {{SSSR qurolli kuchlarini 40-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 50-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 60-yilligi}} {{SSSR qurolli kuchlarini 70-yilligi}}
| imzosi                    = Signature of Heydar Aliyev.png
}}

'''Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev''' (t. 10-may 1923, [[Naxchivon]], ZSFSR&lt;ref name=&quot;R5&quot;/&gt;, [[SSSR]] — v. 12-dekabr 2003, [[Klivlend]], [[Ogayo]], [[AQSH]]) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi&lt;ref name=&quot;R6&quot;/&gt;, [[Ozarbayjon]] Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“&lt;ref name=&quot;R7&quot;/&gt; va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“&lt;ref name=&quot;R8&quot;/&gt; unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — [[Ozarbayjon Respublikasi]]ning uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident [[Ilhom Aliyev]]ning otasi.

== Hayoti ==
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini&lt;ref name=&quot;R9&quot; /&gt;. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan&lt;ref name=&quot;R10&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan&lt;ref name=&quot;R11&quot; /&gt;, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;R13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; /&gt;. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan&lt;ref name=&quot;R15&quot; /&gt;.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi&lt;ref name=&quot;R16&quot; /&gt;. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi&lt;ref name=&quot;R17&quot; /&gt;. 1982-yilning dekabrida [[Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi|Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi]] Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi&lt;ref name=&quot;R18&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati&lt;ref name=&quot;R19&quot; /&gt;, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985)&lt;ref name=&quot;R20&quot; /&gt;, Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi&lt;ref name=&quot;R21&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; /&gt;.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi&lt;ref name=&quot;R23&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi&lt;ref name=&quot;R24&quot; /&gt;.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;R25&quot; /&gt;. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi&lt;ref name=&quot;R26&quot; /&gt;.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi&lt;ref name=&quot;R27&quot; /&gt;.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr&lt;ref name=&quot;R28&quot; /&gt; va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining&lt;ref name=&quot;R29&quot; /&gt; oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi&lt;ref name=&quot;R31&quot; /&gt;.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir&lt;ref name=&quot;R32&quot; /&gt;.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi&lt;ref name=&quot;R34&quot; /&gt;. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi&lt;ref name=&quot;R35&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; /&gt;.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi&lt;ref name=&quot;R37&quot; /&gt;.

== Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari ==
=== SSSR davri ===
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida [[Germaniya]] ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „&lt;nowiki/&gt;[[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948&lt;ref name=&quot;R38&quot; /&gt;.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949&lt;ref name=&quot;R39&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; /&gt;.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954&lt;ref name=&quot;R41&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962&lt;ref name=&quot;R42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta [[Lenin ordeni]] (1971, 1973, 1976, 1979, 1983)&lt;ref name=&quot;R45&quot; /&gt;.
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# [[Sotsialistik Mehnat Qahramoni]] (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982&lt;ref name=&quot;R46&quot; /&gt;.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983&lt;ref name=&quot;R47&quot; /&gt;.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985&lt;ref name=&quot;R48&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; /&gt;.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

=== Mustaqillik davri ===
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996&lt;ref name=&quot;R50&quot; /&gt;.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997&lt;ref name=&quot;R51&quot; /&gt;.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi&quot; mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R52&quot; /&gt;.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R53&quot; /&gt;.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998&lt;ref name=&quot;R54&quot; /&gt;.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R55&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R56&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R57&quot; /&gt;.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining&lt;ref name=&quot;R58&quot; /&gt; „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti&lt;ref name=&quot;R59&quot; /&gt; — 1998&lt;ref name=&quot;R60&quot; /&gt;.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002&lt;ref name=&quot;R61&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998&lt;ref name=&quot;R62&quot; /&gt;.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003&lt;ref name=&quot;R67&quot; /&gt;.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999&lt;ref name=&quot;R68&quot; /&gt;.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R69&quot; /&gt;.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R70&quot; /&gt;.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002&lt;ref name=&quot;R71&quot; /&gt;.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R72&quot; /&gt;.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R73&quot; /&gt;.
# [[Istanbul]] shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R74&quot; /&gt;.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R75&quot; /&gt;.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997&lt;ref name=&quot;R76&quot; /&gt;.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997&lt;ref name=&quot;R77&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; /&gt;.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997&lt;ref name=&quot;R79&quot; /&gt;.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998&lt;ref name=&quot;R80&quot; /&gt;.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999&lt;ref name=&quot;R81&quot; /&gt;.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998&lt;ref name=&quot;R82&quot; /&gt;.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001&lt;ref name=&quot;R83&quot; /&gt;.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001&lt;ref name=&quot;R84&quot; /&gt;.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R85&quot; /&gt;.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001&lt;ref name=&quot;R86&quot; /&gt;.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003&lt;ref name=&quot;R87&quot; /&gt;.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R88&quot; /&gt;.
# [[Ukraina prezidenti|Ukraina Prezidenti]] huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003&lt;ref name=&quot;R89&quot; /&gt;.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002&lt;ref name=&quot;R90&quot; /&gt;.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002&lt;ref name=&quot;R91&quot; /&gt;.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003&lt;ref name=&quot;R92&quot; /&gt;.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R93&quot; /&gt;.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003&lt;ref name=&quot;R94&quot; /&gt;.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003&lt;ref name=&quot;R95&quot; /&gt;.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994&lt;ref name=&quot;R96&quot; /&gt;.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002&lt;ref name=&quot;R97&quot; /&gt;.
# [[Texas]] shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998&lt;ref name=&quot;R98&quot; /&gt;.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003)&lt;ref name=&quot;R99&quot; /&gt;.
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng)&lt;ref name=&quot;R100&quot; /&gt;.

== Haydar Aliyev va Oʻzbekiston ==

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]] Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://vergiler.az/news/official/4796.html |title=Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin görüşü olub |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://vergiler.az/news/official/4796.html |publisher=vergiler.az |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi&lt;ref&gt;[https://haydaraliyevcenter.wordpress.com/heyder-eliyev/heyd%C9%99r-%C9%99liyevin-kreml-gunl%C9%99r/ Heydər Əliyevin Kreml günləri]&lt;/ref&gt;.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi&lt;ref&gt;[https://ru.president.az/azerbaijan/leader Гейдар Алирза оглу Алиев]&lt;/ref&gt;. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar&lt;ref&gt;[https://mod.gov.az/ru/istoriya-karabaha-075/ История Карабаха]&lt;/ref&gt;.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author= |url=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |title=Раззаков: народная память о Рашидове жива, и она самая благодарная |lang= |website=https://uz.sputniknews.ru/analytics/20171102/6731428/Razzakov-Rashidov.html |publisher=uz.sputniknews.ru |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. &quot;Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi &quot;, - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;&gt;{{veb manbasi |author=Официальный сайт Президента Азербайджанской Республики |url=https://ru.president.az/articles/34426 |title=Встреча Президента Азербайджана Ильхама Алиева и Президента Узбекистана Шавката Мирзиеева |lang= |website=https://web.archive.org/save/https://ru.president.az/articles/34426 |publisher= |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz&lt;ref name=&quot;ru.president.az&quot;/&gt;.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/9379476.html Азербайджано-узбекские отношения]&lt;/ref&gt;.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi&lt;ref name=&quot;Азербайджано-узбекские отношения&quot;/&gt;.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar&lt;ref&gt;{{veb manbasi |author=&quot;HEYDAR ALIYEV HERITAGE&quot;
INTERNATIONAL ONLINE LIBRARY |url=https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |title=Özbəkistan prezidenti adından Azərbaycan prezidentinin şərəfinə təşkil edilmiş rəsmi qəbulda Heydər Əliyevin nitqi  |lang=az |website=https://web.archive.org/save/https://lib.aliyevheritage.org/az/7629872.html |publisher=lib.aliyevheritage.org |date= |accessdate=1-may 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200222004900/http://azculture.uz/bizim-dostlug.php?link=edebi-elaqeler }}&lt;/ref&gt;.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi&lt;ref&gt;[http://lib.aliyev-heritage.org/ru/6271987.html Ответы Президента Азербайджанской Республики Гейдара Алиева на ‎вопросы представителей средств массовой информации в аэропорту Бина до ‎отбытия в город Ялту для участия в 60-летнем юбилее Президента Украины ‎Леонида Кучмы - 9 августа 1998 года ‎]&lt;/ref&gt;. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=ULU ÖNDƏR HEYDƏR ƏLİYEV VƏ ÖZBƏKİSTAN |url=http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan |qaralgan sana=2020-05-09 |arxivsana=2020-08-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200810053355/http://azculture.uz/azerbaycan.php?link=heyder_eliyev_ozbekistan }}&lt;/ref&gt;.

== Fotosuratlari ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva
&lt;/gallery&gt;

=== Filateliyada ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;6&quot; widths=100 heights=100&gt;
Stamp of Azerbaijan 596.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2001]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2003]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2005]]&lt;/small&gt;
Stamp of Azerbaijan &lt;nowiki&gt;825—826&lt;/nowiki&gt; asrjpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2008]]&lt;/small&gt;
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2011]]&lt;/small&gt;
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|&lt;small&gt;Ozarbayjon Pochta markasi [[2013]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Haydar Aliyevning haykal va byustlari ==
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov)&lt;ref name=&quot;R101&quot; /&gt;.
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil)&lt;ref name=&quot;R102&quot; /&gt;.
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008&lt;ref name=&quot;R103&quot; /&gt;.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006&lt;ref name=&quot;R104&quot; /&gt;.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011&lt;ref name=&quot;R105&quot; /&gt;.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
H.AlievMemS-Peterburg.jpg|&lt;small&gt;Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)&lt;/small&gt;
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== „Haydar Aliyev“ ordeni ==
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan&lt;ref name=&quot;R106&quot; /&gt;.

== Xotira nishonlari ==
{{Multiple image
 | align = center
 | direction = horizontal
 | width = 150
 | image1 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş platin sikkə-üz.gif
 | alt1 = Xotira nishoni
 | image2 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt2 = Xotira nishoni
 | image3 = Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-üz.gif
 | alt3 = Xotira nishoni
 | image4 = Heydər Əliyevin 85 illiyinə həsr olunmuş qızıl sikkə-üz.gif
 | alt4 = Xotira nishoni
}}

== Yana qarang ==
* [http://www.president.az/ Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni ]
* [http://www.youtube.com/Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti]{{Deadlink|date=2021-yil sentabr |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ilhamlaireli.az/ Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090501214232/http://ilhamlaireli.az/ |date=1-may 2009-yil }}
* [http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&amp;id=1211043921&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=2,48&amp;category=2 Aliyevshunoslik]{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.adam.az/az.php?category=2 Aliyevchilik] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160311063801/http://adam.az/az.php?category=2 |date=11-mart 2016-yil }}
* [http://www.preslib.az/nitqler.html Haydar Aliyev Fondi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120225041806/http://www.preslib.az/nitqler.html |date=25-fevral 2012-yil }}
* [http://www.preslib.az/eres1.html?f1 „Haydar Aliyev“ ordeni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20111009213809/http://preslib.az/eres1.html?f1 |date=9-oktabr 2011-yil }}
* [http://foreignpol.preslib.az/ Haydar Aliyev Markazi]
* [http://foreignpol.preslib.az/ Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi].

== Havolalar ==
* [http://www.president.az/azerbaijan/leader Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)'']
* [http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya Haydar Aliyev '' (az)'']
* [http://www.people.su/4404 GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170303050127/http://www.people.su/4404 |date=2017-03-03 }}
* [http://aliyevheritage.org/az/biography2.html Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)'']
* [http://georgianpress.ru/dosie/28711-aliev-geydar.html GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)'']{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.knowbysight.info/AAA/00188.asp Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)'']
* [http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)''].

== Manbalar ==
{{manbalar}}
&lt;ref name=&quot;R5&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.dsx.gov.az/sovet_hakimiyyeti_illerinde |title=&quot;Ozarbayjon Chegara Muhofazasi tarixi. Sovet hokimiyati yillarida. (aprel 1920-dekabr 1991) |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Davlat Chegara Xizmati]] saytı |publisher=dsx.gov.az |accessdate=8-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R6&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 136-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R7&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.azerbaijan-news.az/index.php?mod=3&amp;id=19062 |title=Dunyo Ozarbayjonlarining Birdamlik Kuni munosabati bilan Ozarbayjon Respublikasi Milliy Majlisining MUROJAATI |author= |date=29.12.2012 |work=[[Ozarbayjon (gazeta) Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R8&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f1_5.pdf |title=&quot;Ozarbayjon  xalqining umummilliy lideri Haydar Alirzo oʻgʻli Aliyev xotirasini abadiylashtirish toʻgʻrisida&quot; Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2004-yil 10-martdagi 38-sonli Farmoni |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R9&quot; &gt;Qosimli M.J. Haydar Aliyev — istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar). Boku, Boku Universiteti nashriyoti, 2006. 68-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R10&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R11&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;&gt;[[Ozarbayjon Sovet Ensiklopediyasi]]. IV jild. Boku-1980. 178-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R14&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#16_Bioqrafiya |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=25-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R15&quot; &gt;General-mayor harbiy unvoniga taqdim etish (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi). — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R16&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.dmx.gov.az/page/12.html |title=Haydar Aliyev muzeyi |author= |date= |work=[[Ozarbayjon Respublikasi Maxsus Davlat Muhofaza Xizmati]] saytı |publisher=dmx.gov.az |accessdate=3-mart 2015-yil |language=az |arxivsana=15-aprel 2015-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150415104127/http://dmx.gov.az/page/12.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R17&quot; &gt;TARIX (qabul imtihonlariga tayyorlanuvchilar, yuqori sinf oʻquvchilari va oʻqituvchilar uchun oʻquv qoʻllanmasi). Boku-2006. 521-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R18&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://nakhchivan.preslib.az/az_b4.html |title=Aliyev Haydar |author= |date= |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R19&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1984.18-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R20&quot; &gt;SSSR Oliy Soveti deputatlari. Oʻn birinchi chaqiriq. Moskva-1987. 11-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R21&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://news.lent.az/news/65317 |title=Bugun – Haydar Aliyev tavalludining 88 yilligi |author= |date=10.05.2011 |work=[[Lent.az]] saytı |publisher=news.lent.az |accessdate=14-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160305012021/http://news.lent.az/news/65317 |date=5-mart 2016-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R22&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.meclis.gov.az/?/az/content/158 |title=Haydar Aliyev va Ozarbayjon Parlamenti |author= |date= |work=[[Milliy Majlis]] saytı |publisher=meclis.gov.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R23&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.ebooks.az/view/92RuhX8S.pdf |title=&quot;Haydar Aliyev – istiqlolga eltuvchi yoʻl (1969—1987-yillar) |author=Qosimli, Muso |date=(Boku-2006.180 b.) |work=[[Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=21-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R24&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya |title=Biografiya |author= |date= |work=[[Haydar Aliyev Fondi]] saytı |publisher=heydar-aliyev-foundation.org |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=23-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150323205034/http://www.heydar-aliyev-foundation.org/az/content/index/65/Bioqrafiya }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R25&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002.137-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R26&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:Prezident.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R27&quot; &gt;Naxçıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 137-138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R28&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9034 |title=&quot;S. D. Huseynovning Ozarbayjon Respublikasining Bosh Vaziri lavozimidan ozod etilishi toʻgʻrisida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=07.10.1994 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R29&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://mail.e-qanun.az/framework/9225 |title=&quot;R. B. Javodov haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASI PREZIDENTINING FARMONI |author=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar ALIYEV |date=15.03.1995 |work=[[:az:e-qanun.az]] |publisher=e-qanun.az |accessdate=16-mart 2015-yil |language=az }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 138-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R31&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R32&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 139-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;&gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 140-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R34&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R35&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R36&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_5.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1993-2003 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=9-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R37&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://heydaraliyevcenter.az/#2_HeyderEliyev |title=HAYDAR ALIYEV |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev Mərkəzi|Haydar Aliyev Markazi]] saytı |publisher=heydaraliyevcenter.az |accessdate=6-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R38&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.mns.gov.az/az/pages/57-50.html |title=&quot;Ozarbayjon maxsus xizmat organlarining rahbarlari. Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli: 1967-iyun - 1969-iyul |author= |date= |work=[[:az:Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi|Ozarbayjon Respublikasi Milliy Xavfsizlik Vazirligi]] saytı |publisher=mns.gov.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az |archivedate=29-mart 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150329172001/http://mns.gov.az/az/pages/57-50.html |date=29-mart 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R39&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_1.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI  1923-1969 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R40&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 13. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R41&quot; &gt;Haydar Aliyev. Mukofotlar. Boku-2004. 10-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R42&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/umummilli_lider.pdf |title=2. Ozarbayjon rahbari (1969—1982), 5-b. |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R43&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R44&quot; &gt;Predstavleniye k prisvoyeniyu voinskogo zvaniya general-mayora (SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komitetining 1967-yil 30-oktabrdagi 136-sonli maxfiy buyrugʻi.) — OR MXX muzeyi materiallari.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R45&quot; &gt;Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005. str. 67-68.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R46&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |title=Medal' &quot;100 let so dnya rozhdeniya Georgiya Dimitrova&quot; |author= |date= |work= |publisher=faleristu.ru |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha |archivedate=18-oktabr 2015-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20151018104542/http://www.faleristu.ru/museum/evropa/bulgaria/narodnaya_respublika_bolgariya1/medali44/med_100_rozhd_georg_dimitrova/ |date=18-oktabr 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R47&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%C2%AB%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%C2%BB |title=Orden «Georgiy Dimitrov» |author= |date= |work= |publisher=ru.wikipedia.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=ruscha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R48&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f2_3.pdf |title=OZARBAYJON XALQINING UMUMMILLIY LIDERI HAYDAR ALIRZO OʻGʻLI ALIYEV HAYOTI VA FAOLIYATINING XRONOLOGIYASI 1983-1990 |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R49&quot; &gt;Arkhivnyye dokumenty, otrazhayushchiye politicheskuyu deyatel’nostʼ Geydara Aliyeva, Dokument 19. — v kn. Irada Guseynova. Geydar Aliyev — ot politicheskogo rukovoditelya k obshchenatsional’nomu lideru. Baku, „Takhsil“, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R50&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/243299.html |title=Tbilisi Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning chiqishi  – 1996-yil 9-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R51&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/8329000.html |title=&quot;Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Kiyev shahrining Faxriy mehmoni diplomi va shahar ramziy kalitining  topshirilishi marosimidagi chiqish   - Kiyev Shahar idorasi, 1997-yil 25-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R52&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.porttakal.com/ahaber-ankara-is-kadinlari-dernegi-yilin-basarili-adamlarini-belirledi-67955.html |title=&quot;Anqara tadbirkor ayollar uyushmasi yilning umumbashariy kishilarini aniqladi |date=26.11.1998 |work=[[:az:PorttaKal.com]] saytı |publisher=porttakal.com |accessdate=2-mart 2015-yil |language=turkcha }}{{Deadlink|date=2021-yil yanvar |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R53&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R54&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://files.preslib.az/projects/toplu/v2/f3_8.pdf |title=Turkiyaning Adirna shahri hokimi  Hamdi Sadafchi va Adirnaning tarixiy Qirqpinor rahbari Husayn Shoin bilan uchrashuvdagi chiqishi |author= |date= |work=[[:az:Prezident Kitabxanası|Prezident Kutubxonasi]] saytı |publisher=preslib.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R55&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R56&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/60946489.html |title=Ozarbayjon Ruspublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning Qars shahar hokimligi, Turk Sanoatchilar  va tadbirkorlar vaqfining  (TVCUAB) 1997-yilning Inson huquqlari va &quot;Yilning davlat kishisi&quot; mukofotlarining topshirilishi marosimidagi chiqishi - Istanbul, &quot;Ceylan interkontinental&quot; oteli, 1998-yil 14-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R57&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R58&quot; &gt;Turk dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar Vaqfi&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R59&quot; &gt;&quot;Turk Dunyosi Xizmat Ordeni&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R60&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev  TÜRKSAV ning &quot;Turk dunyosiga xizmat&quot;  mukofotiga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=27.01.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R61&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan Aslanov, Turol Rzaev, AzərTAc ning maxsus muxbirlari   |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R62&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Saratovda yashaydigan yurtdoshlarimizni qabul qildi |author=AzərTAc |date=14.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevga Turkiyaning eng yuksak uch mukofoti topshirildi |author=AzərTAc |date=06.09.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;R66&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;R65&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp |title=Pishgan sutning tugashi |author=Ugʻur QOYON |date=08.12.2000 |work= |publisher= |accessdate=1-mart 2015-yil |language=turkcha |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304201604/http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2000/12/08/269345.asp }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R67&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyaning eng nufuzli va mashhur “Siyosat” jurnalining “Yilning davlat arbobi mukofoti”ga loyiq koʻrildi |author=AzərTAc |date=25.03.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R68&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev – XX asrning ajoyib arbobi |author=AzərTAc |date=22.01.1999 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R69&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/957532.html |title=&quot;Ruh&quot;  Jurnalistlari Mudofaa Qoʻmitasi tomonidan “Jurnalistlar doʻsti” mukofoti topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - &quot;Hayot Rejensi-Naxchivon mehmonxonasi”  2002-yil 22-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R70&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/13633230.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Sivilizatsiyalar dialogi” Xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Sankt-Peterburg, 2002-yil 9-iyun  |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R71&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://arsiv.zaman.com.tr/2002/10/16/haberler/h4.htm |title=STV Aliyevni mukofotladi |author=Masut Chevilkalp |date=16.10.2002 |work=[[:az:Zaman qəzeti|Zamon gazetasi]] saytı |publisher=zaman.com.tr |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R72&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/2128835.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ozarbayjon Respublikasining Prezidentiga Moskva Davlat Huquq Akademiyasining Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi chiqishi - 1997-yil 29-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R73&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/9217441.html |title=Ozarbayjon Prezidentiga  &quot;9 Sentyabr&quot; Universitetining Faxriy doktori nomi berilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi – İzmir, 1997-yil 7-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R74&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/7003660.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning “Fotih” Universitetining  Faxriy doktori nomi berilishi marosimidagi nutqi – Istanbul,1997-yil 8-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R75&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/59079407.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Qozogʻiston Respublikasiga rasmiy safari” (1997-yil 10-11-iyun) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R76&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9379476.html |title=Ozarbayjon – Oʻzbekiston munosabatlari |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R77&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkiye_Cumhuriyeti_Devlet_Ni%C5%9Fan%C4%B1 |title=Turkiya Jumhuriyati Davlat Nishoni |author= |date= |work= |publisher=tr.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=turkcha}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R78&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga rasmiy safari |author=Aslan Aslanov, AzərTAc ning maxsus muxbiri |date=06.05.1997 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R79&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7261817.html |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning Ukrainaning Oliy Mukofoti – Yaroslav Mudriy ordeni topshirilishi marosimidagi nutqi – Kiyev, Mariya Saroyi, 1997-yil 24-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R80&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyadagi Arzurum Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=03.05.1998 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbajon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R81&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/5090635.html |title=Isparta Universitetining Faxriy doktori nomi berilishiga bagʻishlangan tantanali marosimda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning nutqi - 1999-yil 28-noyabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R82&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/84465018.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Xalqaro Kadr Akademiyasining rahbariyati bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi, 1998-yil 14-dekabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R83&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7659566.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga safari paytida Anqara universitetidagi nutqi - 2001-yil 16-mart |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R84&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/54188192.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Ukraina Mudofaa Vaziri, armiya generali Aleksandr Kuzmuk va “Oltin taqdir” Xalqaro Yaqqol Mashhurlik Reytingi Bosh direktorligining raisi Dmitriy Akimov bilan uchrashuvidagi suhbati – Prezident saroyi,  2001-yil 18-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R85&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Dinning eng birinchi maqsadi – kishilar oʻrtasida tinch-totuvlik yaratmoqdir |author= |date=30.05.2001 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R86&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/1744812.html |title=Respublika jamoatchilik vakillari bilan uchrashuv va Gruziya Oliy Mukofoti – “Oltin Runo” ordeni topshirilishi marosimida Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning kirish soʻzi va yakuniy nutqi - 2001yil 29-sentabr |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R87&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.president.az/azerbaijan/leader/ |title=Umummilliy lider Aliyev Haydar Alirzo oʻgʻli |author= |date= |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az |archive-date=6-fevral 2015-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ }}{{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150206142133/http://president.az/azerbaijan/leader/ |date=6-fevral 2015-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R88&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev AQSH Linkoln Universitetining Faxriy doktori nomiga loyiq koʻrildi |author= |date=15.04.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R89&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan – 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=23-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R90&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/85165526.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning erkin kurash boʻyicha 45-Yevropa chempionati faxriy mehmonlari bilan uchrashuvi – Prezident saroyi, 2002-yil 3-may |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R91&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaga amaliy safari |author=Aslan ASLANOV, Turol RZAEV, AzərTAc ning maxsus muxbirlari  |date=28.06.2002 |work=[[:az:Azərbaycan (qəzet)|Ozarbayjon gazetasi]] saytı |publisher=azerbaijan-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R92&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti zoti oliylari janob Haydar Aliyevga |author=[[Jacques Chirac|Jak SHIRAK]], Fransiya Respublikasining Prezidenti |date=10.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R93&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti matbuot xizmatining ma’lumoti |author= |date=11.05.2003 |work=[[:az:Respublika (qəzet)|Respublika gazetasi]] saytı |publisher=respublica-news.az |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R94&quot; &gt;{{Yangiliklar manbasi|url= |title=Ozarbayjon Prezidenti Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medal bilan mukofotlandi |author=AzərTAc |date=16.05.2003 |work=[[:az:Xalq qəzeti|Xalq gazetasi]] saytı |publisher=xalqqazeti.com |accessdate=1-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R95&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/9919393.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Kiyev viloyat ma’muriyatining raisi Anatoliy Zasuxan boshchiligidagi vakillar hay’ati bilan uchrashuvidagi suhbatidan - 2003-yil 27-iyun |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=22-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R96&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/44726128.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiya Jumhuriyatiga birinchi rasmiy safari” (1994-yil 8 – 11-fevral) |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R97&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/91048003.html |title=Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Moskva Davlat Universitetining Faxriy doktori diplomining topshirilishi marosimidagi nutqi  - 2002-yil 25-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=26-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R98&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyev-heritage.org/az/82530289.html |title=&quot;Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti Haydar Aliyevning Turkiyaning “Nargiz TV” televideniyesining 1997-yil uchun “Dunyo yil kishisi”  mukofotining topshirilishi marosimidagi nutqi – Istanbul, Lutfiy Qirdor nomidagi xalqaro konferensiya va koʻrgazma saloni, 1998-yil 13-fevral |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R99&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://lib.aliyevheritage.org/az/7335030.html |title=ANS shirkatlar guruhi  va Chingiz Mustafoyev nomidagi fond ta’sis etgan “2002-yil kishisi” mukofoti va diplomining topshirilishi marosimida Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev nutqi - 2003-yil 11-yanvar |author= |date= |work=[[:az:Heydər Əliyev İrsini Araşdırma Mərkəzi|Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi]] saytı |publisher=aliyevheritage.org |accessdate=2-mart 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R100&quot; &gt;{{veb manbasi |url=http://www.qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |title=Shayxulislom Ordeni |author= |date= |work=[[:az:Qafqaz Müsəlmanları İdarəsi|Qofqoz Musulmonlar Idorasi]] saytı |publisher=qafqazislam.com |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az |archivedate=1-iyul 2014-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140701152048/http://qafqazislam.com/az/seyxulislam_ordeni.php |date=1-iyul 2014-yil }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R101&quot; &gt;Naxchıvon ensiklopediyası. Boku, Elm, 2002. 141-b.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R102&quot; &gt;{{veb manbasi|url=https://az.wikipedia.org/wiki/%C3%96m%C9%99r_Eldarov |title=Umar Eldorov |author= |date= |work= |publisher=az.wikipedia.org |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R103&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/MISIRIN_QALYUBIYYA_VILAYATININ_QANATIR_SAHARINDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_VA_AZARBAYCAN_MISIR_DOSTLUQ_PARKININ_ACHILISI_OLMISDIR-400048 |title=MISRNING GʻOLIBIYA VILOYATI QANATIR SHAHRIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASI VA OZARBAYJON – MISR DOʻSTLIK XIYOBONINING OCHILISHI BOʻLIB OʻTDI |author= |date=07.02.2008 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R104&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://azertag.az/xeber/ISTANBULUN_SARIYER_RAYONUNDA_UMUMMILLI_LIDER_HEYDAR_ALIYEVIN_ABIDASININ_ACHILISI-350520 |title=ISTANBULNING SARIYER TUMANIDA UMUMMILLIY LIDER HAYDAR ALIYEV OBIDASINING OCHILISHI |author= |date=12.07.2006 |work=[[:az:AzərTAc]] saytı |publisher=azertag.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R105&quot; &gt;{{veb manbasi|url=http://www.president.az/articles/2448 |title=Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Belgradda Toshmaydon xiyobonining ochilish marosimida ishtirok etdi |author= |date=08.06.2011 |work=[[:az:President.az]] saytı |publisher=president.az |accessdate=10-fevral 2015-yil |language=az}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;R106&quot; &gt;{{Citation |year= |title=„Haydar Aliyev“ ordenini taʼsis etish haqida OZARBAYJON RESPUBLIKASINING QONUNI |url=http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf |access-date=2-mart 2017-yil |archivedate=5-mart 2016-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305021924/http://www.anl.az/el/emb/H.Eliyev/senedler/22_aprel_2005.pdf }}&lt;/ref&gt;.

{{Ozarbayjon Prezidentlari}}
{{Turgʻunlik davri}}

{{DEFAULTSORT:Aliyev, Haydar}}
[[Turkum:Ozarbayjon Milliy Majlisi raislari]]
[[Turkum:Ozarbayjon siyosatchilari]]
[[Turkum:Ozarbayjon kommunistlari]]
[[Turkum:Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotiblari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha siyosatchilar]]</text>
      <sha1>qq9n1i6dlv0pq2srpb6q57rdym3qqxh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dahron</title>
    <ns>0</ns>
    <id>460761</id>
    <revision>
      <id>6273285</id>
      <parentid>4314530</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Janob Mirzaolim</username>
        <id>64438</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:Saudiya Arabistoni shaharlari]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="491" sha1="4tjoxi8iskfth989086b0wqy5blfc0y" xml:space="preserve">'''Dahron''' — Saudiya Arabistonidagi shahar. Fors qoʻltigʻidan 8 km ichkarida. Aholisi qariyb 60 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro avtomobil yoʻllari oʻtgan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash markazi. Neft instituti bor.

== Adabiyot ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
{{chala}} &lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&gt;

[[Turkum:Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari]]
[[Turkum:Saudiya Arabistoni shaharlari]]</text>
      <sha1>4tjoxi8iskfth989086b0wqy5blfc0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ionlovchi nurlanish</title>
    <ns>0</ns>
    <id>499489</id>
    <revision>
      <id>6273239</id>
      <parentid>6211164</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Usmonali Pirmatov</username>
        <id>306241</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Jumlalarning aniqligi va tushunarliligi ta'minlandi</comment>
      <origin>6273239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5801" sha1="7lp4n7qo95avqhvir5chck9n1ak28ai" xml:space="preserve">{{xatolar|sana=2024-12}}
{{merge|Ionlashtiruvchi nurlanish}}

'''Ionlovchi nurlanish''' — zarralar va [[elektromagnit nurlanish]] kvantlarining oqimi; modda orqali oʻtganida uning atom va molekulalari ionlanishiga va qoʻzgʻalishiga sabab boʻladi. Ionlovchi nurlanish [[Elektron|elektronlar]], [[Pozitron|pozitronlar]], [[Proton|protonlar]], [[Neytron|neytronlar]] va boshqalar elementlar zarralar, shuningdek, [[Atom yadrosi|atom yadrolari]] va gamma, rentgen va optik diapazondagi elektromagnit nurlanishdan iborat.

Zaryadlangan zarralar muhitning atom va molekulalari bilan bevosita toʻqnashib ionlanishiga birlamchi ionlanish; urib chiqarilgan elektronlarning ionlanishiga ikkilamchi ionlanish deyiladi. Muhitning Ionlovchi nurlanish taʼsirida ionlanishi, asosan, Ionlovchi nurlanishning energiyasiga, tarkibiga, zichligiga bogʻliq. Fan va texnikada, [[biologiya]] va tibbiyotda, qishloq xoʻjaligi va sanoatda Ionlovchi nurlanish muhim ahamiyatga ega. Mas, kimyoviy reaksiyalar Ionlovchi nurlanish taʼsirida pastroq [[temperatura]] va bosimda amalga oshiriladi (qarang: [[Radiokimyo]]). Ionlovchi nurlanish oziq-ovqat, dori-darmon mahsulotlari va boshqani sterillash va konservalashda ishlatiladi. Oʻsimlik va mikroorganizmlarda Ionlovchi nurlanish taʼsiri bilan har xil mutatsiyalarni keltirib chiqarish mumkin&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

Ionlovchi nurlarning turlari. Ionlovchi nurlar tabiati buyicha ikki katta guruhga-korpuspulyar va kvant nurlarga bulinadi. Korpuspulyar nurlar oʻta mayda, elementar zarrachalardan tarkib topgan.

Eslatma. Moddiy muhit atom va molekulalardan tarkib topgan. Atom kimyoviy bulinmaydigan eng kichik zarracha boʻlib, (atom — bulinmas demakdir) tuzilishi — musbat zaryadli, ogir yadro va uning atrofida aylanuvchi elektronlardan tarkib topgan. [[Atom yadrosi]] nuklonlar deb atalmish (nukleus — yadro) zarrachalardan tarkib topgan. [[Nuklonlar]] ikki xil, musbat zaryadli zarachalar — protonlar va zaryadsiz zarrachalar –neytronlardan iborat. Proton va neytronlar massasi atom massa birligiga, yani 1ga teng. Protonlar zaryadi +1ga teng. Elektronlar zaryadi –1, massasi uta kichik, 1/1837 atom massa birligiga teng zarrachalardir. Atom massasini belgilashda elektron massasi eʼtiborga olinmaydi. Elektronlar, protonlar, neytronlar elementlar zarrachalar hisoblanadi, ulardan atomlar tarkib topadi. Bu zarrachalar, alohida yoki turli nisbatda bogʻlangan xolatda, nur sifatida namoyon bulishi mumkin. Proton va neytronlar tugal zarrachalar bulmay, yanada kichik zarrachalardan tarkib topgan, xozirgi paytda 40 ga yakin zarrachalar tafovutlanadi.

Alfa (α) nurlar — tarkibi geliy atomi yadrosiga uxshash, 2 proton va 2 neytrondan iborat zarrachalar okimi (42Ne). Alfa zarrachaning massasi 4 atom massa birligiga teng, zaryadi +2. Bu nur asosan tabiiy radioaktiv moddalar (uran, radiy, toriy, poloniy, rodon va boshkalar) dan tarqaladi. Alfa zarrachalarning muhitdan oʻtuvchanligi kichik boʻlib, energiyasiga bogʻlik xolda havoda 1-16 sm (oʻrta hisobda 10 sm), yumshok tukimalarda bir necha un mikronni tashkil qiladi (0,1 mm-dan oshmaydi) alfa nurlar odam terisining shox qatlamida deyarli toʻliq tutilib qoladi.

Alfa zarrachalar muhitdan utayotib atom elektronlariga tuknashib, ularni orbitadan urib chikaradi va buning uchun oʻrta hisobda 35 EV energiya sarf qiladi. Radioaktiv atomlardan uchib chikuvchi alfa-zarrachalar energiyasi 2-11 MEV (milion EV) ni tashkil qiladi. Zarrachalar muhitdan toʻgʻri yoʻnalish bilan oʻtadi, oʻz yoʻlida dastlab nisbatan siyrak, uning nixoyasida uta zich ionlar — ionizatsiya ustuni hosil qiladi. Alfa nurlari vositasida tashkaridan nurlash biologik uzgarishlar chaqirmaydi, chunki bu nurlar yutilgan terining shox qatlami oʻlik hujayralaridir. Aksincha, alfa nuri manbasining organizmga kirishi (ichki nurlash) chuqur oʻzgarishlar keltirib chiqaradi. Bu sharoitda, nur tirik hujayralar orqali oʻtadi, unda kuchli ionizatsiya va biologik oʻzgarishlar chakiradi.

Beta nurlar (β) asosan manfiy zaryadli zarrachalar — elektronlar (e-) yoki ularning aks zarrachasi pozitronlar (e+) okimidir. Bu nurlar engil zarrachalarga kiradi. Aksariyat beta nurlar suniy radiaktiv moddalardan tarkaladi. Utuvchanligi xavoda 10 metr, yumshok tukimalarda 1 smgacha, kurgoshinda 0,3 mm. Beta zarracha manfiy zaryadli bulgani uchun muhit atomlari elektronlarining elektr maydonida itariladi, massasi kichik bulgani tufayli osonlik bilan uz yunalishini uzgartiradi va egri chizikli yoʻl (trek) hosil qiladi. Nur dastasi anik cheklanmaydi. Ionlashtirish qobiliyati kuchsiz — xavoda 1 sm masofada 50-100 juft ion hosil qiladi. Alfa nurlari esa shu masofada bir necha oʻn ming juft ion hosil qiladi.

Beta nurlari tashki nurlashda teri va uning osti qatlamlarida biologik oʻzgarishlar chaqiradi. Ichki nurlashda alohida beta zarracha chakirgan uzgarishlar, ionlar zichligiga boglik xolda, alfa-zarraga nisbatan deyarli 10 barobar kuchsiz. Radioaktiv moddalardan tarqalgan β nurlar vositasida tashki nurlash tibbiyotda asosan teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Tibbiyot amaliyotida maxsus tezlatgichlarda (betatronlar va tsiklotronlarda hosil qilingan) yuqori energiyali (megavoltli) elektronlar oqimi ham qoʻllaniladi.

Bu nurlar tukimalarda ancha chuqurlikka kirishi mumkin.

Pozitronlar — elektronlarning aks zarrachasi boʻlib, ularning zaryadi va massasining kattaligi bir xil, ammo zaryadning harakteri teskari- musbat. Pozitronlar oʻz aks zarrachalari elektronlar bilan toʻnash kelgancha yashaydi. Toʻqnashish ularning annigilyatsiyasi, bir-birini yuk qilishga olib keladi. Ular urnida ikkita kvant hosil boʻladi. Bu kvantlar, atom elektronlariga toʻqnash kelib yutiladi.

== Manbalar ==
{{manbalar}}


{{chala}}
[[Turkum:Fizika]]</text>
      <sha1>7lp4n7qo95avqhvir5chck9n1ak28ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Isteʼmolchilar jamiyati</title>
    <ns>0</ns>
    <id>500725</id>
    <revision>
      <id>6273229</id>
      <parentid>6059653</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T04:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50571-40</username>
        <id>308242</id>
      </contributor>
      <comment>/* Manbalar */</comment>
      <origin>6273229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1664" sha1="7ugctf4hhac43ecf35glyjh6r0asz6i" xml:space="preserve">'''Isteʼmolchilar jamiyati''' — isteʼmolchilar manfaatini himoya qiluvchi nodavlat, jamoa uyushmasi, bozorning zarur unsurlaridan biri. I. j. isteʼmolchi — haridorlar tashabbusi bilan tashkil etiladi. Uning maqsadi isteʼmolchilarni tovar va xizmatlar bozorida uchrab turadigan qalloblikdan himoya qilishdir. I. j. nazoratchilari savdo-sotikdagi tovarlar sifa-tining sertifikatlarga mosligini, oziq-ovqat, doridarmonlarning isteʼmol etish muhlati oʻtib ketmaganligini, ularning ekologik tozaligini, inson salomatligiga zarar keltirish ehtimollarini, tovarlarni (ay-niqsa texnikaviy) isteʼmol etish xavfsizligini tekshiradilar. Bu sohada qonunbuzarlik uchrasa, tovar sotuvchilarni sud javobgarligiga tortadilar. I.j. taraqqiy etgan bozor tizimiga xos boʻlib, ularning faoliyati isteʼmol samarasini oshiradi, tovarlar va xizmatlarning sifatli boʻlishini taʼminlaydi. Bu bilan bozor iqtisodiyo-tining ijtimoiy yunaltirilgan buli-shiga koʻmak beradi, mahsulot sifatini oshirish orqali raqobatga yoʻl ochadi. I.j. maqsad-vazifalari, tashkiliy tuzilishi va ishlash qoidalari belgilangan Nizom asosida, isteʼmolchilarning manfaatlarini himoya qiluvchi qonunlar, qukumat qarorlari hamda xalqaro standartlarga muvofiq ish yuritadi. Oʻzbekistonda I.j. Oʻzbekiston Respublikassdsdsdafsffa, korxona, tashkilotlarda tayanch punktlari ish olib boradi. I.j. ga fuqarolar yakka tarkibda aʼzo boʻlib kiradilar. Oʻzbekiston isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari 200 mingdan ortiq aʼzoga ega (2002). &lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{chala}}
{{no iwiki}} &lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&gt;</text>
      <sha1>7ugctf4hhac43ecf35glyjh6r0asz6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategoriyalar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>506891</id>
    <revision>
      <id>6273143</id>
      <parentid>5759644</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2229" sha1="0b1xue2c1wpvhw5d0eliz5ppimjr638" xml:space="preserve">'''Kategoriyalar''' (yun. kategoria — mulohaza, fikr; belgi) ([[Falsafa|falsafada]]) — voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy [[xususiyat]] hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar. Kategoriyalar bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi boʻlib vujudga kelgan.

kategoriya haqidagi ilk taʼlimot qadimgi Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uchraydi. Yunon faylasufi [[Platon]] dunyodagi narsa va hodisalar tushunchalarning ifodasi shaklida hosil boʻladi deb hisoblaydi. [[Arastu|Aristotel]] oʻzining &quot;Kategoriyalar&quot; asarida K.ni obyektiv reallikning inʼtihosi hamda eng yuksak umumlashmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya toʻgʻrisida maʼlumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynalish. Aristotelning K. haqidagi taʼlimoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. [[Oʻrta asr]] sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (oʻzgarish), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani koʻrsatib oʻtadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok shakllari deb tushunadi. K. haqida taʼlimotni ishlab chiqishda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab taʼlimot tizimini yaratgan. K. haqidagi taʼlimotga E. Gartman, A. Shopengauer, F. Nitsshe asarlarida ham keng oʻrin berilgan. Har bir inson oʻz faoliyatida oʻzigacha shakllangan K. yordamida ish tutadi. K. metodologik va dunyoqarash mazmuniga ega boʻlib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan oʻrnini toʻgʻri bilib olishga yordam beradi.

Har qaysi fanning oʻz K. i boʻlib, shu fanning xususiyatlarini koʻrsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlashtirib, ilmiy bilishdagi metodologik va dunyoqarash ahamiyatiga ega boʻlgan tomonlarini taʼriflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong , harakat, rivojlanish, fazo, vaqt, inʼikos, bilish, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, shakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b.&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}


{{chala}}</text>
      <sha1>0b1xue2c1wpvhw5d0eliz5ppimjr638</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273144</id>
      <parentid>6273143</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2253" sha1="jfx6e4o6y3ekhrrhuvabrc4r8jx3sx4" xml:space="preserve">'''Kategoriyalar''' ([[Yunon tili|yunoncha]]: kategoria — ''mulohaza, fikr; belgi'') ([[Falsafa|falsafada]]) — voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy [[xususiyat]] hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar. Kategoriyalar bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi boʻlib vujudga kelgan.

kategoriya haqidagi ilk taʼlimot qadimgi Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uchraydi. Yunon faylasufi [[Platon]] dunyodagi narsa va hodisalar tushunchalarning ifodasi shaklida hosil boʻladi deb hisoblaydi. [[Arastu|Aristotel]] oʻzining &quot;Kategoriyalar&quot; asarida K.ni obyektiv reallikning inʼtihosi hamda eng yuksak umumlashmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya toʻgʻrisida maʼlumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynalish. Aristotelning K. haqidagi taʼlimoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. [[Oʻrta asr]] sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (oʻzgarish), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani koʻrsatib oʻtadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok shakllari deb tushunadi. K. haqida taʼlimotni ishlab chiqishda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab taʼlimot tizimini yaratgan. K. haqidagi taʼlimotga E. Gartman, A. Shopengauer, F. Nitsshe asarlarida ham keng oʻrin berilgan. Har bir inson oʻz faoliyatida oʻzigacha shakllangan K. yordamida ish tutadi. K. metodologik va dunyoqarash mazmuniga ega boʻlib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan oʻrnini toʻgʻri bilib olishga yordam beradi.

Har qaysi fanning oʻz K. i boʻlib, shu fanning xususiyatlarini koʻrsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlashtirib, ilmiy bilishdagi metodologik va dunyoqarash ahamiyatiga ega boʻlgan tomonlarini taʼriflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong , harakat, rivojlanish, fazo, vaqt, inʼikos, bilish, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, shakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b.&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}


{{chala}}</text>
      <sha1>jfx6e4o6y3ekhrrhuvabrc4r8jx3sx4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273145</id>
      <parentid>6273144</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2256" sha1="9gllsj0ww9sdri4bxnprlbwlcwg6ax8" xml:space="preserve">'''Kategoriyalar''' ([[Yunon tili|yunoncha]]: kategoria — ''mulohaza, fikr; belgi'') ([[Falsafa|falsafada]]) — voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy [[xususiyat]] hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar. Kategoriyalar bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi boʻlib vujudga kelgan.

kategoriya haqidagi ilk taʼlimot qadimgi Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uchraydi. Yunon faylasufi [[Platon]] dunyodagi narsa va hodisalar tushunchalarning ifodasi shaklida hosil boʻladi deb hisoblaydi. [[Arastu|Aristotel]] oʻzining &quot;Kategoriyalar&quot; asarida K.ni obyektiv reallikning inʼtihosi hamda eng yuksak umumlashmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya toʻgʻrisida maʼlumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynalish. Aristotelning K. haqidagi taʼlimoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. [[Oʻrta asr]] sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (oʻzgarish), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani koʻrsatib oʻtadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok shakllari deb tushunadi. K. haqida taʼlimotni ishlab chiqishda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab taʼlimot tizimini yaratgan. K. haqidagi taʼlimotga E. Gartman, A. Shopengauer, F. Nitsshe asarlarida ham keng oʻrin berilgan. Har bir inson oʻz faoliyatida oʻzigacha shakllangan K. yordamida ish tutadi. K. metodologik va dunyoqarash mazmuniga ega boʻlib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan oʻrnini toʻgʻri bilib olishga yordam beradi.

Har qaysi fanning oʻz K. i boʻlib, shu fanning xususiyatlarini koʻrsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlashtirib, ilmiy bilishdagi metodologik va dunyoqarash ahamiyatiga ega boʻlgan tomonlarini taʼriflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong , harakat, rivojlanish, fazo, vaqt, inʼikos, bilish, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, shakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b.ʼ&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}


{{chala}}</text>
      <sha1>9gllsj0ww9sdri4bxnprlbwlcwg6ax8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273146</id>
      <parentid>6273145</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:18:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2253" sha1="ersd4n53n630vdx1i6tgbgj9a9b26qp" xml:space="preserve">'''Kategoriyalar''' ([[Yunon tili|yunoncha]]: kategoria — ''mulohaza, fikr; belgi'') ([[Falsafa|falsafada]]) — voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy [[xususiyat]] hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar. Kategoriyalar bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi boʻlib vujudga kelgan.

kategoriya haqidagi ilk taʼlimot qadimgi Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uchraydi. Yunon faylasufi [[Platon]] dunyodagi narsa va hodisalar tushunchalarning ifodasi shaklida hosil boʻladi deb hisoblaydi. [[Arastu|Aristotel]] oʻzining &quot;Kategoriyalar&quot; asarida K.ni obyektiv reallikning inʼtihosi hamda eng yuksak umumlashmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya toʻgʻrisida maʼlumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynalish. Aristotelning K. haqidagi taʼlimoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. [[Oʻrta asr]] sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (oʻzgarish), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani koʻrsatib oʻtadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok shakllari deb tushunadi. K. haqida taʼlimotni ishlab chiqishda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab taʼlimot tizimini yaratgan. K. haqidagi taʼlimotga E. Gartman, A. Shopengauer, F. Nitsshe asarlarida ham keng oʻrin berilgan. Har bir inson oʻz faoliyatida oʻzigacha shakllangan K. yordamida ish tutadi. K. metodologik va dunyoqarash mazmuniga ega boʻlib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan oʻrnini toʻgʻri bilib olishga yordam beradi.

Har qaysi fanning oʻz K. i boʻlib, shu fanning xususiyatlarini koʻrsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlashtirib, ilmiy bilishdagi metodologik va dunyoqarash ahamiyatiga ega boʻlgan tomonlarini taʼriflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong , harakat, rivojlanish, fazo, vaqt, inʼikos, bilish, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, shakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}


{{chala}}</text>
      <sha1>ersd4n53n630vdx1i6tgbgj9a9b26qp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kokildor xonaqohi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>510412</id>
    <revision>
      <id>6273218</id>
      <parentid>6250671</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T00:52:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5791" sha1="dxj4mija1j9r7m33591t77w9qag00z5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=avgust 2024}}

{{Bino bilgiqutisi
| nomi                = Kokildor xonaqohi
| asl_nomi            = 
| asl_nomi_til        = 
| logo                = 
| logo_size           = 
| logo_alt            = 
| logo_caption        = 
| tasvir              = 
| eni                 = 
| tasvir_alt          = &lt;!-- yoki |alt= --&gt;
| izoh                =  
| map_type            = 
| map_alt             = 
| map_dot_mark        = 
| map_dot_label       = 
| relief              = 
| map_caption         = 
| map_size            = 
| coordinates         =  {{coord|37.258550|67.299068|type:landmark|display=inline,title}}
| eski_nomlari =
| muqobil_nomlari =Kokildor ota xonaqohi
| etmologiya =
| maqom =
| boshlangan = XIII asr
| tugagan = XVI asr
| buzilgan_sana =
| turi = xonaqoh
| tasnif =
| joylashuvi = Namuna qishlogʻi
| manzil =
| shahar = Termiz
| mamlakat = Oʻzbekiston
| narx =
| ren_cost =
| mijoz =
| egasi = davlat mulki
| filial =
| balandligi =
| tip =
| antenna_shpil =
| tom =
| eng_yuqori_qavati =
| rasadxona =
| diameter =
| aylana_uzunligi =
| vazni =
| boshqa_oʻlchamlar =
| material =
| qavatlar_soni =
| binoning_ichki_maydoni =
| liftlar_soni =
| yerlar = 27.5 x 17 metr
| meʼmor =
| architecture_firm =
| quruvchi =
| muhandis =
| boshqa_dizaynerlar =
| main_contractor =
| mukofotlar =
| vebsayt = &lt;!-- {{URL|namuna.com}} --&gt;
| modul =
| manbalar =
| havolalar =
}}

'''Kokildor xonaqohi''' — [[Termiz]] shahri Namuna qishlogʻida joylashgan [[Meʼmorlik|meʼmoriy]] yodgorlik. Temuriylar hukmronlik davrida amalga oshirilgan qayta taʼmirlash ishlari sababli, hozirgi mahobatli holatiga kelgan. U koʻp xonali ulkan inshootdir. Unda qatʼiy nisbat va simmetriya saqlanib qolingan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Kokildor оtа xonaqohi |url=https://malaka.uz/uz/news/246 |accessdate=08-2023 |agency=malaka.uz |date=11-02-2023 |access-date=2023-08-18 |archive-date=2023-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230818144957/https://malaka.uz/uz/news/246 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Kokildor ota xonaqohi bugungi kunda Srxondaryo viloyatida turizmning rivojlanishiga katta hissa qoʻshib kelmoqda.

== Nomlanishi ==
Xalq orasida Aloulmulk Xudovandzoda (Termiz hukmdori) koʻshki, „Azizon“, „Azlar eshon“, „Kokildor“ (kokil qirqish udumi) deb nomlangan (&lt;nowiki&gt;XIII—XVI&lt;/nowiki&gt; asrlar).

Xonaqoh soʻzi [[Fors tili|forscha]] „xona-oʻy“ maʼnosini anglatadi. Avvallari soʻfiy va darveshlar yasagan maskan xonaqoh deb nomlangan.

Kokildor ota hakim Termiziyning kuyovi, hurayda binti Muhammad al-Hakimning umr yoʻldoshi hisoblanadi. U shaxsning asl ismi Somon Ashur Hamzai Hofiz Kokildor hisoblanadi. U hattot, olim hamda koʻplab asarlarning muallifi hamdir. Somon Ashur 21 yoshida sochini oʻstirib „Hamzai Hofiz Kokildor“ taxallusi bilan milodiy 952—953-yillarda [[Qirqqiz qalʼasi]]ga ilm olish uchun boradi. 966-yilda Termiziyning qiziga uylanadi keyin „Koʻshki Kokildor“ maqbarasi qurishga ruxat oladi. Lekin qurilish ishlari nihoyalanmay yaʼni milodiy 980—981-yilda Somon Ashur vafot etadi va oʻz maqbarasiga dafn qilinadi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Kokildor ota xonaqohi |url=https://termez-travel.uz/kokildor-ota-ziyoratgohi/ |website=termez-travel.uz |accessdate=08-2023 |arxivsana=2023-08-18 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230818150125/https://termez-travel.uz/kokildor-ota-ziyoratgohi/ }}&lt;/ref&gt;.

== Tuzilishi ==
Kokildor xonaqohi toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (maydoni 27,5 x 17 metr), 5 xonadan iborat. Baland va chuqur ravoqli [[peshtoq]] orqali markaziy xona (maydoni 7,5 x 7,5 metr) ga kiriladi. Markaziy xonaning gumbazi 8 qirrali poygumbaz ustiga oʻrnatilgan, ikki yon tomonidagi xonalar oʻzaro oʻxshash, teng hajmda, dalon orqali bogʻlangan orqa va yon eshiklari boʻlgan. Markaziy xona sahnida bir necha [[qabr]] saqlanib qolgan. Ichkaridagi [[ravoq]] va namoyonlarga ganchqori usulida pardoz berilgan. [[Gumbaz]] osti [[bagʻal]]lari muqarnaslar bilan bezatilgan. Xonaqohning ichki koʻrinishi tashqi koʻrinishidan keskin farq qiladi{{OʻzME-K}}.

Kokildor ota xonaqohining old qismi pishiq gʻishtdan bunyod etilgan. Inshoot qurilishi rejasi koʻp jihatdan Sulton Saodat majmuasi qurilish rejasiga oʻxshab ketadi yaʼni uch pogʻonali old qism gʻoyasi qoʻllangan. Uning qurilish rejasi simmetrik ravishda boʻlgan. Asosiy qismda kirish va ulkan gumbazga ega katta zalli ayvon joy olgan. Bino devorlariga ganj bilan [[bezak]] berilgan. Binoning ichki qismida sagʻanalar joylashgan boʻlib, ularning orasida eng katta sagʻana Kokildor otaga tegishli.

== Taʼmirlanishi ==
Kokildor ota xonaqohiga kirish qismi XV asr Temuriylar davri meʼmoriy inshootlariga oʻxshab ketadi. Olimlarning fikricha, inshoot temuriylar davrida Termizdagi boshqa koʻplab yodgorliklar (Hakim al-Termiziy va Sulton Saodat majmualari) qatori qayta taʼmirlangan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Kokildor Ota xonaqohi |url=https://meros.uz/object/kokildor-ota-xonaqohi |website=meros.uz |accessdate=08-2023}}&lt;/ref&gt;.

Termiz shahrining 2500 yilligi munosabati bilan atrofi obodonlashtirilib, taʼmir ishlari amalga oshirildi.

Maqbara shu yerda yashovchilar tomonidan bir necha marotaba taʼmirlangan. 2001-yil avgust oyida Somon Ashur Hamzai Hofiz Kokildorning xoki Sulton Sodot qabristoniga koʻchirib oʻtkaziladi.

== Adabiyot ==
* {{OʻzME manba|maqola=Kokildor xonaqohi|jild=4}}
* Termiz — Buyuk yoʻllar chorrahasidagi koʻhna va yangi shahar, Toshkent, 2001-yil.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [https://www.google.com/maps/@37.2603105,67.298609,3a,75y,352.04h,90t/data=!3m7!1e1!3m5!1sAF1QipPsBLz4tQtgJJ48PTsG2kWQ021v0u7rEnL0B485!2e10!3e12!7i8000!8i4000  3D koʻrinishi].

{{OʻzME}} &lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&gt;

{{chala}}

[[Turkum:Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari]]</text>
      <sha1>dxj4mija1j9r7m33591t77w9qag00z5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lesya Ukrainka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>518785</id>
    <revision>
      <id>6273284</id>
      <parentid>6131847</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11909" sha1="gf8hpow3bbn71i6ivxpsnde3l4zjq0f" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --&gt;
| name             = Lesya Ukrainka&lt;br /&gt;{{nobold|{{lang|uk|Леся Українка}}}}
| image            = Lesya Ukrainka portrait.jpg
| birth_name       = Larysa Petrivna Kosach
| birth_date       = {{birth date|1871|2|25|df=yes}}
| birth_place      = [[Zviahel|Novohrad-Volynskyi]], Russian Empire (now Zviahel, Ukraine)
| death_date       = {{death date and age|1913|8|1|1871|2|25|df=yes}}
| death_place      = [[Surami]], Russian Empire (now Georgia)
| occupation       = {{hlist|Poet|writer|playwright}}
| period           = 1884–1913
| mother           = 
| relatives        = {{ubl|[[Olena Pchilka]] (mother)|[[Olha Kosach-Kryvyniuk]] (sister)|[[Mykhailo Drahomanov]] (uncle)|[[Yulia Krukovskaya]] (great-aunt)}}
| notable_works    = {{Unbulleted list|[[Forest Song]]|[[On the Wings of Songs]]}}
| movement         = Modernism
| signature        = Lesya Ukrainka signature.gif
| resting_place    = [[Baikove Cemetery]], Kyiv
| spouse           = {{marriage|[[Klyment Kvitka]]|1907}}
}}
[[Fayl:Lesya Ukrainka portrait.jpg|175px|right]]
'''Lesya Ukrainka'''&lt;ref&gt;'''Izoh''': „Ukrainka“ so‘zi ukrain tilida „ukrainalik ayol“ degan ma’noni anglatadi.&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Леся Українка|translit=Lesia Ukrainka}}, {{IPA|uk|ˈlɛsʲɐ ʊkrɐˈjinkɐ|pron}}) [taxallusi; asl ism-sharifi Kosach (Kosach-Kvitka) Larisa Petrovna; 1871.13(25).2, Novgorod Volinskiy, hozirgi Jitomir viloyati – 1913.19.7(1.8), Surami (Gruziya); Kiyevda dafn etilgan] – ukrain yozuvchisi. Onasi Olyona Pchilka ham yozuvchi boʻlgan. Lesya Ukrainka sheʼriyatda va dramaturgiyada Shevchenko anʼanalarini davom ettirgan. Ilk sheʼrlar toʻplami „Qoʻshiqlar qanotida“ 1893-yilda nashr etilgan. Mazkur toʻplamdan joy olgan sheʼrlarda ukrain xalq ogʻzaki sheʼriyatiga xos ohanglar koʻzga tashlanadi. „Oʻylar va orzular“ (1899), „Akssadolar“ (1902) toʻplamlarida shoiraning chor hokimiyatiga nisbatan nafratli munosabati ifodalangan. Lesya Ukrainkaning „Oy afsonasi“ (1892), „Robert Bryus, Shotland qiroli“ (1893), „Asir“ (1903), „Oppoqqina Izolda“ (1912) kabi dostonlari ham bor. Yozuvchining „Moviy gul“ (1896) nomli birinchi dramasi oʻsha yillardagi ukrain dramaturgiyasiga xos maishiy hayot va etnografik urf-odatlar tasviriga qarshi isyon sifatida maydonga kelgan. „Kuz ertagi“ va „Magʻoralarda“ (1906) dramalarida 1905-yil inqilobi bilan uygʻun gʻoyalarni olgʻa surgan. „Kassandra“ (1908), „Tosh xoʻjayin“ (1912) dramalarida mifologik obraz va syujetlarga murojaat etgan holda oʻz davri voqealariga munosabat bildirishga uringan. „Oʻrmon qoʻshigʻi“ (1912) dramasi Lesya Ukrainka ijodining choʻqqisidir. Bu asar xalq folklori asosida yozilganligi va faol gumanistik mohiyati bilan ajralib turadi. Unda ukrain adabiyotida birinchi marta inson va tabiat mavzui qalamga olindi. Ushbu drama asosida opera, balet va kino asarlari yaratilgan. Lesya Ukrainka „Dengiz uzra“ (1898), „Doʻstlik“ (1905), „Xato“ (1906) singari nasriy asarlarning ham muallifi. 1971-yilda Lesya Ukrainkaning 100 yilligi keng nishonlandi.

== Merosi ==
&lt;gallery&gt;
File:Lesia R.jpg|Ukraina karbovanetsidagi Lesya Ukrainka tasviri
File:Lesya Ukrainka USSR Stamp 1929b.jpg|1956-yilgi USSR markasi
File:The Soviet Union 1971 CPA 3984 stamp (Lesya Ukrayinka (Larysa Petrivna Kosach-Kvitka, 1871-1913), Ukrainian Writer).jpg|Sovet toʻrt kopeykali markasi
File:200-uah-2020-1.png|Oldingi tomonida Lesya Ukrainka portreti tasvirlangan [[Ukraina grivnasi banknotlari|₴200 banknot]] taxminan 2020-yil
File:Леся-Українка.JPG|Lesya Ukrainkaning dafn etilgan joyi va Kiyevdagi Baikove qabristonidagi yodgorligi
File:Lesya Ukrainka.jpg|Lesya Ukrainka haykali, Saskachevan universiteti
File:Monument à Lessia Oukraïnka.jpg|Mixaylo Chereshniovskiy tomonidan yasalgan Lesya Ukrainka haykali 1975-yilda Kanadaning Toronto shahridagi High Parkda oʻrnatilgan. „Kimki oʻzini ozod qilsa, ozod boʻladi. Kimki boshqalar tomonidan ozod qilinsa, asir qoladi“ iborasi oʻyib yozilgan.
File:Lesya Ukrainka monument in Moscow.jpg|Ukrainskiy bulvaridagi Lesya Ukrainka haykali, [[Moskva]]
&lt;/gallery&gt;

Lesya Ukrainkaga bagʻishlangan koʻplab yodgorliklar [[Ukraina]]da va boshqa sobiq [[Sovet Respublikalarida]] mavjud. Ayniqsa, [[Kiyev]]da uning ismi berilgan bulvarda asosiy yodgorlik va [[Mariinskyi Park]]da ([[Mariinskyi Saroy]] yonida) kichikroq yodgorlik mavjud. Shuningdek, [[Ozarbayjon]]ning [[Qorabogʻ]]da uning byusti ham joylashgan. Kiyevning asosiy teatrlari orasida [[Lesya Ukrainka nomidagi milliy akademik teatr]] ham mavjud boʻlib, odatda ''Lesya Ukrainka Teatri'' deb ataladi.

Mahalliy [[ukrain diaspora]]sining tashabbusi bilan, Kanadada va AQShda bir nechta xotira jamiyatlari tuzilgan va yodgorliklar barpo etilgan, eng mashhuri [[Saskatchevan]]ning [[Saskatoon]] shahridagi [[Saskatchevan universiteti]] kampusida joylashgan yodgorlikdir&lt;ref name=Swyripa&gt;Swyripa, Francis. Wedded to the Cause, Ukrainian-Canadian Women and Ethnic Identity 1891–1991. University of Toronto Press, Toronto, 1993, p. 234.&lt;/ref&gt;. Shuningdek, Nyu-York shtatining Soyuzivka shahrida, Ukrainkaga atab qad rostlagan byust ham mavjud.

1975-yildan buyon har yili [[Toronto]]da ukrainlar [[High Park]]dagi Lesya Ukrainka yodgorligi oldida uning hayoti va faoliyatini xotirlash maqsadida toʻplanadilar&lt;ref&gt;{{YouTube|F0ClIh7J6XA}}&lt;/ref&gt;.

Lesya Ukrainkaga bagʻishlangan yodgorlik Klivlend madaniy Bogʻining ukrainlar boʻlimida oʻrnatilgan. Bu yodgorlik Birlashgan Ukraina tashkilotlari va mahalliy ukrain jamoasi tashabbusi bilan barpo etilgan. Haykal muallifi – Mixaylo Chereshniovskiy (1911–1994) boʻlib, haykal Shimoliy Amerikadagi Ukraina milliy ayollar ligasining tashabbusi bilan buyurtma qilingan. Tashabbus muallifi – Klivlenddagi UNWLA 33-boʻlimi rahbari Mixaylina Stavnichadir (qoʻmitani doimiy ravishda boshqargan 30-boʻlim yetakchisi Katerina Mural bilan hamkorlikda buyurtma qilingan). Haykal 1961-yil 2-sentyabr kuni Lesya Ukrainkaning singlisi Isidora Kosach-Borisova ishtirokida ochilgan&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://clevelandculturalgardens.org/gardens/ukrainian-garden | title=Ukrainian Cultural Garden – the Cleveland Cultural Gardens Federation }}&lt;/ref&gt;.

Ukrain tilida ijod qiluvchi bastakorlar – Tamara Maliukova Sidorenko (1919–2005) va Yudif Grigorevna Rozhavskaya (1923–1982) Lesya Ukrainkaning bir nechta sheʼrlariga musiqa bastalaganlar&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Cohen |first=Aaron I. |url=https://www.worldcat.org/oclc/16714846 |title=International encyclopedia of women composers |date=1987 |isbn=0-9617485-2-4 |edition=Second edition, revised and enlarged |location=New York |oclc=16714846}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rozhavska Yudif Hryhorivna - Ukrainian Musical World |url=https://musical-world.com.ua/en/artists/rozhavska-yudif-hryhorivna/ |access-date=2023-12-31 |language=en-GB }}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[Ukraina milliy banki]] 2020-yilda Lesya Ukrainka tasviri tushirilgan ₴200 nominaldagi banknotani muomalaga chiqargan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=200 hryvnia banknote will be put into circulation on 25 February 2020 |url=https://bank.gov.ua/banknote/200uah/en.html |access-date=5 March 2025 |website=National Bank of Ukraine}}&lt;/ref&gt;.

Imij boʻyicha mutaxassis Oleh Pokalchukning taʼkidlashicha, Lesya Ukrainkaning soch turmagi [[Yuliya Timoshenko]]ning soch turmagini yaratishda ilhom bagʻishlagan&lt;ref&gt;{{Cite news |title=The queen of Ukraine's image machine |date=4 October 2007 |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7025980.stm |access-date=7 August 2008}}&lt;/ref&gt;.

2022-yil 16-noyabr kuni [[Dnipro (shahar)|Dnepr]] shahridagi [[Pushkin]] prospekti Lesya Ukrainka prospekti deya qayta nomlangan&lt;ref name=&quot;dnipro-pushkin-32180120&quot;&gt;{{cite web |author=|title=A monument to Pushkin was dismantled in Dnipro (photo)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-dnipro-pushkin-demontazh/32180120.html|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|date=16 December 2022|access-date=16 December 2022|lang=Ukrainian}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyot ==
&lt;!-- {{ref begin}}--&gt;
* {{Cite news |last=Kulakova |first=Maryna |date=18 June 2024 |title=How Ukraine's LGBTQI+ Community Protects the Country With Arms in Hand and Drives It Toward Freedom |url=https://united24media.com/life-in-ukraine/how-ukraines-lgbtqi-community-protects-the-country-with-arms-in-hand-and-drives-it-toward-freedom-and-equality-789 |access-date=16 February 2025 |work=[[United24 Media]]}}
* {{Cite web |last=Hundorova |first=Tamara |date=November 2023 |title=A Female Romance: Lesia Ukrainka and Ol'ha Kobylians'ka |url=https://krytyka.com/en/articles/a-female-romance-lesia-ukrainka-and-olha-kobylianska |access-date=16 February 2025 |website=[[Krytyka]]}}
* {{Cite journal |last=Dżabagina |first=Anna |date=1 June 2023 |title=Expanding the Map of Sapphic Modernism(s): A Transnational Approach to Queer Women's Writings in Polish, Russian, and Ukrainian Literature |url=https://www.berghahnjournals.com/view/journals/aspasia/17/1/asp170107.xml |journal=Aspasia |volume=17 |issue=1 |pages=120–139 |doi=10.3167/asp.2023.170107 |via=Berghahn Journals |doi-access=free}}
* {{Cite web |date=26 October 2021 |title=Lesia Ukrainka at 150: A journey through the British Library collections (Part I) |url=https://blogs.bl.uk/european/2021/10/lesia-ukrainka-at-150-a-journey-through-the-british-library-collections-part-i.html |access-date=16 February 2025 |website=European Studies Blog |publisher=[[British Library]] |ref={{sfnRef|British Library, 2021}} |arxivsana=2025-04-30 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20250430114312/https://blogs.bl.uk/european/2021/10/lesia-ukrainka-at-150-a-journey-through-the-british-library-collections-part-i.html }}
&lt;!-- {{ref end}}--&gt;
* Rashidov A., Lesya Ukrainka, Toshkent, 1972.
* Oʻtmish ertagi, Toshkent, 1961; 
* Tanlangan asarlar, Toshkent, 1971.

== Havolalar == 
* [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CU%5CK%5CUkrainkaLesia.htm Internet Encyclopedia of Ukraine saytida Lesya Ukrainkaga bagʻishlangan maqola]
*Sasha Dovzhyk, [https://lareviewofbooks.org/article/subverting-the-canon-of-patriarchy-lesya-ukrainkas-revisionist-mythmaking/ 'Subverting the Canon of Patriarchy: Lesya Ukrainka’s Revisionist Mythmakingʻ], ''Los Angeles Review of Books'', 2021
* [https://ubi.org.ua/uk/activity/zibrannya-tvoriv-lesi-ukra-nki-u-14-i-tomah Ukraina Kitob Instituti veb-saytida Lesya Ukrainkaning to‘liq asarlarining yangi tanqidiy 14 jildlik nashriga havolalar mavjud. Ushbu nashr muallifning barcha muhim badiiy, publitsistik va dramatik asarlarini o‘z ichiga oladi. Matnlar PDF hujjatlari shaklida Google Drive orqali bepul yuklab olish uchun taqdim etilgan.] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210224150153/https://ubi.org.ua/uk/activity/zibrannya-tvoriv-lesi-ukra-nki-u-14-i-tomah |date=2021-02-24 }}
&lt;!-- * {{Internet Archive author |sname=Lesya Ukrainka}}
*{{Librivox author |id=13053}}--&gt;
* [http://www.languagelanterns.com/ukrainka.htm Ukraina adabiyotida ayollar ovozi: Lesya Ukrainka] Roma Franko
* [http://www.swansea.ca/gallery_Community_30.htm Lesya Ukrainka haykali, [[Toronto]], [[Ontario]], [[Kanada]]dagi [[High Park]] hududida joylashgan.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304034853/http://www.swansea.ca/gallery_Community_30.htm |date=4 March 2016 }}
* [http://school3lesya140.at.ua &quot;Let the World Know About Our Lesya&quot; (Dunyo bizning Lesyamizni tanisin) nomli veb-sayt [[Sevastopol]] shahridagi 3-sonli maktab o‘quvchilari tomonidan &quot;Lesya–140&quot; loyihasi doirasida yaratilgan.]

{{Authority control}}
{{OʻzME}}
{{chala}}

[[Turkum:Ukrainalik yozuvchilar]]
[[Turkum:1871-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1913-yilda vafot etganlar]]</text>
      <sha1>gf8hpow3bbn71i6ivxpsnde3l4zjq0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Litosfera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520266</id>
    <revision>
      <id>6273272</id>
      <parentid>6096131</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7119" sha1="k40wz0kg7vf28srceiz8nf22j21gx63" xml:space="preserve">[[Fayl:Plates tect2 en.svg|thumb|right|350px|Yer litosferasining tektonik taxtasi]]
[[Fayl:Oceanic-oceanic convergence.svg|thumb|litosferaning turli qismlari]]
'''Litosfera''' ({{lang-el|λίθος}} — tosh, {{lang-el2|σφαίρα}} — oʻram; — tosh oʻram) — [[yer]]ning qattiq holatdagi tosh oʻramining qalinligi [[okean]] tubida 5–7&amp;nbsp;km, quruqlikda 30–40&amp;nbsp;km va togʻli oʻlkalarda 70–80&amp;nbsp;km gacha boradi, u choʻkindi, metamorfik va magmatik togʻ jinslaridan tashkil topgan. Yer sathida, asosan, choʻkindi togʻ jinslari tarqalgan boʻlib, ularning qalinligi 20&amp;nbsp;km gacha, okean tublarida esa bir necha yuz metrga yetadi. Ular tarkibi boʻyicha chaqiq, kimyoviy va organik choʻkindilardan tashkil topgan boʻlishi mumkin. Choʻkindilarning ostida 10–40&amp;nbsp;km qalinlikdagi granit qobigʻi joylashgan boʻladi, okean tubida ular uchramaydi. Granit va okean choʻkindilari qobigʻi ostida bazal’t qobigʻi joylashgandir. Uning qalinligi oke­an tubida 5–7&amp;nbsp;km va quruqlikda 20–30&amp;nbsp;km ga boradi.

Yerning tosh oʻrami satxining tashqi tuzilishiga rel’ef deyiladi. Rel’efning shakllanishi uning yoshini, morfologik tuzilishini, oʻzgarishi va tarqalishi qonuniyatlarini [[gemorfologiya]] fanini oʻrganadi&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1038/274544a0|title=Composition and development of the continental tectosphere|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-08-10_274_5671/page/n26|year=1978|last1=Jordan|first1=Thomas H.|journal=Nature|volume=274|issue=5671|pages=544|bibcode = 1978Natur.274..544J | issn = 0028-0836 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Doilithos&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.lithos.2009.04.028|title=Ultradeep continental roots and their oceanic remnants: A solution to the geochemical &quot;mantle reservoir&quot; problem?|year=2009|last1=O'Reilly|first1=Suzanne Y.|last2=Zhang|first2=Ming|last3=Griffin|first3=William L.|last4=Begg|first4=Graham|last5=Hronsky|first5=Jon|journal=Lithos|volume=112|pages=1043|bibcode = 2009Litho.112.1043O }}&lt;/ref&gt;. Yer sathining tuzilishi, tarixiy taraqqiyoti, unda hayotning rivojlanishi asosan yerning ichki qismida vujudga keladigan tektonik jarayonlarga va iqlimga bogʻliqdir. Yerning muz qoplamagan quruqlik satxi 133,4 mln km boʻlib, uning 55,7 mln km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; [[tropik]], 24,3 mln km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; subtropik, 22,5 mln km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; moʻ’tadil, 21,2 mln km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; qutb mintaqalariga toʻgʻri keladi. Quruqlikning 10-11 % i [[dehqonchilik]]da va 20 % i yaylovlar oʻrnida ishlatiladi. [[Dunyo aholisi]] jon boshiga 0,4 gektar dehqonchilik qiladigan yer toʻgʻri keladi. Yer tekis, namlik va harorati yetarli boʻlgan gil, togʻ jinslaridan tashkil topgan boʻlsa, u yerda oʻsimlik, hasharotlar va mikroorganik qoldiq chiqindilariga boyib, tuproq qatlamining hosil boʻlishi tezlashadi. Tuproq qatlamining qalinligi taxminan 1-3 metr boʻlib, u A, V, S qavatlardan iborat boʻladi. Yuqorida joylashgan chirindiga boy boʻlgan eng unumdor qismi A-gumusli qavat hisoblanadi. Uning ostida tepadan yuvilib tushgan karbonat tuzli Villyuvial qavat joylashgan boʻlib, 1,5-2 metr chuqurlikgacha kam oʻzgargan eng quyida S-ona jinsli qavat yotadi. Tuproq turlari qutblardan [[ekvator]]ga hamda tekisliklardan togʻlarga qarab iqlim oʻzgarishi bilan qonuniy ravishda oʻzgarib boradi. Moʻtadil mintaqaning yillik yogʻingarchiligi 500–600&amp;nbsp;mm boʻlgan oʻrmon choʻllarida chirindi(gumus) ga boy (10 % gacha) eng unumdor, qoʻngʻir, qora tuproqlar tarqalgan. [[Markaziy Osiyo]]ning dasht va yarim dashtlarida oʻsimliklarning tabiiy sharoitda rivojlanishi uchun namlik yetishmaganligi sababli&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/j.epsl.2004.09.015|title=Derivation of Large Igneous Provinces of the past 200 million years from long-term heterogeneities in the deep mantle|url=https://archive.org/details/earth-and-planetary-science-letters_2004-11-15_227_3-4/page/531|year=2004|last1=Burke|first1=Kevin|last2=Torsvik|first2=Trond H.|journal=Earth and Planetary Science Letters|volume=227|issue=3–4|pages=531|bibcode = 2004E&amp;PSL.227..531B }}&lt;/ref&gt;, kam (1-2 %) gumusli kul rang, boʻz tup­roqlar tarqalgan. Geologik zamin, rel’ef va iqlimning oʻzgarishiga qarab, har yerning oʻziga xos tuproqlari, oʻsim­lik turlari va hayvonot dunyosi rivojlanadi&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Parsons, B. and McKenzie, D.|year=1978|title=Mantle Convection and the thermal structure of the plates|journal=Journal of Geophysical Research|url=http://www.earth.ox.ac.uk/~johne/teaching/pdfs/parsons-mckenzie78.pdf|volume=83|issue=B9|page=4485|bibcode=1978JGR....83.4485P|doi=10.1029/JB083iB09p04485|seperator=|access-date=2013-09-17|archivedate=2020-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200923223723/http://www.earth.ox.ac.uk/~johne/teaching/pdfs/parsons-mckenzie78.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Insoniyatning dehqonchilik va qurilish faoliyatlari bilan shugʻullanishi natijasida tabiiy landshafti oʻzgar­gan hududlar maydoni yildan-yilga oshib bormoqda. Hozirgi vaqtda quruqlikning 10-11 % i haydab dehqonchilik qilinadigan va 2 % i har xil inshootlar qurib band qilingan madaniy landshaftlarga aylantirilgan. [[yevropa]]da bu nisbat 30-10 % ni, [[Osiyo]]da 21–2 %ni, [[Avstraliya]]da 5–2 %ni tashkil qilsa, [[Oʻzbekiston]]da 12,5-6,5 %ni tashkil qiladi. Quruqlikning 0,3 %ida shaharlar joylashgan. Shaharlar maydoni [[Germaniya]] hududining 10 %ini, [[Buyuk Britaniya]]ning 12 %ini, Oʻzbekistonning 2,2 %ini egallaydi&lt;ref&gt;Daly, R. (1940) ''Strength and structure of the Earth''. New York: Prentice-Hall.&lt;/ref&gt;.

Litosfera sathidan insoniyatning yashashi uchun zarur boʻlgan qishloq xoʻjalik mahsulotlari (inshootlar qurishda foydalanishdan tashqari) va qazilma boyliklar qazib olishda foydalaniladi. Ochiq usulda qaziladigan konlarning chuqur­ligi 800 metrga, yopiq usulda qaziladigan konlarning chuqurligi esa 3–4&amp;nbsp;km ga etadi. [[BMT]]ning maʼlumotiga kura, [[1972-yil]]da dunyo boʻyicha 3,231,100 ming [[tonna]] [[koʻmir]], 2,646,290 ming tonna [[neft]], 600,200 ming tonna temir rudasi, 75,180 ming tonna boksit, 3,660 ming tonna xrom rudasi, 7,300 ming tonna [[mis]], 3,350 ming tonna [[qoʻrgʻoshin]] rudasi, 5,430 ming tonna [[rux]] rudasi, 159,200 ming tonna [[tuz]], 118,500 ming tonna fosforit va boshqalar qazib olingan. Yirik metallurgiya sanoat korxonalari atrofida landshaftlarning oʻzgarishi, oʻsimliklarning qurib dashtga aylanishi yuz bergan, Yevropa­da birinchi marta kalmiklar yerida 500 ming gektarli dasht paydo boʻlgan(u har yili 50 ming gektarga kengayib bormoqda). Mutaxassislarning fikricha, XXI asrda quruqlikning 6/1 qismi kon, yoʻl va har xil inshootlar bilan band boʻladi. Aholi sonining oshib borishi, qurilishlarning kengaiishi dehqonchilikka yaroqli yerlarning kamayishiga sabab boʻlmoqda. Mutaxassislarning fikricha, XXI asrda yerlarning unumdorligini 3,5-4 % ga oshirilmasa, sayyoramizda yiliga 200 mln tonna don yetishmovchiligi holati yuz berishi mumkin&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

== Yana qarang ==

* [[atmosfera]]
* [[gidrosfera]]
* [[biosfera]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Litosfera| ]]
[[Turkum:Yer shakli]]</text>
      <sha1>k40wz0kg7vf28srceiz8nf22j21gx63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Metan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528531</id>
    <revision>
      <id>6273254</id>
      <parentid>6262190</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97425" sha1="m4vfipxgeisye0ab2tuapofwt97y9vg" xml:space="preserve">{{Short description|Tabiiy gazdagi uglevodorod birikmasi (CH4)}}
{{Hatnote group|
{{Distinguish|Etan|ETHANE}}
{{Redirect|CH4}}
}}
{{Pp-move}}
{{Use mdy dates|date=Noyabr 2021}}
{{Chembox
| Verifiedfields = o'zgartirilgan
| Watchedfields = o'zgartirilgan
| verifiedrevid = 464371375
| Name = 
| ImageFile = Methane-2D-dimensions.svg
| ImageClass = skin-invert-image
| ImageFile_Ref = {{chemboximage|to'g'ri|??}}
| ImageSize = 170
| ImageName = Metanning stereo, skelet formulasi ba'zi o'lchovlar bilan
| ImageFileL1 = Methane-CRC-MW-3D-balls.png
| ImageClassL1 = bg-transparent
| ImageFileL1_Ref = {{chemboximage|to'g'ri|??}}
| ImageNameL1 = Metanning shar va tayoqcha modeli
| ImageFileR1 = Methane-3D-space-filling.svg
| ImageClassR1 = bg-transparent
| ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|to'g'ri|??}}
| ImageNameR1 = Metanning fazoviy to'ldirish modeli
| ImageCaptionR1 = {{legend|black|Uglerod, C}}{{legend|white|Vodorod, H}}
| PIN = Metan&lt;ref name=iupac2013&gt;{{cite book|title = Organik kimyo nomenklaturasi. IUPAC tavsiyalari va afzal qilingan nomlar 2013 (Moviy kitob)|chapter=Umumiy tamoyillar, qoidalar va konvensiyalar|publisher = [[Royal Society of Chemistry|The Royal Society of Chemistry]]|date = 2014|location = Kembrij |at = P-12.1|doi = 10.1039/9781849733069-00001|isbn = 978-0-85404-182-4|quote = Metan saqlanib qolgan nom (P-12.3 ga qarang) bo'lib, u tizimli nom 'karban' dan afzal ko'riladi, bu nom hech qachon metanni almashtirish uchun tavsiya etilmagan, lekin H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;C&lt;sup&gt;2•&lt;/sup&gt; va HC&lt;sup&gt;3•&lt;/sup&gt; radikallari uchun 'karben' va 'karbin' nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladi.}}&lt;/ref&gt;
| SystematicName = Karban (hech qachon tavsiya etilmagan&lt;ref name=iupac2013 /&gt;)
| OtherNames = {{ubl|Uglerod tetragidridi|Karbürlangan vodorod|Vodorod karbidi|Botqoq gazi|Metil gidrid|Tabiiy gaz}}
| IUPACName = 
| Section1 = {{Chembox Identifiers
| CASNo = 74-82-8
| CASNo_Ref = {{cascite|to'g'ri|CAS}}
| UNII_Ref = {{fdacite|to'g'ri|FDA}}
| UNII = OP0UW79H66
| PubChem = 297
| ChemSpiderID = 291
| ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|to'g'ri|chemspider}}
| EINECS = 200-812-7
| UNNumber = 1971
| KEGG = C01438
| KEGG_Ref = {{keggcite|tasdiqlangan|kegg}}
| MeSHName = Metan
| ChEBI = 16183
| ChEBI_Ref = {{ebicite|to'g'ri|EBI}}
| ChEMBL = 17564
| ChEMBL_Ref = {{ebicite|to'g'ri|EBI}}
| RTECS = PA1490000
| Beilstein = 1718732
| Gmelin = 59
| 3DMet = B01453
| SMILES = C
| StdInChI = 1S/CH4/h1H4
| StdInChI_Ref = {{stdinchicite|to'g'ri|chemspider}}
| StdInChIKey = VNWKTOKETHGBQD-UHFFFAOYSA-N
| StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|to'g'ri|chemspider}}
 }}
| Section2 = {{Chembox Properties
| C=1 | H=4
| Tashqi ko'rinishi = Rangsiz gaz
| Hidi = Hidsiz
| Zichligi = {{ubl|0.657 kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (gaz, 25 °C, 1 atm)|0.717 kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (gaz, 0 °C, 1 atm)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gaz ensiklopediyasi|url=http://encyclopedia.airliquide.com/Encyclopedia.asp?GasID=41|access-date=Noyabr 7, 2013|archive-date=Dekabr 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226083050/https://encyclopedia.airliquide.com/methane?GasID=41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 422.8 g/L (suyuqlik, −162 °C)&lt;ref name=crc&gt;[[#Haynes|Haynes]], p. 3.344&lt;/ref&gt;
 }}
| Erish nuqtasi °C = −182.456
| Qaynash nuqtasi °C = −161.49
| Erish_nuqtasi_ref = &lt;ref name=crc/&gt;
| Qaynash_nuqtasi_ref = &lt;ref&gt;Kimyo va fizika bo'yicha CRC qo'llanmasi, 49-nashr&lt;/ref&gt;
| Kritik TP = {{cvt|190.56|K}}, {{cvt|4.5992|MPa|atm}}
| Eruvchanligi = 22.7 mg/L&lt;ref&gt;[[#Haynes|Haynes]], p. 5.156&lt;/ref&gt;
| Boshqa_eruvchanlik = [[Etanol]], [[dietil efir]], [[benzol]], [[toluol]], [[metanol]], [[aseton]] da eriydi va [[suv]] da erimaydi
| Konjugat kislota = [[Metanium]]
| Konjugat asos = [[Metil anion]]
| LogP = 1.09
| Genri doimiysi = 14 nmol/(Pa·kg)
| Magnit sezgirligi = −17.4{{e|−6}} cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/mol&lt;ref&gt;[[#Haynes|Haynes]], p. 3.578&lt;/ref&gt;
 }}
| Section3 = {{Chembox Structure
| Molekulyar shakli = [[Uglerod]] atomida [[Tetraedrik molekulyar geometriya|Tetraedrik]]
| Dipol = 0{{nbsp}}D
| Nuqta guruhi = T&lt;sub&gt;d&lt;/sub&gt;
 }}
| Section4 = {{Chembox Termokimyo
| Termokimyo_ref = &lt;ref&gt;[[#Haynes|Haynes]], pp. 5.26, 5.67&lt;/ref&gt;
| DeltaGfree = −50.5 kJ/mol
| DeltaHf = −74.6 kJ/mol
| DeltaHc = −891 kJ/mol
| Entropiya = 186.3 J/(K·mol)
| Issiqlik sig'imi = 35.7 J/(K·mol)
 }}
| Section7 = {{Chembox Xavflar
| Xavflar_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|title=Xavfsizlik ma'lumotlar varaqasi, Material nomi: Metan|url=http://www.chemadvisor.com/Matheson/database/msds/00244226000800003.PDF|publisher=Metheson Tri-Gas Incorporated|access-date=Dekabr 4, 2011|location=AQSh|date=Dekabr 4, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604162221/http://www.chemadvisor.com/Matheson/database/msds/00244226000800003.PDF|archive-date=Iyun 4, 2012}}&lt;/ref&gt;
| GHSPiktogrammalari = {{GHS02}}
| GHSSignalSo'z = Xavf
| HPhrases = {{H-phrases|220}}
| PPhrases = {{P-phrases|210}}
| NFPA-H = 2
| NFPA-F = 4
| NFPA-R = 0
| NFPA-S = SA
| Chaqnash nuqtasi °C = −188
| O'z-o'zidan yonish harorati °C = 537
| Portlash chegaralari = 4.4–17%
 }}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://cameochemicals.noaa.gov/chemical/8823|title=METAN|author=NOAA Ofis va Favqulodda vaziyatlar bo'limi, AQSh hukumati|website=noaa.gov|access-date=Mart 20, 2015|archive-date=Yanvar 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109075841/https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/8823|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| Section8 = {{Chembox Bog'liq
| OtherFunction_label = alkanlar
| OtherFunction = {{ubl|[[Etan]]|[[Propan]]|[[Butan]]}}
| OtherCompounds = {{ubl|[[Silan]]|[[German]]|[[Stannan]]|[[Plumban]]}}
}}
}}

'''Metan''' ({{IPAc-en|US|ˈ|m|ɛ|θ|eɪ|n}} {{Respell|MET|heyn}}, {{IPAc-en|UK|ˈ|m|iː|θ|eɪ|n}} {{Respell|MEE|theyn}}) — [[kimyoviy formula]]si {{chem2|CH4}} (bitta [[uglerod]] atomi to'rtta [[vodorod]] atomi bilan bog'langan) bo'lgan [[kimyoviy birikma]]. U [[14-guruh gidridi]], eng oddiy [[alkan]] va [[tabiiy gaz]] ning asosiy tarkibiy qismidir. Metanning [[Yer]]dagi ko'pligi uni iqtisodiy jihatdan jozibador [[yoqilg'i]]ga aylantiradi, biroq uni ushlash va saqlash qiyin, chunki u [[standart harorat va bosim]]da [[gaz]] holatida. Yer atmosferasida metan ko'rinadigan yorug'likka shaffof, lekin [[infraqizil nurlanish]]ni yutadi va [[issiqxona gazi]] sifatida ishlaydi. Metan [[Organik kimyo|organik]] [[uglevodorod]] bo'lib, eng oddiy organik birikmalardan biridir.

Tabiiy metan yer ostida va [[dengiz tubi]]da uchraydi va geologik hamda biologik jarayonlar natijasida hosil bo'ladi. Metanning eng katta [[rezervuari]] [[metan klatratlari]] shaklida dengiz tubida joylashgan. Metan yer yuzasiga va [[Yer atmosferasi|atmosferaga]] chiqqanda, u [[atmosfera metani]] deb nomlanadi.&lt;ref name=&quot;Khalil-1999&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Khalil|first1=M. A. K.|year=1999|title=Atmosferadagi CO2 bo'lmagan issiqxona gazlari|journal=[[Annual Review of Energy and the Environment]]|volume=24|pages=645–661|doi=10.1146/annurev.energy.24.1.645|doi-access=}}&lt;/ref&gt;

Metan boshqa sayyoralarda, jumladan [[Mars]]da ham aniqlangan, bu [[astrobiologiya]] tadqiqotlari uchun muhim ahamiyatga ega.&lt;ref name=&quot;Etiope-2013&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Etiope|first1=Giuseppe|last2=Lollar|first2=Barbara Sherwood|date=2013|title=Yer yuzidagi abiotik metan|journal=Reviews of Geophysics|volume=51|issue=2|pages=276–299|doi=10.1002/rog.20011|bibcode=2013RvGeo..51..276E| s2cid=56457317 }}&lt;/ref&gt;

==Xususiyatlari va bog'lanishi==
[[File:Covalent.svg|left|thumb|class=skin-invert-image|upright=1|Metan molekulasida vodorod va uglerodning [[Kovalent bog'lanish|kovalent bog'lanishi]].]]Metan — to'rtta ekvivalent [[Uglerod-vodorod bog'i|C–H bog'i]]ga ega [[tetraedrik molekulyar geometriya|tetraedrik]] molekuladir. Uning [[Elektron konfiguratsiya|elektron tuzilishi]] [[Uglerod|C]] va [[Vodorod|H]] dagi valent orbitallarning bir-biriga mos kelishi natijasida hosil bo'lgan ikkita bog'lovchi [[molekulyar orbital]] (MO) bilan tavsiflanadi. Eng past energiyali MO ugleroddagi [[Atom orbital|2s orbital]]ning to'rtta vodorod atomidagi 1s orbitallarning faza ichidagi kombinatsiyasi bilan mos kelishi natijasidir. Bu energiya darajasidan yuqorida vodorod atomidagi 1s orbitallarning turli chiziqli kombinatsiyalari bilan ustma-ust tushadigan uch karra degeneratsiyalangan MO mavjud. Natijada &quot;uchtadan-bir&quot; bog'lanish sxemasi fotoelektron spektroskopik o'lchovlarga mos keladi.

Metan [[standart harorat va bosim]]da hidsiz, rangsiz va shaffof gazdir.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yp3qEgHrsJ4C&amp;pg=PA168 |page=168 |title=Transport va atrof-muhit bo'yicha qo'llanma |author1=Hensher, David A. |author2=Button, Kenneth J. |publisher=Emerald Group Publishing |year=2003 |isbn=978-0-08-044103-0 |access-date=Fevral 22, 2016 |archive-date=Mart 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319073323/http://books.google.com/books?id=yp3qEgHrsJ4C&amp;pg=PA168 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; U ko'rinadigan yorug'likni, ayniqsa spektrning qizil uchida, [[overton diapazonlari]] tufayli yutadi, lekin bu ta'sir faqat yorug'lik yo'li juda uzun bo'lsa seziladi. Bu [[Uran]] va [[Neptun]] ga ularning atmosferasida metan bo'lgan yorug'lik o'tib, so'ngra qayta tarqalganligi sababli ko'k yoki ko'kish-yashil rang beradi.&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=etal |last1=P.G.J Irwin |title=Tumanli ko'k olamlar: Uran va Neptun uchun yaxlit aerozol modeli, shu jumladan qora dog'lar |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |date=Yanvar 12, 2022 |volume=127 |issue=6 |doi=10.1029/2022JE007189 |pmid=35865671 |arxiv=2201.04516 |s2cid=245877540 |pmc=9286428 |article-number=e2022JE007189|bibcode=2022JGRE..12707189I }}&lt;/ref&gt;

Uylarda ishlatiladigan tabiiy gazning tanish hidi xavfsizlik chorasi sifatida odatda [[tert-butiltiol|''tert''-butiltiol]] o'z ichiga olgan aralashmalar bo'lgan [[odorant|hid beruvchi]] qo'shilishi orqali erishiladi. Metanning bir [[Atmosfera (birlik)|atmosfera]] bosimida qaynash nuqtasi −161.5&amp;nbsp;[[Selsiy darajasi|°C]] ni tashkil qiladi.&lt;ref name=crc/&gt; Gaz sifatida u [[standart bosim]]da havoda ma'lum konsentratsiya oralig'ida (5.4%–17%) [[yonuvchan]]dir.

&lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Qattiq metan&quot;&gt;&lt;/span&gt;Qattiq metan bir nechta [[Polimorfizm (materialshunoslik)|modifikatsiyalarda]] mavjud bo'lib, ulardan to'qqiztasi ma'lum.&lt;ref name=&quot;BiniPratesi&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Bini | first1 = R. | last2 = Pratesi | first2 = G. | year = 1997 | title = Qattiq metanning yuqori bosimli infraqizil tadqiqi: 30&amp;nbsp;GPa gacha bo'lgan faza diagrammasi | journal = Physical Review B | volume = 55 | issue = 22 | pages = 14800–14809 | doi=10.1103/physrevb.55.14800 | bibcode = 1997PhRvB..5514800B }}&lt;/ref&gt; Oddiy bosimda metanni sovutish metan&amp;nbsp;I hosil bo'lishiga olib keladi. Bu modda kubik tizimda ([[fazo guruhi]] Fm{{overline|3}}m) kristallanadi. Metan&amp;nbsp;I da vodorod atomlarining joylashuvi aniqlanmagan, ya'ni metan molekulalari erkin aylanishi mumkin. Shuning uchun u [[plastik kristall]]dir.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://log-web.de/chemie/Start.htm?name=methaneCryst&amp;lang=en |title=Kristall tuzilmalari |access-date=Dekabr 10, 2019 |author=Wendelin Himmelheber |archive-date=Fevral 12, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212105639/https://log-web.de/chemie/Start.htm?name=methaneCryst&amp;lang=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Kimyoviy reaksiyalar==
Metanning asosiy kimyoviy reaksiyalari [[yonish]], [[sintetik gaz]]ga [[bug'li reforming]] va [[galogenlash]]dir. Umuman olganda, metan reaksiyalarini boshqarish qiyin.

===Kislota-asos reaksiyalari===
Boshqa [[uglevodorod]]lar singari, metan juda [[zaif kislota]]dir. Uning [[Dimetil sulfoksid|DMSO]] dagi [[pKa|p''K''&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;]] qiymati 56 ga baholanadi.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1021/ar00156a004 |title=Dimetil sulfoksid eritmasidagi muvozanat kislotaliligi |year=1988 |last1=Bordwell |first1=Frederick G. |journal=Accounts of Chemical Research |volume=21 |issue=12 |pages=456–463|bibcode=1988AcChR..21..456B |s2cid=26624076 }}&lt;/ref&gt; Uni eritmada [[deprotonlash]] mumkin emas, lekin [[konjugat asos]] [[metillitiy]] kabi shakllarda ma'lum.

Metandan hosil bo'lgan turli [[musbat ion]]lar kuzatilgan, asosan past bosimli gaz aralashmalarida beqaror turlar sifatida. Bularga [[meteniy]] yoki metil kation CH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, metan kation CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; va [[metaniy]] yoki protonlangan metan CH&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; kiradi. Ulardan ba'zilari [[tashqi fazoda aniqlangan molekulalar ro'yxati|tashqi fazoda aniqlangan]]. Metaniy, shuningdek, metandan [[superkislotalar]] bilan suyultirilgan eritmalar sifatida ishlab chiqarilishi mumkin. Yuqori zaryadli [[Kation]]lar, masalan CH&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; va CH&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;, nazariy jihatdan o'rganilgan va barqaror deb taxmin qilingan.&lt;ref name=Rasul/&gt;

[[Bog' kuchi|Kuchiga]] qaramay, uning [[C–H bog'i]]da metan (va boshqa past raqamli [[alkanlar]]) da [[C–H bog'ini faollashtirish]] ni osonlashtiradigan [[katalizatorlar]] ga katta qiziqish mavjud.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.1177485 |title=Eritmadagi Rodiy(I) σ-Metan kompleksining xarakteristikasi |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-10-23_326_5952/page/553 |year=2009 |last1=Bernskoetter |first1=W. H. |last2= Schauer |first2=C. K. |last3=Goldberg |first3=K. I. |last4=Brookhart |first4=M. |journal=Science |volume=326 |issue=5952 |pages=553–556 |pmid=19900892 |bibcode=2009Sci...326..553B |s2cid=5597392 }}&lt;/ref&gt;

===Oksidlanish===
[[File: The fire within her.jpg|alt=Qo'llarida olov ushlab turgan yosh ayol|thumb|Metan pufakchalarini nam qo'lda shikastlanmasdan yoqish mumkin.]]

Metanning [[yonish issiqligi]] 55.5 MJ/kg.&lt;ref&gt;[http://people.hofstra.edu/geotrans/eng/ch8en/conc8en/energycontent.html Ba'zi yonuvchan moddalarning energiya tarkibi (MJ/kg da)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140109145655/http://people.hofstra.edu/geotrans/eng/ch8en/conc8en/energycontent.html |date=Yanvar 9, 2014 }}. People.hofstra.edu. Qaralgan sana: Mart 30, 2014.&lt;/ref&gt; Metanning [[yonishi]] ko'p bosqichli reaksiya bo'lib, quyidagicha umumlashtiriladi:
:{{chem2|CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O}}
:Δ&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''H'' = −891 [[kilojoul|kJ]]/[[mol (birlik)|mol]], standart sharoitda (suyuq suv standart sharoitda hosil bo'ladi, agar suv bug'ining hosil bo'lishi hisobga olinsa, Δ&lt;sub&gt;c&lt;/sub&gt;''H'' = −802 [[kilojoul|kJ]]/[[mol (birlik)|mol]])
[[Peters to'rt bosqichli kimyosi]] metanning yonishini tushuntiruvchi tizimli ravishda qisqartirilgan to'rt bosqichli kimyodir.

Metanning [[metanol]]ga ([[Uglerod|C]][[Vodorod|H]]&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;[[Kislorod|O]][[Vodorod|H]]) qisman [[Oksidlanish-qaytarilish|oksidlanishi]] (yonishi) ba'zi fermentlar tomonidan amalga oshiriladi. [[Metan monooksigenaza]] fermenti metandan metanol ishlab chiqaradi.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1021/cr950244f |title=Metan monooksigenaza tomonidan metanning gidroksillanishining mexanistik tadqiqotlari |year=2003 |last1=Baik |first1=Mu-Hyun |last2=Newcomb |first2=Martin |last3=Friesner |first3=Richard A. |last4=Lippard |first4=Stephen J. |journal=Chemical Reviews |volume=103 |issue=6 |pages=2385–419 |pmid=12797835}}&lt;/ref&gt;  Bir guruh [[bakteriyalar]] [[kislorod]] yo'qligida [[oksidlovchi]] sifatida [[nitrit]] yordamida metan oksidlanishini katalizlaydi, bu [[metanning anaerob oksidlanishi]] deb ataladi.&lt;ref&gt;
{{cite book
| first1=Joachim
| last1=Reimann
| first2=Mike S.M.
| last2=Jetten
| first3=Jan T.
| last3=Keltjens
| chapter=&quot;Mumkin bo'lmagan&quot; mikroorganizmlarda ammoniy va metanning anaerob oksidlanishini katalizlovchi metall fermentlar
| editor=Peter M.H. Kroneck and Martha E. Sosa Torres
| title=Yer sayyorasida hayotni saqlash: Metall fermentlar kislorod va boshqa chaynovchi gazlarni o'zlashtirishda
| series=Metal Ions in Life Sciences
| volume=15
| year=2015
| publisher=Springer
| pages=257–313
| doi=10.1007/978-3-319-12415-5_7
| pmid=25707470
| isbn=978-3-319-12414-8
}}
&lt;/ref&gt;

Sanoat miqyosidagi oksidlanish hech qachon tijorat muvaffaqiyatiga erisha olmadi, hatto [[kislorod]] yetishmasligi sharoitida ham. Ba'zi bir jinsli [[Kataliz|katalizlangan]] tizimlar va heterojen tizimlar namoyish etilgan, ammo hech bir jarayon iqtisodiy jihatdan samarali bo'lmagan. Ular odatda haddan tashqari oksidlanishdan himoyalangan himoyalangan mahsulotlarni ishlab chiqarish orqali ishlaydi. Misollar [[Metan funksionalizatsiyasi#Catalytica tizimi|Catalytica tizimi]], mis [[zeolit]]lar va [[alfa-kislorod]] faol markazini barqarorlashtiradigan temir zeolitlarni o'z ichiga oladi.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Snyder|first1=Benjamin E. R.|last2=Bols|first2=Max L.|last3=Schoonheydt|first3=Robert A.|authorlink3=Robert A. Schoonheydt| last4=Sels|first4=Bert F.|last5=Solomon|first5=Edward I.|date=Dekabr 19, 2017|title=Zeolitlardagi temir va mis faol markazlari va ularning metall fermentlar bilan korrelyatsiyasi|journal=Chemical Reviews|volume=118|issue=5|pages=2718–2768|doi=10.1021/acs.chemrev.7b00344|pmid=29256242 |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/627682 }}&lt;/ref&gt;

===Metan radikal reaksiyalari===
Tegishli sharoitlarda metan [[galogen]] [[Radikal (kimyo)|radikallari]] bilan quyidagicha reaksiyaga kirishadi:
:{{chem2|•X + CH4 → HX + •CH3}}
:{{chem2|•CH3 + X2 → CH3X + •X}}

bu yerda X — [[galogen]]: [[ftor]] (F), [[xlor]] (Cl), [[brom]] (Br) yoki [[yod]] (I). Bu jarayonning mexanizmi [[erkin radikal galogenlash]] deb ataladi. U [[UV yorug'ligi]] yoki boshqa [[radikal tashabbuskor]] (masalan, [[peroksidlar]]) galogen [[atom]] hosil qilganda boshlanadi. Ikki bosqichli [[zanjir reaksiyasi]] davom etadi, bunda galogen atomi metan molekulasidan vodorod atomini tortib oladi, natijada [[vodorod galogenid]] molekulasi va [[metil radikal]] ({{chem2|•CH3}}) hosil bo'ladi. Keyin metil radikali galogen molekulasi bilan reaksiyaga kirishib, galometan molekulasini hosil qiladi va yangi galogen atomi yon mahsulot sifatida ajralib chiqadi.&lt;ref&gt;{{cite book |last1= March|first1=Jerry|title= Ilg'or organik kimyo: Reaksiyalar, mexanizmlar va tuzilmalar|year= 1968|publisher= McGraw-Hill Book Company|location= Nyu-York|pages= 533–534}}&lt;/ref&gt; Xuddi shunday reaksiyalar galogenlangan mahsulotda ham sodir bo'lishi mumkin, bu reaksiya sharoitlari va galogenning metanga nisbatiga qarab, vodorod atomlarini galogen atomlari bilan almashtirishga olib keladi va [[digalometan]], [[trigalometan]] va oxir-oqibat, [[tetragalometan]] tuzilmalarini hosil qiladi.

Bu reaksiya odatda xlor bilan [[dixlormetan]] va [[xloroform]] ni [[xlormetan]] orqali ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. [[Uglerod tetraklorid]] ortiqcha xlor bilan tayyorlanishi mumkin.

==Ishlatilishi==
Metan sovutilgan suyuqlik (suyultirilgan tabiiy gaz, yoki [[LNG]]) sifatida tashilishi mumkin. Sovutilgan suyuq idishdan oqish dastlab sovuq gazning zichligi oshganligi sababli havoga qaraganda og'irroq bo'lsa-da, atrof-muhit haroratidagi gaz havodan engilroqdir. [[Quvur transporti|Gaz quvurlari]] metan asosiy tarkibiy qism bo'lgan katta hajmdagi tabiiy gazni tarqatadi.

===Yoqilg'i===
Metan pechlar, uylar, suv isitgichlari, pechlar, avtomobillar,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.energymanagertoday.com/lumber-company-locates-kilns-at-landfill-to-use-methane-0115981/|title=Yog'och kompaniyasi metandan foydalanish uchun pechlarni poligonga joylashtiradi – Energy Manager Today|website=Energy Manager Today|date=Sentyabr 23, 2015|access-date=Mart 11, 2016|archive-date=Iyul 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709181604/https://www.energymanagertoday.com/lumber-company-locates-kilns-at-landfill-to-use-methane-0115981/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cornell-2008&quot;&gt;{{cite news|quote=Siqilgan tabiiy gaz eng 'toza yonadigan' muqobil yoqilg'i sifatida e'lon qilinadi, chunki metan molekulasining soddaligi turli ifloslantiruvchi moddalarning chiqindilarini 35 dan 97% gacha kamaytiradi. Sof issiqxona gazlari chiqindilarining kamayishi unchalik keskin emas, bu makkajo'xori donli etanol bilan taxminan bir xil, benzinga nisbatan taxminan 20% ga kamayadi.|url=http://www.gas2.org/2008/04/29/natural-gas-cars-cng-fuel-almost-free-in-some-parts-of-the-country/|title=Tabiiy gazli avtomobillar: CNG yoqilg'isi mamlakatning ba'zi qismlarida deyarli bepul|date=April 29, 2008|author=Cornell, Clayton B.|access-date=July 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20190120033852/http://gas2.org/2008/04/29/natural-gas-cars-cng-fuel-almost-free-in-some-parts-of-the-country/|archive-date=Yanvar 20, 2019}}&lt;/ref&gt; raketalar, turbinalar va boshqalar uchun [[yoqilg'i]] sifatida ishlatiladi.

[[Tabiiy gaz]]ning asosiy tarkibiy qismi sifatida metan [[gaz turbinasi]] yoki [[Bug' qozoni|bug' generatori]] da yoqilg'i sifatida yondirilgan holda [[elektr energiyasi ishlab chiqarish]] uchun muhim ahamiyatga ega. Boshqa [[qazilma yoqilg'i|uglevodorod yoqilg'ilari]] bilan solishtirganda, metan har bir birlik issiqlik uchun kamroq [[karbonat angidrid]] ishlab chiqaradi. Taxminan 891 kJ/mol da metanning [[yonish issiqligi]] boshqa har qanday uglevodoroddan past, lekin yonish issiqligining (891 kJ/mol) molekulyar massaga (16.0 g/mol, shundan 12.0 g/mol uglerod) nisbati shuni ko'rsatadiki, metan eng oddiy uglevodorod bo'lib, boshqa murakkab uglevodorodlarga qaraganda massa birligiga ko'proq issiqlik (55.7 kJ/g) hosil qiladi. Aholisi etarlicha zich bo'lgan ko'plab hududlarda metan isitish, ovqat pishirish va sanoat maqsadlarida uylar va korxonalarga quvur orqali yuboriladi. Bu kontekstda u odatda [[tabiiy gaz]] sifatida tanilgan, uning energiya tarkibi kubometr uchun 39 [[megajoul]] yoki [[standart kub fut]] uchun 1,000 [[Britaniya issiqlik birligi|BTU]] deb hisoblanadi. [[Suyultirilgan tabiiy gaz]] (LNG) asosan saqlash yoki tashish qulayligi uchun suyuq holatga o'tkazilgan metandir.

==== Raketa yoqilg'isi ====
{{See also|Suyuq raketa yoqilg'isi#Metan}}
[[File:SpaceX Starship during IFT-5.jpg|thumb|Yangi avlod, [[Qayta foydalanish mumkin bo'lgan raketa|qayta foydalanish mumkin bo'lgan raketalar]], masalan [[SpaceX Starship]], o'zining asosiy yoqilg'isi sifatida suyuq metandan ([[suyuq kislorod]] bilan birgalikda, [[metaloks]] deb nomlanadi) foydalanishni afzal ko'radi.]]
Tozalangan '''suyuq metan'''&lt;!-- bu yerda qalin shrift MOSBOLD bo'yicha qayta yo'naltirish maqsadi sifatida --&gt; hamda LNG [[Suyuq raketa yoqilg'ilari#Ikki komponentli yoqilg'ilar|raketa yoqilg'isi]] sifatida ishlatiladi,&lt;ref name=&quot;aiaa2004&quot;&gt;{{cite journal |last=Thunnissen |first=Daniel P. |author2=Guernsey, C. S. |author3=Baker, R. S. |author4=Miyake, R. N. |year=2004 |title=Tashqi sayyoralarni o'rganish uchun ilg'or kosmik saqlanadigan yoqilg'ilar |url=https://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/37950/1/04-0799.pdf |journal=American Institute of Aeronautics and Astronautics |issue=4–0799 |page=28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310001026/https://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/37950/1/04-0799.pdf |archive-date=Mart 10, 2016 |access-date=2026-09-01 |archivedate=2016-03-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310001026/https://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/bitstream/2014/37950/1/04-0799.pdf }}&lt;/ref&gt; [[suyuq kislorod]] bilan birlashganda, [[TQ-12]], [[BE-4]], [[Raptor (raketa dvigatellari oilasi)|Raptor]], [[YF-215]] va [[Relativity Space#Raketa dvigatellari|Aeon]] dvigatellarida bo'lgani kabi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Blue Origin BE-4 dvigateli |url=https://www.blueorigin.com/engines/be-4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001032523/https://www.blueorigin.com/engines/be-4 |archive-date=Oktyabr 1, 2021 |access-date=Iyun 14, 2019 |quote=Biz LNG ni tanladik, chunki u yuqori samarali, arzon va keng tarqalgan. Kerosinga o'xshamaydi, LNG o'z bakini o'z-o'zidan bosim ostida ushlab turish uchun ishlatilishi mumkin. Avtogen qayta bosim sifatida tanilgan bu qimmat va murakkab tizimlarga, Yerning noyob geliy zaxiralariga bo'lgan ehtiyojni yo'q qiladi. LNG, shuningdek, past gaz kelebeğida ham toza yonish xususiyatlariga ega, bu esa dvigatelni kerosin yoqilg'ilariga nisbatan qayta ishlatishni soddalashtiradi.}}&lt;/ref&gt; Metan va LNG o'rtasidagi o'xshashliklar tufayli bunday dvigatellar odatda ''metaloks'' atamasi ostida birlashtiriladi.

[[Suyuq raketa yoqilg'isi]] sifatida metan/[[suyuq kislorod]] birikmasi [[kerosin]]/[[suyuq kislorod]] birikmasiga nisbatan, ya'ni keroloksga nisbatan, kichik chiqindi molekulalarini ishlab chiqarish afzalligini taklif qiladi, bu dvigatel qismlarida koks yoki [[kuy]] cho'kmasini kamaytiradi. Metanni saqlash vodorodga qaraganda osonroq, chunki uning qaynash nuqtasi va zichligi yuqori, shuningdek, [[vodorod mo'rtlashuvi]] yo'q.&lt;ref name=pbt20140219&gt;{{cite news |title=SpaceX propulsion rahbari Santa-Barbarada olomonni ko'taradi |url=http://www.pacbiztimes.com/2014/02/19/spacexs-propulsion-chief-elevates-crowd-in-santa-barbara/ |date=2014-02-19 |publisher=Pacific Business Times |access-date=2014-02-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nsf20140307&gt;{{cite web |last=Belluscio| first=Alejandro G. |title=SpaceX Raptor quvvati orqali Mars raketasiga bo'lgan harakatni ilgari suradi |work=NASAspaceflight.com |date=2014-03-07 |url=http://www.nasaspaceflight.com/2014/03/spacex-advances-drive-mars-rocket-raptor-power/ |access-date=2014-03-07}}&lt;/ref&gt; Chiqindining past [[molekulyar og'irligi]] issiqlik energiyasining harakat energiyasi shaklida bo'lgan ulushini oshiradi, bu raketa uchun harakatlanish uchun mavjud bo'lib, raketaning [[o'ziga xos impulsini]] oshiradi. [[Suyuq vodorod]] bilan solishtirganda, metanning [[o'ziga xos energiyasi]] pastroq, ammo bu kamchilik metanning yuqori zichligi va harorat oralig'i bilan qoplanadi, bu ma'lum bir yoqilg'i massasi uchun engilroq va kichikroq tanklarni qurishga imkon beradi. Suyuq metan harorat oralig'i (91–112&amp;nbsp;K) suyuq kislorod (54–90&amp;nbsp;K) bilan deyarli mos keladi. Yoqilg'i hozirda [[Zhuque-2]], [[Vulcan Centaur|Vulcan]] va [[New Glenn]] kabi ishlaydigan raketa tashuvchilarda, shuningdek, [[SpaceX Starship|Starship]], [[Rocket Lab Neutron|Neutron]], [[Terran R]], [[Stoke Space Nova|Nova]] va [[Long March 9]] kabi ishlab chiqilayotgan tashuvchilarda qo'llaniladi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/technology/space/china-beats-rivals-successfully-launch-first-methane-liquid-rocket-2023-07-12/ |title=Xitoy raqiblarini ortda qoldirib, birinchi metan-suyuq raketani muvaffaqiyatli uchirdi |work=Reuters |date=12 Iyul 2023 }}&lt;/ref&gt;

===Kimyoviy xom ashyo===
Asosan metandan tashkil topgan [[tabiiy gaz]] sanoat miqyosida vodorod gazi ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. [[Bug'li reforming|Bug'li metan reformingi]] (SMR), yoki oddiygina bug'li reforming deb nomlanuvchi, tijorat maqsadidagi quyma vodorod gazini ishlab chiqarishning standart sanoat usulidir. Har yili dunyo bo'ylab 50&amp;nbsp;million metrik tonnadan ko'proq ishlab chiqariladi (2013), asosan tabiiy gazning SMR dan.&lt;ref&gt;[https://www.hydrogen.energy.gov/pdfs/hpep_report_2013.pdf Vodorod ishlab chiqarish bo'yicha ekspertlar guruhining hisoboti: Vodorod va yonilg'i xujayrasi texnik maslahat qo'mitasining quyi qo'mitasi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214163130/https://www.hydrogen.energy.gov/pdfs/hpep_report_2013.pdf |date=Fevral 14, 2020 }}. Amerika Qo'shma Shtatlari Energetika Departamenti (May 2013).&lt;/ref&gt; Bu vodorodning katta qismi [[neft]] [[neftni qayta ishlash zavodi|tozalash zavodlarida]], kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarishda va oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlashda ishlatiladi. Vodorodning juda katta miqdori [[Ammiak ishlab chiqarish|ammiakning sanoat sintezida]] ishlatiladi.

Yuqori haroratlarda (700–1100&amp;nbsp;°C) va [[metall]] asosidagi [[katalizator]] ([[nikel]]) ishtirokida bug 'metan bilan reaksiyaga kirishib, [[uglerod oksidi|CO]] va [[Vodorod|{{chem2|H2}}]] aralashmasini hosil qiladi, bu &quot;suv gazi&quot; yoki &quot;[[sintetik gaz]]&quot; deb nomlanadi:

:{{chem2|CH4 + H2O ⇌ CO + 3 H2}}

Bu reaksiya kuchli [[endotermik]] (issiqlik yutadi, Δ&lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt;''H'' = 206&amp;nbsp;kJ/mol).
Qo'shimcha vodorod [[uglerod oksidi|CO]] ning suv bilan [[suv-gaz siljishi reaksiyasi]] orqali olinadi:

:{{chem2|CO + H2O ⇌ CO2 + H2}}

Bu reaksiya biroz [[ekzotermik]] (issiqlik chiqaradi, Δ&lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt;''H'' = −41&amp;nbsp;kJ/mol).

Metan, shuningdek, xlormetanlar ishlab chiqarishda erkin radikal [[xlorlanish reaksiyasi|xlorlanish]] ga uchraydi, ammo [[metanol]] odatdagi prekursordir.&lt;ref name=&quot;Ullmann&quot;&gt;Rossberg, M. ''et al.'' (2006) &quot;Xlorlangan uglevodorodlar&quot; ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry'', Wiley-VCH, Weinheim. {{doi|10.1002/14356007.a06_233.pub2}}.&lt;/ref&gt;

Vodorod, shuningdek, metanning bevosita parchalanishi, ya'ni metan [[pirolizi]] orqali ham ishlab chiqarilishi mumkin, bu bug'li reformingdan farqli o'laroq, [[issiqxona gazlari]] (GHG) ishlab chiqarmaydi. Reaksiya uchun zarur bo'lgan issiqlik ham GHG chiqindilarisiz bo'lishi mumkin, masalan, konsentrlangan quyosh nuri, qayta tiklanadigan elektr energiyasi yoki ishlab chiqarilgan vodorodning bir qismini yoqish orqali. Agar metan [[biogaz]] dan bo'lsa, jarayon [[uglerod cho'kmasi]] bo'lishi mumkin. Vodorod gazi va qattiq uglerod ishlab chiqarish uchun metanning bog'larini uzish uchun 1200&amp;nbsp;°C dan yuqori haroratlar talab qilinadi.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lumbers |first1=Brock |last2=Agar |first2=David W. |last3=Gebel |first3=Joachim |last4=Platte |first4=Frank |title=Iqtisodiy jihatdan yaxshilangan vodorod ishlab chiqarish uchun metanning termo-katalitik parchalanishini matematik modellashtirish va simulyatsiyasi |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=Yanvar 2022 |volume=47 |issue=7 |pages=4265–4283 |doi=10.1016/j.ijhydene.2021.11.057 |bibcode=2022IJHE...47.4265L |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/18394181 }}&lt;/ref&gt; Tegishli katalizatordan foydalanish orqali reaksiya harorati tanlangan katalizatorga qarab 550 dan 900&amp;nbsp;°C gacha tushirilishi mumkin. Ko'plab katalizatorlar sinovdan o'tkazilgan, jumladan, tayanchsiz va tayanchli metall katalizatorlar, uglerodli va metall-uglerod katalizatorlari.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hamdani |first1=Iqra R. |last2=Ahmad |first2=Adeel |last3=Chulliyil |first3=Haleema M. |last4=Srinivasakannan |first4=Chandrasekar |last5=Shoaibi |first5=Ahmed A. |last6=Hossain |first6=Mohammad M. |date=2023-08-15 |title=Metanning termokatalitik parchalanishi: Uglerod asosidagi katalizatorlar bo'yicha sharh |journal=ACS Omega |language=en |volume=8 |issue=32 |pages=28945–28967 |doi=10.1021/acsomega.3c01936  |doi-access=free|issn=2470-1343 |pmc=10433352 |pmid=37599913 |bibcode=2023ACSOm...828945H }}&lt;/ref&gt;

Reaksiya quyidagi reaksiya tenglamasida ko'rsatilganidek, o'rtacha endotermikdir.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lumbers |first1=Brock |last2=Barley |first2=Joshua |last3=Platte |first3=Frank |title=G'arbiy Avstraliyadagi temir ruda konlarini karbonsizlantirish uchun metanning termo-katalitik parchalanishi orqali past emissiyali vodorod ishlab chiqarish |journal=International Journal of Hydrogen Energy |date=April 2022 |volume=47 |issue=37 |pages=16347–16361 |doi=10.1016/j.ijhydene.2022.03.124 |bibcode=2022IJHE...4716347L }}&lt;/ref&gt;

:{{chem2|CH4(g) → C(q) + 2 H2(g)}}
:(Δ''H''° = 74.8 [[Joul/mol|kJ/mol]])

=== Sovutgich ===
[[Sovutgich]] sifatida metan [[ASHRAE]] belgisiga ega [[Sovutgichlar ro'yxati#:~:text=R-50|R-50]].

==Hosil bo'lishi==
[[File:Global Methane Budget 2017.jpg|thumb|Global metan byudjeti (2017). Tabiiy manbalar va cho'kmalar (yashil), antropogen manbalar (to'q sariq) va aralash tabiiy va antropogen manbalar (kesilgan to'q sariq-yashil &quot;biomassa va bioyoqilg'i yonishi&quot; uchun) ko'rsatilgan.]]
Metan geologik, biologik yoki sanoat yo'llari bilan hosil bo'lishi mumkin.

=== Geologik yo'llar ===
{{See also|Biogeokimyo}}
[[File:Origins_of_Biotic_and_Abiotic_Methane.jpg|thumb|upright=1.35|Biotik va abiotik metan manbalari{{example needed|date=Iyun 2024}} hozirgacha 20 dan ortiq mamlakatda va bir nechta chuqur okean mintaqalarida topilgan.]]Geologik metan hosil bo'lishining ikkita asosiy yo'li (i) organik (termal hosil qilingan yoki termogenik) va (ii) noorganik ([[Abiotik komponent|abiotik]]) hisoblanadi.&lt;ref name=&quot;Etiope-2013&quot;/&gt; Termogenik metan chuqur cho'kindi [[Qatlam|qatlamlarda]] yuqori harorat va bosimda organik moddalarning parchalanishi natijasida hosil bo'ladi. Cho'kindi havzalardagi metanning aksariyati termogenikdir; shuning uchun termogenik metan tabiiy gazning eng muhim manbai hisoblanadi. Termogenik metan komponentlari odatda relikt (oldingi davrdan) deb hisoblanadi. Umuman olganda, termogenik metan (chuqurlikda) hosil bo'lishi organik moddalarning parchalanishi yoki organik sintez orqali sodir bo'lishi mumkin. Ikkala usul ham mikroorganizmlarni ([[metanogenez]]) o'z ichiga olishi mumkin, lekin noorganik tarzda ham sodir bo'lishi mumkin. Jarayonlar metanni iste'mol qilishi ham mumkin, mikroorganizmlar bilan va ularsiz.

Chuqurlikdagi metanning (kristall jinslar) muhimroq manbai abiotikdir. Abiotik metan biologik faoliyatsiz, noorganik birikmalardan, ya'ni magmatik jarayonlar orqali{{example needed|date=Iyun 2024}} yoki [[Serpentinit|serpentinizatsiya]] kabi past harorat va bosimda sodir bo'ladigan suv-tosh reaksiyalari orqali hosil bo'lishini anglatadi.&lt;ref name=&quot;Kietäväinen-2015&quot;&gt;{{cite journal|author=Kietäväinen and Purkamo|year=2015|title=Chuqur kristall jins biosferasida metanning kelib chiqishi, manbai va aylanishi|journal=Front. Microbiol.|volume=6|page=725|doi=10.3389/fmicb.2015.00725|pmc=4505394|pmid=26236303|bibcode=2015FrMic...600725K |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cramer-2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Cramer |first1=B. |last2=Franke |first2=D. |title=Laptev dengizida, Shimoliy-Sharqiy Sibirda faol neft tizimining belgilari |journal=Journal of Petroleum Geology |date=Oktyabr 2005 |volume=28 |issue=4 |pages=369–384 |doi=10.1111/j.1747-5457.2005.tb00088.x |bibcode=2005JPetG..28..369C }}&lt;/ref&gt;

=== Biologik yo'llar ===
{{Main|Metanogenez}}

Yerdagi metanning aksariyati [[Biogen modda|biogen]] bo'lib, [[metanogenez]] natijasida hosil bo'ladi,&lt;ref name=&quot;Lessner-2009&quot;&gt;Lessner, Daniel J. (Dek 2009) Metanogenez biokimyosi. In: eLS. John Wiley &amp; Sons Ltd, Chichester. http://www.els.net {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513234028/http://www.els.net/ |date=May 13, 2011|doi=10.1002/9780470015902.a0000573.pub2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thiel-2018&quot;&gt;{{Citation |last=Thiel |first=Volker |chapter=O'tmishdagi metan uglerod aylanishi: Uglevodorod va lipid biomarkerlaridan tushunchalar |date=2018 |pages=1–30 |editor-last=Wilkes |editor-first=Heinz |series=Handbook of Hydrocarbon and Lipid Microbiology |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-54529-5_6-1 |isbn=978-3-319-54529-5 |title=Uglevodorodlar, moylar va lipidlar: xilma-xillik, kelib chiqishi, kimyosi va taqdiri|s2cid=105761461 }}&lt;/ref&gt; bu [[Archaea]] domenining ba'zi a'zolari tomonidan amalga oshiriladigan anaerob nafas olish shaklidir.&lt;ref name=&quot;Dean-2018-2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Dean |first1=Joshua F. |last2=Middelburg |first2=Jack J. |last3=Röckmann |first3=Thomas |last4=Aerts |first4=Rien |last5=Blauw |first5=Luke G. |last6=Egger |first6=Matthias |last7=Jetten |first7=Mike S. M. |last8=de Jong |first8=Anniek E. E. |last9=Meisel |first9=Ove H. |date=2018 |title=Issiqroq dunyoda global iqlim tizimiga metanning teskari ta'siri |journal=Reviews of Geophysics |volume=56 |issue=1 |pages=207–250 |doi=10.1002/2017RG000559 |bibcode=2018RvGeo..56..207D|hdl=1874/366386 |doi-access=free |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; Metanogenlar [[poligon]]lar va [[Tuproq gazi|tuproqlar]] da,&lt;ref name=&quot;Serrano-Silva-2014&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Serrano-Silva |first1=N. |last2=Sarria-Guzman |first2=Y. |last3=Dendooven |first3=L. |last4=Luna-Guido |first4=M. |date=2014 |title=Tuproqda metanogenez va metanotrofiya: sharh |journal=Pedosphere |volume=24 |issue=3 |pages=291–307 |doi=10.1016/s1002-0160(14)60016-3|bibcode=2014Pedos..24..291S }}&lt;/ref&gt; [[kavsh qaytaruvchi hayvonlar]] (masalan, [[qoramol]]),&lt;ref name=&quot;Sirohi-2010&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sirohi |first1=S. K. |last2=Pandey |first2=Neha |last3=Singh |first3=B. |last4=Puniya |first4=A. K. |date=Sentyabr 1, 2010 |title=Oshqozon metanogenlari: sharh |journal=Indian Journal of Microbiology |volume=50 |issue=3 |pages=253–262 |doi=10.1007/s12088-010-0061-6 |pmc=3450062 |pmid=23100838}}&lt;/ref&gt; termitlarning ichaklarida va dengiz tubi va ko'llar tubidagi [[Anoksik suvlar|anoksik]] cho'kindilarda uchraydi.

Bu ko'p bosqichli jarayon ushbu mikroorganizmlar tomonidan energiya olish uchun ishlatiladi. Metanogenezning umumiy reaksiyasi:

:{{chem2|CO2 + 4 H2 → CH4 + 2 H2O}}

Jarayonning oxirgi bosqichi [[Koenzim-B sulfoetiltiotransferaza|metil koenzim M reduktaza]] (MCR) fermenti tomonidan katalizlanadi.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lyu |first1=Zhe |last2=Shao |first2=Nana |last3=Akinyemi |first3=Taiwo |last4=Whitman |first4=William B. |date=2018 |title=Metanogenez |journal=Current Biology |volume=28 |issue=13 |pages=R727–R732 |doi=10.1016/j.cub.2018.05.021 |pmid=29990451|doi-access=free |bibcode=2018CBio...28.R727L }}&lt;/ref&gt;[[File:CSIRO ScienceImage 1898 Testing Sheep for Methane Production.jpg|thumb|Avstraliya qo'ylarini nafas chiqargan metan ishlab chiqarish uchun sinovdan o'tkazish (2001), [[CSIRO]]]]
[[File:The Creation of Methane Within a Ruminant.svg|thumb|Bu rasm kavsh qaytaruvchi hayvonni, xususan qo'yni, gidroliz, asidogenez, acetogenez va metanogenezning to'rt bosqichida metan ishlab chiqarishini aks ettiradi.]]

==== Botqoq erlar ====
{{See also|Botqoq erlardan issiqxona gazlari chiqindilari}}
Botqoq erlar atmosferaga metan chiqindilarining eng katta tabiiy manbalari bo'lib,&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tandon |first=Ayesha |date=2023-03-20 |title=Botqoq erlardan metan chiqindilarining 'favqulodda' o'sishi olimlarni xavotirga solmoqda |url=https://www.carbonbrief.org/exceptional-surge-in-methane-emissions-from-wetlands-worries-scientists/ |access-date=2023-09-18 |website=Carbon Brief |language=en}}&lt;/ref&gt; atmosfera metanining taxminan 20–30% ni tashkil qiladi.&lt;ref name=&quot;phys.org-2015&quot; /&gt; Iqlim o'zgarishi haroratning oshishi va yog'ingarchilik rejimining o'zgarishi tufayli botqoq erlardan chiqadigan [[Suvdagi metan|metan miqdorini]] oshirmoqda. Bu hodisa ''botqoq metan teskari aloqasi'' deb ataladi.&lt;ref name=&quot;Boswell-2011&quot; /&gt;

[[Sholi]] yetishtirish sholi dalalarining uzoq muddatli suv ostida qolishi tufayli umumiy global metan chiqindilarining 12% gacha qismini hosil qiladi.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Global Environment Facility |date=2019-12-07 |title=Biz iqlim uchun qulayroq sholi yetishtira olamiz |url=https://www.climatechangenews.com/2019/12/07/can-grow-climate-friendly-rice/ |access-date=2023-09-18 |website=Climate Home News |language=en}}&lt;/ref&gt;
[[File:Frozen Methane Bubbles (11927906233).jpg|thumb|Ko'ldagi muzlagan metan pufakchalari]]

====Kavsh qaytaruvchi hayvonlar====
Qoramol kabi kavsh qaytaruvchi hayvonlar metanni belchirib chiqaradi, bu AQShning yillik metan chiqindilarining taxminan 22% ni tashkil qiladi.&lt;ref name=&quot;Inventory of U.S. Greenhouse Gas Emissions and Sinks: 1990-20142&quot;&gt;{{cite web |date=2016 |title=AQSh issiqxona gazlari chiqindilari va cho'kmalari inventarizatsiyasi: 1990–2014 |url=https://www.epa.gov/ghgemissions/inventory-us-greenhouse-gas-emissions-and-sinks-1990-2014 |journal= |access-date=April 11, 2019 |archive-date=April 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412070024/https://www.epa.gov/ghgemissions/inventory-us-greenhouse-gas-emissions-and-sinks-1990-2014 |url-status=live }}{{page needed|date=Avgust 2021}}&lt;/ref&gt; Bir tadqiqot chorvachilik sektori (birinchi navbatda qoramol, tovuqlar va cho'chqalar) barcha inson tomonidan qo'zg'atilgan metanning 37% ini ishlab chiqarishini xabar qildi.&lt;ref name=&quot;FAO-2006&quot;&gt;{{cite book |url=http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM |title=Chorvachilikning uzoq soyasi - Atrof-muhit muammolari va variantlar |author=FAO |publisher=Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) |year=2006 |location=Rim, Italiya |access-date=Oktyabr 27, 2009 |archive-date=Iyul 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726214204/http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; 2013 yilgi tadqiqot chorvachilik inson tomonidan qo'zg'atilgan metanning 44% va inson tomonidan qo'zg'atilgan issiqxona gazlari chiqindilarining taxminan 15% ini tashkil etishini hisoblab chiqdi.&lt;ref name=&quot;Tempio-2013&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fao.org/3/a-i3437e/index.html |title=Chorvachilik orqali iqlim o'zgarishiga qarshi kurash |author1=Gerber, P.J. |author2=Steinfeld, H. |date=2013 |publisher=Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi tashkiloti (FAO) |location=Rim |author3=Henderson, B. |author4=Mottet, A. |author5=Opio, C. |author6=Dijkman, J. |author7=Falcucci, A. |author8=Tempio, G. |name-list-style=amp |access-date=Iyul 15, 2016 |archive-date=Iyul 19, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160719043314/http://www.fao.org/3/a-i3437e/index.html }}&lt;/ref&gt; Chorvachilik metan ishlab chiqarishini kamaytirish uchun ko'plab harakatlar olib borilmoqda, masalan, tibbiy muolajalar va parhez tuzatishlari,&lt;ref name=&quot;Roach-2002&quot;&gt;{{cite magazine |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/05/0509_020509_belch.html |title=Yangi Zelandiya gazli qo'y belchirishlarini cheklashga harakat qilmoqda |author=Roach, John |date=May 13, 2002 |magazine=National Geographic |access-date=Mart 2, 2011 |archive-date=Iyun 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604031223/http://news.nationalgeographic.com/news/2002/05/0509_020509_belch.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Roque|first1=Breanna M. |last2=Venegas |first2=Marielena|last3=Kinley|first3=Robert D.|last4=Nys|first4=Rocky de|last5=Duarte|first5=Toni L.|last6=Yang |first6=Xiang|last7=Kebreab |first7=Ermias |date=Mart 17, 2021|title=Qizil dengiz o'tlari (Asparagopsis taxiformis) qo'shilishi go'shtli ho'kizlarda ichak metanini 80 foizdan ko'proq kamaytiradi|journal=PLOS ONE|language=en|volume=16|issue=3|article-number=e0247820|doi=10.1371/journal.pone.0247820|pmid=33730064|pmc=7968649|bibcode=2021PLoSO..1647820R|issn=1932-6203|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; va gazni ushlab, uning yonish energiyasidan foydalanish.&lt;ref name=&quot;Silverman-2007&quot;&gt;{{cite web |url=http://science.howstuffworks.com/environmental/life/zoology/mammals/methane-cow.htm |title=Sigirlar avtomobillar kabi ifloslantiradimi? |author=Silverman, Jacob |date=Iyul 16, 2007 |publisher=HowStuffWorks.com |access-date=Noyabr 7, 2012 |archive-date=Noyabr 4, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104141956/http://science.howstuffworks.com/environmental/life/zoology/mammals/methane-cow.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Dengiz tubi cho'kindilari ====
Dengiz tubining ko'p qismi [[Anoksik suvlar|anoksik]] dir, chunki kislorod [[cho'kindi]] ning bir necha santimetr ichida [[Aerob nafas olish|aerob]] mikroorganizmlar tomonidan olib tashlanadi. Kislorod bilan to'yingan dengiz tubi ostida, [[metanogen]]lar [[Suvdagi metan|metan]] ishlab chiqaradi, u boshqa organizmlar tomonidan ishlatiladi yoki [[Klatrat gidrat|gaz gidratlari]] da ushlanib qoladi.&lt;ref name=&quot;Dean-2018-2&quot; /&gt; Energiya uchun metandan foydalanadigan bu boshqa organizmlar [[metanotrof]]lar ('metan yeyuvchilar') deb nomlanadi va chuqurlikda hosil bo'lgan metanning dengiz yuzasiga yetib borishining asosiy sababidir.&lt;ref name=&quot;Dean-2018-2&quot; /&gt; Arxealar va bakteriyalar konsorsiumlari metanni [[metanning anaerob oksidlanishi]] (AOM) orqali oksidlaydi; bunga mas'ul bo'lgan organizmlar anaerob [[metanotrof]]ik Arxealar (ANME) va [[Sulfat qaytaruvchi mikroorganizmlar|sulfat qaytaruvchi bakteriyalar]] (SRB) dir.&lt;ref name=&quot;Knittel-2019&quot;&gt;{{Citation |last1=Knittel |first1=K. |chapter=Anaerob metan oksidlovchilar |date=2019 |title=Uglevodorodlar va lipidlardan foydalanadigan mikrobial jamoalar: A'zolar, metagenomika va ekofiziologiya |pages=1–21 |editor-last=McGenity |editor-first=Terry J. |series=Handbook of Hydrocarbon and Lipid Microbiology |publisher=Springer International Publishing |doi=10.1007/978-3-319-60063-5_7-1 |isbn=978-3-319-60063-5 |last2=Wegener |first2=G. |last3=Boetius |first3=A.}}&lt;/ref&gt;

=== Sanoat yo'llari ===
[[File:Diagram of sustainable methane fuel production-en.svg|thumb|Bu diagramma metanni barqaror ishlab chiqarish usulini ko'rsatadi. Qarang: [[elektroliz]], [[Sabatyer reaksiyasi]]|upright=1.35]]

Tabiiy gazda arzon va ko'p miqdorda mavjudligi sababli, metanni sanoatda ishlab chiqarish uchun kam rag'bat mavjud. Metanni [[Sabatyer jarayoni]] orqali karbonat angidridni [[gidrogenlash|gidrogenlash]] orqali ishlab chiqarish mumkin. Metan, shuningdek, metandan uzunroq zanjirli molekulalarni ishlab chiqarish uchun katta miqyosda qo'llaniladigan [[Fisher-Tropsh jarayoni]] da uglerod oksidini gidrogenlashning yon mahsulotidir.

Ko'mirdan metan gazlashtirishning yirik miqyosdagi misoli [[Great Plains Synfuels]] zavodi bo'lib, 1984 yilda [[Beulah, Shimoliy Dakota]] da mahalliy past navli [[qo'ng'ir ko'mir]] ning ko'p resurslarini o'zlashtirish usuli sifatida ishga tushirilgan, bu resursni og'irligi, [[Ko'mir tahlili#Kul|kul]] tarkibi, past kalorifik qiymati va saqlash va tashish paytida [[o'z-o'zidan yonish]] ga moyilligi tufayli tashish qiyin. Butun dunyo bo'ylab shunga o'xshash bir qancha zavodlar mavjud, ammo bu zavodlar asosan [[benzin]], [[Dizel yoqilg'isi|dizel]] yoki boshqa jarayonlar uchun xom ashyo sifatida foydalanish uchun uzun zanjirli alkanlar ishlab chiqarishga qaratilgan.

[[Elektr energiyasidan gazga#Quvvatdan metanga|Quvvatdan metanga]] bu [[elektr|elektr energiyasi]] dan suvni [[elektroliz]] orqali vodorod ishlab chiqarish va metan ishlab chiqarish uchun [[Sabatyer reaksiyasi]] yordamida vodorodni [[karbonat angidrid]] bilan birlashtirish texnologiyasidir.

====Laboratoriya sintezi====
Metanni [[metil litiy]] yoki metil [[Grignard reaktivi]] masalan, [[metilmagniy xlorid]] ni [[protonlash]] orqali ishlab chiqarish mumkin. Uni, shuningdek, suvsiz [[natriy asetat]] va quruq [[natriy gidroksid]] dan aralashtirib, 300&amp;nbsp;°C dan yuqori qizdirish orqali ham tayyorlash mumkin ([[natriy karbonat]] yon mahsulot sifatida).{{citation needed|date=Yanvar 2021}} Amalda, sof metanga bo'lgan ehtiyoj standart gaz yetkazib beruvchilardan po'lat gaz ballonlari orqali osongina qondirilishi mumkin.

==Tarqalishi==
Metan tabiiy gazning asosiy tarkibiy qismi bo'lib, hajmining taxminan 87% ini tashkil qiladi. Metanning asosiy manbai [[tabiiy gaz konlari]] deb nomlanuvchi geologik konlardan qazib olishdir, [[ko'mir qatlami gazini qazib olish]] muhim manbaga aylanmoqda (qarang [[ko'mir qatlami metanini qazib olish]], [[ko'mir]] konidan metan qazib olish usuli, [[ko'mir qatlami metanini qayta tiklash]] esa qazib olinmaydigan ko'mir qatlamlaridan metanni qayta tiklash usulidir). U boshqa [[uglevodorod]] yoqilg'ilari bilan bog'liq va ba'zan [[geliy]] va [[azot]] bilan birga keladi. Metan sayoz sathlarda (past bosim) [[organik moddalar]] ning [[anaerob organizm|anaerob]] [[Parchalanish|parchalanishi]] va Yer yuzasi ostidagi chuqurlikdagi qayta ishlangan metan tomonidan hosil bo'ladi. Umuman olganda, tabiiy gaz hosil qiluvchi [[cho'kindi]]lar [[Neft|neft]] o'z ichiga olganlarga qaraganda chuqurroq va yuqori haroratda ko'milgan.

Metan odatda quvur orqali o'zining tabiiy gaz shaklida yoki suyultirilgan shaklda LNG tashuvchilari tomonidan katta hajmda tashiladi; uni yuk mashinalarida tashiydigan davlatlar kam.

==Atmosfera metani va iqlim o'zgarishi==
{{anchor|Yer atmosferasidagi metan}}
{{anchor|Issiqxona gazi sifatida metan}}
{{Main|Atmosfera metani}}

[[File:CH4 mm.png|thumb|left|upright=1.2|Metan ({{chem2|CH4}}) Advanced Global Atmospheric Gases Experiment ([http://agage.mit.edu/ AGAGE]) tomonidan butun dunyo bo'ylab stantsiyalarda pastki atmosferada ([[troposfera]]) o'lchandi. Ko'plik ifloslanmagan oylik o'rtacha mol fraksiyalari sifatida [[Parts-per notation|miliard uchun qism]] da berilgan.]]

Metan muhim [[issiqxona gazi]] bo'lib, sanoat inqilobidan beri global haroratning oshishining taxminan 30% uchun javobgardir.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022 |title=Metan va iqlim o'zgarishi – Global Metan Kuzatuvchisi 2022 – Tahlil |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2022/methane-and-climate-change |access-date=2023-09-18 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Metan 100 yillik davrda {{chem2|CO2}} (potensial 1) ga nisbatan 29.8 ± 11, 20 yillik davrda esa 82.5 ± 25.8 [[global isish potensiali]] (GWP) ga ega.&lt;ref name=&quot;ar6&quot;&gt;{{Cite book| publisher = Cambridge University Press| pages = 923–1054| last1 = Forster| first1 = P.| last2 = Storelvmo| first2 = T.| last3 = Armour| first3 = K.| last4 = Collins| first4 = W.| last5 = Dufresne| first5 = J.-L.| last6 = Frame| first6 = D.| last7 = Lunt| first7 = D.J.| last8 = Mauritsen| first8 = T.| last9 = Palmer| first9 = M.D.| last10 = Watanabe| first10 = M.| last11 = Wild| first11 = M.| last12 = Zhang| first12 = H.| title = Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change| chapter = Yerning energiya byudjeti, iqlim teskari aloqalari va iqlim sezgirligi| location = Kembrij, Buyuk Britaniya va Nyu-York, NY, AQSh| date = 2021| chapter-url = https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-7/}}&lt;/ref&gt; Bu shuni anglatadiki, masalan, bir tonna metanning [[Qochqin gaz chiqindilari|oqishi]] 82.5 tonna karbonat angidridni chiqarishga tengdir. Metanni yoqish va karbonat angidrid ishlab chiqarish, shuningdek, metanni atmosferaga shunchaki chiqarishga nisbatan issiqxona gazlari ta'sirini kamaytiradi.
[[File:Sources of methane emissions, 2021.jpg|left|thumb|Global metan chiqindilari manbalari|246x246px]]
Metan atmosferada asta-sekin karbonat angidridga (va suvga) aylantirilganligi sababli, bu qiymatlar ushbu vaqt oralig'ida metandan ishlab chiqarilgan karbonat angidridning iqlimga ta'sirini o'z ichiga oladi.

Yillik global metan chiqindilari hozirda taxminan 580 Mt ni tashkil qiladi,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Metan Byudjeti 2020 |url=https://www.globalcarbonproject.org/methanebudget/ |access-date=2023-09-18 |website=www.globalcarbonproject.org |language=en}}&lt;/ref&gt; ularning 40% tabiiy manbalardan, qolgan 60% esa inson faoliyatidan, ya'ni antropogen chiqindilardan kelib chiqadi. Eng yirik antropogen manba [[qishloq xo'jaligi]] bo'lib, chiqindilarning taxminan chorak qismi uchun javobgar, undan keyin [[Energiya sanoati|energiya sektori]] joylashgan bo'lib, u ko'mir, neft, tabiiy gaz va bioyoqilg'i chiqindilarini o'z ichiga oladi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Metan va iqlim o'zgarishi – Global Metan Kuzatuvchisi 2022 – Tahlil |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2022/methane-and-climate-change |access-date=2023-09-18 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

[[Keeling egri chizig'i|Tarixiy metan kontsentratsiyasi]] dunyo atmosferasida muzlik davrlarida odatda 300 dan 400 nmol/mol gacha, issiq [[muzliklararo]] davrlarda esa 600 dan 700 nmol/mol gacha bo'lgan. 2012 yilgi NASA veb-sayti okeanlar Arktika metanining potentsial muhim manbai ekanligini aytdi,&lt;ref name=&quot;NASA_2012&quot;&gt;{{cite web |date=April 22, 2012 |title=Tadqiqot Arktikadagi kutilmagan metan emissiya manbasini topdi |url=http://www.nasa.gov/topics/earth/features/earth20120422.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804084035/http://www.nasa.gov/topics/earth/features/earth20120422.html |archive-date=Avgust 4, 2014 |access-date=Mart 30, 2014 |website=NASA}}&lt;/ref&gt; ammo keyingi tadqiqotlar metan darajasining oshishini inson faoliyati bilan bog'laydi.&lt;ref name=&quot;UNEP_2022&quot;&gt;{{cite report |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/41108/methane_2030_SPM.pdf |title=Global Metan Baholash |date=2022 |location=Nayrobi |page=12 |access-date=Mart 15, 2023 |work=Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atrof-muhit bo'yicha dasturi va Iqlim va toza havo koalitsiyasi}}&lt;/ref&gt;

Atmosfera metan kontsentratsiyasining global monitoringi 1980-yillarda boshlangan.&lt;ref name=&quot;UNEP_2022&quot; /&gt; Yer atmosferasidagi metan kontsentratsiyasi 18-asr o'rtalaridagi sanoatdan oldingi darajadan 160% ga oshgan.&lt;ref name=&quot;UNEP_2022&quot; /&gt; 2013 yilda atmosfera metani barcha uzoq muddatli va global aralashgan issiqxona gazlarining umumiy [[radiatsion majburlash]] ning 20% ini tashkil etdi.&lt;ref&gt;IPCC. {{cite book |chapter=Antropogen va tabiiy radiatsion majburlash |date=2013 |title=Climate Change 2013 – The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. |url=https://archive.org/details/climatechange2010000unse |pages=[https://archive.org/details/climatechange2010000unse/page/659 659]–740 |publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/cbo9781107415324.018 |isbn=978-1-107-05799-9 }}&lt;/ref&gt; 2011 va 2019 yillar orasida atmosferadagi metanning o'rtacha yillik o'sishi 1866 ppb ni tashkil etdi.&lt;ref name=&quot;Technical summary2&quot;&gt;{{cite web|title=Iqlim o'zgarishi 2021. Fizik fan asoslari. Siyosatchilar uchun xulosa. WGI Oltinchi baholash hisobotining I Ishchi guruhi hissasi|url=https://www.ipcc.ch/assessment-report/ar6/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822165901/https://www.ipcc.ch/assessment-report/ar6/|archive-date=Avgust 22, 2021|website=IPCC|publisher=Iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo panel|access-date=Avgust 22, 2021}}&lt;/ref&gt; 2015 yildan 2019 yilgacha atmosfera metan darajasining keskin o'sishi qayd etilgan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nisbet |first1=E.G. |title=2014–2017 yillardagi 4 yil davomida juda kuchli atmosfera metan o'sishi: Parij kelishuvi uchun ta'sirlar |journal=Global Biogeochemical Cycles |date=Fevral 5, 2019 |volume=33 |issue=3 |pages=318–342 |doi=10.1029/2018GB006009 |bibcode=2019GBioC..33..318N |doi-access=free |hdl=11370/63dca36e-8990-458a-8465-c0f6b3a754ef |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/17/methane-levels-sharp-rise-threaten-paris-climate-agreement |title=Metan darajasining keskin o'sishi jahon iqlim maqsadlariga tahdid solmoqda |last=McKie |first=Robin |date=Fevral 2, 2017 |work=The Observer |access-date=Iyul 14, 2019 |issn=0029-7712 |archive-date=Iyul 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190730181041/https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/17/methane-levels-sharp-rise-threaten-paris-climate-agreement |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

2019 yilda atmosfera metan kontsentratsiyasi so'nggi 800,000 yil ichidagi har qanday vaqtdan yuqori edi. [[IPCC Oltinchi baholash hisoboti|AR6]] da [[Iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo panel|IPCC]] tomonidan ta'kidlanganidek, &quot;1750 yildan beri {{chem2|CO2}} (47%) va {{chem2|CH4}} (156%) kontsentratsiyalarining o'sishi, va {{chem2|N2O}} (23%) ning o'sishi tabiiy ko'p ming yillik o'zgarishlardan ancha yuqori (juda yuqori ishonch)&quot;.&lt;ref name=&quot;Technical summary2&quot; /&gt;{{efn|2013 yilda [[Iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo panel]] (IPCC) olimlari atmosfera metan kontsentratsiyasi &quot;sanoatdan oldingi darajadan taxminan 150% ga oshgan&quot; va bu &quot;hech bo'lmaganda so'nggi 800,000 yil ichida misli ko'rilmagan darajalarni&quot; anglatishi haqida ogohlantirdi.}}&lt;ref name=&quot;IPCC_2013&quot;&gt;{{cite report |url=https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/03/WG1AR5_SummaryVolume_FINAL.pdf |title=Iqlim o'zgarishi 2013: Fizik fan asoslari |author=IPCC |author-link=IPCC |year=2013 |series=Iqlim o'zgarishi bo'yicha hukumatlararo panelning Beshinchi baholash hisobotiga I Ishchi guruhining hissasi |display-editors=4 |editor1-first=T. F. |editor1-last=Stocker |editor2-first=D. |editor2-last=Qin |editor3-first=G.-K. |editor3-last=Plattner |editor4-first=M. |editor4-last=Tignor |editor5-first=S. K. |editor5-last=Allen |editor6-first=J. |editor6-last=Boschung |editor7-first=A. |editor7-last=Nauels |editor8-first=Y. |editor8-last=Xia |editor9-first=V. |editor9-last=Bex |editor10-first=P. M. |editor10-last=Midgley}}&lt;/ref&gt;

2020 yil fevral oyida [[qazib olish sanoati]] dan [[qochqin chiqindilari]] va [[gaz chiqarish]] sezilarli darajada kam baholangan bo'lishi mumkinligi haqida xabar berildi.&lt;ref name=&quot;Hmiel_2020&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1038/s41586-020-1991-8| issn = 1476-4687| volume = 578| issue = 7795| pages = 409–412| last1 = Hmiel| first1 = Benjamin| last2 = Petrenko| first2 = V. V.| last3 = Dyonisius| first3 = M. N.| last4 = Buizert| first4 = C.| last5 = Smith| first5 = A. M.| last6 = Place| first6 = P. F.| last7 = Harth| first7 = C.| last8 = Beaudette| first8 = R.| last9 = Hua| first9 = Q.| last10 = Yang| first10 = B.| last11 = Vimont| first11 = I.| last12 = Michel| first12 = S. E.| last13 = Severinghaus| first13 = J. P.| last14 = Etheridge| first14 = D.| last15 = Bromley| first15 = T.| last16 = Schmitt| first16 = J.| last17 = Faïn| first17 = X.| last18 = Weiss| first18 = R. F.| last19 = Dlugokencky| first19 = E.| title = Sanoatdan oldingi 14CH4 ko'proq antropogen qazilma CH4 chiqindilarini ko'rsatmoqda| journal = Nature| date = Fevral 2020 | pmid = 32076219| bibcode = 2020Natur.578..409H | url = https://hal.science/hal-04945279}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Harvey_2020&quot;&gt;{{cite magazine |first=Chelsea |last=Harvey |url=https://www.scientificamerican.com/article/methane-emissions-from-oil-and-gas-may-be-significantly-underestimated |title=Neft va gazdan metan chiqindilari sezilarli darajada kam baholangan bo'lishi mumkin; Tabiiy manbalardan keladigan metan hisob-kitoblari juda yuqori bo'lgan, bu yukni inson faoliyatiga o'tkazadi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200224100051/https://www.scientificamerican.com/article/methane-emissions-from-oil-and-gas-may-be-significantly-underestimated/ |archive-date=Fevral 24, 2020 |date=Fevral 21, 2020 |magazine=[[E&amp;E News]] via [[Scientific American]]}}&lt;/ref&gt; Eng katta yillik o'sish 2021 yilda sodir bo'ldi, buning katta qismi inson faoliyati tufayli.&lt;ref name=&quot;UNEP_2022&quot; /&gt;

Iqlim o'zgarishi tabiiy ekotizimlarda metan ishlab chiqarishni ko'paytirish orqali atmosfera metan darajasini oshirishi mumkin, bu [[iqlim o'zgarishi teskari aloqasi]] ni hosil qiladi.&lt;ref name=&quot;Dean-2018-2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Carrington, Damian (Iyul 21, 2020) [https://www.theguardian.com/environment/2020/jul/22/first-active-leak-of-sea-bed-methane-discovered-in-antarctica Antarktidada dengiz tubidagi metanning birinchi faol oqishi aniqlandi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200722180152/https://www.theguardian.com/environment/2020/jul/22/first-active-leak-of-sea-bed-methane-discovered-in-antarctica |date=Iyul 22, 2020 }}, ''The Guardian''&lt;/ref&gt; Metan chiqindilarining o'sishining yana bir izohi metanni atmosferadan olib tashlaydigan kimyoviy reaksiyaning sekinlashishi bo'lishi mumkin.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ravilious |first=Kate |date=2022-07-05 |title=Metan global isishga avval o'ylangandan ko'ra ko'proq sezgir – tadqiqot |url=https://www.theguardian.com/environment/2022/jul/05/global-heating-causes-methane-growth-four-times-faster-than-thought-study |access-date=2022-07-05 |website=The Guardian |language=en}}&lt;/ref&gt;

100 dan ortiq davlatlar 2021 yilda boshlangan Global Metan Va'dasiga imzo chekib, 2030 yilga kelib metan chiqindilarini 30% ga qisqartirishga va'da berdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Metan Va'dasi |url=https://www.globalmethanepledge.org/ |access-date=2023-08-02 }}&lt;/ref&gt; Bu 2050 yilga kelib global isishni 0.2&amp;nbsp;°C ga oldini olishi mumkin, ammo bu maqsadga erishish uchun yuqori majburiyatlar talab qilina boshladi.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Forster |first1=Piers |last2=Smith |first2=Chris |last3=Rogelj |first3=Joeri |date=2021-11-02 |title=Mehmon yozuvi: Global Metan Va'dasi isishni 1.5C ga cheklashga yordam berish uchun yanada uzoqqa borishi kerak |url=https://www.carbonbrief.org/guest-post-the-global-methane-pledge-needs-to-go-further-to-help-limit-warming-to-1-5c/ |access-date=2023-08-02 |website=Carbon Brief |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Xalqaro Energiya Agentligi]] ning 2022 yilgi hisobotida &quot;metanni kamaytirishning eng tejamli imkoniyatlari energiya sektorida, ayniqsa neft va gaz operatsiyalarida&quot; deb ta'kidlangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=IEA |date=2022 |title=Global Metan Kuzatuvchisi 2022 |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2022 |access-date=2023-08-02 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

IEA ning 2026 yilgi Global Metan Kuzatuvchisiga ko'ra, &quot;2025 yilda global energetika bilan bog'liq metan chiqindilarining kamayganligi haqida hech qanday belgi yo'q&quot;, ular &quot;juda yuqori darajada&quot; qolmoqda. Qayd etilgan eng yuqori qazilma yoqilg'i ishlab chiqarish inson tomonidan keltirib chiqarilgan metan chiqindilarining 35% uchun javobgar bo'lib, 124 Mt deb baholandi, bu 2024 yildagi 121 Mt dan biroz o'sdi.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-04 |title=Global Metan Kuzatuvchisi 2026 – Tahlil |url=https://www.iea.org/reports/global-methane-tracker-2026 |access-date=2026-05-15 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

===Klatratlar===
[[Metan klatratlari]] (metan gidratlari deb ham nomlanadi) suv molekulalarining qattiq qafaslari bo'lib, ular metanning alohida molekulalarini ushlab turadi. Metan klatratlarining muhim rezervuarlari Arktika abadiy muzligi va [[Dengiz tubi|okean tubi]] ostidagi [[Gaz gidrat barqarorligi zonasi|gaz klatrat barqarorligi zonasi]] da [[Kontinental chekka|kontinental chekkalar]] bo'ylab topilgan, ular yuqori bosim (1 dan 100 MPa gacha; pastki chegarasi pastroq haroratni talab qiladi) va past harorat (&lt; 15&amp;nbsp;°C; yuqori chegarasi yuqori bosimni talab qiladi).&lt;ref name=&quot;Bohrmann-2006&quot;&gt;{{Citation|last1=Bohrmann|first1=Gerhard|chapter=Dengiz cho'kindilaridagi gaz gidratlari|date=2006|title=Dengiz geokimyosi|pages=481–512|editor-last=Schulz|editor-first=Horst D.|publisher=Springer Berlin Heidelberg|doi=10.1007/3-540-32144-6_14|isbn=978-3-540-32144-6|last2=Torres|first2=Marta E.|editor2-last=Zabel|editor2-first=Matthias|doi-access=}}&lt;/ref&gt; Metan klatratlari biogen metan, termogenik metan yoki ikkalasining aralashmasidan hosil bo'lishi mumkin. Bu konlar metan yoqilg'isining potentsial manbai, shuningdek, global isishga potentsial hissa qo'shuvchi omil hisoblanadi.&lt;ref name=&quot;Miller-2007&quot;&gt;Miller, G. Tyler (2007). ''Yerni saqlash: Integratsiyalashgan yondashuv''. AQSh: Thomson Advantage Books, p. 160. {{ISBN|0534496725}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dean-2018&quot;&gt;{{Cite journal|last=Dean|first=J. F.|date=2018|title=Issiqroq dunyoda global iqlim tizimiga metanning teskari ta'siri|journal=Reviews of Geophysics |volume=56 |issue=1 |pages=207–250 |doi=10.1002/2017RG000559 |bibcode=2018RvGeo..56..207D |hdl=1874/366386 |doi-access=free|hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; Gaz klatratlarida saqlanadigan uglerodning global massasi hali noaniq va 12,500 [[Gigatonna|Gt]] uglerodgacha yuqori va 500 Gt uglerodgacha past deb baholangan.&lt;ref name=&quot;Boswell-2011&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Boswell |first1=Ray |last2=Collett |first2=Timothy S.|date=2011|title=Gaz gidrat resurslari bo'yicha joriy istiqbollar|journal=Energy Environ. Sci.|volume=4|issue=4|pages=1206–1215|doi=10.1039/c0ee00203h|bibcode=2011EnEnS...4.1206B }}&lt;/ref&gt; Bu baho vaqt o'tishi bilan kamayib, eng so'nggi baho ≈1800 Gt uglerodni tashkil etdi.&lt;ref name=&quot;Ruppel-2017&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ruppel |last2=Kessler|year=2017|title=Iqlim o'zgarishi va metan gidratlarining o'zaro ta'siri|journal=Reviews of Geophysics|volume=55|issue=1|pages=126–168|bibcode=2017RvGeo..55..126R|doi=10.1002/2016RG000534|url=https://zenodo.org/record/1000665|doi-access=free|access-date=Sentyabr 16, 2019|archive-date=Fevral 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207003919/https://zenodo.org/record/1000665|url-status=live|hdl=1912/8978|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Bu noaniqlikning katta qismi metan manbalari va cho'kmalari hamda metan klatratlarining global miqyosda tarqalishi haqidagi bilimlardagi bo'shliq bilan bog'liq. Masalan, Arktikadagi [[O'rta okean tizmasi|ultrasekin tarqaladigan tizma]] da metan manbai nisbatan yaqinda topilgan.&lt;ref name=&quot;phys.org-2015&quot;&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2015-04-source-methane-arctic-ocean.html|title=Arktika okeanida metanning yangi manbai topildi|date=May 1, 2015|website=phys.org|access-date=April 10, 2019|archive-date=April 10, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410210303/https://phys.org/news/2015-04-source-methane-arctic-ocean.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ba'zi iqlim modellari bugungi okean tubidan metan emissiya rejimi taxminan 55.5 million yil oldingi [[Paleotsen-Eotsen termal maksimum]] ([[PETM]]) davridagiga o'xshash bo'lishi mumkinligini taxmin qiladi, ammo klatrat dissotsiatsiyasidan metan hozirda atmosferaga yetib borishi haqida hech qanday ma'lumot yo'q.&lt;ref name=&quot;Ruppel-2017&quot; /&gt; [[Abadiy muzlik]] dan [[Arktika metan chiqindilari]] va dengiz tubidagi metan klatratlari [[global isish]] ning potentsial oqibati va keyingi sababidir; bu [[klatrat quroli gipotezasi]] deb nomlanadi.&lt;ref name=&quot;NSF-2010&quot;&gt;{{cite press release |url=https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=116532&amp;org=NSF&amp;from=news |title=Arktik shelfidan metan chiqindilari kutilganidan ancha katta va tezroq bo'lishi mumkin|publisher=Milliy fan jamg'armasi (NSF)|date=Mart 10, 2010|access-date=April 6, 2018|archive-date=Avgust 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180801212512/https://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?cntn_id=116532&amp;org=NSF&amp;from=news |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Connor-2011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/science/methane-discovery-stokes-new-global-warming-fears-shock-as-retreat-of-arctic-releases-greenhouse-gas-6276278.html|title=Arktika muzlari chekinayotganda okeanda katta metan 'plyumlari' ko'rinmoqda|author=Connor, Steve|date=Dekabr 13, 2011|newspaper=The Independent|access-date=Sentyabr 4, 2017|archive-date=Dekabr 25, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111225132405/http://www.independent.co.uk/news/science/methane-discovery-stokes-new-global-warming-fears-shock-as-retreat-of-arctic-releases-greenhouse-gas-6276278.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NSIDC-2012&quot;&gt;{{cite press release|url=http://nsidc.org/news/press/2012_seaiceminimum.html|title=Arktika dengiz muzlari yil davomida va sun'iy yo'ldosh rekordidagi eng past darajaga yetdi|publisher=Milliy qor va muz ma'lumotlari markazi (NSIDC)|date=Sentyabr 19, 2012|access-date=Oktyabr 7, 2012|archive-date=Oktyabr 4, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004124913/http://nsidc.org/news/press/2012_seaiceminimum.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN Environment&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.unenvironment.org/resources/frontiers-201819-emerging-issues-environmental-concern|title=Frontiers 2018/19: Atrof-muhit bilan bog'liq muammolarning paydo bo'layotgan masalalari|website=UN Environment|date=Mart 4, 2019 |access-date=Mart 6, 2019|archive-date=Mart 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306150402/https://www.unenvironment.org/resources/frontiers-201819-emerging-issues-environmental-concern}}&lt;/ref&gt; 2016 yilgi ma'lumotlar Arktika abadiy muzligi bashorat qilinganidan tezroq erishini ko'rsatmoqda.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/18/arctic-permafrost-canada-science-climate-crisis|title=Olimlar Arktika abadiy muzligining bashorat qilinganidan 70 yil oldin erishi bilan hayratda|agency=Reuters|date=Iyun 18, 2019|newspaper=The Guardian|access-date=Iyul 14, 2019|issn=0261-3077|archive-date=Oktyabr 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006020220/https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/18/arctic-permafrost-canada-science-climate-crisis|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Jamoat xavfsizligi va atrof-muhit==
[[File:Abatement potential of policy measures, 2021.jpg|thumb|left|Xalqaro Energiya Agentligi grafigi global metan chiqindilarini hal qilish uchun turli emissiyani kamaytirish siyosatlarining potentsialini ko'rsatmoqda.]]
Metan &quot;havo sifatini yomonlashtiradi va inson salomatligiga, qishloq xo'jaligi hosildorligiga va ekotizim mahsuldorligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi&quot;.&lt;ref name=&quot;Schindell_2012&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Shindell |first1=Drew |last2=Kuylenstierna |first2=Johan C. I. |last3=Vignati |first3=Elisabetta |last4=van Dingenen |first4=Rita |last5=Amann |first5=Markus |last6=Klimont |first6=Zbigniew |last7=Anenberg |first7=Susan C. |last8=Muller |first8=Nicholas |last9=Janssens-Maenhout |first9=Greet |last10=Raes |first10=Frank |last11=Schwartz |first11=Joel |last12=Faluvegi |first12=Greg |last13=Pozzoli |first13=Luca |last14=Kupiainen |first14=Kaarle |last15=Höglund-Isaksson |first15=Lena |date=2012-01-13 |title=Yaqin muddatli iqlim o'zgarishini bir vaqtning o'zida yumshatish va inson salomatligi va oziq-ovqat xavfsizligini yaxshilash |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-01-13_335_6065/page/183 |journal=Science |volume=335 |issue=6065 |pages=183–189 |bibcode=2012Sci...335..183S |doi=10.1126/science.1210026 |issn=1095-9203 |pmid=22246768 |s2cid=14113328 |last16=Emberson |first16=Lisa |last17=Streets |first17=David |last18=Ramanathan |first18=V. |last19=Hicks |first19=Kevin |last20=Oanh |first20=N. T. Kim |last21=Milly |first21=George |last22=Williams |first22=Martin |last23=Demkine |first23=Volodymyr |last24=Fowler |first24=David}}&lt;/ref&gt;

2015–2016 yillarda Kaliforniyaning Aliso Kanyonidagi [[Aliso Kanyon gaz sizib chiqishi|metan gaz sizib chiqishi]] Amerika tarixidagi atrof-muhitga ta'siri bo'yicha eng yomoni deb topildi.&lt;ref name=&quot;LATimes_2016&quot;&gt;{{Cite news |title=Porter Ranch gaz sizib chiqishi butunlay yopildi, rasmiylar aytmoqda |newspaper=Los Angeles Times |url=http://www.latimes.com/local/lanow/la-me-ln-porter-ranch-gas-leak-permanently-capped-20160218-story.html |access-date=Fevral 18, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |first=Matt |last=McGrath |date=Fevral 26, 2016 |title=Kaliforniya metan sizib chiqishi 'AQSh tarixidagi eng yirik' |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-35659947 |access-date=Fevral 26, 2016 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Aliso Kanyondagi katta metan portlashi AQSh tarixidagi eng yirik edi |url=http://archive.thinkprogress.org/the-massive-methane-blowout-in-aliso-canyon-was-the-largest-in-u-s-history-7f2984d078b0/ |last=Davila Fragoso |first=Alejandro |access-date=Fevral 26, 2016 |website=ThinkProgress|date=Fevral 26, 2016 }}&lt;/ref&gt; Shuningdek, u Meksika ko'rfazidagi [[Deepwater Horizon neft to'kilishi|Deepwater Horizon]] sizib chiqishiga qaraganda atrof-muhitga zararliroq deb ta'riflangan.&lt;ref&gt;{{cite news |first=Tim |last=Walker |date=Yanvar 2, 2016 |title=Kaliforniya metan gaz sizib chiqishi 'Deepwater Horizon falokatidan ko'ra zararli' |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/california-methane-gas-leak-more-damaging-than-deepwater-horizon-disaster-a6794251.html |url-status=live |url-access=limited |access-date=Iyul 6, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160104165145/http://www.independent.co.uk/news/world/americas/california-methane-gas-leak-more-damaging-than-deepwater-horizon-disaster-a6794251.html |archive-date=2016-01-04}}&lt;/ref&gt;

2023 yil may oyida ''[[The Guardian]]'' Turkmanistonni metan ''super emissiyasi'' bo'yicha dunyodagi eng yomon davlat sifatida ayblagan hisobotni chop etdi. Kayrros tadqiqotchilari tomonidan to'plangan ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, Turkmanistonning ikkita yirik qazilma yoqilg'i koni 2022 yilda 2.6 million va 1.8 million [[metrik tonna]] metanni oqizib yuborgan, bu atmosferaga 366 million tonna [[Karbonat angidrid|{{CO2}}]] ekvivalentini pompalagan, bu [[Buyuk Britaniya]] ning yillik {{CO2}} chiqindilaridan oshib ketgan.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Carrington |first1=Damian |date=May 9, 2023 |title=Turkmanistondan 'aqlni hayratda qoldiradigan' metan chiqindilari aniqlandi |language=en |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/09/mind-boggling-methane-emissions-from-turkmenistan-revealed |access-date=2023-05-09}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==Yerdan tashqaridagi metan==
{{missing information|section|yerdan tashqaridagi abiotik metan qayerdan keladi (Katta portlash? o'ta yangi yulduz? mineral konlar reaksiyaga kirishishi?)|date=Iyun 2024}}
Metan Quyosh tizimining ko'plab qismlarida ko'p miqdorda mavjud va Quyosh tizimining boshqa jismi yuzasida (xususan, [[Mars]] da topilgan mahalliy materiallardan [[In situ resurslardan foydalanish|metan ishlab chiqarish]] yordamida&lt;ref name=&quot;zubrin20121215&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1061/(ASCE)AS.1943-5525.0000201| title = Marsda integratsiyalashgan in situ yoqilg'i ishlab chiqarish tizimi| journal = Journal of Aerospace Engineering| volume = 26| pages = 43–56| year = 2013| last1 = Zubrin | first1 = R. M. | last2 = Muscatello | first2 = A. C. | last3 = Berggren | first3 = M. }}&lt;/ref&gt; yoki [[Titan (oy)|Titan]] da) potentsial ravishda yig'ib olinishi mumkin, bu qaytish safari uchun yoqilg'ini ta'minlaydi.&lt;ref name=aiaa2004/&gt;&lt;ref name=&quot;nasa20070504&quot;&gt;{{cite web |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2007/04may_methaneblast/ |title=Metan portlashi |date=May 4, 2007 |publisher=NASA |access-date=Iyul 7, 2012 |archive-date=Noyabr 16, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116170724/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2007/04may_methaneblast/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Metan [[Quyosh tizimi]] ning barcha sayyoralarida va ko'pgina yirik oylarida aniqlangan.{{citation needed|date=Yanvar 2021}} [[Marsdagi hayot|Mars]] dan tashqari, u [[Abiogen neft kelib chiqishi|abiotik]] jarayonlardan kelib chiqqan deb ishoniladi.&lt;ref name=&quot;NYT-20121102&quot;&gt;{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Marsdagi metan umidi so'nmoqda |url=https://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html |date=Noyabr 2, 2012 |work=[[The New York Times]] |access-date=Noyabr 3, 2012 |archive-date=Iyun 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608041309/https://www.nytimes.com/2012/11/03/science/space/hopes-for-methane-on-mars-deflated.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Marsdagi metan va tegishli iz turlari: kelib chiqishi, yo'qolishi, hayot va yashashga layoqatliligi uchun ta'sirlar |author1=Atreya, Sushil K. |author2=Mahaffy, Paul R. |author3=Wong, Ah-San |journal=Planetary and Space Science |year=2007 |volume=55 |issue=3 |pages=358–369 |doi=10.1016/j.pss.2006.02.005 |bibcode=2007P&amp;SS...55..358A |hdl=2027.42/151840 |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== Yulduzlararo muhit ===
[[Infraqizil astronomiya]] yulduzlararo muhitning [[molekulyar bulutlar]] da metanni aniqladi.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Lacy | first1=J. H. | last2=Carr | first2=J. S. | last3=Evans | first3=Neal J. II | last4=Baas | first4=F. | last5=Achtermann | first5=J. M. | last6=Arens | first6=J. F. | title=Yulduzlararo metanning kashfiyoti - Molekulyar bulutlardagi yosh yulduzlarga gazsimon va qattiq CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; yutilishini kuzatish | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1991-08-01_376_2/page/556 | journal=[[Astrophysical Journal]] | date=1991 | volume=376 | pages=556–560 | bibcode=1991ApJ...376..556L | doi=10.1086/170304 }}&lt;/ref&gt;

=== Mars ===
[[File:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|thumb|right|Marsdagi [[Atmosfera metani#Mars|Metan]] ({{chem2|CH4}}){{snd}} potentsial manbalar va cho'kmalar]]
{{main|Marsdagi tabiiy metan}}

[[Curiosity (rover)|''Curiosity'']] marsxo'rdi Marsda atmosfera metan darajasining mavsumiy tebranishlarini hujjatlashtirdi. Bu tebranishlar Mars yozining oxirida 0.6 milliard uchun qismda cho'qqiga chiqdi.&lt;ref name=&quot;NASA-20180607&quot;&gt;{{cite web |last1=Brown |first1=Dwayne |last2=Wendel |first2=JoAnna |last3=Steigerwald |first3=Bill |last4=Jones |first4=Nancy |last5=Good |first5=Andrew |title=Reliz 18-050 – NASA Marsda qadimiy organik material, sirli metan topdi |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-finds-ancient-organic-material-mysterious-methane-on-mars |date=Iyun 7, 2018 |website=[[NASA]] |access-date=Iyun 7, 2018 |archive-date=Iyun 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180607181653/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-finds-ancient-organic-material-mysterious-methane-on-mars/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NASA-20180607vid&quot;&gt;{{cite web |author=NASA |title=Marsda qadimiy organik moddalar topildi – video (03:17) |url=https://www.youtube.com/watch?v=a0gsz8EHiNc |date=Iyun 7, 2018 |website=[[NASA]] |access-date=Iyun 7, 2018 |archive-date=Iyun 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180607220111/https://www.youtube.com/watch?v=a0gsz8EHiNc |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SPC-20180607&quot;&gt;{{cite web |last=Wall |first=Mike |title=Curiosity marsxo'rdi Marsda hayot uchun qadimiy 'qurilish bloklari' topdi |url=https://www.space.com/40819-mars-methane-organics-curiosity-rover.html |date=Iyun 7, 2018 |website=[[Space.com]] |access-date=Iyun 7, 2018 |archive-date=Iyun 7, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180607191720/https://www.space.com/40819-mars-methane-organics-curiosity-rover.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20180607&quot;&gt;{{cite news |last=Chang |first=Kenneth |title=Marsda hayot bormi? Marsxo'rning so'nggi kashfiyoti uni 'stol ustiga' qo'ydi – Qizil sayyoradagi jinslarda organik molekulalarning aniqlanishi u erda o'tmishda yoki hozirda hayot mavjudligini anglatmaydi, lekin ba'zi qurilish bloklari mavjudligini ko'rsatadi. |url=https://www.nytimes.com/2018/06/07/science/mars-nasa-life.html |date=Iyun 7, 2018 |work=[[The New York Times]] |access-date=Iyun 8, 2018 |archive-date=Iyun 8, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180608050854/https://www.nytimes.com/2018/06/07/science/mars-nasa-life.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20180607&quot;&gt;{{cite journal |last=Voosen |first=Paul |title=NASA marsxo'rdi Marsda organik boylikka ega |date=Iyun 7, 2018 |journal=[[Science (journal)|Science]] | doi = 10.1126/science.aau3992 |s2cid=115442477 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20180608a&quot;&gt;{{cite journal |last=ten Kate |first=Inge Loes |title=Marsdagi organik molekulalar |url=https://archive.org/details/science_2018-06-08_360_6393/page/1068 |date=Iyun 8, 2018 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=360 |issue=6393 |pages=1068–1069 |doi=10.1126/science.aat2662| pmid=29880670 |bibcode=2018Sci...360.1068T |hdl=1874/366378 |s2cid=46952468 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20180608b&quot;&gt;{{cite journal |author=Webster, Christopher R. |display-authors=etal |title=Mars atmosferasidagi metanning fon darajalari kuchli mavsumiy o'zgarishlarni ko'rsatmoqda |url=https://archive.org/details/science_2018-06-08_360_6393/page/1093 |date=Iyun 8, 2018 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=360 |issue=6393 |pages=1093–1096 |doi=10.1126/science.aaq0131 |pmid=29880682 |bibcode=2018Sci...360.1093W |doi-access=free |hdl=10261/214738 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SCI-20180608c&quot;&gt;{{cite journal |author=Eigenbrode, Jennifer L. |author-link1=Jennifer Eigenbrode|display-authors=etal |title=Gale kraterida, Marsda 3-milliard yillik loytoshlarda saqlangan organik moddalar |url=https://archive.org/details/science_2018-06-08_360_6393/page/1096 |date=Iyun 8, 2018 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=360 |issue=6393 |pages=1096–1101 |doi=10.1126/science.aas9185 |pmid=29880683 |bibcode=2018Sci...360.1096E |doi-access=free |hdl=10044/1/60810 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; Metan [[serpentinit|serpentinizatsiya]]{{efn|name=serpentinizatsiya}} deb nomlanuvchi biologik bo'lmagan jarayon orqali hosil bo'lishi mumkin, bu jarayon suv, karbonat angidrid va Marsda keng tarqalgan [[olivin]] mineralini o'z ichiga oladi.&lt;ref name=&quot;olivine&quot;&gt;{{cite journal |author1=Oze, C. |author2=Sharma, M. |title=Olivin bo'lsa, gaz bo'ladi: Marsda serpentinizatsiya va metanning abiogen ishlab chiqarilishi |journal=Geophysical Research Letters |year=2005 |volume=32 |issue=10 |page=L10203 |doi=10.1029/2005GL022691 |bibcode=2005GeoRL..3210203O|s2cid=28981740 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Marsdagi metan uchun [[metanogen]] mikroblar, masalan, yer osti bakteriyalari ham javobgar bo'lishi mumkinligi haqida taxminlar mavjud; ammo bunday hayot shakllari mavjudligiga boshqa hech qanday dalil yo'q.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Yung |first1=Yuk L. |last2=Chen |first2=Pin |last3=Nealson |first3=Kenneth |last4=Atreya |first4=Sushil |last5=Beckett |first5=Patrick |last6=Blank |first6=Jennifer G. |last7=Ehlmann |first7=Bethany |last8=Eiler |first8=John |last9=Etiope |first9=Giuseppe |last10=Ferry |first10=James G. |last11=Forget |first11=Francois |last12=Gao |first12=Peter |last13=Hu |first13=Renyu |last14=Kleinböhl |first14=Armin |last15=Klusman |first15=Ronald |date=2018 |title=Marsdagi metan va yashashga layoqatlilik: Muammolar va javoblar |journal=Astrobiology |volume=18 |issue=10 |pages=1221–1242 |doi=10.1089/ast.2018.1917 |pmc=6205098 |pmid=30234380 |bibcode=2018AsBio..18.1221Y }}&lt;/ref&gt;

Metan sayyora bo'yicha [[In situ resurslardan foydalanish#Mars|in situ resurslardan foydalanish]] orqali uni sintez qilish imkoniyati tufayli kelajakdagi [[Marsga insoniy missiya|Mars missiyalarida]] mumkin bo'lgan [[raketa yoqilg'isi]] sifatida taklif qilingan.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.spaceflightinsider.com/organizations/space-exploration-technologies/elon-musk-shows-off-interplanetary-transport-system/ |title=Elon Musk Sayyoralararo Transport Tizimini namoyish etmoqda |publisher=Spaceflight Insider |last=Richardson |first=Derek |date=Sentyabr 27, 2016 |access-date=Oktyabr 3, 2016 |archive-date=Oktyabr 1, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001225649/http://www.spaceflightinsider.com/organizations/space-exploration-technologies/elon-musk-shows-off-interplanetary-transport-system/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Sabatyer reaksiyasi|Sabatyer metanlash reaksiyasi]] ning moslashuvi aralash katalizator qatlami va bitta reaktorda [[Suv-gaz siljishi reaksiyasi#Teskari suv-gaz siljishi|teskari suv-gaz siljishi]] bilan Marsda mavjud bo'lgan xom ashyolardan metan va [[kislorod]] ishlab chiqarish uchun ishlatilishi mumkin, [[Mars tuprog'i|Mars er osti]] suvi va [[Mars atmosferasi|Mars atmosferasi]] dagi [[karbonat angidrid]] dan foydalanadi.&lt;ref name=&quot;zubrin20121215&quot; /&gt;

=== Titan ===
[[File:PIA22481-SaturnMoon-Titan-Lakes-20170911.jpg|thumb|{{center|Titan ko'llari (2017 yil 11 sentyabr)}}]]
{{main|Titan atmosferasi}}

Metan [[Saturn]] ning eng katta oyi [[Titan (oy)|Titan]] da katta miqdorda aniqlangan. U [[Titan atmosferasi|uning atmosferasi]] ning muhim qismini tashkil qiladi va uning yuzasida suyuq holatda ham mavjud bo'lib, u Titanning [[Titan ko'llari|keng ko'llari]] dagi suyuqlikning asosiy qismini tashkil qiladi, ulardan ikkinchi eng kattasi [[Ligeia Mare]] tarkibi bo'yicha deyarli sof metan ekanligiga ishoniladi.&lt;ref name = &quot;MethaneJPL2016&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=6440 | title = Cassini Titan dengizida metanni o'rganmoqda | date = 2016-04-26 | website = Jet Propulsion Laboratory News }}&lt;/ref&gt;

Titan da barqaror suyuq metan ko'llarining mavjudligi, shuningdek, Titan yuzasining juda faol kimyoviy va organik birikmalarga boy bo'lishi, olimlarni Titan ko'llarida hayot mavjudligi imkoniyatini ko'rib chiqishga olib keldi, bu erda metanni Yerdagi hayot uchun suv o'rniga erituvchi sifatida&lt;ref name=methanesolvent&gt;{{cite book |author1=Committee on the Limits of Organic Life in Planetary Systems |author2=Committee on the Origins and Evolution of Life |author3=National Research Council |year=2007 |url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11919&amp;page=74 |title=Sayyora tizimlarida organik hayot chegaralari |publisher=The National Academies Press |page=74|doi=10.17226/11919 |bibcode=2007nap..book11919N |isbn=978-0-309-10484-5 }}&lt;/ref&gt; va atmosferadagi vodorodni [[asetilen]] bilan energiya olish uchun ishlatadi.&lt;ref name=mckay&gt;{{cite journal|journal = Icarus|volume= 178|issue = 1|pages = 274–276|date= 2005|doi = 10.1016/j.icarus.2005.05.018|title = Titan yuzasida suyuq metanda metanogen hayotning imkoniyatlari|last1=McKay |first1=C. P. |last2=Smith |first2=H. D. |bibcode=2005Icar..178..274M|url= https://zenodo.org/record/1259025}}&lt;/ref&gt;

==Tarix==
[[File:ETH-BIB-Volta, Alessandro (1745-1827)-Portrait-Portr 02303.tif|thumb|[[Alessandro Volta]]]]

Metanning kashf etilishi [[Italiyaliklar|italyan]] fizigi [[Alessandro Volta]] ga tegishli bo'lib, u uning ko'plab xususiyatlarini, jumladan [[yonish chegarasi]] va chirigan organik moddalardan kelib chiqishini tavsiflagan.&lt;ref name=&quot;Volta&quot;&gt;Volta, Alessandro (1777) [https://www.europeana.eu/portal/en/record/9200332/BibliographicResource_3000123618397.html ''Signor Don Alessandro Volta ... Sull' Aria Inflammable Nativa Delle Paludi xatlari''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181106200036/https://www.europeana.eu/portal/en/record/9200332/BibliographicResource_3000123618397.html|date=Noyabr 6, 2018}} [Signor Don Alessandro Voltaning ... botqoqlarning yonuvchan havosi haqidagi xatlari], Milan, Italiya: Giuseppe Marelli.&lt;/ref&gt;

Volta dastlab uning do'sti otasi Karlo Juzeppe Kampi tomonidan botqoqlarda &quot;yonuvchan havo&quot; mavjudligi haqidagi xabarlardan ilhomlangan. 1776 yil noyabrda [[Italiya]] va [[Shveytsariya]] chegarasidagi [[Maggiore ko'li]] ga baliq oviga borganida, u yaqin atrofdagi botqoqlarda pufakchalar mavjudligini payqadi va uni tekshirishga qaror qildi. Volta botqoqdan ko'tarilgan [[botqoq gazi|gazni]] yig'di va agar olov yoki uchqun ta'sirida bo'lsa, gaz alangalanishini ko'rsatdi.&lt;ref name=&quot;Volta&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Sethi |first=Anand Kumar |url=https://books.google.com/books?id=WCrRDAAAQBAJ |title=Yevropalik Edisonlar: Volta, Tesla va Tigerstedt |date=2016-08-09 |publisher=Springer |isbn=978-1-137-49222-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Volta &quot;yonuvchan havo&quot; haqida shunga o'xshash kuzatuvlar ilgari ilmiy adabiyotlarda, jumladan [[Benjamin Franklin]] tomonidan yozilgan maktubda ham bo'lganligini ta'kidlaydi.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Founders Online: Benjamin Franklyndan Jozef Pristliyga, 1774 yil 10 aprel |url=https://founders.archives.gov/documents/Franklin/01-21-02-0078 |access-date=2024-09-27 |website=founders.archives.gov |language=en}}&lt;/ref&gt;

1812 yilgi [[Felling kon halokatlari#1812 yilgi falokat|Felling konidagi falokat]] da 92 kishi halok bo'lgach, ser [[Humphry Davy]] qo'rqinchli [[kon gazi]] aslida metan ekanligini aniqladi.&lt;ref&gt;{{Cite book| publisher = London, Whittaker and Co.| last = Holland| first = John| title = Qazilma yoqilg'i, konlar va Buyuk Britaniyaning ko'mir savdosining tarixi va tavsifi| access-date = May 16, 2021| date = 1841| url = http://archive.org/details/historyanddescr01hollgoog|pages=271–272}}&lt;/ref&gt;

&quot;Metan&quot; nomi 1866 yilda nemis kimyogari [[August Vilgelm fon Hofmann]] tomonidan kiritilgan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hofmann |first1=A. W. |title=Fosfor trixloridining aromatik monoaminlarning tuzlariga ta'siri to'g'risida |journal=Proceedings of the Royal Society of London |date=1866 |volume=15 |pages=54–62 |jstor=112588 |bibcode=1866RSPS...15...54H }}; see footnote on pp. 57–58&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;McBride, James Michael (1999) [http://chem125-oyc.webspace.yale.edu/125/history99/5Valence/Nomenclature/alkanenames.html &quot;Oddiy alkanlar uchun tizimli nomlarning ishlab chiqilishi&quot;]. Kimyo departamenti, Yel universiteti (New Haven, Connecticut). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120316080546/https://webspace.yale.edu/chem125/125/history99/5Valence/Nomenclature/alkanenames.html |date=Mart 16, 2012 }}&lt;/ref&gt; Bu nom [[Metanol#Tarix|metanol]] dan olingan.

==Etimologiya==
Etimologik jihatdan, ''metan'' so'zi alkanlar oilasiga mansub moddalarni bildiruvchi kimyoviy qo'shimcha &quot;''[[-ane]]''&quot; dan va ''metil'' so'zidan tuzilgan bo'lib, u nemischa {{lang|de|Methyl}} (1840) yoki to'g'ridan-to'g'ri fransuzcha {{lang|fr|méthyle}} dan olingan bo'lib, bu fransuzcha {{lang|fr|méthylène}} (inglizcha &quot;methylene&quot; ga mos keladi) ning orqa shakli bo'lib, uning ildizi [[Jan-Batist Dumas]] va [[Eugène-Melchior Péligot]] tomonidan 1834 yilda yunoncha {{lang|grc|μέθυ}} {{lang|grc-Latn|méthy}} (sharob) (inglizcha &quot;mead&quot; bilan bog'liq) va {{lang|grc|ὕλη}} {{lang|grc-Latn|hýlē}} (&quot;o'rmon&quot; degan ma'noni anglatadi) dan yasalgan. Radikal bu nom bilan atalgan, chunki u birinchi marta [[metanol]] da aniqlangan, bu alkogol birinchi marta yog'och distillash orqali ajratilgan. ''-ane'' kimyoviy qo'shimchasi ''-ine'' koordinatsion kimyoviy qo'shimchasidan kelib chiqqan bo'lib, u lotincha ayollik qo'shimchasi ''-ina'' dan olingan bo'lib, u abstraktlarni ifodalash uchun qo'llaniladi. &quot;-ane&quot;, &quot;[[-ene]]&quot;, &quot;[[-one]]&quot; va boshqalarning koordinatsiyasi 1866 yilda nemis kimyogari [[August Vilgelm fon Hofmann]] tomonidan taklif qilingan.&lt;ref&gt;{{OEtymD|methane}}&lt;/ref&gt;

===Qisqartmalar===
{{chem2|CH4}}-C qisqartmasi metan massasi tarkibidagi uglerod massasini anglatishi mumkin va metan massasi har doim {{chem2|CH4}}-C massasining 1.33 barobarini tashkil qiladi.&lt;ref name=&quot;methane-c&quot;&gt;{{Cite web |last=Jayasundara |first=Susantha |date=Dekabr 3, 2014 |title=Issiqxona gazlarini CH4Kg/ga va CH4-C Kg/ga sifatida ifodalashda farq bormi? |url=https://www.researchgate.net/post/Is_there_is_any_difference_in_expressing_greenhouse_gases_as_CH4Kg_ha_and_CH4-C_Kg_ha |access-date=Avgust 26, 2020 |website=ResearchGate |archive-date=Oktyabr 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001032525/https://www.researchgate.net/post/Is_there_is_any_difference_in_expressing_greenhouse_gases_as_CH4Kg_ha_and_CH4-C_Kg_ha |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;epa-ag&quot;&gt;{{Cite web |date=Noyabr 26, 2019 |title=Qishloq xo'jaligidan karbonat angidrid, metan va azot oksidi chiqindilarini hisoblash uchun Davlat inventarizatsiya vositasi uchun foydalanuvchi qo'llanmasi |url=https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-12/documents/ag_module_users_guide.pdf |access-date=Avgust 26, 2020 |website=US EPA |archive-date=Oktyabr 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001032523/https://www.epa.gov/sites/default/files/2017-12/documents/ag_module_users_guide.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; {{chem2|CH4}}-C, shuningdek, metan-uglerod nisbatini ham anglatishi mumkin, bu massa bo'yicha 1.33 ni tashkil qiladi.&lt;ref name=&quot;mcratio&quot;&gt;{{Cite web |title=CH4-C nimani anglatadi? – CH4-C ta'rifi – CH4-C Metan-uglerod nisbatini anglatadi |url=http://acronymsandslang.com/definition/7726964/CH4_C-meaning.html |access-date=Avgust 26, 2020 |website=acronymsandslang.com |archive-date=April 11, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411192614/http://acronymsandslang.com/definition/7726964/CH4_C-meaning.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Atmosfera miqyosidagi metan odatda teragramlarda (Tg {{chem2|CH4}}) yoki millionlab metrik tonnalarda (MMT {{chem2|CH4}}) o'lchanadi, ular bir xil narsani anglatadi.&lt;ref name=&quot;epa90-20&quot;&gt;{{Cite web |last=Havo va radiatsiya idorasi, AQSh EPA |date=Oktyabr 7, 1999 |title=AQSh metan chiqindilari 1990–2020: inventarizatsiyalar, prognozlar va kamaytirish imkoniyatlari (EPA 430-R-99-013) |url=https://www.ourenergypolicy.org/wp-content/uploads/2013/07/EPA-Methane-Emissions-1990-2020.pdf |access-date=Avgust 26, 2020 |website=ourenergypolicy.org |archive-date=Oktyabr 26, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026213938/https://www.ourenergypolicy.org/wp-content/uploads/2013/07/EPA-Methane-Emissions-1990-2020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Nanomol (nmol, molning milliarddan biri), [[Mol (birlik)|mol]], [[kilogramm]] va [[gramm]] kabi boshqa standart birliklar ham qo'llaniladi.

==Xavfsizlik==
Metan [[bo'g'uvchi gaz]] dir, ya'ni u zaharli emas va asosiy sog'liq uchun xavf etarli darajada yuqori konsentratsiyalarda kislorodni siqib chiqarishdir, bu [[bo'g'ilish]] dan o'limga olib kelishi mumkin. Havoda 5% konsentratsiyada tizimli toksiklik aniqlanmagan.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;&gt;{{Cite web |website=[[PubChem]] |title=Metan |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/297}}&lt;/ref&gt;

Metan oddiy atrof-muhit haroratida juda tez alangalanadigan gazdir.&lt;ref name=&quot;PubChem&quot;/&gt; U havo bilan [[portlovchi]] aralashmalar hosil qilishi mumkin. Metan gaz portlashlari ko'plab halokatli kon ofatlariga sabab bo'ladi.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Dozolme |first=Philippe |title=Keng tarqalgan kon avariyalari |work=About.com Money |url=http://mining.about.com/od/Accidents/a/Common-Mining-Accidents.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111173049/http://mining.about.com/od/Accidents/a/Common-Mining-Accidents.htm |archive-date=Noyabr 11, 2012 |access-date=Noyabr 7, 2012 |publisher=About.com}}&lt;/ref&gt; Metan gaz portlashi 2010 yil 5 aprelda G'arbiy Virjiniyadagi [[Upper Big Branch kon halokati|Upper Big Branch ko'mir koni halokati]] ga sabab bo'lib, 29 kishi halok bo'ldi.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Messina |first1=Lawrence |last2=Bluestein |first2=Greg |name-list-style=amp |date=April 8, 2010 |title=Fed rasmiysi: Hali ham G'arbiy Virjiniya konini qutqarish uchun erta |url=https://news.yahoo.com/s/ap/us_mine_explosion |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408145839/http://news.yahoo.com/s/ap/us_mine_explosion |archive-date=April 8, 2010 |access-date=April 8, 2010 |publisher=News.yahoo.com}}&lt;/ref&gt; [[Tabiiy gazning tasodifiy chiqishi]] [[xavfsizlik muhandisligi]] sohasida ham katta e'tibor markazida bo'lgan, chunki o'tmishdagi tasodifiy chiqishlar [[reaktiv yong'in]] ofatlarining shakllanishiga olib kelgan.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Osman |first1=Karim |last2=Geniaut |first2=Baptiste |last3=Herchin |first3=Nicolas |last4=Blanchetierre |first4=Vincent |date=2015 |title=O'rta oqimli gaz sanoatida sodir bo'lgan halokatli hodisalardan so'ng kuzatilgan zararlarni oqibatlarni modellashtirish vositalari bilan solishtirish |url=https://www.icheme.org/media/8675/paper-11-hazards-25.pdf |journal=Symposium Series |volume=160 |issue=25 |access-date=1 July 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Joaquim Casal |author2=Mercedes Gomez-Mares |author3=Miguel Munoz |author4=Adriana Palacios |title=Reaktiv yong'inlar: 'kichik' yong'in xavfi? |journal=Chemical Engineering Transactions |date=May 2012 |volume=26 |pages=13–20 |doi=10.3303/CET1226003 }}&lt;/ref&gt;

==Yana qarang==
{{Div col|colwidth=30em|content=
* [[2007 Zasyadko kon halokati]]
* [[Abiogen neft kelib chiqishi]]
* [[Aerob metan ishlab chiqarish]]
* [[Anaerob hazm qilish]]
* [[Anaerob nafas olish]]
* [[Arktika metan chiqindilari]]
* [[Atmosfera metani]]
* [[Biogaz]]
* [[Ko'mir neft nuqtasi oqishi maydoni]]
* [[Energiya zichligi]]
* [[Qochqin gaz chiqindilari]]
* [[Global Metan Tashabbusi]]
* [[Thomas Gold]]
* [[Halometan]], galogenlangan metan hosilalari.
* [[Vodorod aylanishi]]
* [[Sanoat gazi]]
* [[Kivu ko'li]] (umumiyroq: [[limnik otilish]])
* [[To'g'ri zanjirli alkanlar ro'yxati]]
* [[Metanlash]]
* [[Metan chiqindilari]]
* Marsdagi metan:
** [[Mars atmosferasi#Metan|atmosfera]]
** [[Mars iqlimi#Metan mavjudligi|iqlim]]
* [[Metanogen]], metan ishlab chiqaradigan [[archaea]].
* [[Metanogenez]], metan ishlab chiqaradigan [[mikroblar]].
* [[Metanotrof]], metan bilan o'sadigan [[bakteriyalar]].
* [[Metil guruhi]], metan bilan bog'liq funksional guruh.
}}

== Tushuntirish eslatmalari ==
{{notelist
| notes = {{efn |name=serpentinizatsiya |Ko'plab [[serpentinit|''serpentinizatsiya'']] reaksiyalari mavjud. [[Olivin]] [[forsterit]] va [[fayalit]] o'rtasidagi qattiq eritma bo'lib, uning umumiy formulasi {{chem2|(Fe,Mg)2SiO4}}. Olivindan metan hosil qiluvchi reaksiya quyidagicha yozilishi mumkin: ''Forsterit + Fayalit + Suv + Karbonat kislotasi → Serpentin + Magnetit + Metan'', yoki (muvozanatlashgan shaklda):
:{{chem2|18 Mg2SiO4 + 6 Fe2SiO4 + 26 H2O + CO2 → 12 Mg3Si2O5(OH)4 + 4 Fe3O4 + CH4}} }}}}

== Manbalar ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=Rasul&gt;{{Cite journal |doi= 10.1016/j.cplett.2011.10.020 |title=Giperkoordinatsiyali karboniy ionlari va ularning bor analoglarini qiyosiy o'rganish: Spektroskopistlar uchun muammo |journal=Chemical Physics Letters |volume=517 |issue=1 |pages=1–8 |year=2011 |last1=Rasul |first1=G. |last2=Surya Prakash |first2=G.K. |last3=Olah |first3=G.A. |bibcode=2011CPL...517....1R}}&lt;/ref&gt;
}}

== Keltirilgan manbalar ==
*{{cite book |ref=Haynes| editor= Haynes, William M. | date = 2016| title = Kimyo va fizika bo'yicha CRC qo'llanmasi | edition = 97th | publisher = [[CRC Press]] | isbn = 978-1-4987-5429-3}}

==Tashqi havolalar==
{{Commons}}
{{Wiktionary|metan}}
* [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_methane.htm Metan] ''[[The Periodic Table of Videos]]'' da (Nottingem universiteti)
* [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0291.htm Xalqaro kimyoviy xavfsizlik kartasi 0291]
* [https://web.archive.org/web/20040206225737/https://marine.usgs.gov/fact-sheets/gas-hydrates/title.html Gaz (Metan) Gidratlari – Yangi chegara] – [[Amerika Qo'shma Shtatlari Geologik xizmati]] (arxivlangan 2004 yil 6 fevral)
* {{cite journal|doi=10.1016/S0920-5861(00)00456-9|title=Metanni foydaliroq kimyoviy moddalar va yoqilg'ilarga katalitik aylantirish: 21-asr uchun muammo|journal=Catalysis Today|volume=63|issue=2–4|pages=165–174|year=2000|last1=Lunsford|first1=Jack H.}}
* [https://www.cdc.gov/niosh/mining/UserFiles/works/pdfs/2006-127.pdf CDC – Konlarda metanni nazorat qilish bo'yicha qo'llanma] (PDF)

{{Alkanlar}}
{{Yoqilg'i gazi}}
{{Tashqi fazoda aniqlangan molekulalar}}
{{Guruh bo'yicha gidridlar}}
{{Authority control}}

[[Category:Metan| ]]
[[Category:Anaerob hazm qilish]]
[[Category:Yoqilg'i gazi]]
[[Category:Yoqilg'ilar]]
[[Category:Gazsimon signal molekulalari]]
[[Category:Issiqxona gazlari]]
[[Category:Sanoat gazlari]]
[[Category:1 uglerod atomiga ega organik birikmalar]]

&lt;!--
========================================
Ushbu tarjima Maxmud Hojiev tomonidan tayyorlangan.
Tarjima va moslashtirish: Maxmud Hojiev
========================================
--&gt;

&lt;div style=&quot;text-align:center; font-size:85%; color:#777; margin-top:20px;&quot;&gt;
'''Ushbu maqola tarjimasi Maxmud Hojiev tomonidan tayyorlangan.'''
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>m4vfipxgeisye0ab2tuapofwt97y9vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mozori-Sharif</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531037</id>
    <revision>
      <id>6273065</id>
      <parentid>6183788</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>6273065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42869" sha1="ibpkdyxrlvfcw7igd90dh79c0msv3am" xml:space="preserve">{{Bilgiquti aholi punkti 
| nomi = Mozori Sharif
| tasvir = {{Fotomontaj
| photo1a = Nowruz in northern Afghanistan-2011 (cropped).jpg
| photo2a = Masjid Sabz Balkh Mazar-e Sharif Afghanistan.jpg
| photo2b = Burqa, Shrine of Hazrat Ali or The blue mosque.jpg
| photo3a = Mazar-i-Sharif Madrassah.jpg
| photo3c = Mazar sharif street.jpg
| photo4a = Rowza Shrine Hazrat Ali Mazar-e Sharif Afghanistan.jpg
| photo4c = 
| size = 266
| spacing = 2
| color = white
| border = 0
}}
| mavqe = shahar
| mamlakat = Afgʻoniston
| mintaqa turi = viloyat
| mintaqa = Balx viloyati
| jadvalda mintaqa =
| tuman turi =
| tuman =
| jadvalda tuman =
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
| gerb =
| bayroq =
| lat_dir = N|lat_deg= 35|lat_min= 42|lat_sec=0
| lon_dir = E|lon_deg= 67|lon_min= 07|lon_sec=0
| CoordAddon = 
| CoordScale =          
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = hokim
| rahbar = Abdulhaq Xurramiz
| asos solingan =
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri =
| maydon = 83
| balandlik turi = 357
| AP markazi balandligi =
| iqlim =
| rasmiy til = 
| aholi =  500 207 kishi&lt;ref name=nsia/&gt; 
| sanalgan yil = 2021-yil
| zichlik = 
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = 
| DST =
| telefon kodi =
| pochta indeksi =
| pochta indekslari =
| sayt = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
| Commons turkumi = 
}}

[[Tasvir:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|right|[[Moviy masjid]]]]
'''Mozori-Sharif''' ({{lang-prs|مزارشریف}}) — aholi soni boʻyicha [[Afgʻoniston]]ning toʻrtinchi yirik shahri boʻlib, 2021-yilda aholi soni taxminan 500 207 kishini tashkil qiladi&lt;ref name=nsia/&gt;. [[Balx viloyati]]ning maʼmuriy markazi. Sharqda [[Kunduz (shahar)|Qunduz]], janubi-sharqda [[Kobul (shahar)|Kobul]], janubi-gʻarbda [[Hirot]], shimolda [[Termiz]] shaharlari bilan avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan. Shahar Oʻzbekiston chegarasidan {{convert|55|km|mi|abbr=on}} uzoqlikda joylashgan. Mozori-Sharif, shuningdek, mashhur ziyoratgohlari, shuningdek, islomiy va yunon arxeologik yodgorliklar tufayli sayyohlarni jalb qiladi. Qadimiy [[Balx| Balx shahri]] ham yaqin.

Mozori-Sharif atrofidagi hudud tarixan Xurosonning bir qismi boʻlib, asrlar davomida [[Tohiriylar davlati|Tohiriylar]], [[Safforiylar davlati|Safforiylar]], [[Somoniylar davlati|Somoniylar]], [[Gʻaznaviylar]], [[Gʻuriylar]], [[Hulokuiylar davlati|Elxoniylar]], [[Temuriylar]], [[Buxoro xonligi]] va [[Durroniylar davlati|Durroniylar]] (1751-yildan) tomonidan nazorat qilingan. 1849-yilda Afgʻoniston mustaqil boʻlgunga qadar shahar bir nechta mahalliy hukmdorlar qoʻl ostida boʻldi.

Oʻrta asrda Mozori-Sharif oʻrnida kichik Xayron qishlogʻi (keyinchalik Xoʻja-Xayron) boʻlgan. Naqlga koʻra, bu yerga [[Alife|Hazrat Ali]] koʻmilgan. 1481—1482-yillarda u yerga [[Moviy masjid]] (Hazrat Ali maqbarasi) qurilgach, ziyoratgohga aylangan.

Mozori-Sharif — Baqtriya iqtisodiy-geografik rayonining yirik hunarmandchilik, savdo, sanoat shahri va transport yoʻllari punkti. Mashina taʼmirlash va metallsozlik, oziq-ovqat (shakarqand, un, yogʻmoy), toʻqimachilik (ip gazlama va shoyi), teri oshlash, paxta tozalash, [[gʻisht]] va oyna korxonalari bor. Issiklik elektr stansiyasi va azotli oʻgʻitlar zavodi qurilgan. Gilam toʻqiladi. Hunarmandchilikda shoyi va ip gazlama, doʻppi, uy-roʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi. Shaharda [[Qorakoʻl (moʻyna)|qorakoʻl teri]], jun, don, meva, yongʻoq va koʻncharm bilan savdo qilinadi. Mozori-Sharif shahridan janubi-gʻarbda yirik oltingugurt koni bor&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

Mozori Sharif Afgʻoniston shimolidagi mintaqaviy markaz boʻlib, Oʻzbekiston va [[Tojikiston]]ga yaqin joylashgan. Bu yerda [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti|xalqaro aeroport]] ham faoliyat koʻrsatadi. U barcha Afgʻoniston viloyatlari markazlari ichida eng oʻzlashtirilgan yerlarga (91%) ega&lt;ref&gt;{{veb manbasi|title=The State of Afghan Cities Report 2015|url=http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|access-date=21 October 2015|ref=UN-Habitat|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111658/http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|archive-date=31 October 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ega va u munitsipalitet chegarasidan tashqarida joylashgan, lekin kattaroq shahar hududining bir qismini tashkil etuvchi qoʻshimcha qurilish maydoniga ega. Bu, shuningdek, dengiz sathidan taxminan {{convert|357|m|ft|0}} balandlikda joylashgan mamlakatdagi eng pastgi nuqtada joylashgan yirik shahardir. Shahar [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushi]] va undan keyingi [[Afgʻonistonda fuqarolar urushi (1992–1996)|fuqarolar urushi]] davrida mamlakatning boshqa yirik shaharlarida sodir boʻlgan vayronagarchiliklardan xalos boʻlgan va uzoq vaqt davomida mamlakatdagi eng xavfsiz shaharlardan biri hisoblangan&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/02/afghanistan-mazar-sharif-united-nations|title=Afghanistan: when gentle Mazar-e-Sharif erupted in violence|first=Jon|last=Boone|date=2 April 2011|website=the Guardian|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

2021-yil 14-avgustda Mozori-Sharif [[Tolibon]] jangarilari tomonidan bosib olindi va bu [[Tolibon hujumi (2021)|Tolibonning 2021-yilgi keng qamrovli hujumi]] doirasida bosib olingan yigirma beshinchi viloyat markaziga aylandi.

==Etimologiyasi==

''Mozori Sharif'' [[nom]]&lt;nowiki/&gt;i „muqaddas qabr“ degan maʼnoni anglatadi, bu nom paygʻambar [[Muhammad]]ning amakivachchasi, kuyovi va hamrohi [[Ali|Hazrati Ali ibn Abu Tolibning]] qabriga ishoradir. Maqbara shahar markazidagi [[Moviy masjid|Ali ziyoratgohi]] yoki Moviy masjid deb nomlanuvchi katta, ko‘k koshinli ziyoratgoh va masjidda joylashgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.cbc.ca/news/background/afghanistan/mazaresharif.html|title=The heartbreak of Mazar-e-Sharif|date=January 27, 2004|work=CBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128191245/http://www.cbc.ca/news/background/afghanistan/mazaresharif.html |archive-date=January 28, 2013 }}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
=== Qadimgi tarixi ===

[[Ahamoniylar davlati|Ahamoniylar]] bu hududni miloddan avvalgi &lt;nowiki&gt;VI&lt;/nowiki&gt; asrdan boshlab boshqargan. [[Aleksandr|Aleksandr Makedonskiy]] bu hududni zabt etdi, biroq vafotidan keyin [[Salavkiylar|Salavkiylar davlati]] tarkibiga qoʻshildi. Salavkiylar davlatining tanazzulga yuz tutishi [[Yunon-Baqtriya podsholigi]] vujudga kelishiga olib keldi. Miloddan avvalgi 130-yillarda [[saklar]] bu hududni egalladi va Yunon-Baqtriya podsholigi quladi. [[Yuyechji]]lar Mozori-Sharif va uning atrofidagi hududlarni egallab olishdi, bu esa [[Kushon podsholigi]]ning vujudga kelishiga olib keldi. Kushonlar qulagandan keyin [[Sosoniylar davlati|sosoniylar]] bu hududni nazorat qildilar. Musulmonlar 651-yilda Mozori-Sharifgacha yetib keldi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=International Dictionary of Historic Places, Volume 5: Asia and Oceania|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|year=1996|isbn=1-884964-04-4|editor-last=Schellinger|editor-first=Paul|location=Chicago|pages=578–579|editor-last2=Salkin|editor-first2=Robert}}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;nowiki&gt;IX&lt;/nowiki&gt; asrdan 1919-yilgacha ===
Mozori-Sharif atrofidagi hudud tarixan [[Katta Xuroson]] tarkibiga kirgan va [[Tohiriylar davlati|Tohiriylar]], soʻngra [[Safforiylar davlati|Safforiylar]], [[Somoniylar davlati|Somoniylar]], [[Gʻaznaviylar]], [[Gʻuriylar]], [[Hulokuiylar davlati|Elxoniylar]], [[Temuriylar]] va [[Buxoro xonligi]] tomonidan boshqarilgan. Naqlga koʻra, Mozori-Sharif shahri bir tush sababli bunyod etilgan. &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asr boshlarida mahalliy mullalardan biri tush koʻrib, hazrati [[Ali|Ali ibn Abu Tolibning]] [[Balx|Balx shahri]] yaqinida yashirincha dafn etilganini maʼlum qiladi.

[[File:Mazar-i-Sharif &amp; Band-e-Amir Fan.jpg|thumb|Mozori-Sharif shahri va atrofining [[Xalqaro kosmik stansiya|XKSdan koʻrinishi, 2016-yil]]

Mashhur [[Jaloliddin Rumiy]] ham shu hududda tugʻilgan, biroq koʻplab tarixiy shaxslar singari uning aniq tugʻilgan joyini maʼlum emas. Uning otasi Baho Valad birinchi xalifa [[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakr]] avlodidan boʻlib, mashhur faylasufning ukasi Ahmad Gʻazzoliy gʻoyalari taʼsirida bo‘lgan. Baho Valadning vaʼzlari nashr etilgan va hozirgacha „Ilohiy ilmlar“ (Maorif) sifatida mavjud. Rumiy 1273-yilda vafotidan oldin „Masnaviy“ deb nomlangan oltita tasavvufiy sheʼr va ertak kitobini yozib tugatdi.

[[Saljuqiylar imperiyasi|Saljuqiylar]] sultoni [[Sanjar|Ahmad Sanjar]] &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asrda tadqiqotlar amalga oshirib, Ali dafn etilgan joy atrofida shahar va ziyoratgoh qurishni buyurdi. &lt;nowiki&gt;XIII&lt;/nowiki&gt; asrda esa [[Chingizxon]] boshchiligidagi moʻgʻullar tomonidan vayron etiladi. Mozor keyinchalik qayta tiklangan boʻlsa-da, qoʻshnisi Balx soyasida qolardi. Oʻn toʻqqizinchi asrda, drenaj tizimining yoʻqligi va mintaqaning zaif iqtisodiyoti tufayli, hududdagi ortiqcha suv aholi punktlari yaqinidagi koʻplab gektar yerlarni suv bosdi va mintaqada bezgak epidemiyasini keltirib chiqardi. Shu tariqa Shimoliy Markaziy Afgʻoniston hukmdori poytaxtni Mozori-Sharif shahridan koʻchirishga qaror qildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.afghanmagazine.com/april98/journey/balkh.html|title=Balkh: The Land of Hopes|author=Daud Saba|year=1998|website=www.afghanmagazine.com|access-date=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20010415205227/http://www.afghanmagazine.com/april98/journey/balkh.html|archive-date=15 April 2001|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Shahar [[Amudaryo]]ning janubidagi mintaqa bilan birga taxminan 1751-yilda [[Durroniylar davlati]] tarkibiga kirdi (biroq mintaqaning aksariyat qismi mustaqil oʻzbek hokimlar tomonidan nazorat qilingan). 1788—1790-yillardagi Buxoro-Durroniy urushidan soʻng Qilich Alibek [[Xulm (shahar)|Xulmiy]] Balxdan Oybek [[Saygʻon tumani|Saygʻon]], Kahmard, Darrayi-Suf va [[Qunduz viloyati|Qunduzgacha]] choʻzilgan kichik imperiya tuzdi&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Noelle|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=ylTi-e2C_0IC|title=State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863)|date=2012-06-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-60317-4|language=en}}&lt;/ref&gt;. 1817-yilda u vafot etgach, Balx va Mozori-Sharif shahri Aqchaga qaram boʻlgan mustaqil shahar-davlatga aylanadi. 1837-yil noyabrida buxoroliklar shaharni bosib olishadi, ammo Balx hali ham muxtoriyatni saqlab qola oldi&lt;ref name=&quot;:342&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Noelle|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=ylTi-e2C_0IC|title=State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863)|date=2012-06-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-60317-4|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The &quot;Ancient Supremacy&quot;: Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731-1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}&lt;/ref&gt;. 1849-yilda shahar bosib olindi va Afgʻonistonga qoʻshib olindi.

=== &lt;nowiki&gt;XX&lt;/nowiki&gt; asr oxiri ===
1980-yillarda [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushi]] davrida Mozori-Sharif [[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] uchun strategik ahamiyatga ega boʻlgan, chunki ular bu aeroportdan turib [[mujohid]]larga havo hujumlari uyushtirgan. Mozori-Sharif shimoldagi Sovet hududi, ayniqsa [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|OʻzSSRga]] olib boruvchi yoʻllar bilan bogʻlangan asosiy shahar ham edi. Sovetlar qoʻllovidagi afgʻon armiyasining garnizoni sifatida shahar general [[Abdul Rashid Doʻstum|Abdulrashid Doʻstum]] qoʻmondonligi ostida edi. Hizbi Vahdat va Jamiyati Islomiy mujohid jangarilari shaharni egallashga harakat qilishdi, biroq bu hujumlar armiya tomonidan qaytarildi. Doʻstum 1992-yilning 19-martida Muhammad Najibullo hukumatiga qarshi isyon koʻtarib, hukumat qulashidan oldin oʻzining Junbishi Milliy partiyasi va armiyasini tuzdi. Ertasi kuni partiya shaharni egallab oldi. Keyinchalik Mozori-Sharif Doʻstum hukmronligi ostidagi Afgʻoniston shimolidagi nisbatan barqaror va dunyoviy proto-davlatning [[De facto|de-fakto]] poytaxtiga aylandi. Shahar tinch va farovon boʻlib qoldi, Afgʻonistonning qolgan qismi esa parchalanib ketdi va asta-sekin fundamentalist [[Tolibon]] kuchlari tomonidan bosib olindi&lt;ref&gt;''The Last Warlord: The Life and Legend of Dostum, the Afghan Warrior Who Led US Special Forces to Topple the Taliban Regime'' by Brian Glyn Williams, 2013&lt;/ref&gt;. Shahar oʻsha paytda „Afgʻonistonning kaltaklangan tojidagi yaltiroq marvarid“ deb atalgan. Doʻstum yaqin munosabatlar oʻrnatgan [[Rossiya]], [[Turkiya]] va yaqinda mustaqillikka erishgan [[Oʻzbekiston]] va boshqa xorijiy donorlardan pul kelib turgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/21/afghanistan.terrorism2|title=Fighters to repay Taliban cruelty|first=Chris Stephen in Dashti|last=Qala|date=20 October 2001|website=the Guardian|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;. U mintaqa uchun oʻz valyutasini emissiya qildi va oʻzining aviakompaniyasini yaratdi. Mamlakat janubidagi Tolibon hukmronlik qilgan hududlardan farqli oʻlaroq, qoʻshma maktablar va pul tikish kabi faoliyatlar qonuniy boʻlgan [[Kobul (shahar)|Kobuldagi]] kabi shahar nisbatan Mozori-Sharif liberal boʻlib qoldi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.rferl.org/a/1084846.html|title=Afghanistan: Taliban Tries To Consolidate Hold On Rebel Stronghold|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=9 April 2008 |last1=Recknagel |first1=Charles }}&lt;/ref&gt;.

Bu tinchlik 1997-yil may oyiga kelib buzildi. Doʻstumning generallaridan biri sarkarda Abdulmalik Pahlavon Tolibon bilan yashirin muzokaralar olib borib, shaharni ularga berishga kelishadi. Toliblar Pahlavon orqali Mozorni egallashga intilayotgan paytda, Doʻstum shaharni tark etadi. Shundan keyin Pahlavonning oʻzi bu kelishuv boʻyicha Tolibonga isyon etdi va 1997-yilning may-iyul oylarida general Pahlavon 1995-yilda [[Abdul Ali Mozoriy|Abdulali Mozoriyning]] oʻlimi uchun qasos sifatida minglab Tolibon aʼzolarini qatl etgani, koʻplab mahbuslarni shaxsan oʻzi oʻldirgani xabar qilindi. „U Mozori-Sharifga taklif qilingan 3000 ga yaqin Tolibon mahbuslarini vaxshiyona qirgʻin qilinishida javobgar boʻlgan, deb ishoniladi“&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1615824.stm#pahlawan |title=Afghan powerbrokers: Who's who |work=BBC News |date=November 19, 2001|access-date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;. Tolibonning bir qanchasi qirgʻindan qochib, nima boʻlganini aytib berishdi. Bu orada Doʻstum qaytib kelib, shaharni Pahlavondan tortib oladi.

Biroq, Tolibon 1998-yilda shaharga hujum qilib, taxminan 8000 tinch aholini oʻldiradi. 1998-yil 8-avgust kuni tonggi soat 10da Tolibon shaharga kirib keldi va keyingi ikki kun mobaynida oʻzlarining pikaplarini Mozori-Sharifning tor koʻchalari boʻylab haydab „chapga va oʻngga oʻq uzib, harakatlangan hamma narsani — doʻkonchilar, aravachilar, xaridor ayollar, yosh bolalar va hatto echkilar va eshaklarni oʻldirdilar“&lt;ref name=rashid-73&gt;Rashid,''Taliban'' (2000), p.73.&lt;/ref&gt;. 8000 dan ortiq tinch aholi Mozori-Sharifda va keyinchalik [[Bomiyon]]da oʻldirilgani xabar qilindi&lt;ref&gt;Goodson, ''Afghanistanʼs Endless War'', (2001), p.79.&lt;/ref&gt;. Qolaversa, Tolibon birinchi olti kun davomida jasadlarni dafn etishni taqiqlab qo‘yishi natijasida (islom dinining zudlik bilan dafn qilishni talab qiladigan amrlariga zid tarzda) jasadlar yoz jaziramasida chirishi va itlar yeb ketishi ortidan tanqid qilindi&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-02.htm#P114_24041 THE MASSACRE IN MAZAR-I SHARIF, THE FIRST DAY OF THE TAKEOVER].&lt;/ref&gt;. Xabarlarga koʻra, Tolibon ham Mozorni nazorat qilgan holda [[hazoralar]]ni qidirib topib, qirgʻin qilgan&lt;ref name=rashid-73/&gt;.

== 2001-yildan keyin ==
[[2001-yil 11-sentyabr terror xurujlari|2001-yil 11-sentabr voqealaridan]] keyin, Mozori-Sharif AQSh qoʻllovidagi [[Shimoliy ittifoq]] (Birlashgan front) qoʻliga oʻtgan birinchi afgʻon shahri boʻldi. Tolibonning Mozordagi magʻlubiyati Afgʻonistonning qolgan shimoliy va gʻarbiy qismlaridagi magʻlubiyatlariga ulanib ketdi. 2001-yil noyabr oyidagi Mozori-Sharif jangidan keyin shahar Shimoliy ittifoq kuchlari tomonidan rasman egallandi. Ularga AQSh Maxsus operatsiyalar kuchlari qoʻshildi va [[Amerika Qoʻshma Shtatlari havo kuchlari|AQSh Havo kuchlari]] samolyotlari tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Taslim boʻlgan 3000 ga yaqin Tolibon jangarilari jangdan soʻng Shimoliy ittifoq tomonidan qirgʻin qilingani va xabarlarga koʻra, qirgʻin joyida AQSh Quruqlik qoʻshinlari ham boʻlgani maʼlum qilindi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2002/sep/14/afghanistan.lukeharding|title=Afghan Massacre Haunts Pentagon |work=The Guardian|date=2002-09-14 |location=London |first=Luke |last=Harding |access-date=2010-05-12}}&lt;/ref&gt;. Irlandiyaning „''Afgʻon qirgʻini:Oʻlim karvoni''“ hujjatli filmi ushbu daʼvolarni oʻrganib chiqdi. Rejissyor Doranning aytishicha, minglab qurbonlarning ommaviy qabrlari [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|BMT]] tergovchilari tomonidan topilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.mcclatchydc.com/336/story/57649.html |title=As possible Afghan war-crimes evidence removed, U.S. silent |publisher=McClatchy Newspapers |date=2008-12-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216164141/http://www.mcclatchydc.com/336/story/57649.html |archive-date=2008-12-16|first=Tom|last=Lasseter}}&lt;/ref&gt;. Xabarlarga koʻra, Bush maʼmuriyati voqea boʻyicha tergov jarayonlarga toʻsqinlik qilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=https://www.smh.com.au/world/us-blocked-probes-into-afghan-prisoner-killings-report-20090711-dgcy.html |title=US blocked probes into Afghan prisoner killings |newspaper=Sydney Morning Herald|agency=AFP |date=2009-07-11}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Luftwaffe Tornados in Afghanistan.jpg|thumb|[[Marmal Oromgohi|Kamp Marmal]] shaharning janubida, [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] yonida joylashgan.]]

Shahar 2002-yildan keyin asta-sekin prezident [[Hamid Karzay]] boshchiligidagi Karzay maʼmuriyati nazoratiga oʻtdi. Afgʻoniston shimoliga harbiy yordam koʻrsatadigan Afgʻon milliy armiyasini 209-korpusi (Shohin) Mozori-Sharifda joylashgan. Afgʻoniston chegara politsiyasining Shimoliy hudud boʻyicha qarorgohi ham shu shaharda joylashgan. Xavfsizlik choralari koʻrilganiga qaramay, Tolibon harakati va qabila oqsoqollarining [[suiqasd]]i toʻgʻrisida xabarlar chiqib turadi. Mozori-Sharif rasmiylarining xabar berishicha, soʻnggi bir necha yil ichida [[Balx viloyati]]da 20-30 nafar afgʻon qabila oqsoqollari oʻldirilgan. Qotilliklar ortida kim turgani haqida aniq dalil yoʻq, ammo qurbonlarning aksariyati [[Hezbi Islami|Hizbi Islomiy]] siyosiy partiyasiga aloqador boʻlgani aytiladi&lt;ref name=&quot;PAN-assassinations&quot;/&gt;.

[[File:Thomas de Maizière with Afghan Governor Atta.jpg|left|thumb|Tomas de Mezyer, Germaniya mudofaa vaziri, Balx gubernatori Atta Muhammad Nur bilan 2010-yil.]]
[[File:John Kerry at Balkh University in May 2011.jpg|thumb|2011-yil may oyida Balx universitetiga tashrif buyurgan AQSh senatori Jon Kerri.]]
[[File:Carpet seller in mazar-e-sharif.jpg|thumb|upright|Mozori-Sharifdagi gilam sotuvchi]]

Turli qoʻmondonlarga tegishli boʻlgan harbiylar oʻrtasidagi kichik miqyosdagi toʻqnashuvlar 2002-yil davomida davom etdi va BMTning tinchlikka vositachilik va qurolsizlanish boʻyicha intensiv dasturining diqqat markazida boʻldi. Baʼzi bosimlardan soʻng Afgʻoniston Inson huquqlari boʻyicha mustaqil komissiyasi idorasi 2003-yil aprel oyida Mozorda oʻz vakolatxonasini ochdi. Shimoliy [[Pashtunlar|Pushtun aholisi]] boshqa guruhlar, asosan etnik tojiklar, hazoralar va oʻzbeklar tomonidan etnik jihatdan tozalangani haqida xabarlar bor edi&lt;ref name=&quot;USAToday&quot;/&gt;.

Shahar va uning atrofidagi [[NATO]] boshchiligidagi tinchlikparvar kuchlari Afgʻoniston hukumatiga yordam koʻrsatdi. [[Germaniya]] boshchiligidagi ISAF Shimoliy mintaqaviy qoʻmondonligi [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] yonida joylashgan [[Marmal Oromgohi|Kamp Marmalda]] joylashdi. 2006-yildan beri Mozori-Sharif viloyat qayta qurish guruhida Shvetsiyadan ISAFga ijaraga olingan boʻlinmalar komandirlari bor edi. Birlik Kamp Marmaldan oʻn kilometr (olti milya) gʻarbda joylashgan Shimoliy chiroqlar lagerida joylashgan. Kamp Marmalning ichidagi Kamp Nidarosda [[Latviya]] va Norvegiyadan askarlar bor va uni Norvegiyadan kelgan ISAF ofitseri boshqaradi.

2006-yilda yangi [[Ellinizm|ellinistik qoldiqlar]] topilganligi eʼlon qilindi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/story/2006/07/060727_s-balkh-monument.shtml |title=Balkh Monument |publisher=BBC Persian |date=6 July 2006 |access-date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2011-yilning 1-aprelida BMTning Afgʻonistonga yordam missiyasida (UNAMA) ishlagan oʻn nafar chet ellik xodim shaharda gʻazablangan namoyishchilar tomonidan oʻldirilgan. Namoyish AQShning [[Florida]] shtatida 21-mart kuni pastorlar Terri Jons va Ueyn Sappning Qur’on yoqib yuborganiga oʻch olish maqsadida uyushtirildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hiqhizasRIx4id4gcrj5d09Gg_5g|title=AFP: Koran burnt in Florida church&lt;!-- Bot generated title --&gt;|website=google.com|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;. Halok boʻlganlar orasida besh nafar nepallik, Norvegiya, Ruminiya va Shvetsiya fuqarolari boʻlgan, ulardan ikki nafarining boshi tanasidan judo qilingani aytilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12940596 |title=Pastor Terry Jones: 'We are not responsible' |work=BBC News |date=April 1, 2011 |access-date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;. Islomning muqaddas kitobini yoqib yubormoqchi boʻlgan amerikalik pastor Terri Jons gijgijlash uchun javobgarligini rad etdi&lt;ref&gt;[http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html US Legislators Condemn Quran Burning, Violent Reaction] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110406032442/http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html|date=2011-04-06}}, [[Voice of America]], 3 April 2011&lt;/ref&gt;. Prezident Barak Obama Qur’onni yoqishni ham „oʻta murosasizlik va mutaassiblik“ harakati, ham namoyishchilarning „gʻazabnok“ hujumlarini keskin qoralab, ularni „insonlik odob va qadr-qimmatini haqorat qilish“ deb atadi. „Hech bir din begunoh odamlarning oʻldirilishi va boshi kesilishiga toqat qilmaydi va bunday sharmandali va ayanchli xatti-harakatni oqlab boʻlmaydi“&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/2011/04/03/obama-condemns-quran-burning-%E2%80%98bigotry%E2%80%99.html „Obama condemns Quran burning 'bigotry'“], ''Dawn'', 3 April 2011 {{webarxiv |url=https://web.archive.org/web/20110408041104/http://www.dawn.com/2011/04/03/obama-condemns-quran-burning-%E2%80%98bigotry%E2%80%99.html |date=April 8, 2011 }}&lt;/ref&gt;. AQSh qonun chiqaruvchilari, xususan Senatdagi koʻpchilik yetakchisi Harri Rid ham yonish va zoʻravonlikni qoraladi&lt;ref&gt;[http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html US Legislators Condemn Quran Burning, Violent Reaction] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110406032442/http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html |date=2011-04-06 }}, Voice of America, 3 April 2011&lt;/ref&gt;.

2011-yil iyuliga kelib zoʻravonliklar qoʻzgʻolonda rekord darajaga koʻtarildi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gvokSSxBerTREE-SKocgAXHMdbLQ?docId=CNG.fe768764ef7d83a788e89cdd526cf0de.9f1|title=NATO hands control of Mazar-i-Sharif to Afghans|publisher=[[Agence France-Presse|AFP]]|author=Enayat Najafizada |date=July 23, 2011|access-date=July 23, 2011}}&lt;/ref&gt;. 2011-yil iyul oyi oxirida NATO qoʻshinlari bir necha kishining oʻlimiga olib kelgan bombalashdan bir necha kun oʻtib, xavfsizlik xavotirlari kuchaygan bir pallada Mozori-Sharifda nazoratni mahalliy kuchlarga topshirdi. Mozori-Sharif afgʻon nazoratiga oʻtadigan yetti hududning oltinchisi boʻlsa-da, tanqidchilarning aytishicha, vaqt siyosiy va Afgʻonistonning Tolibon isyonchilariga qarshi kurashish qobiliyatiga shubha bor.

2016-yilning 10-noyabrida xudkush hujumchi Mozori Sharifdagi Germaniya konsulligi devoriga bomba oʻrnatilgan yuk mashinasini urib yubordi. Natijada sakkiz kishi halok boʻldi, yana yuzdan ortiq kishi yaralandi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=German consulate in Afghanistan |date=10 November 2016 |url=http://www.foxnews.com/world/2016/11/11/at-least-4-killed-in-taliban-attack-on-german-consulate-in-afghanistan.html |publisher=Fox News |agency=Associated Press |access-date=November 11, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;&gt;{{veb manbasi |last1=Fahim |first1=Hamid |title=Taliban attack German consulate in Afghanistan's Mazar-i-Sharif |url=https://www.yahoo.com/news/taliban-attack-german-consulate-afghanistans-mazar-sharif-201341427.html |publisher=yahoo.com |agency=Agence France-Presse (AFP) |access-date=November 10, 2016 |arxivsana=2016-11-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20161111062837/https://www.yahoo.com/news/taliban-attack-german-consulate-afghanistans-mazar-sharif-201341427.html }}&lt;/ref&gt;.

2017-yil 21-aprelda Mozori-Sharifdagi Afgʻoniston armiyasi bazasi sanalgan [[Shahin lageri hujumi (2017)|Kamp Shahinda]] Tolibonning muvofiqlashtirilgan hujumi natijasida 100 dan ortiq odam halok boʻldi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|title=Afghan casualties in Taliban Mazar-e Sharif attack pass 100|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-39672357|access-date=23 April 2017|work=BBC News|date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;.

2018-yil noyabrda „[[Amerika ovozi]]“ Mozori-Sharif shahri yaqinidagi Qoziloboddagi 40 ta uy qurilish materiallari sifatida portlamay qolgan [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] „Grad“ yer-yer raketalaridan foydalangani haqida xabar berdi. Natijada bir necha yillar davomida portlashlar natijasida bir necha kishi halok boʻldi va yaralandi. 1989-yilda [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushi]] oxirida [[Sovet Armiyasi]] tomonidan qoldirilgan bu raketalar qishloqning kambagʻal aholisi tomonidan arzon qurilish materiallari sifatida ishlatilgan. Hisob-kitoblarga koʻra, 400 dan ortiq raketalar qishloqqa [[devor]] va shift toʻsinlari, eshik toʻsiqlari va hatto bolalar tomonidan foydalaniladigan piyoda koʻprigi sifatida kiritilgan. Dunyoning qolgan qismi bu haqiqatni aniqlaganida, Daniya Qochqinlar kengashining Daniya minalardan tozalash guruhi qishloqqa keldi va aholidan soʻrab, qishloqni minalardan tozalash va qayta qurish, [[Oʻzbekiston va Afgʻoniston chegarasi|Oʻzbekiston bilan chegarada]] nazorat ostida portlash orqali raketalarni xavfsiz olib tashlash va yoʻq qilishni boshladi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.voanews.com/a/afghan-village-uses-live-rockets-to-build-homes-bridges-/4690545.html|title=Afghan Village Uses Live Rockets to Build Homes, Bridges|author1=Mirwais Bezhan|author2=Mohammad Habibzada|date=6 December 2018|work=[[Amerika ovozi]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-47137978|title=The village built from missiles|work=BBC News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06ygr65|title=BBC World Service – The Fifth Floor, The village made of missiles|website=BBC}}&lt;/ref&gt;.

Prezident Gʻani 2021-yil 11-avgust kuni shaharga tashrif buyurib, mahalliy harbiy qoʻmondonlarni Tolibonga qarshi kurashish uchun yigʻdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Afghanistan: Taliban attack Mazar-e-Sharif — live updates |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-taliban-attack-mazar-e-sharif-live-updates/a-58863457 |access-date=14 August 2021 |work=[[Deutsche Welle]] |date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;. 14-avgust kuni Tolibon Mozori-Sharifni [[Paktika]] va [[Kunar viloyati|Kunar viloyatlari]] markazlari Sharana va Asadobod bilan birga egallab oldi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|date=2021-08-14|title=Boris Johnson urged to send humanitarian assistance to Afghanistan – follow live|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/afghanistan-news-live-taliban-latest-b1902581.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220512/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/afghanistan-news-live-taliban-latest-b1902581.html |archive-date=2022-05-12 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=2021-08-14|website=The Independent|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last1=Seir |first1=Ahmad |last2=Faietz |first2=Rahim |last3=Krauss |first3=Joseph |title=Taliban approach capital's outskirts, attack northern city |url=https://apnews.com/article/joe-biden-business-taliban-f600d6faf28e9c2ccb454ad176987b19 |access-date=14 August 2021 |work=Associated Press News |date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Major northern Afghan city Mazar-i-Sharif falls to Taliban |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/14/major-northern-afghan-city-mazar-i-sharif-falls-to-the-taliban |access-date=15 August 2021 |work=Al Jazeera |date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;. Mahalliy hukumat kuchlari va mintaqa rahbarlari [[Abdul Rashid Doʻstum|Abdulrashid Doʻstum]] va Ato Muhammad Nur qoʻshni [[Oʻzbekiston]]ga qochib ketishdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Afghan militia leaders Atta Noor, Dostum escape 'conspiracy' |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghan-militia-leaders-atta-noor-dostum-escape-conspiracy-2021-08-14/ |work=Reuters |date=14 August 2021 |access-date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;

2022-yil 21-aprelda Islom davlati — Xuroson viloyati [[Shialik|shia]] [[masjid]]ini portlatib, 31 kishini oʻldirdi. Oradan bir hafta oʻtib, qoʻshaloq portlashda 11 kishi halok boʻldi.

Mozori-Sharif Sarbonning ''„Bia ke berem ba Mozar“'' (''Keling, Mozorga boraylik)'' nomli afgʻoncha qoʻshigʻi bilan ham mashhur&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://en.qantara.de/content/on-tour-in-afghanistan-part-1-on-the-highway-from-kabul-to-mazar-i-sharif|title=On Tour in Afghanistan, Part 1: On the Highway from Kabul to Mazar-i-Sharif – Qantara.de|website=qantara.de|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

==Demografiyasi==
[[File:Maulana Jalaludin park in northern Afghanistan-2.jpg|thumb|Mozori Sharifliklar 2012-yilda oilaviy kichik istirohat bog‘ida sayr qilishmoqda]]

Mozori Sharif shahrida jami 500 207 kishi istiqomat qiladi&lt;ref name=nsia&gt;{{veb manbasi |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021–22 |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=April 2021 |website= |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA)|archive-date=June 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf|url-status=live |access-date=June 21, 2021 |quote=}}&lt;/ref&gt; va aholi soni boʻyicha Afgʻonistonda toʻrtinchi oʻrinda turadi&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{veb manbasi|title=The State of Afghan Cities Report 2015 |url=http://unhabitat.org/books/soac2015/ |access-date=21 October 2015 |ref=UN-Habitat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111515/http://unhabitat.org/books/soac2015/ |archive-date=31 October 2015 }}&lt;/ref&gt;. Uning umumiy yer maydoni 8304 gektar boʻlib,  77 615 ta turar joydan iborat&lt;ref&gt;{{veb manbasi|title=The State of Afghan Cities Report 2015|url=http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|access-date=20 October 2015|ref=UN-Habitat|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111658/http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|archive-date=31 October 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

National Geographic jurnalining 2003-yil noyabr sonida etnik tarkibi [[Pashtunlar|pushtunlar]] (30%), [[hazoralar]] (10%), [[tojiklar]] (40%), [[turkmanlar]] (10%) va [[oʻzbeklar]]dan (20%) iborat ekanligi koʻrsatilgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |title=2003 National Geographic Population Map |work=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, University of Nebraska at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor |publisher=National Geographic Society |date=November 2003 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075214/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |archive-date=2008-09-11}}&lt;/ref&gt;. Soʻnggi oʻn yilliklarda mintaqada vaqti-vaqti bilan etnik zoʻravonliklar, asosan, pushtunlar va boshqa guruhlar oʻrtasida qayd etilgan&lt;ref name=&quot;USAToday&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |url=https://www.usatoday.com/news/world/2002/05/13/pashtuns.htm |title=Pashtuns say they're being brutalized |date=2002-05-12 |newspaper=[[USA Today]] |access-date=2011-04-01|first=Steven|last=Komarow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.hewad.com/news2.htm |title=UN Condemns Attacks On Ethnic Pashtuns |date=March 14, 2002 |first=Charles |last=Recknagel |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |location=Prague |website=hewad.com |access-date=2011-04-01 |archive-date=2019-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505000140/http://www.hewad.com/news2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.buzzle.com/editorials/4-2-2002-15812.asp |title=Pashtuns attacked in brutal raids by rival ethnic groups |year=2008 |work=Guardian News |publisher=buzzle.com |access-date=2011-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050209000904/http://www.buzzle.com/editorials/4-2-2002-15812.asp |archive-date=2005-02-09 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,IRBC,,AFG,,3ae6aab050,0.html |title=Afghanistan: Situation in, or around, Aqcha (Jawzjan province) including predominant tribal/ethnic group and who is currently in control |date=February 1, 1999 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada]]/[[UNHCR |access-date=2011-04-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510011619/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CIRBC%2C%2CAFG%2C%2C3ae6aab050%2C0.html |archive-date=May 10, 2011 }}&lt;/ref&gt;. 2011-yilgi xabarlarda bu hududda sodir etilgan suiqasdlar haqida so‘z bordi, lekin ularning ortida kim turgani haqida hech qanday dalil yo‘q edi&lt;ref name=&quot;PAN-assassinations&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.pajhwok.com/en/2011/03/31/tribal-elders-balkh-worry-about-assassinations |title=Tribal elders in Balkh worry about assassinations |date=March 31, 2011 |first=Zabiullah |last=Ehsas |publisher=Pajhwok Afghan News |location=Afghanistan |access-date=2011-04-01 |archive-date=2018-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181128225143/https://www.pajhwok.com/en/2011/03/31/tribal-elders-balkh-worry-about-assassinations |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Mozori Sharifda asosiy til [[dariy tili]], undan keyin [[Pashtu tili|pushtu tili]] va [[oʻzbek tili]]dir.

==Iqtisodiyoti==

[[File:Berezka (5778258455).jpg|thumb|Mozori Sharifda [[rus tili]]da nomlangan, nomi kirill alifbosida yozilgan do‘kon]]

Mozori Sharif Afgʻoniston shimolidagi yirik savdo markazi vazifasini oʻtaydi. Mahalliy iqtisodiyotda savdo, qishloq xoʻjaligi va [[Qorakoʻl qoʻy zoti|qorakoʻlchilik]] ustunlik qiladi. Kichik hajmdagi neft va gazdan foydalanish ham shahar istiqbolini oshirdi. Shuningdek, shaharda savdo va siyosiy aloqalar uchun [[Hindiston]] va [[Pokiston]], [[Oʻzbekiston]] konsulliklari faoliyat olib boradi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Mazar-e-Sharif Consular Affairs – Ministry of Foreign Affairs |url=https://mofa.gov.pk/mazar-e-sharif-afghanistan-consular-affairs/ |website=Ministry of Foreign Affairs Government of Pakistan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Consulates: Mazar-e-Sharif |url=https://eoi.gov.in/kabul/?0350?000 |website=Embassies of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=O‘zbekiston Respublikasining xorijdagi diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari |url=https://www.mfa.uz/uz/pages/about-missions |website=mfa.uz |publisher=Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi |accessdate=23-iyun 2023-yil }}{{Oʻlikhavola|date=aprel 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==Diqqatga sazovor joylari==

Zamonaviy Mozori Sharif shahri Moviy masjid atrofida joylashgan. Koʻp marotaba qayta tiklangan, Afgʻonistonning eng ulugʻvor obidalaridan biri. Mozori Sharif tashqarisida qadimiy [[Balx|Balx shahri]] joylashgan. Shahar anʼanaviy [[Uloq|koʻpkari]] sporti markazi boʻlib, [[Moviy masjid]] Afgʻoniston shimolidagi [[Navroʻz|Navroʻz bayramini]] nishonlash markazi hisoblanadi. Aksariyat musulmonlar [[Ali]]ning haqiqiy qabri [[Iroq]]ning [[Najaf|Najaf shahridagi]] [[Imom Ali harami]]da ekanligiga ishonishsa ham, boshqalar Mozori Sharifga hurmat bajo keltirish uchun kelishadi.

[[File:C-5 Galaxy at Mazar-e-Sharif Airport in northern Afghanistan.jpg|thumb|Amerikada ishlab chiqarilgan C-5 Galaxy samolyoti [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti|Mozori Sharif aeroportida]]]]
[[File:Blue Mosque in Mazar-e-Sharif.jpg|thumb|[[Moviy masjid]] musulmon ziyoratchilar maskani]]
[[File:Palace of Balkh Governor in 2010.jpg|thumb|Balx hokimi saroyi]]
[[File:Gate of Mazar-e Sharif in July 2012.jpg|thumb|Qurilish jarayonidagi Mozori Sharif darvozasi (2012-yil iyul)]]
* '''Aeroportlar'''
** [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] — [[Balx viloyati]] aholisiga xizmat koʻrsatadi va NATO boshchiligidagi kuchlar, jumladan, Afgʻoniston havo kuchlari tomonidan ham foydalanilgan. U Afg‘onistondagi 4-xalqaro aeroport bo‘lish uchun kengaytirilmoqda.
* '''Masjidlar'''
** [[Moviy masjid]]
* '''Bogʻlar va yodgorliklar'''
** Ariana bogʻi;
** Mavlono Jaloliddin madaniyat bogʻi;
** Toshqoʻrgʻon saroyi;
** [[Hokim]] saroyi;
** Mozori Sharif darvozasi.
** Xolid ibn al-Volid bogʻi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://rasaana.com/archives/1392/15/1231|title= پارک تفریحی شهرک خالد ابن رسانه|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202173921/http://rasaana.com/archives/1392/15/1231 |archive-date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;
* '''Universitetlar'''
** [[Balx universiteti]];
** Aria universiteti;
** Sadat universiteti;
** Mavlono universiteti;
** Toj universiteti;
** Turkiston univesiteti;
** Rohi Saodat universiteti.

==Sporti==
Mozori Sharifdagi professional sport jamoalari
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Jamoa nomi || Oʻynayotgan ligasi || Sport turi || Stadioni || Tashkil topgan yili 
|-
| '''Balx afsonalari''' ({{lang-ps|د بلخ اتلان}} ''Da Balkh Atalān'') || Afgʻoniston Premyer-ligasi || Kriket || Sharja kriket stadioni || 2018-yil
|-
| '''Amo nahanglari''' ({{lang-ps|امو نهنګان}} ''Amō Nahangān''; {{lang-prs|آمو نهنگان}}) || Shpagiza Kriket ligasi|| Kriket || Balx kriket stadioni || 2013-yil
|-
| '''Simurgʻ Elburs F.C.''' ({{lang|fa|سیمرغ البرز}}) || Afgʻoniston Chempionlar ligasi || Futbol || Balx stadioni || 2012-yil
|}

* '''Stadionlari'''
** Balx kriket stadioni
** Buzkashi stadioni

==Infratuzilmasi==

===Transport tizimi===

====Temir yoʻl====
[[File:Hairatan to Mazar-e-Sharif Railway Project in Afghanistan.jpg|thumb|Temir yoʻl terminali]]

Bu Afg‘onistonning qo‘shni davlat bilan temir yo‘l orqali bog‘langan birinchi shahri bo‘ldi. Mozori Sharifdan [[Oʻzbekiston]]ga temir yoʻl qatnovi 2011-yil dekabr oyida boshlangan va yuk poyezdlaridagi yuklar [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] yaqinidagi stansiyaga&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16287929 |work=BBC News |title=Afghan railway: First train runs on new line in north |date=December 21, 2011}}&lt;/ref&gt; yetib keladi, u yerda yuklar yuk mashinalari yoki samolyotlarga qayta yuklanadi va Afgʻoniston boʻylab soʻnggi manzillariga joʻnatiladi.

====Havo transporti====

2016-yil iyun oyidan boshlab [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] [[Kobul aeroporti|Kobul]], [[Mashad]], [[Tehron]] va [[Istanbul]] shaharlari bilan toʻgʻridan-toʻgʻri havo aloqalariga ega edi.

==== Avtomobil yoʻli====

AH76 avtomagistrali Mozori Sharifni gʻarbda [[Shibirgʻon]] bilan, janubi-sharqda [[Puli Xumri tumani|Puli Xumri]] va [[Kobul (shahar)|Kobul]] bilan bogʻlaydi. Sharqqa yo‘llar [[Kunduz (shahar)|Qunduz]] bilan bog‘laydi. Shimolga olib boradigan yoʻllar uni O'zbekiston bilan chegaradagi [[Termiz|Termiz shahri]] bilan bogʻlaydi va u yerdan shimolga [[Samarqand]] va [[Toshkent]]ga boradigan M39 avtomagistraliga aylanadi. Janubga olib boradigan yoʻllar uni [[Bomiyon viloyati]] va markaziy Afgʻonistonning togʻ tizmasi bilan bogʻlaydi.

== Mashhur shaxslari ==

* Amir Vazir Akbarxon, shaharda dafn etilgan;
* Amir [[Sheralixon (Afgʻoniston amiri)|Sheralixon]], shaharda dafn etilgan;
* Ajabxon Afridiy, Britaniya Rajiga qarshi ozodlik kurashchisi;
* Mursal Obeydi (nemis-afg‘on qotilligi qurboni) – Mozori Sharifda tug‘ilgan,[55] uch yoshida Germaniyaga ko‘chib o‘tgan [56] va ota-onasi uni islomlashtirish uchun yuborganidan keyin sakkiz oy Mozori Sharifda yashagan.[57]
* Zalmay Xalilzod (Afgʻonistonda tugʻilgan amerikalik diplomat);
* Vosif Boxtariy, forziyzabon afgʻon shoiri, adabiyot arbobi va ziyolisi, she’r-i nimaa’i (“Nima she’riyati”)ni afg‘on-fors adabiyotiga birinchi bo‘lib kiritgan fors shoirlaridan biri, Mozori-Sharifda ulgʻaygan;
* Abdul Ali Mozoriy, etnik hazora va Hizb-i Vahdat (Islomiy birdamlik) partiyasining siyosiy rahbari, Mozori Sharif shahri janubidagi [[Charkint tumani|Chorkent]] qishloqlaridan biriida tugʻilgan.
* Muhammad Mohaqiq, afgʻon siyosatchisi, Afgʻoniston parlamenti aʼzosi, Afgʻoniston Xalq Islom birlik partiyasi asoschisi va raisi
* Ata Muhammad Nur, Jamiyat-i Islomiyning [[mujohid]]larning Sovetlarga qarshi qarshilik koʻrsatish sobiq qoʻmondoni, shuningdek, Ahmadshoh Masud boshchiligidagi Tolibonga qarshi [[Shimoliy ittifoq|Birlashgan front]] (Shimoliy ittifoq) qoʻmondoni, ayni paytda Balx viloyatining sobiq gubernatori (2004–2018), Mozori Sharifda tugʻilgan;
* [[Farshad Noor|Farshod Nur]], afgʻon professional [[futbol]]chisi, [[Afgʻoniston milliy futbol terma jamoasi|Afgʻoniston milliy futbol jamoasida]] [[yarim himoyachi]] sifatida oʻynaydi.

== Qardosh shaharlari ==
[[Dushanbe]], [[Tojikiston]] (1991-yildan beri);

[[Mashhad]], [[Eron]].

== Yana qarang ==
[[Qal’a-i-Jangi uchun kurash]]

[[Balx viloyati]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Afgʻoniston shaharlari]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaharlar]]</text>
      <sha1>ibpkdyxrlvfcw7igd90dh79c0msv3am</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273066</id>
      <parentid>6273065</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:04:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42870" sha1="7njnf3iwyvk9xqxce175m2fwmtckjex" xml:space="preserve">{{Bilgiquti aholi punkti 
| nomi = Mozori Sharif
| tasvir = {{Fotomontaj
| photo1a = Nowruz in northern Afghanistan-2011 (cropped).jpg
| photo2a = Masjid Sabz Balkh Mazar-e Sharif Afghanistan.jpg
| photo2b = Burqa, Shrine of Hazrat Ali or The blue mosque.jpg
| photo3a = Mazar-i-Sharif Madrassah.jpg
| photo3c = Mazar sharif street.jpg
| photo4a = Rowza Shrine Hazrat Ali Mazar-e Sharif Afghanistan.jpg
| photo4c = 
| size = 266
| spacing = 2
| color = white
| border = 0
}}
| mavqe = shahar
| mamlakat = Afgʻoniston
| mintaqa turi = viloyat
| mintaqa = Balx viloyati
| jadvalda mintaqa =
| tuman turi =
| tuman =
| jadvalda tuman =
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
| gerb =
| bayroq =
| lat_dir = N|lat_deg= 35|lat_min= 42|lat_sec=0
| lon_dir = E|lon_deg= 67|lon_min= 07|lon_sec=0
| CoordAddon = 
| CoordScale =          
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = hokim
| rahbar = Abdulhaq Xurramiz
| asos solingan =
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri =
| maydon = 83
| balandlik turi = 357
| AP markazi balandligi =
| iqlim =
| rasmiy til = 
| aholi =  500 207 kishi&lt;ref name=nsia/&gt; 
| sanalgan yil = 2021-yil
| zichlik = 
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = 
| DST =
| telefon kodi =
| pochta indeksi =
| pochta indekslari =
| sayt = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
| Commons turkumi = 
}}

[[Tasvir:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|right|[[Moviy masjid]]]]

'''Mozori-Sharif''' ({{lang-prs|مزارشریف}}) — aholi soni boʻyicha [[Afgʻoniston]]ning toʻrtinchi yirik shahri boʻlib, 2021-yilda aholi soni taxminan 500 207 kishini tashkil qiladi&lt;ref name=nsia/&gt;. [[Balx viloyati]]ning maʼmuriy markazi. Sharqda [[Kunduz (shahar)|Qunduz]], janubi-sharqda [[Kobul (shahar)|Kobul]], janubi-gʻarbda [[Hirot]], shimolda [[Termiz]] shaharlari bilan avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan. Shahar Oʻzbekiston chegarasidan {{convert|55|km|mi|abbr=on}} uzoqlikda joylashgan. Mozori-Sharif, shuningdek, mashhur ziyoratgohlari, shuningdek, islomiy va yunon arxeologik yodgorliklar tufayli sayyohlarni jalb qiladi. Qadimiy [[Balx| Balx shahri]] ham yaqin.

Mozori-Sharif atrofidagi hudud tarixan Xurosonning bir qismi boʻlib, asrlar davomida [[Tohiriylar davlati|Tohiriylar]], [[Safforiylar davlati|Safforiylar]], [[Somoniylar davlati|Somoniylar]], [[Gʻaznaviylar]], [[Gʻuriylar]], [[Hulokuiylar davlati|Elxoniylar]], [[Temuriylar]], [[Buxoro xonligi]] va [[Durroniylar davlati|Durroniylar]] (1751-yildan) tomonidan nazorat qilingan. 1849-yilda Afgʻoniston mustaqil boʻlgunga qadar shahar bir nechta mahalliy hukmdorlar qoʻl ostida boʻldi.

Oʻrta asrda Mozori-Sharif oʻrnida kichik Xayron qishlogʻi (keyinchalik Xoʻja-Xayron) boʻlgan. Naqlga koʻra, bu yerga [[Alife|Hazrat Ali]] koʻmilgan. 1481—1482-yillarda u yerga [[Moviy masjid]] (Hazrat Ali maqbarasi) qurilgach, ziyoratgohga aylangan.

Mozori-Sharif — Baqtriya iqtisodiy-geografik rayonining yirik hunarmandchilik, savdo, sanoat shahri va transport yoʻllari punkti. Mashina taʼmirlash va metallsozlik, oziq-ovqat (shakarqand, un, yogʻmoy), toʻqimachilik (ip gazlama va shoyi), teri oshlash, paxta tozalash, [[gʻisht]] va oyna korxonalari bor. Issiklik elektr stansiyasi va azotli oʻgʻitlar zavodi qurilgan. Gilam toʻqiladi. Hunarmandchilikda shoyi va ip gazlama, doʻppi, uy-roʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi. Shaharda [[Qorakoʻl (moʻyna)|qorakoʻl teri]], jun, don, meva, yongʻoq va koʻncharm bilan savdo qilinadi. Mozori-Sharif shahridan janubi-gʻarbda yirik oltingugurt koni bor&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

Mozori Sharif Afgʻoniston shimolidagi mintaqaviy markaz boʻlib, Oʻzbekiston va [[Tojikiston]]ga yaqin joylashgan. Bu yerda [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti|xalqaro aeroport]] ham faoliyat koʻrsatadi. U barcha Afgʻoniston viloyatlari markazlari ichida eng oʻzlashtirilgan yerlarga (91%) ega&lt;ref&gt;{{veb manbasi|title=The State of Afghan Cities Report 2015|url=http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|access-date=21 October 2015|ref=UN-Habitat|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111658/http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|archive-date=31 October 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ega va u munitsipalitet chegarasidan tashqarida joylashgan, lekin kattaroq shahar hududining bir qismini tashkil etuvchi qoʻshimcha qurilish maydoniga ega. Bu, shuningdek, dengiz sathidan taxminan {{convert|357|m|ft|0}} balandlikda joylashgan mamlakatdagi eng pastgi nuqtada joylashgan yirik shahardir. Shahar [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushi]] va undan keyingi [[Afgʻonistonda fuqarolar urushi (1992–1996)|fuqarolar urushi]] davrida mamlakatning boshqa yirik shaharlarida sodir boʻlgan vayronagarchiliklardan xalos boʻlgan va uzoq vaqt davomida mamlakatdagi eng xavfsiz shaharlardan biri hisoblangan&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/02/afghanistan-mazar-sharif-united-nations|title=Afghanistan: when gentle Mazar-e-Sharif erupted in violence|first=Jon|last=Boone|date=2 April 2011|website=the Guardian|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

2021-yil 14-avgustda Mozori-Sharif [[Tolibon]] jangarilari tomonidan bosib olindi va bu [[Tolibon hujumi (2021)|Tolibonning 2021-yilgi keng qamrovli hujumi]] doirasida bosib olingan yigirma beshinchi viloyat markaziga aylandi.

==Etimologiyasi==

''Mozori Sharif'' [[nom]]&lt;nowiki/&gt;i „muqaddas qabr“ degan maʼnoni anglatadi, bu nom paygʻambar [[Muhammad]]ning amakivachchasi, kuyovi va hamrohi [[Ali|Hazrati Ali ibn Abu Tolibning]] qabriga ishoradir. Maqbara shahar markazidagi [[Moviy masjid|Ali ziyoratgohi]] yoki Moviy masjid deb nomlanuvchi katta, ko‘k koshinli ziyoratgoh va masjidda joylashgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.cbc.ca/news/background/afghanistan/mazaresharif.html|title=The heartbreak of Mazar-e-Sharif|date=January 27, 2004|work=CBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128191245/http://www.cbc.ca/news/background/afghanistan/mazaresharif.html |archive-date=January 28, 2013 }}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
=== Qadimgi tarixi ===

[[Ahamoniylar davlati|Ahamoniylar]] bu hududni miloddan avvalgi &lt;nowiki&gt;VI&lt;/nowiki&gt; asrdan boshlab boshqargan. [[Aleksandr|Aleksandr Makedonskiy]] bu hududni zabt etdi, biroq vafotidan keyin [[Salavkiylar|Salavkiylar davlati]] tarkibiga qoʻshildi. Salavkiylar davlatining tanazzulga yuz tutishi [[Yunon-Baqtriya podsholigi]] vujudga kelishiga olib keldi. Miloddan avvalgi 130-yillarda [[saklar]] bu hududni egalladi va Yunon-Baqtriya podsholigi quladi. [[Yuyechji]]lar Mozori-Sharif va uning atrofidagi hududlarni egallab olishdi, bu esa [[Kushon podsholigi]]ning vujudga kelishiga olib keldi. Kushonlar qulagandan keyin [[Sosoniylar davlati|sosoniylar]] bu hududni nazorat qildilar. Musulmonlar 651-yilda Mozori-Sharifgacha yetib keldi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=International Dictionary of Historic Places, Volume 5: Asia and Oceania|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|year=1996|isbn=1-884964-04-4|editor-last=Schellinger|editor-first=Paul|location=Chicago|pages=578–579|editor-last2=Salkin|editor-first2=Robert}}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;nowiki&gt;IX&lt;/nowiki&gt; asrdan 1919-yilgacha ===
Mozori-Sharif atrofidagi hudud tarixan [[Katta Xuroson]] tarkibiga kirgan va [[Tohiriylar davlati|Tohiriylar]], soʻngra [[Safforiylar davlati|Safforiylar]], [[Somoniylar davlati|Somoniylar]], [[Gʻaznaviylar]], [[Gʻuriylar]], [[Hulokuiylar davlati|Elxoniylar]], [[Temuriylar]] va [[Buxoro xonligi]] tomonidan boshqarilgan. Naqlga koʻra, Mozori-Sharif shahri bir tush sababli bunyod etilgan. &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asr boshlarida mahalliy mullalardan biri tush koʻrib, hazrati [[Ali|Ali ibn Abu Tolibning]] [[Balx|Balx shahri]] yaqinida yashirincha dafn etilganini maʼlum qiladi.

[[File:Mazar-i-Sharif &amp; Band-e-Amir Fan.jpg|thumb|Mozori-Sharif shahri va atrofining [[Xalqaro kosmik stansiya|XKSdan koʻrinishi, 2016-yil]]

Mashhur [[Jaloliddin Rumiy]] ham shu hududda tugʻilgan, biroq koʻplab tarixiy shaxslar singari uning aniq tugʻilgan joyini maʼlum emas. Uning otasi Baho Valad birinchi xalifa [[Abu Bakr Siddiq|Abu Bakr]] avlodidan boʻlib, mashhur faylasufning ukasi Ahmad Gʻazzoliy gʻoyalari taʼsirida bo‘lgan. Baho Valadning vaʼzlari nashr etilgan va hozirgacha „Ilohiy ilmlar“ (Maorif) sifatida mavjud. Rumiy 1273-yilda vafotidan oldin „Masnaviy“ deb nomlangan oltita tasavvufiy sheʼr va ertak kitobini yozib tugatdi.

[[Saljuqiylar imperiyasi|Saljuqiylar]] sultoni [[Sanjar|Ahmad Sanjar]] &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asrda tadqiqotlar amalga oshirib, Ali dafn etilgan joy atrofida shahar va ziyoratgoh qurishni buyurdi. &lt;nowiki&gt;XIII&lt;/nowiki&gt; asrda esa [[Chingizxon]] boshchiligidagi moʻgʻullar tomonidan vayron etiladi. Mozor keyinchalik qayta tiklangan boʻlsa-da, qoʻshnisi Balx soyasida qolardi. Oʻn toʻqqizinchi asrda, drenaj tizimining yoʻqligi va mintaqaning zaif iqtisodiyoti tufayli, hududdagi ortiqcha suv aholi punktlari yaqinidagi koʻplab gektar yerlarni suv bosdi va mintaqada bezgak epidemiyasini keltirib chiqardi. Shu tariqa Shimoliy Markaziy Afgʻoniston hukmdori poytaxtni Mozori-Sharif shahridan koʻchirishga qaror qildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.afghanmagazine.com/april98/journey/balkh.html|title=Balkh: The Land of Hopes|author=Daud Saba|year=1998|website=www.afghanmagazine.com|access-date=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20010415205227/http://www.afghanmagazine.com/april98/journey/balkh.html|archive-date=15 April 2001|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Shahar [[Amudaryo]]ning janubidagi mintaqa bilan birga taxminan 1751-yilda [[Durroniylar davlati]] tarkibiga kirdi (biroq mintaqaning aksariyat qismi mustaqil oʻzbek hokimlar tomonidan nazorat qilingan). 1788—1790-yillardagi Buxoro-Durroniy urushidan soʻng Qilich Alibek [[Xulm (shahar)|Xulmiy]] Balxdan Oybek [[Saygʻon tumani|Saygʻon]], Kahmard, Darrayi-Suf va [[Qunduz viloyati|Qunduzgacha]] choʻzilgan kichik imperiya tuzdi&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Noelle|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=ylTi-e2C_0IC|title=State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863)|date=2012-06-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-60317-4|language=en}}&lt;/ref&gt;. 1817-yilda u vafot etgach, Balx va Mozori-Sharif shahri Aqchaga qaram boʻlgan mustaqil shahar-davlatga aylanadi. 1837-yil noyabrida buxoroliklar shaharni bosib olishadi, ammo Balx hali ham muxtoriyatni saqlab qola oldi&lt;ref name=&quot;:342&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Noelle|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=ylTi-e2C_0IC|title=State and Tribe in Nineteenth-Century Afghanistan: The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826–1863)|date=2012-06-25|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-60317-4|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=nYaamE_3kD4C|title=The &quot;Ancient Supremacy&quot;: Bukhara, Afghanistan and the Battle for Balkh, 1731-1901|date=1996-01-01|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-10399-3|language=en}}&lt;/ref&gt;. 1849-yilda shahar bosib olindi va Afgʻonistonga qoʻshib olindi.

=== &lt;nowiki&gt;XX&lt;/nowiki&gt; asr oxiri ===
1980-yillarda [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushi]] davrida Mozori-Sharif [[Sovet Armiyasi|Sovet armiyasi]] uchun strategik ahamiyatga ega boʻlgan, chunki ular bu aeroportdan turib [[mujohid]]larga havo hujumlari uyushtirgan. Mozori-Sharif shimoldagi Sovet hududi, ayniqsa [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|OʻzSSRga]] olib boruvchi yoʻllar bilan bogʻlangan asosiy shahar ham edi. Sovetlar qoʻllovidagi afgʻon armiyasining garnizoni sifatida shahar general [[Abdul Rashid Doʻstum|Abdulrashid Doʻstum]] qoʻmondonligi ostida edi. Hizbi Vahdat va Jamiyati Islomiy mujohid jangarilari shaharni egallashga harakat qilishdi, biroq bu hujumlar armiya tomonidan qaytarildi. Doʻstum 1992-yilning 19-martida Muhammad Najibullo hukumatiga qarshi isyon koʻtarib, hukumat qulashidan oldin oʻzining Junbishi Milliy partiyasi va armiyasini tuzdi. Ertasi kuni partiya shaharni egallab oldi. Keyinchalik Mozori-Sharif Doʻstum hukmronligi ostidagi Afgʻoniston shimolidagi nisbatan barqaror va dunyoviy proto-davlatning [[De facto|de-fakto]] poytaxtiga aylandi. Shahar tinch va farovon boʻlib qoldi, Afgʻonistonning qolgan qismi esa parchalanib ketdi va asta-sekin fundamentalist [[Tolibon]] kuchlari tomonidan bosib olindi&lt;ref&gt;''The Last Warlord: The Life and Legend of Dostum, the Afghan Warrior Who Led US Special Forces to Topple the Taliban Regime'' by Brian Glyn Williams, 2013&lt;/ref&gt;. Shahar oʻsha paytda „Afgʻonistonning kaltaklangan tojidagi yaltiroq marvarid“ deb atalgan. Doʻstum yaqin munosabatlar oʻrnatgan [[Rossiya]], [[Turkiya]] va yaqinda mustaqillikka erishgan [[Oʻzbekiston]] va boshqa xorijiy donorlardan pul kelib turgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/21/afghanistan.terrorism2|title=Fighters to repay Taliban cruelty|first=Chris Stephen in Dashti|last=Qala|date=20 October 2001|website=the Guardian|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;. U mintaqa uchun oʻz valyutasini emissiya qildi va oʻzining aviakompaniyasini yaratdi. Mamlakat janubidagi Tolibon hukmronlik qilgan hududlardan farqli oʻlaroq, qoʻshma maktablar va pul tikish kabi faoliyatlar qonuniy boʻlgan [[Kobul (shahar)|Kobuldagi]] kabi shahar nisbatan Mozori-Sharif liberal boʻlib qoldi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.rferl.org/a/1084846.html|title=Afghanistan: Taliban Tries To Consolidate Hold On Rebel Stronghold|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty|date=9 April 2008 |last1=Recknagel |first1=Charles }}&lt;/ref&gt;.

Bu tinchlik 1997-yil may oyiga kelib buzildi. Doʻstumning generallaridan biri sarkarda Abdulmalik Pahlavon Tolibon bilan yashirin muzokaralar olib borib, shaharni ularga berishga kelishadi. Toliblar Pahlavon orqali Mozorni egallashga intilayotgan paytda, Doʻstum shaharni tark etadi. Shundan keyin Pahlavonning oʻzi bu kelishuv boʻyicha Tolibonga isyon etdi va 1997-yilning may-iyul oylarida general Pahlavon 1995-yilda [[Abdul Ali Mozoriy|Abdulali Mozoriyning]] oʻlimi uchun qasos sifatida minglab Tolibon aʼzolarini qatl etgani, koʻplab mahbuslarni shaxsan oʻzi oʻldirgani xabar qilindi. „U Mozori-Sharifga taklif qilingan 3000 ga yaqin Tolibon mahbuslarini vaxshiyona qirgʻin qilinishida javobgar boʻlgan, deb ishoniladi“&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1615824.stm#pahlawan |title=Afghan powerbrokers: Who's who |work=BBC News |date=November 19, 2001|access-date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;. Tolibonning bir qanchasi qirgʻindan qochib, nima boʻlganini aytib berishdi. Bu orada Doʻstum qaytib kelib, shaharni Pahlavondan tortib oladi.

Biroq, Tolibon 1998-yilda shaharga hujum qilib, taxminan 8000 tinch aholini oʻldiradi. 1998-yil 8-avgust kuni tonggi soat 10da Tolibon shaharga kirib keldi va keyingi ikki kun mobaynida oʻzlarining pikaplarini Mozori-Sharifning tor koʻchalari boʻylab haydab „chapga va oʻngga oʻq uzib, harakatlangan hamma narsani — doʻkonchilar, aravachilar, xaridor ayollar, yosh bolalar va hatto echkilar va eshaklarni oʻldirdilar“&lt;ref name=rashid-73&gt;Rashid,''Taliban'' (2000), p.73.&lt;/ref&gt;. 8000 dan ortiq tinch aholi Mozori-Sharifda va keyinchalik [[Bomiyon]]da oʻldirilgani xabar qilindi&lt;ref&gt;Goodson, ''Afghanistanʼs Endless War'', (2001), p.79.&lt;/ref&gt;. Qolaversa, Tolibon birinchi olti kun davomida jasadlarni dafn etishni taqiqlab qo‘yishi natijasida (islom dinining zudlik bilan dafn qilishni talab qiladigan amrlariga zid tarzda) jasadlar yoz jaziramasida chirishi va itlar yeb ketishi ortidan tanqid qilindi&lt;ref&gt;[https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-02.htm#P114_24041 THE MASSACRE IN MAZAR-I SHARIF, THE FIRST DAY OF THE TAKEOVER].&lt;/ref&gt;. Xabarlarga koʻra, Tolibon ham Mozorni nazorat qilgan holda [[hazoralar]]ni qidirib topib, qirgʻin qilgan&lt;ref name=rashid-73/&gt;.

== 2001-yildan keyin ==
[[2001-yil 11-sentyabr terror xurujlari|2001-yil 11-sentabr voqealaridan]] keyin, Mozori-Sharif AQSh qoʻllovidagi [[Shimoliy ittifoq]] (Birlashgan front) qoʻliga oʻtgan birinchi afgʻon shahri boʻldi. Tolibonning Mozordagi magʻlubiyati Afgʻonistonning qolgan shimoliy va gʻarbiy qismlaridagi magʻlubiyatlariga ulanib ketdi. 2001-yil noyabr oyidagi Mozori-Sharif jangidan keyin shahar Shimoliy ittifoq kuchlari tomonidan rasman egallandi. Ularga AQSh Maxsus operatsiyalar kuchlari qoʻshildi va [[Amerika Qoʻshma Shtatlari havo kuchlari|AQSh Havo kuchlari]] samolyotlari tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Taslim boʻlgan 3000 ga yaqin Tolibon jangarilari jangdan soʻng Shimoliy ittifoq tomonidan qirgʻin qilingani va xabarlarga koʻra, qirgʻin joyida AQSh Quruqlik qoʻshinlari ham boʻlgani maʼlum qilindi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2002/sep/14/afghanistan.lukeharding|title=Afghan Massacre Haunts Pentagon |work=The Guardian|date=2002-09-14 |location=London |first=Luke |last=Harding |access-date=2010-05-12}}&lt;/ref&gt;. Irlandiyaning „''Afgʻon qirgʻini:Oʻlim karvoni''“ hujjatli filmi ushbu daʼvolarni oʻrganib chiqdi. Rejissyor Doranning aytishicha, minglab qurbonlarning ommaviy qabrlari [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|BMT]] tergovchilari tomonidan topilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.mcclatchydc.com/336/story/57649.html |title=As possible Afghan war-crimes evidence removed, U.S. silent |publisher=McClatchy Newspapers |date=2008-12-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216164141/http://www.mcclatchydc.com/336/story/57649.html |archive-date=2008-12-16|first=Tom|last=Lasseter}}&lt;/ref&gt;. Xabarlarga koʻra, Bush maʼmuriyati voqea boʻyicha tergov jarayonlarga toʻsqinlik qilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=https://www.smh.com.au/world/us-blocked-probes-into-afghan-prisoner-killings-report-20090711-dgcy.html |title=US blocked probes into Afghan prisoner killings |newspaper=Sydney Morning Herald|agency=AFP |date=2009-07-11}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Luftwaffe Tornados in Afghanistan.jpg|thumb|[[Marmal Oromgohi|Kamp Marmal]] shaharning janubida, [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] yonida joylashgan.]]

Shahar 2002-yildan keyin asta-sekin prezident [[Hamid Karzay]] boshchiligidagi Karzay maʼmuriyati nazoratiga oʻtdi. Afgʻoniston shimoliga harbiy yordam koʻrsatadigan Afgʻon milliy armiyasini 209-korpusi (Shohin) Mozori-Sharifda joylashgan. Afgʻoniston chegara politsiyasining Shimoliy hudud boʻyicha qarorgohi ham shu shaharda joylashgan. Xavfsizlik choralari koʻrilganiga qaramay, Tolibon harakati va qabila oqsoqollarining [[suiqasd]]i toʻgʻrisida xabarlar chiqib turadi. Mozori-Sharif rasmiylarining xabar berishicha, soʻnggi bir necha yil ichida [[Balx viloyati]]da 20-30 nafar afgʻon qabila oqsoqollari oʻldirilgan. Qotilliklar ortida kim turgani haqida aniq dalil yoʻq, ammo qurbonlarning aksariyati [[Hezbi Islami|Hizbi Islomiy]] siyosiy partiyasiga aloqador boʻlgani aytiladi&lt;ref name=&quot;PAN-assassinations&quot;/&gt;.

[[File:Thomas de Maizière with Afghan Governor Atta.jpg|left|thumb|Tomas de Mezyer, Germaniya mudofaa vaziri, Balx gubernatori Atta Muhammad Nur bilan 2010-yil.]]
[[File:John Kerry at Balkh University in May 2011.jpg|thumb|2011-yil may oyida Balx universitetiga tashrif buyurgan AQSh senatori Jon Kerri.]]
[[File:Carpet seller in mazar-e-sharif.jpg|thumb|upright|Mozori-Sharifdagi gilam sotuvchi]]

Turli qoʻmondonlarga tegishli boʻlgan harbiylar oʻrtasidagi kichik miqyosdagi toʻqnashuvlar 2002-yil davomida davom etdi va BMTning tinchlikka vositachilik va qurolsizlanish boʻyicha intensiv dasturining diqqat markazida boʻldi. Baʼzi bosimlardan soʻng Afgʻoniston Inson huquqlari boʻyicha mustaqil komissiyasi idorasi 2003-yil aprel oyida Mozorda oʻz vakolatxonasini ochdi. Shimoliy [[Pashtunlar|Pushtun aholisi]] boshqa guruhlar, asosan etnik tojiklar, hazoralar va oʻzbeklar tomonidan etnik jihatdan tozalangani haqida xabarlar bor edi&lt;ref name=&quot;USAToday&quot;/&gt;.

Shahar va uning atrofidagi [[NATO]] boshchiligidagi tinchlikparvar kuchlari Afgʻoniston hukumatiga yordam koʻrsatdi. [[Germaniya]] boshchiligidagi ISAF Shimoliy mintaqaviy qoʻmondonligi [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] yonida joylashgan [[Marmal Oromgohi|Kamp Marmalda]] joylashdi. 2006-yildan beri Mozori-Sharif viloyat qayta qurish guruhida Shvetsiyadan ISAFga ijaraga olingan boʻlinmalar komandirlari bor edi. Birlik Kamp Marmaldan oʻn kilometr (olti milya) gʻarbda joylashgan Shimoliy chiroqlar lagerida joylashgan. Kamp Marmalning ichidagi Kamp Nidarosda [[Latviya]] va Norvegiyadan askarlar bor va uni Norvegiyadan kelgan ISAF ofitseri boshqaradi.

2006-yilda yangi [[Ellinizm|ellinistik qoldiqlar]] topilganligi eʼlon qilindi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/story/2006/07/060727_s-balkh-monument.shtml |title=Balkh Monument |publisher=BBC Persian |date=6 July 2006 |access-date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2011-yilning 1-aprelida BMTning Afgʻonistonga yordam missiyasida (UNAMA) ishlagan oʻn nafar chet ellik xodim shaharda gʻazablangan namoyishchilar tomonidan oʻldirilgan. Namoyish AQShning [[Florida]] shtatida 21-mart kuni pastorlar Terri Jons va Ueyn Sappning Qur’on yoqib yuborganiga oʻch olish maqsadida uyushtirildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5hiqhizasRIx4id4gcrj5d09Gg_5g|title=AFP: Koran burnt in Florida church&lt;!-- Bot generated title --&gt;|website=google.com|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;. Halok boʻlganlar orasida besh nafar nepallik, Norvegiya, Ruminiya va Shvetsiya fuqarolari boʻlgan, ulardan ikki nafarining boshi tanasidan judo qilingani aytilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-12940596 |title=Pastor Terry Jones: 'We are not responsible' |work=BBC News |date=April 1, 2011 |access-date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;. Islomning muqaddas kitobini yoqib yubormoqchi boʻlgan amerikalik pastor Terri Jons gijgijlash uchun javobgarligini rad etdi&lt;ref&gt;[http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html US Legislators Condemn Quran Burning, Violent Reaction] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110406032442/http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html|date=2011-04-06}}, [[Voice of America]], 3 April 2011&lt;/ref&gt;. Prezident Barak Obama Qur’onni yoqishni ham „oʻta murosasizlik va mutaassiblik“ harakati, ham namoyishchilarning „gʻazabnok“ hujumlarini keskin qoralab, ularni „insonlik odob va qadr-qimmatini haqorat qilish“ deb atadi. „Hech bir din begunoh odamlarning oʻldirilishi va boshi kesilishiga toqat qilmaydi va bunday sharmandali va ayanchli xatti-harakatni oqlab boʻlmaydi“&lt;ref&gt;[http://www.dawn.com/2011/04/03/obama-condemns-quran-burning-%E2%80%98bigotry%E2%80%99.html „Obama condemns Quran burning 'bigotry'“], ''Dawn'', 3 April 2011 {{webarxiv |url=https://web.archive.org/web/20110408041104/http://www.dawn.com/2011/04/03/obama-condemns-quran-burning-%E2%80%98bigotry%E2%80%99.html |date=April 8, 2011 }}&lt;/ref&gt;. AQSh qonun chiqaruvchilari, xususan Senatdagi koʻpchilik yetakchisi Harri Rid ham yonish va zoʻravonlikni qoraladi&lt;ref&gt;[http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html US Legislators Condemn Quran Burning, Violent Reaction] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20110406032442/http://www.voanews.com/english/news/usa/US-Legislators-Condemn-Quran-Burning-Violent-Reaction-119148959.html |date=2011-04-06 }}, Voice of America, 3 April 2011&lt;/ref&gt;.

2011-yil iyuliga kelib zoʻravonliklar qoʻzgʻolonda rekord darajaga koʻtarildi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gvokSSxBerTREE-SKocgAXHMdbLQ?docId=CNG.fe768764ef7d83a788e89cdd526cf0de.9f1|title=NATO hands control of Mazar-i-Sharif to Afghans|publisher=[[Agence France-Presse|AFP]]|author=Enayat Najafizada |date=July 23, 2011|access-date=July 23, 2011}}&lt;/ref&gt;. 2011-yil iyul oyi oxirida NATO qoʻshinlari bir necha kishining oʻlimiga olib kelgan bombalashdan bir necha kun oʻtib, xavfsizlik xavotirlari kuchaygan bir pallada Mozori-Sharifda nazoratni mahalliy kuchlarga topshirdi. Mozori-Sharif afgʻon nazoratiga oʻtadigan yetti hududning oltinchisi boʻlsa-da, tanqidchilarning aytishicha, vaqt siyosiy va Afgʻonistonning Tolibon isyonchilariga qarshi kurashish qobiliyatiga shubha bor.

2016-yilning 10-noyabrida xudkush hujumchi Mozori Sharifdagi Germaniya konsulligi devoriga bomba oʻrnatilgan yuk mashinasini urib yubordi. Natijada sakkiz kishi halok boʻldi, yana yuzdan ortiq kishi yaralandi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=German consulate in Afghanistan |date=10 November 2016 |url=http://www.foxnews.com/world/2016/11/11/at-least-4-killed-in-taliban-attack-on-german-consulate-in-afghanistan.html |publisher=Fox News |agency=Associated Press |access-date=November 11, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;yahoo&quot;&gt;{{veb manbasi |last1=Fahim |first1=Hamid |title=Taliban attack German consulate in Afghanistan's Mazar-i-Sharif |url=https://www.yahoo.com/news/taliban-attack-german-consulate-afghanistans-mazar-sharif-201341427.html |publisher=yahoo.com |agency=Agence France-Presse (AFP) |access-date=November 10, 2016 |arxivsana=2016-11-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20161111062837/https://www.yahoo.com/news/taliban-attack-german-consulate-afghanistans-mazar-sharif-201341427.html }}&lt;/ref&gt;.

2017-yil 21-aprelda Mozori-Sharifdagi Afgʻoniston armiyasi bazasi sanalgan [[Shahin lageri hujumi (2017)|Kamp Shahinda]] Tolibonning muvofiqlashtirilgan hujumi natijasida 100 dan ortiq odam halok boʻldi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|title=Afghan casualties in Taliban Mazar-e Sharif attack pass 100|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-39672357|access-date=23 April 2017|work=BBC News|date=22 April 2017}}&lt;/ref&gt;.

2018-yil noyabrda „[[Amerika ovozi]]“ Mozori-Sharif shahri yaqinidagi Qoziloboddagi 40 ta uy qurilish materiallari sifatida portlamay qolgan [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] „Grad“ yer-yer raketalaridan foydalangani haqida xabar berdi. Natijada bir necha yillar davomida portlashlar natijasida bir necha kishi halok boʻldi va yaralandi. 1989-yilda [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Sovet-Afgʻon urushi]] oxirida [[Sovet Armiyasi]] tomonidan qoldirilgan bu raketalar qishloqning kambagʻal aholisi tomonidan arzon qurilish materiallari sifatida ishlatilgan. Hisob-kitoblarga koʻra, 400 dan ortiq raketalar qishloqqa [[devor]] va shift toʻsinlari, eshik toʻsiqlari va hatto bolalar tomonidan foydalaniladigan piyoda koʻprigi sifatida kiritilgan. Dunyoning qolgan qismi bu haqiqatni aniqlaganida, Daniya Qochqinlar kengashining Daniya minalardan tozalash guruhi qishloqqa keldi va aholidan soʻrab, qishloqni minalardan tozalash va qayta qurish, [[Oʻzbekiston va Afgʻoniston chegarasi|Oʻzbekiston bilan chegarada]] nazorat ostida portlash orqali raketalarni xavfsiz olib tashlash va yoʻq qilishni boshladi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.voanews.com/a/afghan-village-uses-live-rockets-to-build-homes-bridges-/4690545.html|title=Afghan Village Uses Live Rockets to Build Homes, Bridges|author1=Mirwais Bezhan|author2=Mohammad Habibzada|date=6 December 2018|work=[[Amerika ovozi]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-47137978|title=The village built from missiles|work=BBC News }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p06ygr65|title=BBC World Service – The Fifth Floor, The village made of missiles|website=BBC}}&lt;/ref&gt;.

Prezident Gʻani 2021-yil 11-avgust kuni shaharga tashrif buyurib, mahalliy harbiy qoʻmondonlarni Tolibonga qarshi kurashish uchun yigʻdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Afghanistan: Taliban attack Mazar-e-Sharif — live updates |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-taliban-attack-mazar-e-sharif-live-updates/a-58863457 |access-date=14 August 2021 |work=[[Deutsche Welle]] |date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;. 14-avgust kuni Tolibon Mozori-Sharifni [[Paktika]] va [[Kunar viloyati|Kunar viloyatlari]] markazlari Sharana va Asadobod bilan birga egallab oldi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|date=2021-08-14|title=Boris Johnson urged to send humanitarian assistance to Afghanistan – follow live|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/afghanistan-news-live-taliban-latest-b1902581.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220512/https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/afghanistan-news-live-taliban-latest-b1902581.html |archive-date=2022-05-12 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=2021-08-14|website=The Independent|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last1=Seir |first1=Ahmad |last2=Faietz |first2=Rahim |last3=Krauss |first3=Joseph |title=Taliban approach capital's outskirts, attack northern city |url=https://apnews.com/article/joe-biden-business-taliban-f600d6faf28e9c2ccb454ad176987b19 |access-date=14 August 2021 |work=Associated Press News |date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Major northern Afghan city Mazar-i-Sharif falls to Taliban |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/14/major-northern-afghan-city-mazar-i-sharif-falls-to-the-taliban |access-date=15 August 2021 |work=Al Jazeera |date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;. Mahalliy hukumat kuchlari va mintaqa rahbarlari [[Abdul Rashid Doʻstum|Abdulrashid Doʻstum]] va Ato Muhammad Nur qoʻshni [[Oʻzbekiston]]ga qochib ketishdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Afghan militia leaders Atta Noor, Dostum escape 'conspiracy' |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghan-militia-leaders-atta-noor-dostum-escape-conspiracy-2021-08-14/ |work=Reuters |date=14 August 2021 |access-date=14 August 2021}}&lt;/ref&gt;

2022-yil 21-aprelda Islom davlati — Xuroson viloyati [[Shialik|shia]] [[masjid]]ini portlatib, 31 kishini oʻldirdi. Oradan bir hafta oʻtib, qoʻshaloq portlashda 11 kishi halok boʻldi.

Mozori-Sharif Sarbonning ''„Bia ke berem ba Mozar“'' (''Keling, Mozorga boraylik)'' nomli afgʻoncha qoʻshigʻi bilan ham mashhur&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://en.qantara.de/content/on-tour-in-afghanistan-part-1-on-the-highway-from-kabul-to-mazar-i-sharif|title=On Tour in Afghanistan, Part 1: On the Highway from Kabul to Mazar-i-Sharif – Qantara.de|website=qantara.de|access-date=22 September 2018}}&lt;/ref&gt;.

==Demografiyasi==
[[File:Maulana Jalaludin park in northern Afghanistan-2.jpg|thumb|Mozori Sharifliklar 2012-yilda oilaviy kichik istirohat bog‘ida sayr qilishmoqda]]

Mozori Sharif shahrida jami 500 207 kishi istiqomat qiladi&lt;ref name=nsia&gt;{{veb manbasi |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021–22 |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=April 2021 |website= |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA)|archive-date=June 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf|url-status=live |access-date=June 21, 2021 |quote=}}&lt;/ref&gt; va aholi soni boʻyicha Afgʻonistonda toʻrtinchi oʻrinda turadi&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{veb manbasi|title=The State of Afghan Cities Report 2015 |url=http://unhabitat.org/books/soac2015/ |access-date=21 October 2015 |ref=UN-Habitat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111515/http://unhabitat.org/books/soac2015/ |archive-date=31 October 2015 }}&lt;/ref&gt;. Uning umumiy yer maydoni 8304 gektar boʻlib,  77 615 ta turar joydan iborat&lt;ref&gt;{{veb manbasi|title=The State of Afghan Cities Report 2015|url=http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|access-date=20 October 2015|ref=UN-Habitat|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111658/http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|archive-date=31 October 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

National Geographic jurnalining 2003-yil noyabr sonida etnik tarkibi [[Pashtunlar|pushtunlar]] (30%), [[hazoralar]] (10%), [[tojiklar]] (40%), [[turkmanlar]] (10%) va [[oʻzbeklar]]dan (20%) iborat ekanligi koʻrsatilgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |title=2003 National Geographic Population Map |work=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, University of Nebraska at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor |publisher=National Geographic Society |date=November 2003 |access-date=2022-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911075214/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |archive-date=2008-09-11}}&lt;/ref&gt;. Soʻnggi oʻn yilliklarda mintaqada vaqti-vaqti bilan etnik zoʻravonliklar, asosan, pushtunlar va boshqa guruhlar oʻrtasida qayd etilgan&lt;ref name=&quot;USAToday&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |url=https://www.usatoday.com/news/world/2002/05/13/pashtuns.htm |title=Pashtuns say they're being brutalized |date=2002-05-12 |newspaper=[[USA Today]] |access-date=2011-04-01|first=Steven|last=Komarow}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.hewad.com/news2.htm |title=UN Condemns Attacks On Ethnic Pashtuns |date=March 14, 2002 |first=Charles |last=Recknagel |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |location=Prague |website=hewad.com |access-date=2011-04-01 |archive-date=2019-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190505000140/http://www.hewad.com/news2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.buzzle.com/editorials/4-2-2002-15812.asp |title=Pashtuns attacked in brutal raids by rival ethnic groups |year=2008 |work=Guardian News |publisher=buzzle.com |access-date=2011-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050209000904/http://www.buzzle.com/editorials/4-2-2002-15812.asp |archive-date=2005-02-09 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,IRBC,,AFG,,3ae6aab050,0.html |title=Afghanistan: Situation in, or around, Aqcha (Jawzjan province) including predominant tribal/ethnic group and who is currently in control |date=February 1, 1999 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada]]/[[UNHCR |access-date=2011-04-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510011619/http://www.unhcr.org/refworld/country%2C%2CIRBC%2C%2CAFG%2C%2C3ae6aab050%2C0.html |archive-date=May 10, 2011 }}&lt;/ref&gt;. 2011-yilgi xabarlarda bu hududda sodir etilgan suiqasdlar haqida so‘z bordi, lekin ularning ortida kim turgani haqida hech qanday dalil yo‘q edi&lt;ref name=&quot;PAN-assassinations&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.pajhwok.com/en/2011/03/31/tribal-elders-balkh-worry-about-assassinations |title=Tribal elders in Balkh worry about assassinations |date=March 31, 2011 |first=Zabiullah |last=Ehsas |publisher=Pajhwok Afghan News |location=Afghanistan |access-date=2011-04-01 |archive-date=2018-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181128225143/https://www.pajhwok.com/en/2011/03/31/tribal-elders-balkh-worry-about-assassinations |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Mozori Sharifda asosiy til [[dariy tili]], undan keyin [[Pashtu tili|pushtu tili]] va [[oʻzbek tili]]dir.

==Iqtisodiyoti==

[[File:Berezka (5778258455).jpg|thumb|Mozori Sharifda [[rus tili]]da nomlangan, nomi kirill alifbosida yozilgan do‘kon]]

Mozori Sharif Afgʻoniston shimolidagi yirik savdo markazi vazifasini oʻtaydi. Mahalliy iqtisodiyotda savdo, qishloq xoʻjaligi va [[Qorakoʻl qoʻy zoti|qorakoʻlchilik]] ustunlik qiladi. Kichik hajmdagi neft va gazdan foydalanish ham shahar istiqbolini oshirdi. Shuningdek, shaharda savdo va siyosiy aloqalar uchun [[Hindiston]] va [[Pokiston]], [[Oʻzbekiston]] konsulliklari faoliyat olib boradi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Mazar-e-Sharif Consular Affairs – Ministry of Foreign Affairs |url=https://mofa.gov.pk/mazar-e-sharif-afghanistan-consular-affairs/ |website=Ministry of Foreign Affairs Government of Pakistan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Consulates: Mazar-e-Sharif |url=https://eoi.gov.in/kabul/?0350?000 |website=Embassies of India}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=O‘zbekiston Respublikasining xorijdagi diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari |url=https://www.mfa.uz/uz/pages/about-missions |website=mfa.uz |publisher=Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi |accessdate=23-iyun 2023-yil }}{{Oʻlikhavola|date=aprel 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==Diqqatga sazovor joylari==

Zamonaviy Mozori Sharif shahri Moviy masjid atrofida joylashgan. Koʻp marotaba qayta tiklangan, Afgʻonistonning eng ulugʻvor obidalaridan biri. Mozori Sharif tashqarisida qadimiy [[Balx|Balx shahri]] joylashgan. Shahar anʼanaviy [[Uloq|koʻpkari]] sporti markazi boʻlib, [[Moviy masjid]] Afgʻoniston shimolidagi [[Navroʻz|Navroʻz bayramini]] nishonlash markazi hisoblanadi. Aksariyat musulmonlar [[Ali]]ning haqiqiy qabri [[Iroq]]ning [[Najaf|Najaf shahridagi]] [[Imom Ali harami]]da ekanligiga ishonishsa ham, boshqalar Mozori Sharifga hurmat bajo keltirish uchun kelishadi.

[[File:C-5 Galaxy at Mazar-e-Sharif Airport in northern Afghanistan.jpg|thumb|Amerikada ishlab chiqarilgan C-5 Galaxy samolyoti [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti|Mozori Sharif aeroportida]]]]
[[File:Blue Mosque in Mazar-e-Sharif.jpg|thumb|[[Moviy masjid]] musulmon ziyoratchilar maskani]]
[[File:Palace of Balkh Governor in 2010.jpg|thumb|Balx hokimi saroyi]]
[[File:Gate of Mazar-e Sharif in July 2012.jpg|thumb|Qurilish jarayonidagi Mozori Sharif darvozasi (2012-yil iyul)]]
* '''Aeroportlar'''
** [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] — [[Balx viloyati]] aholisiga xizmat koʻrsatadi va NATO boshchiligidagi kuchlar, jumladan, Afgʻoniston havo kuchlari tomonidan ham foydalanilgan. U Afg‘onistondagi 4-xalqaro aeroport bo‘lish uchun kengaytirilmoqda.
* '''Masjidlar'''
** [[Moviy masjid]]
* '''Bogʻlar va yodgorliklar'''
** Ariana bogʻi;
** Mavlono Jaloliddin madaniyat bogʻi;
** Toshqoʻrgʻon saroyi;
** [[Hokim]] saroyi;
** Mozori Sharif darvozasi.
** Xolid ibn al-Volid bogʻi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://rasaana.com/archives/1392/15/1231|title= پارک تفریحی شهرک خالد ابن رسانه|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202173921/http://rasaana.com/archives/1392/15/1231 |archive-date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;
* '''Universitetlar'''
** [[Balx universiteti]];
** Aria universiteti;
** Sadat universiteti;
** Mavlono universiteti;
** Toj universiteti;
** Turkiston univesiteti;
** Rohi Saodat universiteti.

==Sporti==
Mozori Sharifdagi professional sport jamoalari
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Jamoa nomi || Oʻynayotgan ligasi || Sport turi || Stadioni || Tashkil topgan yili 
|-
| '''Balx afsonalari''' ({{lang-ps|د بلخ اتلان}} ''Da Balkh Atalān'') || Afgʻoniston Premyer-ligasi || Kriket || Sharja kriket stadioni || 2018-yil
|-
| '''Amo nahanglari''' ({{lang-ps|امو نهنګان}} ''Amō Nahangān''; {{lang-prs|آمو نهنگان}}) || Shpagiza Kriket ligasi|| Kriket || Balx kriket stadioni || 2013-yil
|-
| '''Simurgʻ Elburs F.C.''' ({{lang|fa|سیمرغ البرز}}) || Afgʻoniston Chempionlar ligasi || Futbol || Balx stadioni || 2012-yil
|}

* '''Stadionlari'''
** Balx kriket stadioni
** Buzkashi stadioni

==Infratuzilmasi==

===Transport tizimi===

====Temir yoʻl====
[[File:Hairatan to Mazar-e-Sharif Railway Project in Afghanistan.jpg|thumb|Temir yoʻl terminali]]

Bu Afg‘onistonning qo‘shni davlat bilan temir yo‘l orqali bog‘langan birinchi shahri bo‘ldi. Mozori Sharifdan [[Oʻzbekiston]]ga temir yoʻl qatnovi 2011-yil dekabr oyida boshlangan va yuk poyezdlaridagi yuklar [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] yaqinidagi stansiyaga&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16287929 |work=BBC News |title=Afghan railway: First train runs on new line in north |date=December 21, 2011}}&lt;/ref&gt; yetib keladi, u yerda yuklar yuk mashinalari yoki samolyotlarga qayta yuklanadi va Afgʻoniston boʻylab soʻnggi manzillariga joʻnatiladi.

====Havo transporti====

2016-yil iyun oyidan boshlab [[Mozori Sharif xalqaro aeroporti]] [[Kobul aeroporti|Kobul]], [[Mashad]], [[Tehron]] va [[Istanbul]] shaharlari bilan toʻgʻridan-toʻgʻri havo aloqalariga ega edi.

==== Avtomobil yoʻli====

AH76 avtomagistrali Mozori Sharifni gʻarbda [[Shibirgʻon]] bilan, janubi-sharqda [[Puli Xumri tumani|Puli Xumri]] va [[Kobul (shahar)|Kobul]] bilan bogʻlaydi. Sharqqa yo‘llar [[Kunduz (shahar)|Qunduz]] bilan bog‘laydi. Shimolga olib boradigan yoʻllar uni O'zbekiston bilan chegaradagi [[Termiz|Termiz shahri]] bilan bogʻlaydi va u yerdan shimolga [[Samarqand]] va [[Toshkent]]ga boradigan M39 avtomagistraliga aylanadi. Janubga olib boradigan yoʻllar uni [[Bomiyon viloyati]] va markaziy Afgʻonistonning togʻ tizmasi bilan bogʻlaydi.

== Mashhur shaxslari ==

* Amir Vazir Akbarxon, shaharda dafn etilgan;
* Amir [[Sheralixon (Afgʻoniston amiri)|Sheralixon]], shaharda dafn etilgan;
* Ajabxon Afridiy, Britaniya Rajiga qarshi ozodlik kurashchisi;
* Mursal Obeydi (nemis-afg‘on qotilligi qurboni) – Mozori Sharifda tug‘ilgan,[55] uch yoshida Germaniyaga ko‘chib o‘tgan [56] va ota-onasi uni islomlashtirish uchun yuborganidan keyin sakkiz oy Mozori Sharifda yashagan.[57]
* Zalmay Xalilzod (Afgʻonistonda tugʻilgan amerikalik diplomat);
* Vosif Boxtariy, forziyzabon afgʻon shoiri, adabiyot arbobi va ziyolisi, she’r-i nimaa’i (“Nima she’riyati”)ni afg‘on-fors adabiyotiga birinchi bo‘lib kiritgan fors shoirlaridan biri, Mozori-Sharifda ulgʻaygan;
* Abdul Ali Mozoriy, etnik hazora va Hizb-i Vahdat (Islomiy birdamlik) partiyasining siyosiy rahbari, Mozori Sharif shahri janubidagi [[Charkint tumani|Chorkent]] qishloqlaridan biriida tugʻilgan.
* Muhammad Mohaqiq, afgʻon siyosatchisi, Afgʻoniston parlamenti aʼzosi, Afgʻoniston Xalq Islom birlik partiyasi asoschisi va raisi
* Ata Muhammad Nur, Jamiyat-i Islomiyning [[mujohid]]larning Sovetlarga qarshi qarshilik koʻrsatish sobiq qoʻmondoni, shuningdek, Ahmadshoh Masud boshchiligidagi Tolibonga qarshi [[Shimoliy ittifoq|Birlashgan front]] (Shimoliy ittifoq) qoʻmondoni, ayni paytda Balx viloyatining sobiq gubernatori (2004–2018), Mozori Sharifda tugʻilgan;
* [[Farshad Noor|Farshod Nur]], afgʻon professional [[futbol]]chisi, [[Afgʻoniston milliy futbol terma jamoasi|Afgʻoniston milliy futbol jamoasida]] [[yarim himoyachi]] sifatida oʻynaydi.

== Qardosh shaharlari ==
[[Dushanbe]], [[Tojikiston]] (1991-yildan beri);

[[Mashhad]], [[Eron]].

== Yana qarang ==
[[Qal’a-i-Jangi uchun kurash]]

[[Balx viloyati]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Afgʻoniston shaharlari]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaharlar]]</text>
      <sha1>7njnf3iwyvk9xqxce175m2fwmtckjex</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oripov Hamidilla Nig‘matovich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545029</id>
    <redirect title="Hamidilla Nigʻmatovich Aripov" />
    <revision>
      <id>6273210</id>
      <parentid>2527901</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Hamidilla Oripov]] to [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</comment>
      <origin>6273210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="ofpps31rfmk8t4kvw3e8fm6xpzxh7gl" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]] &lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&gt;</text>
      <sha1>ofpps31rfmk8t4kvw3e8fm6xpzxh7gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oripov Hamidilla Nig`matovich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545031</id>
    <redirect title="Hamidilla Nigʻmatovich Aripov" />
    <revision>
      <id>6273211</id>
      <parentid>2527902</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Hamidilla Oripov]] to [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</comment>
      <origin>6273211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="ofpps31rfmk8t4kvw3e8fm6xpzxh7gl" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]] &lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&gt;</text>
      <sha1>ofpps31rfmk8t4kvw3e8fm6xpzxh7gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oripov Hamidilla Nig'matovich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545033</id>
    <redirect title="Hamidilla Nigʻmatovich Aripov" />
    <revision>
      <id>6273212</id>
      <parentid>2527903</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Hamidilla Oripov]] to [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</comment>
      <origin>6273212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="ofpps31rfmk8t4kvw3e8fm6xpzxh7gl" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]] &lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&gt;</text>
      <sha1>ofpps31rfmk8t4kvw3e8fm6xpzxh7gl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Selungur gʻori</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570661</id>
    <revision>
      <id>6273095</id>
      <parentid>6271311</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shokirovcxc</username>
        <id>307130</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14689" sha1="4myzo7cc8ot73ygaz3bpeoa265yhk66" xml:space="preserve">{|align=&quot;right&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;300&quot;

|colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |
|-
!colspan=2 align=&quot;center&quot; style=&quot;color: white; height: 30px; background-color: blue&quot;|'''Selungur gʻori'''
|-
|Mamlakat:
|[[O'zbekiston]] va [[Qirgʻiziston]]
|-
|Hudud:
|[[Fargʻona]], [[Botkent]]
|-
|Davr:
|[[Ilk paleolit]]
|-
|Maqomi:
|[[Gʻor]]
|-
|Yoshi:
|126 ming yil
|-
|Ma'lum bo'ldi:
|[[1950-yil]]
|-
|Tadqiqotchi:
|[[Oʻtkir Islomov]]
|-
|Hamkorlik:
|[[Rossiya]], [[Qirgʻiziston]], [[Germaniya]]
|}
'''Selungur gʻori''' — [[Fargʻona vodiysi]] [[Soʻx tumani]]dagi qadimiy [[manzilgoh]]. [[Fargʻona]] [[shahar]]dan taxminan 100&amp;nbsp;km janubi gʻarbida, Haydarkonning [[gʻarb]]iy chekkasida joylashgan. Bu Fargʻona vodiysi hududida ilk paleolit ​​davriga oid yagona qatlamli obʼyekt.

Turkiy tillarda keng tarqalgan unkur, ungur atamasi gʻor, qoyalardagi yoriq, chuqur, chuqur dara, boʻshliq, tizma degan maʼnolarni bildiradi.

Selungʻur g‘ori vodiy sathidan 30-40 metr balandlikda joylashgan bo‘lib, sharqqa qaragan keng dumaloq ark bilan oʻralgan.

1955-yilda [[Qirgʻiziston]] SSR Fanlar akademiyasi paleolit ​​otryadi Selungʻur gʻorini oʻrgandi. Gʻorga birinchi qadamni Antanas Poshka, soʻngra Aleksey Okladnikov va fargʻonalik mahalliy arxeolog P.T.Konoplya qoʻygan. 1964-yilda gʻor OʻzSSR Fanlar akademiyasi Fargʻona arxeologiya otryadi tomonidan tekshirilgan. Chuqurlarda 1,1 m chuqurlikda bir nechta chiplar aniqlangan. Asboblar ishlab chiqarish uchun material keltirildi, gʻor va vodiyda shunga oʻxshash material topilmagan[5][6].

Bu ulkan [[gʻor]]ning chuq. 120 m, kengligi 34 m va [[balandlik|bal.]] 25 m. 1980 yildan boshlab [[Oʻtkir Islomov|Oʻtkir Islomovich Islomov]]&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И.|заглавие=Первая нижнепалеолитическая пещерная стоянка в Ферганской долине|издание=Общественные науки в Узбекистане|место=Ташкент|год=1984|номер=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И.|заглавие=Итоги и перспективы изучения пещерной стоянки Сель-Унгур|издание=Проблемы взаимодействия природы и общества в палеолите в Средней Азии|тип=Тезисы конференции, посвященной 50-ю исследований стоянки Тешик-Таш|место=Ташкент|год=1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И., Оманжулов Т.|заглавие=Пещерная стоянка Сель-Уигур|издание=История материальной культуры Узбекистана|место=Ташкент|год=1984|выпуск=19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И., [[Зубов, Александр Александрович|Зубов A. A.]], Харитонов В. М.|заглавие=Палеолитическая стоянка Сель-Унгур|издание=Вопросы антропологии|год=1988|выпуск=80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Батыров Б. Х., Батиров А. Р.|заглавие=Ископаемые млекопитающие пещеры Сель-Унгур|издание=Проблемы взаимосвязи природы и общества в каменном веке Средней Азии|место=Ташкент|год=1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Величко А. А., Кременецкий К. В., Маркова А. К., Ударцев В. П.|заглавие=Палеоэкология ашельской стоянки Сель-Унгур|издание=Проблемы взаимодействия природы и общества в палеолите в Средней Азии|тип=Тезисы конференции, посвященной 50-ю исследований стоянки Тешик-Таш|место=Ташкент|год=1988|страницы=18-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И., Крахмаль К. А.|заглавие=Некоторые проблемы палеоэкологической реконструкции ашельской стоянки Сель-Унгур|издание=Общественные науки в Узбекистане|место=Ташкент|год=1990|номер=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Исламов У. И., Крахмаль К. А.  // . Новосибирск 1992. - С.|часть=Комплексные исследования древнепалеолитической стоянки Сель-Унгур|заглавие=Раннепалеолитические комплексы Евразии : Сб. науч. тр.|ответственный=Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Ин-т археологии и этнографии; Отв. ред. А. П. Деревянко, В. Т. Петрин|место=Новосибирск|издательство=Наука : Сиб. отд-ние|год=1992|страницы=49-59|страниц=142|isbn=5-02-029788-7}}&lt;/ref&gt; rahbarligida muntazam ravishda qazish ishlari olib borilmoqda. 2014-2016-yillarda Selungʻur va [[Obishir gʻorlari|Obishir]] gʻorlarida arxeologik qazishmalar „Rossiya-Qirgʻiziston-Germaniya“ xalqaro ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan&lt;ref&gt;{{статья|автор=Абдикеримов А. Ш.|заглавие=Сведения о первоначальных итогах археологических раскопок международной экспедиции «Россия-Кыргызстан-Германия» в 2014-2016-годах в пещерах «Обишир» и «Сель-Ункур» Баткенской области Кыргызской Республики|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/svedeniya-o-pervonachalnyh-itogah-arheologicheskih-raskopok-mezhdunarodnoy-ekspeditsi-rossiya-kyrgyzstan-germaniya-v-2014-2016-godah-v|издание=Территория науки|год=2018|номер=3|archivedate=2019-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191001121009/https://cyberleninka.ru/article/n/svedeniya-o-pervonachalnyh-itogah-arheologicheskih-raskopok-mezhdunarodnoy-ekspeditsi-rossiya-kyrgyzstan-germaniya-v-2014-2016-godah-v}}&lt;/ref&gt;.

Oʻtkur Islomov gʻorning boʻsh choʻkindilaridan topilgan topilmalarni Ashel bilan bogʻlaydi va ularni Quyi Pleystotsen davriga oid deb hisoblaydi&lt;ref&gt;{{книга|автор=Исламов У. И., Крахмаль К. А.|заглавие=Палеоэкология и следы древнейшего человека в Центральной Ази|место=Ташкент|издательство=Фан|год=1995|страницы=165-166|страниц=220}}&lt;/ref&gt;. Leonid Borisovich Vyshnyatskiy Selungʻurning topilmalarini ilk paleolit ​​davriga bogʻlaydi&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Вишняцкий, Леонид Борисович|Вишняцкий Л. Б.]]|заглавие=Палеолит Средней Азии и Казахстана|ответственный=Российская акад. наук, Ин-т истории материальной культуры|место=СПб.|издательство=Европейский дом|год=1996|страницы=102-107|страниц=213}}&lt;/ref&gt;. Vadim Ranov Selungʻurning joylashishini quyi pleystosenga, Qoratov tosh madaniyatining yakuniy bosqichiga&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Ранов, Вадим Александрович|Ранов В. А.]], Шефер Й.|заглавие=Лёссовый палеолит|издание=Археология, этнография и антропология Евразии|год=2000|номер=2|страницы=20-32}}&lt;/ref&gt;, boshqa bir qator tadqiqotchilar esa o‘rta pleystosenga&lt;ref name=&quot;vel3&quot;&gt;{{книга|автор=Величко А. А., Арсланов Х. А., Герасимова С. А., Исламов У. И., Кременецкий К. В., Маркова А. К., Ударцев В. П., Чиколини Н. И.|часть=Стратиграфия и палеоэкология раннепалеолитической пещерной стоянки Сель-Унгур (Советская Средняя Азия)|заглавие=Хроностратиграфия палеолита Северной, Центральной и Восточной Азии и Америки : (Докл. междунар. симпоз.)|место=Новосибирск|год=1990|страницы=76-79|страниц=307}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&gt;{{статья|автор=Чаргынов, Темирлан Таштанбекович|заглавие=Кыргызстан в эпоху палеолита|издание=Евразия в кайнозое. Стратиграфия, палеоэкология, культуры|место=Иркутск|издательство=Иркутский государственный университет|год=2013|номер=2|страницы=211-221|issn=2307-8243}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&gt;{{книга|автор=Чаргынов, Темирлан Таштанбекович|заглавие=Палеолит Южного Кыргызстана: По материалам местонахождения Юташ-Сай. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук :  07.00.06 — археология|ответственный=Ин-т археологии и этнографии СО РАН|место=Новосибирск|год=2006|страниц=22}}&lt;/ref&gt; bog‘laydi.

Olimlarning taxminiga koʻra, qadimgi odam dastlab paleolit davrida [[Fargʻona vodiysi]] hududida yashagan. Bu jarayon toshga ishlov berish anʼanalarida yaqqol koʻzga tashlanadi. Selengʻur gʻorining arxeologik materiallarida soʻnggi Ashel davri toshga ishlov berish usullari mavjud. Gʻordan oʻrta paleolit ​​elementlari ham topilgan.

1980-yillarda Selengʻur gʻorida yaxshi saqlanib qolgan bosh suyagi topilgan, keyinchalik kalla suyagi parchalari&lt;ref name=&quot;Доист&quot;&gt;{{статья|автор=Шабалин, Александр|заглавие=Доисторические следы|ссылка=http://www.news-asia.ru/view/9414|издание=«АиФ-Кыргызстан»|год=2016|месяц=04|число=06|страницы=15|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201215219/http://www.news-asia.ru/view/9414}}&lt;/ref&gt;, qadimgi odamning yelka suyagi va tishlari (3 ta yuqori kesma va 3 ta pastki kichik tishlar)&lt;ref&gt;{{статья|автор=Зубов А. А., Васильев С. В.|заглавие=Восточный центр эволюции рода Homo: путь «навстречу восходящему солнцу»|ссылка=http://antromercury.ru/doc/26_2013.pdf|издание=Вестник антропологии|место=М.|год=2013|номер=4 (26)|страницы=32—53|archivedate=2018-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403121642/http://antromercury.ru/doc/26_2013.pdf}}&lt;/ref&gt; topilgan. Ular [[Homo erectus|homo erectusning]] (arxantroplar) arxaik shakllaridan biriga tegishli&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/nauka/2368810 |title=Новосибирские археологи будут искать следы денисовского человека в киргизской пещере |publisher=[[ТАСС]] |date=2015-10-22 |accessdate=2019-10-01 |archive-date=2017-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030004424/http://tass.ru/nauka/2368810 |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Majmuaning yoshi 1 million yil deb taklif qilingani ancha bahsga sabab boʻldi. Bu maʼlumotlar daʼlillar asosida tasdiqlanmagan&lt;ref name=&quot;press&quot;&gt;{{cite web |url=http://bsk.nios.ru/content/novosibirskie-arheologi-vozobnovili-raskopki-v-peshchere-sel-ungur |title=Новосибирские археологи возобновили раскопки в пещере Сель-Унгур |publisher=Пресс-служба НГУ |date=2015-10-22 |accessdate=2019-10-01 |archive-date=2019-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001125930/http://bsk.nios.ru/content/novosibirskie-arheologi-vozobnovili-raskopki-v-peshchere-sel-ungur |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Rossiyalik tadqiqotchilar tish va son suyagini 126 000 yillar oldin yashagan Homo erectusdan biriga tegishli deb hisoblaydilar. Bu topilmalar [[Toshkent|Toshkentdagi]] Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida saqlanmoqda. Beshta tish 35-40 yoshli erkak kishiga tegishli boʻlsa, bitta tish (№ 1 kesma) kichik oʻlchamlarga ega boʻlgani uchun ayol kishiga tegishli deb tan olingan&lt;ref&gt;''Zubov A. A.'' [https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/09-38-2/annot-14/ Yeщyo raz o zubax iz peщeri Selungur] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210712175625/https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/09-38-2/annot-14/ |date=2021-07-12 }} // ARXYeOLOGIYa, ETNOGRAFIYa I ANTROPOLOGIYa YeVRAZII /2 (38) 2009&lt;/ref&gt;.

Gʻorda 20—40 sm qalinlikdagi beshta [[madaniy qatlam]] aniqlandi. Ular biron arxeologik qoldiqlarsiz toza qatlamlar (30—100 sm) bilan boʻlingan. Bu shundan dalolat beradiki, ibtidoiy odamlar mazkur gʻorda 5 marta yashaganlar va vaqtvaqti bilan oʻz maskanlarini uzoq muddatga tark etishgan. Bu yerdan tosh qurollar, [[hayvonlar|hayvon]] [[suyak]]lari [[qoldiq]]lari va [[arxantroplar|arxantrop]] tipidagi odam qoldiqlari (10 ta [[tish]] va.[[yelka]] suyagining boʻlagi) ning boy kolleksiyasi topildi. Ushbu kolleksiyada qoʻl [[choʻqmor]]i, yirik tosh qirgʻichlar va [[pichoq|pichok]]lar, koʻp miqdorda oʻyibkertib ishlangan tishsimon qurollar mavjud. Ular, asosan, [[yashma]], [[kremniyli jinslar|kremniyli]] chaqmoqtosh, kremniyli [[ohaktoshlar]]dan tayyorlangan. Madaniy qatlamlardan 32 [[tur (biologiya)|tur]]dagi [[yirtqichlar|yirtqich]], [[tuyoqlilar|tuyoqli]], mayda [[sut emizuvchilar|sut emizuvchi]] va [[kemiruvchilar|kemiruvchi hayvonlar]]ning suyak qoldiqdari topilib, tadqiq etiladi. [[Ilmiy tadqiqot|Tadqiqot]]lar natijasida qad. davr tabiiy sharoiti, [[iqlim]]i xronologik davrini aniqlashga erishildi&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}


{{OʻzME}}

[[Turkum:Gʻorlar]]
[[Turkum:Arxeologiya]]
[[Turkum:Fargʻona viloyati]]</text>
      <sha1>4myzo7cc8ot73ygaz3bpeoa265yhk66</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273097</id>
      <parentid>6273095</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shokirovcxc</username>
        <id>307130</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14714" sha1="edzvh0ou2x35a7wn9jl1gqqh5rfgz8u" xml:space="preserve">{|align=&quot;right&quot; border=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 1em 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;&quot; width=&quot;300&quot;

|colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |
|-
!colspan=2 align=&quot;center&quot; style=&quot;color: white; height: 30px; background-color: blue&quot;|'''Selungur gʻori'''
|-
|Mamlakat:
|[[O'zbekiston]] va [[Qirgʻiziston]]
|-
|Hudud:
|[[Fargʻona]], [[Botkent]]
|-
|Davr:
|[[Ilk paleolit]]
|-
|Maqomi:
|[[Gʻor]]
|-
|Yoshi:
|126 ming yil
|-
|Ma'lum bo'ldi:
|[[1950-yil]]
|-
|Tadqiqotchi:
|[[Oʻtkir Islomov]]
|-
|Hamkorlik:
|[[Rossiya]], [[Qirgʻiziston]], [[Germaniya]]
|}
'''Selungur gʻori''' — [[Fargʻona vodiysi]] [[Soʻx tumani]]dagi qadimiy [[manzilgoh]]. [[Fargʻona]] [[shahar]]dan taxminan 100&amp;nbsp;km janubi gʻarbida, Haydarkonning [[gʻarb]]iy chekkasida joylashgan. Bu Fargʻona vodiysi hududida ilk paleolit ​​davriga oid yagona qatlamli obʼyekt.

Turkiy tillarda keng tarqalgan unkur, ungur atamasi gʻor, qoyalardagi yoriq, chuqur, chuqur dara, boʻshliq, tizma degan maʼnolarni bildiradi.

Selungʻur g‘ori vodiy sathidan 30-40 metr balandlikda joylashgan bo‘lib, sharqqa qaragan keng dumaloq ark bilan oʻralgan.

1955-yilda [[Qirgʻiziston]] SSR Fanlar akademiyasi paleolit ​​otryadi Selungʻur gʻorini oʻrgandi. Gʻorga birinchi qadamni Antanas Poshka, soʻngra Aleksey Okladnikov va fargʻonalik mahalliy arxeolog P.T.Konoplya qoʻygan. 1964-yilda gʻor OʻzSSR Fanlar akademiyasi Fargʻona arxeologiya otryadi tomonidan tekshirilgan. Chuqurlarda 1,1 m chuqurlikda bir nechta chiplar aniqlangan. Asboblar ishlab chiqarish uchun material keltirildi, gʻor va vodiyda shunga oʻxshash material topilmagan[5][6].

Bu ulkan [[gʻor]]ning chuq. 120 m, kengligi 34 m va [[balandlik|bal.]] 25 m. 1980 yildan boshlab [[Oʻtkir Islomov|Oʻtkir Islomovich Islomov]]&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И.|заглавие=Первая нижнепалеолитическая пещерная стоянка в Ферганской долине|издание=Общественные науки в Узбекистане|место=Ташкент|год=1984|номер=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И.|заглавие=Итоги и перспективы изучения пещерной стоянки Сель-Унгур|издание=Проблемы взаимодействия природы и общества в палеолите в Средней Азии|тип=Тезисы конференции, посвященной 50-ю исследований стоянки Тешик-Таш|место=Ташкент|год=1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И., Оманжулов Т.|заглавие=Пещерная стоянка Сель-Уигур|издание=История материальной культуры Узбекистана|место=Ташкент|год=1984|выпуск=19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И., [[Зубов, Александр Александрович|Зубов A. A.]], Харитонов В. М.|заглавие=Палеолитическая стоянка Сель-Унгур|издание=Вопросы антропологии|год=1988|выпуск=80}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Батыров Б. Х., Батиров А. Р.|заглавие=Ископаемые млекопитающие пещеры Сель-Унгур|издание=Проблемы взаимосвязи природы и общества в каменном веке Средней Азии|место=Ташкент|год=1988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Величко А. А., Кременецкий К. В., Маркова А. К., Ударцев В. П.|заглавие=Палеоэкология ашельской стоянки Сель-Унгур|издание=Проблемы взаимодействия природы и общества в палеолите в Средней Азии|тип=Тезисы конференции, посвященной 50-ю исследований стоянки Тешик-Таш|место=Ташкент|год=1988|страницы=18-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор=Исламов У. И., Крахмаль К. А.|заглавие=Некоторые проблемы палеоэкологической реконструкции ашельской стоянки Сель-Унгур|издание=Общественные науки в Узбекистане|место=Ташкент|год=1990|номер=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Исламов У. И., Крахмаль К. А.  // . Новосибирск 1992. - С.|часть=Комплексные исследования древнепалеолитической стоянки Сель-Унгур|заглавие=Раннепалеолитические комплексы Евразии : Сб. науч. тр.|ответственный=Рос. акад. наук, Сиб. отд-ние, Ин-т археологии и этнографии; Отв. ред. А. П. Деревянко, В. Т. Петрин|место=Новосибирск|издательство=Наука : Сиб. отд-ние|год=1992|страницы=49-59|страниц=142|isbn=5-02-029788-7}}&lt;/ref&gt; rahbarligida muntazam ravishda qazish ishlari olib borilmoqda. 2014-2016-yillarda Selungʻur va [[Obishir gʻorlari|Obishir]] gʻorlarida arxeologik qazishmalar „Rossiya-Qirgʻiziston-Germaniya“ xalqaro ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan&lt;ref&gt;{{статья|автор=Абдикеримов А. Ш.|заглавие=Сведения о первоначальных итогах археологических раскопок международной экспедиции «Россия-Кыргызстан-Германия» в 2014-2016-годах в пещерах «Обишир» и «Сель-Ункур» Баткенской области Кыргызской Республики|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/svedeniya-o-pervonachalnyh-itogah-arheologicheskih-raskopok-mezhdunarodnoy-ekspeditsi-rossiya-kyrgyzstan-germaniya-v-2014-2016-godah-v|издание=Территория науки|год=2018|номер=3|archivedate=2019-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191001121009/https://cyberleninka.ru/article/n/svedeniya-o-pervonachalnyh-itogah-arheologicheskih-raskopok-mezhdunarodnoy-ekspeditsi-rossiya-kyrgyzstan-germaniya-v-2014-2016-godah-v}}&lt;/ref&gt;.

Oʻtkur Islomov gʻorning boʻsh choʻkindilaridan topilgan topilmalarni [[Ashel madaniyati|Ashel]] bilan bogʻlaydi va ularni Quyi [[Pleystotsen]] davriga oid deb hisoblaydi&lt;ref&gt;{{книга|автор=Исламов У. И., Крахмаль К. А.|заглавие=Палеоэкология и следы древнейшего человека в Центральной Ази|место=Ташкент|издательство=Фан|год=1995|страницы=165-166|страниц=220}}&lt;/ref&gt;. Leonid Borisovich Vyshnyatskiy Selungʻurning topilmalarini ilk paleolit ​​davriga bogʻlaydi&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Вишняцкий, Леонид Борисович|Вишняцкий Л. Б.]]|заглавие=Палеолит Средней Азии и Казахстана|ответственный=Российская акад. наук, Ин-т истории материальной культуры|место=СПб.|издательство=Европейский дом|год=1996|страницы=102-107|страниц=213}}&lt;/ref&gt;. Vadim Ranov Selungʻurning joylashishini quyi pleystosenga, Qoratov tosh madaniyatining yakuniy bosqichiga&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Ранов, Вадим Александрович|Ранов В. А.]], Шефер Й.|заглавие=Лёссовый палеолит|издание=Археология, этнография и антропология Евразии|год=2000|номер=2|страницы=20-32}}&lt;/ref&gt;, boshqa bir qator tadqiqotchilar esa o‘rta pleystosenga&lt;ref name=&quot;vel3&quot;&gt;{{книга|автор=Величко А. А., Арсланов Х. А., Герасимова С. А., Исламов У. И., Кременецкий К. В., Маркова А. К., Ударцев В. П., Чиколини Н. И.|часть=Стратиграфия и палеоэкология раннепалеолитической пещерной стоянки Сель-Унгур (Советская Средняя Азия)|заглавие=Хроностратиграфия палеолита Северной, Центральной и Восточной Азии и Америки : (Докл. междунар. симпоз.)|место=Новосибирск|год=1990|страницы=76-79|страниц=307}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&gt;{{статья|автор=Чаргынов, Темирлан Таштанбекович|заглавие=Кыргызстан в эпоху палеолита|издание=Евразия в кайнозое. Стратиграфия, палеоэкология, культуры|место=Иркутск|издательство=Иркутский государственный университет|год=2013|номер=2|страницы=211-221|issn=2307-8243}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&gt;{{книга|автор=Чаргынов, Темирлан Таштанбекович|заглавие=Палеолит Южного Кыргызстана: По материалам местонахождения Юташ-Сай. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук :  07.00.06 — археология|ответственный=Ин-т археологии и этнографии СО РАН|место=Новосибирск|год=2006|страниц=22}}&lt;/ref&gt; bog‘laydi.

Olimlarning taxminiga koʻra, qadimgi odam dastlab paleolit davrida [[Fargʻona vodiysi]] hududida yashagan. Bu jarayon toshga ishlov berish anʼanalarida yaqqol koʻzga tashlanadi. Selengʻur gʻorining arxeologik materiallarida soʻnggi Ashel davri toshga ishlov berish usullari mavjud. Gʻordan oʻrta paleolit ​​elementlari ham topilgan.

1980-yillarda Selengʻur gʻorida yaxshi saqlanib qolgan bosh suyagi topilgan, keyinchalik kalla suyagi parchalari&lt;ref name=&quot;Доист&quot;&gt;{{статья|автор=Шабалин, Александр|заглавие=Доисторические следы|ссылка=http://www.news-asia.ru/view/9414|издание=«АиФ-Кыргызстан»|год=2016|месяц=04|число=06|страницы=15|archivedate=2020-12-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201215219/http://www.news-asia.ru/view/9414}}&lt;/ref&gt;, qadimgi odamning yelka suyagi va tishlari (3 ta yuqori kesma va 3 ta pastki kichik tishlar)&lt;ref&gt;{{статья|автор=Зубов А. А., Васильев С. В.|заглавие=Восточный центр эволюции рода Homo: путь «навстречу восходящему солнцу»|ссылка=http://antromercury.ru/doc/26_2013.pdf|издание=Вестник антропологии|место=М.|год=2013|номер=4 (26)|страницы=32—53|archivedate=2018-04-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403121642/http://antromercury.ru/doc/26_2013.pdf}}&lt;/ref&gt; topilgan. Ular [[Homo erectus|homo erectusning]] (arxantroplar) arxaik shakllaridan biriga tegishli&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tass.ru/nauka/2368810 |title=Новосибирские археологи будут искать следы денисовского человека в киргизской пещере |publisher=[[ТАСС]] |date=2015-10-22 |accessdate=2019-10-01 |archive-date=2017-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171030004424/http://tass.ru/nauka/2368810 |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Majmuaning yoshi 1 million yil deb taklif qilingani ancha bahsga sabab boʻldi. Bu maʼlumotlar daʼlillar asosida tasdiqlanmagan&lt;ref name=&quot;press&quot;&gt;{{cite web |url=http://bsk.nios.ru/content/novosibirskie-arheologi-vozobnovili-raskopki-v-peshchere-sel-ungur |title=Новосибирские археологи возобновили раскопки в пещере Сель-Унгур |publisher=Пресс-служба НГУ |date=2015-10-22 |accessdate=2019-10-01 |archive-date=2019-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001125930/http://bsk.nios.ru/content/novosibirskie-arheologi-vozobnovili-raskopki-v-peshchere-sel-ungur |deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Rossiyalik tadqiqotchilar tish va son suyagini 126 000 yillar oldin yashagan Homo erectusdan biriga tegishli deb hisoblaydilar. Bu topilmalar [[Toshkent|Toshkentdagi]] Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyida saqlanmoqda. Beshta tish 35-40 yoshli erkak kishiga tegishli boʻlsa, bitta tish (№ 1 kesma) kichik oʻlchamlarga ega boʻlgani uchun ayol kishiga tegishli deb tan olingan&lt;ref&gt;''Zubov A. A.'' [https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/09-38-2/annot-14/ Yeщyo raz o zubax iz peщeri Selungur] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210712175625/https://archaeology.nsc.ru/izdatelstvo/jr-aeae-ru/09-38-2/annot-14/ |date=2021-07-12 }} // ARXYeOLOGIYa, ETNOGRAFIYa I ANTROPOLOGIYa YeVRAZII /2 (38) 2009&lt;/ref&gt;.

Gʻorda 20—40 sm qalinlikdagi beshta [[madaniy qatlam]] aniqlandi. Ular biron arxeologik qoldiqlarsiz toza qatlamlar (30—100 sm) bilan boʻlingan. Bu shundan dalolat beradiki, ibtidoiy odamlar mazkur gʻorda 5 marta yashaganlar va vaqtvaqti bilan oʻz maskanlarini uzoq muddatga tark etishgan. Bu yerdan tosh qurollar, [[hayvonlar|hayvon]] [[suyak]]lari [[qoldiq]]lari va [[arxantroplar|arxantrop]] tipidagi odam qoldiqlari (10 ta [[tish]] va.[[yelka]] suyagining boʻlagi) ning boy kolleksiyasi topildi. Ushbu kolleksiyada qoʻl [[choʻqmor]]i, yirik tosh qirgʻichlar va [[pichoq|pichok]]lar, koʻp miqdorda oʻyibkertib ishlangan tishsimon qurollar mavjud. Ular, asosan, [[yashma]], [[kremniyli jinslar|kremniyli]] chaqmoqtosh, kremniyli [[ohaktoshlar]]dan tayyorlangan. Madaniy qatlamlardan 32 [[tur (biologiya)|tur]]dagi [[yirtqichlar|yirtqich]], [[tuyoqlilar|tuyoqli]], mayda [[sut emizuvchilar|sut emizuvchi]] va [[kemiruvchilar|kemiruvchi hayvonlar]]ning suyak qoldiqdari topilib, tadqiq etiladi. [[Ilmiy tadqiqot|Tadqiqot]]lar natijasida qad. davr tabiiy sharoiti, [[iqlim]]i xronologik davrini aniqlashga erishildi&lt;ref&gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}


{{OʻzME}}

[[Turkum:Gʻorlar]]
[[Turkum:Arxeologiya]]
[[Turkum:Fargʻona viloyati]]</text>
      <sha1>edzvh0ou2x35a7wn9jl1gqqh5rfgz8u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gʻazna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>632733</id>
    <revision>
      <id>6273188</id>
      <parentid>6134544</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>151706</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:130422-A-TB205-027.jpg]] → [[File:Newly constructed gates and monuments in Ghazni - 130422-A-TB205-027.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name</comment>
      <origin>6273188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13610" sha1="niw9xf0xwpfju6jz03ru3hqm66cq1rs" xml:space="preserve">[[Fayl:Atkinson1839.jpg|alt=Gʻazna qalʻasi va ikki minorasi (minoralar Bahramshox tomonidan qurilgan), James Atkinson chizgan rasm, c.1839* (BL)|thumb|Gʻazna qalʻasi va ikki minorasi (minoralar Bahramshox tomonidan qurilgan), James Atkinson chizgan rasm, c.1839* (BL)]]
'''Gʻazna''' (Pushtucha/Forscha: غزنی - ''Ġaznī''; tarixda غزنین / ''Ġaznīn'' hamda غزنه / ''Ġazna'' nomlar bilan tanilgan) – [[Afgʻoniston]]&lt;nowiki/&gt;ning janubiy-sharqiy qismidagi shahar. Gʻazna daryosi boʻyida boʻlib, [[Kobul]]—Qandahor avtomobil yoʻlida joylashgan. [[Gʻazni viloyati|Gʻazni]] viloyatining maʼmuriy markazi. Metallsozlikning qadimiy markazlaridan boʻlgan. Hunarmandchilikda palos, poyabzal, ip gazlama matolari va boshqa tayyorlanadi. Jun, moʻyna bilan savdo qilinadi.

== Tarixi ==
Shaharning barpo boʻlgan davri maʼlum emas. Gʻaznaga doir ilk maʼlumotlar &lt;nowiki&gt;VII&lt;/nowiki&gt; asrga oid manbalarda uchraydi. Oʻrta asrlarda Oʻrta Sharqning muhim madaniy, savdo va siyosiy markazlaridan biri boʻlgan. &lt;nowiki&gt;X—XI&lt;/nowiki&gt; asrlarda Gʻaznaviylar davlati poytaxti. &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asr oʻrtalarida Gʻuriylar shaharni egallab, katta qismini vayron qilganlar. 1215—21 yillarda Gʻazna Xorazmshohlar qoʻl ostida boʻlgan. 1221-yilda shaharni moʻgʻullar bosib olgan. &lt;nowiki&gt;XIII&lt;/nowiki&gt; asrning 2-yarmidan Gʻazni hukmdorlari Hirotdagi Kurtlar sulolasining vassali boʻlgan. &lt;nowiki&gt;XIV&lt;/nowiki&gt; asr oxiri &lt;nowiki&gt;XV&lt;/nowiki&gt; asr boshlarida Temuriylar davlati, &lt;nowiki&gt;XVI&lt;/nowiki&gt; asr boshlaridan Boburiylar saltanati tarkibida boʻlgan. 1738-yilda shaharni [[Nodirshoh]] egallagan. Afgʻoniston davlati tuzilgach (1747), Gʻazni uning tarkibiga kirgan. Meʼmoriy yodgorliklardan &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asrda barpo etilgan 2 ta minoraning qoldiqlari saqlangan.

== Aholisi ==
[[File:Boys in Ghazni.jpg|thumb|Gʻazni viloyatini qayta qurish guruhi aʼzolari Gʻazna shahridagi Daniya markazi oʻquv muassasasiga ehson qilingan komputerlarni tushirish chogʻida muassasa oldida oʻynayotgan yosh bola va uning doʻstlari]]

Gʻazna shahri aholisi 2015-yildagi 143 379 kishidan&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{kitob manbasi|url=http://unhabitat.org/books/soac2015/|title=The State of Afghan Cities Report 2015|ref=UN-Habitat|access-date=21 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111515/http://unhabitat.org/books/soac2015/|archive-date=31 October 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 2018-yilda 270 000 kishiga koʻpaydi, chunki zoʻravonlik sodir boʻlgan hududlardan qochqinlar shaharga yopirilib keldi&lt;ref name=&quot;WSJ&quot;&gt;[https://www.wsj.com/articles/afghan-city-gauges-toll-after-taliban-siege-1534276608 Afghan City Gauges Toll After Taliban Siege ]. ''Wall Street Journal''.&lt;/ref&gt;. 2015-yilda Gʻazni shahrida 15 931 ta turar joy bor edi&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{kitob manbasi|url=http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|title=The State of Afghan Cities Report 2015|ref=UN-Habitat|access-date=20 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031111658/http://unhabitat.org/books/soac2015_volume2/|archive-date=31 October 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Aholisi koʻp millatli boʻlib, taxminan 50% [[tojiklar]], 25% [[hazoralar]] va 25% [[Pashtunlar|pushtunlardir]]&lt;ref&gt;{{Veb manbasi
 |url          = http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/ghazni/ghazni_city.pdf
 |archive-url  = https://wayback.archive-it.org/all/20070928130215/http://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/ghazni/ghazni_city.pdf
 |url-status     = dead
 |archive-date = 2007-09-28
 |title        = UNHCR Sub-Office Central Region, District Profile
 |access-date   = 2007-07-15
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf |title=2003 National Geographic Population Map |work=Thomas Gouttierre, Center For Afghanistan Studies, [[University of Nebraska]] at Omaha; Matthew S. Baker, Stratfor |publisher=[[National Geographic Society]] |year=2003 |access-date=2011-04-11 |url-status=dead |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912083622/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0311/feature2/images/mp_download.2.pdf }}&lt;/ref&gt;.

== Infratuzilmasi ==
[[File:School in Ghazni.jpg|thumb|Malika Jahon maktabi – toʻliq qizlar maktabi boʻlib, 5 000 dan ortiq oʻquvchilari va 150 nafar oʻqituvchilari bor]]
[[File:Newly constructed gates and monuments in Ghazni - 130422-A-TB205-027.jpg|thumb|200px|Gʻaznada yangi qurilgan darvozalar]]

=== Transport tizimi ===
2012-yil aprel oyida Gʻazna gubernatori Musoxon Akbarzoda Gʻazni aeroportiga tamal toshini qoʻydi. Ish oʻsha yilning oxirida boshlandi va uni Gʻazni viloyati boshqaruvchi direktori muhandis Ahmad Vali Tavakkaliy boshqardi&lt;ref name=PAN&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.pajhwok.com/en/2012/04/11/ghazni-have-first-ever-international-airport |title=Ghazni to have first-ever international airport |publisher=[[Pajhwok Afghan News]] (PAN) |editor=Mirwais Himmat |date=April 11, 2012 |access-date=2012-06-08}}&lt;/ref&gt;.

Shahar Afgʻonistonning janubida [[Kobul (shahar)|Kobul]] va [[Qandahor]] oʻrtasida oʻtadigan asosiy magistralning yonida joylashgan. Gardez va sharqda va boshqa yaqin qishloqlar, shuningdek, shimoli-gʻarbda Hazorojot shaharlariga olib boradigan yoʻllar mavjud.

=== Taʼlim tizimi ===
Shaharda bir qator davlat maktablari mavjud. Malika Jahon maktabi 5000 dan ortiq oʻquvchi va 150 oʻqituvchiga ega boʻlgan qizlar maktabidir. Nasvan shahar koʻhna maktabi, yana bir qiz bolalar maktabida 3000 dan ortiq oʻquvchilar bor. 2012-yilda kattalar savodxonligi darajasi 41,2% ni tashkil etdi (2012)&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Ghazni |url=https://knoema.com/atlas/Afghanistan/Ghazni?origin=ru.knoema.com |website=knoema.com |accessdate=23-iyun 2023-yil}}&lt;/ref&gt;.

=== Resurslari ===
Gʻazna shahri yogʻingarchilik kam boʻlgan hududda joylashgan. 2007-yilda Jixay daryosidagi 50 yillik toʻgʻonning dambalaridan biri buzilib, Gʻazna shahri aholisini suv taʼminoti bilan bogʻliq tashvishlarga sabab boʻldi. Toʻgʻon Gʻazna shahri va uning atrofidagi qishloq xoʻjaligi hududlari uchun sugʻorish suvi manbai boʻlib xizmat qiladi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=http://southasianmedia.net/cnn.cfm?id=372763&amp;category=Services&amp;Country=AFGHANISTAN |title=Ghazni's Zanakhan Dam damaged |access-date=2007-07-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927215508/http://southasianmedia.net/cnn.cfm?id=372763&amp;category=Services&amp;Country=AFGHANISTAN |archive-date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.afghanistannewscenter.com/news/2007/march/mar172007.html#19 Heavy water flow damages Ghazni’s Zanakhan Dam] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120220100217/http://www.afghanistannewscenter.com/news/2007/march/mar172007.html#19 |date=2012-02-20 }} Mar 15 2007, Pajhwok Afghan News&lt;/ref&gt;. Tarixda yaqin atrofdagi daryolar suv toshqini va jiddiy zarar va oʻlimga olib kelgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi
|url=http://www.pakistantimes.net/2005/03/30/top9.htmJikhai
|title=Dam burst swamps Ghazni city of Afghanistan
|publisher=Pakistan Times
|access-date=2007-07-15
}} {{Dead link|date=September 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;, ammo buni bartaraf etish uchun harakatlar boshlangan&lt;ref&gt;{{veb manbasi
|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/afghanistan/ghazni.htm
|title=Ghazni
|publisher=GlobalSecurity.org
|access-date=2007-07-15
}}&lt;/ref&gt;.

== Sporti ==
Gʻaznadagi professional sport jamoalari
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Jamoa nomi || Oʻynayotgan ligasi || Sport turi || Stadioni || Tashkil topgan yili
|-
| '''Bandi Amir ajdarlari''' ({{lang-ps|بند امير ښاماران}} ''Band-e-Amīr Khāmārān / Shāmārān''; {{lang-prs|بند امیر شاماران}}) || Shpagiza Kriket ligasi || Kriket || Gʻazna kriket maydoni || 2013-yil
|-
| '''Oqaban Hindikush F. C.''' ([[fors tili|forscha]]: {{lang|fa|عقابان هندوکش}}) || Afgʻoniston Chempionlar ligasi|| Futbol || Gʻazna maydoni || 2012-yil
|-
|}

* '''Stadionlari'''
** Gʻazna kriket maydoni
** Gʻazna maydoni

== Mashhur shaxslari ==
=== Hukmdorlar va imperatorlar ===

* '''Abu Bakr Lavik''', Gʻaznani boshqargan Lavik sulolasi hukmdori;
* '''Abu Ali Lavik''', Lavik sulolasi hukmdori va Abu Bakr Lavikning oʻgʻli;
* [[Sabuktegin]], [[Gʻaznaviylar]] sulolasi asoschisi;
* [[Mahmud Gʻaznaviy]], Sabukteginning oʻgʻli va &lt;nowiki&gt;XI&lt;/nowiki&gt; asrdagi Gʻaznaviylar sulolasining birinchi mustaqil hukmdori;
* [[Muhammad Gʻaznaviy]], Mahmud Gʻaznaviyning oʻgʻli va Gʻaznaviylar davlati sultoni;
* [[Masʼud Gʻaznaviy]], Muhammad Gʻaznaviyning ukasi va Gʻaznaviylar davlati sultoni;
* [[Maudid (Gʻaznaviy)|Mavdud Gʻaznaviy]], Muhammad Gʻaznaviyning jiyani va Gʻaznaviylar davlati sultoni;
* '''Ibrohim Gʻaznaviy''', Gʻaznaviylar davlati sultoni;
* [[Xusrav Malik]], Gʻaznaviylar davlati sultoni;
* [[Bahrom Gʻaznaviy]], Gʻaznaviylar davlati sultoni;
* [[Muhammad Shoh]], &lt;nowiki&gt;XVIII&lt;/nowiki&gt; asrdagi [[Boburiylar davlati]]ning 13-[[Boburiy imperatorlar|imperatori]].

=== Siyosatchilar va harbiy rahbarlar ===

* [[Alptegin]] [[Somoniylar davlati|Somoniylarning]] asl qullikdan chiqqan [[Turkiy xalqlar|turk]] sarkardasi, vafotiga qadar Gʻaznada yarim mustaqil siyosat yuritgan;
* [[Abu Ishoq Ibrohim|Abu Isʼhoq Ibrohim Gʻaznaviy]], Alpteginning oʻgʻli, turk harbiy va [[Somoniylar davlati|Somoniylarning]] Gʻaznadagi hokimi;
* '''Boʻritegin Gʻaznaviy''', turk harbiy va [[Somoniylar davlati|Somoniylarning]] Gʻaznadagi hokimi;
* [[Ismoil Gʻaznaviy]], [[Sabuktegin]]ning oʻgʻli va [[Mahmud Gʻaznaviy|Mahmudning]] akasi, [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]] hukmdori;
* '''Ali ibn Isʼhoq''', [[Gʻaznaviylar davlati]] Moliya vaziri;
* [[Abdurazzoq Maymandiy]], [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]] [[sulton]]i [[Maudid (Gʻaznaviy)|Mavdud Gʻaznaviy]] va Abdulrashidning [[vazir]]i;
* [[Torgul Zolim (Gʻazneviy)|Toʻgʻrul Gʻaznaviy]], [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]] taxtini egallab olgan qullikdan chiqqan turk sarkasdasi
* '''Ozodxon Afgʻon''', &lt;nowiki&gt;XVIII&lt;/nowiki&gt; asrdagi [[Pashtunlar|pushtunlar]] harbiy qoʻmondoni;
* [[Nurmuhammad Taraqqiy]], Afgʻonistonning sobiq prezidentlaridan biri.

=== Shoirlar va olimlar ===

* [[Abu Rayhon Beruniy]], &lt;nowiki&gt;XI&lt;/nowiki&gt; asrda yashagan qomusiy alloma, Gʻazna shahrida faoliyat olib borgan va vafot etgan;
* [[Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib|Abulfazl Bayhaqiy]], 10/&lt;nowiki&gt;XI&lt;/nowiki&gt; asrda yashagan tarixchi olim, kotib, Gʻazna shahrida vafot etgan;
* [[Asjadiy]], [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]] saltanatidagi saroy shoiri;
* [[Abulhasan Farruxiy|Farruhiy Seyistoniy]], [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]] saltanatidagi saroy shoiri, umrining katta qismini Gʻaznada oʻtkazgan va shu yerda vafot etgan;
* [[Manuchehriy]], [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]] saltanatidagi saroy shoiri, katta ehtimol bilan Gʻaznada vafot etgan;
* [[Unsuriy]], [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]] saltanatidagi saroy shoiri;
* [[Sanoiy|Hakim Sanoiy]], 11/&lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asrlarda yashagan [[Fors tili|fors]] soʻfiy shoiri va tasavvufchisi;
* [[Sayid Hasan Gʻaznaviy]], &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asrda yashagan [[Fors tili|fors]] shoiri;
* '''Fayz Muhammad Kotib Hazora''', 19/&lt;nowiki&gt;XX&lt;/nowiki&gt; asrlarda yashagan tarixchi, yozuvchi va ziyoli;
* '''Abdulrahmon Pajvak''', afgʻon shoiri va diplomati;
* '''Bhay Nand Lal''', &lt;nowiki&gt;X&lt;/nowiki&gt; asrda yashagan sikh gurusi Gobind Singhning saroy shoiri.

=== Diniy rahbarlar ===
* '''Ali al-Hujviriy''', &lt;nowiki&gt;XI&lt;/nowiki&gt; asrda yashagan [[Fors tili|fors]] [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy musulmon]] tasavvufchi, ilohiyotchi va voizi;
* [[Jamoliddin Gʻaznaviy]], &lt;nowiki&gt;XII&lt;/nowiki&gt; asr [[Hanafiylik|hanafiy]] fiqhshunosi, ilohiyotshunos va [[Moturidiylik|moturidiy]] mazhabining [[Kalom|kalomshunos olimi]];
* [[Abdulloh Gʻaznaviy]], &lt;nowiki&gt;XIX&lt;/nowiki&gt; asr afgʻon islom ulamosi;
* [[Gʻulom Mohiyuddin Gʻaznaviy]] (1902-1975), islom soʻfiy olimi. U Gʻazni shahrida tugʻilgan va keyinchalik ishlash uchun Pokistonga ketgan. U mohra shariflik Muhammad Qosim Sodiqqa [[murid]] boʻlib, soʻfiylikni qabul qilib, [[Pokiston]]ning Ozod Kashmir viloyatidagi Nerian Sharif hududini makon qilgan;
* '''Gʻulom Muhammad Niyoziy''', siyosiy islom harakati mutafakkiri, Kobul universiteti ilohiyot fakulteti dekani.

=== Boshqalar ===
* '''Abdulahad Momand''', koinotga sayohat qilgan birinchi [[Afgʻoniston|afgʻon]] va toʻrtinchi [[musulmon]].

== Diqqatga sazovor joylari ==

* Gʻazna qalʼasi;
* Gʻazna minoralari;
* Sulton Masʼud III saroyi;
* [[Sabuktegin]] qabri;
* [[Mahmud Gʻaznaviy]] maqbarasi;
* [[Sanai|Hakim Sanoiy]] maqbarasi;
* Islom sanʼati muzeyi;
* Tapa Sardor xarobalari;
* [[Abu Rayhon Beruniy]] qabri.

== Qardosh shaharlari ==

* {{USA}}, [[Hayward (California)|Hayward]]&lt;ref&gt;[http://www.sister-cities.org/icrc/directory/Asia/Afghanistan/index Sister Cities International] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20081007235431/http://www.sister-cities.org/icrc/directory/Asia/Afghanistan/index |date=2008-10-07 }}&lt;/ref&gt;
* {{POL}}, Gijitsko [http://gizycko.wm.pl/92614,Co-Gizycko-laczy-z-Ghazni.html Co Giżycko łączy z Ghazni? ] {{webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131111203948/http://gizycko.wm.pl/92614%2CCo-Gizycko-laczy-z-Ghazni.html |date=2013-11-11 }}&lt;/ref&gt;

== Yana qarang ==

* [[Gʻazni viloyati]]
* [[Mahmud Gʻaznaviy]]
* [[Gʻaznaviylar davlati]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Afgʻoniston shaharlari]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Aleksandr asos solgan shaharlar]]</text>
      <sha1>niw9xf0xwpfju6jz03ru3hqm66cq1rs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kishi boshiga toʻgʻri keladigan avtomobil soni boʻyicha davlatlar roʻyxati</title>
    <ns>0</ns>
    <id>667566</id>
    <revision>
      <id>6273205</id>
      <parentid>6256017</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>2 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59400" sha1="0ycwyz2ox8379iic1japw4ekpamf1va" xml:space="preserve">[[Tasvir:World vehicles per capita.svg|thumb|right|400px|Map of vehicles per capita 2011]]
'''Har 1000 kishiga toʻgʻri keladigan [[avtomobil]]lar soni boʻyicha davlatlar roʻyxati''' — bu roʻyxatda [[velosiped]] va [[mototsikl]]lar hisobga olinmagan.
== Roʻyxat ==
{{srn}}
{{mw-datatable}}
{| class=&quot;wikitable sortable mw-datatable static-row-numbers&quot;
|-class=static-row-header
! Davlat/hudud
! Avtomobil soni&lt;br/&gt;har 1,000 kishiga
! data-sort-type=&quot;number&quot; width=100px | Jami
! width=125px | Yil
|-
| {{flag|Gibraltar}}|| 1,444
|48,641 ||2022&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.chronicle.gi/govt-plan-for-cycling-infrastructure-receives-opposition-support-amid-concern-over-rise-in-vehicle-numbers/ |title=Govt plan for cycling infrastructure receives opposition support amid concern over rise in vehicle numbers |access-date=2022-12-26 |website=www.chronicle.gi}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|San Marino}}|| 1,300
|44,200 ||2022&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2021-06-24 |title=How Many Cars Are There In The World in 2022? Statistics by Country. |url=https://hedgescompany.com/blog/2021/06/how-many-cars-are-there-in-the-world/ |access-date=2022-07-18 |website=Hedges &amp; Company |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Liechtenstein}}|| 1,193
| 45,800|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fahrzeugbestand |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/mobilitaet-und-verkehr/fahrzeugbestand |access-date=2022-11-26 |website=www.statistikportal.li}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Andorra}}
|1,050
|81,000
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-28 |title=ACA: driving Andorra forward |url=https://www.fia.com/news/aca-driving-andorra-forward |access-date=2022-06-23 |website=Federation Internationale de l'Automobile |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Monaco}}|| 910 
| 35,500||2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
| {{flag|United States}}|| 890
|295,836,000|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2021-06-24 |title=How Many Cars Are There In The World in 2022? Statistics by Country. |url=https://hedgescompany.com/blog/2021/06/how-many-cars-are-there-in-the-world/ |access-date=2023-03-01 |website=Hedges &amp; Company |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|New Zealand}}|| 884
|4,529,700
| 2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Canada}}|| 790
|30,754,600|| 2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Finland}}|| 790
|4,368,796|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rekisterissä olevat ajoneuvot ajoneuvoluokittain ja kunnittain 31.3.2022 |url=https://tieto.traficom.fi/sites/default/files/media/file/Rekisteriss%C3%A4-olevat-kunnittain-31-03-2022.xlsx |publisher=Traficom |language=fi |qaralgan sana=2023-03-10 |arxivsana=2023-03-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230310071652/https://tieto.traficom.fi/sites/default/files/media/file/Rekisteriss%C3%A4-olevat-kunnittain-31-03-2022.xlsx }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Malta}}|| 786
|419,254 || 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Malta Number of Registered Vehicles, 1998 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/malta/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cyprus}}
|785
|1,000,000
|2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Luxembourg}}|| 784
|506,000|| 2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Australia}}|| 782
|20,335,000
| 2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Guam}}|| 777 
| 131,140|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guam 2020 Annual Report |url=https://www.nhtsa.gov/sites/nhtsa.gov/files/documents/gu_fy2020_ar.pdf |access-date=2022-07-18 |arxivsana=2023-03-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230310071654/https://www.nhtsa.gov/sites/nhtsa.gov/files/documents/gu_fy2020_ar.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2017-01-29 |title=Guam Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/guam-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127122013/https://carsalesbase.com/guam-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Poland}}|| 771
|29,369,800|| 2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Italy}}|| 755
|45,487,900|| 2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Estonia}}|| 715
|950,000 || 2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Iceland}}
|720
|270,900
|2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
|{{flag|France}}
|668
|45,297,000
|2022&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
|-
|{{Flag|Puerto Rico}}
|666
|2,130,000
|2022&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Daniel |date=2020-01-17 |title=Puerto Rico |url=https://www.globalfleet.com/en/wikifleet/puerto-rico |access-date=2022-07-18 |website=Global Fleet |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Slovenia}}|| 660
|1,385,371|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.acea.auto/files/ACEA-report-vehicles-in-use-europe-2022.pdf|title=ACEA-report-vehicles-in-use-europe-2022}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Bahamas}}
|650
|260,000
|2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=260,000 vehicles - and only 436 of them electric |url=http://www.tribune242.com/news/2022/apr/14/260000-vehicles-and-only-436-them-electric/ |access-date=2022-06-24 |website=www.tribune242.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Czech Republic}}|| 648
|6,931,618|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Portugal}}|| 639
|6,591,000|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Norway}}|| 635
|3,416,216|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Austria}}|| 632
|5,633,525|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Germany}}|| 628
|52,275,833|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Spain}}|| 627
|29,707,581|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Japan}}|| 624
|78,461,953 || 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Japan Number of Registered Vehicles, 1945 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/japan/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Brunei}}|| 614
|268,801|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Brunei Number of Registered Vehicles, 1972 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/brunei/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Greece}}|| 606
|6,491,063|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Switzerland}}||604
|5,215,771|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|United Kingdom}}|| 600
|40,800,000|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicle licensing statistics: July to September 2022 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/vehicle-licensing-statistics-july-to-september-2022 |access-date=2023-02-11 |website=GOV.UK |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Qatar}}|| 591
|1,701,346 || 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Qatar Number of Registered Vehicles, 1985 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/qatar/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Belgium}}|| 590
|6,820,078|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Netherlands}}|| 588
|10,248,388|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Antigua and Barbuda}}
|561
|54,891
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Policy Brief Efficiency In Transport Antigua and Barbuda |url=https://tech-action.unepccc.org/wp-content/uploads/sites/2/2022/04/policy-brief-efficiency-in-transport-antigua-and-barbuda.pdf |access-date=2022-11-27}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Kuwait}}|| 556
|2,375,917|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kuwait Number of Registered Vehicles, 1995 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/kuwait/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Dominica}}
|550
|40,000
|2022&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Admin |date=2022-06-23 |title=Dominica explores possibilities for national low carbon transport program |url=https://dominicanewsonline.com/news/homepage/news/dominica-explores-possibilities-for-national-low-carbon-transport-program/ |access-date=2022-09-02 |website=Dominica News Online |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Sweden}}|| 545
|5,637,469|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Malaysia}}|| 542
|17,728,482|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Malaysia Number of Registered Vehicles, 1986 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/malaysia/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Denmark}}|| 540
|3,147,315|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Ireland}}|| 535
|2,672,032|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Slovakia}}|| 513
|2,799,302|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Lithuania}}
|507
|1,416,467
|2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|South Korea}}|| 485
|25,167,409|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=South Korea Number of Registered Vehicles, 1988 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/korea/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-20 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Bulgaria}}|| 482
|3,339,338 || 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bulgaria Number of Registered Vehicles, 1993 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/bulgaria/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Croatia}}
|479
|1,940,098
|2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Saint Kitts and Nevis}}
|479
|25,321
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Report on Road Safety in the Region of the Americas, 2015 |url=https://www3.paho.org/hq/index.php?option=com_docman&amp;view=download&amp;category_slug=country-profiles-2015-7855&amp;alias=29995-saint-kitts-nevis-995&amp;Itemid=270&amp;lang=en |access-date=2022-09-02 |arxivsana=2022-08-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220812151815/https://www3.paho.org/hq/index.php?option=com_docman&amp;view=download&amp;category_slug=country-profiles-2015-7855&amp;alias=29995-saint-kitts-nevis-995&amp;Itemid=270&amp;lang=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-21 |title=Saint Kitts Nevis Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/saint-kitts-nevis-car-sales-data/ |access-date=2022-09-02 |website=carsalesbase.com |language=en-US }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Hungary}}|| 463
|4,515,769|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Nauru}}
|455
|5,000
|2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nauru being overrun with car imports |website=[[Radio New Zealand]] |date=21 March 2022 |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/463705/nauru-being-overrun-with-car-imports#:~: |access-date=2022-06-24}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Suriname}}
|446
|259,370
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Suriname |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/suriname-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Suriname |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/suriname-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Dominican Republic}}
|442
|4,800,000
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dominican Republic: motor vehicle fleet size |url=https://www.statista.com/statistics/1118375/motor-vehicle-dominican-republic-fleet-size/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Romania}}|| 441
|8,502,571|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Bahrain}}|| 430
|731,935|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bahrain Number of Registered Vehicles, 1984 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/bahrain/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Barbados}}|| 417
|120,000|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-06-10 |title=Official says too many poor choices made with vehicle imports over the years |url=https://barbadostoday.bb/2022/06/10/official-says-too-many-poor-choices-made-with-vehicle-imports-over-the-years/ |access-date=2022-06-23 |website=Barbados Today |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Lesotho}}
|400
|836,725
|2017&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LESOTHO COUNTRY PROFILE REPORT MARCH 2017 |url=http://www.cbrta.co.za/uploads/files/Lesotho-Country-Profile-Report-March-2017.pdf |access-date=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Russia}}|| 397
| 57,812,037
| 2021&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fedstat.ru/indicator/36228|title=ЕМИСС|website=Fedstat.ru|qaralgan sana=2023-03-10|arxivsana=2018-06-22|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180622165331/https://www.fedstat.ru/indicator/36228}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Latvia}}|| 394
|749,483|| 2020&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
| {{flag|Mexico}}|| 391		
|50,400,000|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Motor vehicles in operation in Mexico 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/698065/vehicles-in-operation-in-mexico/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Israel}}|| 390
|3,684,154|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israel Number of Registered Vehicles, 2000 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/israel/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Georgia}}|| 378		
|1,404,400|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Georgia Number of Registered Vehicles, 1999 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/georgia/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Argentina}}|| 373		
|17,000,000|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Argentina: car fleet size 2021 |url=https://www.statista.com/statistics/1057726/automobile-fleet-size-argentina/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Moldova}}|| 367		
|961,103|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Moldova Number of Registered Vehicles, 2004 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/moldova/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Montenegro}}|| 367		
|228,162		
| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2020-09-13 |title=Cars in Montenegro are on average 16 years old |url=https://tekdeeps.com/cars-in-montenegro-are-on-average-16-years-old/ |access-date=2022-06-24 |website=Tek Deeps |language=en-US |arxivsana=2023-03-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230310071649/https://tekdeeps.com/cars-in-montenegro-are-on-average-16-years-old/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Brazil}}|| 366
|77,977,443 || 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Frota de Veículos - 2013 |url=https://www.gov.br/infraestrutura/pt-br/assuntos/transito/conteudo-denatran/frota-de-veiculos-2021 |access-date=2022-03-11 |website=infraestrutura.gov.br |arxivsana=2022-04-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220402045541/https://www.gov.br/infraestrutura/pt-br/assuntos/transito/conteudo-denatran/frota-de-veiculos-2021 }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Serbia}}|| 365		
|2,520,480		
| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Serbia Number of Registered Vehicles, 2001 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/serbia/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;		
|-
| {{flag|United Arab Emirates}}|| 354		
|3,500,000|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-02 |title=In 5 charts: UAE's new passenger car sales market |url=https://www.consultancy-me.com/news/4085/in-5-charts-uaes-new-passenger-car-sales-market |access-date=2022-06-23 |website=www.consultancy-me.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Taiwan}}|| 350		
|8,366,113|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taiwan Number of Registered Vehicles, 1998 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/taiwan/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}}|| 345		
|1,131,821|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bosnia and Herzegovina Number of Registered Vehicles, 2010 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/bosnia-and-herzegovina/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Belarus}}|| 343
|3,229,935|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Belarus Private cars registration, 1994-2021 - knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Belarus/topics/Transportation/Cars-and-Vehicles-Registration/Private-cars-registration |access-date=2022-06-23 |website=Knoema |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Oman}}|| 335		
|1,551,496|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2020-11-28|title=1.5 million vehicles registered in Oman|url=https://www.thearabianstories.com/2020/11/28/1-5-million-vehicles-registered-in-oman/|access-date=2020-12-14|website=www.thearabianstories.com|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Trinidad and Tobago}}
|329
|458,712
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trinidad and Tobago Registered Motor Vehicles, 2005 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/trinidad-and-tobago/motor-vehicle-registered |access-date=2022-07-18 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Trinidad and Tobago - New motor vehicle registrations 2019 |url=https://countryeconomy.com/business/car-registrations/trinidad-tobago |access-date=2022-07-18 |website=countryeconomy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Colombia}}
|324
|16,500,000
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Number of motor vehicles in Colombia by type 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/964604/colombia-number-motor-vehicle-registrations-type/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Lebanon}}
|295
|2,000,000
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-10-20 |title=Lebanon's car culture questioned in crisis |url=https://www.france24.com/en/live-news/20211020-lebanon-s-car-culture-questioned-in-crisis |access-date=2022-06-23 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Seychelles}}
|295
|29,086
|2020&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-22 |title=Seychelles Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/seychelles-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127144446/https://carsalesbase.com/seychelles-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Chile}}|| 293		
|5,600,000|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chile: vehicles in use 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/915184/chile-number-vehicles-circulation/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Costa Rica}}|| 287		
|2,000,000|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-12-14 |title=How many people own cars in Costa Rica? - 2022 |url=https://theflatbkny.com/central-and-south-america/how-many-people-own-cars-in-costa-rica/ |access-date=2022-06-24 |website=The Flat |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Guyana}}
|285
|228,000
|2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Amount of vehicles on roadways is an indication of a country's prosperity |url=https://guyanachronicle.com/2010/06/26/amount-of-vehicles-on-roadways-is-an-indication-of-a-countrys-prosperity/ |access-date=2022-09-02 |website=Guyana Chronicle |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=OilNOW |date=2022-08-22 |title=Guyana pushing massive road projects; more than 100,000 new vehicles registered in 5 years {{!}} OilNOW |url=https://oilnow.gy/featured/guyana-pushing-massive-road-projects-more-than-100000-new-vehicles-registered-in-5-years/ |access-date=2022-09-02 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Thailand}}|| 280		
|19,576,630|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Thailand Number of Registered Vehicles, 2015 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/thailand/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Uruguay}}
|270
|934,740
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger Cars Per 1,000 People rose 2.49% to 270 vehicles in Uruguay in 2019 |url=https://www.helgilibrary.com/charts/passenger-cars-per-1000-people-rose-249-to-270-vehicles-in-uruguay-in-2019 |access-date=2022-07-18 |website=www.helgilibrary.com |language=en |arxivsana=2023-03-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230310071649/https://www.helgilibrary.com/charts/passenger-cars-per-1000-people-rose-249-to-270-vehicles-in-uruguay-in-2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Grenada}}
|268
|30,105
|2020&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |title=GHO {{!}} By category {{!}} Registered vehicles - Data by country |url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.A995 |access-date=2022-06-25 |website=WHO}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-21 |title=Grenada Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/grenada-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127144445/https://carsalesbase.com/grenada-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Botswana}}
|260
|599,460
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Botswana |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/botswana-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Botswana |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/botswana-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Turkey}}|| 254		
|21,763,186 || 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Turkey Number of Registered Vehicles, 2004 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/turkey/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Ukraine}}|| 245 		
|10,500,000|| 2020&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 March 2021 |title=Кількість авто в Києві перевищила 400 на 1000 жителів |url=https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/309073-kilkist-avto-v-kievi-perevischila-400-na-1000-zhiteliv |website=www.the-village.com.ua}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Maldives}}
|241
|131,000
|2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Survey: Accelerating the electric vehicles transition in Maldives |url=https://www.worldbank.org/en/events/2022/09/08/survey-accelerating-the-electric-vehicles-transition-in-maldives |access-date=2022-11-27 |website=World Bank |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Albania}}|| 238		
|676,811|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-12-20 |title=Albania's Top 10 Most Popular Cars in 2020 • IIA |url=https://invest-in-albania.org/albanias-top-10-most-popular-cars-in-2020/ |access-date=2022-06-24 |website=invest-in-albania.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Guatemala}}
|237
|4,000,000
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guatemala: vehicle fleet size 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/1125183/vehicle-fleet-size-guatemala/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|South Africa}}
|232
|13,570,330
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in South Africa |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/south-africa-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in South Africa |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/south-africa-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|China}}||221	
|315,000,000||2022&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=China's car parc amounts to 315 million units by end of Sept 2022 |url=https://autonews.gasgoo.com/china_news/70021437.html#:~: |access-date=2022-11-03 |website=autonews.gasgoo.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Honduras}}
|222
|2,200,000
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Honduras: motor vehicle fleet by type |url=https://www.statista.com/statistics/1049743/motor-vehicle-fleet-size-type-honduras/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Belize}}
|222
|86,840
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Belize |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/belize-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Panama}}|| 218		
|939,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Panama: automobiles in use 2019 |url=https://www.statista.com/statistics/720229/panama-number-automobiles/ |access-date=2022-06-24 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Mongolia}}
|217
|723,218
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mongolia Number of Registered Vehicles, 1951 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/mongolia/number-of-registered-vehicles#:~:text=Mongolia%20Number%20of%20Registered%20Vehicles%20was%20reported%20at%20723,218%20Unit,to%202021,%20with%2071%20observations |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Syria}}
|209
|3,567,630
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger Cars Per 1,000 People rose 0.093% to 209 vehicles in Syria in 2019 |url=https://www.helgilibrary.com/charts/passenger-cars-per-1000-people-rose-0093-to-209-vehicles-in-syria-in-2019 |access-date=2022-06-24 |website=www.helgilibrary.com |language=en |arxivsana=2023-03-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230310071646/https://www.helgilibrary.com/charts/passenger-cars-per-1000-people-rose-0093-to-209-vehicles-in-syria-in-2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Saint Lucia}}|| 208 		
| 37,936|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global status report on road safety 2018 |url=https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241565684 |access-date=2022-06-25 |website=www.who.int |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-21 |title=Saint Lucia Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/saint-lucia-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127144445/https://carsalesbase.com/saint-lucia-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
| {{flag|Kazakhstan}}|| 207		
|3,895,800|| 2020&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://kursiv.kz/news/otraslevye-temy/2020-12/kolichestvo-zaregistrirovannykh-avto-v-kazakhstane-umenshilos-na-128 |website=kursiv.kz |title=As of November 1, 2020, 3,895.8 cars were registered in the country |date=15 December 2020 |qaralgan sana=2023-03-10 |arxivsana=2022-02-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220202130126/https://kursiv.kz/news/otraslevye-temy/2020-12/kolichestvo-zaregistrirovannykh-avto-v-kazakhstane-umenshilos-na-128 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|North Macedonia}}|| 205		
|427,000 || 2019&lt;ref name=&quot;appsso.eurostat.ec.europa.eu&quot;&gt;{{cite web |title=Passenger cars per 1 000 inhabitants |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=road_eqs_carhab&amp;lang=en |website=Ec.europa.eu}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}|| 204 		
| 22,561|| 2019&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |title=All countries compared for Transport &gt; Road &gt; Motor vehicles per 1000 people |url=http://www.nationmaster.com/country-info/stats/Transport/Road/Motor-vehicles-per-1000-people |access-date=2022-06-24 |website=www.nationmaster.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Kyrgyzstan}}|| 201		
|1,300,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Number of registered cars in Kyrgyzstan 1.3 million |url=https://akipress.com/news:630720:Number_of_registered_cars_in_Kyrgyzstan_1_3_million/ |access-date=2022-06-24 |website=akipress.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Macau}}|| 180		
|120,075|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=DSEC - 統計數據庫 |url=https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=85 |access-date=2022-06-24 |website=www.dsec.gov.mo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.dsec.gov.mo/TimeSeriesDatabase.aspx?KeyIndicatorID=12 | title=Dsec - 統計數據庫 }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Armenia}}|| 177 		
|| 524,039 || 2021&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.appa.am/datas/zlawdocs/d192eea3b01345cd0ed7f2b0d106753f.pdf|title=Armenian Motor Insurers Bureau}}{{Oʻlikhavola|date=aprel 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{Flag|Tunisia}}
|177
|2,072,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Tunisia |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/tunisia-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Tunisia |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/tunisia-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Iraq}}|| 175
| 7,026,106|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=مؤشرات النقل والاتصالات - الجهاز المركزي للاحصاء |url=https://cosit.gov.iq/ar/2013-03-29-08-38-49 |access-date=2022-06-24 |website=cosit.gov.iq}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Iran}}|| 175		
|14,500,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger Cars Per 1,000 People in Iran |url=https://www.helgilibrary.com/indicators/passenger-cars-per-1000-people/iran |access-date=2022-06-24 |website=www.helgilibrary.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Bolivia}}
|174
|2,000,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Motor vehicle fleet size Bolivia by segment 2019 |url=https://www.statista.com/statistics/1010382/motor-vehicle-fleet-size-by-segment-bolivia/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Jordan}}|| 169
|1,728,144|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Jordan Number of Registered Vehicles, 1970 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/jordan/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Tonga}}|| 162		
| 16,717||2018&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Government of Tonga: Baseline and Benchmarking Study |url=https://www.ctc-n.org/system/files/dossier/3b/deliverable_1.2_baseline_and_benchmarking_study.pdf |access-date=2022-11-25}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Namibia}}|| 161
| 418,292|| 2021&lt;ref&gt;{{cite web |title=''Crash and Claims Reports 2018.'' Motor Vehicle Accident Fund, 2018, p. 46. |url=http://www.mvafund.com.na/index.php/shortcode/accordion/tab?download=116:road-crash-and-claims-report-2018 |qaralgan sana=2023-03-10 |arxivsana=2022-08-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220809023925/http://www.mvafund.com.na/index.php/shortcode/accordion/tab?download=116:road-crash-and-claims-report-2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=carlo |date=2021-03-12 |title=Focus2move {{!}} Namibian Auto market - Facts &amp; Data 2020 |url=https://www.focus2move.com/namibian-auto/ |access-date=2022-09-02 |website=Focus2Move |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Namibia records lowest new vehicle sales in 2020 - Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/19/c_139681120.htm |access-date=2022-09-02 |website=www.xinhuanet.com |arxivsana=2022-09-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220902143329/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/19/c_139681120.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Total number of vehicles sold in Namibia at 7,221 as of September {{!}} Namibia Economist |url=https://economist.com.na/65351/wheels-wings/total-number-of-vehicles-sold-in-namibia-at-7221-as-of-september/ |access-date=2022-09-02 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Sri Lanka}}|| 157		
|3,427,150|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ministry of Transport |url=https://www.transport.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=26&amp;Itemid=146&amp;lang=en#vehicle-population |access-date=2021-02-03 |website=transport.gov.lk |arxivsana=2023-03-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230310071657/https://www.transport.gov.lk/web/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=26&amp;Itemid=146&amp;lang=en#vehicle-population }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|São Tomé and Príncipe}}
|157
|34,400
|2020&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-22 |title=Sao Tome Principe Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/sao-tome-principe-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Saudi Arabia}}|| 156		
|5,346,120|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Passenger Cars Per 1,000 People rose 1.59% to 156 vehicles in Saudi Arabia in 2019 |url=https://www.helgilibrary.com/charts/passenger-cars-per-1000-people-rose-159-to-156-vehicles-in-saudi-arabia-in-2019 |access-date=2022-06-19 |website=www.helgilibrary.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Bhutan}}
|150
|116,926
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Newspaper |first=Bhutan's Daily |title=Import of vehicles surge in vehicle rich Bhutan |url=https://kuenselonline.com/import-of-vehicles-surge-in-vehicle-rich-bhutan/ |access-date=2022-06-24 |website=Kuensel Online |arxivsana=2023-03-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230310071649/https://kuenselonline.com/import-of-vehicles-surge-in-vehicle-rich-bhutan/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Singapore}}|| 149		
|847,950|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Singapore Number of Registered Vehicles, 1995 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/singapore/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Algeria}}|| 149		
|6,395,730|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Algeria Number of Registered Vehicles, 1996 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/algeria/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Azerbaijan}}|| 146
|1,473,563|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Azerbaijan Number of Registered Vehicles, 1990 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/azerbaijan/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Fiji}}|| 145		
| 130,000|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fijivillage |title=130,000 registered vehicles in the country as of April this year |url=https://www.fijivillage.com/news/130000-registered-vehicles-in-the-country-as-of-April-this-year-4f58rx/ |access-date=2022-06-24 |website=www.fijivillage.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Nicaragua}}
|144
|944,380
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Nicaragua |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/nicaragua-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Nicaragua |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/nicaragua-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Venezuela}}|| 140
|4,100,000|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Daniel |date=2019-01-28 |title=Venezuela |url=https://www.globalfleet.com/en/wikifleet/venezuela |access-date=2022-06-24 |website=Global Fleet |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Myanmar}}
|138
|7,560,000
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Myanmar: number of registered vehicles by type 2021 |url=https://www.statista.com/statistics/1059572/myanmar-number-of-registered-vehicles-by-type/ |access-date=2022-09-02 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Samoa}}
|134
|26,435
|2019&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=carlo |date=2020-02-20 |title=Focus2move{{!}} American Samoa Vehicles Market 2018 - Facts &amp; Data |url=https://www.focus2move.com/american-samoa-2018-auto-sales-down-12-with/ |access-date=2022-11-27 |website=Focus2Move |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cape Verde}}
|133
|72,455
|2018&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cross Border Trade - Cabo Verde - 50 Million African Women Speak |url=https://www.womenconnect.org/web/cape-verde-island/cross-border-trade |access-date=2022-11-27 |website=www.womenconnect.org |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127122013/https://www.womenconnect.org/web/cape-verde-island/cross-border-trade }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Peru}}
|116
|3,771,260
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Peru |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/peru-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Peru |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/peru-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Nepal}}|| 113
|  3,241,805|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Sansar |first1=Nepali |last2=Bureau |first2=Nepali Sansar |date=2018-08-17 |title=Nepal's Automobile Registrations Leaps the 'Three-Million' Bound! |url=https://www.nepalisansar.com/business/nepals-automobile-registrations-leaps-the-three-million-bound/ |access-date=2022-09-02 |website=Nepali Sansar |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nepal - New motor vehicle registrations 2019 |url=https://countryeconomy.com/business/car-registrations/nepal |access-date=2022-09-02 |website=countryeconomy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Morocco}}|| 111
|4,060,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.medias24.com/plus-de-4-millions-de-vehicules-circulent-officiellement-au-maroc-1519.html|title=Plus de 4 millions de véhicules circulent au Maroc|newspaper=Médias24|date=11 April 2019|access-date=2023-03-10|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301171616/https://www.medias24.com/plus-de-4-millions-de-vehicules-circulent-officiellement-au-maroc-1519.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Hong Kong}}|| 109
|828,446|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Hong Kong SAR (China) Number of Registered Vehicles, 2006 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/hong-kong/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Turkmenistan}}|| 102
| 603,621|| 2019&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Turkmenistan Passenger car sales - data, chart |url=https://www.theglobaleconomy.com/Turkmenistan/passenger_cars_sales/ |access-date=2022-11-26 |website=TheGlobalEconomy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Ecuador}}|| 98 
|1,731,594|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ecuador Number of Registered Vehicles, 2006 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/ecuador/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Federated States of Micronesia}}
|96
|11,014
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Transportation Statistics – FSM Statistics |url=https://www.fsmstatistics.fm/other-statistics/transportation-statistics/ |access-date=2022-09-02 |language=en-US |arxivsana=2022-09-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220902143343/https://www.fsmstatistics.fm/other-statistics/transportation-statistics/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Kosovo}}|| 94
| 309,509 || 2019&lt;ref name=&quot;appsso.eurostat.ec.europa.eu&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Uzbekistan}}|| 87
| 3,051,734|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ўзбекистонда ҳар 1000 кишига ўртача 87 та енгил автомобил тўғри келмоқда |url=https://kun.uz/news/2022/03/05/ozbekistonda-har-1000-kishiga-ortacha-87-ta-yengil-avtomobil-togri-kelmoqda |access-date=2022-03-05 |website=Kun.uz |language=uz}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Indonesia}}|| 82
|22,587,923|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Indonesia Number of Registered Vehicles, 1963 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/indonesia/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Jamaica}}|| 81
|237,890|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Jamaica |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/jamaica-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Jamaica |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/jamaica-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Gambia}}
|80
|200,000
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-05-19 |title=The Gambia, Heaven for Pollution by Second-hand Vehicles |url=https://www.gambia.com/the-gambia-heaven-for-pollution-by-second-hand-vehicles/ |access-date=2022-09-02 |website=Gambia.com |language=en-US |arxivsana=2022-09-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220902143331/https://www.gambia.com/the-gambia-heaven-for-pollution-by-second-hand-vehicles/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Chad}}
|77
|1,124,000
|2016&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Zimbabwe}}|| 76
|1,115,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Zimbabwe |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/zimbabwe-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Zimbabwe |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/zimbabwe-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Vanuatu}}|| 71
| 21,148||2019&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=279 new vehicles registered in Port Vila and Luganville early this year |url=https://www.dailypost.vu/news/279-new-vehicles-registered-in-port-vila-and-luganville-early-this-year/article_7c15ca44-e1a0-11ea-8049-6778d9305dfc.html |access-date=2022-11-26 |website=Vanuatu Daily Post |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Egypt}}|| 70
|7,195,355|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Egypt Number of Registered Vehicles, 1995 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/egypt/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Kenya}}|| 69
|3,608,110|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kenya {{!}} Road Transport: No of Motor Vehicles: Registered {{!}} Economic Indicators |url=https://www.ceicdata.com/en/kenya/road-transport-number-of-motor-vehicles-registered/road-transport-no-of-motor-vehicles-registered |access-date=2020-07-14 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|El Salvador}}
|68
|437,160
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in El Salvador |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/el-salvador-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in El Salvador |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/el-salvador-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cuba}}|| 67
|755,250|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Cuba |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/cuba-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Cuba |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/cuba-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Senegal}}|| 65
|1,067,370|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Senegal |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/senegal-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Senegal |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/senegal-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Nigeria}}|| 61
|13,000,000|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-05-11 |title=77% of vehicles on Nigeria's roads uninsured — NIA |url=https://www.vanguardngr.com/2021/05/7-of-vehicles-on-nigerias-roads-uninsured-nia/ |access-date=2022-07-18 |website=Vanguard News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Afghanistan}}|| 61
|2,306,500|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Afghanistan |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/afghanistan-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Afghanistan |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/afghanistan-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Ivory Coast}}|| 60
|1,554,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Ivory Coast |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/ivory-coast-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Ivory Coast |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/ivory-coast-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|India}}
|59
|80,888,051
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=India Number of Registered Vehicles {{!}} Economic Indicators {{!}} CEIC |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/india/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-07-19 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2017-01-29 |title=India Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/india-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127144445/https://carsalesbase.com/india-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Palestine}}|| 58
|  276,878|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State of Palestine (West Bank and Gaza) Number of Registered Vehicles, 1998 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/palestinian-territory-occupied/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Yemen}}|| 52
|1,522,770|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Yemen |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/yemen-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Yemen |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/yemen-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Tajikistan}}|| 51
| 500,000|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-28 |title=Millions of Dollars From Vehicle Inspection in Tajikistan: Role of Rushdi Rohnavard Company |url=https://cabar.asia/en/millions-of-dollars-from-vehicle-inspection-in-tajikistan-role-of-rushdi-rohnavard-company |access-date=2022-07-19 |website=CABAR.asia |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Madagascar}}
|48
|1,302,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Madagascar |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/madagascar-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Madagascar |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/madagascar-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Ghana}}
|46
|1,405,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Ghana |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/ghana-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in use in Ghana |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/ghana-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Philippines}}|| 45
|4,951,662|| 2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Philippines Number of Registered Vehicles, 1981 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/philippines/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-23 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Comoros}}|| 44
| 34,900|| 2016&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Sierra Leone}}
|40
|300,000
|2017&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The World Bank - Freetown Integrated Urban Transport Project (P164353) |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/725651523385383228/text/Concept-Project-Information-Document-Integrated-Safeguards-Data-Sheet-Freetown-Integrated-Urban-Transport-Project-P164353.txt |access-date=2022-07-19}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Djibouti}}|| 40
| 40,000|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ali Aden |first1=Waiss |last2=Zheng |first2=Jianfeng |last3=Ullah |first3=Irfan |last4=Safdar |first4=Muhammad |date=2022 |title=Public Preferences Towards Car Sharing Service: The Case of Djibouti |journal=Frontiers in Environmental Science |volume=10 |doi=10.3389/fenvs.2022.889453 |issn=2296-665X|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Angola}}|| 36
|1,145,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Angola |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/angola-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Angola |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/angola-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Vietnam}}|| 53
|5,038,888|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vietnam Registered Motor Vehicles, 2005 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/vietnam/motor-vehicle-registered |access-date=2022-09-02 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vietnam - New motor vehicle registrations 2020 |url=https://countryeconomy.com/business/car-registrations/vietnam |access-date=2022-09-02 |website=countryeconomy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Guinea-Bissau}}|| 35
| 62,240|| 2016&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Kiribati}}
|34
|4,048
|2020&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2017-01-29 |title=Kiribati Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/kiribati-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221126162422/https://carsalesbase.com/kiribati-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Togo}}|| 33
|268,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Togo |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/togo-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Togo |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/togo-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Democratic Republic of the Congo}}|| 32
|2,791,500|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Democratic Republic of the Congo |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/democratic-republic-of-the-congo-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Democratic Republic of the Congo |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/democratic-republic-of-the-congo-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Pakistan}}
|29
|6,628,063
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Number of Registered Vehicles {{!}} Economic Indicators {{!}} CEIC |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/pakistan/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-07-19 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Zambia}}|| 29
|510,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Zambia |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/zambia-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Zambia |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/zambia-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Benin}}
|27
|320,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Benin |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/benin-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Benin |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/benin-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Bangladesh}}
|27
|4,471,625
|2021&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Haq |first=Rahbar Al |date=2021-02-13 |title=A brief look at the auto industry in Bangladesh |url=https://www.thedailystar.net/supplements/30th-anniversary-supplements/going-digital/news/brief-look-the-auto-industry-bangladesh-2043941 |access-date=2022-06-23 |website=The Daily Star |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cambodia}}|| 27
| 456,000|| 2020&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Total number of registered road motor vehicles (in thousand) {{!}} ASEANStatsDataPortal |url=https://data.aseanstats.org/indicator/ASE.TRP.ROD.B.005 |access-date=2022-06-23 |website=data.aseanstats.org}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Mozambique}}|| 26
|800,878|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mozambique Number of Registered Vehicles, 2009 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/mozambique/number-of-registered-vehicles |access-date=2022-06-22 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Gabon}}|| 26
| 56,600|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gabon - New motor vehicle registrations 2019 |url=https://countryeconomy.com/business/car-registrations/gabon |access-date=2022-11-26 |website=countryeconomy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gabon - New motor vehicle registrations 2007 |url=https://countryeconomy.com/business/car-registrations/gabon?year=2007 |access-date=2022-11-26 |website=countryeconomy.com |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Burkina Faso}}
|22
|447,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Burkina Faso |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/burkina-faso-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Burkina Faso |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/burkina-faso-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Liberia}}|| 22
|110,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Liberia |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/liberia-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Liberia |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/liberia-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Uganda}}
|21
|920,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Uganda |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/uganda-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Uganda |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/uganda-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Eritrea}}|| 21
| 72,400|| 2016&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;
|-
|{{flag|Guinea}}
|20
|262,618
|2020&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-22 |title=Guinea Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/guinea-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127144443/https://carsalesbase.com/guinea-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Solomon Islands}}|| 19
| 13,138|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=SOL: Transport Sector Development Project |url=https://www.adb.org/sites/default/files/linked-documents/41171-02-sol-ipsa-01.pdf |access-date=2022-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2017-01-29 |title=Solomon Islands Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/solomon-islands-car-sales-data/ |access-date=2022-11-26 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221126162420/https://carsalesbase.com/solomon-islands-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Cameroon}}|| 18
|467,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Cameroon |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/cameroon-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Cameroon |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/cameroon-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Niger}}
|18
|438,601
|2020&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-22 |title=Niger Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/niger-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127144444/https://carsalesbase.com/niger-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Rwanda}}
|17
|221,000
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bajpai and Bower 2020 policy brief |url=https://www.theigc.org/wp-content/uploads/2020/05/Bajpai-and-Bower-2020-policy-brief.pdf |access-date=2020-06-24}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Mauritania}}|| 14
|65,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Mauritania |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/mauritania-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Mauritania |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/mauritania-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Papua New Guinea}}|| 14
| 121,138||2020&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2017-01-29 |title=Papua New Guinea Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/papua-new-guinea-car-sales-data/ |access-date=2022-11-27 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221127144445/https://carsalesbase.com/papua-new-guinea-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Mali}}|| 13
|257,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Mali |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/mali-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Mali |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/mali-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Malawi}}|| 13
|240,000|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Malawi |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/malawi-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Malawi |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/malawi-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Tanzania}}|| 12
|700,000|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=East Africa: fleet of operating vehicles in 2020 |url=https://www.statista.com/statistics/1305773/fleet-of-operating-vehicles-in-ethiopia-kenya-and-tanzania/ |access-date=2022-06-23 |website=Statista |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Haiti}}|| 11
|126,180|| 2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Haiti |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/haiti-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Haiti |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/haiti-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Ethiopia}}|| 10
|1,200,000|| 2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ethiopia registered vehicle reaches 1.2 million |url=https://tricksfast.com/ethiopia/ethiopia-registered-vehicle-reaches-1-2-million/ |access-date=2022-07-18 |website=TricksFast |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Burundi}}
|10
|117,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Burundi |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/burundi-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Burundi |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/burundi-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Somalia}}|| 5
| 80,000||2017&lt;ref&gt;{{Cite web |last=govsea |title=SOMALILAND'S BOOMING INFORMAL TRANSPORT SECTOR: PITFALLS AND POTENTIALS |url=https://govsea.tumblr.com/post/162993615604/somalilands-booming-informal-transport-sector#:~: |access-date=2022-06-24 |website=Governing economic hubs &amp; flows Somali East Africa}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Sudan}}
|4
|181,000
|2019&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Vehicles in Use in Sudan |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/sudan-vehicles-in-use |access-date=2022-07-18 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Commercial Vehicles in Use in Sudan |url=https://www.nationmaster.com/nmx/timeseries/sudan-commercial-vehicles-in-use |access-date=2022-07-19 |website=NationMaster}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Republic of the Congo}}
|4
|22,540
|2020&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Congo, Republic of Motor Vehicle Sales: Passenger Cars, 2005 – 2022 {{!}} CEIC Data |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/congo/motor-vehicle-sales-passenger-cars |access-date=2022-11-26 |website=www.ceicdata.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|Central African Republic}}|| 4
| 19,300||2019&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Demandt |first=Bart |date=2016-12-22 |title=Central African Republic Car Sales Data |url=https://carsalesbase.com/central-african-republic-car-sales-data/ |access-date=2022-11-26 |website=carsalesbase.com |language=en-US |arxivsana=2022-11-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221126221728/https://carsalesbase.com/central-african-republic-car-sales-data/ }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{flag|North Korea}}|| 1
| 30,000|| 2022&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The History Of North Korea's Automotive Industry Is Full Of Secrets And Copycats |url=https://www.carscoops.com/2022/01/the-history-of-north-koreas-automotive-industry-is-full-of-secrets-and-copycats/ |access-date=2022-06-24}}&lt;/ref&gt;
|}


== Manbalar ==
{{Manbalar}}

{{Davlatlar statistikasi}}

[[Turkum:Reytinglar]]


{{stat-stub}}
{{gumanitar-stub}}
{{economy-stub}}</text>
      <sha1>0ycwyz2ox8379iic1japw4ekpamf1va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oripov Hamidilla Nigʻmatovich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>675401</id>
    <redirect title="Hamidilla Nigʻmatovich Aripov" />
    <revision>
      <id>6273213</id>
      <parentid>2527904</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Hamidilla Oripov]] to [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</comment>
      <origin>6273213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="gnd2qj5qkoz0vd7mqq59dt172qypk1w" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</text>
      <sha1>gnd2qj5qkoz0vd7mqq59dt172qypk1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Munozara:Oripov Hamidilla Nigʻmatovich</title>
    <ns>1</ns>
    <id>675402</id>
    <redirect title="Munozara:Hamidilla Nigʻmatovich Aripov" />
    <revision>
      <id>6273208</id>
      <parentid>2527905</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Munozara:Hamidilla Oripov]] to [[Munozara:Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</comment>
      <origin>6273208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ie7jfterxa90ni8ptdtwwg0x3j9ibfw" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Munozara:Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</text>
      <sha1>ie7jfterxa90ni8ptdtwwg0x3j9ibfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koʻkturklar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>696753</id>
    <revision>
      <id>6273223</id>
      <parentid>5967892</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T03:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5375" sha1="ff7zs6ppqqf49mkv2lqs2761vomun77" xml:space="preserve">{{Xalq
 |nomi      = Koʻkturklar
 |tasvir   =
 |eni        = 
 |tagyozuv       = 
 |oʻz nomi  = 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰜𐰇𐰛
 |soni   = 
 |joylashuvi    = 
 |yoʻq boʻlgan         = 
 |arxmadaniyat   = 
 |til          = Qadimgi turkiy til
 |irq          = turkiy
 |din       = [[tangrichilik]]
 |oʻxshash   = 
 |tegishli        = [[turkiy xalqlar]]
 |oʻz ichiga oladi      = 
 |kelib chiqishi = 
}}
'''Koʻkturklar''' ([[Ko'kturkcha|koʻkturkcha]]: 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰜𐰇𐰛) — oʻrta asrlarda [[Oʻrta Osiyo]]da yashagan koʻchmanchi xalqlar birlashmasi&lt;ref&gt;{{veb manbasi
 |url         = https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=1&amp;tid=1&amp;oid=15&amp;m=1
 |archiveurl         = https://web.archive.org/web/20220226161650/https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=1&amp;tid=1&amp;oid=15&amp;m=1
 |archivedate         = 2022-02-26
 |title         = Kultegin's Memorial Complex
 |author         = 
 |date         = 20 iyun 2020
 |work         = 
 |publisher         = bitig.kz
 |accessdate         = 
 |language         = 
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi
 |url         = https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=1&amp;tid=1&amp;oid=16&amp;m=1
 |archiveurl         = https://web.archive.org/web/20220204163547/https://bitig.kz/?lang=e&amp;mod=1&amp;tid=1&amp;oid=16&amp;m=1
 |archivedate         = 2022-02-04
 |title         = Bilge Kagan's Memorial Complex
 |author         = 
 |date         = 20 iyun 2020
 |work         = 
 |publisher         = bitig.kz
 |accessdate         = 
 |language         = 
 }}&lt;/ref&gt;.
== Maʼlumot ==
Bumin xoqon boshchiligidagi koʻkturklar [[Turk xoqonligi|Koʻkturk davlatini]] barpo etdilar, bu koʻchmanchi davlatlarning biri, kelajakning jugʻrofiy joylashuvi, madaniyati va hukmron eʼtiqodlarini shakllantiradi&lt;ref name=&quot;academia.edu&quot;&gt;{{veb manbasi
 |url         = https://www.academia.edu/33668703/ORHUN_YAZITLARINDA_SOSYAL_VE_S%C4%B0YAS%C4%B0_MESAJLAR
 |archiveurl  =
 |archivedate =
 |title       = Orxon abidəsində siyasi mesajlar
 |author      = 
 |date        = 20 iyun 2020
 |work        = 
 |publisher   = cademia.edu
 |accessdate  =
 |language    = 
}}&lt;/ref&gt; .
Koʻkturklar turk madaniyati va adabiyoti tarixida birinchi marta tashkil qilgan siyosiy tuzilmani nomlash va birinchi turk yozuv yodgorliklarini yaratish nuqtai nazaridan juda muhim ahamiyatga ega&lt;ref name=&quot;academia.edu&quot;/&gt;.
Koʻkturklar hozirgi zamonda koʻplab turkiy shaxslar yoki tashkilotlarning asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Ularning hukmronligi davrida barcha turkiy qabilalar bir davlatda birlashgan deb ishoniladi

== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
*Christian, David. ''A history of Russia, Central Asia and Mongolia, Vol. 1: Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire''. Blackwell, 1998.
* {{Kitob manbasi|last=Findley|first=Carter Vaughn|title=The Turks in World History|url=https://books.google.com/books?id=7eyoacDdcIMC|year=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-988425-4}}
* {{Kitob manbasi | last=Golden | first=Peter |authorlink=| title=An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East | publisher=Otto Harrassowitz | location=Wiesbaden | year=1992 | isbn=9783447032742 |ref=}}
* {{cite journal|last=Golden|first= Peter B.|title=The Ethnogonic Tales of the Türks|journal=  The Medieval History Journal, 21(2)|doi=10.1177/0971945818775373|pages= 291–327|date=August 2018|volume= 21|issue= 2}}
* {{Kitob manbasi|last1=Golden|first1=Peter Benjamin|authorlink1=|title=Studies on the peoples and cultures of the Eurasian steppes|date=2011|publisher=Ed. Acad. Române|location=Bucureşti|isbn=978-973-1871-96-7|chapter=Ethnogenesis in the tribal zone: The Shaping of the Turks|ref=|chapter-url=https://www.academia.edu/9609971}}
*Great Soviet Encyclopaedia, 3rd ed. Article &quot;Turkic Khaganate&quot; ([http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/113/276.htm online] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20050516102002/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/113/276.htm |date=2005-05-16 }}).
*René Grousset|Grousset, René. ''The Empire of the Steppes''. Rutgers University Press, 1970. {{ISBN|0-8135-1304-9}}.
*{{Kitob manbasi|first=Jonathan Karem|last=Skaff|editor=Nicola Di Cosmo|title=Military Culture in Imperial China|url=https://archive.org/details/militaryculturei0000unse|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03109-8|ref=none}}
*{{Kitob manbasi|first=Howard J.|last=Wechsler|chapter=T'ai-Tsung (Reign 626–49): The Consolidator|editor=Denis Twitchett|editor2=John Fairbank|title=The Cambridge History of China, Volume 3: Sui and T'ang China Part I|year=1979|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-21446-9|ref=none}}
*Wink, André. ''Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World''. Brill Academic Publishers, 2002. {{ISBN|0-391-04173-8}}.
*{{Kitob manbasi|title= Romans, Barbarians, and the Transformation of the Roman World: Cultural Interaction and the Creation of Identity in Late Antiquity|first=Ekaterina|publisher=Ashgate|year=2011|isbn=9780754668145|location=|pages=175–181|chapter= The &quot;Runaway&quot; Avars and Late Antique Diplomacy|editor=Ralph W. Mathisen, Danuta Shanzer|last= Nechaeva|ref=none}}
*{{Kitob manbasi|ref=|last=Sinor|first=Denis|authorlink=|title=The Cambridge History of Early Inner Asia|url=https://books.google.com/books?id=ST6TRNuWmHsC&amp;pg=PA295|year=1990|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-24304-9}}</text>
      <sha1>ff7zs6ppqqf49mkv2lqs2761vomun77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç</title>
    <ns>0</ns>
    <id>705035</id>
    <revision>
      <id>6273237</id>
      <parentid>2919305</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:32:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2729" sha1="0ty5ooppmidwpno6bvk26zy8183e9cb" xml:space="preserve">{{Kitob bilgiqutisi
| nomi = Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç
| asl nomi = 
| tasvir= KuyrukluYıldızAltındaBirİzdivaç.jpg
| izoh = 
| muallif = [[Hüseyin Rahmi Gürpınar]]
| jild_artist =
| janr =[[Roman]]
| mamlakat =[[Usmonlilar imperiyasi]]
| til =[[Turk tili|turkcha]]
| tarjimon = 
| bezalishi =
| seriya =                      
| nashriyot =    	Mihran Matbaası
| nashr qilingan yili =[[1912-yil]]
| oʻzbek_nashr_sanasi =           
| betlari =     
| avvalgisi =               
| keyingisi =                   
| isbn                          =
| Lib                           = 
| Bosh muharrirlar              =
| vebsayt =
| izohlar =
}}
'''Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç''' — [[Hüseyin Rahmi Gürpınar]] tomonidan yozilgan va [[1912-yil]]da Mihran Matbaası tomonidan chop etilgan roman. Roman, Halli Kometa [[1910-yil]] [[5-may]]da [[Istanbul]]da dunyoga zarba beradi degan mish-mish bilan zavq olish uchun konferensiyalar oʻtkazayotgan Irfan Galip bilan turmush quradigan sirli ayolning sarguzashtlari haqida hikoya qiladi&lt;ref&gt;Yrd. Doç. Dr. Gamze ÖKSÜZ, A.S. Puşkin'in “Köylü Hanımefendi” Öyküsü İle H.R. Gürpınar'ın “Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç” Romanının Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi, The Journal of Academic Social Science Studies, Volume 5 Issue 8, p. 917-929, December 2012&lt;/ref&gt;. 
== Kitobning mazmuni ==
Roman qahramonlaridan biri İrfan Galip Aksarayda yashaydi. İrfan Galipning otasidan qolgan katta boylik mavjud edi. İrfan Galip oʻqigan kitoblarini boshqalarda qoʻllaydigan odam boʻladi. Ammo uning atrofidagi odamlar uni hech tushunmaydilar. Irfan Galipning xarakteri oilasi va turk qizlaridan shikoyat qiladi va u oʻziga munosib odam topolmayman deb oʻylaganligi sababli, u nikoh toʻgʻrisida biroz pessimistik fikrga ega. Romanning eng diqqatga sazovor joylaridan biri bu Helley Yulduzining dunyoga qulashi haqidagi mish-mishlar&lt;ref&gt;''[http://www.edebiyatfakultesi.com/guyruklu_yildiz_altinda_bir_izdivac1.htm Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160409150951/http://www.edebiyatfakultesi.com/guyruklu_yildiz_altinda_bir_izdivac1.htm |date=2016-04-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.edebiyatfakultesi.com/guyruklu_yildiz_altinda_bir_izdivac1.htm |title=Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç |history=9 Nisan 2016 |access-date=2020-12-17 |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409150951/http://www.edebiyatfakultesi.com/guyruklu_yildiz_altinda_bir_izdivac1.htm }}, Erişim tarihi: 11 Nisan 2016''&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Turkcha romanlar]]
[[Turkum:1912-yil romanlari]]
[[Turkum:Tarixiy romanlar]]</text>
      <sha1>0ty5ooppmidwpno6bvk26zy8183e9cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay</title>
    <ns>3</ns>
    <id>709119</id>
    <revision>
      <id>6273261</id>
      <parentid>6259592</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artemev Nikolay</username>
        <id>46453</id>
      </contributor>
      <comment>/* &quot;O'zbekiston Texnologik Metallar Kombinati&quot; AJ Wikipedia sahifasi o'chirilishi bo'yicha */ Javob</comment>
      <origin>6273261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19178" sha1="l5ahgblgn7wt0k9hbkhy110t51x6c82" xml:space="preserve">{{Yangilarini pastdan}}
{{/Arxivchalar}}

== Turkiya oyligida ishtirok eting ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Flag of Turkey.svg|180px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''[[Loyiha:Mavzuli oylik/Turkiya oyligi|Turkiya oyligi]]'''
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |Hurmatli {{PAGENAME}}. Sizni 2026-yilning 1-yanvaridan 31-yanvariga qadar davom etadigan Turkiya oyligida ishtirok etishga chorlayman! Loyihada ishtirok etish va qoidalar bilan uning [[Loyiha:Mavzuli oylik/Turkiya oyligi|asosiy sahifasida]] tanishishingiz mumkin.

Mavzuli oyliklar haqida koʻproq maʼlumot olish uchun [[:Loyiha:Mavzuli oylik]] sahifasi bilan tanishib chiqishingiz mumkin.
|}

Hurmat bilan [[Foydalanuvchi:Janob Mirzaolim|Janob Mirzaolim]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Janob Mirzaolim|munozara]]) 10:14, 2026-yil 4-yanvar (UTC)
&lt;/div&gt;

== Qayta tiklash soʻrovi  ==

. [[Foydalanuvchi:Umarbek2004|Umarbek2004]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Umarbek2004|munozara]]) 01:59, 2026-yil 22-yanvar (UTC)

== Шахло Салаева  ==

Здравствуйте, я создал и разместил в Википедии отрывок из краткого интервью о Шахло Салаевой '''TseriesUZ''' от вас 10 часов назад, почему вы удалили статью без одобрения, сказав, что она непопулярна, жители Узбекистана ее хорошо знают, пожалуйста, верните на место Википедии!  [[Maxsus:Contributions/&amp;#126;2026-11509-37|&amp;#126;2026-11509-37]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:&amp;#126;2026-11509-37|talk]]) 09:54, 2026-yil 21-fevral (UTC)

== Shahlo Salayeva sahifasini qayta tiklash haqida ==

Hurmatli Vikipediya ma’muriyati,
Men tomonidan yaratilgan Shahlo Salayeva haqidagi maqola 2026-yil 21-fevral kuni “ensiklopedik ahamiyatga ega emas” sababi bilan o‘chirildi. Biroq, ushbu shaxsning ijodiy faoliyati va ommaviy tanilishi mustaqil manbalar orqali tasdiqlanadi.
Shahlo Salayeva — o‘zbek estrada xonandasi, ayniqsa Xorazm va Toshkent estrada yo‘nalishlarida ijod qiluvchi san’atkor. U haqiqiy shaxs bo‘lib, quyidagi faktlar bilan tasdiqlanadi:
Tug‘ilgan sanasi: 11-may 1993-yil.
Ta’limi: O‘zbekiston davlat konservatoriyasida 2011–2015-yillarda tahsil olgan.
Mukofotlari: “Zulfiya” davlat mukofoti sohibasi.
Ijodiy faoliyati: 2017-yildan buyon estrada yo‘nalishida faoliyat yuritib kelmoqda.
Mustaqil manba: Afisha.uz sahifasida 2026-yil 16-fevral kuni “Xalqlar do‘stligi” saroyida bo‘lib o‘tadigan “Mani sev jonim” nomli konsert dasturi haqida e’lon berilgan (https://www.afisha.uz/uz/concerts/2026/01/09/shahlo-salayeva). Bu xonandaning ijodiy faoliyatini tasdiqlovchi mustaqil OAV manbasidir.
Yuqoridagi dalillar shuni ko‘rsatadiki, Shahlo Salayeva — ommaga tanilgan, ijodiy faoliyat yuritayotgan san’atkor va ensiklopedik ahamiyatga ega shaxsdir. Shu sababli, uning haqidagi maqolani qayta tiklashni so‘rayman. [[Foydalanuvchi:TseriesUZ|TseriesUZ]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:TseriesUZ|munozara]]) 10:17, 2026-yil 21-fevral (UTC)

:Vikipediyaga qiziqish bildirganingiz uchun rahmat. Lekin, men bu shaxsning ahamiyatini topmadim. Yangi manbalarni qidirib ko‘ring va qumloqda sahifa yarating / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 03:15, 2026-yil 25-fevral (UTC)
::Subject: Additional evidence for restoring the Shahlo Salayeva page
::Dear Artemev Nikolay and Wikipedia administration,
::Thank you for your response and recommendation. I would like to draw your attention to the following important points regarding the restoration or re-creation of the page:
::State awards and official recognition: Shahlo Salayeva is the winner of the State Prize named after &quot;Zulfiya&quot;. According to Wikipedia's criteria for the importance of individuals (VP:BIO), persons awarded prestigious state awards and titles are automatically considered to be of encyclopedic importance.
::Major concerts and independent sources: She is an artist who has given a solo concert at the &quot;Friendship of Peoples&quot; Palace, one of the main stages of the country (source Afisha.uz).
::Sandbox Project: According to your suggestion, I will first fully develop the page on my sandbox page with links to official media (television, press and authoritative publications) interviews and articles.
::I am ready to revise the article in accordance with the rules and in an impartial language. Taking into account the fact of the above state award, I ask you to help me evaluate the page.
::Sincerely,
::TseriesUZ [[Foydalanuvchi:TseriesUZ|TseriesUZ]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:TseriesUZ|munozara]]) 13:53, 2026-yil 20-avgust (UTC)
:::Assalomu alaykum. Maqolani avval qumloqda yarating, shundan so‘ng menga qayta yozing / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 16:38, 2026-yil 20-avgust (UTC)
::::[[Foydalanuvchi:TseriesUZ/qumloq|Foydalanuvchi:TseriesUZ/qumloq - Vikipediya]] [[Foydalanuvchi:TseriesUZ|TseriesUZ]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:TseriesUZ|munozara]]) 16:44, 2026-yil 20-avgust (UTC)
:::::Zulfiyaning mukofot olgani o‘z-o‘zidan ahamiyat kasb etmaydi va men bu faktni tekshirish uchun havola ko‘rmayapman. Maqolani ko‘rib chiqdim, bu holda uning qomusiy ahamiyati yo‘q. [[Vikipediya:Ensiklopedik ahamiyat (kishilar)|Ahamiyatlilik qoidalarini]] diqqat bilan o‘rganing / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 16:59, 2026-yil 20-avgust (UTC)

== Iltimosnoma ==

Assalomu alaykum, hormang!
Sizdan [[Vikipediya:VikiAyollar_marafoni]] uchun maxsus yaratilgan fountain faoliyatiga ruhsat berishingizni, agarda men yaratgan fountain sahifasida xatolik boʻlsa uni qayta yaratib berishingizni iltimos qilaman. 

[[User:Panpanchik|&lt;span style=&quot;color:pink;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Pristina;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#A76BCF&quot;&gt;Pan&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#FF69B4&quot;&gt;Pan&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#6495ED&quot;&gt;Chik&lt;/span&gt;]] [[User talk:Panpanchik|&lt;sup&gt;#yozish&lt;/sup&gt;]] 16:27, 2026-yil 9-mart (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:17, 2026-yil 28-aprel (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472541 --&gt;

== Share your Wiki Loves Ramadan 2026 journey! ==

Dear Organizer,

On behalf of the Wiki Loves Ramadan International Team, I want to send a massive thank you for your leadership and hard work during the 2026 campaign. Organizing local events, coordinating juries, and tracking metrics takes a lot of effort, and your dedication has been vital to bridging the knowledge gap regarding Islamic heritage and traditions.

As we wrap up this year's campaign, we would love to hear how things went in your community. We have put together the Organizer Feedback Form to capture your successes, challenges, and metrics.

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfDsuYSv2S4RCQuwAO9MlykJwgPIy-l9ENTr7I_GxpfVuo2TA/viewform
* '''Deadline''': 31 July 2026

Thank you again for championing this campaign. We couldn't do this without you.


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:12, 2026-yil 29-iyun (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Organizers&amp;oldid=30750499 --&gt;

== Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! ==

Dear Participant,

Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. 

We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. 

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform

Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon!  Happy editing,


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 2026-yil 29-iyun (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&amp;oldid=30750498 --&gt;

== Gentle Reminder: Kindly submit your Organizer Feedback for Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Organizer,

Hope you are doing well and keeping safe.

We are reaching out to express our heartfelt gratitude for your relentless efforts and dedication in organizing Wiki Loves Ramadan 2026 in your local community. Organizing campaigns takes a lot of hard work, and your leadership has truly made a wonderful impact in bridging the knowledge gap regarding Islamic history and culture.

As we are wrapping up this year’s activities, we kindly remind you to share your local campaign report and experience with us. If you haven't done so already, please take a few minutes to fill out the Organizer Feedback Form.

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfDsuYSv2S4RCQuwAO9MlykJwgPIy-l9ENTr7I_GxpfVuo2TA/viewform
* '''Deadline''': 31 July 2026

Your feedback is incredibly valuable to us. It will not only help us prepare our global impact report but also guide us in securing better resources and funding for organizers like you in the upcoming years. (You will also find a small section inside the form to provide your local language translations for the 2027 campaign banners!).

Thank you so much for being a pillar of this campaign. Together, we can make the 2027 edition even more successful!


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:47, 2026-yil 19-iyul (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Organizers&amp;oldid=30750499 --&gt;

== Abdulloh Abdurashidov ==

bu Juda taniqli odam edi shaxsan bizga ham yordami tekkan Lekin uni ochirishibdi [[Maxsus:Contributions/&amp;#126;2026-45208-22|&amp;#126;2026-45208-22]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:&amp;#126;2026-45208-22|talk]]) 04:06, 2026-yil 18-avgust (UTC)

:Bu shaxsga oid birorta ham ensiklopedik ahamiyat mezonini topa olmadim. Shaxslar uchun [[Vikipediya:Ensiklopedik ahamiyat (kishilar)|ensiklopedik ahamiyat]] qoidalarini o‘rganib chiqing / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 18:51, 2026-yil 19-avgust (UTC)

== &quot;O'zbekiston Texnologik Metallar Kombinati&quot; AJ Wikipedia sahifasi o'chirilishi bo'yicha ==

Assalomu alaykum. Siz tomonidan &quot;Oʻzbekiston texnologik metallar kombinati&quot; maqolasi o‘chirilganini ko‘rdim va nima sababdan o'chirilganini so'ramoqchi edim? Men maqolani Vikipediya qoidalariga to‘liq mos ravishda qayta ishlab chiqdim. Wikipedia adminstratorlari bilan birgalikda qayta ishlab chiqgan edik lekin siz tomoningizdan maqolam o'chirilibti. Oldindan e'tiboringiz va javobingiz uchun rahmat [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 05:32, 2026-yil 29-avgust (UTC)

:Qaysi maqola haqida gapirayotganingizni tushunmayapman? Shu maqola haqidami ([[Oʻzbekiston texnologik metallar kombinati]])? / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 16:19, 2026-yil 2-sentyabr (UTC)
::Assalomu aleykum! ha aynan shu maqola haqida, bu maqolani Wikipedia adminstratori bilan qayta ishlab chiqgan edik yana qanday qoida buzarlik bo'ldi shuni tushuna olmayapman iltimos yordam berin xatolari bo'lsa men tuzatib qayta ishlab chiqishga tayyorman bu wikipedia sahifasi O'zbekiston uchun hamda korxonamiz uchun juda muhim [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 05:39, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
:::Maqolani o‘qib chiqdim. Bunday ko‘rinishda maqola ensiklopedik qiymatga ega emas, shuning uchun kimlar aksiyadorlar ekanligi, qanday faoliyat mavjudligi (nafaqat loyihalar, balki aniq qancha ishlab chiqarilgan va nima, qancha sotilgan va kimga), shuningdek, qaysi kompaniyalar bilan aniq hamkorlik qilinayotgani va nima qilinayotgani (nafaqat memorandumlar, balki aniq qadamlar) ni qo‘shish kerak / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 14:12, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
::::bularni qoshib yaratganimizda adminlar tomonidan bu reklama dib spam belgilashdi hozir endi siz yana kiritin divos o'zi qandaydir mezon yoki aniq yo'riqnoma bormi ? har qanday vaziyatdayam maqolamni o'chirib tashavosila [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 14:27, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
:::::Agar maqolani tayyor bo‘lmaguncha o‘chirib tashlashadi deb o‘ylasangiz, men uni qumloqchaga ko‘chirib qo‘yishim mumkin va u tayyor bo‘lgunga qadar siz u yerda xotirjam ishlaysiz / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 14:36, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
::::::imkoni bo'lsa qumloqga ko'chirib bering lekin men boyitib yozsam keyin reklama dib hisoblab yana o'chirib yubormisilami chiqazganimdan keyin? [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 04:19, 2026-yil 4-sentyabr (UTC)
:::::::3-sentyabrdan boshlab maqola tahrirlanmaydi, bu holatda u qoidalarni buzmaydi / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 09:36, 2026-yil 19-sentyabr (UTC)

== AliPos maqolasini qayta ko‘rib chiqish haqida ==

Assalomu alaykum.

AliPos maqolasi “ensiklopedik ahamiyatga ega emas” sababli o‘chirilganini ko‘rdim. Maqolani qayta ko‘rib chiqishingizni so‘rayman.

AliPos haqida bir nechta mustaqil manbalarda batafsil ma’lumotlar mavjud: '''Kun.uz, Spot, Daryo va Pivot'''. Ushbu manbalarda kompaniyaning tarixi, faoliyati, asoschilari, mijozlari va investitsiyalari alohida yoritilgan.

Maqolani mustaqil manbalarga tayangan holda, neytral Wikipedia uslubida qayta tayyorlashga tayyorman. Agar qo‘shimcha kamchiliklar bo‘lsa, ko‘rsatib bersangiz, ularni tuzataman.

Iltimos, maqolani qayta ko‘rib chiqishingizni so‘rayman.

Rahmat. [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov|Yusuf Toshpulatov]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Yusuf Toshpulatov|munozara]]) 19:40, 2026-yil 2-sentyabr (UTC)

:Iltimosingizga ko‘ra, men sahifani [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov/qumloq|qumloqchaga]] joylashtirdim, uni tuzatib, ushbu kompaniyaning ahamiyatini ko‘rsatishga harakat qiling. Yordam olish uchun shu mavzudagi boshqa maqolalarni ko‘rib chiqishingiz mumkin. Masalan, [[Uzum (kompaniya)|Uzum]]. Shundan so‘ng menga yozing va biz maqolaning ahamiyatini yana bir bor ko‘rib chiqamiz / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 14:33, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
::Assalomu alaykum. Tavsiyangiz uchun rahmat.
::Maqolani qayta ishlashni boshlayman. To‘g‘ri yo‘nalishda tuzatish kiritishim uchun, iltimos, '''hozirgi maqolaning aynan qaysi qismlari yoki jihatlari ensiklopedik ahamiyatni yetarli darajada ko‘rsatmayotganini''' aytib bera olasizmi?
::Shuningdek, Uzum maqolasidagi qaysi jihatlarni AliPos maqolasida qo‘llashni tavsiya qilishingizni bilsam, maqolani talablaringizga mosroq tayyorlay olaman.
::Rahmat. [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov|Yusuf Toshpulatov]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Yusuf Toshpulatov|munozara]]) 05:36, 2026-yil 4-sentyabr (UTC)
:::Sizning tavsiyangizga ko‘ra, AliPos maqolasini qumloqda qayta ko‘rib chiqdim va maqolaning tuzilishi hamda mazmunini yaxshiladim. Maqolaga mustaqil manbalar asosidagi ma’lumotlar, kompaniyaning tarixi, faoliyati, mahsulotlari, foydalanish ko‘lami va investitsiyalari haqida ma’lumotlar qo‘shildi.
:::Shuningdek, maqola tuzilishini o‘xshash kompaniyalar, jumladan, Uzum maqolasi uslubiga yaqinlashtirishga harakat qildim.
:::Iltimos, qumloqdagi yangilangan variantni ko‘rib chiqib, maqolaning ensiklopedik ahamiyati va qaysi jihatlarini yana takomillashtirish kerakligi bo‘yicha fikringizni bildirsangiz. Zarur bo‘lsa, ko‘rsatgan kamchiliklaringizni tuzatishga tayyorman. [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov|Yusuf Toshpulatov]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Yusuf Toshpulatov|munozara]]) 07:00, 2026-yil 4-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>l5ahgblgn7wt0k9hbkhy110t51x6c82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273266</id>
      <parentid>6273261</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Artemev Nikolay</username>
        <id>46453</id>
      </contributor>
      <comment>/* AliPos maqolasini qayta ko‘rib chiqish haqida */ Javob</comment>
      <origin>6273266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19385" sha1="crcsjal2xz7zn1mo719bix9gphj2ei3" xml:space="preserve">{{Yangilarini pastdan}}
{{/Arxivchalar}}

== Turkiya oyligida ishtirok eting ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[File:Flag of Turkey.svg|180px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; |'''[[Loyiha:Mavzuli oylik/Turkiya oyligi|Turkiya oyligi]]'''
|-
| style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; |Hurmatli {{PAGENAME}}. Sizni 2026-yilning 1-yanvaridan 31-yanvariga qadar davom etadigan Turkiya oyligida ishtirok etishga chorlayman! Loyihada ishtirok etish va qoidalar bilan uning [[Loyiha:Mavzuli oylik/Turkiya oyligi|asosiy sahifasida]] tanishishingiz mumkin.

Mavzuli oyliklar haqida koʻproq maʼlumot olish uchun [[:Loyiha:Mavzuli oylik]] sahifasi bilan tanishib chiqishingiz mumkin.
|}

Hurmat bilan [[Foydalanuvchi:Janob Mirzaolim|Janob Mirzaolim]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Janob Mirzaolim|munozara]]) 10:14, 2026-yil 4-yanvar (UTC)
&lt;/div&gt;

== Qayta tiklash soʻrovi  ==

. [[Foydalanuvchi:Umarbek2004|Umarbek2004]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Umarbek2004|munozara]]) 01:59, 2026-yil 22-yanvar (UTC)

== Шахло Салаева  ==

Здравствуйте, я создал и разместил в Википедии отрывок из краткого интервью о Шахло Салаевой '''TseriesUZ''' от вас 10 часов назад, почему вы удалили статью без одобрения, сказав, что она непопулярна, жители Узбекистана ее хорошо знают, пожалуйста, верните на место Википедии!  [[Maxsus:Contributions/&amp;#126;2026-11509-37|&amp;#126;2026-11509-37]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:&amp;#126;2026-11509-37|talk]]) 09:54, 2026-yil 21-fevral (UTC)

== Shahlo Salayeva sahifasini qayta tiklash haqida ==

Hurmatli Vikipediya ma’muriyati,
Men tomonidan yaratilgan Shahlo Salayeva haqidagi maqola 2026-yil 21-fevral kuni “ensiklopedik ahamiyatga ega emas” sababi bilan o‘chirildi. Biroq, ushbu shaxsning ijodiy faoliyati va ommaviy tanilishi mustaqil manbalar orqali tasdiqlanadi.
Shahlo Salayeva — o‘zbek estrada xonandasi, ayniqsa Xorazm va Toshkent estrada yo‘nalishlarida ijod qiluvchi san’atkor. U haqiqiy shaxs bo‘lib, quyidagi faktlar bilan tasdiqlanadi:
Tug‘ilgan sanasi: 11-may 1993-yil.
Ta’limi: O‘zbekiston davlat konservatoriyasida 2011–2015-yillarda tahsil olgan.
Mukofotlari: “Zulfiya” davlat mukofoti sohibasi.
Ijodiy faoliyati: 2017-yildan buyon estrada yo‘nalishida faoliyat yuritib kelmoqda.
Mustaqil manba: Afisha.uz sahifasida 2026-yil 16-fevral kuni “Xalqlar do‘stligi” saroyida bo‘lib o‘tadigan “Mani sev jonim” nomli konsert dasturi haqida e’lon berilgan (https://www.afisha.uz/uz/concerts/2026/01/09/shahlo-salayeva). Bu xonandaning ijodiy faoliyatini tasdiqlovchi mustaqil OAV manbasidir.
Yuqoridagi dalillar shuni ko‘rsatadiki, Shahlo Salayeva — ommaga tanilgan, ijodiy faoliyat yuritayotgan san’atkor va ensiklopedik ahamiyatga ega shaxsdir. Shu sababli, uning haqidagi maqolani qayta tiklashni so‘rayman. [[Foydalanuvchi:TseriesUZ|TseriesUZ]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:TseriesUZ|munozara]]) 10:17, 2026-yil 21-fevral (UTC)

:Vikipediyaga qiziqish bildirganingiz uchun rahmat. Lekin, men bu shaxsning ahamiyatini topmadim. Yangi manbalarni qidirib ko‘ring va qumloqda sahifa yarating / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 03:15, 2026-yil 25-fevral (UTC)
::Subject: Additional evidence for restoring the Shahlo Salayeva page
::Dear Artemev Nikolay and Wikipedia administration,
::Thank you for your response and recommendation. I would like to draw your attention to the following important points regarding the restoration or re-creation of the page:
::State awards and official recognition: Shahlo Salayeva is the winner of the State Prize named after &quot;Zulfiya&quot;. According to Wikipedia's criteria for the importance of individuals (VP:BIO), persons awarded prestigious state awards and titles are automatically considered to be of encyclopedic importance.
::Major concerts and independent sources: She is an artist who has given a solo concert at the &quot;Friendship of Peoples&quot; Palace, one of the main stages of the country (source Afisha.uz).
::Sandbox Project: According to your suggestion, I will first fully develop the page on my sandbox page with links to official media (television, press and authoritative publications) interviews and articles.
::I am ready to revise the article in accordance with the rules and in an impartial language. Taking into account the fact of the above state award, I ask you to help me evaluate the page.
::Sincerely,
::TseriesUZ [[Foydalanuvchi:TseriesUZ|TseriesUZ]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:TseriesUZ|munozara]]) 13:53, 2026-yil 20-avgust (UTC)
:::Assalomu alaykum. Maqolani avval qumloqda yarating, shundan so‘ng menga qayta yozing / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 16:38, 2026-yil 20-avgust (UTC)
::::[[Foydalanuvchi:TseriesUZ/qumloq|Foydalanuvchi:TseriesUZ/qumloq - Vikipediya]] [[Foydalanuvchi:TseriesUZ|TseriesUZ]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:TseriesUZ|munozara]]) 16:44, 2026-yil 20-avgust (UTC)
:::::Zulfiyaning mukofot olgani o‘z-o‘zidan ahamiyat kasb etmaydi va men bu faktni tekshirish uchun havola ko‘rmayapman. Maqolani ko‘rib chiqdim, bu holda uning qomusiy ahamiyati yo‘q. [[Vikipediya:Ensiklopedik ahamiyat (kishilar)|Ahamiyatlilik qoidalarini]] diqqat bilan o‘rganing / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 16:59, 2026-yil 20-avgust (UTC)

== Iltimosnoma ==

Assalomu alaykum, hormang!
Sizdan [[Vikipediya:VikiAyollar_marafoni]] uchun maxsus yaratilgan fountain faoliyatiga ruhsat berishingizni, agarda men yaratgan fountain sahifasida xatolik boʻlsa uni qayta yaratib berishingizni iltimos qilaman. 

[[User:Panpanchik|&lt;span style=&quot;color:pink;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Pristina;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#A76BCF&quot;&gt;Pan&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#FF69B4&quot;&gt;Pan&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#6495ED&quot;&gt;Chik&lt;/span&gt;]] [[User talk:Panpanchik|&lt;sup&gt;#yozish&lt;/sup&gt;]] 16:27, 2026-yil 9-mart (UTC)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:17, 2026-yil 28-aprel (UTC) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472541 --&gt;

== Share your Wiki Loves Ramadan 2026 journey! ==

Dear Organizer,

On behalf of the Wiki Loves Ramadan International Team, I want to send a massive thank you for your leadership and hard work during the 2026 campaign. Organizing local events, coordinating juries, and tracking metrics takes a lot of effort, and your dedication has been vital to bridging the knowledge gap regarding Islamic heritage and traditions.

As we wrap up this year's campaign, we would love to hear how things went in your community. We have put together the Organizer Feedback Form to capture your successes, challenges, and metrics.

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfDsuYSv2S4RCQuwAO9MlykJwgPIy-l9ENTr7I_GxpfVuo2TA/viewform
* '''Deadline''': 31 July 2026

Thank you again for championing this campaign. We couldn't do this without you.


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:12, 2026-yil 29-iyun (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Organizers&amp;oldid=30750499 --&gt;

== Thank you for joining Wiki Loves Ramadan 2026! ==

Dear Participant,

Thank you so much for participating in the Wiki Loves Ramadan 2026 campaign! Whether you were writing articles or uploading photos to Wikimedia Commons, your contributions have helped share beautiful traditions, Islamic history, and cultural heritage with the rest of the world. 

We want to make sure next year's campaign is even better, and we need your help to do it! We would love it if you could take 3–5 minutes to fill out our quick '''Participant Feedback Form'''. 

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScw_bPHsVzpby50jc2_syJD5-mS9scnRL5BLv9UXH2tK3Mr8w/viewform

Thank you again for sharing your knowledge and creativity with the Wikimedia movement. Keep an eye on your talk page and our social media for the final winner announcements soon!  Happy editing,


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:13, 2026-yil 29-iyun (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Participants&amp;oldid=30750498 --&gt;

== Gentle Reminder: Kindly submit your Organizer Feedback for Wiki Loves Ramadan 2026 ==

Dear Organizer,

Hope you are doing well and keeping safe.

We are reaching out to express our heartfelt gratitude for your relentless efforts and dedication in organizing Wiki Loves Ramadan 2026 in your local community. Organizing campaigns takes a lot of hard work, and your leadership has truly made a wonderful impact in bridging the knowledge gap regarding Islamic history and culture.

As we are wrapping up this year’s activities, we kindly remind you to share your local campaign report and experience with us. If you haven't done so already, please take a few minutes to fill out the Organizer Feedback Form.

* '''Link to form''': https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfDsuYSv2S4RCQuwAO9MlykJwgPIy-l9ENTr7I_GxpfVuo2TA/viewform
* '''Deadline''': 31 July 2026

Your feedback is incredibly valuable to us. It will not only help us prepare our global impact report but also guide us in securing better resources and funding for organizers like you in the upcoming years. (You will also find a small section inside the form to provide your local language translations for the 2027 campaign banners!).

Thank you so much for being a pillar of this campaign. Together, we can make the 2027 edition even more successful!


Warm Regards, [[m:User:ZI Jony|ZI Jony]] (Project Lead) for the Wiki Loves Ramadan 2026 International Team. 20:47, 2026-yil 19-iyul (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:ZI_Jony/MassMessage/WLR/List/2026/Organizers&amp;oldid=30750499 --&gt;

== Abdulloh Abdurashidov ==

bu Juda taniqli odam edi shaxsan bizga ham yordami tekkan Lekin uni ochirishibdi [[Maxsus:Contributions/&amp;#126;2026-45208-22|&amp;#126;2026-45208-22]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:&amp;#126;2026-45208-22|talk]]) 04:06, 2026-yil 18-avgust (UTC)

:Bu shaxsga oid birorta ham ensiklopedik ahamiyat mezonini topa olmadim. Shaxslar uchun [[Vikipediya:Ensiklopedik ahamiyat (kishilar)|ensiklopedik ahamiyat]] qoidalarini o‘rganib chiqing / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 18:51, 2026-yil 19-avgust (UTC)

== &quot;O'zbekiston Texnologik Metallar Kombinati&quot; AJ Wikipedia sahifasi o'chirilishi bo'yicha ==

Assalomu alaykum. Siz tomonidan &quot;Oʻzbekiston texnologik metallar kombinati&quot; maqolasi o‘chirilganini ko‘rdim va nima sababdan o'chirilganini so'ramoqchi edim? Men maqolani Vikipediya qoidalariga to‘liq mos ravishda qayta ishlab chiqdim. Wikipedia adminstratorlari bilan birgalikda qayta ishlab chiqgan edik lekin siz tomoningizdan maqolam o'chirilibti. Oldindan e'tiboringiz va javobingiz uchun rahmat [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 05:32, 2026-yil 29-avgust (UTC)

:Qaysi maqola haqida gapirayotganingizni tushunmayapman? Shu maqola haqidami ([[Oʻzbekiston texnologik metallar kombinati]])? / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 16:19, 2026-yil 2-sentyabr (UTC)
::Assalomu aleykum! ha aynan shu maqola haqida, bu maqolani Wikipedia adminstratori bilan qayta ishlab chiqgan edik yana qanday qoida buzarlik bo'ldi shuni tushuna olmayapman iltimos yordam berin xatolari bo'lsa men tuzatib qayta ishlab chiqishga tayyorman bu wikipedia sahifasi O'zbekiston uchun hamda korxonamiz uchun juda muhim [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 05:39, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
:::Maqolani o‘qib chiqdim. Bunday ko‘rinishda maqola ensiklopedik qiymatga ega emas, shuning uchun kimlar aksiyadorlar ekanligi, qanday faoliyat mavjudligi (nafaqat loyihalar, balki aniq qancha ishlab chiqarilgan va nima, qancha sotilgan va kimga), shuningdek, qaysi kompaniyalar bilan aniq hamkorlik qilinayotgani va nima qilinayotgani (nafaqat memorandumlar, balki aniq qadamlar) ni qo‘shish kerak / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 14:12, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
::::bularni qoshib yaratganimizda adminlar tomonidan bu reklama dib spam belgilashdi hozir endi siz yana kiritin divos o'zi qandaydir mezon yoki aniq yo'riqnoma bormi ? har qanday vaziyatdayam maqolamni o'chirib tashavosila [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 14:27, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
:::::Agar maqolani tayyor bo‘lmaguncha o‘chirib tashlashadi deb o‘ylasangiz, men uni qumloqchaga ko‘chirib qo‘yishim mumkin va u tayyor bo‘lgunga qadar siz u yerda xotirjam ishlaysiz / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 14:36, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
::::::imkoni bo'lsa qumloqga ko'chirib bering lekin men boyitib yozsam keyin reklama dib hisoblab yana o'chirib yubormisilami chiqazganimdan keyin? [[Foydalanuvchi:Abdullokh Jurayev|Abdullokh Jurayev]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Abdullokh Jurayev|munozara]]) 04:19, 2026-yil 4-sentyabr (UTC)
:::::::3-sentyabrdan boshlab maqola tahrirlanmaydi, bu holatda u qoidalarni buzmaydi / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 09:36, 2026-yil 19-sentyabr (UTC)

== AliPos maqolasini qayta ko‘rib chiqish haqida ==

Assalomu alaykum.

AliPos maqolasi “ensiklopedik ahamiyatga ega emas” sababli o‘chirilganini ko‘rdim. Maqolani qayta ko‘rib chiqishingizni so‘rayman.

AliPos haqida bir nechta mustaqil manbalarda batafsil ma’lumotlar mavjud: '''Kun.uz, Spot, Daryo va Pivot'''. Ushbu manbalarda kompaniyaning tarixi, faoliyati, asoschilari, mijozlari va investitsiyalari alohida yoritilgan.

Maqolani mustaqil manbalarga tayangan holda, neytral Wikipedia uslubida qayta tayyorlashga tayyorman. Agar qo‘shimcha kamchiliklar bo‘lsa, ko‘rsatib bersangiz, ularni tuzataman.

Iltimos, maqolani qayta ko‘rib chiqishingizni so‘rayman.

Rahmat. [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov|Yusuf Toshpulatov]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Yusuf Toshpulatov|munozara]]) 19:40, 2026-yil 2-sentyabr (UTC)

:Iltimosingizga ko‘ra, men sahifani [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov/qumloq|qumloqchaga]] joylashtirdim, uni tuzatib, ushbu kompaniyaning ahamiyatini ko‘rsatishga harakat qiling. Yordam olish uchun shu mavzudagi boshqa maqolalarni ko‘rib chiqishingiz mumkin. Masalan, [[Uzum (kompaniya)|Uzum]]. Shundan so‘ng menga yozing va biz maqolaning ahamiyatini yana bir bor ko‘rib chiqamiz / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 14:33, 2026-yil 3-sentyabr (UTC)
::Assalomu alaykum. Tavsiyangiz uchun rahmat.
::Maqolani qayta ishlashni boshlayman. To‘g‘ri yo‘nalishda tuzatish kiritishim uchun, iltimos, '''hozirgi maqolaning aynan qaysi qismlari yoki jihatlari ensiklopedik ahamiyatni yetarli darajada ko‘rsatmayotganini''' aytib bera olasizmi?
::Shuningdek, Uzum maqolasidagi qaysi jihatlarni AliPos maqolasida qo‘llashni tavsiya qilishingizni bilsam, maqolani talablaringizga mosroq tayyorlay olaman.
::Rahmat. [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov|Yusuf Toshpulatov]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Yusuf Toshpulatov|munozara]]) 05:36, 2026-yil 4-sentyabr (UTC)
:::Sizning tavsiyangizga ko‘ra, AliPos maqolasini qumloqda qayta ko‘rib chiqdim va maqolaning tuzilishi hamda mazmunini yaxshiladim. Maqolaga mustaqil manbalar asosidagi ma’lumotlar, kompaniyaning tarixi, faoliyati, mahsulotlari, foydalanish ko‘lami va investitsiyalari haqida ma’lumotlar qo‘shildi.
:::Shuningdek, maqola tuzilishini o‘xshash kompaniyalar, jumladan, Uzum maqolasi uslubiga yaqinlashtirishga harakat qildim.
:::Iltimos, qumloqdagi yangilangan variantni ko‘rib chiqib, maqolaning ensiklopedik ahamiyati va qaysi jihatlarini yana takomillashtirish kerakligi bo‘yicha fikringizni bildirsangiz. Zarur bo‘lsa, ko‘rsatgan kamchiliklaringizni tuzatishga tayyorman. [[Foydalanuvchi:Yusuf Toshpulatov|Yusuf Toshpulatov]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Yusuf Toshpulatov|munozara]]) 07:00, 2026-yil 4-sentyabr (UTC)
::::Yaqin vaqt ichida maqolaga sharhlar yozishga harakat qilaman / [[Foydalanuvchi:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Artemev Nikolay|munozara]]) 09:53, 2026-yil 19-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>crcsjal2xz7zn1mo719bix9gphj2ei3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Tahrirlar soniga koʻra botlar roʻyxati</title>
    <ns>4</ns>
    <id>712592</id>
    <revision>
      <id>6273063</id>
      <parentid>6272597</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:02:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>17813</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maʼlumotlar yangilandi</comment>
      <origin>6273063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11157" sha1="etd6d1o6eqsz2awd1g3ps7pt5torv49" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:MalikxanBot|MalikxanBot]] || [[Special:Contributions/MalikxanBot|{{formatnum:799670}}]]
|-
| 2 || [[User:ProgrammerBot|ProgrammerBot]] || [[Special:Contributions/ProgrammerBot|{{formatnum:680582}}]]
|-
| 3 || [[User:DastyorBot|DastyorBot]] || [[Special:Contributions/DastyorBot|{{formatnum:516159}}]]
|-
| 4 || [[User:Ximik1991Bot|Ximik1991Bot]] || [[Special:Contributions/Ximik1991Bot|{{formatnum:197605}}]]
|-
| 5 || [[User:CoderSIBot|CoderSIBot]] || [[Special:Contributions/CoderSIBot|{{formatnum:187765}}]]
|-
| 6 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:169088}}]]
|-
| 7 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:110559}}]]
|-
| 8 || [[User:MerlIwBot|MerlIwBot]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:91745}}]]
|-
| 9 || [[User:TXiKiBoT|TXiKiBoT]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:80410}}]]
|-
| 10 || [[User:Escarbot|Escarbot]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:69842}}]]
|-
| 11 || [[User:Legobot|Legobot]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:67152}}]]
|-
| 12 || [[User:Xqbot|Xqbot]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:44563}}]]
|-
| 13 || [[User:Addbot|Addbot]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:28914}}]]
|-
| 14 || [[User:SieBot|SieBot]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:28363}}]]
|-
| 15 || [[User:YFdyh-bot|YFdyh-bot]] || [[Special:Contributions/YFdyh-bot|{{formatnum:27350}}]]
|-
| 16 || [[User:OchilovBot|OchilovBot]] || [[Special:Contributions/OchilovBot|{{formatnum:23928}}]]
|-
| 17 || [[User:VolkovBot|VolkovBot]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:19249}}]]
|-
| 18 || [[User:ArthurBot|ArthurBot]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:18710}}]]
|-
| 19 || [[User:Luckas-bot|Luckas-bot]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:16696}}]]
|-
| 20 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:11660}}]]
|-
| 21 || [[User:Uzgen bot|Uzgen bot]] || [[Special:Contributions/Uzgen bot|{{formatnum:10709}}]]
|-
| 22 || [[User:ZéroBot|ZéroBot]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:10554}}]]
|-
| 23 || [[User:WikitanvirBot|WikitanvirBot]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:10294}}]]
|-
| 24 || [[User:JAnDbot|JAnDbot]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:10206}}]]
|-
| 25 || [[User:Thijs!bot|Thijs!bot]] || [[Special:Contributions/Thijs!bot|{{formatnum:9691}}]]
|-
| 26 || [[User:MelancholieBot|MelancholieBot]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:8873}}]]
|-
| 27 || [[User:RedBot|RedBot]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:8357}}]]
|-
| 28 || [[User:タチコマ robot|タチコマ robot]] || [[Special:Contributions/タチコマ robot|{{formatnum:8161}}]]
|-
| 29 || [[User:Acebot|Acebot]] || [[Special:Contributions/Acebot|{{formatnum:6989}}]]
|-
| 30 || [[User:EdgarsBot|EdgarsBot]] || [[Special:Contributions/EdgarsBot|{{formatnum:6807}}]]
|-
| 31 || [[User:KLBot2|KLBot2]] || [[Special:Contributions/KLBot2|{{formatnum:6601}}]]
|-
| 32 || [[User:Makecat-bot|Makecat-bot]] || [[Special:Contributions/Makecat-bot|{{formatnum:6542}}]]
|-
| 33 || [[User:AlleborgoBot|AlleborgoBot]] || [[Special:Contributions/AlleborgoBot|{{formatnum:5802}}]]
|-
| 34 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:5478}}]]
|-
| 35 || [[User:MBHbot|MBHbot]] || [[Special:Contributions/MBHbot|{{formatnum:5359}}]]
|-
| 36 || [[User:LaaknorBot|LaaknorBot]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:4667}}]]
|-
| 37 || [[User:Vagobot|Vagobot]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:4451}}]]
|-
| 38 || [[User:IluvatarBot|IluvatarBot]] || [[Special:Contributions/IluvatarBot|{{formatnum:4449}}]]
|-
| 39 || [[User:Loveless|Loveless]] || [[Special:Contributions/Loveless|{{formatnum:4445}}]]
|-
| 40 || [[User:Zorrobot|Zorrobot]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:4173}}]]
|-
| 41 || [[User:JackieBot|JackieBot]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:4132}}]]
|-
| 42 || [[User:KamikazeBot|KamikazeBot]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:3687}}]]
|-
| 43 || [[User:FoxBot|FoxBot]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:3658}}]]
|-
| 44 || [[User:CarsracBot|CarsracBot]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:3570}}]]
|-
| 45 || [[User:Ptbotgourou|Ptbotgourou]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:3390}}]]
|-
| 46 || [[User:BotMultichill|BotMultichill]] || [[Special:Contributions/BotMultichill|{{formatnum:3244}}]]
|-
| 47 || [[User:Alexbot|Alexbot]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:3100}}]]
|-
| 48 || [[User:HRoestBot|HRoestBot]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:2983}}]]
|-
| 49 || [[User:TjBot|TjBot]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:2650}}]]
|-
| 50 || [[User:Purbo T|Purbo T]] || [[Special:Contributions/Purbo T|{{formatnum:2576}}]]
|-
| 51 || [[User:PipepBot|PipepBot]] || [[Special:Contributions/PipepBot|{{formatnum:2201}}]]
|-
| 52 || [[User:JYBot|JYBot]] || [[Special:Contributions/JYBot|{{formatnum:2189}}]]
|-
| 53 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:2173}}]]
|-
| 54 || [[User:DragonBot|DragonBot]] || [[Special:Contributions/DragonBot|{{formatnum:2081}}]]
|-
| 55 || [[User:Darkicebot|Darkicebot]] || [[Special:Contributions/Darkicebot|{{formatnum:1852}}]]
|-
| 56 || [[User:Idioma-bot|Idioma-bot]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:1848}}]]
|-
| 57 || [[User:MastiBot|MastiBot]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:1725}}]]
|-
| 58 || [[User:Dinamik-bot|Dinamik-bot]] || [[Special:Contributions/Dinamik-bot|{{formatnum:1716}}]]
|-
| 59 || [[User:Rubinbot|Rubinbot]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:1590}}]]
|-
| 60 || [[User:Ripchip Bot|Ripchip Bot]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:1537}}]]
|-
| 61 || [[User:Mjbmrbot|Mjbmrbot]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:1451}}]]
|-
| 62 || [[User:Amirobot|Amirobot]] || [[Special:Contributions/Amirobot|{{formatnum:1434}}]]
|-
| 63 || [[User:IanraBot|IanraBot]] || [[Special:Contributions/IanraBot|{{formatnum:1365}}]]
|-
| 64 || [[User:Rezabot|Rezabot]] || [[Special:Contributions/Rezabot|{{formatnum:1358}}]]
|-
| 65 || [[User:Synthebot|Synthebot]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:1316}}]]
|-
| 66 || [[User:AvicBot|AvicBot]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:1257}}]]
|-
| 67 || [[User:GhalyBot|GhalyBot]] || [[Special:Contributions/GhalyBot|{{formatnum:1239}}]]
|-
| 68 || [[User:Movses-bot|Movses-bot]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:1187}}]]
|-
| 69 || [[User:HerculeBot|HerculeBot]] || [[Special:Contributions/HerculeBot|{{formatnum:1068}}]]
|-
| 70 || [[User:Robbot|Robbot]] || [[Special:Contributions/Robbot|{{formatnum:1022}}]]
|-
| 71 || [[User:D'ohBot|D'ohBot]] || [[Special:Contributions/D'ohBot|{{formatnum:1005}}]]
|-
| 72 || [[User:YiFeiBot|YiFeiBot]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:998}}]]
|-
| 73 || [[User:SilvonenBot|SilvonenBot]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:977}}]]
|-
| 74 || [[User:MystBot|MystBot]] || [[Special:Contributions/MystBot|{{formatnum:972}}]]
|-
| 75 || [[User:TinucherianBot II|TinucherianBot II]] || [[Special:Contributions/TinucherianBot II|{{formatnum:953}}]]
|-
| 76 || [[User:Jotterbot|Jotterbot]] || [[Special:Contributions/Jotterbot|{{formatnum:892}}]]
|-
| 77 || [[User:AvocatoBot|AvocatoBot]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:881}}]]
|-
| 78 || [[User:StigBot|StigBot]] || [[Special:Contributions/StigBot|{{formatnum:804}}]]
|-
| 79 || [[User:Almabot|Almabot]] || [[Special:Contributions/Almabot|{{formatnum:801}}]]
|-
| 80 || [[User:SassoBot|SassoBot]] || [[Special:Contributions/SassoBot|{{formatnum:790}}]]
|-
| 81 || [[User:Justincheng12345-bot|Justincheng12345-bot]] || [[Special:Contributions/Justincheng12345-bot|{{formatnum:761}}]]
|-
| 82 || [[User:HiW-Bot|HiW-Bot]] || [[Special:Contributions/HiW-Bot|{{formatnum:722}}]]
|-
| 83 || [[User:Gerakibot|Gerakibot]] || [[Special:Contributions/Gerakibot|{{formatnum:587}}]]
|-
| 84 || [[User:YaxshiBot|YaxshiBot]] || [[Special:Contributions/YaxshiBot|{{formatnum:577}}]]
|-
| 85 || [[User:SpBot|SpBot]] || [[Special:Contributions/SpBot|{{formatnum:542}}]]
|-
| 86 || [[User:TechBot|TechBot]] || [[Special:Contributions/TechBot|{{formatnum:541}}]]
|-
| 87 || [[User:DarafshBot|DarafshBot]] || [[Special:Contributions/DarafshBot|{{formatnum:541}}]]
|-
| 88 || [[User:Byrialbot|Byrialbot]] || [[Special:Contributions/Byrialbot|{{formatnum:488}}]]
|-
| 89 || [[User:PixelBot|PixelBot]] || [[Special:Contributions/PixelBot|{{formatnum:433}}]]
|-
| 90 || [[User:DSisyphBot|DSisyphBot]] || [[Special:Contributions/DSisyphBot|{{formatnum:406}}]]
|-
| 91 || [[User:CasualBot|CasualBot]] || [[Special:Contributions/CasualBot|{{formatnum:403}}]]
|-
| 92 || [[User:Chobot|Chobot]] || [[Special:Contributions/Chobot|{{formatnum:366}}]]
|-
| 93 || [[User:CocuBot|CocuBot]] || [[Special:Contributions/CocuBot|{{formatnum:364}}]]
|-
| 94 || [[User:JhsBot|JhsBot]] || [[Special:Contributions/JhsBot|{{formatnum:335}}]]
|-
| 95 || [[User:Memty Bot|Memty Bot]] || [[Special:Contributions/Memty Bot|{{formatnum:327}}]]
|-
| 96 || [[User:AlnoktaBOT|AlnoktaBOT]] || [[Special:Contributions/AlnoktaBOT|{{formatnum:316}}]]
|-
| 97 || [[User:Louperibot|Louperibot]] || [[Special:Contributions/Louperibot|{{formatnum:297}}]]
|-
| 98 || [[User:Nallimbot|Nallimbot]] || [[Special:Contributions/Nallimbot|{{formatnum:291}}]]
|-
| 99 || [[User:AZatBot~uzwiki|AZatBot~uzwiki]] || [[Special:Contributions/AZatBot~uzwiki|{{formatnum:285}}]]
|-
| 100 || [[User:DixonDBot|DixonDBot]] || [[Special:Contributions/DixonDBot|{{formatnum:201}}]]
|-
| 101 || [[User:MahdiBot|MahdiBot]] || [[Special:Contributions/MahdiBot|{{formatnum:199}}]]
|-
| 102 || [[User:Sz-iwbot|Sz-iwbot]] || [[Special:Contributions/Sz-iwbot|{{formatnum:169}}]]
|-
| 103 || [[User:DirlBot|DirlBot]] || [[Special:Contributions/DirlBot|{{formatnum:116}}]]
|-
| 104 || [[User:Obersachsebot|Obersachsebot]] || [[Special:Contributions/Obersachsebot|{{formatnum:114}}]]
|-
| 105 || [[User:NobelBot|NobelBot]] || [[Special:Contributions/NobelBot|{{formatnum:96}}]]
|-
| 106 || [[User:SantoshBot|SantoshBot]] || [[Special:Contributions/SantoshBot|{{formatnum:92}}]]
|-
| 107 || [[User:AmphBot|AmphBot]] || [[Special:Contributions/AmphBot|{{formatnum:79}}]]
|-
| 108 || [[User:Muro Bot|Muro Bot]] || [[Special:Contributions/Muro Bot|{{formatnum:75}}]]
|-
| 109 || [[User:DennyBot|DennyBot]] || [[Special:Contributions/DennyBot|{{formatnum:74}}]]
|-
| 110 || [[User:Dexbot|Dexbot]] || [[Special:Contributions/Dexbot|{{formatnum:74}}]]
|-
| 111 || [[User:WikimediaNotifier|WikimediaNotifier]] || [[Special:Contributions/WikimediaNotifier|{{formatnum:73}}]]
|-
| 112 || [[User:Zwobot|Zwobot]] || [[Special:Contributions/Zwobot|{{formatnum:61}}]]
|-
| 113 || [[User:TohaomgBot|TohaomgBot]] || [[Special:Contributions/TohaomgBot|{{formatnum:58}}]]
{{/end}}</text>
      <sha1>etd6d1o6eqsz2awd1g3ps7pt5torv49</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Faol foydalanuvchilar reytingi</title>
    <ns>4</ns>
    <id>712595</id>
    <revision>
      <id>6273062</id>
      <parentid>6272596</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jembot</username>
        <id>17813</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Maʼlumotlar yangilandi</comment>
      <origin>6273062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19067" sha1="14p707he0mwtacf0ipauya4tq5fwmjk" xml:space="preserve">{{/begin|200}}
|-
| 1 || [[User:Sherzod11W|Sherzod11W]] || [[Special:Contributions/Sherzod11W|{{formatnum:962}}]] || {{Permissions|Sherzod11W}}
|-
| 2 || [[User:Ahror Akramovich|Ahror Akramovich]] || [[Special:Contributions/Ahror Akramovich|{{formatnum:495}}]] || {{Permissions|Ahror Akramovich}}
|-
| 3 || [[User:Abdufattohov Ibrohimjon|Abdufattohov Ibrohimjon]] || [[Special:Contributions/Abdufattohov Ibrohimjon|{{formatnum:321}}]] || {{Permissions|Abdufattohov Ibrohimjon}}
|-
| 4 || [[User:Javoxir Yorqulov|Javoxir Yorqulov]] || [[Special:Contributions/Javoxir Yorqulov|{{formatnum:172}}]] || {{Permissions|Javoxir Yorqulov}}
|-
| 5 || [[User:Janob Mirzaolim|Janob Mirzaolim]] || [[Special:Contributions/Janob Mirzaolim|{{formatnum:112}}]] || {{Permissions|Janob Mirzaolim}}
|-
| 6 || [[User:Xumoshox Ismoilova|Xumoshox Ismoilova]] || [[Special:Contributions/Xumoshox Ismoilova|{{formatnum:102}}]] || {{Permissions|Xumoshox Ismoilova}}
|-
| 7 || [[User:MrKrasav4ik|MrKrasav4ik]] || [[Special:Contributions/MrKrasav4ik|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|MrKrasav4ik}}
|-
| 8 || [[User:Oblakulova|Oblakulova]] || [[Special:Contributions/Oblakulova|{{formatnum:71}}]] || {{Permissions|Oblakulova}}
|-
| 9 || [[User:Gulzoda Abduhalilova|Gulzoda Abduhalilova]] || [[Special:Contributions/Gulzoda Abduhalilova|{{formatnum:68}}]] || {{Permissions|Gulzoda Abduhalilova}}
|-
| 10 || [[User:BilimNuri|BilimNuri]] || [[Special:Contributions/BilimNuri|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|BilimNuri}}
|-
| 11 || [[User:Mukhammadrasul Isakov|Mukhammadrasul Isakov]] || [[Special:Contributions/Mukhammadrasul Isakov|{{formatnum:31}}]] || {{Permissions|Mukhammadrasul Isakov}}
|-
| 12 || [[User:Tilkobles|Tilkobles]] || [[Special:Contributions/Tilkobles|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Tilkobles}}
|-
| 13 || [[User:Umid1108|Umid1108]] || [[Special:Contributions/Umid1108|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Umid1108}}
|-
| 14 || [[User:Divandagi ekspert|Divandagi ekspert]] || [[Special:Contributions/Divandagi ekspert|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Divandagi ekspert}}
|-
| 15 || [[User:Akbar Kuzibaev|Akbar Kuzibaev]] || [[Special:Contributions/Akbar Kuzibaev|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Akbar Kuzibaev}}
|-
| 16 || [[User:~2026-49848-61|~2026-49848-61]] || [[Special:Contributions/~2026-49848-61|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|~2026-49848-61}}
|-
| 17 || [[User:Axadjon1|Axadjon1]] || [[Special:Contributions/Axadjon1|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Axadjon1}}
|-
| 18 || [[User:Tim124865|Tim124865]] || [[Special:Contributions/Tim124865|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Tim124865}}
|-
| 19 || [[User:Mirishkorlik|Mirishkorlik]] || [[Special:Contributions/Mirishkorlik|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Mirishkorlik}}
|-
| 20 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}}
|-
| 21 || [[User:Umarxon III|Umarxon III]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Umarxon III}}
|-
| 22 || [[User:Nigina Tukhtanazarova|Nigina Tukhtanazarova]] || [[Special:Contributions/Nigina Tukhtanazarova|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Nigina Tukhtanazarova}}
|-
| 23 || [[User:Mulan Xon|Mulan Xon]] || [[Special:Contributions/Mulan Xon|{{formatnum:9}}]] || {{Permissions|Mulan Xon}}
|-
| 24 || [[User:~2026-45019-57|~2026-45019-57]] || [[Special:Contributions/~2026-45019-57|{{formatnum:9}}]] || {{Permissions|~2026-45019-57}}
|-
| 25 || [[User:Artemev Nikolay|Artemev Nikolay]] || [[Special:Contributions/Artemev Nikolay|{{formatnum:8}}]] || {{Permissions|Artemev Nikolay}}
|-
| 26 || [[User:Shokirovcxc|Shokirovcxc]] || [[Special:Contributions/Shokirovcxc|{{formatnum:6}}]] || {{Permissions|Shokirovcxc}}
|-
| 27 || [[User:Bobonorova Hulkar|Bobonorova Hulkar]] || [[Special:Contributions/Bobonorova Hulkar|{{formatnum:6}}]] || {{Permissions|Bobonorova Hulkar}}
|-
| 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:6}}]] || {{Permissions|Makenzis}}
|-
| 29 || [[User:BekzodNishanaliyev|BekzodNishanaliyev]] || [[Special:Contributions/BekzodNishanaliyev|{{formatnum:5}}]] || {{Permissions|BekzodNishanaliyev}}
|-
| 30 || [[User:Stephan1000000|Stephan1000000]] || [[Special:Contributions/Stephan1000000|{{formatnum:5}}]] || {{Permissions|Stephan1000000}}
|-
| 31 || [[User:Ruslan Seitov|Ruslan Seitov]] || [[Special:Contributions/Ruslan Seitov|{{formatnum:5}}]] || {{Permissions|Ruslan Seitov}}
|-
| 32 || [[User:Quwanishbaev Berdiyar|Quwanishbaev Berdiyar]] || [[Special:Contributions/Quwanishbaev Berdiyar|{{formatnum:4}}]] || {{Permissions|Quwanishbaev Berdiyar}}
|-
| 33 || [[User:Ciepiersia|Ciepiersia]] || [[Special:Contributions/Ciepiersia|{{formatnum:4}}]] || {{Permissions|Ciepiersia}}
|-
| 34 || [[User:Mr biobook|Mr biobook]] || [[Special:Contributions/Mr biobook|{{formatnum:4}}]] || {{Permissions|Mr biobook}}
|-
| 35 || [[User:Usmonali Pirmatov|Usmonali Pirmatov]] || [[Special:Contributions/Usmonali Pirmatov|{{formatnum:4}}]] || {{Permissions|Usmonali Pirmatov}}
|-
| 36 || [[User:ASulaymon|ASulaymon]] || [[Special:Contributions/ASulaymon|{{formatnum:4}}]] || {{Permissions|ASulaymon}}
|-
| 37 || [[User:PHISERAPH|PHISERAPH]] || [[Special:Contributions/PHISERAPH|{{formatnum:4}}]] || {{Permissions|PHISERAPH}}
|-
| 38 || [[User:Andre Engels|Andre Engels]] || [[Special:Contributions/Andre Engels|{{formatnum:3}}]] || {{Permissions|Andre Engels}}
|-
| 39 || [[User:~2026-50377-31|~2026-50377-31]] || [[Special:Contributions/~2026-50377-31|{{formatnum:3}}]] || {{Permissions|~2026-50377-31}}
|-
| 40 || [[User:~2026-49699-58|~2026-49699-58]] || [[Special:Contributions/~2026-49699-58|{{formatnum:3}}]] || {{Permissions|~2026-49699-58}}
|-
| 41 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:3}}]] || {{Permissions|Gliwi}}
|-
| 42 || [[User:~2026-50030-92|~2026-50030-92]] || [[Special:Contributions/~2026-50030-92|{{formatnum:3}}]] || {{Permissions|~2026-50030-92}}
|-
| 43 || [[User:Just Khumoyun|Just Khumoyun]] || [[Special:Contributions/Just Khumoyun|{{formatnum:3}}]] || {{Permissions|Just Khumoyun}}
|-
| 44 || [[User:~2026-49863-93|~2026-49863-93]] || [[Special:Contributions/~2026-49863-93|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|~2026-49863-93}}
|-
| 45 || [[User:KiranBOT|KiranBOT]] || [[Special:Contributions/KiranBOT|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|KiranBOT}}
|-
| 46 || [[User:~2026-49771-28|~2026-49771-28]] || [[Special:Contributions/~2026-49771-28|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|~2026-49771-28}}
|-
| 47 || [[User:~2026-49492-13|~2026-49492-13]] || [[Special:Contributions/~2026-49492-13|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|~2026-49492-13}}
|-
| 48 || [[User:PieWriter|PieWriter]] || [[Special:Contributions/PieWriter|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|PieWriter}}
|-
| 49 || [[User:Tredichi|Tredichi]] || [[Special:Contributions/Tredichi|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Tredichi}}
|-
| 50 || [[User:Yo'ldoshxon|Yo'ldoshxon]] || [[Special:Contributions/Yo'ldoshxon|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Yo'ldoshxon}}
|-
| 51 || [[User:~2026-50044-57|~2026-50044-57]] || [[Special:Contributions/~2026-50044-57|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|~2026-50044-57}}
|-
| 52 || [[User:CitationAuditor|CitationAuditor]] || [[Special:Contributions/CitationAuditor|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|CitationAuditor}}
|-
| 53 || [[User:The Gamer50489723|The Gamer50489723]] || [[Special:Contributions/The Gamer50489723|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|The Gamer50489723}}
|-
| 54 || [[User:Nihona Najmiddinova Irshodovnaa|Nihona Najmiddinova Irshodovnaa]] || [[Special:Contributions/Nihona Najmiddinova Irshodovnaa|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Nihona Najmiddinova Irshodovnaa}}
|-
| 55 || [[User:~2026-49356-65|~2026-49356-65]] || [[Special:Contributions/~2026-49356-65|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|~2026-49356-65}}
|-
| 56 || [[User:Morkoz|Morkoz]] || [[Special:Contributions/Morkoz|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Morkoz}}
|-
| 57 || [[User:Yusif Mammadov 04|Yusif Mammadov 04]] || [[Special:Contributions/Yusif Mammadov 04|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Yusif Mammadov 04}}
|-
| 58 || [[User:Husanowar|Husanowar]] || [[Special:Contributions/Husanowar|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Husanowar}}
|-
| 59 || [[User:~2026-49496-32|~2026-49496-32]] || [[Special:Contributions/~2026-49496-32|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|~2026-49496-32}}
|-
| 60 || [[User:Dengizsea|Dengizsea]] || [[Special:Contributions/Dengizsea|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Dengizsea}}
|-
| 61 || [[User:LNTG|LNTG]] || [[Special:Contributions/LNTG|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|LNTG}}
|-
| 62 || [[User:Bekipediya|Bekipediya]] || [[Special:Contributions/Bekipediya|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Bekipediya}}
|-
| 63 || [[User:Azizxon Muzaffarov|Azizxon Muzaffarov]] || [[Special:Contributions/Azizxon Muzaffarov|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|Azizxon Muzaffarov}}
|-
| 64 || [[User:~2026-49803-26|~2026-49803-26]] || [[Special:Contributions/~2026-49803-26|{{formatnum:2}}]] || {{Permissions|~2026-49803-26}}
|-
| 65 || [[User:Oqim|Oqim]] || [[Special:Contributions/Oqim|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Oqim}}
|-
| 66 || [[User:UzbHaker|UzbHaker]] || [[Special:Contributions/UzbHaker|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|UzbHaker}}
|-
| 67 || [[User:~2026-49925-56|~2026-49925-56]] || [[Special:Contributions/~2026-49925-56|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49925-56}}
|-
| 68 || [[User:~2026-49932-20|~2026-49932-20]] || [[Special:Contributions/~2026-49932-20|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49932-20}}
|-
| 69 || [[User:Biberbaer|Biberbaer]] || [[Special:Contributions/Biberbaer|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Biberbaer}}
|-
| 70 || [[User:Bekzod Zaynidinov|Bekzod Zaynidinov]] || [[Special:Contributions/Bekzod Zaynidinov|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Bekzod Zaynidinov}}
|-
| 71 || [[User:Ch|Ch]] || [[Special:Contributions/Ch|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Ch}}
|-
| 72 || [[User:~2026-50282-32|~2026-50282-32]] || [[Special:Contributions/~2026-50282-32|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50282-32}}
|-
| 73 || [[User:~2026-50335-23|~2026-50335-23]] || [[Special:Contributions/~2026-50335-23|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50335-23}}
|-
| 74 || [[User:Thomas Norren|Thomas Norren]] || [[Special:Contributions/Thomas Norren|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Thomas Norren}}
|-
| 75 || [[User:~2026-50327-06|~2026-50327-06]] || [[Special:Contributions/~2026-50327-06|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50327-06}}
|-
| 76 || [[User:~2026-50291-90|~2026-50291-90]] || [[Special:Contributions/~2026-50291-90|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50291-90}}
|-
| 77 || [[User:~2026-50639-02|~2026-50639-02]] || [[Special:Contributions/~2026-50639-02|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50639-02}}
|-
| 78 || [[User:Nederlandse Leeuw|Nederlandse Leeuw]] || [[Special:Contributions/Nederlandse Leeuw|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Nederlandse Leeuw}}
|-
| 79 || [[User:~2026-50010-81|~2026-50010-81]] || [[Special:Contributions/~2026-50010-81|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50010-81}}
|-
| 80 || [[User:~2026-50186-06|~2026-50186-06]] || [[Special:Contributions/~2026-50186-06|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50186-06}}
|-
| 81 || [[User:~2026-50171-53|~2026-50171-53]] || [[Special:Contributions/~2026-50171-53|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50171-53}}
|-
| 82 || [[User:BoburmirzoTolanov|BoburmirzoTolanov]] || [[Special:Contributions/BoburmirzoTolanov|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|BoburmirzoTolanov}}
|-
| 83 || [[User:~2026-50032-18|~2026-50032-18]] || [[Special:Contributions/~2026-50032-18|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50032-18}}
|-
| 84 || [[User:AbbosTohirjonov|AbbosTohirjonov]] || [[Special:Contributions/AbbosTohirjonov|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|AbbosTohirjonov}}
|-
| 85 || [[User:~2026-50085-06|~2026-50085-06]] || [[Special:Contributions/~2026-50085-06|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50085-06}}
|-
| 86 || [[User:Nataev|Nataev]] || [[Special:Contributions/Nataev|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Nataev}}
|-
| 87 || [[User:AnvarMelibayev|AnvarMelibayev]] || [[Special:Contributions/AnvarMelibayev|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|AnvarMelibayev}}
|-
| 88 || [[User:~2026-49769-72|~2026-49769-72]] || [[Special:Contributions/~2026-49769-72|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49769-72}}
|-
| 89 || [[User:Papel1971|Papel1971]] || [[Special:Contributions/Papel1971|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Papel1971}}
|-
| 90 || [[User:~2026-50035-86|~2026-50035-86]] || [[Special:Contributions/~2026-50035-86|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50035-86}}
|-
| 91 || [[User:~2026-50098-31|~2026-50098-31]] || [[Special:Contributions/~2026-50098-31|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50098-31}}
|-
| 92 || [[User:~2026-49685-40|~2026-49685-40]] || [[Special:Contributions/~2026-49685-40|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49685-40}}
|-
| 93 || [[User:~2026-49565-71|~2026-49565-71]] || [[Special:Contributions/~2026-49565-71|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49565-71}}
|-
| 94 || [[User:Toshmurod Abdurahmonov|Toshmurod Abdurahmonov]] || [[Special:Contributions/Toshmurod Abdurahmonov|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Toshmurod Abdurahmonov}}
|-
| 95 || [[User:~2026-49602-93|~2026-49602-93]] || [[Special:Contributions/~2026-49602-93|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49602-93}}
|-
| 96 || [[User:~2026-49732-75|~2026-49732-75]] || [[Special:Contributions/~2026-49732-75|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49732-75}}
|-
| 97 || [[User:~2026-49581-32|~2026-49581-32]] || [[Special:Contributions/~2026-49581-32|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49581-32}}
|-
| 98 || [[User:~2026-49677-85|~2026-49677-85]] || [[Special:Contributions/~2026-49677-85|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49677-85}}
|-
| 99 || [[User:~2026-49752-82|~2026-49752-82]] || [[Special:Contributions/~2026-49752-82|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49752-82}}
|-
| 100 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Amherst99}}
|-
| 101 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Ziv}}
|-
| 102 || [[User:~2026-49427-44|~2026-49427-44]] || [[Special:Contributions/~2026-49427-44|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49427-44}}
|-
| 103 || [[User:Quvonchbek Kozibayev|Quvonchbek Kozibayev]] || [[Special:Contributions/Quvonchbek Kozibayev|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Quvonchbek Kozibayev}}
|-
| 104 || [[User:Kichikalloma|Kichikalloma]] || [[Special:Contributions/Kichikalloma|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Kichikalloma}}
|-
| 105 || [[User:USSR-Slav|USSR-Slav]] || [[Special:Contributions/USSR-Slav|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|USSR-Slav}}
|-
| 106 || [[User:~2026-48789-01|~2026-48789-01]] || [[Special:Contributions/~2026-48789-01|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-48789-01}}
|-
| 107 || [[User:Muhammadsodiqjon|Muhammadsodiqjon]] || [[Special:Contributions/Muhammadsodiqjon|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Muhammadsodiqjon}}
|-
| 108 || [[User:~2026-49382-12|~2026-49382-12]] || [[Special:Contributions/~2026-49382-12|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49382-12}}
|-
| 109 || [[User:IlhomjonM005|IlhomjonM005]] || [[Special:Contributions/IlhomjonM005|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|IlhomjonM005}}
|-
| 110 || [[User:LittlMY|LittlMY]] || [[Special:Contributions/LittlMY|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|LittlMY}}
|-
| 111 || [[User:~2026-49307-39|~2026-49307-39]] || [[Special:Contributions/~2026-49307-39|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49307-39}}
|-
| 112 || [[User:~2026-49383-03|~2026-49383-03]] || [[Special:Contributions/~2026-49383-03|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49383-03}}
|-
| 113 || [[User:Travus Sayyid|Travus Sayyid]] || [[Special:Contributions/Travus Sayyid|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Travus Sayyid}}
|-
| 114 || [[User:~2026-49508-64|~2026-49508-64]] || [[Special:Contributions/~2026-49508-64|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49508-64}}
|-
| 115 || [[User:MMichkov|MMichkov]] || [[Special:Contributions/MMichkov|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|MMichkov}}
|-
| 116 || [[User:~2026-49723-43|~2026-49723-43]] || [[Special:Contributions/~2026-49723-43|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49723-43}}
|-
| 117 || [[User:~2026-49621-36|~2026-49621-36]] || [[Special:Contributions/~2026-49621-36|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49621-36}}
|-
| 118 || [[User:Tshoxruz 07|Tshoxruz 07]] || [[Special:Contributions/Tshoxruz 07|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Tshoxruz 07}}
|-
| 119 || [[User:~2026-49655-88|~2026-49655-88]] || [[Special:Contributions/~2026-49655-88|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49655-88}}
|-
| 120 || [[User:Jommy3210|Jommy3210]] || [[Special:Contributions/Jommy3210|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Jommy3210}}
|-
| 121 || [[User:Ooligan|Ooligan]] || [[Special:Contributions/Ooligan|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Ooligan}}
|-
| 122 || [[User:~2026-49791-10|~2026-49791-10]] || [[Special:Contributions/~2026-49791-10|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49791-10}}
|-
| 123 || [[User:Vol71193|Vol71193]] || [[Special:Contributions/Vol71193|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Vol71193}}
|-
| 124 || [[User:~2026-49789-31|~2026-49789-31]] || [[Special:Contributions/~2026-49789-31|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49789-31}}
|-
| 125 || [[User:~2026-49550-03|~2026-49550-03]] || [[Special:Contributions/~2026-49550-03|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49550-03}}
|-
| 126 || [[User:~2026-49660-16|~2026-49660-16]] || [[Special:Contributions/~2026-49660-16|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49660-16}}
|-
| 127 || [[User:Eagle1199|Eagle1199]] || [[Special:Contributions/Eagle1199|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Eagle1199}}
|-
| 128 || [[User:Quinlan83|Quinlan83]] || [[Special:Contributions/Quinlan83|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Quinlan83}}
|-
| 129 || [[User:~2026-49652-23|~2026-49652-23]] || [[Special:Contributions/~2026-49652-23|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49652-23}}
|-
| 130 || [[User:~2026-49690-55|~2026-49690-55]] || [[Special:Contributions/~2026-49690-55|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49690-55}}
|-
| 131 || [[User:Realuservip|Realuservip]] || [[Special:Contributions/Realuservip|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Realuservip}}
|-
| 132 || [[User:Kotzaztzikli|Kotzaztzikli]] || [[Special:Contributions/Kotzaztzikli|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|Kotzaztzikli}}
|-
| 133 || [[User:~2026-49614-73|~2026-49614-73]] || [[Special:Contributions/~2026-49614-73|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49614-73}}
|-
| 134 || [[User:~2026-49698-71|~2026-49698-71]] || [[Special:Contributions/~2026-49698-71|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49698-71}}
|-
| 135 || [[User:~2026-49787-78|~2026-49787-78]] || [[Special:Contributions/~2026-49787-78|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-49787-78}}
|-
| 136 || [[User:~2026-50587-88|~2026-50587-88]] || [[Special:Contributions/~2026-50587-88|{{formatnum:1}}]] || {{Permissions|~2026-50587-88}}
{{/end}}</text>
      <sha1>14p707he0mwtacf0ipauya4tq5fwmjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kurganets-25</title>
    <ns>0</ns>
    <id>720595</id>
    <revision>
      <id>6273233</id>
      <parentid>6208029</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9519" sha1="7r4qqspaoz5h3kx3nhmdm6da7vowpvq" xml:space="preserve">{{Zirxli mashina 
| Nomi = Kurganets-25&lt;br/&gt;{{lang-ru|Курга́нец-25}}
| Modefikatsiya = Kurganets-25
| Tasvir = Alabino22042016-21.jpg
| Piksellar = 
| Tagyozuv = Kurganets-25 asosidagi BMP B-11
| Sinflanishi = yagona o'rta gusenitsali platforma
| Ogʻirligi, t = ~25&lt;ref name=&quot;впк&quot;&gt;[http://vpk.name/news/92019_trehmernaya_model_perspektivnoi_rossiiskoi_bmp_na_baze_unificirovannoi_platformyi_kurganec25.html Трехмерная модель перспективной российской БМП на базе унифицированной платформы «Курганец-25»]&lt;/ref&gt;
| Kompanovka = oldmotorli
| Ekipaj = 3&lt;ref name=&quot;впк&quot; /&gt; (BMP)
| Desant = 7 (BMP)
| Loyihachi = Traktor zavodi {{flagicon|RUS}}
| Ishlab chiqaruvchi = Kurganmash {{flagicon|RUS}}
| Loyihalangan yili = 
| Ish.chiq. yili = 2015–hozirgacha
| Ekspluatatsiya yili = 
| Nusxalari = 
| Asosiy operator = {{RUS}}
| Uzunligi, mm = 7200
| Toʻp bilan uzunligi, mm = 
| Eni, mm = 3200(korpusi boʻyicha)&lt;br&gt;4050 (osma zirxi boʻyicha)
| Boʻyi, mm = 2365 (korpus tomi boʻyicha)&lt;br&gt;3020 ({{comment|jangovor modul bilan|Бумеранг-БМ}})&lt;br&gt;3290 ({{comment|komandir nishoni boʻyicha|на БМП}})
| Baza, mm = 
| Koleya, mm = 
| Klirens, mm = 100-500 (oʻzgaruvchan)
| Zirx turi = 
| Korpus peshonasi = 
| Korpus peshonasi (yuqori) = 
| Korpus peshonasi (oʻrtasi) = 
| Korpus peshonasi (pasi) = 
| Korpus borti = 
| Korpus borti (yuqori) = 
| Korpus borti (pasi) = 
| Korpus kormasi = 
| Korpus kormasi (yuqori) = 
| Korpus kormasi (oʻrtasi) = 
| Korpus kormasi (pasi) = 
| Tagi = 
| Korpu qopqogʻi =
| Minora peshonasi = 
| Kesish peshonasi = 
| Qurol niqobi = 
| Qurol qalqoni = 
| Minora borti = 
| Kesish borti = 
| Minora kormasi = 
| Kesish kormasi = 
| Minora qopqogʻi = 
| Kesish qopqogʻi = 
| Faol himoya = Afganit
| Dinamik himoya = 
| Toʻp markasi va kalibr = 
| Toʻp turi = 
| Stvol uzunligi, kalibr = 
| Toʻp oʻq-dorisi  = 
| Burchak VY = 
| Burchak GY = 
| Oʻt ochish uzoqligi = 
| Nishonlari = 
| Pulemyotlar o'q-dorisi = 
| Pulemyotlar = 
| Boshqa qurollar = 
| Dvigateli = 
| Dvigatel turi = 
| Dvigatel modeli = 
| Dvigatel quvvati, ot.kuch. = 
| Dvigatel quvvati, kVt = 
| Yuqori tezligi, km/s = 
| Shossedagi tezligi, km/s = 
| Yoʻlsiz yerdagi tezligi, km/s = 
| Relsdagi tezligi, km/s = 
| Yonilgʻi baki hajmi,  = 
| Shosseda yurish zahirasi, km = 
| Yo'lsiz yerlarda yurish zahirasi, km = 
| Boʻlinish quvvati, l.s./t = 
| G'ildirak formulasi = 
| Podveska turi = 
| Gusenitsa kengligi, mm = 
| Yerga ta'sir bosimi, kg/sm² = 
| Bartaraf etilgan tepalik = 
| Bartaraf etilgan devor, m = 
| Bartaraf etilgan xandaq,m = 
| Bartaraf etilgan Brod, m = 
| Vikiombordagi Turkumlar = 
}}

'''Kurganets-25''' ([[Sovet va rus zirhli transport vositalarining loyihalash bosqichidagi belgilanishi ro'yxati|GABTU indeksi]] - '''obyekt 695''') - Rostex davlat korporatsiyasi tomonidan ishlab chiqilgan istiqbolli o'rta gusenitsali platforma hisoblanadi. Platformani ishlab chiqishda shuningdek,  &quot;Burevestnik&quot;  Markaziy tadqiqot instituti ham ishtirok etgan&lt;ref name=&quot;доквар&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://dokwar.ru/publ/voenny_vestnik/novosti_vpk/novejshuju_boevuju_mashinu_pekhoty_kurganec_25_i_tank_armata_oborudovali_robotom/2-1-0-810|title=Новейшую боевую машину пехоты «Курганец-25» и танк «Армата» оборудовали роботом|accessdate=2013-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729192305/http://dokwar.ru/publ/voenny_vestnik/novosti_vpk/novejshuju_boevuju_mashinu_pekhoty_kurganec_25_i_tank_armata_oborudovali_robotom/2-1-0-810|archivedate=2013-07-29}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130729192305/http://dokwar.ru/publ/voenny_vestnik/novosti_vpk/novejshuju_boevuju_mashinu_pekhoty_kurganec_25_i_tank_armata_oborudovali_robotom/2-1-0-810 |date=2013-07-29 }}&lt;/ref&gt;. Platforma modul printsipi asosda ishlab chiqilgan bo'lib, uning asosida ushbu zirhli texnikani ishlab chiqarish va taʼmirlashni oson va tezroq qiladi.&lt;ref name=&quot;доквар&quot; /&gt; 2015-yildan eksperimental harbiy amaliyot uchun ishlab chiqarish, 2017-yildan esa ommaviy ishlab chiqarishni boshlangan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Каталог военной техники: Курганец-25 |url=http://militaryrussia.ru/blog/index-657.html |qaralgan sana=2022-01-26 |arxivsana=2013-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131019140218/http://militaryrussia.ru/blog/index-657.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://42.tut.by/426156|title=Россияне рассекретили новейшие образцы боевой техники|accessdate=2014-12-05|archivedate=2014-12-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141209045555/http://42.tut.by/426156}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20141209045555/http://42.tut.by/426156 |date=2014-12-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://vz.ru/news/2015/9/30/769615.html ВЗГЛЯД / Госиспытания БМП «Курганец-25» запланировали на 2017 год]&lt;/ref&gt;

== Maqsad ==
Kurganets-25 - universal gusenitsali platforma bo'lib, uning asosida piyoda jangovar mashinasi (GABTU Indeksi - Obyekt 695), gusenitsali zirhli transportyor (GABTU Index - Obyekt 693) va 125&amp;nbsp;mm tank quroli bilan harakatlanuvchi tankga qarshi o'zi yurar moslamasini yasash rejalashtirilgan.  Hozirda Rossiya armiyasida xizmat qilayotgan mavjud piyoda jangovar transport (BMP) vositalarini almashtirish uchun mo'ljallangan.&lt;ref name=&quot;накануне&quot;&gt;[http://www.nakanune.ru/news/2013/7/8/22315321/ Боевая машина пехоты «Курганец-25» будет оборудована роботом-пулеметом]&lt;/ref&gt;

== Konstruktsiya ==
Platformaning dvigatel bo'limi korpus oldida joylashgan va mashinaning kompanovkasini yaxshilash uchun o'ngga siljitilgan.&lt;ref&gt;[http://ria.ru/arms/20130122/919239076.html Курганмашзавод выпустит опытный образец БМП «Курганец» уже весной.]&lt;/ref&gt; [[Desant|Desant qo'shinlarini]] tushirish uchun qo'shimcha eshikli appareldan foydalaniladi. Mashinaning massasi taxminan 25 tonnani tashkil qiladi. Metall zirh elementlari minoradagi faol himoya kompleksini to'ldiradi. O'q-dorilar va qurollar desantchilar va ekipajdan ajratilgan&lt;ref name=&quot;отвага&quot;&gt;[http://otvaga2004.ru/bronya-pehoty/advanced-ifv/3d-kurganec-25/ Трёхмерная модель перспективной российской БМП на базе унифицированной платформы «Курганец-25»]&lt;/ref&gt; .

Ekipaj uch kishidan iborat. Harbiy bo'linma sakkiz kishiga mo'ljallangan.

Podveska gidropnevmatik bo'lib, klirens o'zgaruvchanligi 100 dan 500&amp;nbsp;mm gacha.

BMD va BMP platformalari masofadan boshqariladigan universal jangovar modul &quot; Bumerang-BM &quot; bilan jihozlangan bo'lib, 30&amp;nbsp;mm 2A42 avtomatik to'p bilan selektiv o'q-dorilar (500 o'q-dorilar), 7,62&amp;nbsp;mm [[PKM|PKTM]] pulemyot (2000 o'q-dorilar) ikkita qo'sh ATGM &quot; Kornet &quot; ishga tushirish moslamasi bilan jihozlangan. Avtomatik granata otish moslamasi yoʻq.&lt;ref&gt;[http://vpk.name/news/102376_epohu_ustanovyat_na_bumerang_i_kurganec25.html «Эпоху» установят на «Бумеранг» и «Курганец-25»]&lt;/ref&gt; Jangovar modulning harakati kompyuter tomonidan boshqariladigan elektr motorlar bilan boshqariladi&lt;ref name=&quot;доквар&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;накануне&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;отвага&quot;/&gt;. Jangovar modulni boshqaruvchi (наводчик) va mashina komandiri boshqarishi mumkin. Universal jangovar modul robotlashtirish tufayli nishonni kuzatib borishi va obyekt yo'q qilinmaguncha mustaqil ravishda o'q uzishi mumkin, operator unga faqat nishonni ko'rsatishi kerak, shundan so'ng kompyuter uni o'zi kuzatishni boshlaydi.

Mashina atrof-muhit uchun kuzatuv kameralari bilan ham jihozlangan. Orqa eshikda AK avtomati uchun teshik bor.

== Harbiy-tajribaviy ishlatilishi ==
2015-yildan beri harbiy-tajribaviy amaliyot uchun mashina partiyalari yuborilmoqda. Kamchilik sifatida harbiylar mashinaning yuqori profilini aytishdi. Kurganets profili balandligi bo'yicha G'arbiy hamkasblari bilan taxminan bir xil bo'lishiga qaramay ( M2 Bradley- dan 48&amp;nbsp;mm balandroq va nemis Puma- dan 58&amp;nbsp;mm pastroq), shuningdek, zirh qalinligi ularga teng bo'lgan boʻlganligidan, rus harbiylari anʼanaviy ravishda past profilli transport vositalarini afzal ko'rishadi va uni &quot;granatomyotning orzusi&quot; deb ataydilar.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== Uning bazasidagi mashinalar ==

* Zirhli transportyor (GABTU indeksi - '''Obyekt 693''' );&lt;ref name=&quot;ми&quot;&gt;''Сергей Берзов''. [http://www.military-informant.com/news/8525-na-poligone-v-alabino-poyavilis-novye-bmp-kurganets-25.html На полигоне в Алабино появились новые БМП Курганец-25] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150508184123/http://www.military-informant.com/news/8525-na-poligone-v-alabino-poyavilis-novye-bmp-kurganets-25.html |date=2015-05-08 }}. 23.03.2015&lt;/ref&gt;
* Piyoda jangovar mashinasi BMP (GABTU indeksi - '''Obyekt 695''').&lt;ref name=&quot;ми&quot; /&gt;
; Zirhli transportyor (BTR) &quot;Obyekt 693&quot;
&lt;gallery heights=&quot;230px&quot; widths=&quot;230px&quot; class=&quot;left&amp;quot;&quot;&gt;
4mayrehearsal 10.jpg||
4mayrehearsal 13.jpg||
&lt;/gallery&gt;; BMP &quot;Obyekt 695&quot;
&lt;gallery heights=&quot;230px&quot; widths=&quot;230px&quot; class=&quot;left&amp;quot;&quot;&gt;
4mayrehearsal 17.jpg||
4mayrehearsal 58.jpg||
&lt;/gallery&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Rossiya BMPlari]]
[[Turkum:Tanklar]]</text>
      <sha1>7r4qqspaoz5h3kx3nhmdm6da7vowpvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolotushka (musiqa asbobi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>723400</id>
    <revision>
      <id>6273220</id>
      <parentid>5899982</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T01:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3573" sha1="gfqx1cxtvy0pkxifn0hev9g2k98tlfr" xml:space="preserve">{{Musiqa asbobi bilgiqutisi|tasvir=Kolomenskoe2013TAE Kolotushka.jpg}}
'''Kolotushka''' ({{Lang-be|кало́тка, ляхо́тка}}&lt;ref name=&quot;автоссылка898&quot;&gt;[https://books.google.ru/books?id=THYJAQAAIAAJ&amp;q=Колотушка+народный+инструмент&amp;dq=Колотушка+народный+инструмент&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjp-NqmxunvAhVMpIsKHQjGBMEQ6AEwAXoECAQQAg Калотка] {} // ''Назина И. Д.'' Белорусские народные музыкальные инструменты: самозвычащие, ударные, духовые, Том 1 — Мн.: Наука и техника, 1979 — С. 11&lt;/ref&gt;; {{Lang-pl|kołatki}}&lt;ref&gt;''Мороз. Ю.'' [http://dspace.onu.edu.ua: Специфика номинационных моделей музыкальных инструментов в русском и польском языках]{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {}&lt;/ref&gt;) ― zarbli [[idiofon]], signalli asboblardan biri. Ilgari, shaharlarda qorovullar va qoʻriqchilar tomonidan hududni aylanishda oʻgʻrilarni choʻchitish uchun foydalanilgan&lt;ref&gt;[https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=11501#:~:text=КОЛОТУШКА,%20-и,%20ж.%201.%20Деревянный,обхода%20участка.Бить,%20стучать%20в%20колотушку Колотушка] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210713144417/https://slovarozhegova.ru/word.php?wordid=11501#:~:text=КОЛОТУШКА,%20-и,%20ж.%201.%20Деревянный,обхода%20участка.Бить,%20стучать%20в%20колотушку |date=2021-07-13 }} {} // Толковый словарь Ожегова&lt;/ref&gt;.

Kolotushkaning asosi ― bu dastasi boʻlgan kichik taxta yo teri yoki buqa pufagi bilan qoplangan yogʻoch karkas quti. Kolotushkaning yuqori uchiga koʻpincha toʻp shaklida boʻladigan yogʻoch boʻlakchasi ip bilan bogʻlangan. Kolotushka silkitilganda yogʻoch boʻlakchasi karkas yoki qoplamaning sirtiga uriladi.

Belaruslar va polyaklarning kolotushkasi yogʻoch dasta kiritilgan teshikli toʻrtburchak taxtadan boʻlgan. Tutqichning yuqori qismiga qattiq yogʻochdan yasalgan bolgʻa biriktirilgan (odatda [[Eman (daraxt)|eman]]). Keskin qoʻl harakati bilan bolgʻa oʻz oʻqi atrofida harakatga keltirilgan va taxtaga urilgan. Katolik cherkovlarida u post vaqtida [[organ]]lar va qoʻngʻiroqlardan foydalanish taqiqlangan paytda ishlatilgan.

Kolotushka oʻzbek mahallalarida Ramazon oyida roʻzadorlarni saharlikka uygʻotish uchun chalinadigan shaqildoqqa juda oʻxshaydi.&lt;div style=&quot;float:right&quot;&gt;[[Fayl:Kolotushka.svg|thumb|180x180px| Belarus va Polsha kolotushkasi]]&lt;/div&gt;

== Manbalar ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Adabiyotlar ==

* ''Levan Yu. V.'' Udarno-shumovoy instrument „Kolotushka“ // „Shkola i proizvodstvo“, № 7, 2012 — {{М.}} — ISSN: 0037-4024eISSN: 2409-9104

== Havolalar ==

* [http://www.muzikavseh.ru/publ/35-1-0-113 Beater]{{Oʻlikhavola|date=fevral 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (muzikavseh.ru)
* [https://www.slavyarmarka.ru/tv-kolotushka/ Beater] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210713145921/https://www.slavyarmarka.ru/tv-kolotushka/ |date=2021-07-13 }} (slavyarmarka.ru)
* [https://detsad-yar.ru/products/1088 Beater] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210713144419/https://detsad-yar.ru/products/1088 |date=2021-07-13 }} (detsad-yar.ru)

[[Turkum:Idiofonlar]]
[[Turkum:Rus xalq cholgʻulari]]</text>
      <sha1>gfqx1cxtvy0pkxifn0hev9g2k98tlfr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hamidilla Nigʻmatovich Oripov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>724486</id>
    <redirect title="Hamidilla Nigʻmatovich Aripov" />
    <revision>
      <id>6273214</id>
      <parentid>2527884</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Hamidilla Oripov]] to [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</comment>
      <origin>6273214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49" sha1="gnd2qj5qkoz0vd7mqq59dt172qypk1w" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</text>
      <sha1>gnd2qj5qkoz0vd7mqq59dt172qypk1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Munozara:Hamidilla Nigʻmatovich Oripov</title>
    <ns>1</ns>
    <id>724487</id>
    <redirect title="Munozara:Hamidilla Nigʻmatovich Aripov" />
    <revision>
      <id>6273209</id>
      <parentid>2527886</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Munozara:Hamidilla Oripov]] to [[Munozara:Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</comment>
      <origin>6273209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="ie7jfterxa90ni8ptdtwwg0x3j9ibfw" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Munozara:Hamidilla Nigʻmatovich Aripov]]</text>
      <sha1>ie7jfterxa90ni8ptdtwwg0x3j9ibfw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kebxut</title>
    <ns>0</ns>
    <id>728685</id>
    <revision>
      <id>6273191</id>
      <parentid>3747636</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2345" sha1="3wmndt45j98804zlwbu8svzd9pzam4u" xml:space="preserve">

[[fayl:Sacred Uraeus Snake (1878) - TIMEA.jpg|thumb|right]]
Kebxut ([[misr]]. QbḤw.t) — '''qadimgi Misr mifologiyasida''' balzamlash va toza salqin suv maʼbudasi. Kebxut Kebexet, Xebxut, Kebexut va Kabexet nomlari bilan ham tanilgan. Uning ismi „salqin suv“ degan maʼnoni anglatadi.

== Mifologiyada kebxut ==
Anubisni balzamlash xudosi va uning ayol koʻrinishida boʻlgan xotini Input Kebhutning ota-onasi hisoblangan. Duat Kebhutning uyi hisoblangan.&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.thekeep.org/~kunoichi/kunoichi/themestream/anubis.html|title=Anubis, Ancient Egyptian God of Embalming and the Dead|author=caroline seawright|publisher=www.thekeep.org|lang=en|accessdate=2018-11-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140108181614/http://www.thekeep.org/~kunoichi/kunoichi/themestream/anubis.html|archivedate=2014-01-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;

Kebxut tahorat olib, suv orqali tozalanadigan tozalik maʼbudasi hisoblangan.&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.ancientegyptonline.co.uk/kebechet.html|title=Gods of Ancient Egypt: Kebechet (Qebehet)|publisher=www.ancientegyptonline.co.uk|lang=en|accessdate=2018-11-12}}&lt;/ref&gt;
Kebxut Anubisga mumiyalash jarayonida yordam berdi, oʻliklarning ichi va tanasini yuvdi, marhumni yuvish uchun zarur boʻlgan muqaddas suvni olib keldi va mumiyani tozalashga yordam berdi. Ular mumiyalash jarayoni tugatgancha u oʻliklarning ruhiga suv olib keldi. Bu tanani chirishdan himoya qilgan boʻlishi mumkin, shuning uchun u marhumning Kasi qayta tirilmaguncha yangi boʻlib qolgan.

Ogdoadning bir qismi boʻlgan barcha maʼbudalar singari, Kebhut ham ilon yoki ilon boshli ayol sifatida tasvirlangan va kamdan-kam hollarda u Maatning ramzi boʻlgan tuyaqush sifatida tasvirlangan.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://piramidavorever.ru/egipetskie-bogi/163-kebhut-kebehet.html Maʼbuda Kebxut] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150220011257/http://piramidavorever.ru/egipetskie-bogi/163-kebhut-kebehet.html |date=2015-02-20 }}
* [http://www.ancientegyptonline.co.uk/kebechet.html Kebechet (Qebehet)]{{En icon}} &lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;)&lt;/small&gt;

* Richard H. Wilkinson: ''Die Welt der Götter im Alten Ägypten — Glaube, Macht, Mythologie'' -. Theiss, Shtutgart 2003, ISBN 3-8062-1819-6, S. 223.</text>
      <sha1>3wmndt45j98804zlwbu8svzd9pzam4u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kemer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>735003</id>
    <revision>
      <id>6273194</id>
      <parentid>5853747</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7485" sha1="r3kpf4lii19kbtjcboxaeh9prt65j3o" xml:space="preserve">{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Kemer
| asl nomi = Kemer
| mavqe = shahar
| mamlakat = Turkiya
| mintaqa turi = 
| mintaqa = Kemer(il){{!}}Kemer
| jadvalda mintaqa = Kemer(il){{!}}Kemer
| tuman turi =
| tuman =
| jadvalda tuman =
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
|lat_deg=
|lon_deg=
| rahbar turi =
| rahbar =
| asos solingan =
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari =
| qachondan beri =
| maydon =
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi =
| iqlim =
| rasmiy til = turk tili
| aholi = [[Kemer(il|il]] — 22 500 kishi
}}
'''Kemer''' ({{lang-tr|Kemer}}) — [[Turkiya|Turkiyaning]] [[Oʻrta dengiz|Oʻrta yer dengizi]] sohilidagi[[Antalya (viloyat)|, Antaliya viloyatidagi]] kurort va port shahri. [[Antaliya]] shahridan 42 kilometr janubi-gʻarbda [[Tavr togʻlari|Toros togʻlari]] etagida joylashgan boʻlib, u Turk Riviera deb ataladigan qismidir&lt;ref&gt;https://traveller-eu.ru/kemer&lt;/ref&gt;.

Shaharning doimiy aholisi 20 ming kishidan sal koʻproqni tashkil qiladi, ammo yoz-kuz mavsumida faol sayyohlar oqimi tufayli shaharda yashovchilar soni bir necha songa koʻpayadi&lt;ref&gt;https://www.tripadvisor.ru/Tourism-g297966-Kemer_Turkish_Mediterranean_Coast-Vacations.html&lt;/ref&gt;.

== Tarix ==
Kemer [[Likiya|Likiyaning]] tarixiy hududida joylashgan boʻlib, unda [[Aleksandr|Makedoniyalik Iskandar]], [[Mark Antoniy|Mark Antoni]] va antik davrning boshqa buyuk sarkardalari izlari saqlanib qolgan&lt;ref&gt;https://traveller-eu.ru/kemer&lt;/ref&gt;.

[[1910]]-yilgacha Kemer kichik aholi punkti boʻlib, Eskikoʻy ({{lang-tr|Eskiköy}} -&quot;eski qishloq&quot; degan maʼnoni anglatadi). Uning tarixidan faqat qadimda qishloqning Idiros deb atalganligi saqlanib qolgan. Koʻp yillar davomida togʻlardan [[Sel|sel oqimlari]] tushib, koʻplab koʻllar va botqoqlarni hosil qilgan. 1910-yilda yana vayronagarchilik va botqoqlanishning oldini olish uchun davlat mahalliy aholi koʻmagida tosh devor qurilishini boshladi, u [[1917]]-yilda yakunlandi. Tuzilma togʻ yonbagʻirlari boʻylab 23 [[Kilometr|km]] ga choʻzilgan va togʻlarni oʻrab turgan devorga oʻxshardi, shuning uchun aholi punkti yangi Kemer nomini oldi, bu turkchada „belbogʻ“, ({{lang-tr|Kemer}}).  1950-yilda Kemer qishlog'ida 20 ta baliq ovlash oilasi yashardi. Ular qo'ylarni ham boqishgan. &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.hierapolis-info.ru/kemer.html |qaralgan sana=2023-04-11 |arxivsana=2023-04-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230411042438/https://www.hierapolis-info.ru/kemer.html }}&lt;/ref&gt;

[[1960-lar|1960-yillarning]] oxirigacha Kemerga faqat dengiz orqali borish mumkin edi. Turk Rivierasining kurort hududi sifatida rivojlanishi bilan Turkiyaning butun janubiy qirgʻoqlarini, jumladan Kemerni bogʻlovchi D400 avtomobil yoʻli qurildi. [[1990-lar|1990-yillarda]] Kemer (qoʻshni qishloqlar bilan) eng yirik sayyohlik markazlaridan biriga aylandi. 2010-yilda Antaliya-Kemer avtomagistralining qismida 3 ta yangi tunnel qurildi&lt;ref&gt;https://tonkosti.ru/Kemer{{Oʻlikhavola|date=noyabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, buning natijasida yoʻlning oʻtkazuvchanligi sezilarli darajada oshdi va uning avariya darajasi kamaydi.

== Iqlim ==
Kemer Oʻrta yer dengizi iqlim zonasida joylashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.tourprom.ru/country/turkey/kemer/history-kemer/ |qaralgan sana=2022-06-10 |arxivsana=2020-08-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200804141713/https://www.tourprom.ru/country/turkey/kemer/history-kemer/ }}&lt;/ref&gt;, ammo, Antaliyaga geografik yaqinligiga qaramay, u oʻziga xos xususiyatlarga ega: musson iqlimi kamroq aniqlanadi, [[Antaliya]] bilan solishtirganda (ayniqsa, qish oylarida) deyarli chorak kamroq yogʻingarchilik boʻlib turadi&lt;ref&gt;https://traveller-eu.ru/kemer&lt;/ref&gt;.

Kemerda yoz quyoshli, quruq va juda issiq, tushdan keyin harorat baʼzan soyada 40° C dan oshadi. Kemerda ob-havo yilning koʻp qismida (qish oylaridan tashqari) hukmronlik qiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.tourprom.ru/country/turkey/kemer/history-kemer/ |qaralgan sana=2022-06-10 |arxivsana=2020-08-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200804141713/https://www.tourprom.ru/country/turkey/kemer/history-kemer/ }}&lt;/ref&gt;. Kemerdagi qish odatda deyarli sezilmaydigan sovuqlar bilan birga keladi, sovuqlar va qor juda kam uchraydi&lt;ref&gt;https://traveller-eu.ru/kemer&lt;/ref&gt;.

Gʻarbdan Kemer nisbatan baland Toros togʻlari bilan oʻralgan, shuning uchun shamollar asosan sharq va janubi-sharqda boʻladi. Yozda shamolli kunlar juda kam boʻladi, kuz va qishda esa shamollar kuchayadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.tourprom.ru/country/turkey/kemer/history-kemer/ |qaralgan sana=2022-06-10 |arxivsana=2020-08-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200804141713/https://www.tourprom.ru/country/turkey/kemer/history-kemer/ }}&lt;/ref&gt;.

== Dam olish maskani ==
Kemerdagi asosiy turistik qiziqish arxeologik joylar, tabiiy landshaftlar va plyaj paketi dam olish infratuzilmasi hisoblanadi. Sayyohlarning katta qismi [[Rossiya]] va [[Ukraina|Ukrainadan]], biroz kamroq esa [[Germaniya]] va [[Shvetsiya|Shvetsiyadan]] keladi&lt;ref&gt;https://www.tripadvisor.ru/Tourism-g297966-Kemer_Turkish_Mediterranean_Coast-Vacations.html&lt;/ref&gt;.

Kemer va uning atrofidagi eng mashhur tabiiy diqqatga sazovor joylar: Chamyuvadagi koʻrfaz, Goʻynuk togʻ kanoni, Taxtali togʻi, „yonayotgan“ Chimera togʻi, yovvoyi Chirali plyaji va Beldibi gʻori. Likiya yoʻli Kemerning chekkasidan oʻtadi — piyoda sayohat qilish uchun eng mashhur yoʻnalishlardan biri&lt;ref&gt;https://tonkosti.ru/Kemer{{Oʻlikhavola|date=noyabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Kemerning sayyohlik infratuzilmasi juda koʻp [[Otel|mehmonxonalar]], oddiy oilaviy pensiyalar va mehmon uylaridan hashamatli besh yulduzli mehmonxona majmualarigacha mavjud. Mehmonxona fondi juda tez rivojlanmoqda: agar 2000-yilga kelib shaharda 20 ga yaqin mehmonxona mavjud boʻlsa, 2012-yilda ularning soni 200 dan oshdi, 2017-yil boshida esa 300 ga yaqinlashdi&lt;ref&gt;https://turktrip.ru/kemer&lt;/ref&gt;. Ignabargli oʻrmonlar va dengizga yaqin togʻlar bilan oʻralgan Kemer goʻzal tabiati va rivojlangan infratuzilmasi (mehmonxonalar, doʻkonlar, ovqatlanish korxonalari, koʻngilochar joylar, plyaj va dengiz faoliyati) bilan sayyohlarni oʻziga jalb qiladi.

Kemerdan, shuningdek, Turkiyaning aksariyat kurortlaridan boshqa sayyohlik joylariga koʻplab ekskursiyalar mavjud. Rossiya sayyohlik agentliklarining statistik maʼlumotlariga koʻra, Kemerdagi eng mashhur ekskursiyalar [[Antaliya]], Likiya dunyosi,
TahatliDagi&lt;ref&gt;https://tur-ktrip.ru/tahtaly-gora-i-kanatnaya-doroga-v-turcii.html{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;  va Pamukkalega sayohatlardir&lt;ref&gt;https://turktrip.ru/kemer&lt;/ref&gt;.

== Galereya ==
&lt;gallery perrow=&quot;6&quot;&gt;
Fayl:Kemer from a height of 310 meters.jpg|310 metr balandlikdagi shahar
Fayl:Kemer gallery 2.jpg|shahar koʻchasi
Fayl:Kemer gallery 1.jpg|Shahar maydoni
Fayl:Kemer gallery 3.jpg|Soat minorasi
Fayl:Kemer gallery 4.jpg|Kemer porti
Fayl:Kemer — 2007 — 0944.JPG|Olimposdagi qabr
Fayl:Göynük Kanyon — panoramio (19).jpg|Goʻynuk kanyoni
Fayl:TahtaliDagi — panoramio.jpg|Tahtalidagi 
&lt;/gallery&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Turkiyaning metropolitan tuman munisipalitetlari]]
[[Turkum:Antaliya viloyati tumanlari]]
[[Turkum:Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari]]</text>
      <sha1>r3kpf4lii19kbtjcboxaeh9prt65j3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klagenfurt universiteti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739280</id>
    <revision>
      <id>6273215</id>
      <parentid>6180934</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>6 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20521" sha1="eoihpc2pmdyzjcgxcko3o9n8hsob1gf" xml:space="preserve">{{Taʼlim muassasasi
 |nomi                 = Klagenfurt universiteti
 |qisqartma            = 
 |asl_nomi             = Alpen-Adria-Universität Klagenfurt
 |xalqaronom           = 
 |tasvir               =
 |tasvir_tagyozuvi     = 
 |shior                =
 |asos_yil             = 1970-yil
 |turi                 = &lt;!-- institut yoki universitet (kichik harflar bilan) [[Davlat universiteti]] teglarisiz kiritilishi kerak. --&gt;
 |tipi                 = &lt;!-- tibbiyot/mashinasozlik (kichik harflar bilan) [[]] teglarisiz kiritilishi kerak. --&gt;
 |sohasi               = &lt;!-- stomatologiya/shunga oʻxshash (kichik harflar bilan) [[]] teglarisiz kiritilishi kerak. --&gt;
 |prezident            = 
 |rektor               = Oliver Vitouch
 |talabalar            = 11,758 &lt;small&gt;(2020/21)&lt;/small&gt;
 |fakultet             = &lt;!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. --&gt;
 |bakalavriat          = 
 |magistratura         = 
 |aspirantura          =
 |doktorantura         =
 |akademik             = &lt;!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. --&gt;
 |doktor               = &lt;!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. --&gt;
 |professor            = &lt;!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. --&gt;
 |oʻqituvchi           = &lt;!-- kiritilgan maʼlumotdan keyin „ta“ qoʻshiladi. --&gt;
 |kampus               = [[Suburb]]an, 27 bino &lt;small&gt;(11 ta)&lt;/small&gt;
 |manzil               = &lt;!-- Bu parametr yoki quyidagi uch parametr taʼlim muassasi manzilini kiritish uchun. --&gt;
 |davlat_nomi          = &lt;!-- Bu parametr orqali taʼlim muassasi joylashgan davlat nomi [[]] teglarisiz kiritilishi kerak. Misol: Oʻzbekiston --&gt;
 |shahar nomi          = &lt;!-- Bu parametr orqali taʼlim muassasi joylashgan shahar nomi [[]] teglarisiz kiritilishi kerak. Misol: Toshkent --&gt;
 |koʻchasi             = 
 |vebsayt              = [https://www.aau.at www.aau.at]
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordAddon               = 
  |CoordScale               = 
  |mamlakat                 = 
}}

'''Klagenfurt universiteti''' ({{lang-de|Universität Klagenfurt}} yoki ''Alpen-Adria-Universität Klagenfurt'', '''AAU''') — [[Avstriya]]ning federal tadqiqot [[universitet]]i va [[Karintiya]] shtatidagi eng yirik tadqiqot va oliy taʼlim muassasasidir. Uning kampusi Klagenfurtda joylashgan.

Dastlab 1970-yilda tashkil etilgan va 1993-yilda qayta ishga tushirilgan universitet bugungi kunda gumanitar va ijtimoiy fanlar, menejment va iqtisodiyot, texnika fanlari va fanlararo fanlar fakultetlariga ega. U ARWU, THE va QS global reytinglarida keltirilgan va THEʼs Young University Rankings 2021 da dunyo boʻylab 48-oʻrinni egallaydi&lt;ref name=&quot;THE Young&quot;&gt;[https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2021/young-university-rankings THE Young University Rankings 2021], retrieved 24 June 2021&lt;/ref&gt;.

Universitet ikkita tadqiqotning ustuvor yoʻnalishlarini aniqladi, Tarmoqli va avtonom tizimlar va Ijtimoiy ekologiya (2018-yilgacha, BOKU Venaga koʻchirilgan), ikkinchisi uchta ERC grantini yaratgan. U 2019-yilda kiberxavfsizlik boʻyicha ERC grantiga mezbonlik qilgan yangi ''Insons in the Digital Age'' (HDA) tashabbusini ishga tushirgan.

Shuningdek, u Robert Musil instituti (Bachmann mukofotining hammuallifi), Karl Popper Kolleg (Ikkinchi tadqiqot instituti), Universitet madaniyat markazi (UNIKUM), qurilish kabi bir qator markaziy ob’ektlarga ega! Gründerzentrum (start- apga yordam berish markazi), Universitet sport markazi (USI) va Klagenfurt universiteti kutubxonasi.

Oliver Vitouch, kognitiv psixolog va Vena universiteti va Berlindagi Maks Plank inson taraqqiyoti institutining sobiq oʻqituvchisi, universitet prorektori. Larissa Krayner Akademik Senatga raislik qiladi; Verner Vutscher, Yevropa forumi Alpbax bosh kotibi, Universitet kengashi raisi.

Klagenfurt universiteti Sloveniyadan 30 km va [[Italiya]] chegarasidan 60 km uzoqlikda joylashgan boʻlib, ikki va koʻp tillilikni qoʻllab-quvvatlaydi, ayniqsa Karintiyadagi sloveniyalik ozchilik kontekstida. Bozen-Bolzano erkin universiteti (Italiya) va Fribourg universiteti (Shveysariya) bilan birgalikda nemis tilida soʻzlashuvchi dunyoning uchta janubiy universitetlari qatoriga kiradi.

== Tarix ==

[[Fayl:Aau luftbild.jpg|thumb|Klagenfurt universiteti va unga tutash Leyk boʻyi ilmiy va texnologiya parki (2019)]]
[[Fayl:Haupteingang der Universität Klagenfurt.jpg|thumb|Asosiy kirish (2019)]]
[[Fayl:Foyer uni klagenfurt.jpg|thumb|Foye, asosiy bino (2018)]]
[[Fayl:Südtrakt der Universität Klagenfurt.jpg|thumb|Janubiy qanot (Gʻarbdan koʻrilgan) Lourens Vaynerning ommaviy sanʼati bilan]][[Fayl:Innenhof uni klagenfurt.jpg|thumb|Markaziy qanot va Shimoliy qanot orasidagi hovli (2018)]]
[[Fayl:Alpen-Adria-Universität Klagenfurt HS A.jpg|thumb|A maʼruza zali (Janubiy qanot)]]
[[Fayl:HS 1 der Universität Klagenfurt.jpg|thumb|1-maʼruza zali (Markaziy qanot)]]

1552-yilda asos solingan protestant kollegium sapientiae et pietatis bilan Klagenfurt Avstriyadagi eng qadimiy gimnaziyalardan biriga (hozirgi Europagymnasium) mezbonlik qildi, 1593-yildan 1601-yilgacha Ieronymus Megiser tomonidan boshqarilgan, ammo qadimiy universitet anʼanalari yoʻq edi.
1970-yilda Avstriya parlamenti Klagenfurtda oʻquv fanlari kollejini tashkil etishga ruxsat beruvchi federal qonunni qabul qildi. Birinchi doktorlik darajasi 1972-yilda berilgan. 1975-yilda oliy taʼlim toʻgʻrisidagi yangi qonunlar kuchga kirgan, kollej nomi Universität für Bildungswissenschaften (Taʼlim fanlari universiteti) ga oʻzgartirilgan.

1993-yilda tubdan qayta ishga tushirildi: institut nomi Klagenfurt universiteti (Universität Klagenfurt) ga oʻzgartirilgan va gumanitar fanlar fakulteti va (yangi) Iqtisodiyot, biznes boshqaruvi va informatika fakulteti ochilgan. Fanlararo fanlar fakulteti 2004-yilda ochilgan.

Universitet 2004-yilda rasmiy Alpen-Adria-Universität Klagenfurt kognomenini qabul qildi (uning yuridik nomi hali ham Universität Klagenfurt). U 2007-yilda toʻrtinchi, texnik fanlar fakulteti bilan kengaytirildi (informatika, axborot texnologiyalari va tarmoqli va avtonom tizimlarga eʼtibor qaratilib), Lakeside Fan &amp; Technology Park bilan hamkorlikda tadqiqot operatsiyalari bilan shugʻullanadi. 2012-yilda talabalar soni 10 000 balldan oʻtgan.

Muassasaning 40 yilligi munosabati bilan 2010-yilda Vört koʻlida qayiq poygasi boʻlib oʻtgan. Klagenfurtning sakkizligi Vena universiteti ustidan qayiq uzunligida eshkak eshish klublaridan Mariya Loretto qal’asigacha boʻlgan masofada gʻalaba qozongan.

2015-yilda universitet bitiruv marosimlarida boshlangʻich nutqlarini oʻrnatdi. Hozirgacha maʼruzachilar orasida Sabine Herlitschka, Josef Winkler, August-Wilhelm Scheer va Johanna Rachinger bor. Avstriya prezidentlari Xaynts Fisher (sobiq) va Aleksandr Van der Bellen (hozirgi prezident) sub auspiciis Praesidentis doktorlik diplomining doimiy mehmonlari.

2020-yilda universitet oʻzining institutsional 50 yillik yubileyini nishonlagan. Bu Avstriya Fanlar akademiyasi bilan birgalikda maʼruzalar seriyasini oʻz ichiga oladi, ''Utopiya! Dunyo birlashmayaptimi?'' Barbara Stollberg-Rilinger tomonidan ochilgan ''Maʼrifat sanʼatiga qoʻshgan hissasi va Rae Langtonga faxriy doktor'' unvonini taqdim etish. Yana bir qancha yubiley tadbirlari virtuallashtirilgan yoki [[COVID-19 pandemiyasi]] sababli qoldirilgan. 2020-yil 22-noyabr kuni Avstriya radioeshittirish korporatsiyasi ''Insons in Digital Age: Klagenfurt universiteti — 50 yilligi'' hujjatli telefilmini namoyish etgan.

''ARTEFICIA'' yubiley koʻrgazmasi 2021-yil kuziga koʻchirildi. Unda faxriy shifokorlar Manfred Bokelmann, Maykl Guttenbrunner, Mayya Xaderlap, Piter Xendke, Mariya Lassnig, Valentin Ummon, Volfgang Pushnig, Piter Turrif va Piter Turrining noyob eksponatlari namoyish etiladi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=https://www.aau.at/universitaet/campus/kunst-und-kultur/wissen-schafft-kunst/arteficia/ |sarlavha=ARTEFICIA. Die Kunst der Ehrendoctores. |til=de |kirish sanasi=9-Oct 2021-yil |qaralgan sana=2022-06-19 |arxivsana=2022-06-29 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220629014453/https://www.aau.at/universitaet/campus/kunst-und-kultur/wissen-schafft-kunst/arteficia/ }}&lt;/ref&gt;.

Klagenfurt universitetining texnologik ishlanmalari — Ingenuity robot vertolyotining navigatsiya tizimiga qoʻshayotgan yetakchi hissasi— NASAning Mars-2020 missiyasining bir qismidir (Marsga 2021-yil 18-fevralda qoʻngan, vertolyotning birinchi parvozi 2021-yil 19-aprelda)&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=https://science.orf.at/stories/3204776/ |sarlavha=Der Austro-Anteil am Marsrover |til=de |kirish sanasi=11-Jul 2021-yil |sana=16-fevral 2021-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=https://science.apa.at/power-search/8129919709081956788 |sarlavha=Heli-Flug-Premiere—Klagenfurter Forscher blickt 'gespannt' auf Mars |til=de |kirish sanasi=11-Jul 2021-yil |sana=9-aprel 2021-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=https://science.apa.at/power-search/1537883431913972874 |sarlavha=Mars-Hubschrauber-Flug—'Wir haben Geschichte geschrieben' |til=de |kirish sanasi=11-Jul 2021-yil |sana=19-aprel 2021-yil}}&lt;/ref&gt;.
== Kampus ==
Shahar atrofida joylashganligi bilan universitet kampusi Uygʻonish davri hukmron boʻlgan tarixiy shahar markazi Klagenfurt (Karintiya shtati poytaxti) va Avstriyaning mashhur yozgi kurorti Vörterzening sharqiy koʻrfaziga piyoda masofada joylashgan. Shuningdek, yaqin atrofda Avstriya Alp togʻlarida piyoda yurish, toqqa chiqish va changʻi sporti imkoniyatlari mavjud. Birgalikda Lakeside Fan &amp; Technology Park&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=http://www.lakeside-scitec.com/en/ |sarlavha = Lakeside Science &amp; Technology Park: Lakeside Science &amp; Technology Park}}&lt;/ref&gt;, 60 akr start-up va spin-off parki, universitet kampus deb atalmish Lakeside District tashkil etgan.
2016-yildan 2018-yilgacha universitetning markaziy va shimoliy qanoti (13 000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) 26 million yevro byudjet bilan toʻliq taʼmirlandi. Natijada, universitet Gonkongdagi Chikago universiteti , Barnard kolleji, Stenford universiteti, SPA Viayavada va Skoltek binolari bilan bir qatorda tanlovda gʻolib boʻlgan Versailles — Kampuslar 2019 ([[UNESCO|YUNESKO]] homiyligida) uchun qisqa roʻyxatga kiritilgan&lt;ref&gt;[https://www.v2com-newswire.com/en/newsroom/categories/lifestyle/press-kits/3862-01/fifth-edition-the-prix-versailles-celebrates-the-world-s-most-beautiful-campuses-passenger-stations-and-sports-facilities Shortlist of ''Prix Versailles — Campuses'' 2019], retrieved 15 Aug 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.prix-versailles.com/2019-campuses Winner of the ''Prix Versailles — Campuses'' 2019], retrieved 15 Aug 2019&lt;/ref&gt;.
== Fakultetlar va kafedralar ==
=== Gumanitar fanlar fakulteti ===
Gumanitar fanlar fakulteti hozirda 11 ta kafedra va fakultet markazini oʻz ichiga oladi. Ularning umumiy ambitsiyalari fanga oid tadqiqotdan tashqari, Alp-Adriatik mintaqasiga alohida eʼtibor qaratgan holda koʻp tillilik va madaniyatlararo taʼlimni rivojlantirishdir.
* Ingliz va Amerika tadqiqotlari boʻlimi
* Madaniy tahlil boʻlimi
* Taʼlim fanlari va tadqiqot boʻlimi
* Nemis tili kafedrasi
* Tarix kafedrasi
* OAV va kommunikatsiyalar fanlari kafedrasi
* Falsafa kafedrasi
* Psixologiya kafedrasi
* Romantika boʻlimi
* Slavyanshunoslik kafedrasi
* Robert Musil nomidagi adabiyotshunoslik instituti
* Fakultet Eshitish qobiliyati past shaxslarning imo- ishora tili va muloqot markazi.

=== Menejment va iqtisod fakulteti ===
Menejment va iqtisod fakulteti huquq, sotsiologiya, iqtisod va amaliy geografiya bilan fanlararo aloqalarni mustahkamlashda amaliy biznes boshqaruviga eʼtibor qaratadi. Ushbu fanlar doirasida fakultet madaniy, biznes va ijtimoiy omillar oʻzaro taʼsir qiladigan sohalarda tadqiqot va ishlanmalar, oʻqitish va konsalting sohalariga eʼtibor qaratadi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=http://www.uni-klu.ac.at/fwiwi_eng/inhalt/1.htm |sarlavha=Faculty of Management and Economics – University of Klagenfurt |qaralgan sana=2022-06-19 |arxivsana=2018-08-08 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180808091133/http://www.uni-klu.ac.at/fwiwi_eng/inhalt/1.htm }}&lt;/ref&gt;.
* Moliyaviy menejment kafedrasi
* Geografiya va oʻlkashunoslik kafedrasi
* Innovatsion menejment va tadbirkorlik kafedrasi
* Jamoat, notijorat va sogʻliqni saqlash boshqarmasi
* Tashkilot, inson resurslari va xizmatlarni boshqarish boʻlimi
* Operatsion, energetika va atrof-muhitni boshqarish boʻlimi
* Huquq fakulteti
* Sotsiologiya kafedrasi
* Biznes boshqaruvi kafedrasi
* Iqtisodiyot kafedrasi.

=== Texnika fanlari fakulteti ===
Texnika fanlari fakulteti informatika, axborot texnologiyalari va texnik matematika sohalarida tadqiqot va kadrlar tayyorlashga bagʻishlangan. Fakultet 2007-yil yanvar oyida tashkil etilgan boʻlib, Iqtisodiyot, biznes boshqaruvi va informatika fakulteti hamda yangi tashkil etilgan Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari kafedrasi oʻrnini egallagan. Fakultetga dekan Gerxard Fridrix (informatika) va dekan oʻrinbosari Klemens Xoyberger (matematika) rahbarlik qiladi. U toʻqqiz boʻlimga boʻlingan boʻlib, toʻrtta bakalavriat, toʻrtta magistratura, ikkita oʻqituvchilar malakasini oshirish dasturi va ikkita doktorantura dasturini taklif etadi.
* Sunʼiy intellekt va kiberxavfsizlik boʻlimi
* Informatika taʼlimi kafedrasi
* Informatika tizimlari kafedrasi
* Axborot texnologiyalari boʻlimi
* Matematika kafedrasi
* Matematika taʼlimi kafedrasi
* Tarmoqli va oʻrnatilgan tizimlar boʻlimi
* Aqlli tizimlar texnologiyalari boʻlimi
* Statistika boshqarmasi
''Oʻz-oʻzini tashkil etuvchi tarmoq tizimlari'' tadqiqot klasteri Lakeside Labs tadqiqot instituti bilan yaqindan hamkorlik qiladi&lt;ref&gt;{{veb manbasi 
|url=http://www.lakeside-labs.com/ |sarlavha = Lakeside Labs – Self-Organizing Networked Systems}}&lt;/ref&gt;.
=== Fanlararo fanlar fakulteti ===
Fanlararo tadqiqotlar fakulteti ilmiy tadqiqot, taʼlim va tashkil etish sohalarida innovatsion gʻoyalarni ishlab chiqadi, sinovdan oʻtkazadi va baholaydi. Fakultetning maqsadi tegishli tadqiqot va oʻquv jarayonlarini yaratish orqali keng tarqalgan ijtimoiy muammoli sohalarni hal qilishdir.
* Taʼlim va maktabni rivojlantirish boʻlimi
* Fan va texnologiya tadqiqotlari boʻlimi
* Fan kommunikatsiyalari va oliy taʼlim tadqiqotlari boʻlimi.

== Universitet markazlari ==
* Ayollar va gender tadqiqotlari markazi
* Raqamli asr tadqiqot markazi (D ARC)
* Karl Popper Kolleg
* M/O/T — Menejment, tashkiliy rivojlanish va texnologiyalar maktabi
* Taʼlim maktabi (SoE)
* UNIKUM (Universitet madaniyat markazi).

== Hamkorlik ==
2021-yildan boshlab Klagenfurt universiteti Avstriya Fanlar akademiyasi, KaʼFoskari nomidagi Venetsiya universiteti, Fraunhofer Avstriya jamiyati va Silicon Austria Labs (SAL) bilan strategik hamkorlikka ega&lt;ref&gt;[https://www.aau.at/en/research/research-profile/institutional-partnerships/ University of Klagenfurt: Institutional Partnerships] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220619123732/https://www.aau.at/en/research/research-profile/institutional-partnerships/ |date=2022-06-19 }}, retrieved 30 Dec 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://research-network.silicon-austria.com/#sal-uni-labs Silicon Austria Labs Research Network: SAL/Uni Labs], retrieved 28 May 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://research-network.silicon-austria.com/#sal-dc Silicon Austria Labs Research Network: Doctoral College (SAL-DC)], retrieved 28 May 2021&lt;/ref&gt;. U Vena, Grats, Udine, La Rochelle va Poznan Texnologiya Universiteti bilan qoʻshma oʻquv dasturlarini taklif etadi&lt;ref&gt;[https://www.aau.at/en/international/study-abroad/joint-double-degrees/ University of Klagenfurt: Joint and Double Degrees] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220711113136/https://www.aau.at/en/international/study-abroad/joint-double-degrees/ |date=2022-07-11 }}, retrieved 28 May 2021&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aau.at/studien/master-wirtschaftsrecht/ Master’s Program Wirtschaftsrecht (in German)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220619125239/https://www.aau.at/studien/master-wirtschaftsrecht/ |date=2022-06-19 }}, retrieved 30 Dec 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://zentrum-paedagoginnenbildung.uni-graz.at/de/kooperationen/entwicklungsverbund-sued-ost/ University of Graz: Entwicklungsbund Süd-Ost (in German)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220819142043/https://zentrum-paedagoginnenbildung.uni-graz.at/de/kooperationen/entwicklungsverbund-sued-ost/ |date=2022-08-19 }}, retrieved 30 Dec 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.aau.at/en/studien/master-artificial-intelligence-and-cybersecurity/ Master’s Program Articifial Intelligence and Cybersecurity] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220619130744/https://www.aau.at/en/studien/master-artificial-intelligence-and-cybersecurity/ |date=2022-06-19 }}, retrieved 30 Dec 2020&lt;/ref&gt;.

Erasmus+ va boshqa almashinuv dasturlari orqali talabalar mobilligi boʻyicha hamkorlik dunyoning 50 dan ortiq mamlakatlaridagi 250 dan ortiq universitetlar bilan mavjud&lt;ref&gt;[https://www.aau.at/en/university/organisation/administration-and-management/international-office/ University of Klagenfurt: International Office] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220522065048/https://www.aau.at/en/university/organisation/administration-and-management/international-office/ |date=2022-05-22 }}, retrieved 30 Dec 2020&lt;/ref&gt;.

2022-yil boshida Klagenfurt universiteti shtab-kvartirasi Bryusselda joylashgan yosh tadqiqot intensiv universitetlarining Yevropa tarmogʻi YERUN ga
qoʻshilgan.
== Reytinglar ==
STEM sohalaridan Klagenfurt universiteti oʻz spektrida texnologiya, muhandislik va matematikaga ega, ammo klassik fanlar yoki hayot haqidagi fanlar emas, bu boshqa yirik global universitetlar reytingida nuqsondir. Shunday boʻlsa-da, u Grats universiteti (651-700) va universitetdan oldinda boʻlgan QS World University Rankings 501-510 guruhida joylashgan boʻlib, u dunyodagi eng yaxshi 1300 ta universitetni (&gt; 26 000 tadan) oʻrin olgan. Zalsburg (801-1000).

Klagenfurt universiteti, shuningdek, 2019-yildan beri (901-1,000) Jahon universitetlarining Akademik reytingida (Shanxay reytingida) va 2017-yildan beri U-Multirankda (2021-yilda faxriy&lt;ref&gt;[https://www.umultirank.org/export/sites/default/press-media/media-center/universities/2021/country-reports/AT-Country-report-2021.pdf U-Multirank 2021: Country Report Austria] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220822060218/https://www.umultirank.org/export/sites/default/press-media/media-center/universities/2021/country-reports/AT-Country-report-2021.pdf |date=2022-08-22 }}. Retrieved 22 Sep 2021.&lt;/ref&gt;). oʻrinni egallagan.

Studyportals tomonidan taqdim etilgan Global Student Satisfaction Awards 2021 da Klagenfurt universiteti COVID-19 inqirozini boshqarish boʻyicha eng yaxshi global gʻolib deb topilgan&lt;ref&gt;[https://gssa.studyportals.com/winners/ Global Student Satisfaction Awards: 2021 Winners per Category] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220523114536/https://gssa.studyportals.com/winners/ |date=2022-05-23 }}, retrieved 21 Oct 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.umultirank.org/blog/studyportals-global-student-satisfaction-awards-2021/ U-Multirank: Global Student Satisfaction Awards 2021] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230328220006/https://www.umultirank.org/blog/studyportals-global-student-satisfaction-awards-2021/ |date=2023-03-28 }}, retrieved 21 Oct 2021.&lt;/ref&gt;.
== Faxriy shifokorlar ==
* [[Hans Albert]] (2007)
* [[Manfred Bockelmann]] (2013)
* [[Jozef Buttinger]] (1977)
* [[Karl Korino]] (2014)
* [[Piter Eichhorn]] (2003)
* [[Helmut Engelbrecht]] (1998)
* [[Gerta Firnberg]] (1980)
* [[Adolf Frise]] (1982)
* [[Gerda Fröhlich]] (1995)
* [[Manfred Maks Gering]] (1992)
* [[Ernst von Glasersfeld]] (1997)
* [[Georg Gottlob]] (2016)
* [[Maykl Guttenbrunner]] (1994)
* [[Maja Haderlap]] (2012)
* [[Piter Handke]] (2002)
* [[Adolf Xoll]] (2000)
* [[Yoxannes Xuber]] (2017)
* [[Zigmund Kripp]] (1998)
* [[Rae Langton]] (2020)
* [[Mariya Lassnig]] (1999 / 2013) 
* [[Klaudio Magris]] (1995)
* [[Käte Meyer-Drawe]] (2022)
* [[Evald Nowotniy]] (2008)
* [[Valentin Ummon]] (1995)
* [[Pol Parin]] (1995)
* [[Volfgang Petritsch]] (2013)
* [[Teodor Piffl-Perchevich]] (1977)
* [[Janko Pleterski]] (2005)
* [[Volfgang Puschnig]] (2004)
* [[Jozef Rattner]] (2006)
* [[Zigfrid J. Shmidt]] (2004)
* [[Carola-Bibiane Schönlieb]] (2022)
* [[Klaus Tschira]] (1995)
* [[Piter Turrini]] (2010)
* [[Osvald Viner]] (1995)
* [[Horst Wildemann]] (2003)
* [[Jozef Vinkler]] (2009).

== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>eoihpc2pmdyzjcgxcko3o9n8hsob1gf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koksaki viruslari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739464</id>
    <revision>
      <id>6273219</id>
      <parentid>5455026</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T00:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6145" sha1="4o9tr5bpb5n4uutnn0px9zk34nx97d0" xml:space="preserve">'''Koksaki  viruslari''' ({{lang-la|Coxsackievirus}}) [[Ribonuklein kislotalar|RNK]] ning bir nechta serotiplariga  ega oshqozon-ichak traktida yaxshi ko'payadigan [[enteroviruslar]]dir. Koksaki viruslarning 29 ta serotipi mavjud. Enteroviruslarning uch tipga bo'lingan: ''Enterovirus A, B'' va ''C.'' Coxsackieviruslar [[Meningit|aseptik meningitning]] asosiy sabablaridan biridir. Aniq yoki noaniq infektsiyadan so'ng turg'un turga xos immunitet rivojlanadi.fgg

== Patogenlik ==

* '''A tipidagi''' koksak viruslari ko'pincha teri va shilliq pardalar orqali  yuqib, o'tkir gemorragik kon'yunktivit, ekzantema bilan enterovirusli vezikulyar stomatit, yuqori nafas yo'llari va [[Meningit|aseptik meningit]], miya falaji&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.medicinform.net/infec/infec64.htm|sarlavha=Эпидемическая миалгия. Вирус Коксаки.|kirish sanasi=2018-05-13|arxivsana=2018-05-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180514064753/http://www.medicinform.net/infec/infec64.htm}}&lt;/ref&gt; va tomoq (gerpangina) kasalliklarini keltirib chiqaradi.
* '''B tipidagi''' koksaki viruslari [[yurak]], plevra, [[jigar]] va oshqozon osti bezini zararlantiradi , miokardit, [[perikardit]] va [[gepatit]]ni (gepatotrop viruslar bilan bog'liq bo'lmagan jigar yallig'lanishi) keltirib chiqaradi. Yurakning infektsiyasi perikarditiga olib kelishi mumkin.

== Yuqish ==
Ko'pincha odamlar koksaki viruslarini virus bilan ifloslangan oziq-ovqat, uy-ro'zg'or buyumlari va suv orqali yuqtirib olishadi. Ammo infektsiya virus tashuvchidan sog'lom odamga havo tomchilari orqali ham yuqishi - shuning uchun uning tarqalishi nafaqat kambag'al, balki dunyoning ancha gullab-yashnagan mamlakatlarida ham sodir bo'ladi.

10 yoshgacha bo'lgan bolalar infetsiyaga ko'proq beriluvchan bo'ladi. Kattalarda bu kasallik kamdan-kam uchraydi.

== Kasallik belgilari va davolash ==
[[Fayl:Herpangina_2.JPG|thumb|Og'iz bo'shlig'i koksaki virusi ta'sirida]]
[[Fayl:Coxsackievirus_infection_on_skin.jpg|thumb|Katta yoshdagi Coxsackie virusi bilan terining shikastlanishi]]
Inkubatsiya davri bir necha kun davom etadi. Keyin bemorning harorati 39-40&amp;nbsp;°C gacha ko'tariladi, takroriy qusish, diareya, qo'l oyoq, ko'krak va yuzda toshmalar paydo bo'lishi mumkin. Bemor bosh og'rig'ini, holsizlikni his qiladi. Hiqildoqning shilliq qavati ta'sirlanadi, bu esa ovqatlanishni qiyinlashtiradi. Kasallikning standart kursida uning belgilari bir-ikki hafta ichida yo'qoladi.

V tipidagi virus  bilan kasallanishning alohida holatlaridan tashqari (jiddiy asoratlarni keltirib chiqarishi mumkin), maxsus davolash talab etilmaydi. Bemorga yordam berishda imkon qadar hozirgi holatini yengillashtirishga harakat qilinadi: haroratni pasaytirish, suvsizlanishni oldini olish, qichishish va shishishni Kalmosan yoki Calamine losonlari bilan bartaraf etish, maqbul gigienik sharoitlarni yaratish; antibiotiklar ishlatilmaydi.

== Infektsiyaning tarqalishi ==
1997-yilda [[Malayziya]]da Coxsackie virusi epidemiyasi bo'lib, 30 bola halok bo'ldi. 2002-yil aprel oyida virus (B shtammi) tarqalishi sababli [[Gretsiya]]dagi barcha maktablar yopildi, yuqtirgan  46 kishining uchtasi vafot etdi. 2007-yilda Sharqiy [[Xitoy]]da Coxsackie virusi infektsiyasi avj oldi: 800 dan ortiq odam virusni yuqtirdi, 200 bola kasalxonaga yotqizildi 22 ta bola vafot etdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |date=2007-05-20 |title=China says it controls viral outbreak in children |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSPEK35841720070520?feedType=RSS |access-date=2017-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201123231150/https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSPEK35841720070520?feedType=RSS |archive-date=2020-11-23}}&lt;/ref&gt;.

== Tadqiqot tarixi ==
Koksaki viruslari 1948-1949-yillarda Gilbert Dalldorf tomonidan topilgan.({{lang-en|Gilbert Dalldorf}},  U Nyu-York shtatining Albany shahridagi sog'liqni saqlash departamenti tadqiqotchisi bo'lib ishlardi.

Dalldorf Greys hamkasblari bilan ({{lang-en|Grace Sickles}})   poliomielitni davolash usulini izlagan. Poliomiyelit bilan kasallangan sichqon tanasida  Dalldorf poliomielit bilan kasallangan bemorlarning axlatida poliomielitdan himoya qiluvchi yuqumli agentni sinab ko'rishga harakat qildi. Aniqlangan virusli infektsiyalar ko'pincha engil poliomielit belgilariga ega edi. Dalldorf najasdan birinchi shtammlarni ajratib olgan [[Nyu York (shtat)|Nyu-York shtatidagi]] Koksaki  kichik shaharchasidan keyin yangi viruslar oilasiga Koksaki nomi berildi. Dalldorf, shuningdek, Rebekka Gifford bilan Coxsackie viruslarini o'rgangan ({{lang-en|Rebecca Gifford}}).

IPVE bakterial va virusli preparatlar ishlab chiqarish korxonasi Coxsackie A virusining 2, 4, 7, 9 va 10 serotiplari uchun diagnostik preparatlarni ishlab chiqarish bilan shug'ullanadi.

== Shuningdek ==

* Enterovirusli vesikulyar stomatit
* Antikorga bog'liq kuchaytiruvchi infektsiya (ADE)&lt;ref&gt;''Список вирусов человека и животных, которые могут воспользоваться ADE, довольно длинный и включает [[Gripp viruslari|вирусы гриппа]] А, '''вирусы Коксаки''', [[Inson respirator sinsitial virusi|респираторно-синцитиальный вирус]], [[Ebola virusi|вирус Эбола]] и др.'' ([http://csl.isc.irk.ru/BD/%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F2015/%E2%84%967/998-1009.pdf Использование естественных антиуглеводных антител в терапевтических целях] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210629120532/http://csl.isc.irk.ru/BD/%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F2015/%E2%84%967/998-1009.pdf |date=2021-06-29 }} {{Wayback 2|url=http://csl.isc.irk.ru/BD/%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B/%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F2015/%E2%84%967/998-1009.pdf|date=20210629120532}} // Биохимия. 2015. Т. 80, вып. 7. С. 998–1009)&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

 {{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}</text>
      <sha1>4o9tr5bpb5n4uutnn0px9zk34nx97d0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rossiya flotiga shon-sharaf</title>
    <ns>0</ns>
    <id>742274</id>
    <revision>
      <id>6273275</id>
      <parentid>6261004</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:38:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dim5555</username>
        <id>308315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Link update. The site has moved to a new domain.</comment>
      <origin>6273275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5120" sha1="kqcdjgxnoidxuqx6fn0it6g21w7e2cs" xml:space="preserve">
[[Fayl:View to Nakhimov Naval School.jpg|thumb|right|300px]]
„'''Rossiya flotiga shon-sharaf'''“ (muqobil nomi — „'''Dengizchilar va Rossiya floti yaratuvchilarga'''“) — [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] [[Monument|yodgorlik]] , Rossiya flotining 300 yilligi sharafiga oʻrnatilgan. [[1996]]-[[2-noyabr|yil 2-noyabrda]] ochilgan. Haykaltarosh [[Mixail Anikushin|M.]] [[Mixail Anikushin|TO.]] [[Mixail Anikushin|Anikushin]] V, E Gorevoy va I. B. Korneeva. Arxitektor — T. P. Sadovskiy.

== Tarix, tavsif ==
1992-yilda Rossiya dengiz flotining yodgorliklari jamgʻarmasi yodgorlik yaratish uchun tanlov eʼlon qildi. Haykaltarosh [[Mixail Anikushin|M.K.]] [[Mixail Anikushin|Anikushin]]&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://spb.guide/pamyatnik-slava-rossijskomu-flotu.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPb.Guide“&lt;/ref&gt; ishi gʻolib deb topildi.

Tarkibiy jihatdan yodgorlik toʻlqin ustida suzuvchi Nika maʼbudasining bronza figurasidir. Nikaning qoʻlida mis vimpochka va poʻlat yelkanli qayiq bor. Nika dengizchilarni tugʻilgan qirgʻoqlariga chaqiradi. Nika obrazi Vatan, [[Rossiya]] bilan bogʻliq. Nikaning yonida chagʻalaylar uchib [[Baliqchilar|yuradi]]. Tarixiy jihatdan, Nika figurasi koʻpincha kemalar rostrasiga joylashtirilgan&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://www.spb-guide.ru/page_21797.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPbGid. Ru“&lt;/ref&gt;.

Poydevorning old tomonida zarhal harflar bilan qoplangan: „Dengizchilar va Rossiya flotining yaratuvchilari uchun“ yozuvi bor. Poydevorning yuqori qismida [[Pyotr I]] monogrammasi tushirilgan bronza dekorativ kamar va quyidagi yozuv bor: „ Dumaning qarori: 1696-yil Rossiya dengiz floti tashkil etilgan. 1696-1996“.

Haykal granit poydevorga ustun shaklida oʻrnatilgan&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://www.spb-guide.ru/page_21797.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPbGid. Ru“&lt;/ref&gt;.

„Rossiya flotiga shon-sharaf“ yodgorligi Petrovskaya qirgʻogʻidagi [[Xiyobon|bogʻda]] joylashgan: Naximov maktabi va Aurora kreyseri yonida&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://www.spb-guide.ru/page_21797.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPbGid. Ru“&lt;/ref&gt;.

„Rossiya flotiga shon-sharaf“ monumenti 1996-yil 2-noyabrda Rossiya flotining 300 yilligi sharafiga ochildi. Uning muqobil nomi „Rossiya dengiz flotining dengizchilar va asoschilariga“&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://www.spb-guide.ru/page_21797.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPbGid. Ru“&lt;/ref&gt;.

Yodgorlik materiallari: [[bronza]] ([[haykaltaroshlik]], dekorativ detallar, [[Harf|harflar]]), sayqallangan [[granit]] (tagkursi), [[mis]] (vimpel), zanglamaydigan poʻlat (botik). Yodgorlikning umumiy balandligi 750 sm, haykalning balandligi 350 sm, poydevor balandligi 400 sm, ustunning diametri 115 sm&lt;ref&gt;[http://encspb.ru/object/2805569874?lc=ru Slava Rossiyskomu flotu, pamyatnik] // Sankt-Peterburg. Ensiklopediya.&lt;/ref&gt;.

== Adabiyotlar ==

* ''Aleksandrova O.'' Rossiyaga shon-sharaf. maʼbuda. Ayol… // Nevskoe Vremya. 1996-yil 5-noyabr. C. 2.
* Nika maʼbudasi Neva qirgʻogʻida roʻyxatga olinadi // Rossiyskaya gazeta. 1996-yil. 26 sentabr. S. 8.
* ''Oreshkin A.'' Bronza maʼbudasi shanba kuni Petrovskayada hammani kutmoqda // Oʻzgartirish. 1996-yil 1-noyabr. C. 1.
* ''Oreshkin A.'' Italiyalik ayol Rossiya dengiz floti yodgorligi uchun namuna boʻlib xizmat qilganmi? // Oʻzgartirish. 1996-yil. 25 sentabr. C. 1.
* ''Satir T.'' „Vecherka va men soʻzimizni bajardik“ // Kechki Peterburg. 1996-yil 29 oktabr. C. 3.
* ''Smirnov Yu.Nika'' gʻalaba degan maʼnoni anglatadi // Sankt-Peterburg Vedomosti. 1996-yil 18 oktabr. C. 2.
* ''Xopta Y.'' Ilhomlantiruvchi „Rossiya dengiz flotining shon-sharafi“ hali ham turadi // Sankt-Peterburgning koʻchmas mulki. 1996-yil. 38-son.
* ''Egorov Yu.'' Inson qoʻli bilan yaratilgan yodgorlik // Nevskoe Vremya. 1996-yil. 25 sentabr.
* ''Smirnov Y.'' Dengizchilar va rus flotining yaratuvchilari // Sankt-Peterburg Vedomosti. 1996-yil 2-noyabr.
* ''Zolotonosov M.'' Bronza davri: Leningrad-Peterburg yodgorliklari, yodgorliklari, shahar va dekorativ haykallarning tasvirlangan katalogi, 1985-2003. — Sankt-Peterburg: Sanʼatning yangi dunyosi, 2005. — 623 p.
* [http://encspb.ru/object/2805569874?lc=ru Rossiya flotiga shon-sharaf, yodgorlik] // Sankt-Peterburg. Entsiklopediya.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* B. nomidagi Prezident kutubxonasi [https://www.prlib.ru/section/694055 saytidagi sahifa]. N. Yeltsin
* Wikimapia [https://wikimapia.org/6964071/ru/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%C2%AB%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%83%C2%BB sahifasi]
[[Turkum: bronza haykallar]]
[[Turkum: Sankt-Peterburg Haykallari]]
[[Turkum: Sankt-Peterburg Yodgorliklari]]
[[Turkum:Petrograd tumanidagi bino va inshootlar]]
[[Turkum: Rossiya flotining 300 yilligi]]</text>
      <sha1>kqcdjgxnoidxuqx6fn0it6g21w7e2cs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273276</id>
      <parentid>6273275</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:48:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dim5555</username>
        <id>308315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Link update. The site has moved to a new domain.</comment>
      <origin>6273276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5180" sha1="h33nepeeo4tohv5fvvy2uxvud9ja897" xml:space="preserve">
[[Fayl:View to Nakhimov Naval School.jpg|thumb|right|300px]]
„'''Rossiya flotiga shon-sharaf'''“ (muqobil nomi — „'''Dengizchilar va Rossiya floti yaratuvchilarga'''“) — [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] [[Monument|yodgorlik]] , Rossiya flotining 300 yilligi sharafiga oʻrnatilgan. [[1996]]-[[2-noyabr|yil 2-noyabrda]] ochilgan. Haykaltarosh [[Mixail Anikushin|M.]] [[Mixail Anikushin|TO.]] [[Mixail Anikushin|Anikushin]] V, E Gorevoy va I. B. Korneeva. Arxitektor — T. P. Sadovskiy.

== Tarix, tavsif ==
1992-yilda Rossiya dengiz flotining yodgorliklari jamgʻarmasi yodgorlik yaratish uchun tanlov eʼlon qildi. Haykaltarosh [[Mixail Anikushin|M.K.]] [[Mixail Anikushin|Anikushin]]&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://spb.guide/pamyatnik-slava-rossijskomu-flotu.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPb.Guide“&lt;/ref&gt; ishi gʻolib deb topildi.

Tarkibiy jihatdan yodgorlik toʻlqin ustida suzuvchi Nika maʼbudasining bronza figurasidir. Nikaning qoʻlida mis vimpochka va poʻlat yelkanli qayiq bor. Nika dengizchilarni tugʻilgan qirgʻoqlariga chaqiradi. Nika obrazi Vatan, [[Rossiya]] bilan bogʻliq. Nikaning yonida chagʻalaylar uchib [[Baliqchilar|yuradi]]. Tarixiy jihatdan, Nika figurasi koʻpincha kemalar rostrasiga joylashtirilgan&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://spb.guide/pamyatnik-slava-rossijskomu-flotu.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPb.Guide“&lt;/ref&gt;.

Poydevorning old tomonida zarhal harflar bilan qoplangan: „Dengizchilar va Rossiya flotining yaratuvchilari uchun“ yozuvi bor. Poydevorning yuqori qismida [[Pyotr I]] monogrammasi tushirilgan bronza dekorativ kamar va quyidagi yozuv bor: „ Dumaning qarori: 1696-yil Rossiya dengiz floti tashkil etilgan. 1696-1996“.

Haykal granit poydevorga ustun shaklida oʻrnatilgan&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://spb.guide/pamyatnik-slava-rossijskomu-flotu.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPb.Guide“&lt;/ref&gt;.

„Rossiya flotiga shon-sharaf“ yodgorligi Petrovskaya qirgʻogʻidagi [[Xiyobon|bogʻda]] joylashgan: Naximov maktabi va Aurora kreyseri yonida&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://spb.guide/pamyatnik-slava-rossijskomu-flotu.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPb.Guide“&lt;/ref&gt;.

„Rossiya flotiga shon-sharaf“ monumenti 1996-yil 2-noyabrda Rossiya flotining 300 yilligi sharafiga ochildi. Uning muqobil nomi „Rossiya dengiz flotining dengizchilar va asoschilariga“&lt;ref name=&quot;Информация&quot;&gt;[https://spb.guide/pamyatnik-slava-rossijskomu-flotu.htm Pamyatnik „Slava Rossiyskomu flotu“] // Informatsiya sayta „SPb.Guide“&lt;/ref&gt;.

Yodgorlik materiallari: [[bronza]] ([[haykaltaroshlik]], dekorativ detallar, [[Harf|harflar]]), sayqallangan [[granit]] (tagkursi), [[mis]] (vimpel), zanglamaydigan poʻlat (botik). Yodgorlikning umumiy balandligi 750 sm, haykalning balandligi 350 sm, poydevor balandligi 400 sm, ustunning diametri 115 sm&lt;ref&gt;[http://encspb.ru/object/2805569874?lc=ru Slava Rossiyskomu flotu, pamyatnik] // Sankt-Peterburg. Ensiklopediya.&lt;/ref&gt;.

== Adabiyotlar ==

* ''Aleksandrova O.'' Rossiyaga shon-sharaf. maʼbuda. Ayol… // Nevskoe Vremya. 1996-yil 5-noyabr. C. 2.
* Nika maʼbudasi Neva qirgʻogʻida roʻyxatga olinadi // Rossiyskaya gazeta. 1996-yil. 26 sentabr. S. 8.
* ''Oreshkin A.'' Bronza maʼbudasi shanba kuni Petrovskayada hammani kutmoqda // Oʻzgartirish. 1996-yil 1-noyabr. C. 1.
* ''Oreshkin A.'' Italiyalik ayol Rossiya dengiz floti yodgorligi uchun namuna boʻlib xizmat qilganmi? // Oʻzgartirish. 1996-yil. 25 sentabr. C. 1.
* ''Satir T.'' „Vecherka va men soʻzimizni bajardik“ // Kechki Peterburg. 1996-yil 29 oktabr. C. 3.
* ''Smirnov Yu.Nika'' gʻalaba degan maʼnoni anglatadi // Sankt-Peterburg Vedomosti. 1996-yil 18 oktabr. C. 2.
* ''Xopta Y.'' Ilhomlantiruvchi „Rossiya dengiz flotining shon-sharafi“ hali ham turadi // Sankt-Peterburgning koʻchmas mulki. 1996-yil. 38-son.
* ''Egorov Yu.'' Inson qoʻli bilan yaratilgan yodgorlik // Nevskoe Vremya. 1996-yil. 25 sentabr.
* ''Smirnov Y.'' Dengizchilar va rus flotining yaratuvchilari // Sankt-Peterburg Vedomosti. 1996-yil 2-noyabr.
* ''Zolotonosov M.'' Bronza davri: Leningrad-Peterburg yodgorliklari, yodgorliklari, shahar va dekorativ haykallarning tasvirlangan katalogi, 1985-2003. — Sankt-Peterburg: Sanʼatning yangi dunyosi, 2005. — 623 p.
* [http://encspb.ru/object/2805569874?lc=ru Rossiya flotiga shon-sharaf, yodgorlik] // Sankt-Peterburg. Entsiklopediya.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* B. nomidagi Prezident kutubxonasi [https://www.prlib.ru/section/694055 saytidagi sahifa]. N. Yeltsin
* Wikimapia [https://wikimapia.org/6964071/ru/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%C2%AB%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D1%83-%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%83%C2%BB sahifasi]
[[Turkum: bronza haykallar]]
[[Turkum: Sankt-Peterburg Haykallari]]
[[Turkum: Sankt-Peterburg Yodgorliklari]]
[[Turkum:Petrograd tumanidagi bino va inshootlar]]
[[Turkum: Rossiya flotining 300 yilligi]]</text>
      <sha1>h33nepeeo4tohv5fvvy2uxvud9ja897</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kate Hudson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>743787</id>
    <revision>
      <id>6273182</id>
      <parentid>5521015</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23554" sha1="gbctu8xlj4yvf4io10sm9zh3zinju8h" xml:space="preserve">{{merge|Kate Hudson (aktrisa)}}
{{Shaxsiyat bilgiqutisi|ismi=Kate Hudson|portret=Kate_Hudson_(8033413872)_(cropped).jpg|tavsif=Hudson 2012-yilgi Venetsiya kinofestivalida|kasbi=Aktrisa &lt;br /&gt;Tadbirkor ayol|faoliyat_yillari=1996-yildan hozirgi kungacha|tavallud sanasi=1979-yil 19-aprel|tavallud joyi=[[Los-Anjeles]], [[Kaliforniya]], [[AQSh]]|turmush oʻrtogʻi=Kris Robinson|otasi=Bill Hudson|onasi=Goldie Xoun|bolalari=3 ta}}

'''Kate Garry Hudson''' (1979-yil 19-aprelda tugʻilgan) - amerikalik aktrisa va ishbilarmon ayol&lt;ref&gt;[http://www.filmreference.com/film/30/Kate-Hudson.html &quot;Kate Hudson Biography (1979–)&quot;]&lt;/ref&gt;. U turli mukofotlarga sazovor boʻlgan, jumladan, &quot;[[:en:Golden Globe Award|Oltin globus]]&quot; mukofoti, &quot;[[:en:Critics' Choice Movie Award|Tanqidchilar tanlovi]]&quot; filmi mukofoti va &quot;[[:en:Satellite Award|Sunʼiy yoʻldosh]]&quot; mukofoti, shuningdek, &quot;[[:en:Academy Award|Akademiya mukofoti]]&quot;, &quot;[[:en:British Academy Film Awards|BAFTA mukofoti]]&quot; va ikkita kino aktyorlari gildiyasi mukofotiga nomzod boʻlgan.

''Hudson 1998-yilda &quot;[[:en:Desert Blue|Desert Blue]]''&quot; dramasida debyut qildi, undan keyin &quot;''[[:en:200 Cigarettes|200 ta sigaret]]''&quot; (1999), &quot;''[[:en:Dr. T &amp; the Women|Doktor T va ayollar]]''&quot; va &quot;''[[:en:Gossip (2000 American film)|Gʻiybat]]''&quot;  filmlarida ikkinchi darajali rollar ijro etildi. U [[:en:Cameron Crowe|Kameron Krouning]] &quot;''[[:en:Almost Famous|Deyarli mashhur]]&quot;'' (2000) filmidagi Penni Leyn obrazi bilan xalqaro miqyosda shuhrat qozondi, bu roli uchun u &quot;[[:en:Golden Globe Award for Best Supporting Actress – Motion Picture|Eng yaxshi ikkinchi darjali aktrisa]]&quot; nominatsiyasida &quot;[[Oltin globus]]&quot; ni qoʻlga kiritdi va xuddi shu nominatsiya boʻyicha &quot;[[Oscar|Oskar]]&quot; mukofotiga sazovor boʻldi.

2000-yillar davomida Hudson &quot;''[[Aleks va Emma]]&quot;'', ​​&quot;''[[10 kun ichida yigitni qanday yo'qotish kerak]]&quot;'' (2003), &quot;''[[:en:You, Me and Dupree|Sen, men va Dyupri]]&quot;'' (2006), ''&quot;[[:en:Fool's Gold (2008 film)|Axmoq oltini]]&quot;'', ''&quot;[[:en:My Best Friend's Girl (2008 film)|Mening eng yaqin doʻstimning qizi]]&quot;'' kabi romantik komediyalarda rol oʻynagan. U boshqa &quot;''Toʻrt pat&quot;'' (2002), &quot;''Xelenni koʻtarish'' &quot; (2004), &quot;''Skelet kaliti&quot;'' (2005), &quot;''Toʻqqiz&quot;'' (2009), &quot;''Ichimdagi qotil&quot;'' (2010), &quot;''Qarz qilingan narsa&quot;'' (2011), &quot;I''staksiz fundamentalist&quot;'' (2013), &quot;''Deepwater Horizon&quot;'', &quot;''Onalar kuni&quot;'' (2016), &quot;''Marshall&quot;'' (2017) va &quot;''Musiqa&quot;'' (2021) filmarda ham rol oʻynagan. ''Televizorda u &quot;[[:en:Glee (TV series)|Glee]]&quot;'' (2012–13) serialida Kassandra July rolini oʻynadi.

Hudson [[:en:TechStyle Fashion Group|TechStyle Fashion Group]] tomonidan boshqariladigan fitnes brendi va [[:en:Fabletics|Fabletics]] aʼzolik dasturining muallifi hisoblanadi&lt;ref&gt;Gina Hall (May 8, 2014). &quot;[https://www.bizjournals.com/bizwomen/news/latest-news/2014/05/kate-hudson-fabletics.html Kate Hudson throws down against Lululemon]&quot;. American City Business Journals.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kilcooley-OʻHalloran, Scarlett (August 22, 2014). &quot;[https://www.vogue.co.uk/news/2014/08/22/kate-hudson-fabletics-collection-gallery-interview Kate Hudson: Giving Women What They Want]&quot;. Vogue.&lt;/ref&gt;. 2016-yilda Hudson oʻzining birinchi badiiy boʻlmagan kitobini &quot;''Pretty Happy: Healthy Ways to Love Your Body''&quot; chiqardi. Buning ortidan 2017-yilda &quot;''Pretty Fun: Creating and Celebrating a Lifetime of Tradition''&quot; filmi paydo boʻldi.

= Yoshlik =
[[Fayl:Kate Hudson 2006 cropped.jpg|left|thumb|Hudson, 2006-yil iyul oyida]]
Hudson  [[Kaliforniya]] shtatining [[Los Anjeles|Los-Anjeles]] shahrida tugʻilgan, Akademiya mukofoti sovrindori aktrisa [[Goldie Xoun]] va aktyor komediyachi va musiqachi [[Bill Hudson]]ning qizi. Uning ota-onasi u 18 oyligida ajrashishdi va u va uning katta akasi, aktyor [[:en:Oliver Hudson|Oliver Hudson]] Kolorado shtatidagi Snowmass va Tinch okeanidagi Palisades shaharlarida onasi va onasining uzoq yillik sevgilisi, aktyor [[:en:Kurt Russell|Kurt Rassell]] tomonidan tarbiyalangan&lt;ref&gt;[http://www.chinadaily.com.cn/entertainment/2006-07/13/content_639893.htm &quot;Kate Hudson finds success fun, but hard earned&quot;]&lt;/ref&gt;.  Hudsonning kelib chiqishi [[Italyanlar|italyan]] (ota tomondan buvisi)&lt;ref&gt;[http://www.mtv.com/news/1865515/zach-braff-kate-hudson-jew-off/ &quot;WATCH ZACH BRAFF AND KATE HUDSON COMPETE IN 'THE JEW-OFF'&quot;] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180517153404/http://www.mtv.com/news/1865515/zach-braff-kate-hudson-jew-off/ |date=2018-05-17 }}[[:en:MTV|MTV]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Merritt, Jennifer (October 27, 2015). &quot;[http://www.instyle.com/news/how-kate-hudson-met-gwyneth-paltrow Kate Hudson Shares the Moment She First Met BFF Gwyneth Paltrow at the InStyle Awards] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180517153603/http://www.instyle.com/news/how-kate-hudson-met-gwyneth-paltrow |date=2018-05-17 }}&quot;. ''[[:en:InStyle|InStyle]]''.&lt;/ref&gt;, [[Vengerlar|venger yahudiy]] (ona tomondan buvisidan)&lt;ref&gt;[[:en:J. The Jewish News of Northern California|J. The Jewish News of Northern California]][https://www.jweekly.com/2009/01/08/celebrities1/ &quot;Celebrities&quot;]&lt;/ref&gt;, va qolganlari ingliz va baʼzi nemis tillari aralashmasi&lt;ref&gt;Fisher, Emily (May 14, 1975). &quot;[https://news.google.com/newspapers?id=VkFSAAAAIBAJ&amp;pg=7213,4427406 The Hudson Brothers Ensnarled into The Hollywood Situation]'&quot;. ''The St. Petersburg Times''. p. 2-D.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://web.archive.org/web/20090401214156/http://www.irishconnectionsmag.com/archives/v2i2/golden.htm Golden Child An Interview with Actress Kate Hudson]&quot;. Irish Connections. Archived from the original on April 1, 2009.&lt;/ref&gt;. Gudson yahudiy boʻlgan, onasi kabi, u ham buddizmga amal qiladi&lt;ref&gt;&quot;[http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/kate-hudson-a-rod-flirting-buddhism-article-1.380535 Kate Hudson has A-Rod flirting with Buddhism]&quot;. ''Daily News''. New York. October 25, 2009.&lt;/ref&gt;.

Hudson uning oʻz otasini &quot;devordagi teshikdan uni tanimasligini&quot; aytdi va u Rassellni otasi deb biladi&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20051206055750/http://www.ivenus.com/entertainment/films/features/TE-RW-FullLength4-KateHudson-Wk41.asp &quot;goldie's girl&quot; Venus.com.]&lt;/ref&gt;. Gudson uning onasini &quot;men eng koʻp oʻrgangan va men unga qaraydigan, hayotini men koʻra oladigan tarzda olib borgan ayol&quot; deb taʼriflagan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=&quot;Kate Hudson Relates To Dupree – She Ignores Dirty Dishes, Walks Around Naked&quot; |url=https://www.mtv.com/news/1535304/kate-hudson-relates-to-dupree-she-ignores-dirty-dishes-walks-around-naked/ |qaralgan sana=2022-06-27 |arxivsana=2022-07-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220703023043/http://www.mtv.com/news/1535304/kate-hudson-relates-to-dupree-she-ignores-dirty-dishes-walks-around-naked/ }}&lt;/ref&gt;.

1997-yilda u [[:en:Santa Monica, California|Santa Monikadagi]] &quot;[[Cross Roads (Pennsylvania)|Crossroads]]&quot; kollejiga tayyorgarlik maktabini tamomlagan. U [[Nyu-York universiteti]]ga qabul qilindi, lekin bakalavr darajasi oʻrniga aktyorlik karyerasini tanladi.

= Shaxsiy hayot =
2006-yil boshida Hudson ''[[:en:National Enquirer|National Enquirerning]]'' Britaniya versiyasini sudga berdi, chunki u ovqatlanish buzilishi borligi haqida xabar berib, uni &quot;ogʻriqli darajada nozik&quot; deb taʼrifladi. Hudsonning aytishicha, tabloidning bayonotlari &quot;ochiq yolgʻon&quot; va u yolgʻon hisobotning taʼsirchan yosh ayollarga taʼsiridan xavotirda edi&lt;ref&gt;{{Citation |year= |title=&quot;Hudson sued to save impressionable young girls&quot; |url=http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/hudson%20sued%20to%20save%20impressionable%20young%20girls_1003456 |access-date=27-iyun 2022-yil |archivedate=14-aprel 2009-yil |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090414071125/http://www.contactmusic.com/news.nsf/article/hudson%20sued%20to%20save%20impressionable%20young%20girls_1003456 }}&lt;/ref&gt;. Gazeta uzr soʻradi va unga tovon toʻladi&lt;ref&gt;[https://people.com/celebrity/kate-hudson-wins-skinny-lawsuit/ &quot;Kate Hudson Wins &quot;Skinny&quot; Lawsuit&quot;]''People''&lt;/ref&gt;.

Hudson oʻzini ekranda koʻrishdan zavqlanmasligini va uning chiqishlarini birinchi marta koʻrganida &quot;sovib ketaman, titrayman va terlayman&quot; deb aytadi.

2016-yilda Hudson shunday dedi: &quot;Meditatsiya men uchun eng foydali va hayotimni oʻzgartiruvchi narsa boʻldi. Muntazam ravishda meditatsiya qilganingizda farqni his qila olasiz. Hech boʻlmaganda men qila olaman... Men bir yildan beri [[transsendental meditatsiya]] bilan shugʻullana boshladim.  shuning uchun men ertalab 20 daqiqa meditatsiya qilaman va tushdan keyin yana 20 daqiqa meditatsiya qilishga harakat qilaman&quot; degan&lt;ref&gt;[https://www.latimes.com/health/la-he-kate-hudson-20160305-story.html &quot;Want to look like super-fit Kate Hudson? You won't get there with quick fixes or fad diets&quot;]&lt;/ref&gt;.

Hudson 2000-yil 31-dekabrda [[:en:Aspen, Colorado|Kolorado shtatining Aspen shahrida]] &quot;[[:en:The Black Crowes|Qora qargʻalar]]&quot; guruhining solisti [[:en:Chris Robinson (singer)|Kris Robinsonga]] turmushga chiqdi. Er-xotinning oʻgʻli Rayder Rassell Robinson 2004-yil yanvar oyida tugʻilgan.  Ular Hudsonning film suratga olish paytida yoki Robinsonning musiqiy sayohatlarida birga sayohat qilishadi. 2006-yil 14-avgustda Hudsonning publitsistlari Hudson va Robinson ajrashganini eʼlon qildi. 2006-yil 18-noyabrda Robinson ajralish toʻgʻrisidagi hujjatlarni &quot;kelishtirib boʻlmaydigan kelishmovchiliklar&quot; ga asoslanib topshirdi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.today.com/popculture/chris-robinson-seeks-divorce-vs-kate-hudson-1C9427855 &quot;Chris Robinson seeks divorce vs. Kate Hudson&quot;][[:en:MSNBC|MSNBC]][[:en:Associated Press|Associated Press]]&lt;/ref&gt;.  Ajralish 2007-yil 22-oktabrda yakunlandi&lt;ref&gt;[https://www.tmz.com/2007/10/22/kate-hudsons-marriage-officially-kaput/ &quot;Kate Hudson's Marriage Kaput, October 22, 2007&quot;]&lt;/ref&gt;.

2010-yil boshida Hudson [[:en:Muse (band)|Muse]] solisti [[:en:Matt Bellamy|Mett Bellami]] bilan uchrashishni boshladi&lt;ref&gt;&quot;[http://www.contactmusic.com/news.nsf/story/bellamy-confirms-hudson-romance-rumours_1151246 Bellamy Confirms Hudson Romance Rumours July 3, 2010]&quot;. Contactmusic.com. July 3, 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nudd, Tim (January 27, 2011). &quot;[https://people.com/parents/kate-hudson-thinks-shes-having-a-girl/ Kate Hudson Thinks She's Having a Girl]&quot;. ''People''&lt;/ref&gt;. Hudson va Bellami 2011-yil aprel oyida unashtirilgan va ularning oʻgʻli Bingham Xoun Bellami 2011-yil iyul oyida tugʻilgan&lt;ref&gt;Nudd, Tim (January 12, 2011). &quot;[https://people.com/parents/matthew-bellamy-kate-hudson-expecting-first-child/ Kate Hudson Is Pregnant]&quot;. ''People''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/kate-hudson-is-engaged-to-matt-bellamy-2011274 &quot;Kate Hudson Is Engaged to Matt Bellamy!&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michaud, Sarah (July 14, 2011). &quot;[https://people.com/parents/kate-hudson-matthew-bellamy-name-son-bingham-hawn/ Kate Hudson, Matthew Bellamy Name Son Bingham Hawn]&quot;. ''People''.&lt;/ref&gt;.  2014-yil 9-dekabrda ular munosabatlarini tugatdilar&lt;ref&gt;Klompus, Jack (December 9, 2014). &quot;[https://www.digitalspy.com/showbiz/a615354/kate-hudson-matt-bellamy-call-off-engagement-after-four-years-together/ Kate Hudson, Matt Bellamy call off engagement after four years together]&quot;. Digital Spy.&lt;/ref&gt;. Xabarlarga koʻra, Hudson va Bellami bir-birlari bilan yaxshi munosabatda boʻlib, oʻgʻillariga ota-ona boʻlishadi&lt;ref&gt;Delbyck, Cole (December 27, 2015). &quot;[https://www.huffpost.com/entry/kate-hudson-ex-parenting_n_568028ffe4b06fa688805b5e Why Kate Hudson And Her Ex Are The Model For Post-Split Parenting]&quot;. ''HuffPost''.&lt;/ref&gt;.

2016-yil dekabr oyida Hudson musiqachi, aktyor va ovoz yozish kompaniyasining hammuallifi Denni Fujikava bilan birinchi uchrashuvini oʻtkazdi&lt;ref&gt;@katehudson (December 3, 2017). &quot;[https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/BcQsJPlg52D The first time I met Danny I was 23 and enormously pregnant with Ryder. His step sisters are my best friends @sarafoster @erinfoster and so…]{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&quot;. Archived from the original on December 23, 2021.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Reslen, Eileen (August 18, 2019). &quot;[https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/a19703814/who-is-kate-hudson-boyfriend-danny-fujikawa/ Kate Hudson Says She Might Marry Rani Rose's Dad, Danny Fujikawa]&quot;. ''Harper's BAZAAR''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Schwartz, Brie (June 19, 2019). &quot;[https://www.oprahmag.com/life/relationships-love/a25133506/kate-hudson-boyfriend-danny-fujikawa/ Kate Hudson Just Shared the First Photo of Her Entire Blended Family]&quot;. ''Oprah Magazine''.&lt;/ref&gt;. U bilan birinchi marta 23 yoshida uning oʻgay opalari boʻlgan eng yaxshi doʻstlari [[:en:Sara Foster|Sara Foster]] va [[:en:Erin Foster|Erin Foster]] orqali tanishgan. 2018-yil 6-aprelda Hudson Fujikava bilan birinchi farzandini kutayotganini eʼlon qildi&lt;ref&gt;[https://www.yahoo.com/entertainment/kate-hudson-baby-girl-musician-210609234.html &quot;Kate Hudson and Musician Danny Fujikawa's Happy Family Life: All About Her Boyfriend&quot;]&lt;/ref&gt;. 2018-yil 2-oktabrda u Instagram orqali ularning qizi Rani Rouz Hudson Fujikava tugʻilganini eʼlon qildi&lt;ref&gt;Alexander, Bryan (October 4, 2018). &quot;'[https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2018/10/03/kate-hudson-danny-fujikawa-welcome-baby-rani-rose-explain-name/1514967002/ She's here!': Kate Hudson welcomes baby daughter Rani Rose, explains the touching name]&quot;. ''[[:en:USA Today|USA Today]]''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.harpersbazaar.com/celebrity/latest/a19703814/who-is-kate-hudson-boyfriend-danny-fujikawa/ &quot;Kate Hudson Says She Might Marry Rani Rose's Dad, Danny Fujikawa&quot;]&lt;/ref&gt;. U bobosi Ron Fujikava sharafiga nomlangan.  2021-yil 13-sentabrda ular oʻzlarining nikohlarini eʼlon qilishdi&lt;ref&gt;Fernández, Alexia (September 13, 2021). &quot;[https://people.com/movies/kate-hudson-is-engaged-to-danny-fujikawa/ Kate Hudson Is Engaged to Danny Fujikawa After 5 Years Together: 'Let's Go!']&quot;. ''People''.&lt;/ref&gt;.

= Karyera =
11 yoshida hudson [[:en:Santa Monica Playhouse|Santa Monika oʻyingohida]] sahnada chiqish qildi&lt;ref&gt;[https://www.rollingstone.com/culture/culture-features/now-famous-kate-hudson-162138/ &quot;Now-Famous Kate Hudson&quot;][[:en:Rolling Stone|Rolling Stone]]&lt;/ref&gt;.  U &quot;''[[:en:Desert Blue|Desert Moviy]]&quot;'' (1998) dramatik filmida debyut qildi va keyinchalik &quot;''[[:en:200 Cigarettes|200 Sigaret]]&quot;'' (1999) romantik komediyasida rol oʻynadi. ''U &quot;[[:en:Gossip (2000 American film)|Gʻiybat]]''&quot; psixologik trillerida kollej talabasi rollarini oʻz zimmasiga oldi, &quot;''[[:en:Dr. T &amp; the Women|Doktor T &amp; Ayollar]]''&quot; dramasidagi titul qahramonining qizi va &quot;''[[:en:About Adam|About Adam]]''&quot; romantik komediyasida bosh rollardan biri boʻlib, ularning barchasi butun dunyo boʻylab chiqarilgan&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Uning yutugʻi [[:en:Cameron Crowe|Kemeron Krouning]] &quot;''[[:en:Almost Famous|Deyarli mashhur]]&quot;'' (2000) yarim avtobiografik dramatik filmidagi faxriy guruh roli bilan sodir boʻldi. Krouning soʻzlariga koʻra, u &quot;boshqa filmlardagi bosh rollarni oʻynash uchungina oʻynagan va rad etgan&quot; va tez orada uni &quot;sodiqligi tufayli&quot; qoʻlga kiritgan.  Oʻzining ijrosi uchun u “Eng yaxshi ikkinchi plandagi ayol roli” uchun &quot;Oltin globus&quot; mukofotini qoʻlga kiritdi va &quot;Eng yaxshi ikkinchi plandagi aktrisa&quot; nominatsiyasida Akademiya mukofotiga nomzod boʻldi. ''[[:en:Entertainment Weekly|Entertainment Weekly]]'' uni oʻn yillikning oxiridagi &quot;eng yaxshilar&quot; roʻyxatiga kiritdi&lt;ref&gt;[https://ew.com/article/2009/12/04/100-greatest-movies-tv-shows-and-more/ &quot;100 greatest movies, TV shows, and more&quot;''Entertainment Weekly''. December 4, 2009.]&lt;/ref&gt;.

Hudson [[:en:Casey Affleck|Keysi Afflek]] va [[:en:Jessica Alba|Jessika Alba]] bilan [[:en:West Texas|Gʻarbiy Texas]] seriyali qotilining rafiqasi sifatida, 2010-yilda [[:en:Sundance Film Festival|Sundance kinofestivalida]] premerasi boʻlgan ''&quot;[[:en:The Killer Inside Me|Ichimdagi qotil]]''&quot; filmida rol oʻynagan. 2011-yilda Hudson ''&quot;[[:en:A Little Bit of Heaven (2011 film)|Osmonning bir qismi]]''&quot; romantik komediya filmida tezkor, beparvo reklama ijrochi rolini va [[:en:Emily Giffin|Emili Giffinning]] xuddi shu nomdagi romani asosidagi boshqa bir ishqiy komediya ''&quot;[[:en:Something Borrowed (film)|Qarz qilingan narsa]]''&quot; da partiyachi qiz rolini oʻynadi.'' &quot;A Little Bit of Heaven&quot;'' kinoteatrlarda cheklangan chiqarilishini topgan boʻlsa -da, &quot;''Something Borrowed&quot;'' oʻrtacha tijorat muvaffaqiyatiga erishdi&lt;ref&gt;[https://www.boxofficemojo.com/release/rl1232111105/ &quot;Something Borrowed (2011)&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Review - Something Borrowed is Hudson's latest misguided romantic tale |url=http://detroitnews.com/article/20110506/ENT02/105060321/1034/Review---Something-Borrowed--is-Hudson-s-latest-misguided-romantic-tale |qaralgan sana=27-iyun 2022-yil |arxivsana=27-sentabr 2011-yil |arxivurl=https://web.archive.org/web/20110927135251/http://detroitnews.com/article/20110506/ENT02/105060321/1034/Review---Something-Borrowed--is-Hudson-s-latest-misguided-romantic-tale }}&lt;/ref&gt;.

2012-yilda Hudson [[:en:Fox Broadcasting Company|Fox oʻsmirlar]] uchun &quot;''[[:en:Glee (TV series)|Glee]]&quot;'' komediya serialida, Nyu-York dramatik sanʼat akademiyasida raqs oʻqituvchisi boʻlgan Kassandra Julyning rolini oʻynagan&lt;ref&gt;Keck, William (June 24, 2012). &quot;[https://www.tvguide.com/news/glee-season4-secrets-1049172/ Keck's Exclusives: New Glee Season Secrets!&quot;]. ''TV Guide''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Goldberg, Lesley (May 14, 2012). &quot;'[https://www.hollywoodreporter.com/tv/tv-news/glee-sarah-jessica-parker-kate-hudson-season-4-323938/ Glee': Sarah Jessica Parker, Kate Hudson Set for Show-Within-a-Show Season 4]&quot;. ''The Hollywood Reporter''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stack, Tim (May 15, 2012). &quot;'Gleeʼ: Britney Spears tribute part two planned for fall; plus, details on Kate Hudsonʼs role&quot;. ''Entertainment Weekly''.&lt;/ref&gt;. 2013-yilda Hudson &quot;''[[:en:The Reluctant Fundamentalist (film)|Istaksiz fundamentalist]]''&quot; siyosiy trillerida fotograf va Lahor universiteti professorining qiz doʻsti sifatida paydo boʻldi. 2014-yilda u kurashayotgan aktyorning rafiqasi va &quot;''Yaxshi odamlar&quot; trilleri sifatida &quot;Men shu yerda boʻlsam&quot;'' komediyasida, oilasining uyini ta’mirlash vaqtida ogʻir qarzga botgan ayol rolini oʻynadi. Yuqorida tilga olingan filmlar cheklangan nashr va tanqidchilardan aralash sharhlarni oldi&lt;ref&gt;[https://www.boxofficemojo.com/releasegroup/gr335303173/ &quot;The Reluctant Fundamentalist (2013) - International Box Office Results&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rottentomatoes.com/m/the_reluctant_fundamentalist_2012/#contentReviews &quot;The Reluctant Fundamentalist (2013)&quot;][[:en:Rotten Tomatoes|Rotten Tomatoes]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.rottentomatoes.com/m/wish_i_was_here/ &quot;Wish I Was Here&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[https://www.boxofficemojo.com/release/rl4084958721/ Wish I Was Here (2014)]&quot;. ''Box Office Mojo''.&lt;/ref&gt;. &quot;''[[:en:Rock the Kasbah (film)|Rock the Kasbah]]&quot;'' (2015) filmida Hudson Afgʻonistondagi aktyor menejeri (Bill Myurrey) bilan doʻstlashgan ayol rolini oʻynagan. 15 million dollarlik byudjetga qaramay, film Shimoliy Amerika prokatida atigi 3 million dollar ishlab topdi&lt;ref&gt;&quot;[https://www.boxofficemojo.com/release/rl1147962881/ Rock the Kasbah]&quot;. ''Box Office Mojo''.&lt;/ref&gt;.

= Boshqa tashabbuslar =
[[Fayl:Kate Hudson (24859973219) (cropped).jpg|thumb|221x221px|Hudson 2016-yil fevral oyida ''&quot;Pretty Happy: tanangizni sevishning sog'lom yo'llari''&quot; kitobiga imzo chekishda]]
2013-yilda, Hudson, onlayn moda  [[:en:TechStyle Fashion Group|TechStyle Fashion Group]] bilan hamkorlikda, oʻzining jismoniy mashqlar kiyimlari va faol kiyimlari qatorini ishlab chiqarishni boshladi. [[:en:Fabletics|Fabletics]], hozirda Qoʻshma Shtatlarda 25 ta doʻkonni boshqaradi&lt;ref&gt;[https://seekingalpha.com/article/2917656-fabletics-the-economic-alternative-to-lululemon &quot;Fabletika - Lululemonga iqtisodiy muqobil&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20150510025729/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/10/01/kate-hudson-fabletics-workout-clothing-designer/ &quot;Keyt Hudsonning Fabletics liniyasi bugun ishga tushirildi: Siz uni xarid qilasizmi?&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.lifeandstylemag.com/posts/kate-hudson-launches-her-new-athletic-wear-collection-fabletics-33388 &quot;Keyt Hudson o'zining yangi atletik kiyimlar to'plamini taqdim etdi, Fabletics&quot;]&lt;/ref&gt;. Bu tashabbus uning diqqat markazida boʻldi va 2018-yilda bergan intervyusida Hudson shunday dedi: &quot;Men hozir kinolarga qaraganda Fableticsda koʻproq ishlayman&quot;&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/sites/brittainladd/2018/07/12/kate-hudson-wants-to-rule-the-world/#36424f991657 &quot;Keyt Hudson afsonalar dunyoni boshqarishini xohlaydi&quot;]&lt;/ref&gt;.

2016-yilda Hudson oʻzining birinchi kitobini nashr etdi, &quot;Pretty Happy'': tanangizni sevishning sogʻlom usullari&quot;''.  2017-yilda u oʻzining &quot;''Pretty Fun: Creating and Celebrating a Lifetime of Tradition''&quot; nomli ikkinchi kitobini chiqardi.

2018-yil avgust oyida Hudson va [[:en:New York &amp; Company|New York &amp; Company]] oʻzlarining 200 million dollarlik Soho Jeans kolleksiyasining elchisi boʻlish va oʻzining moda yoʻnalishini rivojlantirishdan iborat boʻlgan koʻp yillik shartnomani eʼlon qildi.  2018-yilda Hudson onasi Goldie bilan kapsula kolleksiyasini yaratish uchun hamkorlik qildi, sof daromadning 50 foizi [[:en:Goldie Hawn|Goldie Hawn Foundation]] dasturi doirasidagi MindUP dasturiga foyda keltiradi.

2019-yil noyabr oyida Hudson akasi Oliver bilan Kaliforniyadan &quot;King St. Vodka&quot; arogʻi  va podkast &quot;''Sibling Revelry&quot;''ni ishga tushirdi&lt;ref&gt;Italie, Leeanne. &quot;[https://abcnews.go.com/Lifestyle/wireStory/celebrities-deep-liquor-wine-brands-67226095 Celebrities are deep into liquor, wine with their own brands]&quot;. ''ABC News''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://graziamagazine.com/articles/kate-hudson-oliver-hudson-sibling-revelry-podcast/ &quot;Kate Hudson's New Podcast Is Like Listening To Andie Anderson Tell A Story About Benjamin Barry's Boys Poker Night&quot;]&lt;/ref&gt;.

= Filmografiya =

=== Film ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Yil
!Film
!Rol
!Eslatma
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1998
|''Desert Blue''
|Skye Davidson
|
|-
|''Ricochet River''
|Lorna
|
|-
|1999
|''200 Cigarettes''
|Cindy
|
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2000
|''Dr. T &amp; the Women''
|Dee Dee Travis
|
|-
|''Almost Famous''
|Penny Lane
|
|-
|''Gossip''
|Naomi Preston
|
|-
|''About Adam''
|Lucy Owens
|
|-
|2001
|''The Cutting Room''
|Chrissy Campbell
|Akkreditivsiz
|-
|2002
|''The Four Feathers''
|Ethne Eustace
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2003
|''Le Divorce''
|Isabel Walker
|
|-
|''Alex &amp; Emma''
|Emma Dinsmore
|
|-
|''How to Lose a Guy in 10 Days''
|Andie Anderson
|
|-
|2004
|''Raising Helen''
|Helen Harris
|
|-
|2005
|''The Skeleton Key''
|Caroline Ellis
|
|-
|2006
|''You, Me and Dupree''
|Molly Peterson
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2008
|''Fool's Gold''
|Tess Finnegan
|
|-
|''My Best Friend's Girl''
|Alexis
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2009
|''Bride Wars''
|Liv Lerner
|
|-
|''Nine''
|Stephanie Necrophuros
|
|-
|2010
|''The Killer Inside Me''
|Amy Stanton
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2011
|''A Little Bit of Heaven''
|Marley Corbett
|
|-
|''Something Borrowed''
|Darcy Rhone
|
|-
|2013
|''The Reluctant Fundamentalist''
|Erica
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2014
|''Wish I Was Here''
|Sarah Bloom
|
|-
|''Good People''
|Anna Wright
|
|-
|2015
|''Rock the Kasbah''
|Merci
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2016
|''Kung Fu Panda 3''
|Mei Mei
|Ovoz
|-
|''Mother's Day''
|Jesse
|
|-
|''Deepwater Horizon''
|Felicia Williams
|
|-
|2017
|''Marshall''
|Eleanor Strubing
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021
|''Music''
|Kazu &quot;Zu&quot; Gamble
|
|-
|''Mona Lisa and the Blood Moon''
|Bonnie
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2022
|''Shriver''
|Simone Cleary
|
|-
|''Glass Onion: A Knives Out Mystery''
|
|
|}

= Manbalar =
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

[[Turkum:Alifbo boʻyicha aktrisalar]]</text>
      <sha1>gbctu8xlj4yvf4io10sm9zh3zinju8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>José Gayà</title>
    <ns>0</ns>
    <id>748224</id>
    <revision>
      <id>6273087</id>
      <parentid>6233785</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18294" sha1="0xgv0zxpiu20wu1q2tz643k4tpvwlo3" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi
| name = José Gayà
| image = Jose Gaya 2015 (cropped).jpg
| caption = Gayá [[Valencia CF|Valencia]] safida, 2015-yil
| fullname = José Luis Gayà Peña
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1995|5|25|df=y}}&lt;ref name=Bio&gt;{{veb manbasi|url=https://www.eurosport.com/football/jose-luis-gaya_prs331264/person.shtml|title=José Luis Gayá|publisher=[[Eurosport]]|access-date=17 March 2020}}&lt;/ref&gt;
| birth_place = [[Pedreguer]], Spain&lt;ref name=Bio/&gt;
| height = {{height|m=1.72}}&lt;ref name=Bio/&gt;
| position = [[Defender (association football)#Full-back|Left back]]
| currentclub = [[Valencia CF|Valencia]]
| clubnumber = 14
| youthyears1 = 2006–2012 | youthclubs1 = [[Valencia CF (youth)|Valencia]]
| years1 = 2012–2014 | clubs1 = [[Valencia CF Mestalla|Valencia B]] | caps1 = 65 | goals1 = 3
| years2 = 2012– | clubs2 = [[Valencia CF|Valencia]] | caps2 = 233 | goals2 = 6
| nationalyears1 = 2012 | nationalteam1 = [[Spain national under-17 football team|Spain U17]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 1
| nationalyears2 = 2013 | nationalteam2 = [[Spain national under-18 football team|Spain U18]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0
| nationalyears3 = 2013–2014 | nationalteam3 = [[Spain national under-19 football team|Spain U19]] | nationalcaps3 = 11 | nationalgoals3 = 1
| nationalyears4 = 2013 | nationalteam4 = [[Spain national under-20 football team|Spain U20]] | nationalcaps4 = 4 | nationalgoals4 = 0
| nationalyears5 = 2014–2017 | nationalteam5 = [[Spain national under-21 football team|Spain U21]] | nationalcaps5 = 15 | nationalgoals5 = 1
| nationalyears6 = 2018– | nationalteam6 = [[Spain national football team|Spain]] | nationalcaps6 = 17 | nationalgoals6 = 3
| club-update = 17:28, 21 May 2022 (UTC)
| nationalteam-update = 11 November 2021
}}
'''Jose Luis Gayà Peña''' (1995-yil 25-mayda tugʻilgan) — ispaniyalik professional [[futbol]]chi, oʻzi sardorlik qiladigan [[La Liga]] klubi [[Valencia CF|Valencia]] va [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi|Ispaniya terma jamoasida]] [[Himoyachi|chap qanot]] himoyachisi sifatida oʻynaydi.

&quot;Valencia&quot; akademiyasi bitiruvchisi, u 2012-yilda katta debyutini oʻtkazdi va klubda 250 dan ortiq oʻyinlarda maydonga tushdi.

Gayà 2018-yilda [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi|Ispaniya terma jamoasi]] bilan Yevro- 2020da ishtirok etgan birinchi toʻliq oʻyinida maydonga tushdi.

== Jamoalardagi faoliyati ==
[[Valencialar mamlakati|Valencia jamoasining]] [[Alicante (provinsiya)|Alicante]] shahridagi [[Pedreguer]] shahrida tugʻilgan Gayà [[Valencia CF]] yoshlar tizimi mahsuli boʻlib, u yerda [[hujumchi]] sifatida oʻynay boshladi. Chap qanot himoyasiga oʻtishdan oldin bir yil ichida 60 dan ortiq gol urdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.fourfourtwo.com/features/valencias-latest-left-back-sensation-chased-arsenal-and-yet-commit-mestalla|sarlavha=Valencia's latest left-back sensation chased by Arsenal and yet to commit at Mestalla|nashriyot=[[FourFourTwo]]|ism=David|muallif=Cartlidge|sana=3-fevral 2015-yil|kirish sanasi=17-iyun 2015-yil}}&lt;/ref&gt;. U 17 yoshga toʻlmaganida zaxiradagi debyutini oʻtkazdi va Segunda B divizionida Andorra CF bilan safarda 1:0 hisobida gʻalaba qozongan uchrashuvda 21 daqiqa oʻynadi va bu mavsumdagi yagona oʻyin boʻldi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |date=30-yanvar 2012-yil |title=El Mestalla se reencuentra con la victoria gracias al tanto de Portu |language=es |trans-title=Mestalla find winning ways again thanks to Portu goal |work=[[Mundo Deportivo]] |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2012/01/30/pagina-26/7739489/pdf.html |access-date=17-mart 2020-yil |archive-date=2022-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709195153/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2012/01/30/pagina-26/7739489/pdf.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2012-yil 30-oktyabrda Gayà oʻzining asosiy tarkibdagi birinchi rasmiy oʻyinida maydonga tushdi va [[Copa del Rey|Ispaniya Kubogining]] 32-turida UE Llagostera ustidan 2:0 hisobida gʻalaba qozonib, toʻliq 90 daqiqa oʻynadi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last=Aldunate |first=Ramiro |date=30-oktabr 2012-yil |title=El Valencia resuelve a balón parado |language=es |trans-title=Valencia get job done through set pieces |work=[[Marca (newspaper)|Marca]] |url=http://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2012_13/copa/dieciseisavos/ida/lla_val/ |access-date=12-dekabr 2013-yil}}&lt;/ref&gt;. U [[UEFA Yevropa Ligasi]]dagi ilk uchrashuvini keyingi yilning 12-dekabrida oʻz uyida [[FK Kuban Krasnodar|&quot;Kuban Krasnodar&quot;]] bilan guruh bosqichida 1:1 hisobida oʻtkazdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2014/matches/round=2000469/match=2012596/postmatch/report/index.html|sarlavha=Kuban exit after Valencia draw|nashriyot=UEFA|sana=12-dekabr 2013-yil|kirish sanasi=19-dekabr 2013-yil}}&lt;/ref&gt;.

Gayà oʻzining [[La Liga]]dagi birinchi oʻyinini 2014-yil 27-aprelda ''Che'' bilan oʻtkazdi va yakuniy chempion [[Atlético Madrid|&quot;Atlético Madrid&quot;]] ga qarshi oʻz uyida 0:1 hisobida magʻlubiyatga uchragan va toʻliq 90 daqiqa oʻynadi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.espnfc.com/uk/en/report/372868/report.html?soccernet=true&amp;cc=5739|sarlavha=Garcia goal opens up gap|nashriyot=[[ESPN FC]]|sana=12-dekabr 2013-yil|kirish sanasi=27-aprel 2014-yil}}&lt;/ref&gt;. 3-avgust kuni u oʻsha yilgi Amirliklar kubogida SL Benfikadan 3:1 hisobida magʻlub boʻlganida birinchi golni kiritdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/20140803/benfica-1-3-valencia-match-report|sarlavha=Benfica 1–3 Valencia — Match report|nashriyot=Arsenal F.C|ism=Max|muallif=Jones|sana=3-avgust 2014-yil|kirish sanasi=7-avgust 2014-yil}}&lt;/ref&gt;.

Gayà 2014—2015-yilgi mavsumda yangi menejer Nuno Espírito Santo tomonidan bosh murabbiy boʻlgan. U oʻzining professional va Ispaniya oliy ligasida oʻzining birinchi golini 2014-yilning 25-sentyabrida &quot;Córdoba&quot; ga qarshi oʻyinda (3:0) oʻz jamoasining ikkinchi golini urdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |date=26-sentabr 2014-yil |title=Alcácer, Gayà y Feghouli traen el liderato |language=es |trans-title=Alcácer, Gayà and Feghouli bring first place |work=[[Super Deporte]] |url=http://www.superdeporte.es/valencia/2014/09/23/partido-directo-valencia-cordoba-online-horario-tv/235578.html |access-date=26-sentabr 2014-yil}}&lt;/ref&gt;. Ikkinchi oʻyin esa keyingi yilning 7-yanvarida mamlakat kubogida &quot; [[Mestalya stadioni|Mestalla&quot; stadionida]] RCD Espanyol ustidan 2:1 hisobida gʻalaba qozonishga yordam berdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |date=7-yanvar 2015-yil |title=El Valencia aprovecha la inercia |language=es |trans-title=Valencia profit from inertia |work=Marca |url=http://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2014_15/copa/octavos/ida/val_esp/ |access-date=13-yanvar 2015-yil}}&lt;/ref&gt;.

2015-yilning 8-mayida Gayà klub bilan shartnomasini yangiladi va uni 2020-yilgacha 50 million [[Yevro|evroga]] sotib olish sharti bilan imzoladi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://en.valenciacf.com/ver/41095/jose-luis-gay%C3-renews-contract-through-to-2020.html|sarlavha=José Luis Gayà renews contract through to 2020|nashriyot=Valencia CF|sana=8-may 2015-yil|kirish sanasi=8-may 2015-yil|qaralgan sana=2022-07-09|arxivsana=2020-04-21|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200421054201/http://en.valenciacf.com/ver/41095/jose-luis-gay%C3-renews-contract-through-to-2020.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last=Álvarez |first=Fernando |date=8-may 2015-yil |title=Gayá renueva hasta 2020 |language=es |trans-title=Gayá renews until 2020 |work=Marca |url=http://www.marca.com/2015/05/08/futbol/equipos/valencia/1431073636.html |access-date=8-may 2015-yil}}&lt;/ref&gt;. 2018-yil may oyida u 2023-yilgacha uzaytirishga rozi boʻldi va uning tovon puli 100 million yevroga koʻtarildi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |date=23-may 2018-yil |title=José Luis Gayà signs new five-year Valencia contract |work=[[Diario AS]] |url=https://en.as.com/en/2018/05/23/football/1527079084_002328.html |access-date=5-fevral 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. oʻsha oktabr oyida [[UEFA Chempionlar Ligasi]] guruh bosqichida [[Manchester United F.C.|&quot;Manchester United&quot;]] ga qarshi oʻyinda oʻz darvozasi daxlsizligini saqlab qolgan jamoaning bir qismi boʻlgan ''ESPN FC'' uni Chempionlar Ligasining eng yaxshi oʻyinchisiga kiritdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.espn.co.uk/football/uefa-champions-league/775/blog/post/3656865/champions-league-lionel-messi-and-neymar-plus-paulo-dybala-in-team-of-the-week|sarlavha=Champions League: Lionel Messi, Neymar and Paulo Dybala in team of the week|nashriyot=[[ESPN]]|ism=Nick|muallif=Ames|sana=4-oktabr 2018-yil|kirish sanasi=5-oktabr 2018-yil}}&lt;/ref&gt;.

2020-yil mart oyida Gayà va jamoadoshlari Ezequiel Garay va Eliaquim Mangala [[Ispaniyada COVID-19 pandemiyasi|Ispaniyada koronavirus pandemiyasi]] paytida [[Ogʻir oʻtkir nafas olish sindromi koronavirusi 2|COVID-19 virusi]] uchun ijobiy sinovdan oʻtishdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://espanol.eurosport.com/futbol/el-valencia-revela-la-identidad-de-los-cinco-positivos-por-coronavirus-que-tiene_sto7705035/story.shtml|sarlavha=😷 El Valencia revela la identidad de los cinco positivos por coronavirus que tiene|nashriyot=Eurosport|til=es|sana=15-mart 2020-yil|kirish sanasi=15-mart 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. oʻsha avgust oyida pandemiyaning iqtisodiy oqibatlari tufayli undan tashqari butun otryad sotuvga qoʻyildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://talksport.com/football/744800/valencia-entire-squad-for-sale-jose-gaya/|sarlavha=EL CLEAROUT Valencia 'put entire squad up for sale' except for Jose Gaya in bid raise money as coronavirus devastates club's finances|nashriyot=[[Talksport]]|ism=Jackson|muallif=Cole|sana=12-avgust 2020-yil|kirish sanasi=13-avgust 2020-yil}}&lt;/ref&gt;. Ilgari Dani Parejo yoʻqligida sardorlik lavozimini egallagan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |date=24-fevral 2019-yil |title=Gayà luce por primera vez el brazalete de capitán como titular |language=es |trans-title=Gayà wears the captain's armband for the first time as a starter |work=Super Deporte |url=https://www.superdeporte.es/valencia/2019/02/24/gaya-luce-primera-vez-brazalete/404027.html |access-date=3-may 2021-yil}}&lt;/ref&gt; yarim himoyachi Villarreal CF ga joʻnatilgani sababli u doimiy rolni oʻz zimmasiga oldi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.deportevalenciano.com/2020/08/18/capitan-gaya-hay-ayudarle-no-generarle-mas-problemas|sarlavha=Capitán Gayà: hay que ayudarle, no generarle más problemas|nashriyot=Deporte Valenciano|ism=Toni|muallif=Hernández|til=es|sana=18-avgust 2020-yil|kirish sanasi=3-may 2021-yil}}&lt;/ref&gt;.

== Xalqaro martaba ==
Gayà barcha yoshlar toifasi [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi|Ispaniya]] terma jamoasi safida 34 ta oʻyin oʻtkazdi. 2015-yilning 26-mayida u [[Kosta Rika milliy futbol terma jamoasi|Kosta-Rika]] bilan [[Oʻrtoqlik uchrashuvi|oʻrtoqlik]] oʻyini va Belarusga qarshi [[UEFA Yevropa chempionati 2016|UEFA Yevro-2016]] saralash oʻyiniga toʻliq tarkibga chaqirildi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last=Marsden |first=Sam |date=26-may 2015-yil |title=Espanyol defender Ruben Duarte will train with Del Bosque's Spain squad in June |work=[[Sport (Spanish newspaper)|Sport]] |url=http://www.sport-english.com/en/news/liga-bbva/espanyol-defender-ruben-duarte-will-train-with-del-bosques-spain-squad-june-4220094 |access-date=7-sentabr 2015-yil |archive-date=2016-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409132030/http://www.sport-english.com/en/news/liga-bbva/espanyol-defender-ruben-duarte-will-train-with-del-bosques-spain-squad-june-4220094 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, lekin har ikki holatda ham debyut oʻtkazmadi.

Gayà oʻzining birinchi oʻyinini 2018-yilning 11-sentabrida oʻtkazdi va u UEFA Millatlar Ligasida Xorvatiyani 6:0 hisobida magʻlub etdi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last=Dunne |first=Robbie |date=11-sentabr 2018-yil |title=Spain – Croatia match report: UEFA Nations League |work=Diario AS |url=https://en.as.com/en/2018/09/11/football/1536687949_030758.html?omnaut=1 |access-date=11-sentabr 2018-yil |archive-date=2018-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180912022014/https://en.as.com/en/2018/09/11/football/1536687949_030758.html?omnaut=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 2020-yil 3-sentabr kuni xuddi shu musobaqada u [[Germaniya milliy futbol terma jamoasi|Germaniyaga]] qarshi safarda 1:1 hisobidagi durang oʻyinning 97-daqiqasida hisobni tenglashtirgan golni kiritdi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2029969--germany-vs-spain/postmatch/report/|sarlavha=Germany 1–1 Spain: Gayà saves La Roja|nashriyot=UEFA|sana=3-sentabr 2020-yil|kirish sanasi=6-sentabr 2020-yil}}&lt;/ref&gt;.

2021-yilning 24-mayida Gayà Luis Enriquening Yevro-2020 uchun 24 kishilik tarkibiga kiritildi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last=Braidwood |first=Jamie |date=24-may 2021-yil |title=Euro 2020 news LIVE: Sergio Ramos left out of Spain squad plus latest before England announcement |work=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/euro-2020-news-live-england-squad-b1852654.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=24-may 2021-yil |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220617/https://www.independent.co.uk/sport/football/euro-2020-news-live-england-squad-b1852654.html |archive-date=2022-06-17}}&lt;/ref&gt;. [[Kopengagen]]da Xorvatiya ustidan qozonilgan gʻalaba 5:3 hisobida qoʻshimcha boʻlimda 77 daqiqadan iborat boʻldi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/51198542|sarlavha=Croatia 3–5 Spain|nashriyot=[[BBC Sport]]|ism=Emma|muallif=Sanders|sana=28-iyun 2021-yil|kirish sanasi=14-iyul 2021-yil}}&lt;/ref&gt;.

== Karyera statistikasi ==

=== Klub ===
{{Updated|match played 21 May 2022}}&lt;ref&gt;{{ESPNsoccernet|178747}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://int.soccerway.com/players/jose-luis-gaya-pena/228139/|sarlavha=José Gayá|vebsayt=Soccerway|kirish sanasi=15-dekabr 2013-yil}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Klub, mavsum va musobaqalar boʻyicha koʻrinish va gollar
! rowspan=&quot;2&quot; |Klub
! rowspan=&quot;2&quot; |Mavsum
! colspan=&quot;3&quot; |Liga
! colspan=&quot;2&quot; |Kubok
! colspan=&quot;2&quot; |Kontental
! colspan=&quot;2&quot; |Boshqa
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
|-
!Diviziya
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Valencia B
|2011–12
| rowspan=&quot;3&quot; |Segunda División B
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|1
|0
|-
|2012–13
|36
|2
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|36
|2
|-
|2013–14
|28
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|28
|1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!65
!3
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
!65
!3
|-
| rowspan=&quot;11&quot; |[[Valencia CF|Valencia]]
|2012–13
| rowspan=&quot;10&quot; |[[La Liga]]
|0
|0
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|1
|0
|-
|2013–14
|1
|0
|0
|0
|3{{Efn|Appearances in [[UEFA Europa League]]}}
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|4
|0
|-
|2014–15
|35
|1
|2
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|37
|2
|-
|2015–16
|20
|0
|5
|1
|11{{Efn|Seven appearances in [[UEFA Champions League]], four appearances in UEFA Europa League}}
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|36
|1
|-
|2016–17
|27
|1
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|30
|1
|-
|2017–18
|34
|0
|4
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|38
|0
|-
|2018–19
|35
|1
|5
|0
|9{{Efn|Five appearances in UEFA Champions League, four appearances in UEFA Europa League}}
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|49
|1
|-
|2019–20
|24
|0
|1
|0
|6{{Efn|Appearances in UEFA Champions League}}
|0
|1
|0
|32
|0
|-
|2020–21
|33
|1
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|34
|1
|-
|2021–22
|24
|2
|7
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|31
|2
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!233
!6
!29
!2
!29
!0
!1
!0
!292
!8
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Jami karyera
!298
!9
!29
!2
!29
!0
!1
!0
!357
!11
|}
{{Manbalar|group=lower-alpha}}

=== Xalqaro ===
{{Updated|match played 11 November 2021}}&lt;ref name=EU&gt;{{veb manbasi|url=https://eu-football.info/_player.php?id=30433|sarlavha=José Gayá|vebsayt=European Football|kirish sanasi=7-oktabr 2018-yil}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Terma jamoa va yil boʻyicha koʻrinish va gollar
! Milliy terma jamoa
! Yil
! Ishtirok
! Gollar
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi|Ispaniya]]
|-
| 2018
| 3
| 0
|-
| 2019
| 4
| 1
|-
| 2020
| 5
| 1
|-
| 2021-yil
| 5
| 1
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 17
! 3
|}
{{Updated|match played 5 September 2021.}} ''Spain score listed first, score column indicates score after each Gayà goal.''&lt;ref name=EU/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Jose Gayà tomonidan kiritilgan xalqaro gollar roʻyxati
! №
! Sana
! Joy
! Raqib
! Hisob
! Natija
! Musobaqa
|-
| align=&quot;center&quot; | 1
| 2019-yil 7-iyun
| Torsvollur, Torshavn, Farer orollari
|{{Fb|FRO}}
| align=&quot;center&quot; | 4–1
| align=&quot;center&quot; | 4–1
| UEFA Evro-2020 saralashi
|-
| align=&quot;center&quot; | 2
| 2020-yil 3-sentyabr
| Mercedes-Benz Arena, [[Stuttgart|Shtutgart]], Germaniya
|{{Fb|GER}}
| align=&quot;center&quot; | 1–1
| align=&quot;center&quot; | 1–1
| 2020–21 UEFA Millatlar ligasi A
|-
| align=&quot;center&quot; | 3
| 2021-yil 5-sentyabr
| Nuevo Vivero, Badaxos, Ispaniya
|{{Fb|GEO}}
| align=&quot;center&quot; | 1–0
| align=&quot;center&quot; | 4–0
| 2022 FIFA Jahon chempionati saralashi
|}

== Yutuqlar ==
'''Valencia'''

* [[Copa del Rey|Qirol kubogi]] : 2018–19&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.bbc.com/sport/football/48367455|sarlavha=Barcelona 1–2 Valencia|nashriyot=BBC Sport|ism=Saj|muallif=Chowdhury|sana=25-may 2019-yil|kirish sanasi=28-may 2019-yil}}&lt;/ref&gt;

'''Ispaniya U21'''

* 21 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Yevropa chempionatining ikkinchi oʻrinchisi: 2017&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.bbc.com/sport/football/40451698|sarlavha=Germany U21 1–0 Spain U21|nashriyot=BBC Sport|sana=30-iyun 2017-yil|kirish sanasi=21-avgust 2019-yil}}&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}

== Havolalar ==

* [https://web.archive.org/web/20141010123120/http://en.valenciacf.com/ver/36641/jose-gaya.html Valensiya rasmiy profili]
* [http://www.ciberche.net/histoche/jugador?player=999 CiberChe tarjimai holi va statistikasi] (in Spanish)

{{DEFAULTSORT:Gaya, Jose}}
[[Turkum:1995-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Ispaniyalik erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar]]</text>
      <sha1>0xgv0zxpiu20wu1q2tz643k4tpvwlo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laos milliy futbol terma jamoasi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750638</id>
    <revision>
      <id>6273246</id>
      <parentid>6191331</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22725" sha1="0s2qicbuw0cacg527wpa7umabffjava" xml:space="preserve">{{Milliy futbol jamoasi
| Name               = {{bayroq|Laos}} '
| Nickname = {{nowrap|{{lang|it|''	Thim Xad''}} (Milliy jamoa)}}
| Badge =
| Badge_size = 160 px
| Association = {{nowrap|{{lang|it|[[''Laos Futbol Federatsiyasi'']]}} }}
| Sub-confederation = [[Janubiy Osiyo futbol federatsiyasi|SAFF]] (Janubiy Osiyo)
| Confederation = [[Osiyo Futbol Konfederatsiyasi|AFC]] (OSIYO)
| Coach = {{bayroq|GER}} [[Michael Weiß]]
| Captain = [[Soukaphone Vongchiengkham]]&lt;ref&gt;{{veb manbasi|last1=Groll|first1=Daniel|title=FIFA Friendlies 2017 - World - Results, Tables, Fixtures, Statistics &amp; Club Profiles|url=http://www.weltfussballarchiv.com/match-report/2017-12-05/world-fifa-friendlies-2017/chinese-taipei-vs-laos/1195676/|website=www.weltfussballarchiv.com|access-date=16 December 2017|language=en|archive-date=2017-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216215639/http://www.weltfussballarchiv.com/match-report/2017-12-05/world-fifa-friendlies-2017/chinese-taipei-vs-laos/1195676/}}&lt;/ref&gt;
| Most caps = [[Saynakhonevieng Phommapanya]] (54)
| Top scorer = {{nowrap|[[Visay Phaphouvanin]] (18)}}&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/century.html |title=Players with 100+ Caps and 30+ International Goals |author1=Mamrud, Roberto |author2=Stokkermans, Karel |publisher=RSSSF |access-date=16 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628192800/http://www.rsssf.com/miscellaneous/century.html |archive-date=28 June 2011 }}&lt;/ref&gt;
| Home Stadium = [[New Laos National Stadium]]
| Rapists =
| FIFA code = LAO
| FIFA Rank = 183↑ 2 {{Nowrap|Iyun 2022,}}
| FIFA max = 134
| FIFA max date = {{Nowrap|Sentabr 1998,}}
| FIFA min = 210
| FIFA min date = {{Nowrap|Avgust 2012,}}
| Elo Rank = 223
| Elo max = 142
| Elo max date = {{Nowrap|1961,}}
| Elo min = 224
| Elo min date = {{Nowrap|Iyun 2019}}
| pattern_la1 = _lao22h
| pattern_b1 = _lao22h
| pattern_ra1 = _lao22h
| pattern_sh1 =
| pattern_so1 =
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = FF0000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = _lao22a
| pattern_b2 = _lao22a
| pattern_ra2 = _lao22a
| pattern_sh2 =
| pattern_so2 =
| leftarm2 = 0000FF
| body2 = 0000FF
| rightarm2 = 0000FF
| shorts2 = 0000FF
| socks2 = 0000FF
| First game = {{bayroq|South Vietnam}} 7-0 {{bayroq|LAO}} &lt;br /&gt; ([[Yangon]], [[Myanma|Birma]]; 12 Dekabr 1961)&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.eloratings.net/Laos|title=Laos matches, ratings and points exchanged|publisher=World Football Elo Ratings: Laos|access-date=24 November 2016}}&lt;/ref&gt;
| Largest win = {{bayroq|LAO}} 6-1 {{bayroq|TLS}} &lt;br /&gt; ([[Ventyan]], [[Laos]]; 26 Oktabr 2010)
| Largest loss = [[Birlashgan Arab Respublikasi]] 15-0 {{bayroq|LAO}} &lt;br /&gt; ([[Jakarta]], [[Indoneziya]]; 15 Noyabr 1963)
| Regional name = [[OFK Birdamlik kubogi]]
| Regional cup apps = 1
| Regional cup first = [[2016-yil OFK Birdamlik kubogi|2016]]
| Regional cup best = Uchinchi oʻrin ([[2016-yilgi OFK Birdamlik kubogi|2016]])
}}
'''Laos milliy futbol terma jamoasi''' ([[Laos tili|Lao tili]]: ທິມຊາດ ບານເຕະ ແຫ່ງຊາດ ລາວ}}; [[Fransuz tili|Fransuzcha]]: Équipe du Laos de football) – erkaklar futboli boʻyicha Laos milliy terma jamoasi. Jamoa [[Osiyo Futbol Konfederatsiyasi]] (OFK) va mintaqaviy ASEAN Futbol Federatsiyasi (AFF)ga aʼzo.

== Tarix ==
Laos 1951-yilda oʻzining milliy futbol assotsiatsiyasini tashkil qildi. [[Janubi-Sharqiy Osiyo]] davlati hali ham yirik xalqaro musobaqaga kirishni kutmoqda. Laos hech qachon Jahon chempionati, Osiyo kubogi yoki Osiyo oʻyinlarida qatnasha olmagan. Terma jamoa faqat Janubi-Sharqiy Osiyo oʻyinlari va [[AFF Suzuki kubogi]] kabi mintaqaviy turnirlar bilan cheklangan. Koʻp yillik ichki nizolardan soʻng, Laos iqtisodiy va siyosiy tiklanishga eʼtibor qaratdi. Mamlakat siyosiy barqarorlikka erishgach, futbol mamlakatda rivojlana boshladi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.aseanfootball.org/v3/category/laos/|sarlavha = LFF hold knowledge exchange workshop with DFL}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.thailandoriginalmade.com/category/3301/2363/laos-national-team|sarlavha=Laos National Team - Thailandoriginalmade|qaralgan sana=2022-07-16|arxivsana=2020-02-25|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200225235735/https://www.thailandoriginalmade.com/category/3301/2363/laos-national-team}}&lt;/ref&gt;.

1995-yil [[Janubi-Sharqiy Osiyo oʻyinlari]]da ishtirok etgan. Shundan soʻng Laos [[ASEAN]] futbol chempionatida (ilgari Tiger kubogi sifatida tanilgan) ishtirok etdi. Jamoa 1995-yilda [[Bruney milliy futbol terma jamoasi|Bruney]] va Filippinni magʻlub etishdi va ikki yildan soʻng [[Jakarta]] SEA oʻyinlarida [[Malayziya]]ni ham magʻlub etishdi. Mahalliy musobaqalarda ham faol boʻlib, 60 dan ortiq klublar turli darajalarda raqobatlashmoqda. 2004-yilgi [[Osiyo kubogi saralash bosqichi]]da ular [[Bangladesh]]ni 2:1 hisobida magʻlub etishgan. 2006-yilgi Jahon chempionati uchun [[Osiyo]] saralash bosqichida [[Guam]] va [[Nepal milliy futbol terma jamoasi|Nepal]] jamoalari musobaqadan chiqib ketganidan soʻng ular ikkinchi bosqichga yoʻllanma oldilar, ammo barcha oʻyinlarida (Qatar, Eron va Iordaniya bilan) magʻlub boʻlishdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.thai2english.com/dictionary/Laos%20national%20football%20team.html |qaralgan sana=2022-07-16 |arxivsana=2020-07-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200706135311/https://www.thai2english.com/dictionary/Laos%20national%20football%20team.html }}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, ular [[Kambodja]]ni umumiy hisobda 8:6 hisobida magʻlub etib, JCh-2014 uchun Osiyo saralash bosqichining ikkinchi bosqichiga yoʻl olishdi. Ikkinchi davrada esa [[Xitoy milliy futbol terma jamoasi|Xitoy]]ga umumiy hisobda 13:3 hisobida imkoniyatni boy berishdi. Keyinchalik Laos Bruney, [[Kambodja]], [[Filippin]], [[Singapur]] va [[Malayziya]] kabi rivojlangan jamoalarni magʻlub etdi. Laos terma jamoasi 2014-yilgi Chaqiruv kubogida yaxshi oʻyin koʻrsatgan&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.11v11.com/teams/laos/option/ranking/|sarlavha=Laos national football team: FIFA ranking}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.worldfootball.net/teams/laos-team/|sarlavha = Laos}}&lt;/ref&gt;.

2017-yilda OFK Laos terma jamoasi hamda [[Lao Toyota FC]] futbol klubini 2014-yildan buyon kelishilgan oʻyinlarda gumon qilinib, tergov olib borayotganini eʼlon qildi. Natijada koʻplab oʻyinchilar va amaldorlar umrbod [[diskvalifikasiya]] qilindi, ulardan 15 tasi birdaniga diskvalifikatsiya qilindi. Taʼqiqlangan futbolchilar orasida yulduz futbolchilar [[Khampheng Sayavutthi]] va [[Maitee Hatsady]], darvozabon Vathana Keodouangdeth hamda sobiq sardor [[Saynakhonevieng Phommapanya]]lar bor edi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|sana=2017-02-16|sarlavha=AFC bans 22 Laos and Cambodian players|url=https://www.espn.com/soccer/blog-football-asia/story/3061778/afc-bans-22-laos-and-cambodian-players-for-manipulation-of-matches|kirish sanasi=2021-07-28|vebsayt=ESPN.com|til=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|sana=2020-08-02|sarlavha=AFC life ban for Laos goalkeeper in 2017 Hong Kong match-fix|url=https://www.scmp.com/sport/football/article/3095685/afc-life-ban-laos-goalkeeper-fixing-2017-hong-kong-match|kirish sanasi=2021-07-28|vebsayt=South China Morning Post|til=en}}&lt;/ref&gt;.

== Murabbiylar shtabi ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Pozitsiya!! Ismi-sharif
|-
| '''Jamoa Menejeri''' || {{bayroq|LAO}} Somsanouk Liensavanh
|-
| '''Bosh murabbiy''' || {{bayroq|GER}} [[Michael Weiß (football manager)|Michael Weiß]]
|-
| '''Yordamchi murabbiy''' || {{bayroq|LAO}} [[Kanlaya Sysomvang]]
|-
| '''Yordamchi murabbiy''' || {{bayroq|LAO}} [[Phoutpasong Sengdalavong]]
|-
| '''Yordamchi murabbiy''' || {{bayroq|LAO}} Phonethip Keomany
|-
| '''Darvozabonlar murabbiyi''' || {{bayroq|LAO}} Chanthakhad Siengpongsai
|-
|}

== Natijalar va oʻyinlar ==
Quyida soʻnggi 12 oydagi oʻyin natijalari, shuningdek, rejalashtirilgan boʻlajak oʻyinlar roʻyxati keltirilgan.

{{legend2|#CCFFCC|G'alaba|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|#FFFFCC|Durang|border=1px solid #AAAAAA}}
{{legend2|#FFCCCC|Mag'lubiyat|border=1px solid #AAAAAA}}

=== 2021 ===
{{footballbox collapsible
|round      = [[2020-yil AFF chempionati]]
|date       = 6 Dekabr
|time = 17:30
[[UTC+05:45|UTC+5:45]]
|team1 = {{bayroq|Laos}}
|score = 0:2
|report = https://www.the-aiff.com/match-center/nt/183
|team2 = {{bayroq|Vyetnam}}
|goals1 =
|goals2 = [[Nguyễn Công Phượng]] {{goal|26}}&lt;br /&gt;[[Phan Văn Đức]] {{goal|55}}
|stadium = [[Bishan Stadium]]
|location = [[Bishan, Singapur|Bishan]], [[Singapore]]
|attendance =
|referee = [[Ahmad Yaqoub Ibrahim]]([[Iordaniya futbol assotsiatsiyasi|Iordaniya]])
|result = M
}}
{{footballbox collapsible
|round      = [[2020-yil AFF chempionati]] 
|date = 9 Dekabr
|team1 = {{bayroq|MAS}}
|score = 4-0
|team2 = {{bayroq|LAO}}
|goals1 = [[Safawi Rasid|Safawi]] {{goal|7||35||80}}&lt;br /&gt;[[Shahrul Saad|Shahrul]] {{goal|78}}
|goals2 =
|stadium = [[Bishan Stadium]]
|location = [[Bishan, Singapur|Bishan]], [[Singapur]]
|attendance = 427
|referee = [[Ammar Ebrahim Mahfoodh]] ([[Bahrayn Futbol Assotsiatsiyasi|Bahrayn]])
|report =[https://www.affsuzukicup.com/2020/match-centre?view=preview&amp;id=2253130 Report (AFFSZ)]
|result = M
}}
{{footballbox collapsible
|round      = [[2020-yil AFF chempionati]] 
|date = 12 Dekabr
|team1 = {{bayroq|LAO}}
|score = 1-5
|team2 = {{nowrap|{{bayroq|IDN}}}}
|goals1 = [[Kydavone Souvanny|Kydavone]] {{goal|41}}
|goals2 =
* [[Asnawi Mangkualam|Asnawi]] {{goal|23|pen.}}
* [[Irfan Jaya|Irfan]] {{goal|34}}
* [[Witan Sulaeman|Witan]] {{goal|56}}
* [[Ezra Walian|Walian]] {{goal|77}}
* [[Evan Dimas|Evan]] {{goal|84}}
|stadium = [[Bishan Stadium]]
|location = [[Bishan, Singapur|Bishan]], [[Singapur]]
|attendance = 207
|referee = [[Kim Hee-gon]] ([[Janubiy Koreya futbol assotsiatsiyasi]])
|report = [https://www.affsuzukicup.com/2020/match-centre?/view=matchreport&amp;id=2253132 Report (AFFSZ)]
|result = M
}}
{{footballbox collapsible
|round      = [[2020-yil AFF chempionati]]
|date = 15 Dekabr
|team1 = {{bayroq|CAM}}
|score = 3-0
|team2 = {{bayroq|LAO}}
|goals1 = [[Chan Vathanaka|Vathanaka]] {{goal|31||41}} &lt;br /&gt;[[Sieng Chanthea|Chanthea]] {{goal|74}}
|goals2 =
|stadium = [[Bishan Stadium]]
|location = [[Bishan, Singapur|Bishan]], [[Singapur]]
|attendance = 129
|referee = [[Ahmad A'Qashah]] ([[Singapur Futbol Assotsiatsiyasi|Singapur]])
|report = [https://www.affsuzukicup.com/2020/match-centre?view=matchreport&amp;id=2253135 Report (affsz)]
|result = M
}}

=== 2022 ===
{{footballbox collapsible
|round      = [[Exhibition match|O'rtoqlik uchrashuvi]] 
|date =  23 Mart
|team1 = {{bayroq|LAO}}
|score = 1-0
|team2 = {{bayroq|Mongoliya}}
|goals1 = [[Nalongsit Chanthalangsy|Chanthalangsy]] {{goal|58}}
|goals2 =
|stadium = [[New Laos National Stadium]]
|location = [[Vientiane]], [[Laos]]
|attendance = 3,880
|referee = [[Songkran Bunmeekiart]] ([[Tailand Futbol Assotsiatsiyasi|Tailand]])
|report = https://www.goal.com/en-ie/match/laos-v-mongolia/2vqycbw3ddnh8qrs1xouefg9g
|result = Gʻ
}}
{{footballbox collapsible
|round      = [[Exhibition match|O'rtoqlik uchrashuvi]] 
|date = 27 Mart
|team1 = {{bayroq|LAO}}
|score = 3-2
|team2 = {{bayroq|Bruney}}
|goals1 =
* [[Phoutthavong Sangvilay|Sangvilay]] {{goal|6}}
* [[Chony Wenpaserth|Wenpaserth]] {{goal|27}}
* [[Phithack Kongmathilath|Kongmathilath]] {{goal|33}}
|goals2 =
* [[Azwan Ali Rahman|Azwan]] {{goal|39}}
* [[Hakeme Yazid Said|Hakeme]] {{goal|72}}
|stadium = [[New Laos National Stadium]]
|location = [[Vientiane, Laos|Vientiane]], [[Laos]]
|attendance = 5,215
|referee = [[Wiwat Champaoon]] ([[Tailand Futbol Assotsiatsiyasi|Tailand]])
|report = https://www.goal.com/en-sa/match/laos-v-brunei/5b5odgx7cxi010ltp18jeibro
|result = Gʻ
}}

== Murabbiylik tarixi ==
{{updated|27 Mart2022}}
{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;
!Ism
!Davr
!Oʻyinlar
!Gʻalaba
!Durang
!Magʻlubiyat
!Foydalilik%
|-
| {{bayroq|LAO}} Songphu Phongsa
| align=&quot;center&quot; |Yanvar 1996 – Dekabr 1999
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
|
|-
| {{bayroq|LAO}} Outhensackda Vatthana
| align=&quot;center&quot; |Iyul 1999 – Iyun 2002
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
|
|-
| {{bayroq|LAO}} Vangchay Muangmany
| align=&quot;center&quot; |Fevral 2000 – May 2000
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
|
|-
| {{bayroq|RUS}} [[Boris Zhuravlyov]]
| align=&quot;center&quot; |Yanvar 2001 – Iyun 2001
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|LAO}} Soutsakhone Oudomphet
| align=&quot;center&quot; |Mart 2002 – Aprel 2003
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
|
|-
| {{bayroq|FRA}} [[Dominique Fernandez (football manager)|Dominique Fernandez]]
| align=&quot;center&quot; |Mart 2003 – Sentabr 2003
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; |
|
|-
| {{bayroq|LAO}} [[Saythong Syphasay]]
| align=&quot;center&quot; |Oktabr 2003 – Oktabr 2004
| align=&quot;center&quot; |7
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|LAO}} [[Bounlap Khenkitisack]]
| align=&quot;center&quot; |Oktabr 2004 – Sentabr 2006
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |20
|-
| {{bayroq|LAO}} [[Saythong Syphasay]]
| align=&quot;center&quot; |Oktabr 2006 – Yanvar 2008
| align=&quot;center&quot; |7
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |42.86
|-
| {{bayroq|RUS}} [[Valeriy Vdovin]]
| align=&quot;center&quot; |Fevral 2008 – Noyabr 2008
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |75
|-
| {{bayroq|LAO}} Saysana Savatdy
| align=&quot;center&quot; |Dekabr 2008 – Iyul 2009
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|Avstriya}} [[Alfred Riedl]]
| align=&quot;center&quot; |Iyul 2009 – Iyul 2010
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |20
|-
| {{bayroq|ENG}} [[David Booth (football manager)|David Booth]]
| align=&quot;center&quot; |Iyul 2010 – Dekabr 2010
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |16.67
|-
| {{bayroq|Laos}} [[Bounlap Khenkitisack]]
| align=&quot;center&quot; |Yanvar 2011 – Fevral 2011
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|Avstriya}} [[Hans-Peter Schaller]]
| align=&quot;center&quot; |Fevral 2011 – Dekabr 2011
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |25
|-
| {{bayroq|JPN}} [[Kokichi Kimura]]
| align=&quot;center&quot; |May 2012 – Yanvar 2014
| align=&quot;center&quot; |18
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |9
| align=&quot;center&quot; |22.22
|-
| {{bayroq|JPN}} [[Norio Tsukitate]]
| align=&quot;center&quot; |Yanvar 2014 – Iyul 2014
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|ENG}} [[David Booth (football manager)|David Booth]]
| align=&quot;center&quot; |Avgust 2014 – May 2015
| align=&quot;center&quot; |10
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |40
|-
| {{bayroq|ENG}} [[Steve Darby (football manager)|Steve Darby]]
| align=&quot;center&quot; |Iyun 2015 – May 2016
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |5
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|Laos}} [[Valakone Phomphakdy]]
| align=&quot;center&quot; |May 2016 – Dekabr 2016
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|SIN}} [[Mike Wong Mun Heng|Mike Wong]]
| align=&quot;center&quot; | Iyun 2017 – Avgust 2018
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |33.33
|-
| {{bayroq|FRA}} [[Patrice Neveu]]
| align=&quot;center&quot; | Sentabr 2018 – Oktabr 2018
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|SIN}} [[V. Sundramoorthy]]
| align=&quot;center&quot; | 15 Oktabr 2018 – 2019
| align=&quot;center&quot; |8
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |12.5
|-
| {{bayroq|SIN}} [[V. Selvaraj]]
| align=&quot;center&quot; | 2019 – 2021
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |4
| align=&quot;center&quot; |0
|-
| {{bayroq|GER}} [[Michael Weiß (football manager)|Michael Weiß]]
| align=&quot;center&quot; | 7 Yanvar 2022 – hozir
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |2
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |0
| align=&quot;center&quot; |100
|}

== Rekordlar ==

=== Eng koʻp ishtirok ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=30px|Daraja
! style=&quot;width:200px;&quot;|Futbolchi
!width=50px|Ishtirok
!width=50px|Gollar
! style=&quot;width:100px;&quot;|Davr
|-
|1
|align=&quot;left&quot;|[[Saynakhonevieng Phommapanya]]
|54
|2
|2006-2016
|-
|rowspan=2|2
|align=&quot;left&quot;|[[Visay Phaphouvanin]]
|51
|18
|2002-2013
|-
|align=&quot;left&quot;|'''[[Soukaphone Vongchiengkham]]'''
|51
|14
|2010-hozir
|-
|4
|align=&quot;left&quot;|[[Khampheng Sayavutthi]]
|50
|15
|2010-2017
|-
|5
|align=&quot;left&quot;|'''[[Phoutthasay Khochalern]]'''
|43
|1
|2013-hzoir
|-
|6
|align=&quot;left&quot;|[[Ketsada Souksavanh]]
|36
|3
|2008-2014
|-
|rowspan=2|7
|align=&quot;left&quot;|[[Keoviengphet Liththideth]]
|35
|4
|2010-2018
|-
|align=&quot;left&quot;|[[Khamphoumy Hanvilay]]
|35
|0
|2011-2016
|-
|9
|align=&quot;left&quot;|[[Khonesavanh Sihavong]]
|34
|6
|2012-2017
|-
|10
|align=&quot;left&quot;|[[Chalana Luang-Amath]]
|32
|5
|1996-2004
|-
|}

=== Eng koʻp gol urganlar ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
!width=30px|Daraja
! style=&quot;width:200px;&quot;|Futbolchi
!width=50px|Gollar
!width=50px|Ishtirok
!width=50px|Nisbat
! style=&quot;width:100px;&quot;|Davr
|-
|1
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Visay Phaphouvanin]]
|18
|51
|{{#expr:18/51 round 2}}
|2002-2013
|-
|2
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Khampheng Sayavutthi]]
|15
|50
|{{#expr:15/50 round 2}}
|2010-2017
|-
|3
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''[[Soukaphone Vongchiengkham]]'''
|14
|51
|{{#expr:14/51 round 2}}
|2010-hzoir
|-
|rowspan=5|4
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Bounlap Khenkitisack]]
|6
|16
|{{#expr:6/16 round 2}}
|1993-2000
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|'''[[Phithack Kongmathilath]]'''
|6
|17
|{{#expr:6/17 round 2}}
|2017-hozir
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Lamnao Singto]]
|6
|20
|{{#expr:6/20 round 2}}
|2004-2011
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Phatthana Syvilay]]
|6
|31
|{{#expr:6/31 round 2}}
|2010-2016
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Khonesavanh Sihavong]]
|6
|34
|{{#expr:6/34 round 2}}
|2012-2017
|-
|rowspan=3|9
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Kanlaya Sysomvang]]
|5
|19
|{{#expr:5/19 round 2}}
|2010-2012
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Sitthideth Khanthavong]]
|5
|24
|{{#expr:5/24 round 2}}
|2012-2016
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|[[Chalana Luang-Amath]]
|5
|32
|{{#expr:5/32 round 2}}
|1996-2004
|-
|}

=== Osiyo Kubogi ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;font-size:100%;&quot;
!colspan=8|[[OFK Osiyo Kubogi]]
!width=1 % rowspan=39|
!colspan=7|[[OFK Osiyo Kubogi saralash]]
|-
!Yil
!Bosqich
!{{Tooltip|Pld|Games played}}
!{{Tooltip|G'|G'alaba}}
!{{Tooltip|D|Durang}}
!{{Tooltip|M|Mag'lubiyat}}
!{{Tooltip|GF|Goals for}}
!{{Tooltip|GA|Goals against}}
!{{Tooltip|Pld|Games played}}
!{{Tooltip|G'|G'alaba}}
!{{Tooltip|D|Durang}}
!{{Tooltip|M|Mag'lubiyat}}
!{{Tooltip|GF|Goals for}}
!{{Tooltip|GA|Goals against}}
|-
|{{Bayroq|Hong Kong}} [[1956-yilgi Osiyo kubogi|1956]] dan {{bayroq|Eron}} [[1968-yilgi Osiyo kubogi|1968]] || colspan=7 | ''Did not enter'' || colspan=6 | ''Ishtirok etmagan''
|-
|{{bayroq|Tailand}} [[1972 OFK Osiyo kubogi|1972]] dan {{bayroq|Quvayt}} [[1980-yil Osiyo Kubogi|1980]] || colspan=7 | ''Chiqib ketdi'' || colspan=6 | ''Chiqib ketdi''
|-
|{{bayroq|Singapur}} [[1984-yil Osiyo Kubogi|1984]] dan {{bayroq|BAA}} [[1996-yil Osiyo Kubogi|1996]] || colspan=7 | ''Ishtirok etmagan'' || colspan=6 | ''Ishtirok etmagan''
|-
|{{bayroq|Livan}} [[2000-yil Osiyo Kubogi|2000]] || rowspan=2 colspan=7 | ''Saralashdan oʻta olmadi'' ||3||1||0||2||2||14
|-
|{{bayroq|Xitoy}} [[2004-yil Osiyo Kubogi|2004]] ||2||1||0||1||3||6
|-
|{{bayroq|Indoneziya}} {{bayroq|Malayziya}} {{bayroq|Tailand}} {{bayroq|Vyetnam}} [[2007-yil Osiyo Kubogi|2007]] || rowspan=2 colspan=7 | ''Ishtirok etmagan'' || rowspan=2 colspan=6 | ''Ishtirok etmagan''
|-
|{{bayroq|Qatar}} [[2011 Osiyo Kubogi|2011]]
|-
|{{bayroq|Avstraliya}} [[2015-yil Osiyo Kubogi|2015]] || rowspan=3 colspan=7 | ''Saralashdan oʻta olmadi''
|colspan=6 |[[OFK Chaqiruv kubogi 2014]]
|-
|{{bayroq|BAA}} [[OFK Osiyo Kubogi 2019|2019]] ||12||1||2||9||8||41
|-
|{{bayroq|Xitoy}} [[2023-yil Osiyo Kubogi|2023]] ||2||0||1||1||0||1
|-
!Jami||0/18||-||-||-||-||-||- ||19||3||3||13||13||62
|}

=== OFK Chaqiruv kubogi ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;font-size:100%;&quot;
!colspan=9|[[AFC Chaqiruv kubogi]]
|-
!Yil
!Bosqich
!{{Tooltip|Pos|Pozitsiya}}
!{{Tooltip|Pld|Games played}}
!{{Tooltip|G'|G'alaba}}
!{{Tooltip|D|Durang}}
!{{Tooltip|M|Mag'lubiyat}}
!{{Tooltip|GF|Goals for}}
!{{Tooltip|GA|Goals against}}
|-
|{{bayroq|Bangladesh}} [[2006-yil OFK Chaqiruv kubogi|2006]]||colspan=8|''OFK tomonidan olib tashlangan''
|-
|{{bayroq|Hindiston}} [[2008-yil OFK Chaqiruv kubogi|2008]]||colspan=8|''Chetlatildi''&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |url=http://www.the-afc.com/en/challenge-cup-previous-competitions/afc-challenge-cup-2008/18952 |title=Laos withdraw from AFC Challenge Cup |work=The-AFC.com |publisher=Asian Football Confederation |date=2-may 2008-yil |access-date=10-fevral 2011-yil }}&lt;/ref&gt;
|-
|{{bayroq|Shri Lanka}} [[2010-yil OFK Chaqiruv kubogi|2010]]||colspan=8|''Ishtirok etmagan''
|-
|{{bayroq|Nepal}} [[2012-yil OFK Chaqiruv kubogi|2012]]||colspan=8|''Saralashdan oʻta olmadi''
|-
|{{bayroq|MDV}} [[2014-yil OFK Chaqiruv kubogi|2014]]||Guruh bosqichi||8/8||3||0||1||2||1||7
|-
!Jami||Guruh bosqichi||1/5||3||0||1||2||1||7
|}

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
* [https://www.fifa.com/associations/association=lao/ranking/gender=m/index.html Laos] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160730094423/http://www.fifa.com/associations/association=lao/ranking/gender=m/index.html |date=2016-07-30 }} at FIFA.com
* [https://web.archive.org/web/20091026200702/http://geocities.com/LaoFootball/ Laos Football Fanclub]
* [http://pub45.bravenet.com/forum/3842324786 Lao Football’s Forum]
* Laos 2012/13 [https://www.fifa.com/worldranking/news/newsid=1965551/] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140318104457/http://www.fifa.com/worldranking/news/newsid=1965551/ |date=2014-03-18 }} at FIFA.com

[[Turkum:Laos]]
[[Turkum:Milliy futbol terma jamoalari]]
[[Turkum:Osiyo milliy futbol terma jamoalari]]
[[Turkum:OFK Chaqiruv Kubogi g'olib mamlakatlar]]</text>
      <sha1>0s2qicbuw0cacg527wpa7umabffjava</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaliforniya texnologiya instituti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>755079</id>
    <revision>
      <id>6273154</id>
      <parentid>5953018</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76432" sha1="anxjfiqh8o1ei7t6egtb6douyabpxsu" xml:space="preserve">{{Universitet|nomi=Kaliforniya texnologiya instituti|shior=&quot;Haqiqat sizni ozod qiladi&quot;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://www.caltech.edu/content/did-you-know|title=Caltech: Did you know?|publisher=California Institute of Technology|access-date=December 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417114557/https://www.caltech.edu/content/did-you-know|archive-date=April 17, 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|asos_yil=23–sentyabr, 1891–yil|prezident=[[Thomas Felix Rosenbaum|Thomas F. Rosenbaum]]|talabalar=2,397 (2021–22)|fakultet=300 professonal fakultetlar&lt;ref name=&quot;at a glance&quot;&gt;{{veb manbasi|url=https://www.caltech.edu/content/caltech-glance|title=Caltech: At a Glance|publisher=California Institute of Technology|access-date=January 2, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222151936/http://www.caltech.edu/content/caltech-glance|archive-date=December 22, 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;|kampus=Midsize City&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://nces.ed.gov/collegenavigator/?q=california&amp;s=all&amp;pg=2&amp;id=110404|title=College Navigator – California Institute of Technology|website=nces.ed.gov}}&lt;/ref&gt;|vebsayt={{URL|www.caltech.edu}}|tipi=Xususiy tadqiqot universiteti|Shahar nomi=Pasadena shahri|Davlat nomi=AQSh}}

'''Kaliforniya Texnologiya Instituti''' ('''Caltech''' sifatida mashhur) [[Pasadena (California)|Kaliforniyaning Pasadena shahridagi]] [[Xususiy universitet|xususiy]] tadqiqot universitetidir. Universitet fan va muhandislik sohasidagi kuchliligi bilan mashhur va Qoʻshma Shtatlardagi texnologiya institutlarining kichik guruhidan biri boʻlib, asosan sof va amaliy fanlarni oʻqitishga bagʻishlangan. Caltech dunyodagi hamda AQShdagi eng yaxshi akademik institutlar qatoriga kiradi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=World University Rankings|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2022/world-ranking|kirish sanasi=February 27, 2022|ish=Times Higher Education (THE)|sana=August 25, 2021|til=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=California Institute of Technology Rankings|url=https://www.topuniversities.com/universities/california-institute-technology-caltech|kirish sanasi=February 27, 2022|ish=Top Universities|til=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Top 100 – Lowest Acceptance Rates|url=https://www.usnews.com/best-colleges/rankings/lowest-acceptance-rate|kirish sanasi=February 27, 2022|ish=US News|til=en}}&lt;/ref&gt;

Muassasa 1891–yilda Amos G. Troop tomonidan tayyorgarlik va kasb-hunar maktabi sifatida tashkil etilgan va 20–asr boshlarida George Ellery Hale, Arthur Amos Noyes va [[Robert Andrews Millikan]] kabi nufuzli olimlarni jalb qila boshlagan. 1910–yilda kasb-hunar va tayyorgarlik maktablari tarqatib yuborildi va 1920–yilda kollej hozirgi nomini oldi. 1934–yilda Caltech Amerika Universitetlari Assotsiatsiyasi va [[NASA]] reaktiv harakat laboratoriyasining antesedentlariga saylandi. U 1936–1943–yillarda Teodor fon Karman boshchiligida tashkil etilgandan buyon boshqaruvi va ishlashini davom ettirmoqda.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476|sarlavha=Member Institutions|nashriyot=American Association of Universities|kirish sanasi=May 29, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120521132512/http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476|arxivsana=May 21, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.jpl.nasa.gov/jplhistory/early/|sarlavha=Early History|nashriyot=NASA Jet Propulsion Laboratory|kirish sanasi=May 29, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20111026135745/http://www.jpl.nasa.gov/jplhistory/early/|arxivsana=October 26, 2011}}&lt;/ref&gt;

Caltech 2011–yilda homiylik ostidagi tadqiqotlarda 332 million dollarni boshqaradigan fan va muhandislikka katta eʼtibor qaratuvchi oltita akademik boʻlinmaga ega boʻlgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://marcomm.caltech.edu/pdf/Caltech_Overview_2010_2011.pdf|sarlavha=Caltech Overview 2010–2011|nashriyot=Caltech Office of Marketing and Communications|kirish sanasi=March 8, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110716233133/http://marcomm.caltech.edu/pdf/Caltech_Overview_2010_2011.pdf|arxivsana=July 16, 2011}}&lt;/ref&gt; Uning 124 acre (taqriban 501,810 m²) asosiy kampus taxminan  Los-Anjeles markazidan shimoli-sharqda 18 km-da joylashgan. Birinchi kurs talabalari kampusda yashashlari shart va bakalavrlarning 95% Caltech kampusidagi uy tizimida qoladilar. Caltechda amaliy hazillar va pranklar kuchli anʼanaga ega boʻlsa-da, talabalar hayoti oʻqituvchilarga uyga olib boriladigan imtihonlarni tayinlash imkonini beruvchi honor code bilan boshqariladi. [[California texnologiya instituti|Caltech Beavers]] NCAA III boʻlimining Janubiy Kaliforniya kollejlararo atletik konferentsiyasida (SCIAC) 13 ta kollejlararo sport turlari boʻyicha raqobatlashadi.

Universitetdagi yoki universitetdan kelgan olimlar va muhandislar koʻplab zamonaviy ilmiy yutuqlar va innovatsiyalarda, jumladan barqarorlik fani, [[Kvant mexanika|kvant fizikasi]], [[Seysmologiya|zilzila monitoringi]], oqsil muhandisligi va soft robotics sohasidagi yutuqlarda muhim rol oʻynadi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Caltech - Decade of Discovery|url=https://www.caltech.edu/about/news/decade-of-discovery|kirish sanasi=June 26, 2022|ish=Caltech|sana=December 19, 2019|til=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=These 25 Schools are Responsible for the Greatest Advances in Science|url=https://qz.com/498534/these-25-schools-are-responsible-for-the-greatest-advances-in-science/|kirish sanasi=June 26, 2022|ish=QZ|sana=September 10, 2015|til=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=History of Caltech|url=https://www.nobelprize.org/prizes/themes/history-of-caltech/|kirish sanasi=June 26, 2022|ish=The Nobel Prize|til=en}}&lt;/ref&gt; 2020–yil oktyabr holatiga koʻra, Caltech bilan bogʻlangan 76 Nobel mukofoti laureatlari, jumladan, 40 ta bitiruvchilari va oʻqituvchilari (41 mukofot, kimyogar [[Laynus Karl Poling|Linus Pauling]] tarixda ikkita taqsimlanmagan mukofotni qoʻlga kiritgan yagona shaxs); bundan tashqari, 4 Fields medali va 6 Turing mukofoti sovrindorlari Caltech bilan bogʻlangan. Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy akademiyalaridan biriga saylangan 8 nafar Krafurd mukofoti sovrindori va 56 nafar faxriy boʻlmagan professor-oʻqituvchilari (shuningdek, koʻplab faxriy professor-oʻqituvchilar) , AQSh Harbiy-havo kuchlarining 4 nafar bosh ilmiy xodimi va 71 ta Qoʻshma Shtatlar milliy fan yoki texnologiya medalini qoʻlga kiritganlar bor.  Koʻplab professor-oʻqituvchilar Howard Hughes tibbiyot instituti va NASA bilan bogʻlangan.  2015–yildagi Pomona kolleji tadqiqotiga koʻra, Caltech oʻz bitiruvchilari ulushi boʻyicha AQShda doktorlik dissertatsiyasini qoʻlga kiritish boʻyicha birinchi oʻrinni egalladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.pomona.edu/sites/default/files/bacorigins_2003-2012.pdf|kirish sanasi=May 12, 2016|sana=July 1, 2015|sarlavha=Baccalaureate Origins of Earned Doctoral Degrees (2003–2012)|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170525161134/https://www.pomona.edu/sites/default/files/bacorigins_2003-2012.pdf|arxivsana=May 25, 2017}}&lt;/ref&gt;

== Tarix ==

=== Throop kolleji ===
[[Fayl:Detroit Photographic Company (0048) - Throop Polytechnic Institute, Pasadena, California.jpg|thumb| Throop Politexnika Instituti Pasadena markazidagi oʻzining asl kampusida]]
Caltech 1891–yil 23–sentyabrda mahalliy tadbirkor va siyosatchi Amos G. Throop tomonidan Fair Oaks Avenue va Chestnut koʻchasidagi hozirgi Old Pasadenada tashkil etilgan kasb-hunar maktabi sifatida boshlangan.&lt;ref&gt;{{Cite journal|year=1897|title=Sixth Annual Catalogue of Throop Polytechnic Institute and Manual Training School|url=https://caltechcampuspubs.library.caltech.edu/36/1/1897-1898.pdf|journal=Throop Polytechnic Institute|access-date=2022-07-23|archivedate=2022-10-10|archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221010/https://caltechcampuspubs.library.caltech.edu/36/1/1897-1898.pdf}}&lt;/ref&gt; Maktab 1920–yilda hozirgi nomini olishdan oldin '''Throop universiteti''', '''Throop politexnika instituti''' (va Manual Training School)&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Where to educate, 1898–1899. A guide to the best private schools, higher institutions of learning, etc., in the United States|last=Thomas|first=Grace Powers|year=1898|publisher=Brown and Company|location=Boston|page=15|accessdate=August 17, 2012|url=https://archive.org/stream/wheretoeducate1800thomrich#page/15/mode/1up}}&lt;/ref&gt; va '''Throop texnologiya kolleji sifatida''' tanilgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://marcomm.caltech.edu/pdf/Caltech_Overview_2010_2011.pdf|sarlavha=Caltech Overview 2010–2011|nashriyot=Caltech Office of Marketing and Communications|kirish sanasi=March 8, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110716233133/http://marcomm.caltech.edu/pdf/Caltech_Overview_2010_2011.pdf|arxivsana=July 16, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://bot.caltech.edu/articles|sarlavha=Articles of Incorporation|nashriyot=Board of Trustees, California Institute of Technology|kirish sanasi=May 29, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100307205336/http://bot.caltech.edu/articles|arxivsana=March 7, 2010}}&lt;/ref&gt; Kasb-hunar maktabi tarqatib yuborildi va 1907–yilda mustaqil politexnika maktabini tashkil qilish uchun tayyorgarlik dasturi tayyorlandi.

Qoʻshma Shtatlarda ilmiy tadqiqotlar hali boshlangʻich bosqichida boʻlgan bir paytda, [[Chicago universiteti|Chikago universitetidan]] quyosh [[Astronom|astronomi]] George Ellery Hale 1904–yilda [[Mount Wilson astronomik rasadxonasi|Mount Wilson rasadxonasiga]] asos solgan. U 1907–yilda Throopning vasiylik kengashiga qoʻshildi va tez orada uni va butun Pasadenani yirik ilmiy va madaniy manzilga aylantira boshladi. U 1908–yilda Throopning prezidentligiga ilm-fan boʻyicha oʻqimagan, ammo qobiliyatli maʼmur va mablagʻ yigʻuvchi James AB Shererni tayinlashni rejalashtirgan. Sherer isteʼfodagi biznesmen va ishonchli vakil Charlz V. Gates-ni kampusdagi birinchi ilmiy bino boʻlgan Gates Laboratoriyasini qurish uchun 25 000 AQSh dollari miqdoridagi mablagʻni xayriya qilishga koʻndirdi.&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Goodstein|first=Judith R.|authorlink=Judith R. Goodstein|title=Millikan's School: A History of the California Institute of Technology|publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]]|location=New York, NY|year=1991|pages=[https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/51 51–63]|chapter=Preamble to a Technical School|isbn=0-393-03017-2|chapterurl=https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/51}}&lt;/ref&gt;

=== Jahon urushlari ===
[[Fayl:Throop_Hall_at_Caltech,_in_Pasadena_(00035486).jpg|thumb| Throop Hall, 1912–yil]]
[[Fayl:Bridge_Laboratory_1921.png|thumb| 1921–yilda Norman koʻprigi fizika laboratoriyasining qurilishi]]
[[Fayl:Caltech_aerial_1922.png|thumb| 1922–yilda Caltechning havodan koʻrinishi]]
1910–yilda Throop oʻzining hozirgi saytiga koʻchib oʻtdi. Artur Fleming doimiy kampus maydoni uchun yerni sovgʻa qildi. [[Theodore Roosevelt|Teodor Ruzvelt]] 1911–yil 21–martda Throop institutida nutq soʻzladi va u shunday dedi:&lt;blockquote&gt;Men Throop kabi institutlarning har yuzta talabadan to‘qson to‘qqiz nafari ma’lum sanoat ishlarini har kimdan ko‘ra yaxshiroq bajarishi kerak bo‘lgan odam sifatida chiqishini ko‘rmoqchiman; Men oʻsha odamlarning Panama kanalida va bu mamlakatning ichki qismidagi buyuk irrigatsiya loyihalarida amalga oshirilayotgan ishlarni bajarishlarini va men madaniy ilmiy tayyorgarlik bilan koʻrishni istagan yuzdan bir odamni koʻrishni xohlayman. Bu uni va uning hamkasblarini vaqti-vaqti bilan buyuk astronomingiz George Elleri Hale kabi odamni yaratishingiz mumkin boʻlgan matritsaga aylantiradi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://catalog.caltech.edu/pdf/catalog_10_11.pdf|sarlavha=Caltech Catalog|nashriyot=Caltech|kirish sanasi=May 28, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110409051312/http://catalog.caltech.edu/pdf/catalog_10_11.pdf|arxivsana=April 9, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Xuddi shu yili Kaliforniya qonun chiqaruvchi organiga davlat tomonidan moliyalashtiriladigan &quot;Kaliforniya texnologiya instituti&quot;ni tashkil etishga chaqiruvchi qonun loyihasi kiritildi, uning dastlabki byudjeti million dollarni tashkil etadi, bu oʻsha paytdagi Throop byudjetidan oʻn baravar koʻp. Vasiylar kengashi Throopni shtatga topshirishni taklif qildi, ammo Stenford universiteti va Kaliforniya universiteti prezidentlari Troopga Janubiy Kaliforniyadagi yagona ilmiy tadqiqotga yoʻnaltirilgan taʼlim instituti sifatida rivojlanishiga ruxsat berilgani hamda Ikkinchi Jahon urushi boshlanishiga qadar tadqiqotga asoslangan fan taʼlimini yanada kengroq rivojlantirish zarurati tugʻilgani bilan qonun loyihasini yengish uchun muvaffaqiyatli &quot;oʻyin&quot; qilishdi.&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Starr|first=Kevin|title=The Dream Endures: California Enters the 1940s|url=https://archive.org/details/dreamendurescali00star|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|year=1997|pages=[https://archive.org/details/dreamendurescali00star/page/74 74–77]|chapter=Unto the Stars Themselves, Astronomy and the Pasadena Perspective|isbn=0-19-515797-4|accessdate=November 17, 2019}}&lt;/ref&gt; Throopning vaʼdasi [[Massachusetts texnologiya instituti|MITdan]] [[Fizik kimyo|fizik kimyogar]] Artur Amos Noyesni institutni rivojlantirish va uni fan va texnologiya markazi sifatida yaratishga yordam berish uchun jalb qildi.

[[Birinchi jahon urushi]] boshlanishi bilan Hale harbiy muammolar boʻyicha ilmiy ishlarni muvofiqlashtirish va qoʻllab-quvvatlash uchun Milliy tadqiqot kengashini tashkil qildi. U ilm-fan uchun federal mablagʻlar gʻoyasini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa-da, yer grantlari kollejlarida muhandislik tadqiqotlarini moliyalashtirishni nazarda tutuvchi federal qonun loyihasidan istisno qilib, buning oʻrniga milliy tadqiqot fondi butunlay xususiy manbalardan 1 million dollar yigʻishga harakat qildi. Shu maqsadda, Hale ''[[The New York Times|The New York Times gazetasida]]'' yozganidek:&lt;blockquote&gt;Kaliforniyaning Pasadena shahridagi Throop texnologiya kolleji yaqinda Tadqiqot Kengashi hamkorlikni taʼminlash va ilmiy tadqiqotlarni ilgari surish yoʻlining ajoyib namunasini taqdim etdi. Ushbu muassasa oʻzining qobiliyatli tadqiqotchilari va mukammal tadqiqot laboratoriyalari bilan har qanday keng koʻlamli hamkorlik sxemasida katta xizmat qilishi mumkin. Kengash tuzilganligini eshitgan Prezident Sherer darhol uning ishida ishtirok etishni taklif qildi va shu maqsadda u uch kun ichida yuz ming dollar miqdorida qoʻshimcha tadqiqot jamgʻarmasi oldi.&lt;ref name=&quot;NRC&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Goodstein|first=Judith R.|title=Millikan's School: A History of the California Institute of Technology|publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]]|location=New York, NY|year=1991|pages=[https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/64 64–75]|chapter=The Birth of Caltech|isbn=0-393-03017-2|chapterurl=https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/64}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;Milliy tadqiqot kengashi orqali Hale bir vaqtning oʻzida ilm-fanning milliy ishlarda katta rol oʻynashi va Throopning fanda milliy rol oʻynashi uchun katta &quot;oʻyin&quot; qildi. Yangi mablagʻlar fizika tadqiqotlari uchun moʻljallangan edi va oxir-oqibat Norman koʻprigi laboratoriyasining tashkil etilishiga olib keldi, bu laboratoriya 1917 yilda [[Chicago universiteti|Chikago universitetidan]] eksperimental fizik [[Robert Andrews Millikan|Robert Endryu Millikanni]] jalb qildi &lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Goodstein|first=Judith R.|title=Millikan's School: A History of the California Institute of Technology|publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]]|location=New York|year=1991|pages=[https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/71 71–75]|chapter=The Birth of Caltech|isbn=0-393-03017-2|chapterurl=https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/71}}&lt;/ref&gt; Urush paytida Xeyl, Noyes va Millikan Vashingtonda NRCda birga ishladilar. Keyinchalik ular Caltechni rivojlantirish boʻyicha hamkorlikni davom ettirdilar. &lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Goodstein|first=Judith R.|title=Millikan's School: A History of the California Institute of Technology|publisher=[[W. W. Norton &amp; Company]]|location=New York, NY|year=1991|pages=[https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/64 64–75]|chapter=The Birth of Caltech|isbn=0-393-03017-2|chapterurl=https://archive.org/details/millikansschoolh00good/page/64}}&lt;/ref&gt;{{Keng tasvir|Caltech Entrance.jpg|640px|1200 E California Blvd manzilidagi Caltechga kirish. Chap tomonda Sharqiy Norman ko'prigi fizika laboratoriyasi va o'ng tomonda matematika va fizika Linde zali.|5=.}}Hale, Noyes va Millikan boshchiligida ( Janubiy Kaliforniyaning jadal rivojlanayotgan iqtisodiyoti yordami bilan) Caltech 1920–yillarda milliy mashhurlikka erishdi va Ruzveltning &quot;Yuzinchi odami&quot; ni yaratishga eʼtibor qaratdi. 1921–yil 29–noyabrda vasiylar matematika, fizika va kimyoning fundamental fanlari boʻyicha juda kuchli taʼlim, [[ingliz tili]], tarix va iqtisod kabi fanlar boʻyicha liberal hajmdagi oʻquv dasturlarini kengaytirish va boyitish toʻgʻrisida institutning eng katta ahamiyatga ega boʻlgan ilmiy izlanishlarni olib borish va shu bilan birga “bu kurslar ishiga asoslanib, muhandislik va sof fan boʻyicha puxta oʻquv kurslarini oʻtkazishni davom ettirish”ni qatʼiy siyosati deb eʼlon qildilar.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://catalog.caltech.edu/pdf/catalog_10_11.pdf|sarlavha=Caltech Catalog|nashriyot=Caltech|kirish sanasi=May 28, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110409051312/http://catalog.caltech.edu/pdf/catalog_10_11.pdf|arxivsana=April 9, 2011}}&lt;/ref&gt; 1923–yilda Millikan [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|fizika boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldi]] . 1925–yilda maktab geologiya boʻlimi tashkil etdi va oʻsha paytda [[Harvard universiteti|Garvard universitetining]] tarix, hukumat va iqtisod boʻlimi raisi William Bennett Munro-ni Caltech-da gumanitar va [[ijtimoiy fanlar]] boʻlimini yaratish uchun yolladi. 1928–yilda AQSHning oʻsha davrdagi eng koʻzga koʻringan biologi, genlar va [[Xromosomalar|xromosomalarning]] irsiyatdagi rolini kashf etgan [[Thomas Hunt Morgan|Tomas Hunt Morgan]] boshchiligida [[biologiya]] boʻlimi tashkil etildi. 1930–yilda Corona del Mar-da professor Jorj MacGinitie boshchiligida Kerkxof dengiz laboratoriyasi tashkil etildi. 1926–yilda [[aeronavtika]] boʻyicha aspirantura tashkil etildi, bu oxir-oqibat Teodor fon Karman-ni oʻziga tortdi. Keyinchalik Karman reaktiv harakat laboratoriyasini yaratishda yordam berdi va Caltechni dunyodagi [[Raketa|raketa fanlari]] markazlaridan biri sifatida tashkil etishda ajralmas rol oʻynadi. 1928–yilda Palomar rasadxonasining qurilishi boshlandi.
[[Fayl:Tolman_&amp;_Einstein.jpg|left|thumb| Richard C. Tolman va [[Albert Einstein|Albert Eynshteyn]] Caltechda, 1932–yil]]
Millikan 1921–yildan 1945–yilgacha &quot;Ijroiya kengashi raisi&quot; (samarali Caltech prezidenti) boʻlib ishlagan va uning taʼsiri shu qadar boʻlganki, institut vaqti-vaqti bilan &quot;Millikan maktabi&quot; deb nomlanadi. Millikan Caltechga qoʻshilgandan soʻng tez orada tashrif buyuruvchi olimlar dasturini boshladi. Uning taklifini qabul qilgan taniqli olimlar orasida [[Paul Dirac|Pol Dirak]], [[Erwin Schrödinger|Ervin Shredinger]], [[Werner Heisenberg|Verner Heisenberg]], [[Hendrik Lorentz]] va [[Niels Bohr|Niels Bor]] bor.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/goodstein/|sarlavha=History of Caltech|nashriyot=Nobel Foundation|kirish sanasi=June 18, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100804153722/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/goodstein/|arxivsana=August 4, 2010}}&lt;/ref&gt; [[Albert Einstein|Albert Eynshteyn]] oʻzining [[Umumiy nisbiylik nazariyasi|Umumiy nisbiylik nazariyasini takomillashtirish]] uchun 1931–yilda Caltech kampusiga birinchi marta kelgan va u 1932 va 1933–yillarda Caltechga tashrif buyurgan professor sifatida qaytib kelgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://archives.caltech.edu/about/fastfacts.html|sarlavha=Fast Facts about Caltech History|nashriyot=The Caltech Archives|kirish sanasi=March 8, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110708080210/http://archives.caltech.edu/about/fastfacts.html|arxivsana=July 8, 2011}}&lt;/ref&gt;

Ikkinchi Jahon urushi paytida Caltech milliy miqyosdagi 131 kollej va universitetlardan biri boʻlib, talabalarga dengiz floti komissiyasiga yoʻl berishni taklif qilgan, V-12 dengiz floti kolleji tayyorlash dasturida qatnashgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://oralhistories.library.caltech.edu/125/01/OH_Acosta.pdf|sarlavha=Oral History – Allen J. Acosta|nashriyot=[[Pasadena, California]]: California Institute of Technology|kirish sanasi=September 29, 2011|sana=April–May 1994|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100618201228/http://oralhistories.library.caltech.edu/125/01/OH_Acosta.pdf|arxivsana=June 18, 2010}}&lt;/ref&gt; Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy-dengiz kuchlari, shuningdek, aviatsiya muhandisligi boʻyicha harbiy-dengiz kuchlarini tayyorlash maktabini, harbiy-dengiz qurollari va harbiy materiallar boʻyicha rezident inspektorlarni va kampusda Milliy mudofaa tadqiqotlari qoʻmitasining aloqa xodimini saqladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/ref/USN-Act/CA.html|sarlavha=U.S. Naval Activities World War II by State|nashriyot=Patrick Clancey|kirish sanasi=March 19, 2012|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110907053516/http://www.ibiblio.org/hyperwar/USN/ref/USN-Act/CA.html|arxivsana=September 7, 2011}}&lt;/ref&gt;

=== Vista loyihasi ===
[[Fayl:Caltech_aerial_1944.png|thumb| Kampus, 1944–yil]]
1951–yil apreldan dekabrgacha Caltech federal maxfiy tadqiqot Project Vista-ning mezboni boʻldi. Caltechni loyiha uchun mezbon sifatida tanlash universitetning raketa va [[yadro fizikasi]] sohasidagi tajribasiga asoslangan edi. Koreyadagi urush va Sovet Ittifoqining bosimiga javoban, loyiha Caltechning federal hukumatga milliy xavfsizlikni oshirishga qaratilgan saʼy-harakatlarida yordam berish usuli edi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://calteches.library.caltech.edu/1280/1/DuBridge.pdf|sarlavha=DuBridge, Lee A. &quot;The President's Report.&quot; Engineering and Science 15.6 (1952): 9|kirish sanasi=April 27, 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20170427192026/http://calteches.library.caltech.edu/1280/1/DuBridge.pdf|arxivsana=April 27, 2017}}&lt;/ref&gt; Loyiha havo-taktik yordami va quruqlikdagi qoʻshinlar oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilashning yangi usullarini oʻrganish uchun yaratilgan. Armiya, havo kuchlari va dengiz floti loyihaga homiylik qildi, biroq, bu armiya bilan boʻlgan shartnoma asosida edi. Tadqiqot oʻquv xonasi joylashgan Vista del Arroyo mehmonxonasi sharafiga nomlangan. Tadqiqot prezident Li A. DuBridge rahbarligidagi qoʻmita ostida olib borildi. [[William Alfred Fowler|William A. Fowler]], Caltech professori, tadqiqot direktori etib saylandi. Caltech fakultetining toʻrtdan bir qismidan koʻprogʻi va bir guruh chet el olimlari loyihada ishlagan.&lt;ref&gt;Elliot, David C. (January 1, 1986) &quot;Project Vista and Nuclear Weapons in Europe.&quot; &lt;/ref&gt; Bundan tashqari, agar tashrif buyurgan olimlar, harbiy aloqalar, kotibiyat va xavfsizlik xodimlari hisobga olinsa, bu raqam ortadi. Uning ishtiroki uchun kompensatsiya sifatida universitet taxminan 750 ming dollar oldi. &lt;ref&gt;
McCRAY, W. PATRICK, (January 1, 2004) &quot;Project Vista, Caltech, and the dilemmas of Lee DuBridge Historical Studies in the Physical and Biological Sciences. 34(2): 340.&lt;/ref&gt;

=== Urushdan keyingi oʻsish ===
1950–yillardan 1980–yillarga qadar Caltech [[Murray Gell-Mann]] va [[Richard Feynman|Richard Feynman-ning]] uyi edi, ularning ishlari zarrachalar fizikasining standart modelini yaratishda muhim ahamiyatga ega edi. Feynman, shuningdek, fizika jamoatchiligidan tashqarida ajoyib oʻqituvchi va rang-barang, noanʼanaviy xarakter sifatida mashhur edi.

Li A. DuBridjning Caltech prezidenti lavozimida ishlagan davrida (1946–1969) Caltechning professor-o‘qituvchilari soni ikki baravar, kampus esa uch baravar ko‘paydi. DuBridge, oʻzidan oldingilaridan farqli oʻlaroq, fanni federal moliyalashtirishni mamnuniyat bilan qabul qildi. Kimyoviy biologiya, sayyora fani, yadro astrofizikasi va [[geokimyo]] kabi yangi tadqiqot sohalari rivojlandi. 200 dyuymli teleskop 1948–yilda Palomar togʻiga yaqin joyda yasalgan va qirq yildan ortiq vaqt davomida dunyodagi eng kuchli optik teleskop boʻlib qoldi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.astro.caltech.edu/palomar/hale.html|sarlavha=The 200-inch Hale Telescope|nashriyot=Caltech Astronomy|kirish sanasi=September 26, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100718065231/http://www.astro.caltech.edu/palomar/hale.html|arxivsana=July 18, 2010}}&lt;/ref&gt;

Caltech 1970–yilda [[Harold Brown]] prezidentligi davrida oʻz eshiklarini ayol bakalavrlarga ochdi va ular kirish sinfining 14 foizini tashkil etdi.&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Gordon |first=Larry |date=August 6, 2007 |title=Caltech chemistry improves |work=Los Angeles Times |url=https://articles.latimes.com/2007/aug/06/local/me-caltech6 |url-status=live |access-date=August 12, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100508071501/http://articles.latimes.com/2007/aug/06/local/me-caltech6 |archive-date=May 8, 2010}}&lt;/ref&gt; Oʼshandan beri bakalavr qizlarining ulushi ortib bormoqda. 

Caltech talabalarining noroziliklari kam uchraydi.&lt;ref&gt;edu.ucla.library.specialCollections.latimes:3720
uclalat_1429_b609_238352
ark:/21198/zz0002vnsf&lt;/ref&gt; Eng birinchisi 1968–yilda [[NBC]] Burbank studiyasi oldida NBC ''Star Trekni'' bekor qilishi haqidagi mish-mishlarga javoban norozilik namoyishi edi. 1973–yilda Dabney House [[Watergate ishi|talabalari]] prezidentning tashrifiga norozilik bildirishdi. Keyingi hafta Milliy neft kompaniyasi prezidenti Ross McCollum Dabney House-ga ochiq xat yozib, ularning xatti-harakatlari tufayli Caltechga bir million dollar xayriya qilmaslikka qaror qilganini aytdi. Dabney oilasi respublikachilar boʻlib, norozilikni eshitgach Dabney House-dan voz kechdi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://pandora.caltech.edu/~antognini/tunnels.pdf|sarlavha=Caltech's Underground History|nashriyot=Joe Antognini|kirish sanasi=August 12, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110719160558/http://pandora.caltech.edu/~antognini/tunnels.pdf|arxivsana=July 19, 2011}}&lt;/ref&gt;

2000–yildan beri Eynshteyn hujjatlari loyihasi Caltechda joylashgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.einstein.caltech.edu/papers.html|sarlavha=Collected Papers of Albert Einstein|kirish sanasi=January 16, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20041109224557/http://www.einstein.caltech.edu/papers.html|arxivsana=November 9, 2004}}&lt;/ref&gt; Loyiha 1986–yilda Albert Eynshteynning adabiy mulkidan va boshqa toʻplamlardan tanlangan maqolalarni yigʻish, saqlash, tarjima qilish va nashr etish uchun tashkil etilgan.
[[Fayl:Annenberg_center.jpg|left|thumb| Yangi Annenberg axborot fanlari va texnologiyalari markazi]]
2008–yilning kuzida birinchi kurs talabalari 42% ayollarni tashkil etdi, bu Caltech bakalavriatiga qabul qilish boʻyicha rekorddir.  Xuddi shu yili institut olti yillik mablagʻ yigʻish kampaniyasini yakunladi. Kampaniya 16 000 ga yaqin donorlardan 1,4 milliard dollardan ko‘proq mablag‘ yig‘di. Mablagʻlarning deyarli yarmi Caltech dasturlari va loyihalarini qoʻllab-quvvatlashga yoʻnaltirildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://one.caltech.edu/homepage/campaign_brochure.pdf|sarlavha=Campaign Summary|kirish sanasi=January 16, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110717002058/http://one.caltech.edu/homepage/campaign_brochure.pdf|arxivsana=July 17, 2011}}&lt;/ref&gt;

2010–yilda Caltech Lowrence Berkeley Milliy laboratoriyasi bilan hamkorlikda va professor Nathan Lewis boshchiligida quyosh nurlaridan toʻgʻridan-toʻgʻri yoqilgʻi ishlab chiqarish uchun inqilobiy usullarni ishlab chiqishga qaratilgan DOE Energy Innovation Hub-ni tashkil etdi. Ushbu markaz, sunʼiy fotosintez boʻyicha qoʻshma markaz federal moliyalashtirish besh yil davomida 122 million dollargacha oladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://solarfuelshub.org/|sarlavha=Joint Center for Artificial Photosynthesis|kirish sanasi=January 16, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101020154825/http://solarfuelshub.org/|arxivsana=October 20, 2010}}&lt;/ref&gt;

2012–yildan boshlab Caltech [[Coursera]] va 2013–yildan boshlab edX ostida ommaviy ochiq onlayn kurslar (MOOCs) orqali darslarni taklif qila boshladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.caltech.edu/content/caltech-offer-online-courses-through-edx|sarlavha=Chameau to step down as president|kirish sanasi=February 19, 2013|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160417123634/https://www.caltech.edu/content/caltech-offer-online-courses-through-edx|arxivsana=April 17, 2016}}&lt;/ref&gt;

Sakkizinchi prezident Jean-Lou Chameau 2013–yil 19–fevralda Qirol Abdulla nomidagi Fan va Texnologiya Universitetida prezidentlik lavozimini qabul qilish uchun isteʼfoga chiqishini eʼlon qildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.caltech.edu/content/chameau-step-down-caltech-president|sarlavha=Caltech to Offer Online Courses through edX|kirish sanasi=September 16, 2013|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130826094206/http://www.caltech.edu/content/chameau-step-down-caltech-president|arxivsana=August 26, 2013}}&lt;/ref&gt; Tomas F.Rozenbaum 2013–yil 24–oktabrda Caltechning to‘qqizinchi prezidenti sifatida e’lon qilingan va uning vakolati 2014–yil 1–iyulda boshlangan.

2019–yilda Caltech The Wonderful Company kompaniyasining Resnik oilasidan barqarorlik tadqiqoti uchun 750 million dollar sovgʻa oldi.&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Goldstein |first=Dana |date=September 26, 2019 |title=Caltech Gets a Windfall for Climate Research: $750 Million |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/09/26/us/caltech-resnick-climate-change.html |url-access=limited |access-date=June 11, 2020 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2019/09/26/us/caltech-resnick-climate-change.html |archive-date=January 1, 2022}}&lt;/ref&gt; Sovgʻa atrof-muhitning barqarorligini taʼminlash boʻyicha tadqiqotlar uchun eng katta sovgʻa va AQSh akademik muassasasiga ikkinchi eng katta xususiy xayriyadir (2018–yilda Bloombergning Jons Hopkins universitetiga 1,8 milliard dollarlik sovgʻasidan keyin).&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Halford |first=Bethany |date=September 27, 2019 |title=California Institute of Technology garners $750 million gift for sustainability research |language=en |work=Chemical &amp; Engineering News |url=https://cen.acs.org/environment/sustainability/California-Institute-Technology-garners-750/97/web/2019/09 |access-date=June 11, 2020}}&lt;/ref&gt;

Prezident Robert A. Millikanning Insonni yaxshilash jamgʻarmasiga aloqadorligi sababli, 2021–yil yanvar oyida Caltech Vasiylik kengashi Millikanning ismini (va Jamgʻarmaga aloqador boshqa beshta tarixiy shaxsning ismlarini) kampus binolaridan olib tashlashga ruxsat berdi.&lt;ref&gt;Rosenbaum, Thomas F.[https://inclusive.caltech.edu/about/commitments-progress/committee/statement Statement from the President] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211006135349/https://inclusive.caltech.edu/about/commitments-progress/committee/statement |date=2021-10-06 }} California Institute of Technology.&lt;/ref&gt;

== Kampus ==
[[Fayl:Robert_A._Millikan_Memorial_Library_at_Caltech.jpg|thumb| Millikan kutubxonasi, kampusdagi eng baland bino. 2021–yil yanvar oyida Caltech Vasiylik kengashi Millikan nomini kampus binolaridan olib tashlashga ruxsat berdi.&lt;ref&gt;Rosenbaum, Thomas F.[https://inclusive.caltech.edu/about/commitments-progress/committee/statement Statement from the President] California Institute of Technology. &lt;/ref&gt;]]
Caltech-ning 124 acre(taqriban 501,810 kv.m) asosiy kampus [[Pasadena (California)|Kaliforniyaning Pasadena shahrida]], taxminan {{Convert|11|mi|km}} Los-Anjeles markazidan shimoli-sharqda. U Old Town Pasadena va Pasadena Playhouse District yaqin masofada joylashgan va shuning uchun ikkita joy Caltech talabalari uchun tez-tez borish joylaridir.

1917–yilda Hale meʼmor Bertram Gudhu-ni 89,030 kv.m kampus uchun bosh rejani ishlab chiqish uchun yolladi. Gudhu kampusning umumiy rejasini oʻylab topdi va fizika binosi, Dabni Hall va boshqa bir qator tuzilmalarni loyihalashtirdi, ularda u mahalliy iqlimga, maktab xarakteriga va Hale-ning taʼlim falsafasiga mos kelishga harakat qildi. Caltech uchun Goodhue dizayniga Janubiy Kaliforniyaning anʼanaviy ispan missiyasi arxitekturasi ham taʼsir koʻrsatdi.
[[Fayl:Beckman_auditorium,_Caltech.jpg|thumb| Bekman auditoriyasi]]
[[Fayl:Beckman_Institute_Reflection.jpg|thumb| Caltechdagi Beckman instituti]]
1960–yillarda Caltech, qisman bitiruvchi Arnold O. Beckmanning xayriya ishlari tufayli sezilarli darajada kengaydi. 1953–yilda Bekman-dan Caltech Vasiylik kengashiga aʼzo boʻlish taklif qilindi. 1964–yilda u uning raisi boʻldi. Kelgusi bir necha yil ichida, Caltech prezidenti Devid Baltimor taʼriflaganidek, Arnold Beckman va uning rafiqasi Mabel &quot;Caltech-ning taqdirini shakllantirdilar&quot;.&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|isbn=978-0-941901-23-9|last=Arnold Thackray|others=foreword by James D. Watson.|year=2000|publisher=Chemical Heritage Foundation|location=Philadelphia, Pa.|title=Arnold O. Beckman : one hundred years of excellence|url=https://archive.org/details/arnoldobeckmanon0000thac}}&lt;/ref&gt;{{Rp|288}}

1971–yilda [[San Fernando (California)|San-Fernandoda]] 6,6 magnitudali zilzila Caltech kampusiga maʼlum darajada zarar yetkazdi. Zararni baholagan muhandislar institutning dastlabki kunlaridan qolgan ikkita tarixiy bino - Throop Hall va Gudhue tomonidan ishlab chiqilgan Kulbertson auditoriyasi yorilib ketganligini aniqladilar.

Kampusga yangi qoʻshimchalar qatorida 2009–yilda ochilgan Cahill [[Astronomiya]] va Astrofizika markazi hamda Walter va Leonor Annenberg axborot fanlari va texnologiyalari markazi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.allbusiness.com/education-training/students-student-life/12035174-1.html|sarlavha=Quantum leap: Caltech facility combines astronomy, astrophysics|nashriyot=[[AllBusiness]]|sana=January 26, 2009|kirish sanasi=July 7, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100909233944/http://www.allbusiness.com/education-training/students-student-life/12035174-1.html|arxivsana=September 9, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://today.caltech.edu/today/story-display.tcl?story_id=37963|sarlavha=Walter and Leonore Annenberg Center for Information Science and Technology|nashriyot=Caltech|sana=August 10, 2009|kirish sanasi=July 7, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100610072708/http://today.caltech.edu/today/story-display.tcl?story_id=37963|arxivsana=June 10, 2010}}&lt;/ref&gt; hamda Warren va Katherine Slinger kimyo va kimyo muhandisligi laboratoriyasi kiradi. 2010–yil mart oyida&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://today.caltech.edu/today/story-display.tcl?story_id=42903|sarlavha=Caltech Cuts the Ribbon on Schlinger Laboratory|nashriyot=Caltech|sana=March 9, 2010|kirish sanasi=July 7, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100702055447/http://today.caltech.edu/today/story-display.tcl?story_id=42903|arxivsana=July 2, 2010}}&lt;/ref&gt; Institut shuningdek, 2006–yilda janubiy uylarni modernizatsiya qilishni yakunladi. 2010–yil oxirida Caltech 2011–yilda taxminan 1,6 GVt/soat ishlab chiqarishi rejalashtirilgan 1,3 MVt quvvatga ega quyosh batareyasini qurdi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.businesswire.com/news/home/20101021006356/en/Perpetual-Energy-Systems-Activates-1.1-MW-Solar|sarlavha=Perpetual Energy Systems Activates 1.1 MW Solar Energy System at California Institute of Technology|nashriyot=Business Wire|sana=October 21, 2010|kirish sanasi=October 22, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101024223422/http://www.businesswire.com/news/home/20101021006356/en/Perpetual-Energy-Systems-Activates-1.1-MW-Solar|arxivsana=October 24, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Tashkilot va boshqaruv ==
[[Fayl:Norman_Bridge_Lab_Interior.jpg|thumb| The Bridge fizika laboratoriyasi]]
Caltech notijorat korporatsiya sifatida tashkil etilgan va xususiy tayinlangan 46 aʼzodan [[Direktorlar kengashi|iborat vasiylar kengashi]] tomonidan boshqariladi, ular besh yillik vakolat muddatini bajaradilar va 72 yoshida nafaqaga chiqadilar.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://bot.caltech.edu/articles|sarlavha=Articles of Incorporation|nashriyot=Board of Trustees, California Institute of Technology|kirish sanasi=May 29, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100307205336/http://bot.caltech.edu/articles|arxivsana=March 7, 2010}}&lt;/ref&gt; Vasiylar institutning bosh ijrochi direktori va boshqaruv kengashi nomidan institutdagi ishlarni boshqaradigan prezidentni, prezidentdan pastroq boʻlgan institutning bosh ilmiy xodimi boʻlib xizmat qiladigan provost-ni va boshqa oʻnta vitse-prezidentni va boshqa oʻrinbosarlar, yuqori lavozimlarni saylaydi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://bot.caltech.edu/bylaws|sarlavha=Bylaws|nashriyot=Board of Trustees, California Institute of Technology|kirish sanasi=May 29, 2010|sana=June 12, 2009|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090418174212/http://bot.caltech.edu/bylaws|arxivsana=April 18, 2009}}&lt;/ref&gt; Tomas F. Rosenbaum 2014–yilda Caltechning toʻqqizinchi prezidenti boʻldi. Caltech jamgʻarmasi doimiy vasiylik qoʻmitasi tomonidan boshqariladi va investitsiya idorasi tomonidan boshqariladi.

== Akademiklar ==
Caltech - bu toʻrt yillik kichik, yuqori turar joy tadqiqot universiteti boʻlib, magistratura dasturlarida bakalavrga qaraganda bir oz koʻproq talabalar bor.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404|sarlavha=Carnegie Classifications – California Institute of Technology|nashriyot=[[Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]]|kirish sanasi=September 12, 2018|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180913073605/http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404|arxivsana=September 13, 2018}}&lt;/ref&gt; Institut 1949–yildan beri maktablar va kollejlarning Gʻarbiy assotsiatsiyasi tomonidan akkreditatsiyadan oʻtgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://accreditation.caltech.edu/|sarlavha=Accreditation|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=May 29, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100530053011/http://accreditation.caltech.edu/|arxivsana=May 30, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://registration.wascsenior.org/institutions/affiliation.aspx?accessID=15|sarlavha=Statement of Accreditation Status – California Institute of Technology|nashriyot=Western Association of Schools and Colleges|kirish sanasi=May 29, 2009|sana=April 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090916053741/http://registration.wascsenior.org/institutions/affiliation.aspx?accessID=15|arxivsana=September 16, 2009}}&lt;/ref&gt; Caltech chorak tizimida:&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://finance.caltech.edu/documents/178-cds2013_final.pdf|sarlavha=Common Data Set 2012–2013|nashriyot=Office of Budget &amp; Planning, California Institute of Technology|kirish sanasi=May 17, 2013|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140513162751/http://finance.caltech.edu/documents/178-cds2013_final.pdf|arxivsana=May 13, 2014}}&lt;/ref&gt; kuzgi davr sentyabr oyining oxirida boshlanadi va Rojdestvo-ga qadar tugaydi, ikkinchi davr Yangi yil kunidan keyin boshlanadi va mart oyining oʻrtalarida tugaydi, uchinchi davr esa mart oxiri yoki aprel oyi boshida boshlanadi va iyun boshida tugaydi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://today.caltech.edu/calendar/index?type=terms&amp;small_month=2010-05-30&amp;team=&amp;calendar_start_date.month=9&amp;calendar_start_date.day=1&amp;calendar_start_date.year=2010&amp;calendar_end_date.month=7&amp;calendar_end_date.day=1&amp;calendar_end_date.year=2011|sarlavha=Caltech Today Calendary|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=May 30, 2010|arxivurl=https://archive.today/20120723073859/http://today.caltech.edu/calendar/index?type=terms&amp;small_month=2010-05-30&amp;team=&amp;calendar_start_date.month=9&amp;calendar_start_date.day=1&amp;calendar_start_date.year=2010&amp;calendar_end_date.month=7&amp;calendar_end_date.day=1&amp;calendar_end_date.year=2011|arxivsana=July 23, 2012}}&lt;/ref&gt;

=== Reytinglar ===
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
{{Infobox US university ranking}}
{{Col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;float:right&quot; &quot;text-align:center&quot;
|-
! colspan=4 style=&quot;background: #FF6E1E; color:#FFFFFF&quot; |Milliy baholash dasturi&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=California Institute of Technology – U.S. News Best Grad School Rankings|magazine=U.S. News &amp; World Report|access-date=February 17, 2022|url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/california-institute-of-technology-110404/overall-rankings|archive-url=https://web.archive.org/web/20220218052306/https://www.usnews.com/best-graduate-schools/california-institute-of-technology-110404/overall-rankings|archive-date=February 18, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! Dastur
! Reyting
|-
| Kimyo || 1
|-
| Yer fanlari || 1
|-
| Fizika || 3
|-
| Biologik fanlar || 4
|-
| Muhandislik || 4
|-
| Matematika || 9
|-
| Kompyuter fanlari || 11
|}
{{Col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot; style=&quot;float:right&quot; &quot;text-align:center&quot;
|-
! colspan=4 style=&quot;background:#FF6E1E; color:#FFFFFF; border:#FFFFFF&quot; |Global fanlar reytingi&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=California Institute of Technology – U.S. News Best Global University Rankings|magazine=U.S. News &amp; World Report|access-date=November 12, 2019|url=https://www.usnews.com/education/best-global-universities/california-institute-of-technology-110404|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112185003/https://www.usnews.com/education/best-global-universities/california-institute-of-technology-110404|archive-date=November 12, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! Dastur
! Reyting
|-
| Koinot fanlari || 1
|-
| Geofanlar || 1
|-
| Fizika || 6
|-
| Kimyo || 10
|-
| Biologiya &amp; Biokimyo || 29
|-
| Muhandislik || 52
|-
| Materialshunoslik || 57
|-
| Molekulyar biologiya va genetika || 57
|-
| Neyrologiya va xulq-atvor || 77
|-
| Matematika || 80
|-
| Elektr va elektron muhandislik || 100
|}
{{Col-end}}

2020–yil uchun ''US News &amp;amp;amp; World Report'' Caltechni milliy universitetlar orasida Qoʻshma Shtatlardagi 12–oʻrin, eng innovatsion boʻyicha 8–oʻrin va eng yaxshi qiymat boʻyicha 11–oʻrinni egalladi.&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=https://www.usnews.com/best-colleges/california-institute-of-technology-1131/overall-rankings|title=California Institute of Technology Rankings}}&lt;/ref&gt; ''US News &amp; World Report'' shuningdek, kimyo va yer fanlari boʻyicha magistratura dasturlarini milliy universitetlar orasida birinchi oʻringa qoʻydi.&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=https://www.usnews.com/best-graduate-schools/california-institute-of-technology-110404/overall-rankings|title=CalTech's Graduate School Rankings}}&lt;/ref&gt;

Caltech 2011 va 2016–yillar oraligʻida ''[[Times Higher Education World University Rankings]]'' tomonidan xalqaro miqyosda 1–oʻrinni egalladi.&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/top-400.html|title=Times Higher Education World University Rankings}}&lt;/ref&gt; Caltech ikkita toifada dunyodagi eng yaxshi universitet sifatida tan olingan: muhandislik va texnologiya va fizika fanlari.&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/engineering-and-it.html|title=Times Higher Education World University Rankings – Top 50 Engineering and Technology Universities}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2011-2012/physical-sciences.html|title=Times Higher Education World University Rankings – Top 50 Physical Sciences Universities}}&lt;/ref&gt; Shuningdek, u dunyodagi eng yuqori fakultet iqtibos darajasiga ega ekanligi aniqlandi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010/indicator-rankings/citations-per-faculty|sarlavha=QS World University Rankings 2010 – Citations per Faculty|yil=2010|nashriyot=QS World Universities|kirish sanasi=September 9, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100911082022/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010/indicator-rankings/citations-per-faculty|arxivsana=September 11, 2010}}&lt;/ref&gt;

=== Qabullar ===
2026–yil sinfi uchun (2022 yil kuzida roʻyxatdan oʻtgan) Caltech taxminan 17 000 ta arizani qabul qildi va abituriyentlarning 2 foizini qabul qildi; 235 roʻyxatga olingan. Sinfda 44% ayollar va 56% erkaklar bor edi. 32% ajdodlari kam vakil boʻlgan (bularga oʻzini amerikalik hindu/alyaskalik, ispan/latin, qora/afro-amerikalik va/yoki gavayilik/tinch okeani orollari aholisi deb hisoblaydigan talabalar kiradi) va 6% chet ellik talabalar edi. &lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.admissions.caltech.edu/content/class-profile|sarlavha=Class Profile - www.admissions.caltech.edu|ish=admissions.caltech.edu|kirish sanasi=October 21, 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20171022032521/http://www.admissions.caltech.edu/content/class-profile|arxivsana=October 22, 2017}}&lt;/ref&gt;

Caltechga kirish juda qattiq va mamlakatdagi eng yuqori test ballarini talab qiladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.businessinsider.com/colleges-that-accept-students-with-the-highest-sat-scores-2016-8/#1-california-institute-of-technology-22|sarlavha=The 22 colleges that have students with the highest SAT scores|ish=[[Business Insider]]|kirish sanasi=October 21, 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20171021220624/http://www.businessinsider.com/colleges-that-accept-students-with-the-highest-sat-scores-2016-8/#1-california-institute-of-technology-22|arxivsana=October 21, 2017}}&lt;/ref&gt; 2023–yilgi sinf uchun oʻqishga kirgan birinchi kurs talabalari uchun oʻrta 50% [[SAT]] ballari diapazoni dalillarga asoslangan oʻqish va yozish uchun 740–780, matematika uchun 790–800 va jami 1530–1570 ballni tashkil etdi. Oʼrta 50% diapazonli ACT Composite balli 35–36 ni tashkil etdi. SAT Math Level 2 oʻrta 50% oraligʻi 800–800 edi. SAT Fizika fanidan test uchun oʻrta 50% diapazon 760–800 edi; SAT Kimyo fanidan test 760–800; SAT biologiya fanidan testlar 760–800 edi.&lt;ref name=&quot;admissions.caltech.edu&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.admissions.caltech.edu/content/class-profile|sarlavha=Class Profile - www.admissions.caltech.edu|ish=admissions.caltech.edu|kirish sanasi=October 21, 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20171022032521/http://www.admissions.caltech.edu/content/class-profile|arxivsana=October 22, 2017}}&lt;/ref&gt; 2020–yil iyun oyida Caltech sinovdan koʻr-koʻrona siyosatni eʼlon qildi, unda ular keyingi ikki yil davomida test ballarini talab qilmaydilar va hisobga olmaydilar; 2021–yil iyul oyida moratoriy yana bir yilga uzaytirildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.admissions.caltech.edu/apply/first-year-freshman-applicants/standardized-tests|sarlavha=Standardized Tests-Three-year Moratorium|ish=caltech.edu|kirish sanasi=January 22, 2022|arxivsana=2022-07-23|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220723232213/https://www.admissions.caltech.edu/apply/first-year-freshman-applicants/standardized-tests}}&lt;/ref&gt;

=== Oʼqish va moliyaviy yordam ===
2021–2022 o‘quv yili uchun bakalavriatda o‘qish to‘lovi 56,394 dollarni tashkil etdi va yillik umumiy xarajatlar Caltech talabalarining sog‘lig‘ini sug‘urtalash rejasini hisobga olmaganda 79,947 dollarga baholandi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.finaid.caltech.edu/costs|sarlavha=Caltech Financial Aid|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=January 25, 2022}}&lt;/ref&gt; 2012–2013 yillarda Caltech ehtiyojga asoslangan yordam sifatida 17,1 million dollar mukofotladi, 438 ming AQSh dollari muhtoj boʻlmagan yordam va bakalavriat talabalariga oʻz-oʻziga yordam berish uchun 2,51 million dollar. Yordam olish huquqiga ega boʻlgan barcha talabalarning oʻrtacha moliyaviy yordam paketi 38,756 dollarni tashkil etdi va talabalar oʻrtacha 15,090 dollar qarz bilan bitirdilar.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://finance.caltech.edu/documents/178-cds2013_final.pdf|sarlavha=Common Data Set 2012–2013|nashriyot=Office of Budget &amp; Planning, California Institute of Technology|kirish sanasi=May 17, 2013|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140513162751/http://finance.caltech.edu/documents/178-cds2013_final.pdf|arxivsana=May 13, 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Bakalavr dasturi ===
[[Fayl:Arms_Laboratory.JPG|right|thumb| Breezeway of Arms laboratoriyasi]]
Toʻliq kunlik, toʻrt yillik bakalavriat dasturi sanʼat va fanlar boʻyicha oʻqitishga urgʻu beradi va yuqori darajadagi bitiruvchilar bilan birgalikda yashashga ega.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404|sarlavha=Carnegie Classifications – California Institute of Technology|nashriyot=[[Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]]|kirish sanasi=September 12, 2018|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180913073605/http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404|arxivsana=September 13, 2018}}&lt;/ref&gt; Caltech 28 ta mutaxassislik va barcha oltita akademik boʻlinmalar boʻyicha 12 ta yoshni taklif qiladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://admissions.caltech.edu/learning/options|sarlavha=Caltech Undergraduate Admissions: Options of Study|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=May 30, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070205215101/http://www.admissions.caltech.edu/learning/options|arxivsana=February 5, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Majors &amp; Minors|url=http://www.admissions.caltech.edu/explore/academics/majors-minors|kirish sanasi=September 23, 2021|ish=Undergraduate Admissions|til=en|arxivsana=2022-07-23|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220723232225/https://www.admissions.caltech.edu/explore/academics/majors-minors}}&lt;/ref&gt; Caltech shuningdek, amaliy fizika, biokimyo, bioinjeneriya, hisoblash va asab tizimlari, boshqaruv va dinamik tizimlar, atrof-muhit fanlari va muhandislik, geobiologiya va astrobiologiya, geokimyo va sayyora astronomiyasi boʻyicha fanlararo dasturlarni taklif etadi. Eng mashhur variantlar kimyo muhandisligi, kompyuter fanlari, elektrotexnika, mashinasozlik va fizikadir.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.registrar.caltech.edu/newsletter%20FA%202010-11.htm|sarlavha=Office of the Registrar Newsletter|yil=2010|nashriyot=Caltech Office of the Registrar|kirish sanasi=December 15, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110717003110/http://www.registrar.caltech.edu/newsletter%20FA%202010-11.htm|arxivsana=July 17, 2011}}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Kerckhoff_Laboratory_of_the_Biological_Sciences.jpg|right|thumb| Kerkxof biologiya fanlari laboratoriyasi]]
2013–yilgi sinfga kirishdan oldin, Caltech talabalardan matematikaning beshta choragi, fizikaning beshta choragi, kimyoning ikkita choragi, biologiyaning bir choragi, laboratoriya kurslarining ikkita choragi, ilmiy aloqaning bir choragi, jismoniy tarbiya choragi, gumanitar va ijtimoiy fanlardan 12 ta chorakdan iborat asosiy oʻquv dasturini olishlarini talab qildi. 2013–yildan boshlab institutga matematika va fizika fanlaridan atigi uchta chorak talab qilingan, qolgan ikkita chorak esa ma’lum variantlarda talab qilingan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://catalog.caltech.edu/documents/2651/catalog_12_13_part3.pdf|sarlavha=Caltech Catalog 2012–13, Section Three (Information for Undergraduate Students)|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=April 16, 2019|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190404045433/http://catalog.caltech.edu/documents/2651/catalog_12_13_part3.pdf|arxivsana=April 4, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.admissions.caltech.edu/content/learning|sarlavha=Caltech Undergraduate Admissions: Core Curriculum|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=April 16, 2019|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181002091104/http://www.admissions.caltech.edu/content/learning|arxivsana=October 2, 2018}}&lt;/ref&gt;

== Tadqiqot ==
[[Fayl:Caltech_chemical_laboratory_1923.png|left|thumb| 1923–yilda Caltechda ishlaydigan kimyogarlar]]
[[Fayl:SchlingerLabChemE.jpg|left|thumb| Kimyo va kimyo muhandisligi boʻyicha yangi Schlinger laboratoriyasi]]
Caltech &quot;R1: Doktorantura universitetlari - juda yuqori tadqiqot faoliyati&quot; qatoriga kiritilgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404|sarlavha=Carnegie Classifications – Institution Profile|nashriyot=Indiana University Center for Postsecondary Research|kirish sanasi=March 30, 2020|qaralgan sana=2022-07-23|arxivsana=2022-04-30|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220430132224/https://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404}}&lt;/ref&gt; Caltech 1934–yilda Amerika Universitetlari Assotsiatsiyasiga saylangan va birinchi navbatda STEM sohalarida &quot;juda yuqori&quot; tadqiqot faoliyatiga ega tadqiqot universiteti boʻlib qolmoqda.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476|sarlavha=Member Institutions|nashriyot=American Association of Universities|kirish sanasi=May 29, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120521132512/http://www.aau.edu/about/article.aspx?id=5476|arxivsana=May 21, 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404|sarlavha=Carnegie Classifications – California Institute of Technology|nashriyot=[[Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching]]|kirish sanasi=September 12, 2018|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180913073605/http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110404|arxivsana=September 13, 2018}}&lt;/ref&gt; Caltech yiliga 270 million dollarlik tadqiqot xarajatlarini boshqaradi.&lt;ref&gt;Funding for Caltech does not include NASA's funding for JPL.&lt;/ref&gt; 2008–yilda AQShdagi barcha universitetlar orasida 66–oʻrin va tibbiyot maktablari boʻlmagan xususiy muassasalar orasida 17–oʻrinni egallagan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab27.pdf|sarlavha=R&amp;D expenditures at universities and colleges, ranked by FY 2008 R&amp;D expenditures: FY 2001–08|nashriyot=National Science Foundation|kirish sanasi=May 29, 2010|sana=April 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110110112816/https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab27.pdf|arxivsana=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab35.pdf|sarlavha=R&amp;D expenditures at all universities and colleges without a medical school, ranked by all R&amp;D expenditures, by source of funds: FY 2008|nashriyot=National Science Foundation|kirish sanasi=May 29, 2010|sana=April 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110110113021/https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab35.pdf|arxivsana=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt; Tadqiqotga hissa qoʻshadigan eng yirik federal agentliklar [[NASA]], Milliy fan fondi, Sogʻliqni saqlash va aholiga xizmat koʻrsatish [[AQSH mudofaa vazirligi|departamenti, Mudofaa]] vazirligi va Energetika vazirligidir.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab70.pdf|sarlavha=Federally financed R&amp;D expenditures at universities and colleges reporting federal agency detail, ranked by all federal R&amp;D expenditures, by federal agency:FY 2008|nashriyot=National Science Foundation|kirish sanasi=May 29, 2010|sana=April 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110110114034/https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab70.pdf|arxivsana=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt; Caltech federal moliyalashtirishida:

* fizika fanlari uchun 144 million dollar
* hayot fanlari uchun 40,8 million dollar
* muhandislik uchun 33,5 million dollar
* ekologiya fanlari uchun 14,4 dollar
* kompyuter fanlari uchun 7,16 million dollar

2008–yilda matematika fanlari uchun 1,97 million dollar ajratilgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab71.pdf|sarlavha=Federally financed R&amp;D expenditures at universities and colleges reporting federal agency detail, ranked by all federal R&amp;D expenditures, by science and engineering field: FY 2008|nashriyot=National Science Foundation|kirish sanasi=May 29, 2010|sana=April 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110110114110/https://www.nsf.gov/statistics/nsf10311/pdf/tab71.pdf|arxivsana=January 10, 2011}}&lt;/ref&gt;

2009–yilda institut 357 million AQSh dollari miqdoridagi eng yuqori darajadagi moliyalashtirish bilan taqdirlandi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://annual-report.caltech.edu/Financials|sarlavha=Annual Report 2008-2009|sana=April 2010|ish=California Institute of Technology|kirish sanasi=May 28, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100512155937/http://annual-report.caltech.edu/Financials|arxivsana=May 12, 2010}}&lt;/ref&gt; 2011–yil holatiga koʻra, Milliy fan fondi matematika va fizika fanlari direksiyasining (MPS) Caltech uchun faol moliyalashtirishi 343 million dollarni tashkil qiladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.nsf.gov/awards/award_visualization.jsp?org=MPS#showAwardDollars=true|sarlavha=Mathematical &amp; Physical Sciences (MPS) Active Awards|nashriyot=National Science Foundation|kirish sanasi=October 23, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20111016072621/http://nsf.gov/awards/award_visualization.jsp?org=MPS#showAwardDollars=true|arxivsana=October 16, 2011}}&lt;/ref&gt;

2005–yilda {{Convert|739000|sqft|m2|-2}}   tadqiqot uchun: {{Convert|330000|sqft|m2|-2}}   fizika fanlari uchun, {{Convert|163000|sqft|m2|-2}} 15 100)   muhandislik va {{Convert|160000|sqft|m2|-2}} )  biologiya fanlariga ajratilgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.nsf.gov/statistics/nsf07325/pdf/tab12.pdf|sarlavha=Science and engineering research space in academic institutions, by state, control, institution, and field: FY 2005|nashriyot=National Science Foundation|kirish sanasi=May 29, 2010|yil=2005|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110606104925/https://www.nsf.gov/statistics/nsf07325/pdf/tab12.pdf|arxivsana=June 6, 2011}}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Cahill_Center_for_Astronomy_and_Astrophysics_(_Caltech).jpg|right|thumb| Cahill Astronomiya va Astrofizika Markazi]]

== Talabalik hayoti ==

=== Uy tizimi ===
20–asrning boshlarida Caltech qoʻmitasi bir nechta universitetlarga tashrif buyurdi va bakalavriat uy-joy tizimini hamkorlikdan uy tizimiga aylantirishga qaror qildi. Toʻrtta janubiy uy qurilgan: Blacker House, Dabney House, Fleming House va Ricketts House . 1960–yillarda uchta Shimoliy uy qurilgan: Lloyd House, Page House va Ruddock House va 1990–yillarda Avery House. Toʻrtta janubiy uy 2005–yilda taʼmirlash uchun yopilgan va 2006–yilda qayta ochilgan. Caltechdagi turar-joy hayotiga soʻnggi qoʻshilgan bu 2018–yilda ochilgan Bechtel Residence hisoblanadi. Bu House tizimi bilan bogʻliq emas.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://dandc.caltech.edu/_projects/complete-capital-projects/bechtel-residence|sarlavha=Bechtel Residence {{!}} Design and Construction|ish=dandc.caltech.edu|kirish sanasi=November 12, 2019|arxivurl=https://web.archive.org/web/20191112183605/http://dandc.caltech.edu/_projects/complete-capital-projects/bechtel-residence|arxivsana=November 12, 2019}}&lt;/ref&gt; Barcha birinchi va ikkinchi kurs talabalari kampusda House tizimida yoki Bechtel qarorgohida yashaydilar.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://housing.sites.caltech.edu/Undergrads|sarlavha=Caltech Undergraduate Housing|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=April 28, 2020|qaralgan sana=2022-07-23|arxivsana=2022-04-30|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220430132152/https://housing.sites.caltech.edu/Undergrads}}&lt;/ref&gt;

Albert B. Ruddock-ning Insonni yaxshilash jamgʻarmasiga aloqadorligi sababli, 2021–yil yanvar oyida Caltech Vasiylik kengashi Ruddock nomini kampus binolaridan olib tashlashga ruxsat berdi.&lt;ref&gt;Rosenbaum, Thomas F.[https://inclusive.caltech.edu/about/commitments-progress/committee/statement Statement from the President] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20211006135349/https://inclusive.caltech.edu/about/commitments-progress/committee/statement |date=2021-10-06 }} California Institute of Technology.&lt;/ref&gt; &quot;Ruddok House&quot; nomi &quot;Grant D. Venerable House&quot; deb oʻzgartirildi.

=== Ijro va tasviriy sanʼat ===
Caltech / Occidental College orkestri - bu Caltech va yaqin atrofdagi Occidental kolleji talabalari, oʻqituvchilari va xodimlaridan tashkil topgan 70 qismli toʻliq orkestr. Orkestr har yili Caltech va Occidental kollejida uchta juft kontsert beradi. Shuningdek, ikkita Caltech jazz guruhi va kontsert guruhi, shuningdek, faol kamera musiqasi dasturi mavjud. Vokal musiqasi uchun Caltech-da aralash ovozli Glee klubi va kichikroq Chamber Singers mavjud.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.music.caltech.edu/gleeclub/|sarlavha=Caltech Glee Clubs|kirish sanasi=May 13, 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160604061921/http://www.music.caltech.edu/gleeclub/|arxivsana=June 4, 2016}}&lt;/ref&gt; Caltechdagi teatr dasturi TACIT yoki Kaliforniya Texnologiya Institutidagi Teatr sanʼati sifatida tanilgan. TACIT tomonidan yiliga ikki-uch spektakl tashkil etiladi va ular 2011–yilda chiqarilgan PHD filmini ishlab chiqarishda ishtirok etishgan.

== Taniqli odamlar ==
2020–yil oktabr holatiga ko‘ra, Caltechda 24 nafar bitiruvchiga berilgan 40 ta Nobel mukofoti sovrindorlari bor, ular orasida 5 nafar Caltech-ning bitiruvchi professorlari([[:en:Carl_D._Anderson|Carl D. Anderson]], [[:en:Linus_Pauling|Linus Pauling]], [[:en:William_A._Fowler|William A. Fowler]], [[:en:Edward_B._Lewis|Edward B. Lewis]] va [[:en:Kip_Thorne|Kip Thorne]]) va 16 nafar bitirmagan professorlar ham bor. Nobel mukofotlarining umumiy soni 41 tani tashkil etadi, chunki Pauling kimyo va tinchlik boʻyicha mukofotlarni olgan. Sakkiz nafar professor-o‘qituvchilar va bitiruvchilar Shvetsiya Qirollik Fanlar Akademiyasining Crafoord mukofotiga sazovor bo‘lishdi, 58 nafari AQSh Milliy fan medali va 11 nafari Texnologiya Milliy medali bilan taqdirlandi. Bitta bitiruvchi Stanislav Smirnov 2010–yilda Fields medalini qo‘lga kiritdi. Boshqa taniqli tadqiqotchilar Caltech bilan postdoktoral olimlar (masalan, [[:en:Barbara_McClintock|Barbara McClintock]], [[:en:James_D._Watson|James D. Watson]], [[:en:Sheldon_Glashow|Sheldon Glashow]] va [[:en:John_Gurdon|John Gurdon]]) yoki tashrif buyurgan professorlar (masalan, Albert Eynshteyn, Stephen Hawking va Edward Witten) sifatida hamkorlik qilishgan.

=== Bitiruvchilar ===
AQShda va butun dunyoda jami 22 930 nafar bitiruvchilar yashaydi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.caltech.edu/content/caltech-glance|sarlavha=Caltech at a Glance|nashriyot=California Institute of Technology|kirish sanasi=May 23, 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160725090035/http://www.caltech.edu/content/caltech-glance|arxivsana=July 25, 2016}}&lt;/ref&gt; 2020–yil oktabr holatiga ko‘ra, 24 nafar bitiruvchi va 16 nafar bitirmagan fakultet Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. Turing mukofoti, &quot;Kompyuter fanlari boʻyicha Nobel mukofoti&quot; olti nafar bitiruvchiga topshirildi va biri [[Fields medali|Filds medaliga sazovor boʻldi]].&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Cipra |first=Barry Arthur |author-link=Barry Arthur Cipra |date=August 19, 2010 |title=Fields Medals, Other Top Math Prizes, Awarded |work=Science Now |publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/08/fields-medals-other-top-math-pri.html |url-status=dead |access-date=August 19, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822014407/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/08/fields-medals-other-top-math-pri.html |archive-date=August 22, 2010}}&lt;/ref&gt;
[[Fayl:Caltech_from_the_air.jpg|left|thumb| [[Pasadena (California)|Pasadena, Kaliforniyadagi]] Caltechning havodan koʻrinishi]]
Boshqa bitiruvchilar nigohlarini koinotga qaratdilar. C. Gordon Fullerton (BS 1957, MS 1958) uchinchi [[Fazoviy moki|kosmik kemaning]] missiyasini boshqargan. Astronavt (va keyinroq AQSh senatori ) Harrison Shmitt (BS 1957) Oy yuzasida yurgan yagona geolog edi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://astrogeology.usgs.gov/About/AstroHistory/schmitt.html|sarlavha=USGS Astrogeology: Astronaut Harrison H. Schmitt|nashriyot=[[United States Geological Survey]] – Astrogeology Program|muallif=Deborah Lee Soltesz|kirish sanasi=August 28, 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20111017182740/http://astrogeology.usgs.gov/About/AstroHistory/schmitt.html|arxivsana=October 17, 2011}}&lt;/ref&gt; Astronom Eugene Merle Shoemaker (BS 1947, MS 1948) Shoemaker-Levy 9 kometasini ( [[Yupiter]] sayyorasiga qulagan kometa) hamkorlikda kashf etdi va Oyga koʻmilgan birinchi odam (kuli Oyga qulab tushdi).&lt;ref&gt;&quot;In 1998, Celestis, at the request of NASA, provided a Luna Flight Capsule to the family and friends of the astronomer and planetary geologist Eugene Shoemaker. &lt;/ref&gt; Astronom Jorj O. Abell (BS 1951, MS 1952, PhD 1957) esa Caltechda aspirant boʻlib, National Geographic Society-Palomar Sky Surveyda qatnashgan. Oxir oqibat, bu sohadagi yakuniy ish boʻlgan ''Abell galaktikalari klasterlari katalogining'' nashr etilishiga olib keldi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=George O. Abell, Astronomy: Los Angeles|url=http://content.cdlib.org/view?docId=hb4d5nb20m;NAAN=13030&amp;doc.view=frames&amp;chunk.id=div00002&amp;toc.depth=1&amp;toc.id=&amp;brand=calisphere|ish=[[calisphere]]|nashriyot=[[University of California]]|kirish sanasi=April 9, 2017|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181001161554/http://content.cdlib.org/view?docId=hb4d5nb20m;NAAN=13030&amp;doc.view=frames&amp;chunk.id=div00002&amp;toc.depth=1&amp;toc.id=&amp;brand=calisphere|arxivsana=October 1, 2018}}&lt;/ref&gt;

Bakalavriat bitiruvchilari [[Suyuq kristalli display|LCD]] ishlab chiqaruvchisi Varitronix, Hotmail, Compaq,&lt;ref&gt;Benjamin Rosen, BS 1954{{Veb manbasi|url=http://alumni.caltech.edu/distinguished_alumni/search_results?search_text=Benjamin+Rosen|sarlavha=Distinguished Alumni Award – Benjamin M. Rosen|muallif=Caltech Alumni Association|nashriyot=Caltech Alumni Association|kirish sanasi=May 7, 2010|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110716194112/http://alumni.caltech.edu/distinguished_alumni/search_results?search_text=Benjamin+Rosen|arxivsana=July 16, 2011}}&lt;/ref&gt; MathWorks ( Matlab yaratgan) va maʼlumotlar bazasi provayderi Imply,&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Leadership|url=https://imply.io/leadership-team/|kirish sanasi=February 8, 2022|ish=Imply|til=en-US}}&lt;/ref&gt; kabi kompaniyalarga asos solgan. [[Intel]], TRW va notijorat taʼlim tashkiloti Exploratorium kabi kompaniyalarga asos solgan yoki hammuallif boʻlgan.

Caltech bitiruvchilari, shuningdek, Mustafo AG Abushagur (PhD 1984) [[Liviya]] Bosh vazirining oʻrinbosari va [[Liviya]] Bosh vaziri etib saylangan, Jeyms Fletcher (PhD 1948) NASAning 4 va 7–maʼmuri, Steven Koonin (PhD 1972) bilan davlat lavozimlarida ishlagan. Energetika kotibining fan boʻyicha oʻrinbosari va Regina Dugan (PhD 1993) DARPAning 19–direktori. DARPA ning 20–direktori Arati Prabhakar, shuningdek, Caltech bitiruvchisi (PhD 1984), shuningdek Charles Elachi (Phd 1971), Jet Propulsion Laboratoriyasining sobiq direktori. Arvind Virmani Hindiston hukumatining sobiq bosh iqtisodiy maslahatchisi . 2013–yilda Prezident Obama Fransiya Kordovani (PhD 1979) Milliy fan jamg‘armasi direktori va Ellen Williamsni (PhD 1982) ARPA-E direktori etib nomzod qilib ko‘rsatishini e’lon qildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://alumni.caltech.edu/articles/558|sarlavha=Ellen Williams (PhD '82) Nominated as Director of the Advanced Research Projects Agency-Energy|nashriyot=Caltech Alumni Association|arxivurl=https://web.archive.org/web/20131110231545/https://alumni.caltech.edu/articles/558|arxivsana=November 10, 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;gallery class=&quot;center&quot; widths=&quot;130&quot; heights=&quot;130&quot; caption=&quot;Notable Caltech alumni include:&quot;&gt;
Fayl:Carl anderson.1937.jpg|Nobel mukofoti laureati [[Carl David Anderson|Karl Devid Anderson]], BS 1927, PhD 1930, [[Positron|pozitron]] va [[Muon|muonning]] kashfiyotchisi
Fayl:Douglas Osheroff.jpg|Nobel mukofoti laureati [[Douglas D. Osheroff|Duglas D. Osheroff]], BS 1967
Fayl:William Shockley, Stanford University.jpg|Nobel mukofoti laureati [[William Shockley|Uilyam Shokli]], BS 1932, [[Solid state (electronics)|qattiq holat]] [[Transistor|tranzistorining]] hammuallifi, [[Silicon Valley|Silikon vodiysining]] otasi
Fayl:Edwin McMillan Nobel.jpg|Nobel mukofoti laureati [[Edwin McMillan|Edvin MakMillan]], BS 1928, MS 1929
Fayl:VernonSmith2.jpg|Nobel mukofoti laureati [[Vernon L. Smith|Vernon Smit]], BS 1949 yil
Fayl:Fernando Corbato.jpg|Turing mukofoti laureati [[Fernando J. Corbató|Fernando J. Korbato]], BS 1950
Fayl:KnuthAtOpenContentAlliance.jpg|Tyuring mukofoti laureati [[Donald Knuth|Donald Knut]], PhD 1963, algoritmlar tahlilining &quot;otasi&quot;, [[TeX]] matn terish tizimini yaratuvchisi
Fayl:John McCarthy Stanford.jpg|Tyuring mukofoti laureati [[John McCarthy (computer scientist)|Jon Makkarti]], BS 1948, [[Lisp (programming language)|Lisp]] dasturlash tili ixtirochisi
Fayl:Gordon Fullerton 1989.jpg|Astronavt [[C. Gordon Fullerton]], BS 1957, MS 1958
Fayl:Harrison H. Schmitt.jpg|Astronavt va [[United States Senate|Amerika Qo'shma Shtatlari senatori]] [[Harrison Schmitt|Xarrison Shmitt]], BS 1957, Oyda yurgan yagona geolog
Fayl:Dr Mustafa Abushagur.JPG|Liviya Bosh vaziri o'rinbosari va Liviya Bosh vaziri etib saylangan [[Mustafa A.G. Abushagur|Mustafo AG Abushagur]], PhD 1984 yil
Fayl:Tsien Hsue-shen.jpg|[[Qian Xuesen]], PhD 1939, [[JPL]] asoschisi, Xitoy raketasining &quot;otasi&quot;
Fayl:Arnold Beckman early portrait 2.65.tif|[[Arnold Orville Beckman|Arnold Orvill Bekman]], PhD 1928, [[PH meter|pH o'lchagich]] ixtirochisi, [[Beckman Instruments]] va [[Arnold and Mabel Beckman Foundation|Arnold va Mabel Bekman fondi asoschisi]]
Fayl:Gordon Moore.jpg|[[Gordon Moore|Gordon Mur]], PhD 1954, [[Intel]] asoschilaridan biri
Fayl:Carver Mead at CHM Apr-2005.jpg|[[National Medal of Technology|Milliy texnologiya medali]] laureati [[Carver Mead|Karver Mead]], BS 1956, MS 1957, PhD 1960
Fayl:Benoit Mandelbrot mg 1804b.jpg|[[Benoit Mandelbrot]], MS 1948, muhandislik 1949, [[Fractal geometry|fraktal geometriyaning]] otasi, [[Mandelbrot set|Mandelbrot to'plamining]] nomi
Fayl:Charlie Munger (cropped).jpg|[[Charlie Munger|Charli Munger]], Caltechda [[Meteorology|meteorologiya]] bo'yicha tahsil olgan, investor, [[Berkshire Hathaway]] vitse-prezidenti
Fayl:Frank Capra.JPG|[[Frank Capra|Frank Kapra]], BS Kimyo muhandisligi 1918 (Kaltek &quot;Throop instituti&quot; sifatida tanilgan paytda);  rejissyorlik va prodyuserlik sohasida oltita [[Academy Awards|Akademiya mukofoti]] sovrindori; ''[[It's a Wonderful Life|Bu ajoyib hayot filmining]]'' prodyuseri va rejissyori
Fayl:Kip Thorne at Caltech.jpg|Nobel mukofoti laureati [[Kip Thorne|Kip Torn]], BS 1962, gravitatsiya fizikasi va astrofizika sohasidagi ulkan hissasi va [[LIGO]] asoschisi sifatida tanilgan
Fayl:Stephen Wolfram PR.jpg|[[Stephen Wolfram|Stiven Volfram]], PhD 1979, [[Mathematica]] va [[Wolfram Alpha]] yaratuvchisi; 1981 yilda birinchi [[MacArthur Fellows|MacArtur stipendiatlaridan]] biri
Fayl:Stanislav Smirnov.jpg|[[Stanislav Smirnov]], PhD 1996, 2010 [[Statistical physics|Statistik fizikaning]] matematik asoslari, xususan chekli panjara modellari bo'yicha ishi uchun [[Fields Medal|Fields medali]] sovrindori
Fayl:France A. Córdova official photo.jpg|[[France A. Córdova|Fransiya A. Kordova]], PhD 1978, astrofizik va [[National Science Foundation|Milliy fan fondining]] 14-direktori
Fayl:Eric Betzig.jpg|Nobel mukofoti laureati [[Eric Betzig|Erik Betzig]], BS 1983, [[Fluorescence microscopy|floresan mikroskopiya]] va [[Photoactivated localization microscopy|fotoaktivlashtirilgan lokalizatsiya mikroskopiyasidagi]] ishi bilan tanilgan
&lt;/gallery&gt;

==== Prezidentlar ====

* Jeyms Avgustin Braun Sherer (1908–1920) (nom oʻzgarishidan oldin Throop texnologiya kolleji prezidenti)
* [[Robert Andrews Millikan|Robert A. Millikan]] (1921–1945), eksperimental fizik, fizika boʻyicha 1923–yil uchun Nobel mukofoti laureati (uning rasmiy unvoni &quot;Ijroiya kengashi raisi&quot; edi)
* Li A. Dubrij (1946–1969), eksperimental fizik (birinchi marta rasman prezident unvoniga ega boʻlgan)
* [[Harold Brown|Garold Braun]] (1969–1977), fizik va davlat xizmatchisi ( [[Jimmy Carter|Jimmi Karter]] boshqaruvida Qoʻshma Shtatlar Mudofaa vaziri lavozimini egallash uchun Caltechni tark etdi)
* Robert F. Kristi (1977–1978), astrofizik (prezident vazifasini bajaruvchi)
* Marvin L. Goldberger (1978–1987), nazariy fizik (chapda Ilgʻor tadqiqotlar instituti direktori lavozimida ishlagan)
* Tomas E. Everxart (1987–1997), eksperimental fizik
* Devid Baltimor (1997–2006), molekulyar biolog, 1975–yil uchun fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureati
* Jan-Lu Chameau (2006–2013), qurilish muhandisi va taʼlim maʼmuri ( Qirol Abdulla Fan va Texnologiya Universiteti-ning prezidenti lavozimida ishlagan)
* Tomas F. Rosenbaum (2014–), kondensatsiyalangan fizik va administrator

== Caltech startaplari ==
Yillar davomida Caltech oʻz devorlarida ishlab chiqilgan texnologiyalarni tijoratlashtirishga faol yordam berdi. Texnologiyalar transferi va korporativ sheriklik idorasi orqali&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.innovation.caltech.edu/|sarlavha=Office of Technology Transfer &amp; Corporate Partnerships|kirish sanasi=November 18, 2018|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181118135544/http://www.innovation.caltech.edu/|arxivsana=November 18, 2018}}&lt;/ref&gt; ilmiy yutuqlar fotovoltaik, radiochastota identifikatsiyasi (RFID), [[Yarimoʻtkazgich|yarimoʻtkazgichlar]], giperspektral tasvirlar, [[Elektronika|elektron]] texnologiyalar, [[Elektronika|qurilmalar]], [[Proteinlar|oqsil]] dizayni, qattiq holat kuchaytirgichlari va boshqalar kabi ilmiy bilan bogʻliq turli sohalarda koʻplab texnologiyalarni oʻtkazishga olib keldi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://universityspinoff.wordpress.com/|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100507102529/http://universityspinoff.wordpress.com/|arxivsana=May 7, 2010|sarlavha=University Spinoffs|ish=University Spinoffs}}&lt;/ref&gt; Caltechdan Contour Energy Systems, [[Impinj]], Fulcrum Microsystems, Nanosys, Inc., Photon etc., Xencor va Wavestream Wireless&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://innovation.caltech.edu/startups|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150106103032/http://innovation.caltech.edu/startups|arxivsana=January 6, 2015|sarlavha=OTTCP's Startups Map}}&lt;/ref&gt; kabi kompaniyalar paydo boʻldi.

== Ommaviy axborot vositalarida va ommaviy madaniyatda ==
Televizorda u muhim rol oʻynaydi va ''[[The Big Bang Theory|&quot;Katta portlash nazariyasi]]'' &quot; sitcomidagi toʻrtta erkak va bitta ayol bosh qahramonning ish joyidir. Caltech, shuningdek, ''Numb3rs''-dagi Kaliforniya Fanlar Instituti uchun ilhom manbai va tez-tez film joylashuvidir. Filmda ''Dunyolar urushi'' va ''Haqiqiy daho''ning Tinch okeani texnologiyasi Caltechga asoslangan. Badiiy adabiyotda 2007–yilda ikkita hujjatli film Caltech: ''Curious'', tadqiqotchilari&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.thirteen.org/curious/|sarlavha=&quot;CURIOUS&quot; from Thirteen/WNET|nashriyot=[[WNET|Thirteen.org]]|kirish sanasi=October 13, 2009|arxivurl=https://web.archive.org/web/20091005183716/http://www.thirteen.org/curious/|arxivsana=October 5, 2009}}&lt;/ref&gt;  va ''Quantum Hoops'', uning erkaklar basketbol jamoasining jihatlarini oʻrganadi.

Los-Anjelesdagi joylashuvini hisobga olgan holda, institut hududi koʻpincha filmlar va televideniyedagi qisqa sahnalarga mezbonlik qiladi. Athenaeum ovqatlanish klubi ''Beverli-Xillz politsiyasi'' seriyasida, ''X-Files'', ''Haqiqiy romantika'' va ''Gʼarbiy qanotda'' paydo boʻladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.movie-locations.com/movies/b/bevhills.html|sarlavha=Film locations for Beverly Hills Cop|nashriyot=Movie-locations.com|kirish sanasi=October 13, 2009|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100103131033/http://movie-locations.com/movies/b/bevhills.html|arxivsana=January 3, 2010}}&lt;/ref&gt;

== Yana qarang ==

* Muhandislik taʼlimi
* AQSh-Xitoy universiteti prezidentlari davra suhbati

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* {{Rasmiy sayt|https://www.caltech.edu}}
* [http://www.gocaltech.com Official athletics website]

[[Turkum:Kaliforniya texnologiya instituti]]
[[Turkum:San-Gabriel vodiysi]]
[[Turkum:1891–yilda tashkil etilgan taʼlim muassasalari]]
[[Turkum:Kaliforniyadagi xususiy universitetlar va kollejlar]]
[[Turkum:Qoʻshma Shtatlardagi texnologik universitetlar]]
[[Turkum:Pasadenada taʼlim]]</text>
      <sha1>anxjfiqh8o1ei7t6egtb6douyabpxsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Panjwayi tumani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765998</id>
    <revision>
      <id>6273187</id>
      <parentid>6127981</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>151706</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:130403-A-CE099-001.jpg]] → [[File:An Afghan Police Headquarters - 130403-A-CE099-001.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name</comment>
      <origin>6273187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6353" sha1="sugdmez3t2d8uo4na5te6oadss5ew16" xml:space="preserve">[[Fayl:Districts of Kandahar as of January 2004.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Districts of Kandahar as of January 2004.png/200px-Districts of Kandahar as of January 2004.png|thumb|200x200px| 2004 yilgacha Qandahor viloyati tumanlari, toʻq yashil rangda Panjvay bilan]]
'''Panjvayi''' ( {{Lang-ps|پنجوايي}}   ; '''Panjwaye''', '''Panjwaii''', '''Panjway''', '''Panjawyi''', '''Panjwa'i''' yoki '''Panjwai''' ) [[Afgʻoniston|Afg'onistonning]] [[Qandahor viloyati|Qandahor viloyatidagi]] tumandir . U taxminan {{Convert|35|km|mi}} [[Qandahor|Qandahordan]] g'arbiy. Tuman janubi-g'arbda [[Hilmand viloyati]], g'arbda Mayvand, shimolda [[Zari tumani|Jari tumani]] [[Maiwand tumani|,]] sharqda [[Arghandab tumani, Qandahor|Arg'andab]], [[Kandahar tumani|Qandahor]] va [[Daman Tumani, Afghanistan|Daman]] tumanlari va janubda Reg tumani bilan chegaradosh. Panjvayi 2004-yilda uning shimoliy qismidan, Argʻandab daryosining shimoliy tomonida, hozir shimoliy chegarani tashkil etuvchi Jari tumani tashkil etilganda&lt;ref name=&quot;LittleAmerica&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Chandrasekaran|first=Rajiv|authorlink=Rajiv Chandrasekaran|title=Little America: The War Within the War for Afghanistan|url=https://archive.org/details/littleamericawar0000chan_e6d6|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=1408831201|page=[https://archive.org/details/littleamericawar0000chan_e6d6/page/281 281]}}&lt;/ref&gt; hajmi qisqardi.

Tuman markazi — Bozori-Panjvayi tumanning shimoliy qismida, Argʻandab daryosi boʻyida joylashgan. 2006 yilda tuman aholisi 77,2 ming kishini tashkil etdi, ularning aksariyati dehqonlar va maktablar mavjud emasligi sababli o'qimishlari past. Hudud Hilmand va Arg'andab vodiysi ma'muriyati tomonidan sug'oriladi.&lt;ref name=&quot;clapp&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA518306|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130408130704/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA518306|arxivsana=April 8, 2013|format=PDF|sarlavha=The Helmand Valley Project in Afghanistan: A.I.D. Evaluation Special Study No. 18|ish=C. Clapp-Wicek &amp; E. Baldwin, U.S. Agency for International Development|sana=December 1983}}&lt;/ref&gt;

== Afg'onistondagi urush ==
[[Fayl:An Afghan Police Headquarters - 130403-A-CE099-001.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/130403-A-CE099-001.jpg/220px-130403-A-CE099-001.jpg|thumb| [[Afgʻoniston milliy politsiyasi|Afg'oniston milliy politsiyasining]] Panjvayidagi shtab-kvartirasi]]
Panjvayi [[Afg'onistondagi urush (2001–2021)|Afg'onistondagi urush]] paytida uzluksiz janglar va qo'lbola portlovchi qurilmalarni joylashtirish joyi boʻlgan, Kanada kuchlarining asosiy qismi ushbu tumandan olingan. Bu Kanada kuchlari va [[Tolibon]] jangchilari ishtirokidagi Panjvayi jangi va ISAF Meduza operatsiyasi teatri, 2006 yil sentyabr. [[NATO]] 500 dan ortiq Tolibon isyonchilarini yo'q qilganini da'vo qilmoqda.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://news.monstersandcritics.com/southasia/article_1209201.php/Two_journalists_NATO_soldier_killed_in_Afghanistan|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=2006-10-07|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070929131244/http://news.monstersandcritics.com/southasia/article_1209201.php/Two_journalists_NATO_soldier_killed_in_Afghanistan|arxivsana=2007-09-29}}&lt;/ref&gt;

2009-yilda AQShning kuchayishi natijasida ISAF kuchlarining koʻpayishi Panjvayida qoʻshinlar zichligini oshirdi, natijada Afgʻoniston hukumati va xalqaro kuchlar nomidan operatsiya oʻtkazish va Tolibonning sobiq isteʼdodlari, xususan, Shoxdagi qishloqlarga kirib borish qobiliyatini oshirdi. Mushan, Nejat, Talokan, Spervan Ghar va Zangobod kabi Panjvayi&quot;. Bu qishloqlar “Tolibonning tug‘ilgan joyi” hisoblanib, NATO kuchlari uchun Afg‘onistonning eng xavfli hududlaridan biri sifatida ko‘rilgan. 2009-yil 16-noyabrda Kanada qo‘shinlari Qandahor shahrining janubi-g‘arbidagi Tolibon nazoratidagi Hoji Baba qishlog‘ini egallab oldi.&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Montpetit |first=Jonathan |date=November 19, 2009 |title=Cat-and-mouse game in Haji Baba |publisher=Toronto Sun |url=https://www.thestar.com/news/canada/cat-and-mouse-game-in-haji-baba/article_9ca606f3-bc73-57a5-8b7d-2bb04e347457.html}}&lt;/ref&gt;

Qandahor qirg‘ini 2012-yil 11-mart, yakshanba kuni ertalab soat 3:00 atrofida, [[Fort Lewis|Lyuis-Makkord qo‘shma bazasidan]] ( [[Vashington shtati|Vashingtonda]] ) 38 yoshli AQSh armiyasi shtab-kvartirasi serjanti Robert Beylz ikki alohida qishloqda uyma-uy yurganida sodir bo‘lgan. tumanda ( Balandi va Alokzay ) 16 nafar tinch aholini, jumladan 9 nafar bolani o'ldirgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/03/11/afghanistan-shootings-us-soldier_n_1337636.html?1331486680&amp;icid=maing-grid7%7Cmain5%7Cdl1%7Csec1_lnk2%26pLid%3D142572|sarlavha=U.S. Soldier Opens Fire On Civilians In Afghanistan|sana=11 March 2012|ish=The Huffington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/03/16/10722498-nbc-news-us-soldier-suspected-in-afghanistan-massacre-identified|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=2012-03-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120317012647/http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/03/16/10722498-nbc-news-us-soldier-suspected-in-afghanistan-massacre-identified|arxivsana=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;

Tolibon tumanda sezilarli psixologik va jismoniy mavjudligini saqlab qoldi va 2021 yil 10 iyulda [[Tolibon hujumi (2021)|Tolibonning 2021 yilgi hujumi]] paytida uni qaytarib oldi.&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=10 July 2021 |title=The fall of Panjwaii casts a long shadow over Canada's Afghan war veterans |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/politics/afghan-taliban-panjwaii-canadian-troops-1.6096806 |access-date=10 July 2021}}&lt;/ref&gt;

== Aholi punktlari ==

* Alkozai
* Balandi
* Bozori Panjvayi
* Najiban
* Zangobod

== Yana qarang ==

* Xosrov Sofla
* Tarok Kolache

== Manbalar ==

== Havolalar ==

* [https://wayback.archive-it.org/all/20070705062647/http://www.aims.org.af/maps/district/kandahar/panjwayi.pdf AIMS tuman xaritasi], 2004 yil yanvar, Jari tumani yaratilishidan oldin
* [https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Zhari_Panjwai_ISAFops_SeptOct%20copy_0.gif Jari tumani bo'linganidan keyin xarita]{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Urushni o'rganish instituti
{{Tashqi havolalar}}</text>
      <sha1>sugdmez3t2d8uo4na5te6oadss5ew16</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273195</id>
      <parentid>6273187</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>204</id>
      </contributor>
      <comment>[[Tasvir:130403-A-CE099-001.jpg]] [[Tasvir:An_Afghan_Police_Headquarters_-_130403-A-CE099-001.jpg]] bilan almashtirildi ([[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] tomonidan; [[:c:COM:FR|File renamed]]: more descriptive name tufayli).</comment>
      <origin>6273195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6385" sha1="1itiibvsjychlj1zxnkg8qjkzafugd0" xml:space="preserve">[[Fayl:Districts of Kandahar as of January 2004.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Districts of Kandahar as of January 2004.png/200px-Districts of Kandahar as of January 2004.png|thumb|200x200px| 2004 yilgacha Qandahor viloyati tumanlari, toʻq yashil rangda Panjvay bilan]]
'''Panjvayi''' ( {{Lang-ps|پنجوايي}}   ; '''Panjwaye''', '''Panjwaii''', '''Panjway''', '''Panjawyi''', '''Panjwa'i''' yoki '''Panjwai''' ) [[Afgʻoniston|Afg'onistonning]] [[Qandahor viloyati|Qandahor viloyatidagi]] tumandir . U taxminan {{Convert|35|km|mi}} [[Qandahor|Qandahordan]] g'arbiy. Tuman janubi-g'arbda [[Hilmand viloyati]], g'arbda Mayvand, shimolda [[Zari tumani|Jari tumani]] [[Maiwand tumani|,]] sharqda [[Arghandab tumani, Qandahor|Arg'andab]], [[Kandahar tumani|Qandahor]] va [[Daman Tumani, Afghanistan|Daman]] tumanlari va janubda Reg tumani bilan chegaradosh. Panjvayi 2004-yilda uning shimoliy qismidan, Argʻandab daryosining shimoliy tomonida, hozir shimoliy chegarani tashkil etuvchi Jari tumani tashkil etilganda&lt;ref name=&quot;LittleAmerica&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Chandrasekaran|first=Rajiv|authorlink=Rajiv Chandrasekaran|title=Little America: The War Within the War for Afghanistan|url=https://archive.org/details/littleamericawar0000chan_e6d6|date=2013|publisher=Bloomsbury|location=London|isbn=1408831201|page=[https://archive.org/details/littleamericawar0000chan_e6d6/page/281 281]}}&lt;/ref&gt; hajmi qisqardi.

Tuman markazi — Bozori-Panjvayi tumanning shimoliy qismida, Argʻandab daryosi boʻyida joylashgan. 2006 yilda tuman aholisi 77,2 ming kishini tashkil etdi, ularning aksariyati dehqonlar va maktablar mavjud emasligi sababli o'qimishlari past. Hudud Hilmand va Arg'andab vodiysi ma'muriyati tomonidan sug'oriladi.&lt;ref name=&quot;clapp&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA518306|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130408130704/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA518306|arxivsana=April 8, 2013|format=PDF|sarlavha=The Helmand Valley Project in Afghanistan: A.I.D. Evaluation Special Study No. 18|ish=C. Clapp-Wicek &amp; E. Baldwin, U.S. Agency for International Development|sana=December 1983}}&lt;/ref&gt;

== Afg'onistondagi urush ==
[[Fayl:An Afghan Police Headquarters - 130403-A-CE099-001.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/An Afghan Police Headquarters - 130403-A-CE099-001.jpg/220px-130403-A-CE099-001.jpg|thumb| [[Afgʻoniston milliy politsiyasi|Afg'oniston milliy politsiyasining]] Panjvayidagi shtab-kvartirasi]]
Panjvayi [[Afg'onistondagi urush (2001–2021)|Afg'onistondagi urush]] paytida uzluksiz janglar va qo'lbola portlovchi qurilmalarni joylashtirish joyi boʻlgan, Kanada kuchlarining asosiy qismi ushbu tumandan olingan. Bu Kanada kuchlari va [[Tolibon]] jangchilari ishtirokidagi Panjvayi jangi va ISAF Meduza operatsiyasi teatri, 2006 yil sentyabr. [[NATO]] 500 dan ortiq Tolibon isyonchilarini yo'q qilganini da'vo qilmoqda.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://news.monstersandcritics.com/southasia/article_1209201.php/Two_journalists_NATO_soldier_killed_in_Afghanistan|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=2006-10-07|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070929131244/http://news.monstersandcritics.com/southasia/article_1209201.php/Two_journalists_NATO_soldier_killed_in_Afghanistan|arxivsana=2007-09-29}}&lt;/ref&gt;

2009-yilda AQShning kuchayishi natijasida ISAF kuchlarining koʻpayishi Panjvayida qoʻshinlar zichligini oshirdi, natijada Afgʻoniston hukumati va xalqaro kuchlar nomidan operatsiya oʻtkazish va Tolibonning sobiq isteʼdodlari, xususan, Shoxdagi qishloqlarga kirib borish qobiliyatini oshirdi. Mushan, Nejat, Talokan, Spervan Ghar va Zangobod kabi Panjvayi&quot;. Bu qishloqlar “Tolibonning tug‘ilgan joyi” hisoblanib, NATO kuchlari uchun Afg‘onistonning eng xavfli hududlaridan biri sifatida ko‘rilgan. 2009-yil 16-noyabrda Kanada qo‘shinlari Qandahor shahrining janubi-g‘arbidagi Tolibon nazoratidagi Hoji Baba qishlog‘ini egallab oldi.&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Montpetit |first=Jonathan |date=November 19, 2009 |title=Cat-and-mouse game in Haji Baba |publisher=Toronto Sun |url=https://www.thestar.com/news/canada/cat-and-mouse-game-in-haji-baba/article_9ca606f3-bc73-57a5-8b7d-2bb04e347457.html}}&lt;/ref&gt;

Qandahor qirg‘ini 2012-yil 11-mart, yakshanba kuni ertalab soat 3:00 atrofida, [[Fort Lewis|Lyuis-Makkord qo‘shma bazasidan]] ( [[Vashington shtati|Vashingtonda]] ) 38 yoshli AQSh armiyasi shtab-kvartirasi serjanti Robert Beylz ikki alohida qishloqda uyma-uy yurganida sodir bo‘lgan. tumanda ( Balandi va Alokzay ) 16 nafar tinch aholini, jumladan 9 nafar bolani o'ldirgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/03/11/afghanistan-shootings-us-soldier_n_1337636.html?1331486680&amp;icid=maing-grid7%7Cmain5%7Cdl1%7Csec1_lnk2%26pLid%3D142572|sarlavha=U.S. Soldier Opens Fire On Civilians In Afghanistan|sana=11 March 2012|ish=The Huffington Post}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/03/16/10722498-nbc-news-us-soldier-suspected-in-afghanistan-massacre-identified|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=2012-03-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120317012647/http://worldnews.msnbc.msn.com/_news/2012/03/16/10722498-nbc-news-us-soldier-suspected-in-afghanistan-massacre-identified|arxivsana=2012-03-17}}&lt;/ref&gt;

Tolibon tumanda sezilarli psixologik va jismoniy mavjudligini saqlab qoldi va 2021 yil 10 iyulda [[Tolibon hujumi (2021)|Tolibonning 2021 yilgi hujumi]] paytida uni qaytarib oldi.&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=10 July 2021 |title=The fall of Panjwaii casts a long shadow over Canada's Afghan war veterans |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/politics/afghan-taliban-panjwaii-canadian-troops-1.6096806 |access-date=10 July 2021}}&lt;/ref&gt;

== Aholi punktlari ==

* Alkozai
* Balandi
* Bozori Panjvayi
* Najiban
* Zangobod

== Yana qarang ==

* Xosrov Sofla
* Tarok Kolache

== Manbalar ==

== Havolalar ==

* [https://wayback.archive-it.org/all/20070705062647/http://www.aims.org.af/maps/district/kandahar/panjwayi.pdf AIMS tuman xaritasi], 2004 yil yanvar, Jari tumani yaratilishidan oldin
* [https://www.understandingwar.org/sites/default/files/Zhari_Panjwai_ISAFops_SeptOct%20copy_0.gif Jari tumani bo'linganidan keyin xarita]{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Urushni o'rganish instituti
{{Tashqi havolalar}}</text>
      <sha1>1itiibvsjychlj1zxnkg8qjkzafugd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kim Stolz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769436</id>
    <revision>
      <id>6273203</id>
      <parentid>5420298</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T22:29:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1244" sha1="8fqotwd4x7n8l12naz1z4so7y3vhp87" xml:space="preserve">[[Fayl:Kim Stolz.jpg|thumb]]
'''Kimberly Lynn „Kim“ Stolz''' ([[1983-yil]] [[8-iyun]]) — [[Amerikaliklar|amerikalik]] [[Model (shaxs)|model]], televizion shaxs, muallif va moliyaviy direktor&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2012-09-13 |title=Out100: Kim Stolz &amp;#124; Out Magazine |publisher=Out.com |url=http://www.out.com/out-exclusives/out100-2012/2012/11/12/out100-kim-stolz |access-date=2013-12-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes.com&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Rosenblum |first=Constance |date=October 11, 2009 |title=A Hand-Me-Down Home |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/10/11/realestate/11habi.html}}&lt;/ref&gt;. 

2014-yil 24-iyun kuni Stolz oʻzining “ ''Sobiq doʻstligimni yoʻq qilish'': ''va men hech qachon qilmaydigan boshqa narsalar''” nomli birinchi kitobini nashr etdi .

== Manbalar ==
{{Manbalar|2}}

== Havolalar ==

* [https://web.archive.org/web/20090102061151/http://www.mtv.com/news/correspondents/stolz/bio.jhtml Kim Stolz] at MTV
* [http://www.fashionwelike.com/my-style-kim-stolz Kim Stolz Interview]{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Stub}}
[[Turkum:Amerikalik ayol modellar]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1983-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>8fqotwd4x7n8l12naz1z4so7y3vhp87</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autizm spektri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772986</id>
    <revision>
      <id>6273270</id>
      <parentid>6217285</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217573" sha1="hi0wj4a5on4lijeyu52f32cdkjjqb3b" xml:space="preserve">{{Tibbiy holat bilgiqutisi
| nomi            = {{cslist|Autizm spektri buzilishi}}
| tasvir = Autism-stacking-cans 2nd edit.jpg
| izoh = Idishlarni ustma-ust terayotgan bola
| soha = [[Psixiatriya]], [[Klinik psixologiya]], [[Pediatriya]], [[okkupatsion meditsina]]
| belgilari = Buyumlarni takroriy ravishda ketma-ket joylashtirish yoki ustma-ust terishning autizmda namoyon boʻlishi&lt;br /&gt;Ijtimoiy oʻzaro taʼsir, ogʻzaki va ogʻzaki boʻlmagan muloqotdagi farqlar, kuchli qiziqishlar va takrorlanuvchi xatti-harakatlarning mavjudligi&lt;ref name=&quot;EPS-2022&quot;&gt;{{jurnal manbasi | vauthors = Bonati M, Cartabia M, Clavenna A | title = Still too much delay in recognition of autism spectrum disorder | journal = Epidemiology and Psychiatric Sciences | volume = 31 | issue = e1 | pages = e1 | date = January 2022 | pmid = 35012703 | pmc = 8786613 | doi = 10.1017/S2045796021000822 | s2cid = 245851335 | oclc = 727338545 | publisher = [[Cambridge University Press]] | lccn = 2011243374 | doi-access = free |issn=2045-7960}}&lt;/ref&gt;
| boshlanish vaqti = &lt;!--[[Anxiety disorder|anxiety]],&lt;ref name=&quot;EPS-2022&quot;/&gt; [[Stress (biology)|stress]],&lt;ref name=&quot;EPS-2022&quot;/&gt; [[bullying]],&lt;ref name=&quot;EPS-2022&quot;/&gt; [[self-harm]]|onset=erta bolalik davri|onset_always=|duration=umr davomida|causes=koʻp faktorli koʻplab noaniq omillar|risks=Oila tarixi, maʼlum genetik sharoitlar, keksa ota-onalik holatlari, maʼlum dori-darmonlar, perinatal va neonatal sogʻliq muammolari|diagnosis=Xulq-atvor va rivojlanishning klinik kuzatuvi va malakali mutaxassislar jamoasi (shu jumladan, klinik psixologlar, neyropsixologlar, pediatrlar va nutq patologlari) tomonidan oʻtkazilgan keng qamrovli diagnostika testlarining kombinatsiyasi asosida.|differential=[[Intellektual nogironlik]], [[vahima sindromi]], [[depressiya]], [[Retta sindromi]], [[diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi]], [[selektiv mutizm]], [[shizofreniya]]|management=[[nutq terapiyasi]], [[okkupatsion terapiya]], [[xulq-atvor terapiyasi]], psixotrop davolov choralari|prognosis=|frequency=[[Amerika Qo'shma Shtatlari]]da har 44 boladan 1 nafari (2.3 %)
dunyo boʻylab har 100 nafar boladan 1 tasi}} --&gt;
| davomiyligi = umr davomida
| sabablari = koʻp faktorli noaniq omillar
| tashxis =
| differensial tashxis = Xulq-atvor va rivojlanishning klinik kuzatuvi va malakali mutaxassislar jamoasi (shu jumladan, klinik psixologlar, neyropsixologlar, pediatrlar va nutq patologlari) tomonidan oʻtkazilgan keng qamrovli diagnostika testlarining kombinatsiyasi asosida
| davolash = [[nutq terapiyasi]], [[okkupatsion terapiya]], [[xulq-atvor terapiyasi]], psixotrop davolov choralari
| dorilar =
| prognoz =
| takrorlanishi = [[Amerika Qo'shma Shtatlari]]da har 44 boladan 1 nafari (2.3 %)
dunyo boʻylab har 100 nafar boladan 1 tasi
| oʻlim =
}}
'''Autizm spektri''' – bu odatda, [[ijtimoiy munosabatlar]] va [[muloqotdagi qiyinchiliklar]], [[takrorlanadigan xatti-harakatlar]], [[cheklangan qiziqishlar]] va [[hissiy stimullar]]ga gʻayrioddiy javoblar bilan tavsiflangan bir qator neyrorivojlanish xastaliklari. Bu tushuncha odatiy foydalanishda '''autizm,''' professional tashxis kontekstida '''autizm spektri buzilishi''' ({{lang-en|autism spectrum disorder, ASD}}) deb ataladi. Ammo ikkinchi atama neyroxilma-xillik tarafdorlari, tadqiqotchilar va koʻplab autistik odamlar oʻrtasida ''buzilish'' soʻzidan foydalanilganligi va uning diagnostik kontekstdan tashqarida foydaliligi haqidagi savollar tufayli bahsli boʻlib qolmoqda&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Dwyer|first1=Patrick|last2=Ryan|first2=Jacalyn G|last3=Williams|first3=Zachary J|last4=Gassner|first4=Dena L|title=First Do No Harm: Suggestions Regarding Respectful Autism Language|journal=Pediatrics|publisher=American Academy of Pediatrics (AAP)|volume=149|issue=Supplement 4|date=1 April 2022|issn=0031-4005|doi=10.1542/peds.2020-049437n|url=https://publications.aap.org/pediatrics/article/149/Supplement%204/e2020049437N/185653/First-Do-No-Harm-Suggestions-Regarding-Respectful|access-date=2022-07-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=https://www.liebertpub.com/doi/full/10.1089/aut.2020.0014|doi=10.1089/aut.2020.0014|title=Avoiding Ableist Language: Suggestions for Autism Researchers|year=2021|last=Bottema-Beutel|first1=Kristen|last2=Kapp|first2=Steven K.|last3=Lester|first3=Jessica Nina|last4=Sasson|first4=Noah J.|last5=Hand|first5=Brittany N.|journal=Autism in Adulthood|volume=3|pages=18–29}}&lt;/ref&gt;.

Spektr buzilishi – bu autistik odam oʻta noodatiy tarzda amalga oshirishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlar majmui: mazkur spektr buzilishi guruhiga mansub har qanday odam u bilan bogʻliq boʻlgan xususiyatlarning hammasini emas, baʼzilarini u yoki bu darajada namoyon qilishi mumkin. Turli xil autistik odamlar hayratlanarli darajada turli xil xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin va bu xususiyatlar turli vaqtlarda turlicha namoyon boʻladi&lt;ref name=&quot;Wing 2011&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism spectrum disorders in the DSM-V: better or worse than the DSM-IV?|journal=Research in Developmental Disabilities|publisher=Elsevier|issn=0891-4222|volume=32|issue=2|pages=768–773|date=2011-03-01|pmid=21208775|doi=10.1016/j.ridd.2010.11.003}}&lt;/ref&gt;. Tarixan autizm spektri turli kichik toifalarga boʻlingan, ammo bu boʻlinishlarning haqiqiyligi koʻpchilik tomonidan soʻroq ostiga olingan&lt;ref name=&quot;Wing 2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;The Diagnosis of Autism: From Kanne&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The Diagnosis of Autism: From Kanner to DSM-III to DSM-5 and Beyond|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=51|issue=12|pages=4253–4270|date=December 2021|pmid=33624215|pmc=8531066|doi=10.1007/s10803-021-04904-1}}&lt;/ref&gt; va hozir ingliz tilidagi asosiy diagnostika qoʻllanmalarining eng soʻnggi nashrlari, xususan, ''&quot;Ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistik qoʻllanmasi''&quot; (DSM-5-TR, 2022-yilda nashr etilgan) va „''Xalqaro kasalliklar tasnifi“ning'' (ICD-11, 2021-yilda&lt;ref name=&quot;WHO 2021&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.who.int/news/item/18-06-2018-who-releases-new-international-classification-of-diseases-(icd-11)|sarlavha=WHO releases new International Classification of Diseases (ICD 11)|ish=World Health Organisation|kirish sanasi=29 October 2021}}&lt;/ref&gt; chop etilgan) har ikkalasi ham ASDni yagona kasallik sifatida koʻrsatadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Innovations and changes in the ICD-11 classification of mental, behavioural and neurodevelopmental disorders|journal=World Psychiatry|volume=18|issue=1|pages=3–19|date=February 2019|pmid=30600616|pmc=6313247|doi=10.1002/wps.20611}}&lt;/ref&gt;.

„Buzilish“ atamasining xolisligi haqidagi xavotirlarni hisobga olgan holda&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Disability, Diversity, and Autism: Philosophical Perspectives on Health|journal=The New Bioethics|volume=22|issue=1|pages=56–70|date=April 2016|pmid=28219280|doi=10.1080/20502877.2016.1151256}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pellicano&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Annual Research Review: Shifting from 'normal science' to neurodiversity in autism science|issn=0021-9630|oclc=01307942|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|volume=63|issue=4|pages=381–396|date=April 2022|pmid=34730840|doi=10.1111/jcpp.13534}}&lt;/ref&gt; koʻplab manbalar „''autizm''“ atamasini qoʻshimcha soʻzlarsiz ishlatishni afzal koʻradilar, chunki bu turli nuqtai nazarga ega odamlar orasida eng kam bahsli atama&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=https://osf.io/preprints/metaarxiv/k7a9p/|date=20 June 2022|doi=10.31222/osf.io/k7a9p|title=Bridging Neurodiversity and Open Scholarship: How Shared Values Can Guide Best Practices for Research Integrity, Social Justice, and Principled Education|last=Elsherif|first1=Mahmoud Medhat|last2=Middleton|first2=Sara Lil|last3=Phan|first3=Jenny Mai|last4=Azevedo|first4=Flavio|last5=Iley|first5=Bethan Joan|last6=Grose-Hodge|first6=Magdalena|last7=Tyler|first7=Samantha Lily|last8=Kapp|first8=Steven K.|last9=Gourdon-Kanhukamwe|first9=Amélie}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Autism: a new introduction to psychological theory and current debates|publisher=[[Routledge]]|others=Francesca Happé|year=2019|isbn=978-1-315-10169-9|edition=New &amp; Updated|location=Abingdon, Oxon|page=30|oclc=1073035060}}&lt;/ref&gt; hisoblanadi. Shuningdek, ([[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]]) ASD emas, balki '''autizm spektridagi kasalliklar''' ({{lang-en|autism spectrum conditions}})&lt;ref name=&quot;PLoS Biology 20133&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Subgrouping the autism 'spectrum': reflections on DSM-5|journal=PLOS Biology|volume=11|issue=4|pages=e1001544|date=April 2013|pmid=23630456|pmc=3635864|doi=10.1371/journal.pbio.1001544}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Psychiatry UK3&quot;&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=What is Autistic Spectrum Disorder/Condition (ASD/C)?|url=https://psychiatry-uk.com/autistic-spectrum-condition/|kirish sanasi=25 October 2021|ish=psychiatry-uk.com}}&lt;/ref&gt; shaklidagi qoʻllanilish holatlari ham mavjud. [[Psixiatriya]] anʼanaviy ravishda autizmni neyrorivojlanish buzilishi sifatida tasniflagan boʻlsa-da, koʻplab autistik odamlar, koʻpchilik autizm advokatlari va tadqiqotchilar autizmni kuchli, farqli va zaif tomonlari bilan neyroxilma-xillik, inson tafakkuridagi tabiiy xilma-xillik va tajribaning bir qismi deb bilishadi&lt;ref name=&quot;Pellicano&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Neuroqueer heresies: notes on the neurodiversity paradigm, autistic empowerment, and postnormal possibilities|date=2021|isbn=978-1-945955-26-6|location=Fort Worth, TX|oclc=1287945422}}&lt;/ref&gt;. Autizm huquqlarini himoya qilish harakati tomonidan ilgari surilgan bu nuqtai nazarga koʻra, autizm [[Patologiya|patologik]] holat emas, ammo bu ularning nogiron boʻlib qolmasligini yoki yuzaga keladigan sharoitlar va inson-muhitga mos kelmasligi sababli yuqori darajada qoʻllab-quvvatlashga muhtoj boʻlmasligini kafolatlamaydi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Clearing Up Some Misconceptions about Neurodiversity|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/clearing-up-some-misconceptions-about-neurodiversity/|sana=2019-06-06|arxivsana=2019-06-29|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190629190546/https://blogs.scientificamerican.com/observations/clearing-up-some-misconceptions-about-neurodiversity/|kirish sanasi=2022-03-17|nashriyot=Nature America, Inc.|ish=Scientific American Blog Network|til=en}}&lt;/ref&gt;. Autizmning nisbatan ijobiy va yaxlit koʻrinishi autistik shaxslar, [[advokat]]lar, xayriya tashkilotlari, tadqiqotchilar va amaliyotchilar oʻrtasida maʼlum darajada murosaga olib keldi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Autistic Community and the Neurodiversity Movement|chapter=My Time with Autism Speaks|date=2020|chapterurl=https://doi.org/10.1007/978-981-13-8437-0_16|pages=221–232|location=Singapore|publisher=Springer|doi=10.1007/978-981-13-8437-0_16|isbn=978-981-13-8437-0|accessdate=23 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Opar|ism=Alisa|sarlavha=In search of truce in the autism wars|url=https://www.spectrumnews.org/features/deep-dive/search-truce-autism-wars/|ish=Spectrum|nashriyot=Simons Foundation|sana=24 April 2019|kirish sanasi=9 July 2022|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190503020040/https://www.spectrumnews.org/features/deep-dive/search-truce-autism-wars/|arxivsana=3 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Opar |first=Alisa |date=6 May 2019 |title=A medical condition or just a difference? The question roils autism community. |work=The Washington Post |agency=spectrumnews.org |url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/a-medical-condition-or-just-a-difference-the-question-roils-autism-community/2019/05/03/87e26f7e-6845-11e9-8985-4cf30147bdca_story.html |access-date=23 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507220707/https://www.washingtonpost.com/national/health-science/a-medical-condition-or-just-a-difference-the-question-roils-autism-community/2019/05/03/87e26f7e-6845-11e9-8985-4cf30147bdca_story.html?utm_term=.eb57081887de |archive-date=7 May 2019 |issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;.

Autizmning sabablari toʻliq tushunilmagan, ammo bu holat [[tugʻruq]] paytida miya tuzilmalarining oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Autizm uchun rasmiy davo chorasi yoʻq, shuning uchun koʻmak usullari turlicha, masalan, ogʻzaki nutqiy qobiliyatga ega boʻlmagan autist bilan muloqotning boshqa usullarini topish va oʻrganish ustida ishlansa, ayrim autistlarning terapiyasi juda ziddiyatli boʻlgan amaliy xatti-harakatlar tahliliga qaratilgan.

Autizm bilan bogʻliq boshqa qarama-qarshiliklar ilmiy, sotsiologik, siyosiy yoki falsafiy boʻlib, ularning baʼzilari toʻrtta jihatga ega. Birinchidan, autistik odamlarning ijtimoiy-muloqotdagi qiyinchiliklari oʻziga xos asosiy nuqsonlarmi (Qarang: Saymon Baron-Koen tomonidan ishlab chiqilgan empatiyani tizimlashtirish nazariyasi)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.routledge.com/Autism-A-New-Introduction-to-Psychological-Theory-and-Current-Debate/Fletcher-Watson-Happe/p/book/9781138106123|sarlavha=Autism: A New Introduction to Psychological Theory and Current Debate}}&lt;/ref&gt; yoki ijtimoiy muloqot uslublari, idrok va tajribalaridagi nomuvofiqlik tufayli autistik va autistik boʻlmagan odamlar oʻrtasida ikki tomonlama tushunmovchilikka olib keladigan munozarali va noaniq holatmi (autistik tadqiqotchi Damien Milton tomonidan ishlab chiqilgan ikki tomonlama empatiya muammosi nazariyasiga qarang, shuningdek, soʻnggi izlanishlar autistik odamlar boshqa autizmli odamlar bilan yaxshi hamdardlik, muloqot qilish va ijtimoiylashuv xususiyatlarini namoyon qilishini koʻrsatmoqda)&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|doi=10.1177/1745691620958010|title=What do New Findings About Social Interaction in Autistic Adults Mean for Neurodevelopmental Research?|year=2021|last=Davis|first1=Rachael|last2=Crompton|first2=Catherine J.|journal=Perspectives on Psychological Science|volume=16|issue=3|pages=649–653|pmid=33560175|pmc=8114326}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/bjdp.12350|doi=10.1111/bjdp.12350|title=Autism and the double empathy problem: Implications for development and mental health|year=2021|last=Mitchell|first1=Peter|last2=Sheppard|first2=Elizabeth|last3=Cassidy|first3=Sarah|journal=British Journal of Developmental Psychology|volume=39|issue=1|pages=1–18|pmid=33393101|access-date=2022-08-11|archivedate=2022-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306010308/https://bpspsychub.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/bjdp.12350}}&lt;/ref&gt; yoki ikkala omilning kombinatsiyasi. Bundan tashqari, olimlar hali ham autizmning asosiy keltirib chiqaruvchi sababi nima boʻlganini aniqlashga harakat qilmoqdalar; bu asosan [[Genetika|genetik omil]] bilan bogʻliq deb ishoniladi, lekin inson rivojlanishida koʻplab genlar ishtirok etadi va, shuningdek, atrof-muhit omillari ham ahamiyat kasb etishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Annual Research Review: The role of the environment in the developmental psychopathology of autism spectrum condition|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|issn=0021-9630|oclc=01307942|volume=57|issue=3|pages=271–292|date=March 2016|pmid=26782158|doi=10.1111/jcpp.12501}}&lt;/ref&gt;. Nima uchun autizm odatda [[Diqqat yetishmasligi va giperaktivligi sindromi|diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi (ADHD – attention deficit hyperactivity disorder)]], [[Oligofreniya|aqliy zaiflik]], [[epilepsiya]] va boshqa bir qator kasalliklar bilan yondosh shaklda uchrashi maʼlum emas. Autizm spektrining bir qismi sifatida nimani kiritish kerakligi, autizmning mazmunli kichik turlari mavjudligi&lt;ref name=&quot;The Diagnosis of Autism: From Kanne&quot;/&gt; va aholining keng qatlamlarida autizm bilan bogʻliq xususiyatlarning ahamiyati haqida doimiy kelishmovchiliklar mavjud&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Autism Spectrum Disorders|url=https://archive.org/details/autismspectrumdi0000unse_e9o3|chapter=The Broad Autism Phenotype|year=2011|pages=457–476|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-996521-2|language=en-US|doi=10.1093/med/9780195371826.003.0031}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Correction to: The essence of autism: fact or artefact?|journal=Molecular Psychiatry|volume=26|issue=11|page=7069|date=November 2021|pmid=34697454|doi=10.1038/s41380-021-01057-6}}&lt;/ref&gt;. Kengroq mezonlarning uygʻunligi va mazkur mavzuda xabardorlikning ortishi autizm tarqalishining doimiy ravishda oʻsib borishi tendentsiyasiga olib keldi, bu autizm epidemiyasi yuzaga kelganligi haqidagi notoʻgʻri fikrni keltirib chiqardi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=The autism epidemic: fact or artifact?|url=https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2007-06_46_6/page/721|language=English|journal=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry|volume=46|issue=6|pages=721–730|date=June 2007|pmid=17513984|doi=10.1097/chi.0b013e31804a7f3b}}&lt;/ref&gt; va uning kelib chiqishiga [[vaksinalar]] sabab boʻlgan degan bahsli daʼvoni yuzaga keltirdi.

== Tasniflanishi ==

=== Spektr modeli ===
Autizm juda oʻzgaruvchan neyrorivojlanish buzilishi&lt;ref name=&quot;Geschwind&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=October 2008|title=Autism: many genes, common pathways?|url=https://archive.org/details/cell_2008-10-31_135_3/page/391|journal=Cell|volume=135|issue=3|pages=391–395|doi=10.1016/j.cell.2008.10.016|pmc=2756410|pmid=18984147}}&lt;/ref&gt; boʻlib, uzoq vaqtdan beri qoʻllab-quvvatlashga ehtiyoji yuqori boʻlgan, soʻzlamaydigan, rivojlanishida kechikishlar kuzatilgan va yondosh tashxislar qoʻyilish ehtimoli yuqori boʻlgan shaxslardan tortib qoʻllab-quvvatlashga muhtoj boʻlmagan, odatiy nutq tili va intellektual koʻnikmalarga ega boʻlgan, lekin gʻalati ijtimoiy/suhbat qobiliyatlari, tor yoʻnaltirilgan qiziqishlar va [[pedantik muloqot]] xususiyatlarini namoyon qilgan autizmli shaxslargacha keng spektrni qamrab oladi deb hisoblangan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=1999|title=Understanding assets and deficits in autism: why success is more interesting than failure|url=http://www.thepsychologist.org.uk/archive/archive_home.cfm/volumeID_12-editionID_46-ArticleID_133-getfile_getPDF/thepsychologist/psy_11_99_p540-547_happe.pdf|journal=Psychologist|volume=12|issue=11|pages=540–547|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120517162434/http://www.thepsychologist.org.uk/archive/archive_home.cfm/volumeID_12-editionID_46-ArticleID_133-getfile_getPDF/thepsychologist/psy_11_99_p540-547_happe.pdf|archivedate=17 May 2012}}&lt;/ref&gt;. Xulq-atvor spektri uzluksiz boʻlgani uchun diagnostik toifalar orasidagi chegaralar biroz noaniqdir&lt;ref name=&quot;Geschwind-2009&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|author-link=Daniel Geschwind|year=2009|title=Advances in autism|journal=Annual Review of Medicine|volume=60|pages=367–380|doi=10.1146/annurev.med.60.053107.121225|pmc=3645857|pmid=19630577}}&lt;/ref&gt;. Autizm spektri, oʻz navbatida, baʼzida autistik boʻlmasligi mumkin boʻlgan, ammo koʻz bilan aloqa qilmaslik va stimlar kabi autistik xususiyatlarga ega boʻlgan shaxslarni tavsiflovchi kengroq autizm [[fenotip]]ining (BAP) bir qismidir&lt;ref name=&quot;archive.org&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=February 1997|title=Broader autism phenotype: evidence from a family history study of multiple-incidence autism families|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_1997-02_154_2/page/185|journal=The American Journal of Psychiatry|volume=154|issue=2|pages=185–190|doi=10.1176/ajp.154.2.185|pmid=9016266}}&lt;/ref&gt;.

=== ICD ===
[[Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti]]ning kasalliklarning xalqaro tasnifi (11-reviziya) ICD-11 global standart sifatida qaralib, 2018-yil iyun oyida chiqarildi va 2022-yil yanvaridan toʻliq kuchga kirdi&lt;ref name=&quot;WHO 2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pickett &amp; Anderson&quot;&gt;{{Cite report|title=Status on ICD-11: The WHO Launch|url=https://ncvhs.hhs.gov/wp-content/uploads/2018/08/ICD-11_WHO-v_7-17-2018.pdf|date=18 July 2018|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention|CDC]]/[[National Center for Health Statistics|NCHS]]}}&lt;/ref&gt;. U ASDni quyidagicha tavsiflaydi:
{{Quote|text=Autizm spektri buzilishi o'zaro ta'sir va ijtimoiy muloqotni boshlash va qo'llab-quvvatlash qobiliyatining doimiy kamchiliklari, shuningdek, bir qator cheklangan, takrorlanadigan va moslashuvchan bo'lmagan xatti-harakatlar, qiziqishlar yoki faoliyat shakllari, shaxs tabiati uchun haddan tashqari noodatiy va atipik hodisalar bilan tavsiflanadi. ASDning boshlanishi ilk rivojlanish davrida, odatda erta bolalikda sodir bo'ladi, ammo ijtimoiy talablar cheklangan imkoniyatlardan oshmaguncha mavjud alomatlar to'liq namoyon bo'lmasligi mumkin. Kamchiliklar shaxsiy, oilaviy, ijtimoiy, ta'lim, kasbiy yoki faoliyatning boshqa muhim sohalarida buzilishlarni keltirib chiqaradigan darajada jiddiydir va odatda barcha sharoitlarda ko'rinadigan inson faoliyatining keng tarqalgan xususiyati bo'lib, ular ijtimoiy, ta'lim yoki ta'limga qarab farq qilishi mumkin. Ushbu spektrdagi odamlar intellektual funksiyalar va til qobiliyatlarining to'liq spektrini namoyish etadilar.|source=A02 bo'lim, 6-bob}}
ICD-11 90 ta davlatdan 55 ta davlat mutaxassislari tomonidan ishlab chiqarilgan va butun dunyo boʻylab eng koʻp qoʻllanadigan maʼlumotnoma hisoblanadi. Tibbbiyot xodimlari ICD dan [[diagnostika]] va hisobot berish uchun maʼlumotnoma sifatida foydalanadilar, ammo baʼzi materiallar ICD ga kiritilmagan (ICD umumiy va ruhiy salomatlikni oʻz ichiga olgan kengroq manbadir)ligi sababli koʻpgina tadqiqotchilar, ayniqsa AQShda, ''ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistik qoʻllanmasidan'' (2022-yildan DSM-5-TR, 2013-yildan DSM-5 yoki ularning oʻtmishdoshlari) foydalanishda davom etmoqdalar. Farqlar saqlanib qolmoqda, masalan, [[Rett sindromi]] DSM-5da ASD tarkibiga kiritilgan, ammo ICD-11da chiqarib tashlangan va Rivojlanish anomaliyalari boʻlimiga joylashtirilgan. ICD ham, DSM ham qayta koʻrib chiqildi va 1980-yildan boshlab (DSM-3 nashr etilgan va ICD-9 amalda boʻlgan) tarixiy tajriba oʻrniga yanada qatʼiy biologik baholashni oʻz ichiga olgan ikkalasini birlashtirish va tasniflash tizimini soddalashtirish boʻyicha hamkorlikda ish olib borildi&lt;ref name=&quot;Pickett &amp; Anderson&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;APA&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2009 |title=ICD vs. DSM |volume=40 |page=63 |work=APA Monitor |publisher=American Psychological Association |issue=9 |url=https://www.apa.org/monitor/2009/10/icd-dsm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mezzich&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=International surveys on the use of ICD-10 and related diagnostic systems|journal=Psychopathology|volume=35|issue=2–3|pages=72–75|date=2002|pmid=12145487|doi=10.1159/000065122}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Goldberg&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|journal=Advances in Psychiatric Treatment|title=The classification of mental disorder: a simpler system for DSM–V and ICD–11|volume=16|number=1|pages=14–19|date=January 2010|doi=10.1192/apt.bp.109.007120}}&lt;/ref&gt;.

=== DSM ===
[[Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi]]ning 2022-yilda chop etilgan ''Ruhiy kasalliklar diagnostikasi va statistik qoʻllanmasi, beshinchi nashr'' (DSM-5-TR) DSM ning joriy versiyasidir. 2013-yil may oyida chiqarilgan beshinchi nashr, DSM-5, birinchi boʻlib ASDni yagona tashxis sifatida aniqladi, bu DSM-5-TRda davom etadi. ASD Asperger buzilishi, bolalik dezintegrativ buzilishi (CDD – Childhood disintegrative disorder), PDD-NOS va ''autizm'' soʻzini oʻz ichiga olgan tashxislar qatorini oʻz ichiga oladi. DSM-5 va DSM-5-TR bu tashxislarni farqlash oʻrniga, bitta diagnostik toifadagi autistik spektr soyaboni ostidagi kasalliklarni tashxislash uchun oʻlchovli yondashuvni qoʻllaydi. Ushbu turkumda DSM-5 va DSM har bir shaxsni simptomlarning ogʻirligi darajasi, shuningdek, ular bilan bogʻliq xususiyatlar (yaʼni simptomlarga qoʻshilib keluvchi boshqa kasalliklar yoki omillar mavjudligi, ruhiy kasalliklar, aqliy zaiflik yoki til buzilishi, boshqa neyro-rivojlanish yoki alomatlar) boʻyicha farqlovchi tizimni oʻz ichiga oladi. DSM-5 dan oldin DSM ijtimoiy kamchiliklar va aloqa kamchiliklarini ikkita sohaga ajratdi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=How will DSM-5 affect autism diagnosis? A systematic literature review and meta-analysis|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=44|issue=8|pages=1918–32|date=August 2014|pmid=24531932|doi=10.1007/s10803-014-2065-2}}&lt;/ref&gt;. Bundan tashqari, DSM-5 erta rivojlanish davrini ilk yosh davrlariga oʻzgartirdi, bunda alomatlar ijtimoiy talablar avvalgi, masalan, 3 yoshdagi imkoniyatlardan oshib ketganda namoyon boʻlishi mumkinligi qayd etilgan&lt;ref name=&quot;IACC&quot;&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=DSM-5 Diagnostic Criteria|url=https://iacc.hhs.gov/about-iacc/subcommittees/resources/dsm5-diagnostic-criteria.shtml#autism-spectrum-disorder|nashriyot=U.S. Department of Health &amp; Human Services [[Interagency Autism Coordinating Committee]]|kirish sanasi=17 May 2017}}&lt;/ref&gt;. Ushbu oʻzgarishlar DSM-5-TRda davom etmoqda.

== Xususiyatlari ==
Autizm birinchi marta goʻdaklik yoki bolalik davrida paydo boʻladigan xususiyatlarga ega va odatda remissiyasiz barqaror pozitsiyani davom ettiradi&lt;ref name=&quot;ICD-10-F84.0&quot;&gt;{{Veb manbasi|yil=2007|sarlavha=F84. Pervasive developmental disorders|url=http://apps.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf80.htm+f84|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130421042448/http://apps.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf80.htm%20f84|arxivsana=21 April 2013|kirish sanasi=10 October 2009|ish=ICD-10: International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems: Tenth Revision|nashriyot=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;. Simptomlar olti oylikdan boshlab sekin-sekin koʻrina boshlaydi, ikki yoki uch yoshga kelib mustahkamlanadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2009|title=What are infant siblings teaching us about autism in infancy?|journal=Autism Research|volume=2|issue=3|pages=125–137|doi=10.1002/aur.81|pmc=2791538|pmid=19582867}}&lt;/ref&gt; va balogʻat yoshida ham davom etadi&lt;ref name=&quot;Rapin&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=October 2008|title=Autism: definition, neurobiology, screening, diagnosis|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2008-10_55_5/page/1129|journal=Pediatric Clinics of North America|volume=55|issue=5|pages=1129–46, viii|doi=10.1016/j.pcl.2008.07.005|pmid=18929056}}&lt;/ref&gt;. Atipik ovqatlanish kabi boshqa jihatlar ham keng tarqalgan, ammo ular tashxis uchun muhim emas&lt;ref name=&quot;Filipek&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|date=December 1999|title=The screening and diagnosis of autistic spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_1999-12_29_6/page/439|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=29|issue=6|pages=439–484|doi=10.1023/A:1021943802493|pmid=10638459}}&lt;/ref&gt;.

ASDda namoyon boʻluvchi klinik belgilar:

* ijtimoiy munosabat yoki muloqotda muntazam qiyinchiliklar
* cheklangan yoki takrorlanadigan xatti-harakatlar (koʻpincha „stimming“ deb ataladi)
* oʻzgaruvchan yoki cheklangan qiziqishlar

Bu xususiyatlar, odatda, kerak boʻlganda, quyidagilar bilan baholanadi:

* ishlash, taʼlim olishni boshlash yoki davom ettirish bilan bogʻliq muammolar
* ijtimoiy munosabatlarni boshlash yoki davom ettirishda qiyinchiliklar
* ruhiy salomatlik yoki oʻrganish muammolari xizmatlari bilan aloqalar
* neyrorivojlanish holatlari (shu jumladan, oʻrganishdagi nuqsonlar va [[Diqqat yetishmasligi va giperaktivligi sindromi|ADHD]]) yoki ruhiy salomatlik holati tarixi&lt;ref name=&quot;NICE adult 2021&quot;&gt;{{Citation|title=Autism spectrum disorder in adults: diagnosis and management|date=14 June 2021|url=https://www.nice.org.uk/guidance/cg142|publisher=[[NICE]]|id=CG142|access-date=24 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Canada Health ASD 2018&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/autism-spectrum-disorder-asd/about-autism-spectrum-disorder-asd.html|sarlavha=About autism spectrum disorder (ASD)|ish=Government of Canada|til=en|sana=18 January 2016|kirish sanasi=4 November 2021}}&lt;/ref&gt;.

ASD bilan bogʻliq koʻplab belgilar mavjud; ularning namoyon boʻlishi turli autistik shaxslarda turlichadir&lt;ref name=&quot;Canada Health ASD 2018 signs&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/autism-spectrum-disorder-asd/signs-symptoms-autism-spectrum-disorder-asd.html|sarlavha=What are the signs and symptoms of ASD?|ish=Government of Canada|til=en|sana=18 January 2016|kirish sanasi=4 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC Autism 2020&quot;&gt;{{Veb manbasi|muallif=National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities|sana=25 March 2020|sarlavha=What is Autism Spectrum Disorder?|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/facts.html|kirish sanasi=24 October 2021|ish=Centers for Disease Control and Prevention}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:55em;border:solid 1px #999999; margin:0 0 1em 1em;&quot;
!Autistik spektr buzilishining umumiy belgilari
|-
|
* koʻz bilan aloqa qilishdan qochish
* goʻdaklik davrida normadan kamroq tovushlar chiqarish yoki umuman tovush chiqarmaslik
* qiziqishlarni ifodalashda qiyinchilikka duch kelish
* koʻrsatilayotgan obyektga eʼtibor qaratmaslik
* kechikuvchi til koʻnikmalari, masalan, tengdoshlariga qaraganda cheklanganroq soʻz boyligi yoki oʻz xohishlarini soʻz bilan ifodalashda qiyinchiliklar
* boshqa bolalar yoki hamrohlarga qiziqishning kamligi, buyumlarga koʻproq eʼtibor qaratish
* ikki tomonlama oʻyinlarni oʻynashda qiyinchiliklarga duch kelish (masalan, „adi-ku-ku“)
* narsalarning hidiga, tuzilishiga, tovushiga, taʼmiga yoki tashqi koʻrinishiga sezgirlikning oshishi yoki gʻayrioddiy munosabatda boʻlish
* odatdagi tartiblarning oʻzgarishiga nisbatan toqatsizlik (masalan, bogʻchaga borib kelish yoʻlining oʻzgarishiga)
* oʻyinchoqlardan takroriy, cheklangan yoki boshqa noodatiy tarzda foydalanish
* soʻz yoki iboralarni ularning maʼnosidan qatʼi nazar takrorlash (exolaliya)
* takrorlanuvchi xatti-harakatlar, [[:en:Stimming|stimlar]]
* oʻz-oʻziga jarohat yetkazish
|}
Bundan tashqari, autizm tashxisli kishilarning kichik bir qismi, masalan, [[matematika]]da, [[musiqa]]da yoki badiiy reproduktsiyada sezilarli qobiliyatlarni namoyon qilishi mumkin, bu istisno hollarda [[savant sindromi]] deb ataladi&lt;ref name=&quot;Yu &amp; Han 2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=孤独症患者的偏才和获得性偏才现象及其神经生物学机理|language=zh|trans_title=Neurobiological mechanisms of autistic savant and acquired savant|journal={{lang-zh |c=生理学报 |p=Sheng Li Xue Bao |l=Acta Physiologica Sinica |labels=no}}|volume=70|issue=2|pages=201-210|date=April 2018|pmid=29691585}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Molecular Autism 2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Savant syndrome has a distinct psychological profile in autism|journal=Molecular Autism|volume=9|page=53|date=October 2018|pmid=30344992|pmc=6186137|doi=10.1186/s13229-018-0237-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Rivojlanish kursi ===
Aksariyat ota-onalar autizm belgilarining boshlanishi hayotning birinchi yilida paydo boʻlishini aytishadi&lt;ref name=&quot;Zwaigenbaum 2009&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Clinical assessment and management of toddlers with suspected autism spectrum disorder: insights from studies of high-risk infants|journal=Pediatrics|volume=123|issue=5|pages=1383–91|date=May 2009|pmid=19403506|pmc=2833286|doi=10.1542/peds.2008-1606}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lord 1995&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Follow-up of two-year-olds referred for possible autism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry-and-allied-disciplines_1995-11_36_8/page/1365|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|issn=0021-9630|oclc=01307942|volume=36|issue=8|pages=1365–82|date=November 1995|pmid=8988272|doi=10.1111/j.1469-7610.1995.tb01669.x}}&lt;/ref&gt;. ASD rivojlanishining ikkita mumkin boʻlgan kursi mavjud. Rivojlanishning bir yoʻnalishi tabiatan bosqichma-bosqich boʻlib, unda ota-onalar hayotning dastlabki ikki yilidagi rivojlanish tashvishlari haqida xabar berishadi va tashxis 3-4 yoshda qoʻyilishi mumkin. Ushbu kursdagi ASD ning dastlabki belgilaridan baʼzilari yuzlarga eʼtiborning pasayishi, ismi bilan chaqirilganda aniq javob bermaslik, koʻrsatish yoki ishora qilish orqali qiziqishlarni koʻrsatmaslik va kechikuvchi xayoliy oʻyinlar oʻynash qobiliyatlarini oʻz ichiga oladi&lt;ref name=&quot;Zwaigenbaum 2001&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autistic spectrum disorders in preschool children|journal=Canadian Family Physician|volume=47|issue=10|pages=2037–42|date=October 2001|pmid=11723598|pmc=2018435|url=http://www.cfp.ca/content/47/10/2037.abstract}}&lt;/ref&gt;

Rivojlanishning ikkinchi yoʻnalishi [[regressiya]] boshlanishidan yoki koʻnikmalarni yoʻqotishdan oldin normal yoki normalga yaqin rivojlanish bilan tavsiflanadi. Ushbu kurs doirasida regressiyaning ikkita modeli mavjud. Birinchi model birinchi 15 oylikdan 3 yoshgacha boʻlgan davrda sodir boʻladi&lt;ref name=&quot;Martínez-Pedraza 2009&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism spectrum disorders in young children|journal=Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America|volume=18|issue=3|pages=645–63|date=July 2009|pmid=19486843|pmc=3166636|doi=10.1016/j.chc.2009.02.002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Werner et al.&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Variation in early developmental course in autism and its relation with behavioral outcome at 3-4 years of age|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2005-06_35_3/page/337|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=35|issue=3|pages=337–50|date=June 2005|pmid=16119475|doi=10.1007/s10803-005-3301-6}}&lt;/ref&gt;. Baʼzilar regressiv autizmni erta boshlangan, keyinchalik tan olingan autizm deb hisoblaydilar. Tadqiqotchilar regressiv autizm ASD ning alohida toʻplami ekanligini aniqlash uchun tadqiqotlar oʻtkazdilar. Yillar davomida ushbu tadqiqotlar natijalari bir-biriga zid keldi. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, hozircha erta boshlangan va regressiv autizm oʻrtasidagi aniq biologik farqni qoʻllab-quvvatlaydigan hech qanday fakt mavjud emas&lt;ref name=&quot;Stefanatos&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Regression in autistic spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_neuropsychology-review_2008-12_18_4/page/305|journal=Neuropsychology Review|volume=18|issue=4|pages=305–319|date=December 2008|pmid=18956241|doi=10.1007/s11065-008-9073-y}}&lt;/ref&gt;. Yana bir namuna, bolalik disintegrativ buzilishi (bu tashxis endi ASDga kiritilgan) hayotning dastlabki 3-4 yoki hatto 9-yiligacha normal rivojlanishdan keyingi regressiya bilan tavsiflanadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Autism spectrum disorder – childhood disintegrative disorder: MedlinePlus Medical Encyclopedia|url=https://medlineplus.gov/ency/article/001535.htm|ish=medlineplus.gov|til=en|kirish sanasi=8 May 2020}}&lt;/ref&gt;.

==== Regressiv autizm ====
Regressiv autizmda bola odatiy rivojlanayotgandek koʻrinsa-da, soʻngra nutq va ijtimoiy koʻnikmalar yoʻqotila boshlaydi, bu odatda 15 dan 30 oygacha boʻlgan davrda yuzaga keladi va bu bolalarga keyinchalik ASD tashxisi qoʻyiladi&lt;ref name=&quot;Stefanatos&quot;/&gt;. Autizmli bolalarda regressiyani tasvirlash uchun ishlatiladigan boshqa atamalar regressiyali ''autizm'', ''autistik regressiya'', ''muvaffaqiyatsizlik tipidagi autizm'' va ''orttirilgan autistik sindromdir''&lt;ref name=&quot;Halsey&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Measles-mumps-rubella vaccine and autistic spectrum disorder: report from the New Challenges in Childhood Immunizations Conference convened in Oak Brook, Illinois, June 12-13, 2000|journal=Pediatrics|volume=107|issue=5|pages=E84|date=May 2001|pmid=11331734|doi=10.1542/peds.107.5.e84}}&lt;/ref&gt;. Regressiya uchun standart taʼrif yoʻq&lt;ref name=&quot;Halsey&quot; /&gt; va regressiyaning tarqalishi ishlatilgan taʼrifga qarab oʻzgaradi&lt;ref name=&quot;Ozonoff&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The onset of autism: patterns of symptom emergence in the first years of life|journal=Autism Research|volume=1|issue=6|pages=320–328|date=December 2008|pmid=19360687|pmc=2857525|doi=10.1002/aur.53}}&lt;/ref&gt;. Baʼzi bolalar ham erta kechikishlar ham keyingi regressiyani oʻzida namoyon qiladi; va bunda regressiyali va regressiyasiz autizm oʻrtasidagi oq-qora farqdan koʻra xatti-harakatlar xususiyatlari koʻproq ahamiyat kasb eta boshlaydi&lt;ref name=&quot;Ozonoff&quot; /&gt;. Rivojlanishning bir necha oraliq turlari mavjud boʻlib, ular autizmning na anʼanaviy erta boshlanishi, na regressiv toifalarga toʻgʻri kelmaydi, jumladan, erta defitsitlar, rivojlanishdagi muvaffaqiyatsizliklar, sezilarli pasayishlar va aniq yoʻqotishlar aralashmasi. Regressiyaning nutq imkoniyatlarini toʻla yoʻqotishni oʻz ichiga oluvchi turi kamroq tarqalgan; kengroq taʼriflanadigan boʻlsa, til imkoniyatlari saqlanib qolgan, lekin ijtimoiy oʻzaro taʼsir susaygan holatlar koʻproq tarqalgan&lt;ref name=&quot;Ozonoff&quot; /&gt;.

Regressiya aloqa, ijtimoiy, [[Kognitiv buzilishlar|kognitiv]] va oʻz-oʻziga yordam koʻnikmalarini oʻz ichiga olgan turli sohalarda sodir boʻlishi mumkin; ammo eng keng tarqalgan regressiya til imkoniyatlarining yoʻqolishi hisoblanadi&lt;ref name=&quot;Martínez-Pedraza 2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Werner et al.&quot;/&gt;. Baʼzi bolalar til oʻrniga ijtimoiy rivojlanishni yoʻqotadilar; baʼzilari ikkalasini ham yoʻqotadi&lt;ref name=&quot;Ozonoff&quot;/&gt;. Koʻnikmalarni yoʻqotish juda tez ham, juda sekin ham sodir boʻlishi mumkin va undan oldin koʻnikmalarning uzoq davom etishi mumkin emas; Regressiya ijtimoiy oʻyinning kamayishi yoki asabiylikning kuchayishi bilan birga sodir boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Halsey&quot;/&gt;.Vaqtinchalik orttirilgan koʻnikmalar odatda ogʻzaki nutqdagi bir necha soʻzlarini tashkil qiladi, shuningdek, baʼzi bir oddiy ijtimoiy idrokni oʻz ichiga olishi mumkin&lt;ref name=&quot;Ozonoff&quot; /&gt;.

Regressiyadan soʻng bola autistik nevrologik rivojlanishning standart namunasi boʻyicha rivojlanadi. Regressiv autizm atamasi tipik nevrologik rivojlanishning teskarisidir; Bu, aslida, umuman nevrologiyaning emas, balki faqat shakllanib ulgurgan qobiliyatlarning orqaga qaytishidir. Autistik nevrologik rivojlanish regressiya bilan bogʻliq emasligi odatiy holdir, yoshga mos keladigan autizm belgilari bola tugʻilishidanoq aniq boʻladi.

Regressiv autizmning toʻsatdan yuzaga chiqib kelishi ota-onalarni hayratda qoldiradi va bezovta qiladi, ular koʻpincha bu holatni eshitish qobiliyatining yoʻqotilishi bilan adashtirishadi. Regressiyani atrof-muhitning stress omillariga bogʻlash tashxisni kechiktirishga olib kelishi mumkin&lt;ref name=&quot;John2007&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2007|title=Identification and evaluation of children with autism spectrum disorders|url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1183|journal=Pediatrics|volume=120|issue=5|pages=1183–1215|doi=10.1542/peds.2007-2361|pmid=17967920|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090208013449/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1183|archivedate=8 February 2009}}&lt;/ref&gt;.

==== Differensial natijalar ====
Ushbu ikki rivojlanish kursiga asoslangan differenssial natijalar boʻyicha munozaralar davom etmoqda. Baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, regressiya yomonroq natijalar bilan bogʻliq, boshqalari ikki rivojlanish kursi oʻrtasida hech qanday farq yoʻqligini taʼkidlaydilar&lt;ref name=&quot;Mash &amp; Barkley&quot;&gt;{{Kitob manbasi|title=Child Psychopathology|url=https://archive.org/details/childpsychopatho0000unse_m1g5|year=2003|publisher=The Guilford Press|location=New York|pages=[https://archive.org/details/childpsychopatho0000unse_m1g5/page/409 409]–454|isbn=9781572306097}}&lt;/ref&gt;. Autizmda til imkoniyatlari bilan bogʻliq qarama-qarshi dalillar mavjud boʻlsa-da, baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, 2,5 yoshdagi kognitiv va til qobiliyatlari 5 yoshdan keyingi tilni bilish va unumlilik imkoniyatlarini bashorat qilishga yordam beradi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Preschool language variation, growth, and predictors in children on the autism spectrum|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|issn=0021-9630|oclc=01307942|volume=56|issue=12|pages=1327–37|date=December 2015|pmid=25753577|pmc=4565784|doi=10.1111/jcpp.12406}}&lt;/ref&gt;. Umuman olganda, tadqiqotlar rivojlanishda ijobiy natijalarga erishishda erta aralashuv muhimligini taʼkidlaydi&lt;ref name=&quot;Dawson &amp; Osterling&quot;&gt;{{Kitob manbasi|chapter=Early Intervention in Autism|title=The effectiveness of early intervention|url=https://archive.org/details/effectivenessofe0000unse|year=1997|publisher=Brookes|location=Baltimore|pages=[https://archive.org/details/effectivenessofe0000unse/page/307 307]–326|id={{ERIC|ED414694}}|isbn=1-55766-255-X|oclc=34411043}}&lt;/ref&gt;.

=== Ijtimoiy va muloqot qobiliyatlari ===
Ahamiyatli jihati shundaki, autizm tashxisli odamlarda ijtimoiy nuqsonlar mavjud va koʻpincha boshqalarga nisbatan sezgi yoʻq, buni koʻp odamlar odatdagidek qabul qilishadi.

Ijtimoiy koʻnikmalardagi buzilishlar autizm tashxisli odamlar uchun koʻplab muammolarni keltirib chiqaradi. Ijtimoiy koʻnikmalarning yetishmasligi doʻstlik, ishqiy munosabatlar, kundalik hayot va kasbiy muvaffaqiyat bilan bogʻliq muammolarga olib kelishi mumkin&lt;ref name=&quot;Barnhill G. P. 2007 116–126&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|year=2007|title=Outcomes in adults with Asperger syndrome|journal=Focus on Autism and Other Developmental Disabilities|volume=22|issue=2|pages=116–126|doi=10.1177/10883576070220020301}}&lt;/ref&gt;. Katta yoshdagi autistik odamlarning natijalarini oʻrgangan bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, autizm tashxisli odamlarning turmush qurish ehtimoli umumiy aholiga qaraganda kamroq, ammo bu natija ijtimoiy koʻnikmalar yoki intellektual zaiflik yoki boshqa sabablarga bogʻliq yoki bogʻliq emasligi yetarlicha isbotlanmagan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Adults with autism spectrum disorders|journal=Canadian Journal of Psychiatry|volume=57|issue=5|pages=275–83|date=May 2012|pmid=22546059|doi=10.1177/070674371205700502}}&lt;/ref&gt;.

2013-yilgacha ijtimoiy funksiya va muloqotdagi nuqsonlarga autizmning ikkita alohida simptom sohasi sifatida qaralgan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Social Skills Deficits in Autism Spectrum Disorder: Potential Biological Origins and Progress in Developing Therapeutic Agents|journal=CNS Drugs|volume=32|issue=8|pages=713–734|date=August 2018|pmid=30105528|doi=10.1007/s40263-018-0556-y|pmc=6105175}}&lt;/ref&gt;. utizm diagnostikasi uchun mavjud ijtimoiy aloqa sohasi mezonlari uchta ijtimoiy koʻnikma boʻyicha muammolarga ega boʻlishni taqazo qiladi. Bular: ijtimoiy-emotsional oʻzaro munosabat, ogʻzaki boʻlmagan muloqot hamda munosabatlarni rivojlantirish va davom ettirish. Muloqotdagi kamchiliklar [[Qoʻshma eʼtibor|umumiy eʼtibor]] va ijtimoiy oʻzaro munosabat kabi [[ijtimoiy-emotsional koʻnikmalar]] bilan bogʻliq muammolar tufayli yuzaga keladi.

Ijtimoiy-emotsional oʻzaro bogʻliqlikdagi bir qator qiyinchiliklar (individning ijtimoiy oʻzaro taʼsirlarda tabiiy ravishda ishtirok etish qobiliyati) mavjud boʻlishi mumkin. Autistik odamlarda qiziqishlarni boʻlishish bilan bogʻliq muammolar uchrashi mumkin, masalan, koʻplab autizmli bolalar boshqalar bilan oʻynashni yoki muloqot qilishni afzal koʻrishmaydi. Ular boshqa odamlarning fikrlari yoki his-tuygʻularini tushunmasligi yoki his qilolmasligi mumkin – bola tengdoshlariga juda yaqin kelib turib olishi(ularning [[Proksemika|shaxsiy maydoniga]] kirishi) ularni bezovta qilishi mumkinligini sezmaydi. Ular, shuningdek, eʼtiborni jalb qilish uchun atipik xatti-harakatlarni amalga oshirishi mumkin, masalan, bola suhbatni boshlashdan oldin tengdoshlarining eʼtiborni jalb qilish uchun ularni turtishi mumkin&lt;ref name=&quot;UpToDate Clinical Features&quot;/&gt;

ASD boʻlgan katta yoshdagi bolalar va kattalar yuz va his-tuygʻularni aniqlash testlarida autistik boʻlmagan odamlarga qaraganda yomonroq natijalar koʻrsatadilar, bu ulardagiodamning his-tuygʻularini aniqlash qobiliyatining pastligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 2013|title=Mixed emotions: the contribution of alexithymia to the emotional symptoms of autism|journal=Translational Psychiatry|volume=3|issue=7|pages=e285|doi=10.1038/tp.2013.61|pmc=3731793|pmid=23880881}}&lt;/ref&gt;.

Autizm tashxisli shaxslar munosabatlarni rivojlantirish, saqlab qolish va tushunish jihatidan kamchiliklarni, shuningdek, xatti-harakatlarni ijtimoiy kontekstga moslashtirishda qiyinchiliklarni boshdan kechiradilar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=29 June 2020|sarlavha=Diagnostic Criteria: Autism Spectrum Disorder (ASD)|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/hcp-dsm.html|kirish sanasi=21 February 2021|muallif=National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities|ish=Centers for Disease Control and Prevention|til=en-us}}&lt;/ref&gt;. ASD suhbatni boshlashda qiyinchilik yoki suhbatni davom ettirish uchun tinglovchining manfaatlarini hisobga olmaslik kabi [[Pragmatika|pragmatik muloqot]] qobiliyatlaridagi buzilishlarni koʻrsatadi&lt;ref name=&quot;UpToDate Clinical Features&quot;/&gt; Muloqotda faqat bitta mavzuga eʼtibor qaratish xususiyati monotropizm tushunchasi sifatida tanish va uni „tunnelda koʻrish“ tushunchasi bilan qiyoslash mumkin. Autizm tashxisli odamlar uchun maʼlum bir mavzuga kuchli qiziqish bildirish, kim bilan gaplashayotganidan qatʼi nazar oʻzlarining qiziqishlari haqida monologlarda gapirishlari odatiy holdir&lt;ref name=&quot;NIH2017Com&quot;&gt;{{Veb manbasi|sana=18 August 2015|sarlavha=Autism Spectrum Disorder: Communication Problems in Children|url=https://www.nidcd.nih.gov/health/autism-spectrum-disorder-communication-problems-children|kirish sanasi=17 December 2017|ish=NIDCD}}&lt;/ref&gt;. Oʻz xayollari bilan bandlik yoki boshqalarga nisbatan befarqlik kabi koʻrinishi mumkin boʻlgan holat boshqa odamlarning oʻz shaxsiyatlari, nuqtai nazarlari va qiziqishlariga ega ekanligini tan olish yoki eslash uchun kurashdan kelib chiqadi&lt;ref name=&quot;iidc.indiana.edu&quot;&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Social communication and language characteristics associated with high-functioning, verbal children and adults with autism spectrum disorder|url=https://www.iidc.indiana.edu/pages/Social-Communication-and-Language-Characteristics-Associated-with-High-Functioning-Verbal-Children-and-Adults-with-ASD|kirish sanasi=17 December 2017|nashriyot=Indiana Resource Center for Autism|qaralgan sana=2022-08-11|arxivsana=2018-12-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181214181341/https://www.iidc.indiana.edu/pages/Social-Communication-and-Language-Characteristics-Associated-with-High-Functioning-Verbal-Children-and-Adults-with-ASD}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lawson 2001&quot;&gt;{{Kitob manbasi|title=Understanding and Working With the Spectrum of Autism: An Insider's View|url=https://archive.org/details/understandingwor0000laws|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2001|isbn=978-1853029714|location=London UK, &amp; Philadelphia PA|pages=[https://archive.org/details/understandingwor0000laws/page/32 33]}}&lt;/ref&gt;. Pragmatik muloqot qobiliyatlarining yana bir farqi shundaki, autizm tashxisli odamlar turli xil ijtimoiy sharoitlarda ovoz balandligini nazorat qilish zaruratini tan olmasliklari mumkin – masalan, ular kutubxonalarda yoki kinoteatrlarda baland ovozda gapirishlari mumkin&lt;ref name=&quot;Fusaroli 2017&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=March 2017|title=Is voice a marker for Autism spectrum disorder? A systematic review and meta-analysis|url=https://pure.au.dk/ws/files/101709535/046565.full.pdf|journal=Autism Research|volume=10|issue=3|pages=384–407|doi=10.1002/aur.1678|pmid=27501063}}&lt;/ref&gt;.

Autistik odamlar atipik ogʻzaki boʻlmagan xatti-harakatlarni namoyon qiladilar yoki ogʻzaki boʻlmagan muloqotda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Ular kamdan-kam hollarda koʻz bilan aloqa qiladilar – autistik bola ism bilan chaqirilganda koʻz bilan aloqa qilmasligi yoki kuzatuvchi bilan koʻz kontaktidann qochishi mumkin. [[Vahima sindromi]]da (anxiety disorder) ham koʻzga qarashdan nafratlanish holati kuzatilishi mumkin, ammo autistik bolalarda yomon koʻz kontakti uyatchanlik yoki tashvish tufayli emas; ularda koʻz kontakti miqdori „tabiiy“ ravishda kam. Autistik odamlar koʻpincha boshqalarning yuz ifodalaridan his-tuygʻularni qanday aniqlashni bilishmaydi, shu boisdan ular mavjud vaziyatga ular mos keladigan yuz ifodalari bilan javob qaytara olmasliklari mumkin. Ular his-tuygʻularning nozik ifodalarini tan olishda va turli xil his-tuygʻular suhbat uchun nimani anglatishini aniqlashda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin&lt;ref name=&quot;NIH2017Com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Autism: Overview|url=https://www.asha.org/Practice-Portal/Clinical-Topics/Autism/|nashriyot=American Speech-Language-Hearing Association|kirish sanasi=17 December 2017}}&lt;/ref&gt;. [[Templ Grandin]], autizm harakati bilan shugʻullanadigan autistik ayol, neyrotipiklar yoki tipik nevrologik rivojlanishli boʻlgan odamlarning [[Kommunikatsiya|ijtimoiy aloqasini]] tushuna olmasligi ortidan oʻzini „Marsdagi antropolog kabi“ his qilishini taʼriflaydi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Cohen |first=David |last2=Grandin |first2=Temple |date=25 October 2005 |title=Temple Grandin: 'I'm an anthropologist from Mars' |work=The Guardian |publisher=Scott Trust |location=Kings Place, London |url=https://www.theguardian.com/education/2005/oct/25/highereducationprofile.academicexperts |access-date=6 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109145205/https://www.theguardian.com/education/2005/oct/25/highereducationprofile.academicexperts |archive-date=9 November 2013 |issn=0261-3077 |oclc=60623878}}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, ular tana tilini yoki koʻz bilan aloqa qilish va yuz ifodalari kabi ijtimoiy signallarni qabul qilmasliklari mumkin. Ular suhbat yoki bosma vaziyatlarning konteksti va subtekstini tushunishda va mazmuni haqida xulosa chiqarishda qiynaladilar. Bu shuningdek, ijtimoiy ongning yetishmasligi va atipik til ifodasiga olib keladi&lt;ref name=&quot;iidc.indiana.edu&quot;/&gt;. Autizm spektridagi va neyrotipik odamlar oʻrtasida yuz ifodalari qanday farq qilishi aniq emas&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 2020|title=Facial expression production and recognition in autism spectrum disorders: a shifting landscape|journal=Child Adolesc Psychiatr Clin N Am|volume=29|issue=3|pages=557–571|doi=10.1016/j.chc.2020.02.006|pmid=32471602}}&lt;/ref&gt;. Bundan tashqari, autizmli bolalarning kamida yarmi gʻayrioddiy prosodiyaga ega&lt;ref name=&quot;Fusaroli 2017&quot;/&gt;.

Autistik odamlar ogʻzaki muloqotda ham qiyinchiliklarga duch kelishlari kuzatiladi. Muloqotdagi farqlar hayotning birinchi yilidan boshlab paydo boʻlishi mumkin va ular tovush chiqarishning (babbling) kechikishi, gʻayrioddiy imo-ishoralar, sezgirlikning pasayishi kabilarni oʻz ichiga olishi mumkin. Autistik bolalar savol berish va tajriba almashishdan koʻra tovushlarni takrorlashni maʼqul koʻradilar ([[exolaliya]])&lt;ref name=&quot;Tager-Flusberg&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2007|title=Language disorders: autism and other pervasive developmental disorders|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2007-06_54_3/page/469|journal=Pediatric Clinics of North America|volume=54|issue=3|pages=469–81, vi|doi=10.1016/j.pcl.2007.02.011|pmid=17543905}}&lt;/ref&gt;. [[Qoʻshma eʼtibor|Umumiy eʼtibor]] (joint attention) funksional nutq uchun zarur boʻlib tuyiladi va umumiy eʼtiborning yetishmasligi chaqaloqlarda ASD elementlarini kuchaytiradi&lt;ref name=&quot;John2007&quot;/&gt;. Misol uchun, ular siz qoʻl bilan koʻrsatayotgan narsa oʻrniga ishora qiluvchi qoʻlga qarashlari mumkin&lt;ref name=&quot;Tager-Flusberg&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Volkmar&quot;&gt;{{Kitob manbasi|url={{Google books|4yzqAgAAQBAJ|page=301|plainurl=yes}}|title=Handbook of Autism and Pervasive Developmental Disorders: Volume Two: Assessment, Interventions, and Policy|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|year=2014|isbn=978-1-118-28220-5|edition=4th|location=Hoboken, New Jersey|page=301|oclc=946133861|accessdate=1 March 2019}}&lt;/ref&gt; va ular fikr bildirish yoki tajriba almashish uchun obyektlarga ishora qilolmaydilar&lt;ref name=&quot;John2007&quot; /&gt;. Autistik bolalar xayoliy oʻyin va tilda belgilarni rivojlantirishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin&lt;ref name=&quot;Tager-Flusberg&quot; /&gt;. Baʼzi autistik lingvistik xatti-harakatlar takrorlanuvchi nutq yoki suhbatdagi cheklangan qiziqishlarni oʻz ichiga oladi. Misol uchun, bola soʻzlarni takrorlashi yoki har doim bir mavzu haqida gapirishni talab qilishi mumkin&lt;ref name=&quot;UpToDate Clinical Features&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.uptodate.com/contents/autism-spectrum-disorder-clinical-features|sarlavha=Autism spectrum disorder: Clinical features|ish=UpToDate|kirish sanasi=22 March 2020}}&lt;/ref&gt;. Exolaliya autistik odamlarda ham boʻlishi mumkin, masalan, javob berish oʻrniga soʻrovni takrorlash orqali savolga javob berish&lt;ref name=&quot;NIH2017Com&quot;/&gt;. Koʻpgina autizmli bolalar til koʻnikmalarini notekis sur’atda egallaydilar, ular muloqotning baʼzi jihatlarini osongina egallaydilar, boshqalari esa hech qachon toʻliq rivojlanmaydi&lt;ref name=&quot;NIH2017Com&quot; /&gt;. Baʼzi hollarda autistik odamlar butun hayoti davomida butunlay noverbal boʻlib qoladilar. CDC maʼlumotlariga koʻra, autizm tashxisli bolalarning taxminan 40 foizi umuman gapirmaydi, ammo savodxonlik darajasi va ogʻzaki boʻlmagan muloqot qobiliyatlari saqlanib qoladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/signs.html|sarlavha=Signs &amp; Symptoms: Autism Spectrum Disorder|sana=26 February 2015|muallif=National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities|ish=Centers for Disease Control and Prevention|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150310030922/https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/signs.html|arxivsana=10 March 2015}}&lt;/ref&gt;.

=== Cheklangan va takrorlanadigan xatti-harakatlar ===
[[Fayl:Autistic-sweetiepie-boy-with-ducksinarow.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Autistic-sweetiepie-boy-with-ducksinarow.jpg/220px-Autistic-sweetiepie-boy-with-ducksinarow.jpg|alt=Sleeping boy beside a dozen or so toys arranged in a line|thumb| Oʻyinchoqlarini ketma-ket joylashtirib oʻynagan yosh autizm tashxisli bola]]
ASD koʻplab xususiyatlarni oʻz ichiga oladi. Bunga ijtimoiy va oʻrganish koʻnikmalarining sekin rivojlanishidan tortib, boshqa odamlar bilan aloqa oʻrnatishdagi qiyinchiliklargacha misol keltirish mumkin. Kishilarda [[tashvish]] yoki [[ruhiy tushkunlik]] tufayli aloqalarni oʻrnatishda muammolar yuzaga keladi, bu holatni autistik odamlar koʻproq boshdan kechirishadi va natijada oʻzlarini izolyatsiya qilishadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Engaging people on the autism spectrum|sana=7 October 2013|nashriyot=Autism Spectrum Australia|url=https://www.autismspectrum.org.au/about-aspect/diversity-inclusion/engaging-people-on-the-autism-spectrum|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200319233547/https://www.autismspectrum.org.au/about-aspect/diversity-inclusion/engaging-people-on-the-autism-spectrum|arxivsana=19 March 2020 &lt;!-- the page now redirects to one called &quot;Working in partnership with autistic people&quot; --&gt;}}&lt;/ref&gt;.

Boshqa xulq-atvor xususiyatlariga his-tuygʻularga gʻayritabiiy munosabat bildirish, jumladan, koʻrinishlar, tovushlar, teginish, taʼm va hid, izchil nutq ritmini saqlash muammolari kiradi. Oxirgi muammo autistik shaxsning ijtimoiy koʻnikmalariga taʼsir qiladi, bu esa ularni suhbatdoshlari tomonidan tushunishda muammolarga olib keladi. Autistik odamlar tomonidan namoyon boʻladigan xulq-atvor xususiyatlari odatda rivojlanish, til va ijtimoiy kompetentsiyaga taʼsir qiladi.

Autizm spektrining ikkinchi asosiy elementi cheklangan va takrorlanadigan xatti-harakatlar, faoliyat yoki qiziqishlar jamlanmasidir. DSM-5 yoki DSM-5-TR boʻyicha ASD tashxisini qoʻyish uchun odam quyidagi xatti-harakatlar xususiyatlarining kamida ikkitasiga ega boʻlishi kerak:&lt;ref name=&quot;Lord 2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2018|title=Autism spectrum disorder|journal=Lancet|volume=392|issue=10146|pages=508–520|doi=10.1016/S0140-6736(18)31129-2|pmc=7398158|pmid=30078460}}&lt;/ref&gt;

* '''[[Takroriy xatti-harakatlar]]''' – tebranish, qoʻllarni qoqish, barmoqlarni silkitish, boshni urish yoki iboralar vatovushlarni takrorlash kbi takrorlanadigan xatti-harakatlar&lt;ref name=&quot;UpToDate Clinical Features&quot;/&gt;. Bunday xatti-harakatlar doimiy ravishda yoki faqat bola stressda, tashvishlanganda yoki xafa boʻlganda paydo boʻlishi mumkin.
* '''[[Oʻzgarishlarga qarshilik]]''' – muayyan oziq-ovqatlarni maʼlum bir tartibda isteʼmol qilish yoki har kuni maktabga bir xil yoʻlni bosib oʻtib borib kelish kabi tartiblarga qatʼiy rioya qilish&lt;ref name=&quot;UpToDate Clinical Features&quot; /&gt;. Kun tartibida biron bir oʻzgarish yoki buzilish boʻlsa, bu bolani qoʻzgʻatib yuborishi mumkin.
* '''[[Cheklangan qiziqishlar]]''' – muayyan faoliyatga, mavzuga yoki sevimli mashgʻulotlariga haddan tashqari qiziqish va butun eʼtiborini unga bagʻishlash. Misol uchun, yosh autizm tashxisli bolalar aylanadigan narsalarga eʼtibor berishlari va bunda boshqa narsalarni eʼtibordan qochirishlari mumkin. Kattaroq yoshdagi autistik bolalar ob-havo yoki sport kabi bir mavzu haqida hamma narsani oʻrganishga harakat qilishlari va bu haqda doimiy ravishda gapirib yurishlari mumkin&lt;ref name=&quot;UpToDate Clinical Features&quot; /&gt;.
* '''[[Sensor reaktivlik]]''' – maʼlum bir tovush yoki ishoraga salbiy munosabatda boʻlish, yorugʻlik yoki harakatlardan hayratlanish, ogʻriq yoki kuyishga aniq befarqlik kabi gʻayrioddiy reaktsiya.

Autistik shaxslar takrorlanuvchi yoki cheklangan xatti-harakatlarning koʻplab shakllarini oʻzlarida namoyon qilishlari mumkin, ularni takroriy xatti-harakatlar shkalasi (RBS-R) quyidagicha tasniflaydi&lt;ref name=&quot;Lam-Aman&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2007|title=The Repetitive Behavior Scale-Revised: independent validation in individuals with autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2007-05_37_5/page/855|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=37|issue=5|pages=855–866|doi=10.1007/s10803-006-0213-z|pmid=17048092}}&lt;/ref&gt;.

* [[Stereotipli xatti-harakatlar]]: takroriy harakatlar, masalan, qoʻllarni silkitish, boshni silkitish yoki tanani silkitish.
* Bir xillik: oʻzgarishlarga qarshilik; masalan, mebelni joyidan boshqa yerga koʻchirmaslikni talab qilish yoki uni buzishni rad etish.
* [[Ritualistik xatti-harakatlar]]: oʻzgarmas menyu yoki kiyinish uslubi kabi kundalik faoliyatning oʻzgarmas namunasi&lt;ref name=&quot;Lam-Aman&quot;/&gt;.
* [[Cheklangan qiziqishlar]]: Bir teledastur, oʻyinchoq yoki oʻyin bilan mashgʻul boʻlish kabi mavzu yoki diqqat intensivligida gʻayritabiiy boʻlgan qiziqishlar yoki fiksatsiyalar.
* [[Oʻz-oʻzini shikastlash]]: koʻzni ishqalash, terini shilish, qoʻlni tishlash va bosh bilan urish kabi xatti-harakatlar&lt;ref name=&quot;John2007&quot;/&gt;.

==== Oʻz-oʻzini shikastlash ====
Oʻz-oʻziga shikast yetkazish xatti-harakatlari (SIB) autizm tashxisli odamlar orasida keng tarqalgan boʻlib, ular boshni urish, oʻz-oʻzini tishlash va soch yulishdan iborat boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Mins2014&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The association between self-injurious behaviors and autism spectrum disorders|journal=Psychology Research and Behavior Management|volume=7|pages=125–36|date=April 2014|pmid=24748827|pmc=3990505|doi=10.2147/PRBM.S44635}}&lt;/ref&gt;. Ushbu xatti-harakatlarning baʼzilari jiddiy shikastlanish yoki oʻlimga olib kelishi mumkin&lt;ref name=&quot;Mins2014&quot; /&gt;. Rivojlanishda kechikish boʻlgan bolalarda, shu jumladan, autizmli odamlarda oʻz-oʻziga zarar yetkazish xatti-harakatlarining sabablari haqida quyidagi nazariyalar mavjud &lt;ref name=&quot;Oliver2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Practitioner Review: Self-injurious behaviour in children with developmental delay|journal=J Child Psychol Psychiatry|volume=56|issue=10|pages=1042–54|date=October 2015|pmid=25916173|doi=10.1111/jcpp.12425|url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/26880648/Oliver_Richards_2015_Self_injurious_behaviour_children_dev._delay_JCPP.pdf}}&lt;/ref&gt;

* Oʻz-oʻziga zarar yetkazish xatti-harakatlarining chastotasi va/yoki davom etishiga atrof-muhit omillari taʼsir koʻrsatishi mumkin (masalan, oʻz-oʻziga zarar yetkazish xatti-harakatlarini toʻxtatish evaziga mukofot berilishi). Biroq bu nazariya autizm tashxisli yosh bolalarga taalluqli emas. Xatti-harakatni kuchaytiruvchi atrof-muhit omillarini yoʻq qilish yoki oʻzgartirish orqali oʻz-oʻziga shikast yetkazish chastotasini kamaytirish mumkinligi haqida baʼzi dalillar mavjud&lt;ref name=&quot;Oliver2015&quot;/&gt;.
* Oʻz-oʻziga shikast yetkazishning yuqori koʻrsatkichlari autizm tashxisli ijtimoiy izolyatsiya qilingan odamlarda ham qayd etilgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, sotsializatsiya koʻnikmalari autizmli odamlar uchun oʻz-oʻziga zarar yetkazish bilan bogʻliq omillardir&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Flowers|first1=Jacqueline|last2=Lantz|first2=Johanna|last3=Hamlin|first3=Terry|last4=Simeonsson|first4=Rune J.|date=2020-08-01|title=Associated Factors of Self-injury Among Adolescents with Autism Spectrum Disorder in a Community and Residential Treatment Setting|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|language=en|volume=50|issue=8|pages=2987–3004|doi=10.1007/s10803-020-04389-4|pmid=32056114|issn=1573-3432}}&lt;/ref&gt;.
* Oʻz-oʻzidan shikastlanish surunkali ogʻriq yoki ogʻriqni keltirib chiqaradigan boshqa sogʻliq muammolari mavjud boʻlganda ogʻriqni his qilishni modulyatsiya qilish uchun javob boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Oliver2015&quot; /&gt;.
* Bazal gangliyaning gʻayritabiiy ulanishi oʻz-oʻziga zarar yetkazishga moyil boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Oliver2015&quot; /&gt;.

=== Boshqa xususiyatlar ===
Baʼzi autistik odamlar gʻayrioddiy qobiliyatlarni namoyon etadilar, masalan, arzimas narsalarni yodlashdan tortib [[Savant sindromi|autistik olimlarning]] noyob isteʼdodlarigacha&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2009|title=The savant syndrome: an extraordinary condition. A synopsis: past, present, future|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=364|issue=1522|pages=1351–1357|doi=10.1098/rstb.2008.0326|pmc=2677584|pmid=19528017}}&lt;/ref&gt;. Bir tadqiqotda autizm tashxisli odamlar umumiy aholiga nisbatan idrok va eʼtiborning yuqori koʻnikmalarini qanday namoyon etishi tasvirlangan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2009|title=Perception and apperception in autism: rejecting the inverse assumption|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=364|issue=1522|pages=1393–1398|doi=10.1098/rstb.2009.0001|pmc=2677593|pmid=19528022}}&lt;/ref&gt;. Sezgi anormalliklari autizm tashxisli odamlarning 90 % dan ortigʻida kuzatiladi va baʼzilari tomonidan asosiy xususiyat deb hisoblanadi&lt;ref name=&quot;Geschwind-2009&quot;/&gt; Taxminan 60-80 % autizm tashxisli odamlarda zaif mushak tonusi, [[Apraksiya|notoʻgʻri motor rejalashtirish]] va oyoq uchida yurish yurish kabi xarakterli belgilar mavjud;&lt;ref name=&quot;Geschwind-2009&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Gargot2022&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=2022-01-10|title=Automatic Assessment of Motor Impairments in Autism Spectrum Disorders: A Systematic Review|journal=Cognitive Computation|volume=14|issue=2|pages=624–659|doi=10.1007/s12559-021-09940-8|issn=1866-9964|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-03520967/file/review_article__for_Cognitive_computations__with_proper_model_.pdf}}&lt;/ref&gt; harakatni muvofiqlashtirishdagi nuqsonlar ASD boʻylab keng tarqalgan &lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=October 2010|title=Motor coordination in autism spectrum disorders: a synthesis and meta-analysis|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=40|issue=10|pages=1227–1240|doi=10.1007/s10803-010-0981-3|pmid=20195737}}&lt;/ref&gt;. Noodatiy ovqatlanish xulq-atvori ASD dagi bolalarning taxminan toʻrtdan uch qismida kuzatiladi. Ovqatlanish yoki maʼlum bir ovqat turidan bosh tortish autizm tashxisli odamlar bilan tez-tez kuzatilib turadi&lt;ref name=&quot;Dominick&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|year=2007|title=Atypical behaviors in children with autism and children with a history of language impairment|url=https://archive.org/details/sim_research-in-developmental-disabilities_march-april-2007_28_2/page/145|journal=Research in Developmental Disabilities|publisher=Elsevier|issn=0891-4222|volume=28|issue=2|pages=145–162|doi=10.1016/j.ridd.2006.02.003|pmid=16581226}}&lt;/ref&gt;.

Autizm tashxisli odamlarda [[gender disforiyasi]] tez-tez kuzatiladi degan taxminiy dalillar mavjud&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2016|title=Gender dysphoria and autism spectrum disorder: A narrative review|journal=International Review of Psychiatry|volume=28|issue=1|pages=70–80|doi=10.3109/09540261.2015.1111199|pmid=26753812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=January 2016|title=Gender Dysphoria and Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review of the Literature|url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/Gender_dysphoria_and_autism_spectrum_disorder_a_systematic_review_of_the_literature/9620366|journal=Sexual Medicine Reviews|volume=4|issue=1|pages=3–14|doi=10.1016/j.sxmr.2015.10.003|pmid=27872002}}&lt;/ref&gt;. Bundan tashqari, 2021-yilda 16-90 yoshlilar oʻrtasida oʻtkazilgan anonim onlayn soʻrovnoma natijalari shuni koʻrsatdiki, autizm tashxisli erkaklar [[Biseksuallik|biseksual]] boʻlishi, autistik ayollar esa [[Gomoseksuallik|gomoseksual]] boʻlish ehtimoli koʻproq&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2021|title=The sexual health, orientation, and activity of autistic adolescents and adults|journal=Autism Research|volume=14|issue=11|pages=2342–2354|doi=10.17863/CAM.74771|pmid=34536071}}&lt;/ref&gt;.

[[Oshqozon-ichak trakti]] bilan bogʻliq muammolar autistik kishilarda eng koʻp uchraydigan kasalliklardan biridir&lt;ref name=&quot;IsraelyanMargolis2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2018|title=Serotonin as a link between the gut-brain-microbiome axis in autism spectrum disorders|journal=Pharmacological Research|volume=132|pages=1–6|doi=10.1016/j.phrs.2018.03.020|pmc=6368356|pmid=29614380}}&lt;/ref&gt;. Bular koʻproq ijtimoiy buzilishlar, asabiylik, xatti-harakatlar va uyqu muammolari, til buzilishi va kayfiyat oʻzgarishi bilan bogʻliq&lt;ref name=&quot;IsraelyanMargolis2018&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WasilewskaKlukowski2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|year=2015|title=Gastrointestinal symptoms and autism spectrum disorder: links and risks - a possible new overlap syndrome|journal=Pediatric Health, Medicine and Therapeutics|volume=6|pages=153–166|doi=10.2147/PHMT.S85717|pmc=5683266|pmid=29388597}}&lt;/ref&gt;.

Autizm tashxisli bolalarning ota-onalarida stress darajasi yuqori&lt;ref name=&quot;Volkmar&quot;/&gt;. ASD dagi bolalarning aka-uka va opa-singillari neyrotipik bolalarning aka-ukalariga qaraganda koʻproq hayratga tushadilar va ular bilan kamroq janjallashadilar. Aka-uka munosabatlarining ushbu jihatlari [[Daun kasalligi|Daun sindromi]] boʻlgan bolalarning aka-ukalariga oʻxshab ketadi. Biroq ular Daun sindromi boʻlgan bolalarning aka-ukalariga qaraganda sustroq yaqinlik darajasini namoyon etdilar; autizm tashxisli odamlarning aka-uka va opa-singillari kattalar kabi „salbiy farovonlik“ (negative well-being) va yomon aka-uka munosabatlariga egalar&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2007|title=Siblings of individuals with autism spectrum disorders across the life course|url=http://www.waisman.wisc.edu/family/pubs/Autism/2007%20siblings_autism_life-course.pdf|journal=Developmental Disabilities Research Reviews|volume=13|issue=4|pages=313–320|doi=10.1002/mrdd.20171|pmid=17979200|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130530100939/http://www.waisman.wisc.edu/family/pubs/Autism/2007%20siblings_autism_life-course.pdf|archivedate=30 May 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Spektr buzilishining sabablari ==
Klassik autizm mezonlarida triada sifatida tavsiflangan autizm belgilarining ijtimoiy va ijtimoiy boʻlmagan tarkibiy qismlari uchun genetik, kognitiv va nevrologik darajada umumiy sabablar borligi uzoq vaqtdan beri taxmin qilingan&lt;ref name=&quot;Fractionable&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2008|title=The 'fractionable autism triad': a review of evidence from behavioural, genetic, cognitive and neural research|url=https://archive.org/details/sim_neuropsychology-review_2008-12_18_4/page/287|journal=Neuropsychology Review|volume=18|issue=4|pages=287–304|doi=10.1007/s11065-008-9076-8|pmid=18956240}}&lt;/ref&gt;. ASD uchun yagona sababning mavjudligi ehtimoldan yiroq boʻlsa-da&lt;ref name=&quot;HappeTime&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=October 2006|title=Time to give up on a single explanation for autism|journal=Nature Neuroscience|volume=9|issue=10|pages=1218–1220|doi=10.1038/nn1770|pmid=17001340}}&lt;/ref&gt;, tadqiqot adabiyotida aniqlangan koʻplab xavf omillari uning rivojlanishiga va yuzaga chiqishiga hissa qoʻshishi mumkin. Bu xavf omillariga genetika, prenatal va perinatal omillar, neyroanatomik anomaliyalar va atrof-muhit omillari kiradi. Umumiy xavf omillarini aniqlash mumkin, ammo aniq omillarni aniqlash ancha qiyin. Bilimlarning hozirgi holatini hisobga olgan holda, bashorat faqat global xarakterga ega boʻlishi mumkin va shuning uchun umumiy belgilardan foydalanishni talab qiladi&lt;ref name=&quot;Tager-Flusberg 2010&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The origins of social impairments in autism spectrum disorder: studies of infants at risk|journal=Neural Networks|volume=23|issue=8–9|pages=1072–6|year=2010|pmid=20800990|pmc=2956843|doi=10.1016/j.neunet.2010.07.008}}&lt;/ref&gt;.

=== Biologik kichik guruhlar ===
Sabablarini oʻrganishga autizmli populyatsiyadagi biologik jihatdan ahamiyatli kichik guruhlarni aniqlashning imkoni yoʻqligi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2008|title=Autism and the environment: challenges and opportunities for research|url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/121/6/1225|journal=Pediatrics|volume=121|issue=6|pages=1225–1229|doi=10.1542/peds.2007-3000|pmid=18519493|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100115140620/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/121/6/1225|archivedate=15 January 2010}}&lt;/ref&gt; va psixiatriya, [[psixologiya]], [[nevrologiya]] va [[pediatriya]] fanlari oʻrtasidagi anʼanaviy chegaralar toʻsqinlik qildi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=January 2009|title=Childhood developmental disorders: an academic and clinical convergence point for psychiatry, neurology, psychology and pediatrics|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry_january-february-2009_50_1-2/page/87|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|issn=0021-9630|oclc=01307942|volume=50|issue=1–2|pages=87–98|doi=10.1111/j.1469-7610.2008.02046.x|pmc=5756732|pmid=19220592}}&lt;/ref&gt;. fMRI va diffuziya tenzor tasviri kabi yangi texnologiyalar autizmning keyingi neyrogenetik tadqiqotlariga yordam berish uchun miya skanerlashda koʻrish mumkin boʻlgan biologik ahamiyatga ega [[fenotip]]larni (kuzatish mumkin boʻlgan xususiyatlarni) aniqlashga yordam beradi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2009|title=Neural systems approaches to the neurogenetics of autism spectrum disorders|journal=Neuroscience|volume=164|issue=1|pages=247–256|doi=10.1016/j.neuroscience.2009.05.054|pmid=19482063}}&lt;/ref&gt;. Autizmni genetika va xulq-atvordan foydalangan holda tasniflash gʻoyasi ham taklif qilingan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=January 2008|title=Unraveling autism|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-01_82_1/page/n17|journal=American Journal of Human Genetics|volume=82|issue=1|pages=7–9|doi=10.1016/j.ajhg.2007.12.003|pmc=2253980|pmid=18179879}}&lt;/ref&gt;.

=== Genetika ===
[[Fayl:Autism_susceptibility_genes_effect_on_brain_structure.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Autism_susceptibility_genes_effect_on_brain_structure.png/350px-Autism_susceptibility_genes_effect_on_brain_structure.png|alt=|thumb| Yuzlab turli genlar autizmning rivojlanishiga moyil boʻlib&lt;ref name=&quot;brown2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Clustering the autisms using glutamate synapse protein interaction networks from cortical and hippocampal tissue of seven mouse models|journal=Molecular Autism|volume=9|issue=48|page=48|date=2018|pmid=30237867|pmc=6139139|doi=10.1186/s13229-018-0229-1}}&lt;/ref&gt;, ularning aksariyati miya tuzilishini xuddi shunday oʻzgartiradi.|left]]
Autizm kuchli genetik asosga ega. Shunday boʻlsada, ASD koʻproq taʼsirga ega boʻlgan noyob [[mutatsiya]]lar yoki umumiy genetik variantlarning koʻp genli oʻzaro taʼsiri bilan izohlanadimi, bu hali aniq emas&lt;ref name=&quot;Abrahams&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2008|title=Advances in autism genetics: on the threshold of a new neurobiology|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=9|issue=5|pages=341–355|doi=10.1038/nrg2346|pmc=2756414|pmid=18414403}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2009|title=Multiple rare variants in the etiology of autism spectrum disorders|journal=Dialogues in Clinical Neuroscience|volume=11|issue=1|pages=35–43|doi=10.31887/DCNS.2009.11.1/jdbuxbaum|pmc=3181906|pmid=19432386}}&lt;/ref&gt;. Murakkablik koʻp genlar, atrof-muhit va epigenetik omillar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir tufayli yuzaga keladi, ular [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] ketma-ketligini oʻzgartirmaydi, lekin irsiy va gen ekspressiyasiga taʼsir qiladi&lt;ref name=&quot;Rapin&quot;/&gt;. Koʻpgina genlar autizm tashxisli shaxslar va ularning ota-onalari genomlarini ketma-ketlashtirish orqali bogʻlangan&lt;ref name=&quot;SandersHe2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|date=September 2015|title=Insights into Autism Spectrum Disorder Genomic Architecture and Biology from 71 Risk Loci|journal=Neuron|volume=87|issue=6|pages=1215–1233|doi=10.1016/j.neuron.2015.09.016|pmc=4624267|pmid=26402605}}&lt;/ref&gt;. Biroq autizm xavfini oshiradigan [[mutatsiya]]larning aksariyati aniqlanmagan. Odatda, autizmni Mendel (bitta gen) mutatsiyasi yoki bitta xromosoma anomaliyasi bilan bogʻlab boʻlmaydi va ASD bilan bogʻliq genetik sindromlarning hech biri ASD ga olib kelishi asoslanmagan&lt;ref name=&quot;Abrahams&quot; /&gt;. 2018-yil holatiga koʻra ASD xavfining 74 %dan 93 %gacha irsiy ekanligi aniqlandi&lt;ref name=&quot;Lord 2018&quot;/&gt;. Bir oilaning katta farzandiga autizm tashxisi qoʻyilsa, keyingi farzandlarning 2–8 %ida ham shunday holat kuzatilishi mumkin&lt;ref name=&quot;Lord 2018&quot; /&gt;. Agar autizm tashxisli bolalardan biri egizak boʻlsa, holat ularning ikkinchisiga 36–95 %gacha taʼsir qiladi. Agar ular birodar egizaklar (fraternal twins) boʻlsa, ikkinchisiga faqat 31 %gacha taʼsir qiladi. Demak, autizm holatlarining katta qismi yuqori darajada irsiy boʻlgan, ammo meros boʻlmagan genetik sabablarga bogʻliq boʻlishi mumkin: yaʼni autizmni keltirib chiqaradigan mutatsiya ota-ona genomida mavjud emas&lt;ref name=&quot;Beaudet2&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2007|title=Autism: highly heritable but not inherited|journal=Nature Medicine|volume=13|issue=5|pages=534–536|doi=10.1038/nm0507-534|pmid=17479094}}&lt;/ref&gt;.

2018-yildan boshlab genetik xavf omillarini tushunish bir nechta allellarga eʼtibor qaratishdan ASD ning genetik ishtiroki, ehtimol, koʻp sonli variantlarga qarab diffuz ekanligini tushunishga oʻtdi, ularning baʼzilari keng tarqalgan va kichik taʼsirga hamda baʼzilari kam uchraydi va katta taʼsirga ega. Katta effektli nodir variantlar bilan buzilgan eng keng tarqalgan gen CHD8 boʻlib chiqdi, ammo autizm tashxisli odamlarning 0,5 % dan kamrogʻida bunday mutatsiya mavjud. CHD8 geni homilalik rivojlanish jarayonida muhim boʻlgan xromatin regulyatori fermenti boʻlgan DNKni bogʻlaydigan xromodomain helikazasi protein 8 ni kodlaydi, CHD8 ATPga bogʻliq fermentdir&lt;ref name=&quot;Nishiyama 172–182&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|last=Nishiyama|first1=Masaaki|last2=Oshikawa|first2=Kiyotaka|last3=Tsukada|first3=Yu-ichi|last4=Nakagawa|first4=Tadashi|last5=Iemura|first5=Shun-ichiro|last6=Natsume|first6=Tohru|last7=Fan|first7=Yuhong|last8=Kikuchi|first8=Akira|last9=Skoultchi|first9=Arthur I.|date=2009-01-18|title=CHD8 suppresses p53-mediated apoptosis through histone H1 recruitment during early embryogenesis|journal=Nature Cell Biology|volume=11|issue=2|pages=172–182|doi=10.1038/ncb1831|pmid=19151705|pmc=3132516|issn=1465-7392}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ronan 347–359&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|last=Ronan|first1=Jehnna L.|last2=Wu|first2=Wei|last3=Crabtree|first3=Gerald R.|date=2013-04-09|title=From neural development to cognition: unexpected roles for chromatin|journal=Nature Reviews Genetics|volume=14|issue=5|pages=347–359|doi=10.1038/nrg3413|pmid=23568486|pmc=4010428|issn=1471-0056}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thompson 3894–3904&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|last=Thompson|first1=Brandi A.|last2=Tremblay|first2=Véronique|last3=Lin|first3=Grace|last4=Bochar|first4=Daniel A.|date=2008-06-15|title=CHD8 Is an ATP-Dependent Chromatin Remodeling Factor That Regulates β-Catenin Target Genes|url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2008-06_28_12/page/3894|journal=Molecular and Cellular Biology|volume=28|issue=12|pages=3894–3904|doi=10.1128/mcb.00322-08|pmid=18378692|pmc=2423111|issn=0270-7306}}&lt;/ref&gt;. Protein tarkibida ATP ning ADP ga gidrolizlanishi uchun mas’ul boʻlgan Snf2 helikaz domeni mavjud. CHD8 nukleosomalar oʻrnini oʻzgartirish orqali xromatin strukturasini qayta qurish orqali transkripsiya repressori vazifasini bajaradigan DNK helikazini kodlaydi. CHD8 Wnt signalini salbiy tartibga soladi. Wnt signalizatsiyasi umurtqali hayvonlarning erta rivojlanishi va morfogenezida muhim ahamiyatga ega. Taxminlarga koʻra, CHD8, shuningdek, H1 bogʻlovchi gistonini jalb qiladi va b-katenin va p53 maqsadli genlarini repressiyaga olib keladi. CHD8 ning ahamiyatini CHD8-nokaut sichqonlari 5,5 embrion kundan keyin keng tarqalgan p53 tufayli apoptoz tufayli nobud boʻlgan tadqiqotlarda kuzatilishi mumkin. Baʼzi tadqiqotlar autizm spektri buzilishida (ASD) CHD8 rolini aniqladi. CHD8 ifodasi insonning oʻrta homilalik rivojlanishida sezilarli darajada oshadi&lt;ref name=&quot;Nishiyama 172–182&quot; /&gt;. Xromatinni qayta qurish faoliyati va uning transkripsiya regulyatorlari bilan oʻzaro taʼsiri ASD etiologiyasida muhim rol oʻynashini koʻrsatdi&lt;ref name=&quot;Ronan 347–359&quot; /&gt;. Rivojlanayotgan sutemizuvchilar miyasida ASD xavfi genlari bilan bogʻliq boʻlgan CHD8 maqsadli hududlari saqlanib qolgan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Sugathan|first1=Aarathi|last2=Biagioli|first2=Marta|last3=Golzio|first3=Christelle|last4=Erdin|first4=Serkan|last5=Blumenthal|first5=Ian|last6=Manavalan|first6=Poornima|last7=Ragavendran|first7=Ashok|last8=Brand|first8=Harrison|last9=Lucente|first9=Diane|date=2014-10-07|title=''CHD8'' regulates neurodevelopmental pathways associated with autism spectrum disorder in neural progenitors|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=111|issue=42|pages=E4468-77|doi=10.1073/pnas.1405266111|pmid=25294932|pmc=4210312|bibcode=2014PNAS..111E4468S|issn=0027-8424}}&lt;/ref&gt;. Inson nerv hujayralarida CHD8 ning ishdan chiqishi CHD8 tomonidan nishonga olingan ASD xavfi genlarining disregulyatsiyasiga olib keladi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Cotney|first1=Justin|last2=Muhle|first2=Rebecca A.|last3=Sanders|first3=Stephan J.|last4=Liu|first4=Li|last5=Willsey|first5=A. Jeremy|last6=Niu|first6=Wei|last7=Liu|first7=Wenzhong|last8=Klei|first8=Lambertus|last9=Lei|first9=Jing|date=2015-03-10|title=The autism-associated chromatin modifier CHD8 regulates other autism risk genes during human neurodevelopment|journal=Nature Communications|volume=6|issue=1|page=6404|doi=10.1038/ncomms7404|pmid=25752243|pmc=4355952|bibcode=2015NatCo...6.6404C|issn=2041-1723}}&lt;/ref&gt;.

Baʼzi ASD aniq genetik kasalliklar bilan bogʻliq, masalan, [[moʻrt X sindromi]]; ammo autistik odamlarning atigi 2 % ga yaqinida moʻrt X mavjud&lt;ref name=&quot;Lord 2018&quot;/&gt;. [[Evolyutsion psixiatriya]] gipotezalariga koʻra, bu genlar inson ixtirosi, aql-zakovati yoki tizimlashtirish bilan bogʻliqligi sababli saqlanib qoladi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism As a Disorder of High Intelligence|journal=Frontiers in Neuroscience|volume=10|page=300|date=30 June 2016|pmid=27445671|pmc=4927579|doi=10.3389/fnins.2016.00300}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=The pattern seekers: how autism drives human invention|date=10 November 2020|isbn=978-1-5416-4713-8|oclc=1204602315}}&lt;/ref&gt;.

Hozirgi mavjud tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ASDga sezuvchanlikni oshiradigan genlar hujayra ehtiyojlariga, neyron hujayralarining faolligiga va yopishishiga, [[sinaps]] shakllanishiga va qayta tuzilishiga javoban [[Neyron (nerv hujayrasi)|neyron hujayralarida]] [[Translyatsiya (biologiya)|oqsil sintezini]] boshqaradigan va inhibitiv [[Mediatorlar|neyrotransmitter]] muvozanatini qoʻzgʻatuvchi genlardir. Ushbu genlarning baʼzilari asab tizimidagi asosiy inhibitiv neyrotransmitter boʻlgan GABA neyrotransmitterini ishlab chiqarishni modulyatsiya qilishlari maʼlum. Ushbu GABA bilan bogʻliq genlar ASD miyasida kam ifodalangan. Boshqa tomondan, miyadagi [[Neyrogliya|glial]] va immun hujayralarining ifodasini nazorat qiluvchi genlar, masalan, [[Astrotsit|astrositlar]] va [[mikrogliya]]lar, haddan tashqari ifodalangan, bu esa oʻlimdan keyingi ASD miyalarida topilgan glial va immun hujayralar sonining koʻpayishi bilan bogʻliq. ASD patofiziologiyasida tekshirilayotgan baʼzi genlar hujayra oʻsishi va omon qolishini qoʻllab-quvvatlaydigan mTOR signalizatsiya yoʻliga taʼsir qiladigan genlardir&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;/&gt;.

Bu genetik variantlarning barchasi autistik spektrning rivojlanishiga yordam beradi; ammo ular rivojlanish uchun hal qiluvchi omillar ekanligiga kafolat boʻlmaydi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=An analytical framework for whole-genome sequence association studies and its implications for autism spectrum disorder|journal=Nature Genetics|volume=50|issue=5|pages=727–736|date=April 2018|pmid=29700473|pmc=5961723|doi=10.1038/s41588-018-0107-y}}&lt;/ref&gt;.

=== Erta rivojlanish davri ===
Autizm uchun ehtimolli boʻlgan xavf omillari sifatida bir nechta [[Prenatal rivojlanish|prenatal]] va perinatal asoratlar haqida xabar berilgan. Ushbu xavf omillari orasida onaning homiladorlik qandli diabeti, onaning va otaning yoshi 30 dan oshganligi, birinchi trimestrdan keyin qon ketishi, homiladorlik paytida turli dori-darmonlarni qoʻllash (masalan, valproat) va amniotik suyuqlikdagi mekonium kiradi. Ushbu omillarning autizmga aloqasi boʻyicha tadqiqotlar yakuniy xulosa bermagan boʻlsada, ularning har biri autizm tashxisli bolalarda autizmi boʻlmagan aka-ukalari va boshqa odatdagiday rivojlanayotgan yoshlarga qaraganda koʻproq aniqlangan&lt;ref name=&quot;Garder, Spiegelman, Buka&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Perinatal and neonatal risk factors for autism: a comprehensive meta-analysis|journal=Pediatrics|volume=128|issue=2|pages=344–55|date=August 2011|pmid=21746727|pmc=3387855|doi=10.1542/peds.2010-1036}}&lt;/ref&gt;. Prenatal fazadagi biron bir omil autizm xavfiga taʼsir qiladimi yoki yoʻqligi nomaʼlum boʻlsada&lt;ref name=&quot;Gardener 2009&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Prenatal risk factors for autism: comprehensive meta-analysis|url=https://archive.org/details/bj-psych_2009-07_195_1/page/7|journal=The British Journal of Psychiatry|volume=195|issue=1|pages=7–14|date=July 2009|pmid=19567888|pmc=3712619|doi=10.1192/bjp.bp.108.051672}}&lt;/ref&gt;, [[Homiladorlik|homiladorlik davridagi]] asoratlar xavf tugʻdirishi mumkin&lt;ref name=&quot;Gardener 2009&quot; /&gt;.

Erta rivojlanish davrida homilador ayol organizmida [[Kalsiferollar|D vitamini]] darajasining pastligi autizm uchun xavf omili sifatida faraz qilingan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Vitamin D and Autism Spectrum Disorder: A Literature Review|journal=Nutrients|volume=8|issue=4|page=236|date=April 2016|pmid=27110819|pmc=4848704|doi=10.3390/nu8040236}}&lt;/ref&gt;.

Shuningdek, regressiv autizmning ayrim turlari autoimmum asosga ega yoki yoʻqligini tekshirish uchun tadqiqotlar olib borilmoqda&lt;ref name=&quot;Stefanatos&quot;/&gt;.

Homiladorlik davrida onaning ovqatlanishi va yuzaga kelishi mumkin boʻlgan [[yalligʻlanish]] jarayonlari homilaning neyro rivojlanishiga taʼsir qiladi. Intrauterin oʻsishning cheklanishi ham oʻz vaqtida, ham muddatidan avval tugʻilgan chaqaloqlarda ASD bilan bogʻliq&lt;ref name=&quot;VohrPoggiDavis2017&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=April 2017|title=Neurodevelopment: The Impact of Nutrition and Inflammation During Preconception and Pregnancy in Low-Resource Settings|journal=Pediatrics|volume=139|issue=Suppl 1|pages=S38–S49|doi=10.1542/peds.2016-2828F|pmid=28562247}}&lt;/ref&gt;. Onaning yalligʻlanish va [[Autoimmun kasalliklar|autoimmum kasalliklari]] homila toʻqimalariga zarar yetkazishi, genetik muammolarni kuchaytirishi yoki asab tizimiga zarar etkazishi mumkin&lt;ref name=&quot;SamsamAhangari2014&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2014|title=Pathophysiology of autism spectrum disorders: revisiting gastrointestinal involvement and immune imbalance|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=20|issue=29|pages=9942–9951|doi=10.3748/wjg.v20.i29.9942|pmc=4123375|pmid=25110424}}&lt;/ref&gt;.

Homiladorlik paytida [[havoning ifloslanishi]], ayniqsa ogʻir metallar va zarrachalar bilan, autizm xavfini oshirishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=April 2014|title=Maternal lifestyle and environmental risk factors for autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/international-journal-of-epidemiology_2014-04_43_2/page/443|journal=International Journal of Epidemiology|volume=43|issue=2|pages=443–464|doi=10.1093/ije/dyt282|pmc=3997376|pmid=24518932}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|year=2016|title=A Systematic Review and Meta-Analysis of Multiple Airborne Pollutants and Autism Spectrum Disorder|journal=PLOS ONE|volume=11|issue=9|pages=e0161851|bibcode=2016PLoSO..1161851L|doi=10.1371/journal.pone.0161851|pmc=5031428|pmid=27653281}}&lt;/ref&gt;. Autizmning rivojlanishiga hissa qoʻshadigan yoki kuchaytiradigan dalillarsiz daʼvo qilingan atrof-muhit omillariga baʼzi oziq-ovqatlar, [[Infeksiya|yuqumli kasalliklar]], [[erituvchilar]], PCBlar, ftalatlar va plastik mahsulotlarda ishlatiladigan [[fenollar]], [[pestitsidlar]], bromli olovni toʻxtatuvchi moddalar, [[Etil spirti|spirtli ichimliklar]], chekish, noqonuniy giyohvand moddalar, [[vaksinalar]]&lt;ref name=&quot;Newschaffer 2007&quot;/&gt; va prenatal stress kiradi. Baʼzilari, masalan, MMR vaksinasi butunlay rad etilgan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=October 2008|title=Prenatal stress and risk for autism|journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews|volume=32|issue=8|pages=1519–1532|doi=10.1016/j.neubiorev.2008.06.004|pmc=2632594|pmid=18598714}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 2018|title=The Anti-vaccination Movement: A Regression in Modern Medicine|journal=Cureus|volume=10|issue=7|pages=e2919|doi=10.7759/cureus.2919|pmc=6122668|pmid=30186724}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AFP20172&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2017|title=Vaccine Adverse Events: Separating Myth from Reality|journal=American Family Physician|volume=95|issue=12|pages=786–794|pmid=28671426}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2021|title=Vaccines for measles, mumps, rubella, and varicella in children|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2021|issue=11|pages=CD004407|doi=10.1002/14651858.CD004407.pub5|pmc=8607336|pmid=34806766}}&lt;/ref&gt;.

==== Tasdiqlanmagan vaksina gipotezasi ====
Ota-onalar ilk marotaba farzandlarida autizm belgilarini muntazam emlash davrida payqashlari mumkin. Bu vaksinani „ortiqcha yuklash“, vaksinani saqlovchi vosita yoki MMR vaksinasini autizmga sabab boʻlganlikda ayblovchi qoʻllab-quvvatlanmaydigan nazariyalarning yuzaga chiqishiga olib keldi&lt;ref name=&quot;GerberOffit2009&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=February 2009|title=Vaccines and autism: a tale of shifting hypotheses|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2009-02-15_48_4/page/456|journal=Clinical Infectious Diseases|volume=48|issue=4|pages=456–461|doi=10.1086/596476|pmc=2908388|pmid=19128068}}&lt;/ref&gt;. 1998-yilda Endryu Ueykfild MMR vaksinasi autizmga olib kelishi mumkinligini koʻrsatadigan soxta, sud ishlarini moliyalashtirgan tadqiqot olib bordi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=8 February 2009 |title=MMR doctor Andrew Wakefield fixed data on autism |work=The Sunday Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/mmr-doctor-andrew-wakefield-fixed-data-on-autism-mgj82qsk50g}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2 February 2010 |title=Lancet retracts 'utterly false' MMR paper |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2010/feb/02/lancet-retracts-mmr-paper}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|chapter=Influenza Vaccine|chapterurl=https://nap.nationalacademies.org/read/13164/chapter/8|title=Adverse Effects of Vaccines: Evidence and Causality|url=https://www.nap.edu/read/13164/|doi=10.17226/13164|isbn=978-0-309-21435-3|others=Committee to Review Adverse Effects of Vaccines, Board on Population Health and Public Health Practice|location=Washington, D.C.|publisher=Institute of Medicine/National Academies Press|date=August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=The vaccine-autism connection: a public health crisis caused by unethical medical practices and fraudulent science|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-pharmacotherapy_2011-10_45_10/page/1302|journal=The Annals of Pharmacotherapy|volume=45|issue=10|pages=1302–1304|date=October 2011|pmid=21917556|doi=10.1345/aph.1Q318}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Godlee2011&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=January 2011|title=Wakefield's article linking MMR vaccine and autism was fraudulent|journal=BMJ|volume=342|pages=c7452|doi=10.1136/bmj.c7452|pmid=21209060}}&lt;/ref&gt;. Ushbu faraz autizm MMR vaksinasining oʻzi yoki vaksina konservanti boʻlgan timerosal tufayli miya shikastlanishidan kelib chiqadi deb taxmin qildi&lt;ref name=&quot;Tan and Parkin 2008&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Route of decomposition of thiomersal (thimerosal)|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-pharmaceutics_2000-11-04_208_1-2/page/23|journal=International Journal of Pharmaceutics|volume=208|issue=1–2|pages=23–34|date=November 2000|pmid=11064208|doi=10.1016/S0378-5173(00)00514-7}}&lt;/ref&gt;. Hech qanday ishonchli ilmiy dalillar bu daʼvolarni qoʻllab-quvvatlamaydi, ular biologik jihatdan asossizdir&lt;ref name=&quot;GerberOffit2009&quot; /&gt; va qoʻshimcha dalillar ularni rad etishda davom etmoqda, jumladan, autizm darajasi bolalik davridagi vaksinalardan timerosalning yoʻq qilinishiga qaramay, muntazam koʻtarilishda davom etmoqda&lt;ref name=&quot;Waterhouse 2008&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism overflows: increasing prevalence and proliferating theories|url=https://archive.org/details/sim_neuropsychology-review_2008-12_18_4/page/273|journal=Neuropsychology Review|volume=18|issue=4|pages=273–286|date=December 2008|pmid=19015994|doi=10.1007/s11065-008-9074-x}}&lt;/ref&gt;. 2014-yilgi [[meta-tahlil]] butun dunyo boʻylab 1,25 million bolani qamrab olgan autizm va emlashlar boʻyicha oʻnta yirik tadqiqotni oʻrganib chiqdi; Unga koʻra, hech qachon timerosalni oʻz ichiga olmagan MMR vaksinasi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Frequently Asked Questions about Thimerosal|url=https://www.cdc.gov/vaccinesafety/concerns/thimerosal/faqs.html|nashriyot=Centers for Disease Control and Prevention|kirish sanasi=21 February 2017}}&lt;/ref&gt; ham, boshqa vaksina komponentlari timerosal yoki [[simob]] ham ASDning rivojlanishiga olib kelmaydi degan xulosaga kelindi&lt;ref name=&quot;Taylor 2014&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Vaccines are not associated with autism: an evidence-based meta-analysis of case-control and cohort studies|journal=Vaccine|volume=32|issue=29|pages=3623–3629|date=June 2014|pmid=24814559|doi=10.1016/j.vaccine.2014.04.085}}&lt;/ref&gt;. Shunga qaramay, ota-onalarning notoʻgʻri tashvishi bolalarni emlash darajasining pasayishiga, baʼzi mamlakatlarda ilgari nazorat qilinadigan bolalar kasalliklarining avj olishiga va bir nechta bolalarning oldini olish mumkin boʻlgan oʻlimga olib keldi&lt;ref name=&quot;vaccines&quot;&gt;Vaccines and autism:
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dublin&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 2003|title=Measles outbreak in Dublin, 2000|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-infectious-disease-journal_2003-07_22_7/page/580|journal=The Pediatric Infectious Disease Journal|volume=22|issue=7|pages=580–584|doi=10.1097/00006454-200307000-00002|pmid=12867830}}&lt;/ref&gt;.

=== Etiologik farazlar ===
Maʼlum sabablar (genetik va atrof-muhit taʼsiri) va topilmalar (neyrobiologik va somatik) integratsiyalashtirilgan holda autizm qanday va nima sababdan rivojlanishini tushuntirishga harakat qiladigan bir nechta nazariyalar taqdim etilgan. Ularning ayrimlari autizmni keltirib chiqaradigan oʻzaro taʼsir qiluvchi uchta asosiy xususiyatni (autistik shaxsiyat, kognitiv kompensatsiya, nevropatologik yuk) taklif qiladigan va amalda qoʻllaydigan Patogenetik triada&lt;ref name=&quot;Sarovic&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2021|title=A Unifying Theory for Autism: The Pathogenetic Triad as a Theoretical Framework|journal=Frontiers in Psychiatry|volume=12|page=767075|doi=10.3389/fpsyt.2021.767075|pmc=8637925|pmid=34867553}}&lt;/ref&gt; va idrok, eʼtibor, xotira va hissiyotning kuchayishiga olib keladigan giperfaol neyrobiologiya orqali autizmni tushuntiruvchi Intense World Theory&lt;ref name=&quot;Markram&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The Intense World Theory – a unifying theory of the neurobiology of autism|journal=Frontiers in Human Neuroscience|volume=4|page=224|date=December 2010|pmid=21191475|doi=10.3389/fnhum.2010.00224|pmc=3010743}}&lt;/ref&gt; singari kengroqdir. Autizm neyrobiologiyasi va fenotipining faqat alohida qismlarini tushuntiradigan oddiyroq farazlar, masalan, aqliy noyetuklik (ong nazariyasi uchun qobiliyatning pasayishi), zaif markaziy kogerentlik nazariyasi yoki ekstremal erkak miyasi va empatiyani tizimlashtirish nazariyasi kabilar ham mavjud.

=== Evolyutsion gipotezalar ===
Autizm va unga aloqador genlarning [[Evolutsiya|evolyutsion]] afzalliklarini oʻrganuvchi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, autizm tashxisli odamlar insoniyat rivojlanishi jarayonida „texnologik sohalarda va tabiiy tizimlarni tushunishda oʻziga xos rol oʻynagan“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Spikins|ism=Penny|sarlavha=How our autistic ancestors played an important role in human evolution|url=https://theconversation.com/how-our-autistic-ancestors-played-an-important-role-in-human-evolution-73477|ish=[[The Conversation (website)|The Conversation]]|til=en|sana=March 27, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Spikins|first=Penny|editor=Fitzgerald|title=Recent Advances in Autism Spectrum Disorders - Volume II|date=March 6, 2013|language=en|chapter=The Stone Age Origins of Autism}}&lt;/ref&gt;.

2011-yilda ''Evolyutsion psixologiya'' jurnalida chop etilgan maqolada autistik xususiyatlar, shu jumladan, fazoviy intellekt, konsentratsiya va xotira bilan bogʻliq gʻayritabiiy qobiliyatlar [[Tabiiy tanlanish|tabiiy ravishda tanlab olingan]] boʻlishi mumkinligi, yaʼni koʻproq (toʻliq boʻlmasada) yakkalik muhitda oʻz-oʻziga yetarli oziq-ovqat izlashga imkon berishini ifodalovchi „Yakka oʻlja ovlovchi gipotezasi“ taklif qilindi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Reser|first1=Jared Edward|title=Conceptualizing the Autism Spectrum in Terms of Natural Selection and Behavioral Ecology: The Solitary Forager Hypothesis|journal=Evolutionary Psychology|date=1 April 2011|volume=9|issue=2|pages=207–238|doi=10.1177/147470491100900209|pmid=22947969|url=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/147470491100900209|language=en|issn=1474-7049}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=June 3, 2011 |title=Autism may have had advantages in humans' hunter-gatherer past, researcher believes |language=en |work=ScienceDaily |agency=University of Southern California |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/06/110603122849.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Rudacille|ism=Deborah|sarlavha=Lonely hunters|url=https://www.spectrumnews.org/opinion/lonely-hunters/|ish=Spectrum|sana=8 July 2011}}&lt;/ref&gt;. 2016-yilgi maqola [[Asperger sindromi]]ni „muqobil pro-ijtimoiy moslashish strategiyasi“ sifatida koʻrib chiqadi, bu kichik miqyosdagi ovchilarni yigʻish kontekstida „hamkorlik axloqi“ ning paydo boʻlishi natijasida rivojlangan boʻlishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Spikins|first1=Penny|last2=Wright|first2=Barry|last3=Hodgson|first3=Derek|title=Are there alternative adaptive strategies to human pro-sociality? The role of collaborative morality in the emergence of personality variation and autistic traits|journal=Time and Mind|date=1 October 2016|volume=9|issue=4|pages=289–313|doi=10.1080/1751696X.2016.1244949|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1751696X.2016.1244949|issn=1751-696X}}&lt;/ref&gt;.

Baʼzi koʻp tarmoqli tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, soʻnggi inson evolyutsiyasi soʻnggi odamlar populyatsiyalarida, shu jumladan, autizmda bir qator tibbiy holatlarning kuchayishida harakatlantiruvchi kuch boʻlib xizmat qilishi mumkin. Evolyutsion tibbiyotda oʻtkazilgan bir qancha tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, biologik evolyutsiya madaniy evolyutsiyadan oshib ketganda patogenlar bilan aloqaning yoʻqligi va bir vaqtlar ajdodlar populyatsiyalariga salbiy taʼsir koʻrsatadigan salbiy atrof-muhit sharoitlari tufayli tana disfunksiyasi bilan bogʻliq kasalliklar tarqaladi. Tabiiy tanlanish, birinchi navbatda, salomatlik va uzoq vaqt umr koʻrishdan koʻra koʻpayishni birinchi darajali deb hisoblaganligi sababli maʼlum zararli sharoitlarga moslashish uchun bu turtki yoʻqligi avlod populyatsiyalarida genlarning oʻzini haddan tashqari ifoda etish tendentsiyasini keltirib chiqaradi, bu esa [[ruhiy kasallik]]lardan tortib, boshqa koʻplab [[Autoimmun kasalliklar|autoimmum kasalliklarni]] keltirib chiqarishi ehtimoldan holi emas&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Harvard University |date=January 11, 2020 |title=Ongoing human evolution could explain recent rise in certain disorders |work=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2010/01/100111102538.htm |access-date=May 24, 2020}}&lt;/ref&gt;.

== Patofiziologiya ==
Autizm belgilari miyaning turli tizimlaridagi kamolotga bogʻliq oʻzgarishlar natijasida yuzaga keladi&lt;ref name=&quot;Penn&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=February 2006|title=Neurobiological correlates of autism: a review of recent research|journal=Child Neuropsychology|volume=12|issue=1|pages=57–79|doi=10.1080/09297040500253546|pmid=16484102}}&lt;/ref&gt;. Autizmning qanday paydo boʻlishi yaxshi tushunilmagan va tushuntirilmagan. Uning mexanizmini ikkita sohaga boʻlish mumkin: autizm bilan bogʻliq miya tuzilmalari va jarayonlarining [[Semizlik kassaligi|patofiziologiyasi]] va miya tuzilmalari va xatti-harakatlari oʻrtasidagi neyropsikologik aloqalar&lt;ref name=&quot;Penn&quot; /&gt;. Xulq-atvor bir nechta patofiziologiyaga ega&lt;ref name=&quot;London&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=October 2007|title=The role of the neurobiologist in redefining the diagnosis of autism|journal=Brain Pathology|volume=17|issue=4|pages=408–411|doi=10.1111/j.1750-3639.2007.00103.x|pmc=8095627|pmid=17919126}}&lt;/ref&gt;.

Ichak-miya oʻqi anormalliklari haqida dalillar mavjud&lt;ref name=&quot;IsraelyanMargolis2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WasilewskaKlukowski2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RaoGershon2016&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2016|title=The bowel and beyond: the enteric nervous system in neurological disorders|journal=Nature Reviews. Gastroenterology &amp; Hepatology|volume=13|issue=9|pages=517–528|doi=10.1038/nrgastro.2016.107|pmc=5005185|pmid=27435372|quote=immune dysregulation, GI inflammation, malfunction of the ANS, genetic and metabolic activity of the microbiome, and dietary metabolites may contribute to brain dysfunction and neuroinflammation depending upon individual genetic vulnerability}}&lt;/ref&gt;. 2015-yilda oʻtkazilgan tekshiruv immun, oshqozon-ichak yalligʻlanishi, [[Vegetativ nerv sistemasi|avtonom nerv tizimining]] notoʻgʻri ishlashi, [[Gut microbiota|ichak florasining]] oʻzgarishi va oziq-ovqat metabolitlari miya neyroinflamatsiyasi va disfunktsiyasiga olib kelishi mumkinligi nazariyasini taklif qildi&lt;ref name=&quot;WasilewskaKlukowski2015&quot; /&gt;. 2016-yilgi tahlil natijalariga koʻra, ichak asab tizimining anormalliklari autizm kabi nevrologik kasalliklarda rol oʻynashi mumkin. Neyron aloqalari va immunitet tizimi ichakda paydo boʻlgan kasalliklarning miyaga tarqalishiga imkon beradigan yoʻldir&lt;ref name=&quot;RaoGershon2016&quot; /&gt;.

Bir nechta dalillarda autizmning sababi sifatida [[Sinaps|sinaptik]] disfunktsiya koʻrsatiladi. Baʼzi noyob mutatsiyalar hujayra yopishishi bilan bogʻliq boʻlgan sinaptik yoʻllarni buzish orqali autizmga olib kelishi mumkin&lt;ref name=&quot;Betancur&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 2009|title=The emerging role of synaptic cell-adhesion pathways in the pathogenesis of autism spectrum disorders|url=https://www.hal.inserm.fr/inserm-00401195/file/Betancur_ASD_review_TINS_2009.pdf|journal=Trends in Neurosciences|volume=32|issue=7|pages=402–412|doi=10.1016/j.tins.2009.04.003|pmid=19541375}}&lt;/ref&gt;. Autizm xavfi bilan bogʻliq barcha maʼlum teratogenlar (tugʻilish nuqsonlarini keltirib chiqaradigan agentlar) konseptsiyadan keyingi dastlabki sakkiz hafta ichida taʼsir qiladi va bu autizmning boshlanishi yoki keyinchalik taʼsirlanishi ehtimolini istisno qilmasa ham, autizmning juda erta rivojlanish davrida paydo boʻlishi haqida kuchli dalillari mavjud&lt;ref name=&quot;Arndt&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|year=2005|title=The teratology of autism|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-developmental-neuroscience_april-may-2005_23_2-3/page/189|journal=International Journal of Developmental Neuroscience|volume=23|issue=2–3|pages=189–199|doi=10.1016/j.ijdevneu.2004.11.001|pmid=15749245}}&lt;/ref&gt;.

Umuman olganda, neyroanatomik tadqiqotlar autizmning baʼzi sohalarda miya kengayishi va boshqalarda qisqarishning kombinatsiyasini oʻz ichiga olishi mumkinligi haqidagi konsepsiyani qoʻllab-quvvatlaydi&lt;ref name=&quot;Koenig 2001&quot;&gt;{{Kitob manbasi|title=The development of autism: perspectives from theory and research|url=https://archive.org/details/developmentofaut0000unse|publisher=L. Erlbaum|year=2001|isbn=9780805832457|location=Mahwah, N.J.|pages=[https://archive.org/details/developmentofaut0000unse/page/73 73]–92|chapter=Neurobiology and Genetics of Autism: A Developmental Perspective|oclc=806185029}}&lt;/ref&gt;. Baʼzi tadqiqotlar autizmda miyaning umumiy kengayishi haqida xabar bergan boʻlsa, boshqalari miyaning bir nechta sohalarida, jumladan, frontal lob, oyna neyron tizimi, limbik tizim, temporal lob va korpus kallosumida anormalliklarni koʻrsatadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Towards a neuroanatomy of autism: a systematic review and meta-analysis of structural magnetic resonance imaging studies|journal=European Psychiatry|volume=23|issue=4|pages=289–99|date=June 2008|pmid=17765485|doi=10.1016/j.eurpsy.2007.05.006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Neuroanatomical Diversity of Corpus Callosum and Brain Volume in Autism: Meta-analysis, Analysis of the Autism Brain Imaging Data Exchange Project, and Simulation|journal=Biological Psychiatry|volume=78|issue=2|pages=126–34|date=July 2015|pmid=25850620|doi=10.1016/j.biopsych.2015.02.010}}&lt;/ref&gt;.

Funksional neyroimaging tadqiqotlariga koʻra, ong nazariyasi va yuz hissiyotlariga javob berish vazifalarini bajarayotganda autizm spektridagi [[Mediana (statistika)|median]] odam miyaning birlamchi va ikkilamchi somatosensor kortekslarida toʻgʻri tanlangan nazorat populyatsiyasining median aʼzosiga qaraganda kamroq faollashadi. Ushbu topilma autizm tashxisini olgan odamlarning miyasi mintaqalarida kortikal qalinlik va kulrang moddalar hajmining gʻayritabiiy naqshlarini koʻrsatadigan tadqiqotlar natijalariga ayni mos toʻgʻri keladi&lt;ref name=&quot;Sugranyes 2011&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism spectrum disorders and schizophrenia: meta-analysis of the neural correlates of social cognition|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|pages=e25322|year=2011|pmid=21998649|pmc=3187762|doi=10.1371/journal.pone.0025322|bibcode=2011PLoSO...625322S}}&lt;/ref&gt;.

=== Neyropatologiya ===
Quyida maʼlum bir odamda ASD ning yuzaga kelishiga hissa qoʻshadigan oʻziga xos genetik oʻzgarish yoki mutatsiyadan qatʼi nazar, molekulyar va hujayra darajasida ASD tashxisli odamning miyasidagi baʼzi xarakterli topilmalar keltirilgan:

* Bir-biriga zichroq toʻplangan kichikroq neyronlarga ega limbik tizim. Limbik tizim inson miyasida his-tuygʻular va xotiraning asosiy markazi ekanligini hisobga olsak, bu kuzatuv ASDdagi ijtimoiy buzilishlarni tushuntirishi mumkin&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;/&gt;.
* Serebellumdagi kamroq va kichikroq Purkinje neyronlari. Yangi tadqiqotlar serebellumning hissiy ishlov berish va tildagi rolini koʻrsatadi&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot; /&gt;.
* Miya yarim korteksida [[Astrotsit|astrositlar]] va [[mikrogliya]]lar sonining koʻpayishi. Bu hujayralar neyronlarga metabolik va funktsional yordam beradi va mos ravishda asab tizimida immunitet hujayralari sifatida ishlaydi&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot; /&gt;.
* Erta bolalik davrida miya hajmining oshishi ASD tashxislilarning 15-20 foizida makrosefaliyaga olib keladi. Biroq miya hajmi oʻrta bolalik davrida normallashadi. Miya hajmining bu oʻzgarishi ASD miyasida bir xil emas, baʼzi qismlari, masalan, frontal va temporal loblar kattaroq, baʼzilari parietal va oksipital loblar normal oʻlchamda, baʼzilari esa serebellar vermis, korpus kallosum va bazal ganglionlar neyrotipik shaxslarnikiga qaraganda kichikroqdir&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot; /&gt;.
* Neyronlar oʻrtasidagi aloqalarni shakllantirish va saqlash uchun zarur boʻlgan hujayra yopishish molekulalari, [[Sinaps|presinaptik]] hujayra adezyon molekulalarini bogʻlaydigan postsinaptik neyronlarda joylashgan neyroliginlar va hujayra yopishish molekulalarini neyronlarga bogʻlaydigan oqsillar ASDda mutatsiyaga uchraganligi aniqlangan&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot; /&gt;.

=== Ichak-immun-miya oʻqi ===
Autistik odamlarning 70 % gacha qismida reflyuks, diareya, ich qotishi, yalligʻlanishli ichak kasalligi va oziq-ovqat allergiyasi kabi GI bilan bogʻliq muammolar mavjud. Autistik odamlar oshqozon-ichak mikroflorasining tarkibi neyrotipik odamlarnikidan farq qilishi kuzatildi, bu yalligʻlanish holatini qoʻzgʻatish orqali ichak bakteriyalarining ASD rivojlanishiga taʼsiri masalasini oʻrtaga tashlaydi&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=A systematic review of gut-immune-brain mechanisms in Autism Spectrum Disorder|journal=Developmental Psychobiology|volume=61|issue=s5|pages=752–771|date=July 2019|pmid=30523646|doi=10.1002/dev.21803}}&lt;/ref&gt;. Quyida ichak mikroflorasi va anormal immun javoblarning miya rivojlanishiga taʼsiri boʻyicha baʼzi tadqiqot natijalari keltirilgan:&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot; /&gt;

* Kemiruvchilar ustida olib borilgan baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, ichak mikrofloralari hissiy funksiyalarga va miyadagi neyrotransmitter muvozanatiga taʼsir qiladi, ularning ikkalasi ham ASDga taʼsir qiladi&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The emerging picture of autism spectrum disorder: genetics and pathology|journal=Annu Rev Pathol|volume=10|pages=111–44|date=2015|pmid=25621659|doi=10.1146/annurev-pathol-012414-040405}}&lt;/ref&gt;.
* Immun tizimi ichak bakteriyalarining miyaga taʼsirini modulyatsiya qiluvchi vositachi hisoblanadi. Baʼzi ASD shaxslarida immun hujayralari, biokimyoviy xabarchilar va modulyatorlar va autoimmun antitanalarning soni koʻp boʻlgan disfunktsiyali immun tizimi mavjud. Yalligʻlanish biomarkerlarining kuchayishi ASD belgilarining kuchayishi bilan bogʻliq va ASDda surunkali miya yalligʻlanishi holatini qoʻllab-quvvatlaydigan baʼzi dalillar mavjud&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot;/&gt;.
* Anormal [[Gut microbiota|ichak mikrobiotasi]] boʻlgan autizm tashxisli odamlarda bakteriyalarga nisbatan aniqroq yalligʻlanish reaktsiyalari aniqlangan. Bundan tashqari, ichak immuniteti uchun markaziy boʻlgan [[immunoglobulin A]] antitanalari ham ASD populyatsiyalarida yuqori darajalarda topilgan. Ushbu antitanalarning baʼzilari miyaning miyelinatsiyasini qoʻllab-quvvatlovchi oqsillarga hujum qilishi mumkin, bu [[Nerv|koʻplab nervlarda]] neyron signalning mustahkam uzatilishi uchun muhim jarayondir&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot; /&gt;.
* Homiladorlik paytida onaning [[Immun sistemasi|immunitet tizimining]] faollashishi ([[mikroorganizmlar]], bakterial toksinlar, infeksiya yoki yuqumli boʻlmagan sabablar) va onadagi oshqozon-ichak mikroflorasi yalligʻlanishga qarshi immunitet hujayrasi boʻlgan Th17 darajasining oshishi autizm xavfining ortishiga olib keladi. Xomilaga passiv immunitetni taʼminlash uchun platsentadan oʻtadigan baʼzi ona IgG antitanalari ham homila miyasiga hujum qilishi mumkin&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot; /&gt;.
* Zararli ichak mikrobiomasiga yalligʻlanish reaksiyasi natijasida kelib chiqqan miya ichidagi yalligʻlanish miya rivojlanishiga taʼsir qiladi deb taxmin qilinadi&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot; /&gt;.
* Yalligʻlanishga qarshi sitokinlar IFN-g, IFN-a, TNF-a, IL-6 va IL-17 [[hayvonlar]] modellarida autistik xatti-harakatlarni ragʻbatlantirishi koʻrsatilgan. IL-6 va IL-17 bilan bir qatorda anti-IL-6 va anti-IL-17 ni yuborish bir xil hayvonlar modellarida bu taʼsirni inkor etishi koʻrsatilgan&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot; /&gt;.
* Baʼzi oshqozon-ichak oqsillari va mikrobial mahsulotlar [[Gemato-ensefalik baryer|qon-miya toʻsigʻini]] kesib oʻtishi va miyadagi [[Semiz hujayralar|labrotsitlarni]] faollashtirishi mumkin. Labrotsitlar qon-miya toʻsigʻining oʻtkazuvchanligini yanada oshiradigan va surunkali yalligʻlanish siklini yaratishga yordam beradigan yalligʻlanishga qarshi omillar va [[gistamin]]ni chiqaradi&lt;ref name=&quot;Azhari 2019&quot; /&gt;

=== Koʻzgu neyron tizimi ===
Koʻzgu neyron tizimi odamlarda empatiya jarayonlari bilan bogʻliq boʻlgan miya hududlari tarmogʻidan iborat&lt;ref name=&quot;Fadiga et al&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Human motor cortex excitability during the perception of others' action|journal=Current Opinion in Neurobiology|volume=15|issue=2|pages=213–8|date=April 2005|pmid=15831405|doi=10.1016/j.conb.2005.03.013}}&lt;/ref&gt;. Odamlarda koʻzgu neyron tizimi pastki frontal girus va pastki parietal lobulada aniqlangan va xatti-harakatlarni taqlid qilish yoki kuzatish paytida faollashadi deb hisoblanadi&lt;ref name=&quot;Shamy-Tsoory&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The neural bases for empathy|journal=The Neuroscientist|volume=17|issue=1|pages=18–24|date=February 2011|pmid=21071616|doi=10.1177/1073858410379268}}&lt;/ref&gt;. Koʻzgu neyron disfunksiyasi va autizm oʻrtasidagi bogʻliqlik taxminiydir. Koʻzgu neyronlari autizmning koʻplab muhim xususiyatlari bilan qanday bogʻliq boʻlishi mumkinligini koʻrib chiqish kerak&lt;ref name=&quot;Dinstein&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=A mirror up to nature|journal=Current Biology|volume=18|issue=1|pages=R13-8|date=January 2008|pmid=18177704|pmc=2517574|doi=10.1016/j.cub.2007.11.004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Biological Psychology&quot;&gt;{{Kitob manbasi|title=Biological Psychology|date=2009|isbn=978-0-495-60300-9|pages=237–8|edition=Tenth}}&lt;/ref&gt;.

=== Ijtimoiy miyaning oʻzaro bogʻliqligi ===
2012-yil holatiga koʻra autizm spektri, ehtimol, har qanday muayyan mintaqa yoki tarmoq bilan bogʻliq muammolar emas, balki ushbu mintaqalar va tarmoqlar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik bilan bogʻliq muammolar bilan aloqador degan konsensus mavjud&lt;ref name=&quot;Kennedy et al&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=The social brain in psychiatric and neurological disorders|journal=Trends in Cognitive Sciences|volume=16|issue=11|pages=559–72|date=November 2012|pmid=23047070|pmc=3606817|doi=10.1016/j.tics.2012.09.006}}&lt;/ref&gt;.

=== Temporal lob ===
Temporal lobning funksiyalari ASD tashxisli odamlarda kuzatilgan koʻplab nuqsonlar bilan bogʻliq, masalan, retseptiv til, ijtimoiy bilish, umumiy [[Qoʻshma eʼtibor|eʼtibor]] (joint attention) harakatni kuzatish va empatiya. Temporal lobda shuningdek, yuqori temporal sulkus va fuziform yuz sohasi mavjud boʻlib, ular yuzning shakllanish jarayonida ham rol oʻynashi mumkin. Yuqori temporal sulkusdagi disfunksiya autizmni tavsiflovchi ijtimoiy nuqsonlar asosida ekanligi taʼkidlangan. Neyrotipik rivojlanayotgan shaxslar bilan solishtirganda, bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, yuqori funktsional autizm [[Urugʻ (zoologiya)|turiga]] kiruvchi odamlarda fusiform yuz sohasidagi faollik pasaygan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Developmental deficits in social perception in autism: the role of the amygdala and fusiform face area|url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-developmental-neuroscience_april-may-2005_23_2-3/page/125|journal=International Journal of Developmental Neuroscience|volume=23|issue=2–3|pages=125–41|year=2005|pmid=15749240|doi=10.1016/j.ijdevneu.2004.12.012}}&lt;/ref&gt;

=== Mitoxondriya ===
ASD mitoxondrial kasallik bilan bogʻliq boʻlishi ham mumkin, bu asosiy hujayra anomaliyasi boʻlib, keng doiradagi tana tizimlarida buzilishlarni keltirib chiqarishi mumkin&lt;ref name=&quot;Haas&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Mitochondrial disease: a practical approach for primary care physicians|journal=Pediatrics|volume=120|issue=6|pages=1326–1333|date=December 2007|pmid=18055683|doi=10.1542/peds.2007-0391}}&lt;/ref&gt;. 2012-yilgi meta-tahlil tadqiqoti, shuningdek, aholini oʻrganish boʻyicha boshqa tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, autizmli bolalarning taxminan 5 %i klassik mitoxondriyal disfunksiya mezonlariga javob beradi&lt;ref name=&quot;Rossignol&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Mitochondrial dysfunction in autism spectrum disorders: a systematic review and meta-analysis|journal=Molecular Psychiatry|volume=17|issue=3|pages=290–314|date=March 2012|pmid=21263444|pmc=3285768|doi=10.1038/mp.2010.136}}&lt;/ref&gt;. ASD va mitoxondrial kasallik bilan ogʻrigan bolalarning atigi 23 foizida mitoxondriyal DNK anomaliyalari borligini hisobga olsak, bu mitoxondrial kasallik nima uchun paydo boʻlishi aniq emas&lt;ref name=&quot;Rossignol&quot; /&gt;.

=== Serotonin ===
[[Serotonin]] asab tizimidagi asosiy neyrotransmitter boʻlib, yangi neyronlarning paydo boʻlishiga ([[neyrogenez]]), neyronlar oʻrtasida yangi aloqalarning shakllanishiga ([[sinaptogenez]]), sinapslarning qayta tuzilishiga, neyronlarning omon qolishi va koʻchishiga, rivojlanayotgan miya va jarayonlar uchun zarur boʻlgan jarayonlarga yordam beradi. baʼzilari kattalar miyasida oʻrganish uchun ham zarur. ASD bilan kasallanganlarning 45 foizida qondagi serotonin darajasi koʻtarilgan&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot;/&gt;. Rivojlanayotgan miyada serotonin faolligining oshishi ASD boshlanishini osonlashtirishi mumkin, deb taxmin qilingan, bu homilador ona tomonidan tanlangan serotoninni qaytarib olish inhibitorlarini (SSRI) qoʻllash va ASD rivojlanishi oʻrtasidagi bogʻliqlik sakkizta tadqiqotdan oltitasida aniqlangan. Tadqiqot SSRIlar ushbu tadqiqotlarda topilgan notoʻgʻri fikrlar tufayli ASD xavfini oshirganligi haqida aniq xulosaga kela olmadi va mualliflar yanada aniqroq, yaxshiroq oʻtkazilgan tadqiqotlarni talab qilishdi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Prenatal antidepressant exposure and the risk of autism spectrum disorders in children. Are we looking at the fall of Gods?|journal=Journal of Affective Disorders|volume=182|pages=132–7|date=August 2015|pmid=25985383|doi=10.1016/j.jad.2015.04.048}}&lt;/ref&gt;. Shu bilan birga, SSRIlar ASD alomatlarini kamaytirishga yordam berishi va hatto baʼzi ASD bemorlarida miya rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligi ham taxmin qilinadi&lt;ref name=&quot;Chen2015&quot; /&gt;.

== Diagnostika ==
[[Fayl:Autism_diagnostic_process.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Autism_diagnostic_process.png/220px-Autism_diagnostic_process.png|thumb| ASD skriningi va diagnostikasi jarayoni; M-CHAT – Kichkintoylarda autizm uchun oʻzgartirilgan nazorat roʻyxati; (+) ijobiy test natijasi; (-) – salbiy test natijasi]]
Autizm spektrining buzilishida tashxis sabab yoki mexanizmga emas, balki xatti-harakatlarga asoslanadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2003|title=Diagnosis of autism|journal=BMJ|volume=327|issue=7413|pages=488–493|doi=10.1136/bmj.327.7413.488|pmc=188387|pmid=12946972}}&lt;/ref&gt;. ASD xulq-atvori va kuzatuv belgilarining turli xil ifodalari va buzilish uchun bitta oʻziga xos genetik yoki molekulyar markerning yoʻqligi faqat simptomlarga asoslangan baholash usullaridan foydalanadigan tadqiqotchilar uchun diagnostika qiyinchiliklarini keltirib chiqaradi. ASD tashxisli odamlarda ASD simptomlari rivojlanishning turli davrlarida (masalan, chaqaloqlik, bolalik yoki oʻsmirlik) namoyon boʻlishi va alomatlar ifodasi rivojlanish jarayonida farq qilishi mumkin&lt;ref name=&quot;Volkmar 1999&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Practice parameters for the assessment and treatment of children, adolescents, and adults with autism and other pervasive developmental disorders. American Academy of Child and Adolescent Psychiatry Working Group on Quality Issues|journal=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry|volume=38|issue=12 Suppl|pages=32S–54S|date=December 1999|pmid=10624084|doi=10.1016/s0890-8567(99)80003-3}}&lt;/ref&gt;. Bundan tashqari, ushbu usullardan foydalanadigan tadqiqotchilar autizmni boshqa keng tarqalgan rivojlanish buzilishlarini farqlashlari va shunga oʻxshash xastaliklar, jumladan, keng tarqalgan rivojlanish buzilishi bilan bogʻliq boʻlmagan [[Oligofreniya|intellektual nogironlik]], oʻziga xos til buzilishlari, [[Diqqat yetishmasligi va giperaktivligi sindromi|DYGS (diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi)]], tashvish va psixotik kasalliklarni hisobga olishlari kerak&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Diagnosis of autism spectrum disorder: reconciling the syndrome, its diverse origins, and variation in expression|journal=The Lancet. Neurology|volume=15|issue=3|pages=279–91|date=March 2016|pmid=26497771|doi=10.1016/s1474-4422(15)00151-9|url=https://kclpure.kcl.ac.uk/ws/files/49746512/Constantino_Charman_post_print_Lancet_Neurology.pdf}}&lt;/ref&gt;. Ideal holda, ASD diagnostikasi turli fanlar boʻyicha mutaxassislar jamoasi (masalan, bolalar psixiatrlari, bolalar nevrologlari, psixologlar) tomonidan va faqat bola turli sharoitlarda kuzatilganidan keyin qoʻyilishi kerak&lt;ref name=&quot;Simms 2017&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=When Autistic Behavior Suggests a Disease Other than Classic Autism|journal=Pediatric Clinics of North America|volume=64|issue=1|pages=127–138|date=February 2017|pmid=27894440|doi=10.1016/j.pcl.2016.08.009}}&lt;/ref&gt;.

ASD boʻyicha ishonchli tashxis odatda ikki yoshga toʻlgunga qadar qoʻyilishi mumkin, ammo baholashni izlash va oʻtkazishdagi kechikishlar tufayli tashxislar koʻpincha kechroq qoʻyiladi&lt;ref name=&quot;Lord 2006&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism from 2 to 9 years of age|journal=Archives of General Psychiatry|volume=63|issue=6|pages=694–701|date=June 2006|pmid=16754843|doi=10.1001/archpsyc.63.6.694}}&lt;/ref&gt;. Skrining va diagnostika xarajatlari va toʻlovni olish qiyinligi tashxisni toʻxtatishi yoki kechiktirishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2007|title=Issues related to the diagnosis and treatment of autism spectrum disorders|journal=Developmental Disabilities Research Reviews|volume=13|issue=2|pages=129–135|doi=10.1002/mrdd.20143|pmid=17563895}}&lt;/ref&gt;. 2005-yilda oʻtkazilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, autistik buzilish va PDD-NOS tashxisi qoʻyilgan bolalar odatda 3 yoshida, [[Asperger sindromi|Aspergerli]] bolalar esa 7 yoshida tashxislanadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Factors associated with age of diagnosis among children with autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2005-12_116_6/page/1480|journal=Pediatrics|volume=116|issue=6|pages=1480–1486|date=December 2005|pmid=16322174|pmc=2861294|doi=10.1542/peds.2005-0185}}&lt;/ref&gt;. Buyuk Britaniyada bolalar uchun milliy autizm rejasi birinchi tashvishdan to tashxis va baholashni tugallangunga qadar koʻpi bilan 30 haftani tavsiya qiladi, ammo amalda kamdan-kam holatlar tez koʻrib chiqiladi&lt;ref name=&quot;Dover2007&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2007|title=How to diagnose autism|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2007-06_92_6/page/540|journal=Archives of Disease in Childhood|volume=92|issue=6|pages=540–545|doi=10.1136/adc.2005.086280|pmc=2066173|pmid=17515625}}&lt;/ref&gt;. ASD belgilari erta bolalik davrida kuzatilgan boʻlsa-da, baʼzida eʼtiborsiz qoldiriladi; yillar oʻtgach, kattalar oʻzlariga, doʻstlari va oila aʼzolariga oʻz xatti-harakatlarini tushuntirishda, ish beruvchilariga ish sharoitlarini togʻri belgilashda yordam berish uchun yoki baʼzi joylarda nogironlik boʻyicha nafaqa yoki boshqa imtiyozlarni talab qilish uchun tashxis qoʻyishlari mumkin.

[[Pediatriya|Pediatr]] odatda rivojlanish tarixini koʻrib chiqish va bolani jismoniy tekshiruvdan oʻtkazish orqali dastlabki tekshiruvni amalga oshiradi. Agar ehtimol qayd etilgudek boʻlsa, diagnostika va baholashlar ASD boʻyicha mutaxassislar yordamida, standartlashtirilgan vositalardan foydalangan holda kognitiv, aloqa, oilaviy va boshqa omillarni kuzatish va baholash va har qanday bogʻliq [[Kasallik|tibbiy sharoitlarni]] hisobga olgan holda amalga oshiriladi&lt;ref name=&quot;Dover2007&quot;/&gt;. Bolalar nevropsixologidan koʻpincha tashxis qoʻyish va taʼlim tadbirlarini tavsiya qilish uchun xatti-harakatlar va kognitiv qobiliyatlarni baholash soʻraladi&lt;ref name=&quot;Kanne 2008&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2008|title=Diagnostic and assessment findings: a bridge to academic planning for children with autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_neuropsychology-review_2008-12_18_4/page/367|journal=Neuropsychology Review|volume=18|issue=4|pages=367–384|doi=10.1007/s11065-008-9072-z|pmid=18855144}}&lt;/ref&gt;. Ushbu bosqichda ASD uchun differentsial tashxis qoʻyishda [[Oligofreniya|aqliy zaiflik]], eshitish qobiliyatining buzilishi va Landau-Kleffner sindromi kabi oʻziga xos til buzilishi&lt;ref name=&quot;Dover2007&quot; /&gt; ham hisobga olinishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2000|title=Autistic regression and Landau-Kleffner syndrome: progress or confusion?|url=https://archive.org/details/sim_developmental-medicine-and-child-neurology_2000-05_42_5/page/349|journal=Developmental Medicine and Child Neurology|volume=42|issue=5|pages=349–353|doi=10.1017/S0012162200210621|pmid=10855658}}&lt;/ref&gt;. Autizmning mavjudligi [[Klinik depressiya|depressiya]] kabi yondosh psixiatrik kasalliklarga tashxis qoʻyishni qiyinlashtirishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2009|title=Cormorbidity: diagnosing comorbid psychiatric conditions|url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1403043|journal=Psychiatr Times|volume=26|issue=4|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403062215/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1403043|archivedate=3 April 2013}}&lt;/ref&gt;. Har qanday [[Tibbiyot genetikasi|klinik genetik]] baholash koʻpincha ASD tashxisi qoʻyilgandan soʻng amalga oshiriladi, ayniqsa boshqa alomatlar genetik sababni koʻrsatsa&lt;ref name=&quot;Caronna&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2008|title=Autism spectrum disorders: clinical and research frontiers|journal=Archives of Disease in Childhood|volume=93|issue=6|pages=518–523|doi=10.1136/adc.2006.115337|pmid=18305076}}&lt;/ref&gt;. Garchi genetik texnologiya klinik genetiklarga taxminan 40 % hollarda genetik sabablarga bogʻlanishiga imkon bersa-da&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=January 2008|title=Genetics evaluation for the etiologic diagnosis of autism spectrum disorders|journal=Genetics in Medicine|volume=10|issue=1|pages=4–12|doi=10.1097/GIM.0b013e31815efdd7|pmid=18197051}}&lt;/ref&gt;, AQSh va Buyuk Britaniyadagi konsensus koʻrsatmalari yuqori aniqlikdagi xromosoma va moʻrt X testlari bilan cheklangan&lt;ref name=&quot;Caronna&quot; /&gt;. Yangi genetik testlar ishlab chiqilishi bilan bir qator axloqiy, huquqiy va ijtimoiy muammolar paydo boʻladi&lt;ref name=&quot;McMahon 2006&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=February 2006|title=Genetic counseling and ethical issues for autism|journal=American Journal of Medical Genetics. Part C, Seminars in Medical Genetics|volume=142C|issue=1|pages=52–57|doi=10.1002/ajmg.c.30082|pmid=16419100}}&lt;/ref&gt;. [[Metabolizm|Metabolik]] va neyroimaging testlari baʼzida foydali boʻladi, ammo doimiy emas&lt;ref name=&quot;Caronna&quot; /&gt;.

Ayollar va qizlarda autizm spektri buzilishi belgilarini aniqlash tadqiqotchilar uchun birmuncha qiyinchilik tugʻdirishi mumkin&lt;ref name=&quot;Lockwood Estrin 2020&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|last=Lockwood Estrin|first1=Georgia|last2=Milner|first2=Victoria|last3=Spain|first3=Debbie|last4=Happé|first4=Francesca|last5=Colvert|first5=Emma|title=Barriers to Autism Spectrum Disorder Diagnosis for Young Women and Girls: a Systematic Review|journal=Review Journal of Autism and Developmental Disorders|publisher=Springer Science and Business Media LLC|volume=8|issue=4|date=29 October 2020|issn=2195-7177|doi=10.1007/s40489-020-00225-8|pages=454–470}}&lt;/ref&gt;. Bu qisman erkaklar va ayollar oʻrtasidagi autistik fenotiplardagi farqlar, erkaklar autizm fenotipiga tadqiqot va amaliyotda tarixiy eʼtibor, shuningdek, autizm tashxisli odamlarning asosan erkak kishilardan iborat boʻlishi haqidagi stereotip bilan bogʻliq&lt;ref name=&quot;Lockwood Estrin 2020&quot; /&gt;. Bundan tashqari, autistik ayollar autistik erkaklarga qaraganda tez-tez niqoblash —autistik xususiyatlarni kamuflyaj qilish bilan shugʻullanishlari aniqlangan&lt;ref name=&quot;Lockwood Estrin 2020&quot; /&gt;. Niqoblash meʼyoriy yuz ifodalarini va koʻz bilan aloqa qilishni oʻz ichiga olishi mumkin.&lt;ref name=&quot;pmid28527095&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2017|title='Putting on My Best Normal': Social Camouflaging in Adults with Autism Spectrum Conditions|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=47|issue=8|pages=2519–2534|doi=10.1007/s10803-017-3166-5|pmc=5509825|pmid=28527095}}&lt;/ref&gt; Autizmli ayollarning sezilarli foizi notoʻgʻri tashxis qoʻyishi, sezilarli kechikishdan keyin tashxis qoʻyishi yoki umuman tashxis qoʻyilmasligi mumkin.&lt;ref name=&quot;Lockwood Estrin 2020&quot; /&gt;

Xulq-atvor va kuzatuv natijasiga koʻra baholashdan foydalangan holda ASD diagnostikasidagi noyob muammolarni hisobga olgan holda, uni baholash uchun maxsus AQSh amaliyot parametrlari 2000-yilda Amerika Nevrologiya akademiyasi&lt;ref name=&quot;Filipek (2000)&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Practice parameter: screening and diagnosis of autism: report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology and the Child Neurology Society|url=https://archive.org/details/sim_neurology_2000-08-22_55_4/page/n34|journal=Neurology|volume=55|issue=4|pages=468–79|date=August 2000|pmid=10953176|doi=10.1212/wnl.55.4.468}}&lt;/ref&gt; hamda Amerika bolalar va oʻsmirlar psixiatriya akademiyasi tomonidan 1999-yilda&lt;ref name=&quot;Volkmar 1999&quot;/&gt; nashr etilgan. Ushbu jamiyatlar tomonidan belgilangan amaliyot parametrlari bolalarni umumiy amaliyot shifokorlari tomonidan dastlabki skrining (yaʼni „1-darajali skrining“) va dastlabki skriningdan oʻta olmagan bolalar uchun tajribali tadqiqotchilar tomonidan keng qamrovli diagnostik baholashni oʻz ichiga oladi (yaʼni „2-darajali baholash“). Bundan tashqari, ASD ga aloqador deb shubha qilingan bolalarni rivojlanish doirasida baholash uchun turli kontekstlardan (masalan, uy va maktab) bir nechta maʼlumot beruvchilarni (masalan, ota-onalar va oʻqituvchilarni) oʻz ichiga oluvchi va koʻp tarmoqli mutaxassislardan (klinik psixologlar, neyropsixologlar va psixiatrlar) iborat jamoani jalb qilish taklif qilingan&lt;ref name=&quot;Ozonoff 2005&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Evidence-based assessment of autism spectrum disorders in children and adolescents|journal=Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology|volume=34|issue=3|pages=523–40|date=September 2005|pmid=16083393|doi=10.1207/s15374424jccp3403_8|url=http://webmedia.unmc.edu/mmi/mathews/4_Autism-%20evidence-based%20assessment.pdf|publisher=Taylor &amp; Francis|issn=1537-4416|access-date=3 September 2019|archivedate=18 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210418013915/http://webmedia.unmc.edu/mmi/mathews/4_Autism-%20evidence-based%20assessment.pdf}}&lt;/ref&gt;.

2019-yil holatiga koʻra psixologlar bolada ASD tendensiyalarining dastlabki dalillari koʻringuncha kutishadi, soʻngra ASDni baholash uchun turli xil psixologik baholash vositalarini qoʻllaydilar&lt;ref name=&quot;Ozonoff 2005&quot;/&gt;. Ushbu oʻlchovlar orasida autizm diagnostik intervyusi (ADI-R) va autizm diagnostik kuzatuv jadvali (ADOS) autizm tashxisli bolalarni baholash uchun „oltin standartlar“ hisoblanadi&lt;ref name=&quot;Corsello 2007&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Between a ROC and a hard place: decision making and making decisions about using the SCQ|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-child-psychology-and-psychiatry_2007-09_48_9/page/932|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|issn=0021-9630|oclc=01307942|volume=48|issue=9|pages=932–40|date=September 2007|pmid=17714378|doi=10.1111/j.1469-7610.2007.01762.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Huerta 2010&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Diagnostic evaluation of autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2012-02_59_1/page/102|journal=Pediatric Clinics of North America|volume=59|issue=1|pages=103–11, xi|date=February 2012|pmid=22284796|pmc=3269006|doi=10.1016/j.pcl.2011.10.018}}&lt;/ref&gt;. ADI-R bolaning hozirgi xulq-atvori va rivojlanish tarixini baholash orqali autizm belgilarini tekshiradigan ota-onalar intervyusidir. ADOS esa bu standartlashtirilgan kontekstda oʻz-oʻzidan paydo boʻladigan xatti-harakatlar (masalan, koʻz bilan aloqa) uchun bir nechta imkoniyatlarni yaratish orqali ijtimoiy va aloqa qobiliyatlarini oʻlchash uchun ishlatiladigan OSB belgilarining yarim tuzilgan interfaol bahosi sanaladi. Turli xil boshqa soʻrovnomalar (masalan, bolalik davridagi autizmni baholash shkalasi, autizmni davolashni baholash nazorat roʻyxati) va kognitiv faoliyat testlari (masalan, Peabody Picture Vocabulary Test) odatda ASD baholash batareyasiga kiritilgan. Ijtimoiy va kommunikativ buzilishlar uchun diagnostika suhbati (DISCO) ham ishlatilishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2008|title=Autismespectrumstoornissen bij volwassenen|trans_title=Autism spectrum disorders in adults|journal=Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde|volume=152|issue=24|pages=1365–1369|pmid=18664213|language=nl}}&lt;/ref&gt;.

=== Skrining ===
ASD tashxisli bolalarning ota-onalarining taxminan yarmi oʻz farzandlarining atipik xatti-harakatlarini 18 oyligida va taxminan beshdan toʻrt qismi 24 oyligida payqaydilar&lt;ref name=&quot;Land2008&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=March 2008|title=Diagnosis of autism spectrum disorders in the first 3 years of life|journal=Nature Clinical Practice. Neurology|volume=4|issue=3|pages=138–147|doi=10.1038/ncpneuro0731|pmid=18253102}}&lt;/ref&gt;. Agar bola quyidagi muhim bosqichlardan birortasida mavjud talabga javob bermasa, bu „qoʻshimcha baholashni davom ettirishning mutlaq belgisidir. Bunday tekshiruvga yoʻnaltirishni kechiktirish erta tashxis qoʻyish va davolashni kechiktirishi va [bolaning] uzoq muddatli natijalariga taʼsir qilishi mumkin“&lt;ref name=&quot;Filipek&quot;/&gt;.

* 6 oylik boʻlganida ismiga reaksiya bildirmasa (yoki toʻgʻridan-toʻgʻri koʻz bilan qarash)&lt;ref name=&quot;CDCearlywarningsigns&quot;&gt;{{Veb manbasi|sana=18 August 2016|sarlavha=Autism case training part 1: A closer look – key developmental milestones|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/actearly/autism/case-modules/early-warning-signs/03-closer-look.html#tabs-1-1|kirish sanasi=5 August 2019|nashriyot=CDC.gov}}&lt;/ref&gt;;
* 12 oylik boʻlganida ham birorta tovush chiqarmasa;
* 12 oylik boʻlguniga qadar imo-ishoralar ishlatmasa (qoʻl bilan koʻrsatish, qoʻl silkitib xayrlashish kabilar);
* 16 oylik boʻlganida birorta soʻzdan foydalana olmasa;
* 24 oylik boʻlganida ikki soʻzli (spontan, nafaqat exolalik) iboralarni qoʻllay olmasa;
* Har qanday yoshda til yoki ijtimoiy koʻnikmalarni yoʻqotsa.

Yaponiya amaliyotida autizmga xos rasmiy skrining testlaridan foydalangan holda 18-24 oylik davrdagi barcha bolalarni ASD uchun tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bundan farqli oʻlaroq, Buyuk Britaniyada oilalari yoki shifokorlar tomonidan autizmning ehtimoliy boʻlgan belgilari tan olingan bolalar tekshiriladi. Qaysi yondashuv samaraliroq ekanligi nomaʼlum. Buyuk Britaniya Milliy skrining qoʻmitasi yosh bolalar uchun universal ASD skriningini tavsiya etmaydi. Ularning asosiy tashvishlari erta yoshdagi notoʻgʻri tashxis qoʻyish ehtimolining yuqoriligi va erta aralashuvlar samaradorligini tasdiqlovchi dalillarning yetishmasligini oʻz ichiga oladi. AQShda 3 yoshgacha boʻlgan bolalarda autizm skriningi boʻyicha professional va ekspert tashkilotlar oʻrtasida konsensus mavjud emas.

Skrining uslublari oʻz ichiga Kichkintoylarda autizm uchun oʻzgartirilgan nazorat roʻyxati (M-CHAT), autistik xususiyatlarning erta skrining soʻrovnomasi va birinchi yil inventarini oʻz ichiga oladi; M-CHAT va uning oʻtmishdoshi, 18-30 oylik bolalarda autizmni tekshirish roʻyxati (CHAT) haqidagi dastlabki maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, u klinik sharoitda eng koʻp qoʻllanadi&lt;ref name=&quot;Land2008&quot;/&gt;. Ushbu testlardan oldin ASDni boshqa rivojlanish muammolaridan ajratmaydigan keng polosali skrining yordamida tekshiruvdan oʻtkazish aniqroq boʻlishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2008|title=Validation of the Infant-Toddler Checklist as a broadband screener for autism spectrum disorders from 9 to 24 months of age|journal=Autism|volume=12|issue=5|pages=487–511|doi=10.1177/1362361308094501|pmc=2663025|pmid=18805944}}&lt;/ref&gt;. Koʻz bilan aloqa qilish kabi xatti-harakatlar borasida bir madaniyat meʼyorlari uchun moʻljallangan skrining vositalari boshqa madaniyat uchun mos kelmasligi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2008|title=The challenge of screening for autism spectrum disorder in a culturally diverse society|url=https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2008-05_97_5/page/539|journal=Acta Paediatrica|volume=97|issue=5|pages=539–540|doi=10.1111/j.1651-2227.2008.00720.x|pmid=18373717}}&lt;/ref&gt;. Autizm uchun genetik skrining odatda amaliy boʻlmasa-da, buni baʼzi hollarda, masalan, nevrologik alomatlari va dismorfik xususiyatlari boʻlgan bolalarda koʻrib chiqish mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=January 2009|title=Autistic phenotypes and genetic testing: state-of-the-art for the clinical geneticist|journal=Journal of Medical Genetics|volume=46|issue=1|pages=1–8|doi=10.1136/jmg.2008.060871|pmc=2603481|pmid=18728070}}&lt;/ref&gt;.

=== Notoʻgʻri tashxis ===
Neyrorivojlanish tipik kechayotgan bolalarda autizmni notoʻgʻri tashxislashning sezilarli darajasi mavjud; ASD tashxisi qoʻyilgan bolalarning 18-37 foizi oxir-oqibat bu tashxisni yoʻqotadi. Yoʻqotilgan tashxisning bu yuqori koʻrsatkichini faqat muvaffaqiyatli ASD korreksiyasi bilan bogʻliq deb boʻlmaydi. Ota-onalar ASD tashxisining olib tashlanishi haqida maʼlumot beradigan eng keng tarqalgan sabab bola haqidagi yangi maʼlumotlar (73,5 %), masalan, tashxisning oʻzgartirilishidir. Bundan tashqari, bola bilan oʻtkazilgan ASD uchun maxsus terapiyalar (24,2 %), bu terapiyalarning muvaffaqiyati yoki yetukligi (21 %) va ota-onalarning dastlabki tashxisga rozi boʻlmasligi (1,9 %) hollarida ham boladan autizm tashxisi olib tashlanishi hollari kuzatilgan.

Keyinchalik ASD diagnostikasi mezonlariga toʻgʻri kelmasligi aniqlangan bolalarning koʻpchiligi keyinchalik rivojlanishning boshqa buzilishi tashxisini oldilar. Ular orasida eng tarqalgan tashxislar orasida diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi boʻlib, shuningdek, boshqa tashxislar orasida hissiy kasalliklar, depressiya, shaxsiyat buzilishi yoki oʻrganish qobiliyati jihatidan nogironlik kabilar mavjud. Odatda ASD sifatida notoʻgʻri tashxis qoʻyilgan neyrorivojlanish va psixiatrik kasalliklarga oʻziga xos til buzilishi, ijtimoiy muloqot buzilishi, reaktiv biriktirish buzilishi, kognitiv buzilish, koʻrish buzilishi, eshitish qobiliyatining yoʻqolishi va normal xatti-harakatlarning oʻzgarishi kiradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Conditions That May Look Like Autism, but Aren't|nashriyot=WebMD|url=https://www.webmd.com/brain/autism/autism-similar-conditions|kirish sanasi=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;. Autistik belgilarga oʻxshash baʼzi xulq-atvor oʻzgarishlari bu takrorlanadigan xatti-harakatlar, kundalik tartiblarning oʻzgarishiga sezgirlik, diqqat markazida boʻlgan qiziqishlar va oyoq barmoqlari uchi bilan yurish kabilardir. Agar ular muayyan funksiya buzilishiga olib kelmasa, bu odatiy xatti-harakatlar oʻzgarishi hisoblanadi. Oʻgʻil bolalar, ayniqsa hayajonlangan, charchagan, zerikkan yoki stress boʻlganida takrorlanadigan xatti-harakatlarni namoyon qiladi. Autistik xatti-harakatlardan odatiy xatti-harakatlarni farqlashning baʼzi usullari bolaning bu xatti-harakatlarini toʻxtatish qobiliyati va uyqu paytida bu xatti-harakatlarning yoʻqligidir&lt;ref name=&quot;Simms 2017&quot;/&gt;.

=== Yondosh kasalliklar ===
ASD odatda boshqa kasalliklar bilan juda komorbiddir. Yondosh kasallik yosh oshishi bilan koʻpayib borishi va aralashuv va davolanishni qiyinlashtirishi mumkin. ASD va boshqa tashxislarni ajratish qiyin boʻlishi mumkin, chunki ASD belgilari koʻpincha boshqa kasalliklar belgilari bilan bir-biriga mos keladi&lt;ref name=&quot;Helverschou 2011&quot;&gt;{{Kitob manbasi|chapter=Psychiatric Disorders in People with Autism Spectrum Disorders: Phenomenology and Recognition|title=International handbook of autism and pervasive developmental disorders|publisher=Springer|year=2011|isbn=9781441980649|location=New York|pages=53–74|oclc=746203105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Underwood 2010&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Mental health of adults with autism spectrum disorders and intellectual disability|journal=Current Opinion in Psychiatry|volume=23|issue=5|pages=421–6|date=September 2010|pmid=20613532|doi=10.1097/YCO.0b013e32833cfc18}}&lt;/ref&gt;.

* ASD tashxisli odamlarda uchraydigan eng keng tarqalgan tibbiy holat bu tutqanoq yoki [[epilepsiya]] boʻlib, bu autistik odamlarning 11-39 % ida uchraydi&lt;ref name=&quot;Ballaban-Gill &amp; Tuchman&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Epilepsy and epileptiform EEG: association with autism and language disorders|journal=[[Developmental Disabilities Research Reviews]]|volume=6|issue=4|pages=300–8|year=2000|pmid=11107195|doi=10.1002/1098-2779(2000)6:4&lt;300::AID-MRDD9&gt;3.0.CO;2-R}}&lt;/ref&gt;. Xavf yoshga, kognitiv darajaga va til buzilishining turiga qarab oʻzgaradi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2009|title=The role of epilepsy and epileptiform EEGs in autism spectrum disorders|journal=Pediatric Research|volume=65|issue=6|pages=599–606|doi=10.1203/PDR.0b013e31819e7168|pmc=2692092|pmid=19454962}}&lt;/ref&gt;.
* Tuberoz skleroz, [[Dominantlik|autosomal dominant]] genetik holat boʻlib, bunda miyada va boshqa muhim organlarda xavfli boʻlmagan oʻsmalar oʻsadi, bu holat ASD tashxisli odamlarning 1-4 % ida uchraydi&lt;ref name=&quot;Wiznitzer&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism and tuberous sclerosis|journal=Journal of Child Neurology|volume=19|issue=9|pages=675–9|date=September 2004|pmid=15563013|doi=10.1177/08830738040190090701}}&lt;/ref&gt;.
* Intellektual nogironlik ASD bilan eng keng tarqalgan komorbid kasalliklardan biridir. Soʻnggi hisob-kitoblar natijjalari shuni koʻrsatadiki, autizmli shaxslarning 40-69 % i maʼlum darajada [[Oligofreniya|aqliy]] zaiflikka ega&lt;ref name=&quot;Mash &amp; Barkley&quot;/&gt;, ayollarda bu holat ogʻirroq namoyon boʻladi. Aqliy nogironlikka olib keladigan bir qator genetik sindromlar, jumladan, moʻrt X, [[Daun kasalligi|Daun]], Prader-Villi, Angelman, Uilyams sindromi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Childhood autism and associated comorbidities|journal=Brain &amp; Development|volume=29|issue=5|pages=257–272|date=June 2007|pmid=17084999|doi=10.1016/j.braindev.2006.09.003}}&lt;/ref&gt; va SYNGAP1 bilan bogʻliq intellektual nogironlik ham ASD bilan birga kelishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Large-Scale Exome Sequencing Study Implicates Both Developmental and Functional Changes in the Neurobiology of Autism|journal=Cell|volume=180|issue=3|pages=568–584.e23|date=February 2020|pmid=31981491|pmc=7250485|doi=10.1016/j.cell.2019.12.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=SYNGAP1-Related Intellectual Disability|journal=Gene Reviews|date=2019|pmid=30789692|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537721/|last=Holder Jr|first1=J. L.|last2=Hamdan|first2=F. F.|last3=Michaud|first3=J. L.|last4=Adam|first4=M. P.|last5=Ardinger|first5=H. H.|last6=Pagon|first6=R. A.|last7=Wallace|first7=S. E.|last8=Bean LJH|last9=Gripp|first9=K. W.}}&lt;/ref&gt;.
* ASD tashxisini olgan odamlarda oʻrganish qobiliyati bilan bogʻliq nuqsonlar ham juda koʻp uchraydi. Bunday odamlarning taxminan 25-75 % ida maʼlum darajada oʻrganish qobiliyati muammolari mavjud&lt;ref name=&quot;Obrien &amp; Pearson&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism and learning disability|journal=Autism|volume=8|issue=2|pages=125–40|date=June 2004|pmid=15165430|doi=10.1177/1362361304042718}}&lt;/ref&gt;.
* Turli xil bezovtalik kasalliklari (anxiety disorders) ASD bilan birgalikda yuzaga keladi, umumiy komorbidlik darajasi 7-84 % ni tashkil qiladi&lt;ref name=&quot;Mash &amp; Barkley&quot; /&gt;. Ular ASD tashxisli bolalar orasida keng tarqalgan; koʻpgina tashvish buzilishlarida ASDning oʻzi tomonidan yaxshiroq tushuntiriladigan yoki ASD belgilaridan ajratish qiyin boʻlgan alomatlar mavjud&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=April 2009|title=Anxiety in children and adolescents with autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_clinical-psychology-review_2009-04_29_3/page/216|journal=Clinical Psychology Review|volume=29|issue=3|pages=216–229|doi=10.1016/j.cpr.2009.01.003|pmc=2692135|pmid=19223098}}&lt;/ref&gt;.
* ASD tashxisli odamlarda [[Depressiya (tibbiyot)|depressiyaning]] komorbid darajasi 4-58 % ni tashkil qiladi&lt;ref name=&quot;Lainhart&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Psychiatric problems in individuals with autism, their parents and siblings|journal=[[International Review of Psychiatry]]|year=1999|volume=11|pages=278–298|doi=10.1080/09540269974177|issue=4}}&lt;/ref&gt;.
* ASD va [[shizofreniya]] oʻrtasidagi munosabatlar davom etayotgan munozarali mavzu boʻlib qolmoqda va yaqinda oʻtkazilgan meta-tahlillar ikkala holat oʻrtasida taqsimlanishi mumkin boʻlgan genetik, ekologik, yuqumli va immun xavf omillarini oʻrganib chiqdi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=The association between autism and schizophrenia spectrum disorders: A review of eight alternate models of co-occurrence|journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews|volume=55|pages=173–83|date=August 2015|pmid=25956249|doi=10.1016/j.neubiorev.2015.04.012|url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/22611324/Chisholm_et_al_Association_between_autism_and_schizophrenia_2015_Post_Print.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Modifiable risk factors for schizophrenia and autism—shared risk factors impacting on brain development|journal=Neurobiology of Disease|volume=53|pages=3–9|date=May 2013|pmid=23123588|doi=10.1016/j.nbd.2012.10.023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Comparative immunogenetics of autism and schizophrenia|journal=Genes, Brain, and Behavior|volume=10|issue=7|pages=689–701|date=October 2011|pmid=21649858|doi=10.1111/j.1601-183X.2011.00710.x}}&lt;/ref&gt;. Oksidativ stress, DNKning shikastlanishi va [[Dezoksiribonuklein kislota|DNKning]] tiklanishi ham ASD, ham shizofreniya etiopatologiyasida rol oʻynashi taxmin qilingan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=DNA Damage and Repair in Schizophrenia and Autism: Implications for Cancer Comorbidity and Beyond|journal=International Journal of Molecular Sciences|volume=17|issue=6|page=856|date=June 2016|pmid=27258260|pmc=4926390|doi=10.3390/ijms17060856}}&lt;/ref&gt;.
* ASD yetishmovchiligi koʻpincha koʻrsatmalarga rioya qilish, hamkorlikda boʻlish va boshqa odamlarning shartlariga koʻra ishlarni qilishda qiyinchiliklar kabi xatti-harakatlar bilan bogʻliq&lt;ref name=&quot;Tsakanikos 2007&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Behaviour management problems as predictors of psychotropic medication and use of psychiatric services in adults with autism|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=37|issue=6|pages=1080–5|date=July 2007|pmid=17053989|doi=10.1007/s10803-006-0248-1|url=http://cogprints.org/6268/2/JADD_2007.pdf}}&lt;/ref&gt;. [[Diqqat yetishmasligi va giperaktivligi sindromi|Diqqat yetishmasligi va giperaktivlik sindromi]] (DYGS) belgilariga oʻxshash alomatlar ASD tashxisining bir qismi boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Rommelse et al.&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Shared heritability of attention-deficit/hyperactivity disorder and autism spectrum disorder|journal=European Child &amp; Adolescent Psychiatry|volume=19|issue=3|pages=281–95|date=March 2010|pmid=20148275|pmc=2839489|doi=10.1007/s00787-010-0092-x}}&lt;/ref&gt;.
* Sezgilarni qayta ishlash buzilishi ham ASD bilan birga keladi, komorbidlik darajasi 42-88 % ni tashkil qiladi&lt;ref name=&quot;Baranek 2002&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Efficacy of sensory and motor interventions for children with autism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2002-10_32_5/page/397|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=32|issue=5|pages=397–422|date=October 2002|pmid=12463517|doi=10.1023/A:1020541906063}}&lt;/ref&gt;.
* Oʻsmirlik davridan boshlab Asperger sindromi boʻlgan baʼzi odamlar (bitta namunada 26 %)&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Personality disorders and autism spectrum disorders: what are the connections?|journal=Comprehensive Psychiatry|volume=53|issue=4|pages=333–40|date=May 2012|pmid=21821235|doi=10.1016/j.comppsych.2011.05.014}}&lt;/ref&gt; shizoid shaxs buzilishiga oʻxshash holat mezonlari ostida boʻlgan, bularga ijtimoiy munosabatlarga qiziqish yoʻqligi, yolgʻizlikka moyillik, sirlilik, yopiqlik, hissiy sovuqlik va [[apatiya]] kiradi &lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Lifelong eccentricity and social isolation. II: Asperger's syndrome or schizoid personality disorder?|journal=The British Journal of Psychiatry|volume=153|pages=783–91|date=December 1988|pmid=3256377|doi=10.1192/bjp.153.6.783}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Kitob manbasi|title=Integrated Treatment for Co-Occurring Disorders: Personality Disorders and Addiction|publisher=Routledge|year=2008|isbn=978-0789036933|pages=31–32|chapter=Cluster A - Schizoid Personality Disorder and Substance Use Disorders|chapterurl=https://books.google.com/books?id=O5HY1xcfjEcC&amp;pg=PA31}}&lt;/ref&gt;. Asperger sindromi anʼanaviy ravishda „bolalikning shizoid buzilishi“ deb nomlangan.
* Autizm bilan bogʻliq holatlarining taxminan 10-15 % ida aniqlanishi mumkin boʻlgan Mendel (bir gen) holati, xromosoma anomaliyasi yoki boshqa genetik sindromlar mavjud&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2001|title=Genetics of autism: complex aetiology for a heterogeneous disorder|journal=Nature Reviews. Genetics|volume=2|issue=12|pages=943–955|doi=10.1038/35103559|pmid=11733747}}&lt;/ref&gt;.
* Bir qator metabolik nuqsonlar, masalan, [[fenilketonuriya]] autizm belgilari bilan bogʻliq&lt;ref name=&quot;Manzi&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=March 2008|title=Autism and metabolic diseases|journal=Journal of Child Neurology|volume=23|issue=3|pages=307–314|doi=10.1177/0883073807308698|pmid=18079313}}&lt;/ref&gt;.
* Uyqu bilan bogʻliq muammolar bolalik davridagi ASD tashxisli odamlarning uchdan ikki qismida kuzatiladi. Bular koʻpincha [[uyqusizlik]] alomatlarini oʻz ichiga oladi, masalan, uxlab qolishning qiyinligi, tez-tez tungi uygʻonish va erta tongda uygʻonish. Uyqu muammolari ogʻir xatti-harakatlar va oilaviy stress bilan bogʻliq boʻlib, koʻpincha asosiy ASD diagnostikasi bilan bogʻliq boʻlmagan klinik eʼtibor markazida boʻladi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2009|title=Sleep problems in autism spectrum disorders: prevalence, nature, &amp; possible biopsychosocial aetiologies|journal=Sleep Medicine Reviews|volume=13|issue=6|pages=403–411|doi=10.1016/j.smrv.2009.02.003|pmid=19398354}}&lt;/ref&gt;.

== Autizmni „jilovlash“ga urinishlar ==
Autizm uchun aniq bir effektiv hamda oʻz tasdigʻini topgan davo chorasi yoʻq&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=2019-05-02|sarlavha=Fake and harmful autism 'treatments'|url=https://www.nhs.uk/conditions/autism/autism-and-everyday-life/fake-and-harmful-treatments/|kirish sanasi=2022-04-29|ish=nhs.uk|til=en}}&lt;/ref&gt; va koʻplab manbalar bu maqsadga muvofiq emasligini maslahat beradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Making information and the words we use accessible|url=https://www.england.nhs.uk/learning-disabilities/about/get-involved/involving-people/making-information-and-the-words-we-use-accessible/|kirish sanasi=2022-04-29|ish=NHS England}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=How to talk about autism|url=https://www.autism.org.uk/what-we-do/help-and-support/how-to-talk-about-autism|kirish sanasi=2022-04-29|ish=www.autism.org.uk|til=en}}&lt;/ref&gt;, yaʼni autizm bilan yondosh keluvchi kasalliklarni davolash bugungi kun mutaxassislari oldidagi asosiy vazifa boʻlib qolmoqda&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=The psychiatric management of autism in adults (CR228)|url=https://www.rcpsych.ac.uk/improving-care/campaigning-for-better-mental-health-policy/college-reports/2020-college-reports/cr228|kirish sanasi=2022-04-29|ish=Royal College of Psychiatrists (UK)|til=en}}&lt;/ref&gt;. Autizmning maʼlum davosi yoʻq va maʼlum boʻlgan davolash usullari autizm tufayli kelib chiqqan miya mutatsiyalarini sezilarli darajada kamaytira olmaydi&lt;ref name=&quot;McPartland&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Asperger's syndrome|journal=Adolescent Medicine Clinics|volume=17|issue=3|pages=771–88; abstract xiii|date=October 2006|pmid=17030291|doi=10.1016/j.admecli.2006.06.010|doi_brokendate=31 July 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Coplan&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Modeling clinical outcome of children with autistic spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2005-07_116_1/page/117|journal=Pediatrics|volume=116|issue=1|pages=117–22|date=July 2005|pmid=15995041|doi=10.1542/peds.2004-1118}}&lt;/ref&gt; Bir nechta aralashuvlar autizm tashxisli bolalarga yordam berishi mumkin&lt;ref name=&quot;HHS2017&quot;&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=10 Facts about Autism Spectrum Disorder (ASD)|url=https://www.acf.hhs.gov/ecd/10-facts-about-asd|kirish sanasi=6 November 2019|ish=Early Childhood Development {{!}} ACF|til=en}}&lt;/ref&gt; va davolash odatda bolaning ehtiyojlariga moslashtiriladi&lt;ref name=&quot;Myers 2007&quot;/&gt;. Bunday maxsus terapiyalarni oʻrganishda samaradorlik haqida aniq xulosalar chiqarishga toʻsqinlik qiladigan uslubiy muammolar mavjud&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|year=2008|title=Behavioural and developmental interventions for autism spectrum disorder: a clinical systematic review|journal=PLOS ONE|volume=3|issue=11|pages=e3755|bibcode=2008PLoSO...3.3755O|doi=10.1371/journal.pone.0003755|pmc=2582449|pmid=19015734}}&lt;/ref&gt;; ammo dalillarga asoslangan terapiyalarning rivojlantirilishi gʻoyasi ilgari suriladi&lt;ref name=&quot;:06&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=2 November 2015|title=Evidence Base Update for Autism Spectrum Disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-child-and-adolescent-psych_november-december-2015_44_6/page/897|journal=Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology|publisher=Taylor &amp; Francis|issn=1537-4416|volume=44|issue=6|pages=897–922|doi=10.1080/15374416.2015.1077448|pmid=26430947}}&lt;/ref&gt;.

Terapiyaning asosiy maqsadlari autizm bilan bogʻliq nuqsonlar va oilaviy tanglik darajasini kamaytirish, hayot sifati va funktsional mustaqillikni oshirishdir. Xulq-atvor, psixologik, taʼlim va/yoki koʻnikmalarni rivojlantirish tadbirlari autizm tashxisli odamlarga mustaqil yashash uchun zarur boʻlgan hayotiy koʻnikmalarni&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Matson|first1=Johnny L.|last2=Dempsey|first2=Timothy|last3=Fodstad|first3=Jill C.|date=November 2009|title=The effect of Autism Spectrum Disorders on adaptive independent living skills in adults with severe intellectual disability|journal=Research in Developmental Disabilities|volume=30|issue=6|pages=1203–1211|doi=10.1016/j.ridd.2009.04.001|pmid=19450950|publisher=Elsevier|issn=0891-4222}}&lt;/ref&gt;, shuningdek, boshqa ijtimoiy, muloqot va til koʻnikmalarini oʻrganishda yordam berish uchun ishlatilishi mumkin. Terapiya, shuningdek, atipik xatti-harakatlarni kamaytirishga va kuchli tomonlarga asoslanishga qaratilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=NIMH » Autism Spectrum Disorder|url=https://www.nimh.nih.gov/health/publications/autism-spectrum-disorder/index.shtml|kirish sanasi=8 April 2021|ish=National Institute of Mental Health (US)|nashriyot=National Institutes of Health (US)}}&lt;/ref&gt;.

Garchi autizm tashxisli bolalar uchun dalillarga asoslangan terapiyalar oʻz usullarida farq qilsa-da, koʻpchilik muammoli xatti-harakatlarni minimallashtirish bilan birga kognitiv, muloqot va ijtimoiy koʻnikmalarni oshirish uchun psixo-tarbiyaviy yondashuvni qoʻllaydi. Asosiy simptomlarni bartaraf etishga yordam berish uchun moʻljallangan muayyan dori-darmonlar topilmagan boʻlsa-da, mavjudlari asabiylashish, eʼtiborsizlik yoki takrorlanadigan xatti-harakatlar kabi alomatlarni bartaraf qilish uchun ishlatilishi mumkin&lt;ref name=&quot;Ji2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=March 2015|title=An update on pharmacotherapy for autism spectrum disorder in children and adolescents|journal=Current Opinion in Psychiatry|volume=28|issue=2|pages=91–101|doi=10.1097/YCO.0000000000000132|pmid=25602248}}&lt;/ref&gt;.

=== Farmakologik boʻlmagan aralashuvlar ===
Intensiv, doimiy maxsus taʼlim yoki tuzatuvchi taʼlim dasturlari va hayotning boshida xatti-harakatlar terapiyasi bolalarga oʻz-oʻzini parvarish qilish, ijtimoiy va mehnat koʻnikmalarini egallashga yordam beradi. Mavjud yondashuvlarga amaliy xatti-harakatlar tahlili, rivojlanish modellari, individual dasturga asosan oʻqitish, nutq va til terapiyasi, ijtimoiy koʻnikmalar terapiyasi va mehnat terapiyasi kiradi&lt;ref name=&quot;Myers&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Management of children with autism spectrum disorders|journal=Pediatrics|volume=120|issue=5|pages=1162–82|date=November 2007|pmid=17967921|doi=10.1542/peds.2007-2362|url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1162|archivedate=12 June 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090612191201/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/120/5/1162}}&lt;/ref&gt;. Umuman olganda, autizm tashxisli odamlarga taʼlim berishda ushbu shaxslarga maʼlumotni samarali etkazish uchun maxsus taktikalardan foydalanish mumkin. Bundan tashqari, tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, soʻzlarni odatiy kontseptual toifalarga belgilashni oʻz ichiga olgan semantik guruhlardan foydalanish oʻrganishni rivojlantirishda foydali boʻlishi mumkin&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Children with Autism: A Developmental Perspective|url=https://archive.org/details/childrenwithauti0000sigm|location=Cambridge|publisher=Harvard University Press|date=2002|pages=[https://archive.org/details/childrenwithauti0000sigm/page/178 178]–179|isbn=978-0-674-05313-7}}&lt;/ref&gt;.

Autistik yosh bolalar uchun dalillarga asoslangan tadbirlarni ishlab chiqishga eʼtibor ortib bormoqda. Erta bolalik aralashuvi uchun ikkita nazariy asos [[amaliy xulq-atvor tahlili]]ni (ABA) va rivojlanish ijtimoiy-pragmatik modelini (DSP) oʻz ichiga oladi. ABA terapiyasi, ayniqsa uy sharoitida erta intensiv terapiya boʻyicha kuchli dalillar bazasiga ega boʻlsa-da, uning samaradorligi diagnostikaning jiddiyligi va ASD tashxisli odamning [[Intellektuallik koeffitsiyenti|IQ]] darajasi kabi omillar natijasida cheklanishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Evidence-based comprehensive treatments for early autism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-child-and-adolescent-psychology_january-march-2008_37_1/page/8|journal=Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology|publisher=Taylor &amp; Francis|issn=1537-4416|volume=37|issue=1|pages=8–38|date=January 2008|pmid=18444052|pmc=2943764|doi=10.1080/15374410701817808}}&lt;/ref&gt;''.Klinik bolalar va oʻsmirlar psixologiyasi jurnali'' mazkur ikki erta bolalik aralashuv uslubi: individual keng qamrovli ABA va DSP bilan birlashtirilgan oʻqituvchi tomonidan amalga oshirilgan ABAni „yaxshi tashkil etilgan“ deb hisobladi.

Samaradorligini koʻrsata olgan yana bir dalilga asoslangan terapistik usul bu ota-onalarni oʻqitish modeli boʻlib, u ota-onalarga turli ABA va DSP usullarini oʻzlari amalga oshirishni oʻrgatadi. Uyda ota-onani oʻqitishni amalga oshirish orqali terapistik tizimlarini aniq yetkazib berish uchun turli DSP dasturlari ishlab chiqilgan.

2015-yil oktabr oyida Amerika Pediatriya Akademiyasi (AAP) 3 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun OSBga erta aralashuvlar boʻyicha yangi dalillarga asoslangan tavsiyalarni taklif qildi&lt;ref name=&quot;APP2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Early Intervention for Children With Autism Spectrum Disorder Under 3 Years of Age: Recommendations for Practice and Research|journal=Pediatrics|volume=136|issue=Supplement 1|pages=S60-81|date=October 2015|pmid=26430170|doi=10.1542/peds.2014-3667E|url=http://pediatrics.aappublications.org/content/136/Supplement_1/S60}}&lt;/ref&gt;. Biroq Cochrane tekshiruvi erta intensiv xulq-atvor aralashuvi (EIBI) koʻpchilik autizm tashxisli bolalarda autizm bilan bogʻliq xulq-atvor muammolarini kamaytirishda samarali ekanligi haqida hech qanday dalil topmadi, ammo bu usul IQ va til koʻnikmalarini yaxshilashga yordam berishi aniqlandi. Cochrane sharhi shuni tan oldiki, bu EIBI boʻyicha hozir mavjud boʻlgan tadqiqotlarning past sifati bilan bogʻliq boʻlishi mumkin va shuning uchun provayderlar EIBIni oʻzlarining klinik mulohazalari va oilaning afzalliklariga asoslanib tavsiya qilishlari kerak. EIBI davolashning salbiy taʼsiri aniqlanmadi&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Early intensive behavioral intervention (EIBI) for young children with autism spectrum disorders (ASD)|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|issue=10|pages=CD009260|date=May 2018|pmid=29742275|pmc=6494600|doi=10.1002/14651858.CD009260.pub3}}&lt;/ref&gt;. Jonivorlarni davolash boʻyicha tadqiqotlar ijobiy natijalarni namoyon qildi koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism spectrum disorder and pet therapy|journal=Advances in Mind-Body Medicine|volume=29|issue=2|pages=22–25|date=2015|pmid=25831431}}&lt;/ref&gt;.

Umuman olganda, ASD terapiyasi uning ikkita asosiy belgilariga yoʻnaltirilgan xatti-harakatlar va taʼlim tadbirlariga qaratilgan: ijtimoiy aloqa yetishmovchiligi va cheklangan, takrorlanadigan xatti-harakatlar&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;. Xulq-atvor korreksiyasi strategiyalari amalga oshirilgandan keyin ham simptomlar yuzaga chiqishda davom etsa, cheklangan va takrorlanadigan xatti-harakatlar (RRBs), tashvish, [[depressiya]], giperaktivlik/eʼtiborsizlik va uyqu buzilishi kabi oʻziga xos simptomlar yoki birgalikda mavjud boʻlgan muammolarni bartaraf etish uchun baʼzi dorilar qabul qilinishi tavsiya etilishi mumkin&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.uptodate.com/contents/autism-spectrum-disorder-in-children-and-adolescents-pharmacologic-interventions|sarlavha=Autism spectrum disorder in children and adolescents: Pharmacologic interventions|sana=March 2020|kirish sanasi=17 March 2020}}&lt;/ref&gt;. Masalan, [[melatonin]] uyqu muammolari uchun ishlatilishi mumkin&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Practice guideline: Treatment for insomnia and disrupted sleep behavior in children and adolescents with autism spectrum disorder: Report of the Guideline Development, Dissemination, and Implementation Subcommittee of the American Academy of Neurology|journal=Neurology|volume=94|issue=9|pages=392–404|date=March 2020|pmid=32051244|pmc=7238942|doi=10.1212/WNL.0000000000009033}}&lt;/ref&gt;.

Autizm tashxisli bolalarda ijtimoiy aloqa yetishmovchiligini bartaraf etish uchun ota-onalar vositachiligida bir qator xulq-atvor terapiyalari mavjud boʻlsa-da, cheklangan va takrorlanadigan xatti-harakatlarni davolash uchun aralashuvlarning samaradorligiga nisbatan noaniqlik mavju &lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Evidence-based, parent-mediated interventions for young children with autism spectrum disorder: The case of restricted and repetitive behaviors|language=en-US|journal=Autism|volume=19|issue=6|pages=662–72|date=August 2015|pmid=25186943|doi=10.1177/1362361314545685}}&lt;/ref&gt;.

==== Taʼlim ====
[[Fayl:Opening_a_window_to_the_autistic_brain.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/72/Opening_a_window_to_the_autistic_brain.jpg/220px-Opening_a_window_to_the_autistic_brain.jpg|alt=A young child points, in front of a woman who smiles and points in the same direction.|thumb| Uch yoshli autistik bola akvariumdagi baliqlarga ishora qilmoqda, bu umumiy diqqat yoʻnaltirilishini intensiy oʻqitishning til rivojlanishiga taʼsiri boʻyicha eksperimentning bir qismi sanaladi&lt;ref name=&quot;Powell&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2004|title=Opening a window to the autistic brain|journal=PLOS Biology|volume=2|issue=8|pages=E267|doi=10.1371/journal.pbio.0020267|pmc=509312|pmid=15314667}}&lt;/ref&gt;.|left]]
Keng tarzda qoʻllanadigan taʼlim tadbirlariga amaliy xatti-harakatlar tahlili (ABA terapiya), rivojlanish modellari, individual belgilangan oʻqitish, nutq va til terapiyasi va ijtimoiy koʻnikmalar terapiyasi kiradi&lt;ref name=&quot;Myers 2007&quot;/&gt;. Ushbu yondashuvlarda eʼtibor autistik xususiyatlarni har tomonlama bartaraf etish yoki maʼlum bir defitsit sohasi bilan ishlashga qaratiladi&lt;ref name=&quot;:06&quot;/&gt;. Erta intensiv xulq-atvor aralashuvi (EIBI) juda yosh bolalar bilan oʻtkaziladigan haftada oʻttiz soatdan koʻproq vaqtni oʻz ichiga olgan ABAning maxsus belgilangan turini oʻz ichiga olgan davolash jarayoni sanaladi&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;. Intervension strategiyalardan biri ota-onalarni oʻqitish modelidan foydalanadi, bu ota-onalarga turli xil ABA va DSP usullarini qanday qoʻllashni oʻrgatadi, bu esa ota-onalarga aralashuvni oʻzlari tarqatish imkonini beradi&lt;ref name=&quot;:06&quot; /&gt;. Ota-onalarni oʻqitish modellari yaqinda rivojlangan boʻlishiga qaramay, bu aralashuvlar koʻplab tadqiqotlarda oʻz samaradoligini isbotlab berdi va terapiyaning mumkin boʻlgan samarali usuli sifatida baholandi&lt;ref name=&quot;:06&quot; /&gt;. Erta, intensiv ABA terapiyasi maktabgacha yoshdagi bolalarda muloqot va adaptiv faoliyatni kuchaytirishda samaradorlik koʻrsatdi&lt;ref name=&quot;Myers 2007&quot; /&gt;.

Shunga oʻxshash, oʻqituvchi tomonidan amalga oshirilgan ABA ning naturalistik shakli va rivojlanishdagi ijtimoiy pragmatik yondashuvdan foydalanadigan terapiya yosh bolalarda ijtimoiy-kommunikatsiya koʻnikmalarini yaxshilashda foydali ekanligi aniqlandi&lt;ref name=&quot;:06&quot;/&gt;. Autizm spektri buzilishining har xil darajasi boʻlgan bolalarni [[umumiy taʼlim]] guruhiga kiritish maqsadga muvofiqligi oʻqituvchilar va tadqiqotchilar oʻrtasida dolzarb munozaralar mavzusidir&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2003|title=Inclusion of Learners with Autism Spectrum Disorders in General Education Settings|url=http://www.nursingcenter.com/pdf.asp?AID=520301|journal=Topics in Language Disorders|volume=23|issue=2|pages=116–133|doi=10.1097/00011363-200304000-00005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110714215923/http://www.nursingcenter.com/pdf.asp?AID=520301|archivedate=14 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== Farmakologik aralashuvlar ===
Dori-darmonlar, xulq-atvorni davolash usullari samarasiz boʻlganda, bolaning uyuqsiga yoki maktabga integratsiyalashuviga xalaqit beradigan ASD belgilarini bartaraf qilish uchun ishlatilishi mumkin&lt;ref name=&quot;San2016&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2016|title=Autism Spectrum Disorder: Primary Care Principles|journal=American Family Physician|volume=94|issue=12|pages=972–979|pmid=28075089}}&lt;/ref&gt;. Ular, shuningdek, [[Diqqat yetishmasligi va giperaktivligi sindromi|DEHB]] yoki tashvish kabi boshqa sogʻliq muammolarida ham qoʻllanilishikuzatiladi&lt;ref name=&quot;San2016&quot; /&gt;. Biroq ASD ning asosiy simptomlari uchun ularning muntazam retsepti tavsiya etilmaydi&lt;ref name=&quot;Siafis2022&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=2022|title=Pharmacological and dietary-supplement treatments for autism spectrum disorder: a systematic review and network meta-analysis|journal=Molecular Autism|volume=13|issue=1|page=10|doi=10.1186/s13229-022-00488-4|pmid=35246237|pmc=8896153}}&lt;/ref&gt;. ASD tashxisi qoʻyilgan AQShlik bolalarning yarmidan koʻpiga psixoaktiv dorilar yoki antikonvulsantlar buyuriladi, eng keng tarqalgan dori sinflari [[antidepressantlar]], stimulyatorlar va [[Neyroleptik moddalar|antipsixotiklardir]]&lt;ref name=&quot;Oswald DP 2006&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2007|title=Medication use among children with autism spectrum disorders|journal=Journal of Child and Adolescent Psychopharmacology|volume=17|issue=3|pages=348–355|doi=10.1089/cap.2006.17303|pmid=17630868}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2012|title=Pharmacologic treatments for the behavioral symptoms associated with autism spectrum disorders across the lifespan|journal=Dialogues in Clinical Neuroscience|volume=14|issue=3|pages=263–279|doi=10.31887/DCNS.2012.14.3/cdoyle|pmc=3513681|pmid=23226952}}&lt;/ref&gt;. Risperidon va aripiprazolning atipik antipsikotik dorilari FDA tomonidan tajovuzkor va oʻz-oʻziga zarar yetkazuvchi xatti-harakatlarni bartaraf etishda qoʻllash uchun tasdiqlangan&lt;ref name=&quot;Ji2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2008|title=Pharmacological treatment options for autism spectrum disorders in children and adolescents|journal=Harvard Review of Psychiatry|volume=16|issue=2|pages=97–112|doi=10.1080/10673220802075852|pmid=18415882}}&lt;/ref&gt;. Biroq autizm tashxisli odamlarda atipik reaksiyalar yuzaga kelishi mumkinligini inobatga olgan holda bu vositalarning aks taʼsirini potensial foydalari bilan solishtirish kerak&lt;ref name=&quot;Ji2015&quot; /&gt;. Aks taʼsirlar sifatida tana vaznining ortishi, surunkali charchoq, terlashva tajovuzkorlik kabi holatlar yuzaga kelishi mumkin&lt;ref name=&quot;Ji2015&quot; /&gt;. Aripiprazol va risperidonning cheklangan va takrorlanuvchi xatti-harakatlarga ijobiy taʼsirini koʻrsatib beruvchi baʼzi maʼlumotlar mavjud (yaʼni stimlar, masalan, chayqalish, qoʻl qoqish, tebranish yoki butun tananing murakkab harakatlari)&lt;ref name=&quot;Siafis2022&quot; /&gt;. Biroq uning nojoʻya taʼsiri haqidagi xavotirlar sababli antipsikotiklar RRBlarni (cheklangan va takrorlanadigan xatti-harakatlar) davolashning asosiy usuli sifatida tavsiya etilmaydi.&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=Systematic review and guide to management of core and psychiatric symptoms in youth with autism|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|volume=138|issue=5|pages=379–400|date=November 2018|pmid=29904907|doi=10.1111/acps.12918}}&lt;/ref&gt; Fluoksetin va fluvoksamin kabi SSRI antidepressantlari takroriy va ritualistik xatti-harakatlarni kamaytirishda samarali ekanligi koʻrsatiladi, metilfenidat stimulyatori esa eʼtiborsizlik yoki giperaktivlik holatlari kuzatiladigan baʼzi bolalar uchun foydalidir&lt;ref name=&quot;Myers 2007&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2007|title=Management of children with autism spectrum disorders|journal=Pediatrics|volume=120|issue=5|pages=1162–1182|doi=10.1542/peds.2007-2362|pmid=17967921}}&lt;/ref&gt;. ASD tashxisini olgan oʻsmirlar va kattalar uchun dori vositalarining samaradorligi yoki xavfsizligi toʻgʻrisida ishonchli tadqiqotlar kam. Hech bir dori vositasi autizmning asosiy ijtimoiy va aloqa buzilish belgilarini yengillashtirmaydi&lt;ref name=&quot;Ji2015&quot; /&gt;.

=== Muqobil tibbiyot ===
Koʻplab tadqiqot qilingan muqobil davolash usullari ham amalga oshirildi va ularning koʻpchiligi autizm tashxisli odamlarga zarar yetkazdi&lt;ref name=&quot;Myers&quot;/&gt;. 2020-yilda autizm tashxisli kattalar oʻrtasida amalga oshirilgan tizimli tahlil ruhiy salomatlikni yaxshilash uchun ongga asoslangan aralashuvlar orqali stress, tashvish, agressiv fikrlar, gʻazab va tajovuzkorlikni kamaytirish uchun yangi dalillarni taqdim etdi&lt;ref name=&quot;:19&quot;/&gt;.

Garchi autizm tashxisli odamlar uchun [[Tabiblik|muqobil davolash usuli]] sifatida mashhur boʻlsa-da, 2018-yil holatiga koʻra standart davolash sifatida glutensiz va kazeinsiz dietani tavsiya qilish uchun asosli dalillar yoʻq&lt;ref name=&quot;GogouKolios2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2018|title=Are therapeutic diets an emerging additional choice in autism spectrum disorder management?|journal=World Journal of Pediatrics|volume=14|issue=3|pages=215–223|doi=10.1007/s12519-018-0164-4|pmid=29846886|quote=Current literature knowledge provides evidence that ketogenic and casein/gluten-free diet may have their own place in our reserve for the therapeutic management of specific subsets of children with autism. ... More clinical studies about the effect of gluten/caseinfree diet in these patients are available. However, available data arise from studies with small sample size and are still controversial. In general, despite encouraging data, no definite proof still exists. Under this view, the use of therapeutic diets in children with autism should be restricted to specific subgroups, such as children with autism and epilepsy or specific inborn errors of metabolism ''(ketogenic diet)'', children with known food intolerance/allergy or even children with food intolerance markers (''gluten- and casein-free diet''). Their implementation should always be guided by health care practitioners.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MariBausetZazpe&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2014|title=Evidence of the gluten-free and casein-free diet in autism spectrum disorders: a systematic review|journal=Journal of Child Neurology|volume=29|issue=12|pages=1718–1727|doi=10.1177/0883073814531330|pmid=24789114}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Millward2008&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=April 2008|title=Gluten- and casein-free diets for autistic spectrum disorder|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=2|pages=CD003498|doi=10.1002/14651858.CD003498.pub3|pmc=4164915|pmid=18425890|quote=Knivsberg 2002 &quot;monitoring of the compliance with diet was not carried out&quot; ... &quot;several reports of children 'sneaking food' from siblings or classmates&quot;}}&lt;/ref&gt;. 2018-yilgi tahlillar shuni koʻrsatdiki, bu usul autizmli bolalarning maʼlum guruhlari, masalan, maʼlum oziq-ovqat mahsulotlariga allergiyasi boʻlganlar uchun terapevtik variant boʻlishi mumkin. Mutaxassislar ASD tashxisli jami 4 nafar bolada glyutensiz va kazeinsiz dietaning samaradorligini oʻrgangan bugungi kunga qadar oʻtkazilgan istiqbolli sinovlarni tahlil qildilar. Ularning barchasi glyutensiz va kazeinsiz dietani normal dieta bilan solishtirdi. Davomiyligi 12 va 24 oy boʻlgan ikkita tadqiqotda ASD belgilarining sezilarli yaxshilanishi (samaradorlik darajasi 50 %) aniqlandi. Davomiyligi 3 oy boʻlgan boshqa ikkita tadqiqotda sezilarli taʼsir kuzatilmadi&lt;ref name=&quot;GogouKolios2018&quot; /&gt;. Tadqiqotchillar ASD simptomlarini „yumshatish“ uchun dietaning uzoqroq davomiyligi zarur boʻlishi mumkin degan xulosaga kelishdi&lt;ref name=&quot;GogouKolios2018&quot; /&gt;. Oʻtkazilgan sinovlarda hujjatlashtirilgan boshqa muammolarga dietaning buzilishi, kichik namuna hajmi va platsebo effekti ehtimoli kabilar kiradi&lt;ref name=&quot;Millward2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HymanStewart2016&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|date=January 2016|title=The Gluten-Free/Casein-Free Diet: A Double-Blind Challenge Trial in Children with Autism|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=46|issue=1|pages=205–220|doi=10.1007/s10803-015-2564-9|pmid=26343026|quote=20 natural challenges when parents reported that children by mistake consumed foods containing gluten or casein.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Siafis2020&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=2020|title=Placebo response in pharmacological and dietary supplement trials of autism spectrum disorder (ASD): systematic review and meta-regression analysis|journal=Molecular Autism|volume=11|issue=1|page=66|doi=10.1186/s13229-020-00372-z|pmid=32847616|pmc=7448339}}&lt;/ref&gt;. Glyuten sezgirligi boʻlgan autistik odamlarning ayrimlarida glyutensiz dieta baʼzi autistik xatti-harakatlarni yaxshilashi mumkinligini koʻrsatadigan cheklangan dalillar mavjud&lt;ref name=&quot;Buie&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2013|title=The relationship of autism and gluten|journal=Clinical Therapeutics|volume=35|issue=5|pages=578–583|doi=10.1016/j.clinthera.2013.04.011|pmid=23688532|quote=At this time, the studies attempting to treat symptoms of autism with diet have not been sufficient to support the general institution of a gluten-free or other diet for all children with autism. There may be a subgroup of patients who might benefit from a gluten-free diet, but the symptom or testing profile of these candidates remains unclear.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VoltaCaio&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2015|title=Non-celiac gluten sensitivity: a work-in-progress entity in the spectrum of wheat-related disorders|journal=Best Practice &amp; Research. Clinical Gastroenterology|volume=29|issue=3|pages=477–491|doi=10.1016/j.bpg.2015.04.006|pmid=26060112|quote=autism spectrum disorders (ASD) have been hypothesized to be associated with NCGS [47,48]. Notably, a gluten- and casein-free diet might have a positive effect in improving hyperactivity and mental confusion in some patients with ASD. This very exciting association between NCGS and ASD deserves further study before conclusions can be firmly drawn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SanMauroGaricano&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2014|title=[Is gluten the great etiopathogenic agent of disease in the XXI century?]|trans_title=Is gluten the great etiopathogenic agent of disease in the XXI century?|journal=Nutricion Hospitalaria|language=es|volume=30|issue=6|pages=1203–1210|doi=10.3305/nh.2014.30.6.7866|pmid=25433099}}&lt;/ref&gt;.

Autizmli bolalarning noanʼanaviy oziq-ovqatlarni afzal koʻrishi [[suyak]] kortikal qalinligining pasayishiga olib kelishi mumkin, bu xavf kazeinsiz [[Kazein|dietadagilarda]] koʻproq boʻladi, chunki dietaning u turida [[kalsiy]] va [[Kalsiferollar|D vitamini]] kam isteʼmol qilinadi; ammo ASD tashxisli odamlarda suboptimal suyak rivojlanishi jismoniy mashqlarning yetishmasligi va oshqozon-ichak kasalliklari bilan ham bogʻliq&lt;ref name=&quot;TyeRunicles2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|year=2019|title=Characterizing the Interplay Between Autism Spectrum Disorder and Comorbid Medical Conditions: An Integrative Review|journal=Frontiers in Psychiatry|volume=9|page=751|doi=10.3389/fpsyt.2018.00751|pmc=6354568|pmid=30733689}}&lt;/ref&gt;. 2005-yilda notoʻgʻri xelat terapiyasi (xelat terapiyasi xelatatorlar deb nomlanuvchi moddalarni oʻz ichiga oladi; ushbu moddalar ogʻir metallar bilan bogʻlanadi va ularni tanadan olib chiqadi) oqibatida autizm tashxisli besh yoshli bola halok boʻldi&lt;ref name=&quot;pmid18775371&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=October 2008|title=Complementary and alternative medicine treatments for children with autism spectrum disorders|journal=Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America|volume=17|issue=4|pages=803–20, ix|doi=10.1016/j.chc.2008.06.004|pmc=2597185|pmid=18775371}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2006|title=Deaths resulting from hypocalcemia after administration of edetate disodium: 2003-2005|url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/118/2/e534|journal=Pediatrics|volume=118|issue=2|pages=e534–e536|doi=10.1542/peds.2006-0858|pmid=16882789|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090727080307/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/118/2/e534|archivedate=27 July 2009}}&lt;/ref&gt;. Autizm tashxisli odamlar uchun xelat terapiyasi tavsiya etilmaydi, chunki u bilan bogʻliq xavf har qanday potensial foydadan ustundir&lt;ref name=&quot;JamesStevenson2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=May 2015|title=Chelation for autism spectrum disorder (ASD)|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=5|pages=CD010766|doi=10.1002/14651858.CD010766|pmid=26106752}}&lt;/ref&gt;. Bundan tashqari, hech qanday dalilsiz boshqa muqobil tibbiyot amaliyotlari, xususan, CEASE terapiyasi, [[gomeopatiya]] va „vaksinani detoksifikatsiya qilish“ kabilar mavjud.

Autizm tashxisini olgan katta yoshlilar oʻrtasida sogʻliqni saqlash muammolarini hal qilishga qaratilgan tadbirlarni tizimli koʻrib chiqish natijalari ruhiy salomatlikni yaxshilash uchun ongga asoslangan tadbirlarni qoʻllab-quvvatlovchi dalillarni topdi. Bunga stress, tashvish, gʻazab va tajovuzni kamaytirish kiradi&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|date=August 2020|title=Interventions to address health outcomes among autistic adults: A systematic review|journal=Autism|volume=24|issue=6|pages=1345–1359|doi=10.1177/1362361320913664|pmc=7787674|pmid=32390461}}&lt;/ref&gt;. Yangilangan Cochrane sharhi (2022) musiqa terapiyasi ijtimoiy oʻzaro taʼsirlarni, ogʻzaki muloqotni va ogʻzaki boʻlmagan muloqot qobiliyatlarini yaxshilashi mumkinligi haqida dalillarni topdi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Geretsegger|first1=Monika|last2=Fusar-Poli|first2=Laura|last3=Elefant|first3=Cochavit|last4=Mössler|first4=Karin A.|last5=Vitale|first5=Giovanni|last6=Gold|first6=Christian|date=2022-05-09|title=Music therapy for autistic people|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2022|issue=5|pages=CD004381|doi=10.1002/14651858.CD004381.pub4|issn=1469-493X|pmc=9082683|pmid=35532041}}&lt;/ref&gt;. Autizm tashxisli bolalarda [[Giperbarik oksigenatsiya|giperbarik muolajalar]] boʻyicha dastlabki tadqiqotlar oʻtkazildi, Jonivorlarni davolash boʻyicha tadqiqotlar ijobiy natijalarni koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2017|title=Reflections on Recent Research Into Animal-Assisted Interventions in the Military and Beyond|journal=Current Psychiatry Reports|volume=19|issue=12|page=110|doi=10.1007/s11920-017-0861-z|pmid=29177710}}&lt;/ref&gt;.

=== Oldini olish ===
Homiladorlik paytida qizilcha bilan kasallanish autizm holatlarining 1 % dan kamrogʻiga sabab boʻlsa-da&lt;ref name=&quot;Duchan&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=February 2012|title=Epidemiology of autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2012-02_59_1/page/27|journal=Pediatric Clinics of North America|volume=59|issue=1|pages=27–43, ix–x|doi=10.1016/j.pcl.2011.10.003|pmid=22284791}}&lt;/ref&gt;, qizilcha kasalligiga qarshi emlanish bunday holatlarning koʻpining oldini oladi&lt;ref name=&quot;Lancet2015&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2015|title=Rubella|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_june-6-12-2015_385_9984/page/2297|journal=Lancet|volume=385|issue=9984|pages=2297–2307|doi=10.1016/S0140-6736(14)60539-0|pmc=4514442|pmid=25576992}}&lt;/ref&gt;.

== Natijalar ==
Autizmning maʼlum davosi yoʻq&lt;ref name=&quot;Myers 2007&quot;/&gt;. Simptomlar darajasi kamayishi mumkin va baʼzida odamlar ASD tashxisini yoʻqotadilar ham&lt;ref name=&quot;Helt2008&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2008|title=Can children with autism recover? If so, how?|url=https://archive.org/details/sim_neuropsychology-review_2008-12_18_4/page/339|journal=Neuropsychology Review|volume=18|issue=4|pages=339–366|doi=10.1007/s11065-008-9075-9|pmid=19009353}}&lt;/ref&gt;; bu baʼzida intensiv davolanishdan keyin sodir boʻladi, baʼzan esa umuman sodir boʻlmaydi. Tashxsining yoʻqotilishi qanchalik tez-tez kuzatilishi nomaʼlum&lt;ref name=&quot;Rogers&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=January 2008|title=Evidence-based comprehensive treatments for early autism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-child-and-adolescent-psychology_january-march-2008_37_1/page/8|journal=Journal of Clinical Child and Adolescent Psychology|volume=37|issue=1|pages=8–38|publisher=Taylor &amp; Francis|issn=1537-4416|doi=10.1080/15374410701817808|pmc=2943764|pmid=18444052}}&lt;/ref&gt;, tanlanmagan namunalarda 3 % dan 25 % gacha boʻlgan holatlar haqida maʼlumotlar berilgan&lt;ref name=&quot;Helt2008&quot; /&gt;. Autizm tashxisli kishilarda asosiy muammolar davomli boʻlsada, simptomlar yosh oʻtishi bilan kamayishni boshlaydi&lt;ref name=&quot;Rapin&quot;/&gt;. Olti yoshdan oldin til koʻnikmalarini egallash, 50 dan yuqori [[Intellektuallik koeffitsiyenti|IQga]] va turlanish mahoratiga ega boʻlish – bularning barchasi autistik odam uchun kelajakdagi yaxshi natijalarni bashorat qiladi; shuningdek, taʼkidlab oʻtish kerakki, ogʻir autizm bilan mustaqil yashash mumkin emas&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2003|title=Diagnosis and epidemiology of autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_2003-09_48_8/page/517|journal=Canadian Journal of Psychiatry|volume=48|issue=8|pages=517–525|doi=10.1177/070674370304800803|pmid=14574827}}&lt;/ref&gt;.

Koʻpgina autizm tashxisli odamlar oʻrta yoshga oʻtish davrida jiddiy toʻsiqlarga duch kelishadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=24 March 2009|title=Transition From School to Adulthood for Youth With Autism Spectrum Disorders: Review and Recommendations|journal=Focus on Autism and Other Developmental Disabilities|volume=24|issue=2|pages=77–88|doi=10.1177/1088357608329827}}&lt;/ref&gt;. Umumiy aholi bilan solishtirganda bunday odamlarning ishsiz va hech qachon ishlamagan boʻlishi ehtimoli koʻproq. 20 yoshli autizm tashxisli odamlarning yarmi ishlamaydi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=31 August 2015|sarlavha=Employment Outcomes of Young Adults on the Autism Spectrum|url=https://drexel.edu/autismoutcomes/publications-and-reports/publications/Employment-Outcomes-of-Young-Adults-on-the-Autism-Spectrum/|ish=Life Course Outcomes Research Program, A.J. Drexel Autism Institute|nashriyot=Drexel University}}&lt;/ref&gt;. Baʼzi autistik katta yoshli insonlar mustaqil yashay olmaydilar.&lt;ref name=&quot;Ste106&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2016|title=A systematic review and meta-analysis of the long-term overall outcome of autism spectrum disorders in adolescence and adulthood|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|volume=133|issue=6|pages=445–452|doi=10.1111/acps.12559|pmid=26763353}}&lt;/ref&gt;

=== Akademik ishlash ===
Qoʻshma Shtatlarda autizm xizmatidan foydalanish huquqiga ega deb topilgan va xizmat koʻrsatilgan oʻquvchilar soni 1991-1992-yillarda 5413 boladan 2010-2011-oʻquv yilida 370011 bolaga koʻpaydi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=December 2016|title=Assessing, understanding, and supporting students with autism at school: Contemporary science, practice, and policy|journal=School Psychology Quarterly|volume=31|issue=4|pages=443–449|doi=10.1037/spq0000184|pmid=27929316}}&lt;/ref&gt;. Amerika Qoʻshma Shtatlari Sogʻliqni saqlash va aholiga xizmat koʻrsatish departamenti maʼlum qilishicha, taxminan 68 boladan 1 nafariga 8 yoshida ASD tashxisi qoʻyilgan&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Maktablarda ASD tashxisi qoʻyilgan oʻquvchilar sonining koʻpayishi [[oʻqituvchi]]lar, maktab psixologlari va boshqa taʼlim muassasasi mutaxassislari uchun katta qiyinchiliklar tugʻdiradi&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Bu muammolar soni izchil tarzda. ortib borayotgan autizm tashxisli talabalarning ijtimoiy va kognitiv rivojlanishini eng yaxshi qoʻllab-quvvatlaydigan izchil amaliyotni ishlab chiqishni oʻz ichiga oladi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Autistik bolalarni baholash, identifikatsiyalash va qoʻllab-quvvatlash xizmatlariga yoʻnaltirilgan koʻplab tadqiqotlar mavjud boʻlsa-da, maktab kontekstida ushbu mavzularga qaratilgan qoʻshimcha izlanishlarga ehtiyoj bor&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. ASD tashxisli oʻquvchilar uchun tegishli yordam xizmatlari boʻyicha keyingi tadqiqotlar maktab psixologlari va boshqa taʼlim mutaxassislariga ASD tashxisli oʻquvchilar uchun maktab natijalarini yaxshilashga qaratilgan advokatlik va boshqa turli xizmatlarni taqdim etish boʻyicha aniq yoʻnalishlarni taqdim etadi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

AQShda ASD tashxisli talabani oʻqitish narxi qiymati 12 000 dollarga teng boʻlgan oʻrtacha talabani oʻqitish narxidan yiliga 8,600 dollarga koʻpdir&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Facts and Statistics|url=https://www.autism-society.org/what-is/facts-and-statistics/|arxivurl=https://web.archive.org/web/20191030201656/https://www.autism-society.org/what-is/facts-and-statistics/|arxivsana=2019-10-30|kirish sanasi=6 November 2019|nashriyot=Autism Society}}&lt;/ref&gt;.

=== Bandlik ===
Qoʻshma Shtatlarda 20 yoshli autizm tashxisli odamlarning taxminan yarmi ishsiz va oliy maʼlumotga ega boʻlganlarning uchdan bir qismi ishsiz boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Ohl&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=2017|title=Predictors of employment status among adults with Autism Spectrum Disorder|journal=Work|volume=56|issue=2|pages=345–355|doi=10.3233/WOR-172492|pmid=28211841}}&lt;/ref&gt;. Odatiy ish beruvchilar mehnat unumdorligi va nazorati haqida qaygʻurishsa, autizm boʻyicha tajribali ish beruvchilar oʻrtacha xotira va detallarga yoʻnaltirilganlik, shuningdek, bunday xodimlarning talablar va tartib-qoidalariga yuqori darajada eʼtibor berishlari haqida ijobiy hisobot berishadi&lt;ref name=&quot;Ohl&quot; /&gt;. Autizmning iqtisodiy yukining katta qismi mehnat bozorida unumdorlikning yoʻqolishi bilan bogʻliq&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=April 2007|title=The lifetime distribution of the incremental societal costs of autism|journal=Archives of Pediatrics &amp; Adolescent Medicine|volume=161|issue=4|pages=343–349|doi=10.1001/archpedi.161.4.343|pmid=17404130}}&lt;/ref&gt;. 2021-yil holatiga koʻra, Qoʻshma Shtatlardagi yirik ish beruvchilar tomonidan autizm boʻyicha ishga joylashish borasida yangi tashabbuslar salohiyati oʻsishda davom etmoqda. Qoʻshma Shtatlardagi eng yuqori darajadagi autizm tashabbusi – „Autizm at Work“ Qoʻshma Shtatlardagi 20 ta eng yirik kompaniyalarga aylandi.

== Epidemiologiya ==
[[Fayl:US-autism-6-17-1996-2007.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/US-autism-6-17-1996-2007.png/220px-US-autism-6-17-1996-2007.png|alt=Bar chart versus time. The graph rises steadily from 1996 to 2007, from about 0.7 to about 5.3. The trend curves slightly upward.|thumb| 1996-yildan 2007-yilgacha AQShda har 1000 bolaga autizm bilan kasallanish holatlari sezilarli darajada oshdi. Autizm darajasining oʻzgarishi natijasida qancha oʻsish boʻlgani nomaʼlum.]]
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) hisob-kitoblariga koʻra har 100 boladan 1 nafari autizm tashxisi bilan dunyoga kelmoqda&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=2022-03-30|sarlavha=Autism|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders|kirish sanasi=2022-05-08|ish=[[World Health Organization]]|til=en}}&lt;/ref&gt;. 1990-yillardan beri tashxis qoʻyilgan odamlar soni sezilarli darajada oshdi, bu qisman ushbu holatni tan olishning kuchayishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Russell 2021&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|date=August 2021|title=Time trends in autism diagnosis over 20 years: a UK population-based cohort study|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|issn=0021-9630|oclc=01307942|volume=63|issue=6|pages=674–682|doi=10.1111/jcpp.13505|pmid=34414570|quote=The figure starkly illustrates an overall 787% increase in recorded incidence of autism diagnosis over 20 years.}}&lt;/ref&gt;.

ASD stavkalari madaniyatlar boʻyicha izchil boʻlsa-da, ular jinsga qarab katta farq qiladi, oʻgʻil bolalar qizlarga qaraganda tez-tez tashxislanadi: 70 oʻgʻil boladan 1 nafari, 315 qiz boladan faqat 1 nafari&lt;ref name=&quot;CDC 2020&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|date=March 2020|title=Prevalence of Autism Spectrum Disorder Among Children Aged 8 Years - Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 11 Sites, United States, 2016|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries|language=en-us|volume=69|issue=4|pages=1–12|doi=10.15585/mmwr.ss6904a1|pmc=7119644|pmid=32214087}}&lt;/ref&gt;. Autizmning tarqalishidagi bunday keskin tafovutlar klinik simptomlarni ifodalashdagi gender farqlari natijasi boʻlishi mumkin, autizm tashxisli ayollar va qizlar kamroq atipik xatti-harakatlarni namoyon qiladilar va shuning uchun ham ularning ASD tashxisini olish ehtimoli kamroq&lt;ref name=&quot;Tsakanikos Underwood 2011&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Gender differences in co-morbid psychopathology and clinical management in adults with autism spectrum disorders|journal=Research in Autism Spectrum Disorders|volume=5|issue=2|year=2011|pages=803–808|issn=1750-9467|doi=10.1016/j.rasd.2010.09.009}}&lt;/ref&gt;.

Autizmning tarqalishi har 1000 kishiga 1-2, Asperger sindromi 1000 kishiga taxminan 0,6, bolalikdagi disintegratsiya buzilishi 1000 kishiga 0,02 va PDD-NOS 1000 kishiga 3,7 nafarni tashkil qiladi deb baholangan&lt;ref name=&quot;Newschaffer 2007&quot;/&gt;. Bu stavkalar madaniyatlar va etnik guruhlar boʻylab mos keladi, chunki autizm universal kasallik hisoblanadi&lt;ref name=&quot;Mash &amp; Barkley&quot;/&gt;.

DSM-5 mezonlaridan foydalangan holda DSM-IV boʻyicha tashxis qoʻyilgan bolalarning 92 % hozir ASD ning bir qismi deb hisoblangan holatlardan biri bilan ASD diagnostik mezonlariga javob beradi. ASD tarqalishining eng neytral bahosi 0,7 % yoki har 143 boladan 1 bolani tashkil etadi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Autism spectrum disorders|url=https://archive.org/details/autismspectrumdi0000eric|publisher=American Psychiatric Association Publishing|date=30 April 2018|isbn=978-1-61537-192-1|edition=First|location=Washington, DC|oclc=1022084798}}&lt;/ref&gt;. Autizmning nisbatan yengil shakllari, masalan, Aspergerlar va boshqa rivojlanish buzilishlari DSM-5 diagnostika mezonlariga kiritilgan&lt;ref name=&quot;Baio2018&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Prevalence of Autism Spectrum Disorder Among Children Aged 8 Years – Autism and Developmental Disabilities Monitoring Network, 11 Sites, United States, 2014|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report. Surveillance Summaries|volume=67|issue=6|pages=1–23|date=April 2018|pmid=29701730|pmc=5919599|doi=10.15585/mmwr.ss6706a1}}&lt;/ref&gt;. ASD stavkalari 2014 va 2016-yillar oraligʻida oʻzgarmas natijani qayd etdi, lekin bu 2011 va 2014-yillardagi davrga nisbatan ikki baravar koʻpni tashkil etdi (1,25 va 2,47 %). 2019-yilda Kanadada oʻtkazilgan meta-tahlil bu taʼsirlarni tasdiqladi, chunki autizm tashxisi qoʻyilgan odamlarning profillari umumiy aholi profillaridan kamroq farq qiladi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Temporal Changes in Effect Sizes of Studies Comparing Individuals With and Without Autism: A Meta-analysis|journal=JAMA Psychiatry|volume=76|issue=11|pages=1124–1132|date=August 2019|pmid=31433441|pmc=6704749|doi=10.1001/jamapsychiatry.2019.1956}}&lt;/ref&gt;. Qoʻshma Shtatlarda tashxis qoʻyilgan ASD stavkalari 2000-yildan boshlab, yozuvlar yuritila boshlanganidan beri doimiy ravishda oshib bormoqda&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=CDC estimates 1 in 68 school-aged children have autism; no change from previous estimate|ish=CDC Newsroom|url=https://www.cdc.gov/media/releases/2016/p0331-children-autism.html|nashriyot=CDC|kirish sanasi=31 December 2019|til=en-us|sana=31 March 2016}}&lt;/ref&gt;. Ushbu tendensiya autizm tashxisli bolalar tugʻilishi sonining haqiqiy oʻsishini anglatadimi yoki yoʻqmi nomaʼlum boʻlib qolsa-da, bu ASD diagnostikasi mezonlaridagi oʻzgarishlarni, tashxislash jarayonining yaxshilanganini va autizm haqida jamoatchilik xabardorligining oshganligini namoyon qiladi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|date=2014|chapter=Epidemiology of autism spectrum disorders|title=Handbook of Autism and Pervasive Developmental Disorders. Diagnosis, Development, and Brain Mechanisms|publisher=Wiley|location=New York|pages=57–96|doi=10.1002/9781118911389|isbn=9781118911389}}&lt;/ref&gt;. 2016-yilda Qoʻshma Shtatlarda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, har 1000 nafar bolaning 25 tasida ASD qayd etilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=26 November 2018|sarlavha=Report: Autism Rate Rises to 1 in 40 Children|url=https://www.webmd.com/brain/autism/news/20181126/report-autism-rate-rises-to-1-in-40-children|kirish sanasi=26 September 2019|ish=WebMD}}&lt;/ref&gt;. 2012-yilda NHS Buyuk Britaniyada 18 yosh va undan katta yoshdagi kishilar orasida autizmning umumiy tarqalishi 1,1 % ni tashkil qilganini taxmin qildi&lt;ref name=&quot;NHSEstimating&quot;&gt;{{Veb manbasi|sana=31 January 2012|sarlavha=Estimating the prevalence of autism spectrum conditions in adults: extending the 2007 Adult Psychiatric Morbidity Survey|url=http://www.hscic.gov.uk/catalogue/PUB05061/esti-prev-auti-ext-07-psyc-morb-surv-rep.pdf|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141230033423/http://www.hscic.gov.uk/catalogue/PUB05061/esti-prev-auti-ext-07-psyc-morb-surv-rep.pdf|arxivsana=30 December 2014|kirish sanasi=29 December 2014|ish=The Information Centre for Health and Social Care|nashriyot=National Health Service, UK}}&lt;/ref&gt;. CDC 2014-yil uchun AQShda har 59 boladan 1 nafarini autistik deya (1,7 %) taxmin qilmoqda, bu 2010-yildagi har 68 nafar boladan 1 nafar koʻrsatkichidan (1,5 %) koʻpaygan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=15 November 2018|sarlavha=Data and Statistics on Autism Spectrum Disorder|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/data.html|kirish sanasi=7 March 2019|ish=Centers for Disease Control and Prevention}}&lt;/ref&gt;.

Buyuk Britaniyada 1998-yildan 2018-yilgacha autizm tashxisi qoʻyiliishi holatlari 787 foizga oshgan&lt;ref name=&quot;Russell 2021&quot;/&gt;. Ushbu oʻsish asosan diagnostika amaliyotlari, murojaat qilish shakllari, xizmatlar mavjudligi, tashxis qoʻyish yoshi va aholining xabardorligidagi (ayniqsa ayollar orasida) oʻzgarishlar bilan bogʻliq&lt;ref name=&quot;Russell 2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fombonne-2009&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2009|title=Epidemiology of pervasive developmental disorders|journal=Pediatric Research|volume=65|issue=6|pages=591–598|doi=10.1203/PDR.0b013e31819e7203|pmid=19218885}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2002|title=The epidemiology of autistic spectrum disorders: is the prevalence rising?|journal=Developmental Disabilities Research Reviews|volume=8|issue=3|pages=151–161|doi=10.1002/mrdd.10029|pmid=12216059}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=April 2005|title=Three Reasons Not to Believe in an Autism Epidemic|url=https://archive.org/details/sim_current-directions-in-psychological-science_2005-04_14_2/page/n3|journal=Current Directions in Psychological Science|volume=14|issue=2|pages=55–58|doi=10.1111/j.0963-7214.2005.00334.x|pmc=4232964|pmid=25404790}}&lt;/ref&gt;. Mavjud dalillar autizmning qayd etilish holatlarining haqiqatan ham yuqori darajada oʻsgan boʻlishi ehtimolini inkor etmaydi&lt;ref name=&quot;Fombonne-2009&quot; /&gt;; haqiqiy oʻsish genetikaga eʼtibor berishni davom ettirish oʻrniga, eʼtibor va moliyalashtirishni koʻproq psixo-ijtimoiy omillarga va atrof-muhit omillarini oʻzgartirishga yoʻnaltirishni taklif qiladi&lt;ref name=&quot;Szpir&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 2006|title=Tracing the origins of autism: a spectrum of new studies|journal=Environmental Health Perspectives|volume=114|issue=7|pages=A412–A418|doi=10.1289/ehp.114-a412|pmc=1513312|pmid=16835042}}&lt;/ref&gt;. Vaksinatsiya autizm uchun xavf omili emasligi aniqlangan&lt;ref name=&quot;Taylor 2014&quot;/&gt;.

ASD tashxisini olish ehtimoli erkaklarda ayollarga qaraganda yuqori. Jinsiy nisbat oʻrtacha 4,3:1 ni tashkil qiladi va kognitiv buzilish tufayli sezilarli darajada oʻzgaradi: nisbat aqliy zaiflik bilan u 2:1 ga yaqin va usiz 5,5:1 dan ortiq boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;Newschaffer 2007&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|display-authors=6|title=The epidemiology of autism spectrum disorders|journal=Annual Review of Public Health|volume=28|pages=235–58|year=2007|pmid=17367287|doi=10.1146/annurev.publhealth.28.021406.144007}}&lt;/ref&gt;. Autizmning nega aynan erkaklar orasida keng tarqalganligini aniqlash maqsadida bir qancha izlanishlar olib borilgan, ammo farqning sababi tasdiqlanmagan&lt;ref name=&quot;Chaste&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2012|title=Autism risk factors: genes, environment, and gene-environment interactions|journal=Dialogues in Clinical Neuroscience|volume=14|issue=3|pages=281–292|doi=10.31887/DCNS.2012.14.3/pchaste|pmc=3513682|pmid=23226953}}&lt;/ref&gt;; yana bir nazariya borki, unga koʻra ayollar, shunchaki, erkaklarga qaraganda kamroq tashxislanadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2014|title=Etiologies underlying sex differences in Autism Spectrum Disorders|journal=Frontiers in Neuroendocrinology|volume=35|issue=3|pages=255–71|doi=10.1016/j.yfrne.2014.03.006|pmid=24705124}}&lt;/ref&gt;.

Keksa otalik holatlarida tugʻilajak farzandda autizmning rivojlanish xavfi keksa onalik holatlariga qaraganda koʻproq; Ikki potensial tushuntirish sifatida quyidagilarni keltirish mumkin: eski spermatozoidlarda mutatsiya yukining maʼlum ortishi va erkaklar genetik javobgarlikka ega boʻlsa va autizmning baʼzi belgilarini koʻrsatsa, kechroq oila quradi degan gipoteza&lt;ref name=&quot;Geschwind&quot;/&gt;. Aksariyat mutaxassislar kishining irqi, etnik kelib chiqishi va ijtimoiy-iqtisodiy holati autizmning paydo boʻlishiga taʼsir qilmaydi, deb hisoblashadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=March 2009|title=New developments in autism|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2009-03_32_1/page/n20|journal=The Psychiatric Clinics of North America|volume=32|issue=1|pages=1–14|doi=10.1016/j.psc.2008.10.004|pmid=19248913}}&lt;/ref&gt;.

=== Qoʻshma Shtatlar ===
Qoʻshma Shtatlarda 2016-yil holatiga koʻra autizm jami bolalarning 2 % dan koʻprogʻiga (taxminan 1,5 million) taʼsir qilishi taxmin qilinmoqda&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=HRSA-led study estimates 1 in 40 U.S. children has diagnosed autism|url=https://www.hrsa.gov/about/news/press-releases/hrsa-led-study-estimates-children-diagnosed-autism|nashriyot=U.S. Department of Health &amp; Human Services, Health Resources and Services Administration|ish=HRSA News Room|kirish sanasi=17 October 2019|sana=19 November 2018}}&lt;/ref&gt;. CDCning autizmning tarqalishi haqidagi soʻnggi hisobotlarga koʻra, 2018-yilda Qoʻshma Shtatlardagi har 44 boladan 1 nafarida (2,3 %) ASD tashxisi bor edi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Autism and Developmental Disabilities Monitoring (ADDM) Network|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/autism/addm.html|kirish sanasi=2022-04-04|muallif=National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities|ish=Centers for Disease Control and Prevention|sana=31 March 2022|til=en-us}}&lt;/ref&gt;. Umuman olganda, dunyo boʻylab ASD ning tarqalganlik darajasi har 1000 bolaga 6 tani tashkil qiladi&lt;ref name=&quot;Newschaffer 2007&quot;/&gt;.

== Tarixi ==
[[Fayl:Victor_of_Aveyron,_1800.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Victor_of_Aveyron%2C_1800.jpg/220px-Victor_of_Aveyron%2C_1800.jpg|alt=A graphite pencil portrait of a teenage boy, not wearing a shirt, from the mid-torso up|thumb| Aveyronlik Viktorning portreti, 1798-yilda qoʻlga olingan va autizmning taxmin qilingan alomatlarini koʻrsatadigan yovvoyi bola&lt;ref name=&quot;Wolff&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2004|title=The history of autism|journal=European Child &amp; Adolescent Psychiatry|volume=13|issue=4|pages=201–208|doi=10.1007/s00787-004-0363-5|pmid=15365889}}&lt;/ref&gt;.|left]]
Autizm belgilari va davolashning bir nechta misollari autizm nomi paydo boʻlishidan ancha oldin tavsiflangan. Matesius tomonidan yozilgan [[Martin Luther|Martin Lyuterning]] „''Jadval suhbati“'' ogʻir autizm tashxisli boʻlishi ehtimoli bor boʻlgan 12 yoshli bolaning hikoyasini oʻz ichiga oladi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|authorlink1=Lorna Wing|year=1997|title=The history of ideas on autism: legends, myths and reality|journal=Autism|volume=1|issue=1|pages=13–23|doi=10.1177/1362361397011004}}&lt;/ref&gt;.

1798-yilda topilgan aveyronlik yovvoyi bola autizmning bir nechta belgilarini oʻzida namoyon qiladi. U oʻsmirlik davrida soʻzlashish qobiliyatiga ega boʻlmagan va bu voqealar shov-shuvi oʻz davrida jamiyat orasida keng tarqalgan edi. Bunday holatlar autizm haqida xabardorlikni keltirib chiqardi va inson xatti-harakatlarining tabiiy oʻlchamlari boʻyicha koʻproq tadqiqotlar oʻtkazildi. Tibbiyot fakulteti talabasi Jan Itard unga ijtimoiy bogʻlanishni shakllantirish va taqlid orqali nutqni qoʻzgʻatishga yordam beradigan xatti-harakatlar dasturi bilan yordam berdi&lt;ref name=&quot;Wolff&quot;/&gt;.

Yangi [[Lotin tili|lotincha]] ''autismus'' (inglizchada ''autizm'') tushunchasini 1910-yilda [[Shveysariyaliklar|shveytsariyalik]] psixiatr Eugen Bleuler [[shizofreniya]] belgilarini aniqlagan holda fanga kiritgan. Sovet bolalar psixiatri [[Grunya Suxareva]] 1925-yilda rus tilida va 1926-yilda nemis tilida shunga oʻxshash sindromni tasvirlab bergan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2015|title=Sukhareva--Prior to Asperger and Kanner|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:oru:diva-47358|journal=Nordic Journal of Psychiatry|publication-date=31 March 2015|volume=69|issue=6|pages=479–482|doi=10.3109/08039488.2015.1005022|pmid=25826582}}&lt;/ref&gt;.

=== Klinik rivojlanishi va diagnostikasi ===
[[Fayl:Leo-Kanner.jpeg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Leo-Kanner.jpeg/220px-Leo-Kanner.jpeg|alt=Balding man in his early 60s in coat and tie, with a serious but slightly smiling expression|thumb|Leo Kanner 1943-yilda erta infantil autizm belgisini asoslab berdi.]]
Bugungi kunda bizga maʼlum boʻlgan autizm soʻzini 1930-yillarning oxirlarida ikki alohida psixiatr: Vena universiteti kasalxonasidan Xans Asperger va Jon Xopkins kasalxonasidan Leo Kanner oʻzlari oʻrganayotgan bemorlarni tasvirlash uchun ishlatdilar. Autizm soʻzi Asperger 1938-yilda nemis tilidagi bolalar psixologiyasi haqida maʼruzasida Bleulerning autistik psixopatlar terminologiyasini qabul qilganda birinchi marta nemis tilida zamonaviy maʼnosini oldi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|authorlink1=Hans Asperger|year=1938|title=Das psychisch abnormale Kind|trans_title=The psychically abnormal child|journal=Wien Klin Wochenschr|language=de|volume=51|pages=1314–1317}}&lt;/ref&gt;, Asperger keyinchalik Asperger sindromi deb nomlanuvchi ASD turi ustida izlanishlar olib bordi, garchi u 1981-yilgacha alohida tashxis sifatida keng tan olinmagan boʻlsa ham&lt;ref name=&quot;Wolff&quot;/&gt;. Ingliz tilida Kanner birinchi marta autizm atamasini zamonaviy maʼnoda ishlatdi, u 1943-yilda 11 bolaning xatti-harakatlaridagi ajoyib oʻxshashliklar haqidagi hisobotida erta infantil autizmi iborasini qoʻlladi&lt;ref name=&quot;Kanner1943&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|authorlink1=Leo Kanner|year=1943|title=Autistic disturbances of affective contact|journal=Acta Paedopsychiatrica|volume=35|issue=4|pages=100–136|pmid=4880460}}&lt;/ref&gt;. Kannerning ushbu mavzu boʻyicha birinchi maqolasida tasvirlangan deyarli barcha xususiyatlar, xususan, „autistik yolgʻizlik“ va „bir xillikni talab qilish“ hali ham autistik kasalliklar spektriga xos deb hisoblanadi&lt;ref name=&quot;HappeTime&quot;/&gt;. Kanner bu atamani Aspergerdan mustaqil ravishda olganmi yoki yoʻqmi nomaʼlum&lt;ref name=&quot;Lyons&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=November 2007|title=Asperger (1906-1980) and Kanner (1894-1981), the two pioneers of autism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2007-11_37_10/page/2022|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=37|issue=10|pages=2022–2023|doi=10.1007/s10803-007-0383-3|pmid=17922179}}&lt;/ref&gt;.

Kannerning autizm atamasidan qayta foydalanishi oʻnlab yillar davomida chalkashib ketgan infantil shizofreniya kabi terminologiyalarning qayta yuzaga chiqshiga olib keldi. 1960-yillarning oxiridan boshlab autizm alohida sindrom sifatida belgilandi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2003|title=Modern views of autism|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-psychiatry_2003-09_48_8/page/503|journal=Canadian Journal of Psychiatry|volume=48|issue=8|pages=503–505|doi=10.1177/070674370304800801|pmid=14574825}}&lt;/ref&gt;. Biroq Kanner 1943-yilda ASDni neyrorivojlanish buzilishi deb taʼriflagan birinchi odam boʻlib, uni infantil autizm deb atagan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=February 2018|title=Leo Kanner and autism: a 75-year perspective|journal=International Review of Psychiatry|volume=30|issue=1|pages=3–17|doi=10.1080/09540261.2018.1455646|pmid=29667863}}&lt;/ref&gt;.

XX asrgacha boʻlgan autizm haqidagi munozaralar koʻp bahs-munozaralarga sabab boʻlmoqda. 1950-yillarda autizmning izohi sifatida „sovuqqon ona“ nazariyasi paydo boʻldi. Gipoteza autistik xatti-harakatlar bolaning onasining hissiy sovuqligi, oʻzaro mehrning yetishmasligi va sovuq, qattiq va rad etuvchi xatti-harakatlardan kelib chiqadi degan gʻoyaga asoslangan edi&lt;ref name=&quot;Kanner 1949&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 1949|title=Problems of nosology and psychodynamics of early infantile autism|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-orthopsychiatry_1949-07_19_3/page/416|journal=The American Journal of Orthopsychiatry|volume=19|issue=3|pages=416–26|doi=10.1111/j.1939-0025.1949.tb05441.x|pmid=18146742}}&lt;/ref&gt;. Autizm tashxisli bolalarning ota-onalari aybdorlik, oʻz-oʻzidan shubhalanish kabi hislarni boshdan kechirdilar, buning ustiga bu nazariya tibbiyot muassasalari tomonidan qabul qilingan va 1960-yillarning oʻrtalariga qadar deyarli hech qanday shubha ostiga olinmagan edi. Biroq „sovuqqon ona“ nazariyasini ilmiy adabiyotlarda, shu jumladan, 2015-yildagi tizimli tekshiruvda inkor etishda davom etilmoqda, Xulosa qilganda, ota-onaning oʻzaro taʼsiri va ASDda til natijalari oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik yoʻq&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=February 2016|title=Risk Factors Associated With Language in Autism Spectrum Disorder: Clues to Underlying Mechanisms|journal=Journal of Speech, Language, and Hearing Research|volume=59|issue=1|pages=143–54|doi=10.1044/2015_jslhr-l-15-0146|pmc=4867927|pmid=26502110}}&lt;/ref&gt;. Yana bir munozarali daʼvoga koʻra, televizorga haddan tashqari qaramlik autizmga olib kelishi mumkin. Bu gipoteza asosan 1970 va 1980-yillarda autizmning ortib borayotgan sur’atlari kabel televideniesining oʻsishi bilan bogʻliqligini koʻrsatadigan tadqiqotlarga asoslangan edi&lt;ref name=&quot;Waterhouse 2008&quot;/&gt;.

=== Terminologiya va shizofreniyadan farqi ===
1970-yillarning oʻrtalarida autizmda genetik rol haqida juda kam dalillar mavjud edi, ammo 2007 yilga kelib u eng irsiy psixiatrik kasalliklardan biri sifatida tan olindi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Autism and Pervasive Developmental Disorders|url=https://archive.org/details/autismpervasived02edunse|publisher=Cambridge University Press|year=2007|isbn=978-0-521-54957-8|edition=2nd|pages=157–178|chapter=Genetic epidemiology of autism spectrum disorders}}&lt;/ref&gt;. Garchi ota-onalar tashkilotlarining kuchayishi va bolalik davridagi ASDni destigmatizatsiya qilish ASDga qanday qarashga taʼsir qilgan boʻlsa-da&lt;ref name=&quot;Wolff&quot;/&gt;, ota-onalar farzandining autistik xatti-harakati salbiy qabul qilingan holatlarda [[ijtimoiy stigma]] his qilishda davom etadilar&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2008|title=Adult attitudes toward behaviors of a six-year-old boy with autism|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2008-08_38_7/page/1320|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=38|issue=7|pages=1320–1327|doi=10.1007/s10803-007-0519-5|pmid=18297387}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=June 2005|title=A survey of autism knowledge in a health care setting|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-autism-and-developmental-disorders_2005-06_35_3/page/323|journal=Journal of Autism and Developmental Disorders|volume=35|issue=3|pages=323–330|doi=10.1007/s10803-005-3298-x|pmid=16119473}}&lt;/ref&gt;.

Autizm tashxisini bolalik [[shizofreniya]]sidan farqlash uchun DSM-III usulidan foydalanish 1980-yilgacha davom etdi. 1987-yilda DSM-III-R autizmni tashxislash uchun nazorat roʻyxatini taqdim etdi. 2013-yil may oyida keng tarqalgan rivojlanish buzilishlari tasnifi yangilangan DSM-5 chiqarildi. PDD-NOS, autizm, Asperger sindromi, Rett sindromi va CDDni oʻz ichiga olgan buzilishlar guruhi tushunchasi fandan olib tashlandi va ularning nomi „autizm spektri buzilishi“ umumiy atamasi bilan almashtirildi. Mavjud boʻlgan ikkita toifa – bu buzilgan ijtimoiy aloqa va/yoki oʻzaro taʼsir hamda cheklangan va/yoki takrorlanuvchi xatti-harakatlar&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2013|title=Autism at 70--redrawing the boundaries|url=http://pdfs.semanticscholar.org/daf7/ff077eb74aa9a1afdc70c101581e1b128ca3.pdf|journal=The New England Journal of Medicine|volume=369|issue=12|pages=1089–1091|doi=10.1056/NEJMp1306380|pmid=24047057|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190307045533/http://pdfs.semanticscholar.org/daf7/ff077eb74aa9a1afdc70c101581e1b128ca3.pdf|archivedate=3 March 2019}}&lt;/ref&gt;.

Internet autizm tashxisli odamlarga ogʻzaki boʻlmagan signallarni va hissiy almashishni chetlab oʻtishga yordam bermoqda va ularga onlayn hamjamiyatlarni shakllantirish va masofadan turib ishlash imkonini beryapti&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2007|title=Web removes social barriers for those with autism|url=https://www.newscientist.com/article/mg19426106.100|journal=New Scientist|publisher=Reed Elsevier|issn=0262-4079|issue=2610|pages=26–27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121020165135/http://www.newscientist.com/article/mg19426106.100|archivedate=20 October 2012}}&lt;/ref&gt;. Autizmning ijtimoiy va madaniy jihatlari rivojlandi: jamiyatda baʼzilar unga davo izlaydilar, boshqalari autizm – bu shunchaki mavjudliknig boshqacha yoʻli deb hisoblashadi&lt;ref name=&quot;Silverman 2008&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|year=2008|title=Fieldwork on another planet: social science perspectives on the autism spectrum|journal=BioSocieties|volume=3|issue=3|pages=325–341|doi=10.1017/S1745855208006236}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=20 December 2004 |title=How about not 'curing' us, some autistics are pleading |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/12/20/health/20autism.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511002649/http://www.nytimes.com/2004/12/20/health/20autism.html |archive-date=11 May 2013}}&lt;/ref&gt;.

== Jamiyat va madaniyat ==
&lt;div class=&quot;thumb tmulti tright&quot;&gt;&lt;div class=&quot;thumbinner multiimageinner&quot; style=&quot;width:198px;max-width:198px&quot;&gt;&lt;div class=&quot;trow&quot;&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:62px;max-width:62px&quot;&gt;&lt;div class=&quot;thumbimage&quot;&gt;[[File:Autism_awareness_ribbon-20051114.png|alt=|104x104px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot;&gt; Autizmdan xabardorlik lentasi&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;tsingle&quot; style=&quot;width:132px;max-width:132px&quot;&gt;&lt;div class=&quot;thumbimage&quot;&gt;[[File:Autism_spectrum_infinity_awareness_symbol.svg|alt=|130x130px]]&lt;/div&gt;&lt;div class=&quot;thumbcaption&quot;&gt;Autizm huquqlari harakati cheksizlik belgisi&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;Autistik madaniyat paydo boʻldi. Autizm huquqlari va neyroxilma-xillik harakatlari autizmni davolash oʻrniga joylashtirish uchun farq sifatida qabul qilinishi kerak, deb taʼkidlaydi&lt;ref name=&quot;Silverman 2008&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=26 June 2006|sarlavha=Autism Movement Seeks Acceptance, Not Cures|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5488463|kirish sanasi=10 November 2015|nashriyot=NPR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Autistic and proud of it|url=https://www.newscientist.com/article/mg18625041-500-autistic-and-proud-of-it/|kirish sanasi=10 November 2015|nashriyot=Reed Elsevier|ish=New Scientist}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Solomon&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Solomon |first=Andrew |date=2008-05-25 |title=The autism rights movement |work=New York |url=https://nymag.com/news/features/47225/ |url-status=live |access-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527025140/http://nymag.com/news/features/47225/ |archive-date=27 May 2008 |issn=0028-7369}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=The Economic World|publisher=Chronicle Publishing Company|year=1917|location=New York city|page=366}}&lt;/ref&gt;, garchi autistik ozchilik odamlar hali ham shifo izlashda davom etmoqdalar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=2022-03-23|sarlavha=Results and Analysis of the Autistic Not Weird 2022 Autism Survey - Autistic Not Weird|url=https://autisticnotweird.com/autismsurvey/|kirish sanasi=2022-04-29|til=en-GB}}&lt;/ref&gt;, Butun dunyo boʻylab autizm bilan bogʻliq tadbirlar Jahon autizm haqida xabardorlik kuni, autizm yakshanbasi, autizm bilan faxrlanish kuni, Autreat va boshqalarni oʻz ichiga oladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=World Autism Awareness Day, 2 April|url=https://www.un.org/en/events/autismday/|kirish sanasi=17 November 2015|nashriyot=United Nations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=18 June 2015|sarlavha=Autistic Pride Day 2015: A Message to the Autistic Community|url=http://autisticadvocacy.org/2015/06/autistic-pride-day-2015-a-message-to-the-autistic-community/|kirish sanasi=18 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|yil=2010|sarlavha=Autism Sunday – Home|url=http://www.autismsunday.co.uk/|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100303043146/http://www.autismsunday.co.uk/|arxivsana=3 March 2010|kirish sanasi=17 November 2015|ish=Autism Sunday}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|yil=2013|sarlavha=About Autreat|url=http://www.autreat.com/autreat.html|kirish sanasi=17 November 2015|nashriyot=Autreat.com}}&lt;/ref&gt;. Ijtimoiy fanlar olimlari autizm tashxisli kishilarni „autizm madaniyat sifatida, transmadaniy taqqoslashlar“ haqida koʻproq bilish umidida oʻrganadilar&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|year=2008|title=Fieldwork on Another Planet: Social Science Perspectives on the Autism Spectrum|journal=BioSocieties|volume=3|issue=3|pages=325–341|doi=10.1017/S1745855208006236|issn=1745-8552}}&lt;/ref&gt;. Koʻpgina autizm tashxisli odamlar oʻz sohalarida muvaffaqiyat qozonishganligi haqida faktlar bor&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|title=Mapping the Autistic Advantage from the Accounts of Adults Diagnosed with Autism: A Qualitative Study|journal=Autism in Adulthood|date=13 April 2019|volume=1|issue=2|pages=124–133|doi=10.1089/aut.2018.0035|pmid=31058260|pmc=6493410}}&lt;/ref&gt;.

=== Neyroxilma-xillik harakati ===
[[Fayl:DonnaWilliams2011.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/DonnaWilliams2011.jpg/160px-DonnaWilliams2011.jpg|thumb|205x205px| Donna Uilyams, keng ommani spektrdagi hayotning yanada nozik va emik tasviri bilan tanishtirgan bir qancha [[memuar]]chilardan biri.|left]]
Neyroxilma-xillik harakati va autizm huquqlari harakati nogironlik huquqlari kontekstidagi ijtimoiy harakatlar boʻlib, neyroxilma-xillik tushunchasini taʼkidlaydi, bu autizm spektrini davolash kerak boʻlgan kasallik emas, balki [[Inson miyasi (Encephalon)|inson miyasidagi]] tabiiy oʻzgarishlar natijasida tasvirlaydi&lt;ref name=&quot;Solomon&quot;/&gt;. Autizm huquqlari yoki neyroxilma-xillik himoyachilari autizm spektrining genetik holat ekanligiga va u inson genomining tabiiy ifodasi sifatida qabul qilinishi kerakligiga ishonishadi&lt;ref name=&quot;Solomon&quot; /&gt;. Biroq bu harakatlar tanqiddan xoli emas; masalan, neyroxilma-xillik faollariga qarshi keng tarqalgan dalil shundaki, ularning aksariyati yuqori darajada funksional, [[Asperger sindromi]]ga ega yoki oʻz-oʻzidan tashxis qoʻyilgan va quyi funksional autistik odamlarning nuqtai nazarini ifodalamaydi&lt;ref name=&quot;Jaarsma2012&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|title=Autism as a natural human variation: reflections on the claims of the neurodiversity movement|journal=Health Care Analysis|volume=20|issue=1|pages=20–30|date=March 2012|pmid=21311979|doi=10.1007/s10728-011-0169-9|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-72172}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=August 2012|title=Neurodiversity|url=https://archive.org/details/sim_contexts_summer-2012_11_3/page/12|journal=Contexts|volume=11|issue=3|pages=12–13|doi=10.1177/1536504212456175}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=April 2016|sarlavha=Biocertification and Neurodiversity the Role and Implications of Self-Diagnosis in Autistic Communities|url=https://www.researchgate.net/publication/291949788|kirish sanasi=2022-03-06|ish=www.researchgate.net}}&lt;/ref&gt;.

Neyroxilma-xillik tushunchasi turli autizmni himoya qilish harakatlari va tadqiqot guruhlari ichida bahsli mavzu boʻlib, oʻzaro kelishmovchiliklarga olib keldi&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=1 October 2016|title=Autism spectrum disorder: difference or disability?|journal=The Lancet Neurology|language=en|volume=15|issue=11|page=1126|doi=10.1016/S1474-4422(16)30002-3|issn=1474-4422}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=1 September 2008|title=Fieldwork on Another Planet: Social Science Perspectives on the Autism Spectrum|journal=BioSocieties|language=en|volume=3|issue=3|pages=325–341|doi=10.1017/S1745855208006236|issn=1745-8560}}&lt;/ref&gt;

=== Autizm tashxisli kishilarga gʻamxoʻrlik qilish ===
Autistik bolaga gʻamxoʻrlik qilayotgan oilalar turli sabablarga koʻra qoʻshimcha stress omiliga duch kelishadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=March 2019|title=Parenting a child with autism|url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0047-20852019000100042|journal=Jornal Brasileiro de Psiquiatria|language=en|volume=68|issue=1|pages=42–47|doi=10.1590/0047-2085000000223|issn=0047-2085|access-date=17 February 2021}}&lt;/ref&gt;. Ota-onalar tashxisni tushunish va tegishli parvarish usullarini topishda qiynalishi mumkin. Bundan tashqari, koʻpgina ota-onalar tashxisga salbiy munosabatda boʻlishadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=29 April 2015 |title=An Alternative-Medicine Believer's Journey Back to Science |work=WIRED |url=https://www.wired.com/2015/04/alternative-medicine-believers-journey-back-science/ |access-date=13 February 2017 |quote=The entire diagnosis and explanation took no more than 45 minutes. 'In the moment of diagnosis, it feels like the death of your hopes and dreams,' Louise [Laidler] says. There's a quiet grief in her voice, even though two decades have passed. 'In a way, it's even harder than a death, because you can't mourn and go on,' she says. 'You have to figure out how to care for your new child.'}}&lt;/ref&gt;. Farzandida ogʻir koʻrinishdagi autizm tashxisi boʻlgan 50 yoshdan oshgan ota-onalarning yarmidan koʻpi hali ham oʻz farzandi bilan yashaydi, chunki bunday tashxisli odamlarning qariyb 85 foizi mustaqil hayot kechirishda qiyinchiliklarga duch kelishadi&lt;ref name=&quot;Kar2012&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=September 2012|title=Parent and family impact of autism spectrum disorders: a review and proposed model for intervention evaluation|journal=Clinical Child and Family Psychology Review|volume=15|issue=3|pages=247–77|doi=10.1007/s10567-012-0119-6|pmid=22869324}}&lt;/ref&gt;. Baʼzi tadqiqotlar, shuningdek, autistik bolalarni voyaga yetkazayotgan ota-onalarning daromadlari kamayganligini koʻrsatadi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=April 2008|title=Association of childhood autism spectrum disorders and loss of family income|url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/121/4/e821|journal=Pediatrics|volume=121|issue=4|pages=e821–e826|doi=10.1542/peds.2007-1594|pmid=18381511|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100304071520/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/121/4/e821|archivedate=4 March 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|date=July 2008|title=Child care problems and employment among families with preschool-aged children with autism in the United States|url=http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/122/1/e202|journal=Pediatrics|volume=122|issue=1|pages=e202–e208|doi=10.1542/peds.2007-3037|pmid=18595965|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091206190622/http://pediatrics.aappublications.org/cgi/content/full/122/1/e202|archivedate=6 December 2009}}&lt;/ref&gt;.

== Kengroq autizm fenotipi ==
Kengroq autizm [[fenotip]]i (BAP) ASD tashxisiga ega boʻlmasligi mumkin boʻlgan, ammo koʻz bilan aloqa qilmaslik va stimlar kabi autistik xususiyatlarga ega boʻlgan shaxslarni tavsiflaydi&lt;ref name=&quot;archive.org&quot;/&gt;.

== Yana qarang ==

* Ommaviy axborot vositalarida autizm spektri buzilishi
* [[Autizm haqida filmlar roʻyxati]]
* [[Ijtimoiy hikoya]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}

½

[[Turkum:Spektr buzilishlari]]
[[Turkum:Autizm]]
[[Turkum:Autizm spektri buzilishi]]
[[Turkum:Psixiatriya]]</text>
      <sha1>hi0wj4a5on4lijeyu52f32cdkjjqb3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keith Van Horn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782527</id>
    <revision>
      <id>6273193</id>
      <parentid>6125551</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:23:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 2 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20362" sha1="mddokox67ih1p4qe3f85j2pcmv8dnq9" xml:space="preserve">{{Basketbolchi bilgiqutisi
| name = Keith Van Horn
| image = Keith_Van_Horn.jpg
| caption = Van Horn the Mavericks jamoasida, 2005
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1975|10|23}}
| birth_place = [[Fullerton, California]], US
| height_ft = 6
| height_in = 10
| weight_lb = 245
| high_school = [[Diamond Bar High School|Diamond Bar]]&lt;br/&gt;([[Diamond Bar, California]])
| college = [[Utah Utes men's basketball|Utah]] (1993–1997)
| draft_year = 1997
| draft_round = 1
| draft_pick = 2
| draft_team = [[Philadelphia 76ers]]
| career_start = 1997
| career_end = 2006
| career_position = Hujumchi
| career_number = 44, 4, 2
| highlights = * [[NBA All-Rookie First Team]] ({{nbay|1997|end}})
* Consensus first-team [[NCAA Men's Basketball All-Americans|All-American]] ([[1997 NCAA Men's Basketball All-Americans|1997]])
* Consensus second-team All-American ([[1996 NCAA Men's Basketball All-Americans|1996]])
* 3× [[Western Athletic Conference Men's Basketball Player of the Year|WAC Player of the Year]] (1995–1997)
* 4× First-team All-[[Western Athletic Conference|WAC]] (1994–1997)
* No. 44 [[Utah Utes men's basketball#Retired numbers|retired by Utah Utes]]
| bbr = vanhoke01
}}

'''Keith Adam Van Horn''' (1975-yil 23-oktyabrda tugʻilgan) - amerikalik sobiq professional [[Basketbol|basketbolchi]]. Van Horn [[Brooklyn Nets|Nyu-Jersi Nets]], Filadelfiya 76ers, Nyu-York Niks, Miluoki Baks va [[National Basketball Association|Milliy Basketbol Assotsiatsiyasining]] (NBA) Dallas Mavericks jamoalarida oʻynagan.

Hujumchi Van Horn Yuta universitetidagi kollejdagi faoliyatini Gʻarbiy Atletik Konferensiya (WAC) tarixidagi eng yaxshi toʻpurar sifatida yakunladi. U 1997-yilda butun amerikaliklarning konsensus birinchi jamoasi edi. Van Horn 1997-yilgi NBA loyihasida ikkinchi tanlov bilan Filadelfiya 76ers tomonidan tanlangan va loyiha kechasi [[Brooklyn Nets|Nyu-Jersi Netsga almashtirilgan]]. Oʻzining birinchi NBA mavsumida u 1998-yilgi NBA All-Rookie jamoasiga tayinlangan. U shuningdek, 76ers, Nyu-York Niks, Miluoki Bucks va Dallas Mavericks jamoalarida oʻynashni davom ettiradi. Van Horn NBA faoliyati davomida oʻrtacha 16 ochko va har bir oʻyinda deyarli 7 ta ribaund toʻplagan.

== Kollej jamoasidagi faoliyati ==
Van Horn Kaliforniyaning [[Diamond Bar (California)|Diamond Bar]] shahridagi Diamond Bar oʻrta maktabini tamomlagan&lt;ref&gt;Carl W. Grody. &lt;/ref&gt; va Yuta universitetida oʻqigan. Rik Majerus uni tark etayotgan yulduz Josh Grantning oʻrniga ishga oldi. U 1993-yildan 1997-yilgacha Yuta uchun oʻynagan va Yutadagi faoliyati davomida koʻplab Amerika mukofotlarini olgan&lt;ref name=&quot;blocku.com&quot;&gt;{{veb manbasi|url=http://www.blocku.com/2015/4/2/6072463/keith-van-horn-the-right-way|sarlavha=Keith van Horn: The Right Way|sana=2-aprel 2015-yil|qaralgan sana=2022-08-24|arxivsana=2022-08-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220824132234/https://www.blocku.com/2015/4/2/6072463/keith-van-horn-the-right-way}}&lt;/ref&gt;. Van Hornning birinchi mavsumida u otasi birinchi kursda vafot etgan boʻlsa ham, 51 foiz zarba va 8,3 ribaund bilan Yuta-birinchi kursda oʻrtacha 18,3 ball toʻpladi. Ikkinchi kurs talabasi sifatida Van Horn oʻz jamoasini NCAA turniriga olib bordi.

U 1997-yilgi WAC konferensiya turnirida SMU va Nyu-Meksikoga qarshi oʻyinlarda ketma-ket gʻalaba qozongan soʻnggi ikkinchi qahramonliklari bilan mashhur&lt;ref&gt;Carl W. Grody. &lt;/ref&gt;. 1997-yilda u 90,4 foiz toʻpni erkin toʻp chizigʻidan toʻpladi va har bir oʻyinda oʻrtacha 22,0 ochko va 9,5 ribaund toʻpladi va Utesni 29-4 oʻringa va milliy reytingda 2-oʻringa olib chiqdi. Bu maktab tarixidagi eng yuqori koʻrsatkich&lt;ref name=&quot;autogenerated1996&quot; /&gt; Bu NCAA turnirining Elita sakkizligiga oʻtishga olib keldi. 1997-yilda katta kursda boʻlganida, u butun Amerika tanlovining birinchi jamoasi boʻlgan&lt;ref name=&quot;autogenerated1996&quot; /&gt; va [[ESPN]] erkaklar kollejining yilning eng yaxshi basketbolchisi deb topilgan&lt;ref name=&quot;autogenerated1996&quot;&gt;1996–97 Season Recap, {{veb manbasi|url=http://utahutes.cstv.com/sports/m-baskbl/archive/utah-m-baskbl-9697recap.html|sarlavha=UTAH OFFICIAL ATHLETIC SITE - Men's Basketball|kirish sanasi=16-fevral 2010-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20091218204932/http://utahutes.cstv.com/sports/m-baskbl/archive/utah-m-baskbl-9697recap.html|arxivsana=18-dekabr 2009-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;espnmediazone1&quot;&gt;ESPN ESPY Winners, http://www.espnmediazone.com/press_kits/espys/ESPYs_Winners_All_TIme.htm{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;..

=== Kollej statistikasi ===
{{NBA oʻyinchi statistikasi afsonasi}}{{NBA oʻyinchisi statistikasi boshlanishi}}
|-
| align=&quot;left&quot; | [[1993–94 NCAA Division I men's basketball season|1993–94]]
| align=&quot;left&quot; | [[Utah Utes men's basketball|Utah]]
| 25 || 24 || 29.6 ||.516 || '''.443''' ||.775 || 8.3 || 0.8 || '''0.8''' || '''1.6''' || 18.3
|-
| align=&quot;left&quot; | [[1994–95 NCAA Division I men's basketball season|1994–95]]
| align=&quot;left&quot; | [[Utah Utes men's basketball|Utah]]
| '''33''' || '''33''' || 30.1 || '''.545''' ||.386 ||.856 || 8.5 || '''1.4''' || '''0.8''' || 0.8 || 21.0
|-
| align=&quot;left&quot; | [[1995–96 NCAA Division I men's basketball season|1995–96]]
| align=&quot;left&quot; | [[1995—1996 Utah Utes men's basketball team|Utah]]
| 32 || - || 30.9 ||.538 ||.409 ||.851 || 8.8 || 1.0 || 0.7 || 0.7 || 21.4
|-
| align=&quot;left&quot; | [[1996–97 NCAA Division I men's basketball season|1996–97]]
| align=&quot;left&quot; | [[1996—1997 Utah Utes men's basketball team|Utah]]
| 32 || 32 || '''31.5''' ||.492 ||.387 || '''.904''' || '''9.5''' || '''1.4''' || 0.7 || 1.2 || '''22.0'''
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Career
| 122 || &lt;u&gt;89&lt;/u&gt; || 30.6 ||.522 ||.401 ||.851 || 8.8 || 1.2 || 0.7 || 1.0 || 20.8
|}

== Professional jamoalardagi faoliyati ==

=== New Jersey Nets ===


Van Horn 1997-yildan 2002-yilgacha &quot;Nets&quot; safida oʻynagan. U oʻzining birinchi mavsumida NBA All-Rookie Birinchi jamoasiga nomzod boʻldi, oʻrtacha 19,7 ochko va 6,5 ribaund toʻplagan va Netsni 1998-yilda NBA pley-off bosqichiga olib chiqdi, u yerda ular [[Chicago Bulls|Chikago Bulls]] tomonidan uchta oʻyinda magʻlub boʻldi. Uning eng yaxshi mavsumi 1999-yilga toʻgʻri keldi, u yerda u oʻrtacha har bir oʻyinda 21,8 ochko (NBAda beshinchi) va har bir oʻyinda 8,5 ribaund toʻpladi. Oʻsha mavsumda, 26-mart kuni Van Horn [[Indiana]] Peysersga 100:91 hisobida magʻlub boʻlganida, 22 ochko toʻplash bilan birga, faoliyatidagi eng yuqori 6 zarbani toʻsib qoʻydi&lt;ref&gt;[https://netswire.usatoday.com/2020/03/26/today-in-nets-history-keith-van-horn-sets-surprising-career-high/ Keith Van Horn sets surprising career-high]&lt;/ref&gt;. U bir nechta statistik toifalar, shu jumladan, ochkolar, kiritilgan gollar, uch ochkolik maydondagi gollar va urinishlar, hujum va himoyaviy ribaundlar boʻyicha Netsning eng yaxshi oʻntaligiga kiradi.

=== Filadelfiya 76ers ===
2002-yil 6-avgustda Van Horn oʻzining asl jamoasi Filadelfiya 76ersga, Todd MakKullox bilan birga markaziy Dikembe Mutomboga almashtirildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|sarlavha=SIXERS: Sixers Acquire Keith Van Horn and Todd MacCulloch for Dikembe Mutombo|url=http://www.nba.com/sixers/news/macculloch_vanhorn_020806.html|ish=NBA.com|kirish sanasi=28-avgust 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20020808121823/http://www.nba.com/sixers/news/macculloch_vanhorn_020806.html|arxivsana=8-avgust 2002-yil|sana=6-avgust 2002-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi|muallif=Wise|ism=Mike|sarlavha=PRO BASKETBALL; Nets Get Mutombo From 76ers For Van Horn and MacCulloch|url=https://www.nytimes.com/2002/08/07/sports/pro-basketball-nets-get-mutombo-from-76ers-for-van-horn-and-macculloch.html|ish=[[The New York Times]]|kirish sanasi=8-dekabr 2008-yil|sana=7-avgust 2002-yil}}&lt;/ref&gt;. U bir yil davomida &quot;76ers&quot; jamoasida gol urish (har oʻyin uchun 15,9) va rebound (har bir oʻyinda 7,1) boʻyicha ikkinchi oʻrinni egallagan boʻlsa, mavsumdan keyingi mavsumda &quot;76ers&quot; birinchi bosqichda &quot;Nyu Orlean Hornets&quot;dan oʻtib, finalda magʻlub boʻlishdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=2002—2003 Philadelphia 76ers Roster and Stats |url=https://www.basketball-reference.com/teams/PHI/2003.html |kirish sanasi=2022-08-24 |arxivsana=2022-09-18 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220918221028/https://www.basketball-reference.com/teams/PHI/2003.html }}&lt;/ref&gt;.

=== Nyu-York Niks va Miluoki Baks ===
76ers bilan bir yil oʻtkazgandan soʻng, u [[Atlanta Hawks]] va Minnesota Timberwolvesni oʻz ichiga olgan toʻrtta jamoa shartnomasida Latrell Sprewell uchun Nyu-York Niksga almashtirildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|muallif=Robbins|ism=Liz|sarlavha=PRO BASKETBALL; It's a Done Deal: Exit Sprewell, Enter Van Horn|url=https://www.nytimes.com/2003/07/24/sports/pro-basketball-it-s-a-done-deal-exit-sprewell-enter-van-horn.html|ish=[[The New York Times]]|kirish sanasi=28-avgust 2018-yil|sana=24-iyul 2003-yil}}&lt;/ref&gt;. Uning &quot;Niks&quot;dagi faoliyati unumli boʻlsa-da, qisqa edi. 2004-yil 16-fevralda u Tim Tomas uchun uch jamoa almashishda Miluoki Baksga almashtirildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|muallif=Broussard|ism=Chris|sarlavha=PRO BASKETBALL; Van Horn Goes As the Knicks Deal Again|url=https://www.nytimes.com/2004/02/16/sports/pro-basketball-van-horn-goes-as-the-knicks-deal-again.html|ish=[[The New York Times]]|kirish sanasi=28-avgust 2018-yil|sana=16-fevral 2004-yil}}&lt;/ref&gt;. 2004-yil 21-martda Van Horn Miluokida oʻzining eng yuqori yagona oʻyinini, Leykersga 104-103 hisobida magʻlub boʻlganida 32 ochko toʻpladi.  Biroq pley-offda Van Horn va Baks birinchi bosqichda yakuniy chempion Pistons tomonidan yoʻq qilinadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=2003—2004 Milwaukee Bucks Roster and Stats |url=https://www.basketball-reference.com/teams/MIL/2004.html |kirish sanasi=2022-08-24 |arxivsana=2022-09-18 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220918230140/https://www.basketball-reference.com/teams/MIL/2004.html }}&lt;/ref&gt;.

=== Dallas Mavericks ===
U Mavericks bilan deyarli ikki mavsumni asosiy oltinchi rolni oʻynagan va Mavericksga NBA finalida Mayami Heatga magʻlub boʻlishdan oldin Gʻarbiy konferensiya finalida gʻalaba qozonishga yordam bergan.

=== Bepul agentlik va pensiya ===
2005—2006-yilgi mavsumdan soʻng u oilasi bilan vaqt oʻtkazish uchun bir yil dam oldi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|muallif=Wojciechowski|ism=Gene|sarlavha=Van Horn spending season playing a whole new game|url=http://www.espn.com/espn/columns/story?columnist=wojciechowski_gene&amp;id=2645798|ish=ESPN.com|kirish sanasi=16-fevral 2010-yil|sana=1-noyabr 2006-yil}}&lt;/ref&gt;. 2008-yil 19-fevralda Van Horn Jeyson Kiddni Netsdan Mavericksga va Devin Xarrisni Netsga yuborgan blokbaster savdosini yakunlashga yordam berish uchun Mavericks bilan uch yillik shartnoma imzoladi (faqat birinchi yil kafolatlangan)&lt;ref&gt;{{veb manbasi|muallif=Finley|ism=Bill|sarlavha=Kidd Really Is Traded to Dallas This Time|url=https://www.nytimes.com/2008/02/20/sports/basketball/20nets.html|ish=[[The New York Times]]|kirish sanasi=28-avgust 2018-yil|sana=20-fevral 2008-yil}}&lt;/ref&gt;. Kutilganidek, Van Horn &quot;Nets&quot;da umuman oʻynamadi va 2008-yil 23-oktyabrda&lt;ref&gt;{{veb manbasi|sarlavha=Van Horn, Gill, Hamilton, Hodge waived by Nets in roster moves|url=http://www.espn.com/nba/news/story?id=3661466|ish=ESPN.com|kirish sanasi=28-avgust 2018-yil|sana=24-oktabr 2008-yil}}&lt;/ref&gt; voz kechdi va oʻynamasdan 4,3 million dollar ishlab oldi.

Van Horn oʻzining NBA karerasini har bir oʻyinda oʻrtacha 16,0 ball va har bir oʻyinda deyarli etti ribaund bilan yakunladi&lt;ref&gt;{{veb manbasi|sarlavha=Keith Van Horn Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/v/vanhoke01.html|ish=Basketball-Reference.com|kirish sanasi=28-avgust 2018-yil|arxivsana=2021-01-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210109174650/https://www.basketball-reference.com/players/v/vanhoke01.html}}&lt;/ref&gt;.

== Shaxsiy hayoti ==

Van Horn [[Brooklyn Nets|Nyu-Jersi Nets]] jamoasidagi faoliyati davomida [[Franklin Lakes|Nyu-Jersi shtatining Franklin-Leyks shahrida]] yashagan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last=Broussard |first=Chris |date=31-oktabr 1999-yil |title=1999–2000 N.B.A. PREVIEW; Marbury-Van Horn Duo May Be Up With the Best |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1999/10/31/sports/1999-2000-nba-preview-marbury-van-horn-duo-may-be-up-with-the-best.html?pagewanted=all |access-date=9-sentabr 2008-yil |quote=[[Stephon Marbury|Marbury]], a Brooklyn native, seems to have a strong enough personality to endure being close to home, and Van Horn is content living with his wife and two children in Franklin Lakes, N.J.}}&lt;/ref&gt;.

U Kolorado daryosi boʻyida er sotib oldi va Lincoln Hills Fly Fishing Clubga asos soldi, ammo keyinchalik klubdagi koʻpchilik ulushini sotdi&lt;ref name=&quot;sltrib.com&quot;&gt;{{veb manbasi|url=http://www.sltrib.com/53946842|sarlavha=Archived copy|kirish sanasi=25-oktabr 2015-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160308185718/http://www.sltrib.com/53946842|arxivsana=8-mart 2016-yil}}&lt;/ref&gt;. 

Van Horn Denver hududidan 1000 ga yaqin bolalarni oʻz ichiga olgan Kolorado Premier Basketbol klubini boshqaradi. Bu notijorat yoshlar basketbol dasturidir&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=http://www.slamonline.com/the-magazine/features/keith-van-horn-nets/#IeMrM1y8oVDJXd4k.99|sarlavha=Touch Down|sana=12-iyun 2014-yil}}&lt;/ref&gt;. Koloradoning eng yirik basketbol klubi deb da'vo qilingan klub Denver hududidan 1000 ga yaqin bolalar uchun ligalar, murabbiylar, lagerlar va turnirlarni taqdim etadi&lt;ref name=&quot;blocku.com&quot;/&gt;

== NBA martaba statistikasi ==
{{NBA oʻyinchi statistikasi afsonasi}}

=== Muntazam mavsum ===
{{NBA oʻyinchisi statistikasi boshlanishi}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1997–98 NBA season|1997–98]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1997—1998 New Jersey Nets season|New Jersey]]
| 62 || 62 || '''37.5''' ||.426 ||.308 ||.846 || 6.6 || 1.7 || 1.0 ||.4 || 19.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1998–99 NBA season|1998–99]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1998—1999 New Jersey Nets season|New Jersey]]
| 42 || 42 || '''37.5''' ||.428 ||.302 ||.859 || '''8.5''' || 1.5 || 1.0 || '''1.3''' || '''21.8'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1999–2000 NBA season|1999–00]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1999-2000 New Jersey Nets season|New Jersey]]
| 80 || 80 || 34.8 ||.445 ||.368 ||.847 || '''8.5''' || '''2.0''' ||.8 ||.8 || 19.2
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2000–01 NBA season|2000–01]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2000—2001 New Jersey Nets season|New Jersey]]
| 49 || 47 || 35.4 ||.435 ||.382 ||.806 || 7.1 || 1.7 ||.8 ||.4 || 17.0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2001–02 NBA season|2001–02]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2001—2002 New Jersey Nets season|New Jersey]]
| '''81''' || '''81''' || 30.4 ||.433 ||.345 ||.800 || 7.5 || '''2.0''' ||.8 ||.5 || 14.8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2002–03 NBA season|2002–03]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2002—2003 Philadelphia 76ers season|Philadelphia]]
| 74 || 73 || 31.6 || '''.482''' ||.369 ||.804 || 7.1 || 1.3 ||.9 ||.4 || 15.9
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2003–04 NBA season|2003–04]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2003—2004 New York Knicks season|New York]]
| 47 || 47 || 33.5 ||.445 ||.373 ||.819 || 7.3 || 1.8 || '''1.1''' ||.4 || 16.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2003–04 NBA season|2003–04]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2003—2004 Milwaukee Bucks season|Milwaukee]]
| 25 || 15 || 30.6 ||.472 || '''.458''' || '''.945''' || 6.3 || 1.5 ||.6 ||.6 || 15.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2004–05 NBA season|2004–05]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2004—2005 Milwaukee Bucks season|Milwaukee]]
| 33 || 13 || 24.8 ||.449 ||.385 ||.862 || 5.0 || 1.2 ||.6 ||.3 || 10.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2004–05 NBA season|2004–05]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2004—2005 Dallas Mavericks season|Dallas]]
| 29 || 3 || 23.6 ||.462 ||.375 ||.783 || 4.4 || 1.2 ||.5 ||.3 || 12.2
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2005–06 NBA season|2005–06]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2005—2006 Dallas Mavericks season|Dallas]]
| 53 || 0 || 20.6 ||.424 ||.368 ||.832 || 3.6 ||.7 ||.6 ||.2 || 8.9
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Career
| 575 || 463 || 31.6 ||.443 ||.361 ||.835 || 6.8 || 1.6 ||.8 ||.5 || 16.0
{{S-end}}

=== Pley-off ===
{{NBA oʻyinchisi statistikasi boshlanishi}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1998 NBA Playoffs|1998]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[1997—1998 New Jersey Nets season|New Jersey]]
| 3 || 3 || 25.7 ||.448 ||.000 ||.800 || 3.0 ||.3 ||.0 ||.0 || 12.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2002 NBA Playoffs|2002]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2001—2002 New Jersey Nets season|New Jersey]]
| '''20''' || '''20''' || 32.2 ||.402 || '''.440''' ||.714 || 6.7 || '''2.1''' || 1.0 ||.5 || '''13.3'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2003 NBA Playoffs|2003]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2002—2003 Philadelphia 76ers season|Philadelphia]]
| 12 || 12 || '''33.5''' ||.382 ||.438 ||.900 || '''7.5''' ||.8 ||.8 ||.2 || 10.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2004 NBA Playoffs|2004]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2003—2004 Milwaukee Bucks season|Milwaukee]]
| 5 || 2 || 27.4 ||.333 ||.364 ||.667 || 4.6 || 1.4 || '''1.4''' || '''.6''' || 8.0
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2005 NBA Playoffs|2005]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2004—2005 Dallas Mavericks season|Dallas]]
| 3 || 0 || 11.0 || '''.467''' ||.000 ||.889 || 2.0 ||.3 ||.3 ||.0 || 7.3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2006 NBA Playoffs|2006]]
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[2005—2006 Dallas Mavericks season|Dallas]]
| 14 || 3 || 12.3 ||.339 ||.286 || '''1.000''' || 2.3 ||.1 ||.0 ||.3 || 3.6
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Career
| 57 || 40 || 25.7 ||.388 ||.391 ||.795 || 5.1 || 1.1 ||.6 ||.3 || 9.5
{{S-end}}

== Yutuqlari ==

=== Kollej: ===
* Birinchi WAC jamoasi 1994, 1995, 1996, 1997
* DAK 1995, 1996, 1997-yillarning eng yaxshi basketbolchisi
* [[Associated Press]] All American, 1996
* Associated Press All American, 1997
* 1997-yil ESPN erkaklar kollejida yilning eng yaxshi basketbolchisi&lt;ref&gt;ESPY Winners, http://www.espnmediazone.com/press_kits/espys/ESPYs_Winners_All_TIme.htm{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;.
* Yuta universiteti erkaklar basketboli &quot;Butun asr jamoasi&quot;&lt;ref&gt;University of Utah Men's Basketball All Century Team, {{veb manbasi|url=http://utahutes.cstv.com/sports/m-baskbl/spec-rel/021208aaa.html|sarlavha=Utah Basketball All-Century Team Unveiled - the Official Athletic Site of the University of Utah|kirish sanasi=12-iyul 2014-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20131217221956/http://utahutes.cstv.com/sports/m-baskbl/spec-rel/021208aaa.html|arxivsana=17-dekabr 2013-yil}}&lt;/ref&gt;
* WAC chempionlari (1995,1996,1997), Yuta universiteti

=== Professional: ===
* NBA barcha yangi oʻyinchilarning birinchi jamoasi 1998-yil
* 1999-yil NBAdagi beshinchi gol
* 2002-yil Sharqiy konferensiya chempionati, Nyu-Jersi Nets
* Nyu-Jersi Netsning ochkolar, maydondagi gollari, uch ochkolik maydondagi gollari va urinishlari, jarima zarbalari va urinishlari, hujum va himoyaviy ribaundlar boʻyicha oʻnta yetakchisi&lt;ref&gt;Nets Career Leaders, www.letsgonets.com/mediaguide/. &lt;/ref&gt;
* 2006-yil Gʻarbiy konferensiya chempionati, Dallas Mavericks

== Yana qarang ==

* NCAA I divizionida 2000 ball va 1000 ribaundga ega erkaklar basketbolchilari roʻyxati

== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}

== Qoʻshimcha oʻqish uchun ==

* Richard Korman (1999). ''Shon-sharaf: sportchilarning fotosuratlari''
* Terri Ellefsen va ''Salt Lake Tribune'' (1998). ''Runnin' Utes Basketbol''
* Karl V. Grodi (2001). ''Sport Buyuk Keyt Van Horn''
* Diane Long (2000). ''U shunchaki mening dadam, mashhur sportchilar va ularning farzandlarining portretlari''
* Rik Majerus Gen Voytsexovski bilan (2000). ''Salfetkadagi hayotim: yostiq zarblari, oʻyin maydonchasidagi orzular va yugurish uchun murabbiylik''

== Havolalar ==
*
* [https://web.archive.org/web/20110320134122/http://www.nba.com/playerfile/keith_van_horn/bio.html Keith Van Horn] biography on NBA.com (archived from 2003)
* [http://www.nba.com/sixers/news/03draft_vanhorn.html Keith Van Horn: An NBA Rarity]
{{DEFAULTSORT:Horn, Keith}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1975-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]
[[Turkum:AQSh basketbolchilari]]
[[Turkum:NBA basketbolchilari]]</text>
      <sha1>mddokox67ih1p4qe3f85j2pcmv8dnq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amanbay Orinbayev</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784617</id>
    <revision>
      <id>6273267</id>
      <parentid>5864503</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Umarxon III</username>
        <id>18267</id>
      </contributor>
      <comment>+</comment>
      <origin>6273267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4495" sha1="abmtfqp1dn2iqjik3b8nw14avkustra" xml:space="preserve">{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi                      = Amanbay Orinbayev
| lavozimi                  = [[Qoraqalpogʻiston]] Respublikasi [[Qoraqalpogʻiston Joʻqorgʻi Kengesi|Joʻqorgʻi Kenges]] raisi
| bayroq                    = Flag of Karakalpakstan.svg
| boshlanish davri          = 2022-yil 26-avgust
| premyer                   = [[Abdulla Aripov]]
| prezident                 = [[Shavkat Mirziyoyev]]
| oʻtmishdoshi              = [[Murod Kamolov]]
| tavallud sanasi           = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1979|9|17}}
| tasvir                    = AmanbayOrinbaev.jpg
| tavallud joyi             = {{Tavallud joyi|Kegeyli tumani}}
| mukofotlari               = {{Doʻstlik ordeni}}{{Mehnat shuhrati ordeni}}
| unvoni                    = [[General-mayor]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=davletovuz |url=https://t.me/davletovuz/26548 |access-date=2026-09-19 |website=Telegram}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Amanbay Orinbayev''' — ({{Lang-kaa|Orınbaev Amanbay Tilewbay ulı}}, 1979-yil 17 sentyabrda [[Kegeyli tumani]]&lt;nowiki/&gt;da tugʻilgan) 2022-yil 26-avgustdan boʻshlab [[Qoraqalpogʻiston]] Respublikasi [[Qoraqalpogʻiston respublikasi joʻqorgʻi kengesi|Joʻqorgʻi Kenges]] raisi.
== Tarjimai hol ==
=== Mehnat faoliyati ===
1979-yil 17-sentyabrda [[Kegeyli tumani]]da tugʻilgan, millati [[Qoraqalpoqlar|qoraqalpoq]].

1996—1998 — Kegeyli tumani qurilish-montaj boshqarmasi ishchisi.

1998—2002 — [[Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasi]] tinglovchisi.

2002—2003 — Kegeyli tumani ichki ishlar boʻlimi jinoyat qidiruv va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash guruhining tezkor vakili.

2003—2004 — O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasi magistranti.

2004—2006 — Qoraqalpog‘iston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Jinoyat qidiruv va terrorizmga qarshi kurashish boshqarmasi tezkor vakili, katta tezkor vakili.

2006—2009 — Qoraqalpog‘iston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi shaxsiy tarkib bo‘yicha maxsus inspeksiyasi tezkor vakili.

2009—2011 — O‘zbekiston Respublikasi Strategik tahlil va istiqbolni belgilash oliy maktabi tinglovchisi.

2011—2012 — O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Inson huquqlarini himoya qilish va yuridik taʼminlash boshqarmasi katta yuridik maslahatchisi.

2012—2014 — Amudaryo tumani ichki ishlar boʻlimi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari — Jinoyat qidiruv va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashish bo‘limi boshlig‘i.

2014—2016 — [[Amudaryo tumani]] ichki ishlar boʻlimi boshlig‘i.

2016—2017 — Nukus shahar ichki ishlar boʻlimi boshlig‘i.

2017—2019 — Qoraqalpog‘iston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Jinoyat qidiruv boshqarmasi boshlig‘i.

2019—2020 — Qoraqalpog‘iston Respublikasi ichki ishlar vazirining jamoat tartibini muhofaza qilish bo‘yicha o‘rinbosari.

2020—2021 — O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Patrul-post xizmati va jamoat tartibini saqlash bosh boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari — Jamoat tartibini muhofaza qilishni tashkil etish boshqarmasi boshlig‘i.

2021—2022 — [[Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi]] Jamoat xavfsizligi departamenti Probatsiya xizmati boshlig‘i.

2022—2022 — Qoraqalpog‘iston Respublikasi ichki ishlar vaziri.

2022—2022 — Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisining ekologiya va Orolbo‘yi mintaqasini rivojlantirish masalalari bo‘yicha birinchi o‘rinbosari.

2022-yil 26-avgustda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi raisi etib tayinlandi.

== Mukofotlari ==
[[2024-yil]] [[24-avgust]]da [[Mehnat shuhrati ordeni]] bilan mukofotlangan&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://president.uz/uz/lists/view/7491|title=Ўзбекистон Республикаси мустақиллигининг ўттиз уч йиллиги муносабати билан давлат хизматчилари ҳамда ишлаб чиқариш ва ижтимоий-иқтисодий соҳалар ходимларидан бир гуруҳини мукофотлаш тўғрисида}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Oʻzbekiston deputatlari}}

{{Uzbekistan-bio-stub}}
{{DEFAULTSORT:Orinbayev, Amanbay}}
[[Turkum:Nukuslik kishilar]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Qoraqalpogʻiston respublikasi joʻqorgʻi kengesi raisi]]
[[Turkum:Doʻstlik ordeni sohiblari]]
[[Turkum:Qoraqalpogʻiston siyosatchilari]]
[[Turkum:Oʻzbekiston senatorlari]]</text>
      <sha1>abmtfqp1dn2iqjik3b8nw14avkustra</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kamal Miller</title>
    <ns>0</ns>
    <id>784831</id>
    <revision>
      <id>6273156</id>
      <parentid>6206393</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>2 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12928" sha1="25l52cf3b702mw1ilrdd7mrftof8h5d" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi|ism=Kamal Miller|tasvir=File:Kamal Miller vs Panama.jpg|izoh=Miller [[Kanada]] milliy terma jamoasida, 2021|toʻliqism=Kamal Anthony Miller&lt;ref&gt;{{veb manbasi |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: Canada |publisher=CONCACAF |page=2 |access-date=May 20, 2019 |via=Bernews}}&lt;/ref&gt;|tavallud_sana={{tugʻilgan sanasi va yoshi|1997|5|16}}|tavallud_joyi=[[Scarborough, Toronto|Scarborough]], [[Ontario]], [[Kanada]]|boʻyi=1.84 m&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Kamal Miller |url=https://en.cfmontreal.com/players/kamal-miller/ |access-date=21 August 2022 |publisher=CF Montréal |arxivsana=2021-11-08 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211108175622/https://en.cfmontreal.com/players/kamal-miller/ }}&lt;/ref&gt;|pozitsiya=Himoyachi|joriyklub=[[CF Montréal]]|klubraqami=3|yoshlikyillari1=|yoshlikklublari1=Malvern SC|yoshlikyillari2=|yoshlikklublari2=[[Vaughan Azzurri]]|yillar1=2014–2015|klublar1=[[Vaughan Azzurri]]|isht1=|gollar1=|yillar2=2016–2017|klublar2=[[K-W United FC|K-W United]]|isht2=23|gollar2=2|yillar3=2018|klublar3=[[Reading United AC|Reading United]]|isht3=9|gollar3=0|yillar4=2019–2020|klublar4=[[Orlando City SC|Orlando City]]|isht4=28|gollar4=0|yillar5=2021–|klublar5=[[CF Montréal]]|isht5=49|gollar5=2|milliyyillar1=2017|milliyjamoa1=[[Canada men's national under-20 soccer team|Canada U20]]|milliyisht1=1|milliygollar1=0|milliyyillar2=2019–|milliyjamoa2=[[Canada men's national soccer team|Canada]]|milliyisht2=25&lt;!-- IF YOU UPDATE ANY OF THE STATS HERE, UPDATE THE DATE BELOW AS WELL --&gt;|milliygollar2=0|club-update=August 27, 2022}}

'''Kamal Anthony Miller''' (1997-yil 16-mayda tug'ilgan) - [[kanada]]lik professional [[Futbol|futbolchi]], [[Major League Soccer]] klubi CF Monreal va Kanada terma jamoasida [[Himoyachi (futbol)|markaziy]] himoyachi sifatida o'ynaydi.

== Kollej karyerasi ==
Miller 2015 va 2018-yillar orasida Sirakuza universitetida to'rt yil kollej futbolida o'ynagan. U o'zining birinchi kollej golini 2015-yil 22-sentyabrda Binghamtonga qarshi o'yinda kiritdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://cuse.com/news/2015/9/22/MSOC_0922151345.aspx|sarlavha=Miller's First Career Goal Leads Orange By Binghamton|ish=Syracuse University Athletics}}&lt;/ref&gt;. 2018-yilda u All-ACC uchinchi jamoasiga&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://cuse.com/news/2018/11/7/mens-soccer-orange-trio-earn-all-acc-honors.aspx|sarlavha=Orange Trio Earn All-ACC Honors|ish=Syracuse University Athletics}}&lt;/ref&gt; va United Soccer Coaches All-South Region uchinchi jamoasiga tayinlandi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://cuse.com/news/2018/12/5/mens-soccer-buchanan-miller-earn-all-region-honors.aspx|sarlavha=Buchanan, Miller Earn All-Region Honors|ish=Syracuse University Athletics}}&lt;/ref&gt;.

== Jamoalardagi faoliyati ==
Kollejda o'qiyotganda Miller, shuningdek, Ontarioning 1-liga klubi Vaughan Azzurri&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=February 11, 2015|sarlavha=Success Stories Keep Coming for League1 Ontario|url=https://www.ontariosoccer.net/news_article/show/744891-success-stories-keep-coming-for-league1-ontario|ish=[[Ontario Soccer Association]]}}&lt;/ref&gt; va USL PDL tomonlari KW United FC&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=K-W United FC – 2016 Regular Season – Roster – # – Kamal Miller -|url=https://www.uslleaguetwo.com/roster_players/12562556|kirish sanasi=March 3, 2019|ish=www.uslleaguetwo.com|qaralgan sana=2022-08-30|arxivsana=2019-03-06|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190306044349/https://www.uslleaguetwo.com/roster_players/12562556}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=K-W United FC – 2017 Regular Season – Roster – # – Kamal Miller -|url=https://www.uslleaguetwo.com/roster_players/18332078|kirish sanasi=March 3, 2019|ish=www.uslleaguetwo.com|qaralgan sana=2022-08-30|arxivsana=2019-03-06|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190306044151/https://www.uslleaguetwo.com/roster_players/18332078}}&lt;/ref&gt; va Reading United AC klublarida o'ynagan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Reading United AC – 2018 Regular Season – Roster – # – Kamal Miller – D|url=https://www.readingunitedac.com/roster_players/24450492?mirror_id=3923379&amp;subseason=482928|kirish sanasi=March 3, 2019|ish=www.readingunitedac.com}}{{Oʻlikhavola|date=iyul 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Orlando Siti ===
2019-yil 11-yanvarda Miller Orlando Siti tomonidan MLS SuperDraft-2019 da 27-oʻrinni egalladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://dailyorange.com/2019/01/former-syracuse-centerback-kamal-miller-drafted-27th-overall-pick-mls-superdraft/|sarlavha=Former Syracuse centerback Kamal Miller drafted 27th overall in MLS SuperDraft|sana=January 11, 2019|ish=The Daily Orange – The Independent Student Newspaper of Syracuse, New York|kirish sanasi=March 3, 2019|qaralgan sana=2022-08-30|arxivsana=2022-11-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221117163844/https://dailyorange.com/2019/01/former-syracuse-centerback-kamal-miller-drafted-27th-overall-pick-mls-superdraft/}}&lt;/ref&gt;. U klub bilan 2019-yil 1-martda rasman shartnoma imzoladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.orlandocitysc.com/post/2019/03/01/orlando-city-sc-signs-2019-mls-superdraft-pick-kamal-miller|sarlavha=Orlando City SC Signs 2019 MLS SuperDraft Pick Kamal Miller &amp;#124; Orlando City Soccer Club}}&lt;/ref&gt; va ertasi kuni Orlandodagi mavsumning ochilish oʻyinida “[[Nyu-York]] Siti” bilan 2:2 hisobida durang oʻynagan holda professional debyut uchrashuvini oʻtkazdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://matchcenter.mlssoccer.com/matchcenter/2019-03-02-orlando-city-sc-vs-new-york-city-fc/boxscore|sarlavha=Boxscore: Orlando City SC vs. New York City FC 03/02/2019 &amp;#124; Matchcenter|qaralgan sana=2022-08-30|arxivsana=2019-09-20|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190920154827/https://matchcenter.mlssoccer.com/matchcenter/2019-03-02-orlando-city-sc-vs-new-york-city-fc/boxscore}}&lt;/ref&gt;. Orlandoning mavsum yakunlari bo'yicha qarorlari doirasida Miller 2020-yilgi mavsum uchun shartnoma variantini amalga oshirganligi e'lon qilindi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.orlandocitysc.com/post/2019/11/21/orlando-city-sc-announces-2019-end-season-roster-decisions|sarlavha=Orlando City SC Announces 2019 End-of-Season Roster Decisions|ish=Orlando City SC|sana=November 21, 2019}}&lt;/ref&gt;.

=== CF Monreal ===
Miller 2020 MLS kengaytirish loyihasida Ostin FC tomonidan tanlangan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=2020 Expansion Draft results: Austin FC makes picks|url=https://www.mlssoccer.com/post/2020/12/15/2020-expansion-draft-results-austin-fc-makes-picks|kirish sanasi=December 15, 2020|ish=[[MLSsoccer.com]]}}&lt;/ref&gt; va darhol Monreal Impactga 225 000 AQSh dollari evaziga umumiy ajratilgan pul va 2021 MLS SuperDraftda birinchi raund tanlovi (11) evaziga sotilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Impact acquires centre back Kamal Miller from Austin FC|url=https://www.impactmontreal.com/en/post/2020/12/15/impact-acquires-centre-back-kamal-miller-austin-fc|ish=www.impactmontreal.com|sana=December 15, 2020}}&lt;/ref&gt;. U Monrealdagi debyutini 17-aprel kuni &quot;Toronto&quot; ga qarshi o'tkazdi. Monreal bilan kuchli startdan so'ng, klub 12-iyul kuni shartnomani 2023-yilgacha uzaytirish haqida e'lon qildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.cfmontreal.com/en/post/2021/07/12/contract-extension-defender-kamal-miller|sana=July 12, 2021|sarlavha=Contract extension for defender Kamal Miller}}&lt;/ref&gt;. Miller o'zining yangi jamoasidagi birinchi golini 3-noyabr kuni &quot;Houston Dynamo&quot; ga qarshi o'yinda (2:0) urdi va ikkinchi golni urdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/mls/mls-cf-montreal-houston-dynamo-recap-nov-3-1.6236528|sarlavha=CF Montreal blanks Houston to set up must-win season finale|sana=November 3, 2021}}&lt;/ref&gt;.
Millerning 2022-yil MLS mavsumida Monrealdagi kuchli o'yinlari natijasida 2022-yil iyul oyida liga uni 2022-yilgi MLS yulduzlar o'yini uchun asosiy da'vogar sifatida e'lon qildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://en.cfmontreal.com/news/kamal-miller-selected-for-the-mls-all-star-game|sarlavha=Kamal Miller selected for the MLS All-Star Game|sana=July 12, 2022|ish=[[CF Montréal]]}}&lt;/ref&gt;.

== Xalqaro martabasi ==

=== Yoshlar jamoasi ===
Miller 2017-yilgi CONCACAF U20 chempionatida qatnashgan Kanada U20s uchun yoshlar darajasida qatnashgan. Miller 2020-yil 26-fevralda KONKAKAF-2020 erkaklar oʻrtasidagi Olimpiya saralash chempionati uchun Kanada U-23 vaqtinchalik roʻyxatiga kiritildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Canada Soccer announces Provisional List for Concacaf Men's Olympic Qualifying|url=https://www.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-provisional-list-for-concacaf-men-s-olympic-qualifying-p162594-preview-1|nashriyot=Canada Soccer|kirish sanasi=February 26, 2020|sana=February 26, 2020|arxivsana=2020-03-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200309191149/https://www.canadasoccer.com/canada-soccer-announces-provisional-list-for-concacaf-men-s-olympic-qualifying-p162594-preview-1}}&lt;/ref&gt;.

=== Kattalar jamoasi ===
2019-yil 18-mart kuni u Kanadadagi [[Fransiya]] Gvianasiga qarshi KONKAKAF [[Millatlar ligasi]] saralash bosqichidagi soʻnggi oʻyiniga birinchi marta chaqiruv oldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Culver|ism=Jordan|sarlavha=Orlando City centerback Kamal Miller called up to Canadian men's national team|url=https://www.prosoccerusa.com/mls/orlando-city-sc/orlando-city-kamal-miller-canada-mnt/|ish=Pro Soccer USA}}{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2019-yil iyun oyida Miller Kanadaning 2019-yilgi [[KONKAKAF oltin kubogi|KONKAKAF Oltin kubogi]] tarkibiga saylandi va 23-iyun kuni Kanadaning guruh bosqichining soʻnggi oʻyinida 61-daqiqada oʻrinbosar sifatida maydonga tushib, Kuba ustidan 7:0 hisobida gʻalaba qozonib, xalqaro miqyosdagi debyutini oʻtkazdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Canada v Cuba Match Report|url=https://www.goldcup.org/en/gold-cup/game-detail/476779#tab_match=match-details|ish=www.goldcup.org|kirish sanasi=June 23, 2019|arxivsana=2019-11-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20191110134306/https://www.goldcup.org/en/gold-cup/game-detail/476779#tab_match=match-details}}&lt;/ref&gt;. 2021-yil iyul oyida Miller 2021-yilgi KONKAKAF Oltin Kubogida Kanada vakili bo'lish uchun chaqirildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.canadasoccer.com/news/canada-soccer-announces-2021-concacaf-gold-cup-roster/|sarlavha=CANADA SOCCER ANNOUNCES 2021 CONCACAF GOLD CUP ROSTER|sana=Jul 1, 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Karyera statistikasi ==

=== Klub ===
{{Updated|2022-yil 27-avgust holati|&lt;ref&gt;{{veb manbasi|url=https://int.soccerway.com/players/kamal-miller/474516/|title=K. Miller |website=Soccerway|access-date=October 6, 2019}}&lt;/ref&gt;}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Klub
! rowspan=&quot;2&quot; | Mavsum
! colspan=&quot;3&quot; | Liga
! colspan=&quot;2&quot; | Kubok
! colspan=&quot;2&quot; | Pley-off
! colspan=&quot;2&quot; | Kontinental
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
|-
! Diviziya
! O`yinlar
! Gollar
! O`yinlar
! Gollar
! O`yinlar
! Gollar
! O`yinlar
! Gollar
! O`yinlar
! Gollar
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | KV Yunayted
| 2016-yil
| rowspan=&quot;2&quot; | PDL
| 12
| 0
| 0
| 0
| 1
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 13
| 0
|-
| 2017-yil
| 11
| 2
| 0
| 0
| 0
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 11
| 2
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 23
! 2
! 0
! 0
! 1
! 0
! 0
! 0
! 24
! 2
|-
| O'qish Yunayted
| 2018
| PDL
| 9
| 0
| 0
| 0
| 4
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 13
| 0
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | Orlando Siti
| 2019
| rowspan=&quot;2&quot; | MLS
| 16
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| colspan=&quot;2&quot; | —
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 16
| 0
|-
| 2020
| 12
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 2
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 14
| 0
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 28
! 0
! 0
! 0
! 2
! 0
! 0
! 0
! 30
! 0
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | CF Monreal
| 2021-yil
| rowspan=&quot;2&quot; | MLS
| 27
| 1
| 1
| 0
| 0
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 28
| 1
|-
| 2022
| 22
| 1
| 0
| 0
| 0
| 0
| 4
| 0
| 26
| 1
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 49
! 2
! 1
! 0
! 0
! 0
! 4
! 0
! 54
! 2
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Karyera jami
! 109
! 4
! 1
! 0
! 7
! 0
! 4
! 0
! 120
! 4
|}

=== Xalqaro ===
{{Updated|2022-yil 27-avgust holati}}&lt;ref&gt;{{Canada Soccer player|id=4035}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |Kanada
|-
! Yil
! O`yinlar
! Gollar
|-
| 2019
| 3
| 0
|-
| 2020
| 2
| 0
|-
| 2021 
| 13
| 0
|-
| 2022
| 7
| 0
|-
! Jami
! 25
! 0
|}

== Yutuqlari ==
'''CF Monreal'''

* Kanada chempionati: 2021&lt;ref name=&quot;Canadian Championship&quot;&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Montreal beats Toronto FC 1-0 to win Canadian Championship Voyageurs Cup|url=https://montreal.ctvnews.ca/montreal-beats-toronto-fc-1-0-to-win-canadian-championship-voyageurs-cup-1.5675569=championship_article|kirish sanasi=November 21, 2021}}{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

'''Individual'''

* MLS All-Star: 2022

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* {{NFT player|74656}}
{{DEFAULTSORT:Miller, Kamal}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]
[[Turkum:Kanadalik erkak futbolchilar]]</text>
      <sha1>25l52cf3b702mw1ilrdd7mrftof8h5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Birikkan egizaklar (Siam egizaklari)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788903</id>
    <revision>
      <id>6273257</id>
      <parentid>6217190</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58084" sha1="k3powcm4kjwh41f8au0ggcr2ped1cvz" xml:space="preserve">{{Tibbiy holat bilgiqutisi
| nomi                   = Birikkan egizaklar
| tasvir                 = Conjoined X-ray.jpg
| izoh                   = birikkan egizaklarning rentgen tasviri 
| soha                   = irsiyat
| belgilar               = ikki embrionning u yoki bu darajada birikishi
| asoratlari             = 
| boshlanish vaqti       = embrionlik davridan
| davomiyligi            = umrbod (mustasno holatlar mavjud)
| turlari                = maqolaga qarang
| sabablari              = urugʻlangan hujayraning toʻliq boʻlinmasligi
| xavf omillar           = 
| tashxis                = skrining
| differensial tashxis   = 
| oldini olish           = 
| davolash               = jarrohlik, simptomatik yordam
| dorilar                =
| prognoz                = 
| takrorlanishi          =  
| oʻlim                  = turiga bogʻliq, omon qolish mumkin
}}
'''Birikkan egizaklar''' (baʼzida xalq orasida ''Siam egizaklari'' deb ham ataladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=conjoined twin|url=https://www.britannica.com/science/conjoined-twin|kirish sanasi=2021-11-05|ish=Encyclopedia Britannica|til=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Medical Definition of Conjoined twin|url=https://www.medicinenet.com/conjoined_twin/definition.htm|kirish sanasi=2021-11-05|ish=MedicineNet|til=en|qaralgan sana=2022-09-07|arxivsana=2021-11-05|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211105184828/https://www.medicinenet.com/conjoined_twin/definition.htm}}&lt;/ref&gt;) — ''[[bachadon]]da'' qoʻshilgan egizaklar&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi |title=Diagnosis of conjoined twins before 16 weeks' gestation: The 4-year experience of one medical center |journal=Prenatal Diagnosis |url=https://cris.tau.ac.il/en/publications/diagnosis-of-conjoined-twins-before-16-weeks-gestation-the-4-year |last1=Maymon |first1=Ron |date= September 2005|volume=25 |pages=839–843 |last2=Mendelovic |first2=Sonia |issue=9 |last3=Schachter |first3=Morey |last4=Ron-El |first4=Raphael |last5=Weinraub |first5=Zwi |last6=Herman |first6=Arie|doi=10.1002/pd.1274 |pmid=16170850 |s2cid=32204640 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi |title=Potential risk of monochorionic dizygotic twin blastocyst formation associated with early laser zona dissection of group cultured embryos |journal=Fertility and Sterility |url=https://www.fertstert.org/article/S0015-0282(14)02355-3/fulltext |last1=Schiewe |first1=Mitchel C. |date=February 1, 2015 |volume=103 |pages=417–421 |last2=Whitney |first2=John B. |issue=2 |quote=one could predict dizygotic conjoined twins occurring less than 1 in every 4.7 billion ovulation cycles |last3=Anderson |first3=Robert E.|doi=10.1016/j.fertnstert.2014.11.009 |pmid=25516079 }}&lt;/ref&gt;. Juda kam uchraydigan mazkur hodisa 49 000 tadan 189 000 ta tugʻilish holatida atigi 1 ta kuzatiladi. [[Janubi-gʻarbiy Osiyo]] va [[Afrika]]da koʻrsatkichlar birmuncha yuqoriroq&lt;ref name=&quot;Carnevale et al 2006&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|last=Carnevale|first1=Francisco Cesar|last2=Borges|first2=Marcus Vinicius|last3=Affonso|first3=Breno Boueri|last4=Pinto|first4=Ricardo Augusto de Paula|last5=Tannuri|first5=Uenis|last6=Maksoud|first6=João Gilberto|title=Importance of angiographic study in preoperative planning of conjoined twins: case report|url=https://archive.org/details/clinics-br_2006-04_61_2/page/167|journal=Clinics|date=April 2006|volume=61|issue=2|pages=167–70|doi=10.1590/S1807-59322006000200013|pmid=16680335}}&lt;/ref&gt;. Siam egizaklarining yarmi [[Oʻlik tugʻilish|oʻlik tugʻiladi]] va yana uchdan bir qismi 24 soat ichida vafot etadi. Tirik tugʻilgan bunday egizaklarning katta qismi ayol jinsli boʻlib, ularning nisbati 3:1 ni tashkil qiladi&lt;ref name=&quot;Carnevale et al 2006&quot; /&gt;.

Birlashgan egizaklarning kelib chiqishini tushuntirish uchun ikkita [[nazariya]] mavjud. Jamoatchilik tomonidan nisbatan kengroq qabul qilingan nazariya ''boʻlinish nazariyasi'' boʻlib, unda [[Urugʻlanish|urugʻlangan]] tuxum qisman boʻlinadi&lt;ref name=&quot;embryology&quot;/&gt;. Endilikda Siam egizaklarining kelib chiqishi sababi deya hisoblanmotgan boshqa nazariya&lt;ref name=&quot;embryology&quot; /&gt; ''sintez'' ''nazariyasi'' bo‘lib, unda urug‘langan tuxum butunlay ajraladi, ammo [[ildiz hujayralari]] (o‘xshash hujayralarni qidiradi) boshqa egizakda o‘xshash ildiz hujayralarini topadi va ularni birlashtiradi. Birlashgan egizaklar bitta umumiy [[xorion]], [[platsenta]] va [[Amniotik qop|amniotik]] qopga ega boʻlishadi. Shuningdek, bu xususiyatlar faqatgina birlashgan egizaklarga xos emas, chunki baʼzi monozigotik, ammo qoʻshilmagan egizaklar ham ''bachadonda'' ham bu tuzilmalarni baham koʻradilar&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Tao Le|year=2010|title=First Aid for the USMLE Step 1: 2010 20th Anniversary Edition|publisher=[[The McGraw-Hill Companies, Inc.]]|location=USA|isbn=978-0-07-163340-6|page=121|url=https://archive.org/details/firstaidforusmle0000unse_r6p4/page/121}}&lt;/ref&gt;.

[[Chang va Eng Bunker]] (1811-1874) [[Tailand|Siamda]] (hozirgi Tailand) tugʻilgan aka-uka birlashgan egizaklar edilar. Ular koʻp yillar davomida bir qancha sayohatlarni amalga oshirdilar va „Siam egizaklari“ degan nom oldilar. Chang va Englarning [[anomaliya]]si qorin qismidan birlashib ketgan mushak, pay va umumiy jigarni oʻz ichiga olardi. Zamonaviy davrda ularni osongina ajratish mumkin edi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/alabaster/A369434|sarlavha=h2g2 – Twins – A369434|nashriyot=Bbc.co.uk|kirish sanasi=2014-08-03}}&lt;/ref&gt;. Mazkur aka-ukalarning shon-shuhratlari va kamdan-kam uchraydigan holati tufayli „Siam egizaklari“ atamasi birikkan egizaklar atamasining [[Sinonimlar|sinonimi]] kabi boʻlib qoldi.

== Sabablari ==
Birlashgan egizaklarning nima sababdan bunday tarzda rivojlanishini asoslashga harakat qiladigan ikkita nazariya mavjud. Birinchi nazariyaga koʻra bitta urugʻlantirilgan tuxum bir xil egizaklarni shakllantirish jarayonida toʻliq boʻlinmaydi. Agar [[zigota]] boʻlinishi embrion diskning rivojlanishidan ikki hafta oʻtgach sodir boʻlsa, bu birlashgan egizaklarning shakllanishiga olib keladi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=DC Dutta's textbook of obstetrics|isbn=9789351527237|page=233|edition=Eighth|last=Konar|first=Hiralal|date=May 10, 2015}}&lt;/ref&gt;. Ikkinchi nazariyaga koʻra ikkita urugʻlangan tuxumning qoʻshilishi rivojlanish davrida sodir boʻladi.

[[Primitiv tugun]] va [[primitiv chiziq]]ning qisman boʻlinishi birlashgan egizaklarning shakllanishiga olib kelishi mumkin. Bu egizaklar birlashishning tabiati va darajasiga koʻra tasniflanadi. Baʼzida monozigot egizaklar faqat umumiy teri koʻprigi yoki umumiy [[jigar]] koʻprigi bilan bogʻlanadi. Dunyoga kelgan egizaklarning turi tugun va chiziqning anomaliyalari qachon va qay darajada sodir boʻlganiga bogʻliq. [[Goosekoid goosekoid gomeobox oqsili (GSC)]] kabi genlarning notoʻgʻri ifodalanishi ham egizaklarning birlashishiga olib kelishi mumkin&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Langman's medical embryology|isbn=9781496383907|page=124|edition=14th|last=Sadler|first=Thomas W.|date=October 29, 2018}}&lt;/ref&gt;. GSC [[BMP4]] [[ingibitorlar]]ini faollashtiradi va bosh miyaning rivojlanishini tartibga solishda yordam beradi. [[Laboratoriya]] hayvonlarida bu genning haddan tashqari yoki kam ifodalanishi boshning ogʻir [[malformatsiya]]siga, shu jumladan, birlashgan egizaklarning ayrim turlariga oʻxshash dublikatsiyalarga olib keladi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=Langman's medical embryology|isbn=9781496383907|page=63|edition=14th|last=Sadler|first=Thomas W.|date=October 29, 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Turlari ==
Birlashgan egizaklar, odatda, ularning tanalari birlashgan nuqtaga qarab tasniflanadi. Bunday egizaklarning eng keng tarqalgan turlari quyidagilar:

* ''Torako-omfalopagus''da (28 % hollarda)&lt;ref name=&quot;embryology&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|last=Kaufman|first1=M.H.|title=The embryology of conjoined twins|journal=Child's Nervous System|date=August 2004|volume=20|issue=8–9|pages=508–25|doi=10.1007/s00381-004-0985-4|pmid=15278382}}&lt;/ref&gt; ikki tana yuqori koʻkrakdan pastki koʻkrakka qadar birlashadi. Bu egizaklarda odatda [[yurak]] bitta boʻladi, baʼzan [[jigar]] yoki [[ovqat hazm qilish tizimi]]ning bir qismini ham umumiy boʻlishi mumkin&lt;ref name=&quot;duplicata&quot;/&gt;;
* ''Torakopagus'' (18,5 % hollarda)&lt;ref name=&quot;embryology&quot; /&gt; — koʻkrakning yuqori qismidan pastki qoringacha birlashgan ikkita tana. Bunday hollarda yurak doimo qoʻshilgan boʻladi&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;. 2015-yil holatiga koʻra, umumiy yurakning ajralishi ikki egizakning omon qolishini taʼminlamaydi; birlashgan egizaklarda odatda, agar yurak ajratilsa, bir egizakni qurbon qilib, boshqa egizak omon qolishi mumkin;
* ''Omphalopagus'' (10 % hollarda)&lt;ref name=&quot;embryology&quot; /&gt; — qorinning pastki qismida birlashgan ikkita tana. Torakopagdan farqli oʻlaroq, yurak bu holatda hech qachon ishtirok etmaydi; biroq egizaklar koʻpincha umumiy jigar, ovqat hazm qilish tizimi, [[Diafragma (anatomiya)|diafragma]] va boshqa organlarga ega boʻladilar&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;;
* [[Parazit egizaklar]] (10 % hollarda)&lt;ref name=&quot;embryology&quot; /&gt; — [[Asimmetriya|asimmetrik]] tarzda birikkan egizaklar. Bunda bitta egizak kichik, kamroq shakllangan va boshqa egizak (omon qolish imkoniyatiga ega) yirikroq va yaxshi rivojlangan boʻladi;
* ''[[Kraniopagus]]'' (6 % hollarda)&lt;ref name=&quot;embryology&quot; /&gt; — birlashgan [[Kalla suyagi|bosh suyagi]] va alohida tanalar. Bu egizaklar boshning orqa, old yoki yon tomonidan birlashishi mumkin, yuz yoki bosh suyagi tagidan birlashish kuzatilmaydi&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;.

Birlashgan egizaklarning boshqa kamroq tarqalgan turlariga quyidagilar kiradi:

* ''Cephalopagus'' — yagona birlashgan boshning qarama-qarshi tomonlarida ikkita yuz; tananing yuqori qismi birlashgan, pastki qismlari esa alohida. Bu egizaklar odatda miyaning jiddiy nuqsonlari tufayli omon qololmaydilar. Ular janiceps sifatida ham tanilganlar (ikki yuzli [[Qadimgi Rim|Rim]] xudosi [[Yanus]] nomidan)&lt;ref name=&quot;duplicata&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.thefetus.net/page.php?id=1494|sana=March 1, 2006|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090819191053/http://www.thefetus.net/page.php?id=1494|arxivsana=2009-08-19|sarlavha=Duplicata incompleta, dicephalus dipus dibrachius|ism=Yuliya|muallif=Burmagina|ish=TheFetus.net|kirish sanasi=2022-09-07}}&lt;/ref&gt;;
* ''Syncephalus'' — bitta yuzli bir bosh, toʻrtta quloq va ikkita tana&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;;
* ''Cephalothoracopagus —'' bosh va koʻkrak qafasida birlashgan tanalar. Bu turdagi egizaklarda qarama-qarshi tomonga qaragan ikkita yuz yoki baʼzan bitta yuz va kattalashgan bosh suyagi kuzatiladi&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.collphyphil.org/virt_tour/museum_8.htm|sarlavha=Cephalothoracopagus Menosymmetro (Conjoined Twins)|ish=collphyphil.org|nashriyot=Mütter Museum, The College of Physicians of Philadelphia|kirish sanasi=2014-08-03|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100815054642/http://www.collphyphil.org/virt_tour/museum_8.htm|arxivsana=2010-08-15}}&lt;/ref&gt;;
* ''Xiphopagus''da ikki tana [[xiphisternum]]ga birlashgan, bu taxminan kindikdan pastki [[ko'krak qafasi]] suyagigacha qoʻshilish koʻrinishida boʻladi. Bu egizaklar jigardan tashqari, deyarli hech qanday muhim organlarga ega boʻlmaydilar&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;. Mashhur misol — [[Chang va Eng Bunker]];
* ''[[Ischiopagus]]'' — ikki tananing pastki yarmi birlashgan, [[Umurtqa pogʻonasi|umurtqa]] pogʻonasi 180° burchak ostida uchidan uchiga qoʻshilgan. Bu egizaklarning toʻrtta qoʻli, bittadan toʻrttagacha oyogʻi boʻladi. Odatda [[jinsiy aʼzolar]] va [[anus]]ning umumiyligi kuzatiladi&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;;
* ''Omfalo-Ischiopagus'' — ischiopagus egizaklariga oʻxshash tarzda birlashgan, ammo omfalopagusga oʻxshash qoʻshilgan qorin bilan bir-biriga qaragan egizaklar. Bu egizaklarning toʻrtta qoʻli va bittadan toʻrttagacha oyogʻi boʻladi&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;;
* ''Parapagus —'' umumiy [[Chanoq|tos suyagi]] bilan yonma-yon birlashgan. ''[[Ditorasik parapagus]]'' kuzatilgan egizaklar koʻkrak qafasida emas, balki qorin va tosda birlashadilar. ''[[Diprozopik parapagus]]'' kuzatilgan egizaklarning esa bir tanasi va ikkita yuzi boʻladi. ''[[Disefalik parapagus]]'' kuzatilgan egizaklar umumiy tana, ikkita bosh va ikkita (dibrachius), uchta (tribrachius) yoki toʻrtta (tetrabrachius) qoʻlga ega boʻladilar&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;;
* ''[[Kraniopagus parasitikus]]'' kraniopagus kabi, biroq dominant boshga ikkinchi tanasiz bosh birikkan boʻladi;
* ''Pigopagus'' yoki ''Iliopagus'' — [[Chanoq|tos]] suyagida birlashtirilgan ikkita tana&lt;ref name=&quot;duplicata&quot; /&gt;;
* ''Rachipagus''da egizaklar tanasining orqa tomonida umurtqa yoylari va boshdan dumbagacha boʻlgan yumshoq toʻqimalarning birlashishi kuzatiladi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Spencer|first1=Rowena|title=Rachipagus conjoined twins: They really do occur!|journal=Teratology|date=December 1995|volume=52|issue=6|pages=346–356|doi=10.1002/tera.1420520605|pmid=8711621}}&lt;/ref&gt;.

== Boshqaruv ==

=== Birikkan egizaklarni ajratish ===
Birikkan egizaklarni ajratish boʻyicha [[jarrohlik]] amaliyoti birikish nuqtasiga va umumiy ichki organlar holatiga qarab juda osondan juda qiyin darajagacha boʻlishi mumkin. Koʻpgina ajratilish jarayonlari hayot uchun juda xavflidir. Koʻpgina hollarda [[operatsiya]] egizaklardan biri yoki ikkalasining oʻlimiga olib keladi, ayniqsa ular bosh orqali birlashtirilgan yoki umumiy muhim organga ega boʻlsalar. Bu esa jarrohlik yoʻli bilan ajratilish etikasini, yaʼni egizaklar ajratilmagan taqdirda ham omon qolishi mumkin boʻlgan etikani bahsli holatga aylantiradi. [[Shimoli-g'arbiy universitetdan|Shimoli-gʻarbiy universiteti]] xodimi [[Alice Dreger]] Siam egizaklarining hayot sifati odatda taxmin qilinganidan yuqori boʻlishini aniqladi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|title=One of Us: Conjoined Twins and the Future of Normal|url=https://archive.org/details/oneofus00alic|first=Alice Domurat|last=Dreger|isbn=978-0-674-01825-9|publisher=Harvard University Press|date=2004}}&lt;/ref&gt;. [[Lori va George Schappell]], [[Abby va Brittany Hensel]]lar diqqatga sazovor misollardir.

Birlashgan egizaklarni ajratish boʻyicha birinchi muvaffaqiyatli amaliyot 900-yillarda [[Vizantiya imperiyasi]]da sodir boʻlgan. Egizaklardan biri allaqachon vafot etgan edi, shuning uchun shahar shifokorlari oʻlgan egizakni tirik qolgan egizakdan ajratishga harakat qiladilar. Natija qisman muvaffaqiyatli boʻlgan, chunki ajratilgan egizak amaliyotdan keyin uch kun yashagan. Navbatdagi birikkan egizaklarni ajratish amaliyoti oradan bir necha asr oʻtib, [[1689-yil]]da Germaniyada qayd etilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.medievalists.net/2014/01/the-case-of-conjoined-twins-in-10th-century-byzantium/|sarlavha=The Case of Conjoined Twins in 10th Century Byzantium|ish=Medievalists.net|sana=January 4, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=http://denysmontandon.com/wp-content/uploads/2016/01/conjoined-twins.pdf|title=The unspeakable history of Thoracopagus twins' separation|first1=Denys|last=Montandon|journal=ISAPS News|volume=9|number=3|year=2015|pages=47–48}}&lt;/ref&gt;. Qoʻshilgan egizaklarning birinchi muvaffaqiyatli ajratilishi 1689-yilda [[Johannes Fatio]] tomonidan amalga oshirilgan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Kompanje|first1=Erwin J. O.|title=The First Successful Separation of Conjoined Twins in 1689: Some Additions and Corrections|journal=Twin Research|date=December 1, 2004|volume=7|issue=6|pages=537–541|doi=10.1375/1369052042663760|pmid=15607002}}&lt;/ref&gt;. 1955-yilda [[neyroxirurg]] Harold Voris (1902-1980)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://photoarchive.lib.uchicago.edu/db.xqy?one=apf1-08520.xml|sarlavha=Voris, Harold C.|nashriyot=The University of Chicago Photographic Archive|sana=1972|kirish sanasi=2017-07-30|qaralgan sana=2022-09-07|arxivsana=2022-05-06|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220506091222/http://photoarchive.lib.uchicago.edu/db.xqy?one=apf1-08520.xml}}&lt;/ref&gt; va uning [[Chicago|Chikagodagi]] Mersi kasalxonasidagi jamoasi [[kraniopagus egizaklari]]ni (boshida birikkan) ajratish boʻyicha birinchi muvaffaqiyatli operatsiyani oʻtkazdilar, buning natijasida ajratilgan egizaklarning har ikkisi ham uzoq muddat omon qolishdi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Stone|first1=James L.|last2=Goodrich|first2=James T.|title=The craniopagus malformation: classification and implications for surgical separation|url=https://archive.org/details/sim_brain_2006-05_129_5/page/n15|journal=Brain|date=May 1, 2006|volume=129|issue=5|pages=1084–1095|doi=10.1093/brain/awl065|pmid=16597654}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.mercy-chicago.org/mercy-firsts|sarlavha=Mercy Care Firsts|ish=Mercy Hospital &amp; Medical Center Chicago|kirish sanasi=October 14, 2015|arxivsana=2019-05-29|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190529185116/https://www.mercy-chicago.org/mercy-firsts}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=April 22, 1955 |title=Separate Siamese Twins! |work=[[Chicago Tribune]] |url=http://archives.chicagotribune.com/1955/04/22/page/1/article/separate-siamese-twins |access-date=October 14, 2015}}&lt;/ref&gt;. 1963-yilda kattaroq egizak qizning normal rivojlanayotgani haqida xabar berilgan, ammo kichikrogʻi umrbod nogiron boʻlib qolgan&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Voris|first1=Harold C.|title=Cranioplasty in a Craniopagus Twin|journal=Journal of Neurosurgery|date=February 1963|volume=20|issue=2|pages=145–147|doi=10.3171/jns.1963.20.2.0145|pmid=14192083}}&lt;/ref&gt;.

1957-yilda Bertram Katz va uning jarrohlik guruhi xalqaro tibbiyot tarixida muhim hodisaga qoʻl urdilar va dunyodagi birinchi muhim umumiy organga ega boʻlgan Siam egizaklarni muvaffaqiyatli ajradilar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www4.vindy.com/extra/tributes/905419781.html|sarlavha=Dr. Bewrtram Katz, 83 – Obituary|ish=Vindy.com|kirish sanasi=2014-08-03|arxivurl=https://web.archive.org/web/20131110222735/http://www4.vindy.com/extra/tributes/905419781.html|arxivsana=2013-11-10}}&lt;/ref&gt;. Omphalopagus egizaklari Jon Nelson va James Edward Freeman (Johnny va Jimmy) 1956-yil 27-aprelda [[Ogayo]] shtatining Youngstaun shahrida tugʻilgan. Bu oʻgʻil bolalarning jigari umumiy, ammo yuraklari alohida edi. Ular Bertram Katz tomonidan Youngstaun shahridagi North Side kasalxonasida muvaffaqiyatli ajratildilar. Operatsiya Ogayo shtatidagi nogiron bolalarga xizmat ko‘rsatish jamiyati tomonidan moliyalashtirilgan.

Yaqin yillardagi Siam egizaklarining muvaffaqiyatli ajratilishi amaliyoti 2000-yilda [[Katmandu|Katmanduda (Nepal]]) tugʻilgan [[Ganga va Jamuna Shreshta]]larning 2001-yilda ajratilishi bilan bogʻliq. [[Singapur]]da oʻtkazilgan&lt;nowiki/&gt;[[kraniopagus egizaklari]]ning 97 soatlik operatsiyasi muhim voqea boʻldi; jamoani neyroxirurglar Chumpon Chan va Keith Gohlar boshqargan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=April 19, 2001 |title=In Conversation with Medicine's Miracle Workers – Dr Chumpon Chan and Dr Keith Goh |work=Channel News Asia Singapore |url=http://www.channelnewsasia.com/cna/analysis_prog/incon/incon_doc2.htm |url-status=dead |access-date=March 27, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110114212842/http://www.channelnewsasia.com/cna/analysis_prog/incon/incon_doc2.htm |archive-date=January 14, 2011}}&lt;/ref&gt;. Jarrohlik natijasida Ganganing miyasi shikastlangan va Jamuna yura olmay qolgan. Oradan yetti yil oʻtib 2009-yil iyul oyida Ganga Shreshta [[Katmandu]]dagi Model kasalxonasida sakkiz yoshida ogʻir koʻkrak [[infeksiya]]sini davolash uchun qabul qilinganidan uch kun oʻtib vafot etdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.monstersandcritics.com/news/southasia/news/article_1420406.php/Nepali_twin_dies_7_years_after_97-hour_separation_surgery|sarlavha=Nepali twin dies 7 years after 97-hour separation surgery|ish=Monsters and Critics|sana=July 30, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20081101095900/http://www.monstersandcritics.com/news/southasia/news/article_1420406.php/Nepali_twin_dies_7_years_after_97-hour_separation_surgery|arxivsana=2008-11-01}}&lt;/ref&gt;.

[[Malta]]lik birlashgan egizak chaqaloqlar Rose va Grace Attard ota-onalari Michaelangelo va Rina ''Attardlarning'' diniy eʼtirozlari tufayli Buyuk Britaniyada sud qarori bilan ajratildilar. Egizaklar pastki qorin va umurtqa pogʻonasida birlashib ketgan edilar. Operatsiya 2000-yil noyabr oyida [[Manchester]]dagi [[Sent-Meri kasalxonasi]]da boʻlib oʻtdi. Mazkur operatsiya munozarali edi, chunki kuchsizroq egizak Rose (uning yuragi va oʻpkasi Gracenikiga bogʻliq edi) operatsiya natijasida vafot etadi. Biroq, agar operatsiya oʻtkazilmaganida, ikkala egizak ham halok boʻlishi muqarrar edi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=April 23, 2001 |title=Siamese twin Jodie 'to go home soon' |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1292681.stm |access-date=March 27, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Appel|first1=Jacob M.|title=Ethics: English High Court Orders Separation of Conjoined Twins|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-law-medicine-ethics_fall-2000_28_3/page/312|journal=The Journal of Law, Medicine &amp; Ethics|date=September 2000|volume=28|issue=3|pages=312–313|doi=10.1111/j.1748-720x.2000.tb00678.x|pmid=11210387}}&lt;/ref&gt;. Grace oddiy bolalikdan zavqlanish uchun tirik qoladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=July 9, 2007 |title=We don't know how to tell Gracie her sister died so she could live |work=The Mirror |url=http://www.thefreelibrary.com/We+don%27t+know+how+to+tell+Gracie+her+sister+died+so+she+could+live%3B...-a0166174616 |access-date=2014-08-03 |via=Free Online Library}}&lt;/ref&gt;.

2003-yilda jarrohlarning operatsiya bitta yoki ikkala egizakning ham oʻlimiga olib kelishi mumkinligi haqidagi ogohlantirishlariga qaramay boshidan birlashib ketgan, ammo miyalari alohida (kraniopagus) boʻlgan eronlik 29 yoshli ikki ayol [[Ladan va Laleh Bijani]]lar jarrohlik yoʻli bilan ajratildilar. Ularning murakkab ishi texnologik jihatdan ilgʻor grafik tasvirlar va modellashtirish tibbiy guruhga xavfli operatsiyani rejalashtirish imkonini berganligi sababli qabul qilindi. Ammo operatsiya davomida skanerda koʻrinmagan, aniqlanmagan katta tomir aniqlandi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|url=https://www.wired.com/wired/archive/11.10/twins_pr.html|title=Wired 11.10: Till Death Do Us Part|date=2001-04-11}}&lt;/ref&gt;. Ajratilish tugallandi, ammo ikkala ayol ham operatsiya paytida vafot etdi.

2019-yilda Safa va Marwa Ullah Angliyaning [[London]] shahridagi [[Great Ormond Street kasalxonasi]]da ajratildilar. 2017-yil yanvar oyida tugʻilgan mazkur egizaklar boshning tepasida alohida miya va bir-biriga qarama-qarshi yoʻnalishdagi silindrsimon umumiy bosh suyagi bilan birlashgan edilar. Operatsiyani [[neyroxirurg]] Owase Jeelani va plastik jarroh professor David Dunawaylar birgalikda olib borishdi. Bir qator umumiy tomirlar va qizlarning miyasi shaklining buzilishi, ularning bir-birining ustida joylashganligi sababli operatsiyada muayyan qiyinchiliklar yuzaga keldi. Ajratishni davom ettirish uchun buzilishni tuzatish kerak boʻldi. Amaliyotda biomuhandislar, 3D modelerlar va 100 dan ortiq virtual reallik dizayneridan iborat jamoa ishtirok etdi. Ajratilish 2019-yil fevral oyida uchta alohida operatsiyadan iborat jami 52 soatlik jarrohlik amaliyotidan soʻng yakunlandi. 2019-yil iyul oyi holatiga koʻra, ikkala qiz ham sogʻlom boʻlib, ular 2020-yilda [[Pokiston]]dagi uylariga qaytishni rejalashtirgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://bbc.co.uk/news/extra/PLNMqvmycN/conjoined-twins|sarlavha=The battle to separate Safa and Marwa|ish=BBC News|kirish sanasi=2019-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gosh.nhs.uk/news/separating-conjoined-twins|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190717081048/https://www.gosh.nhs.uk/news/separating-conjoined-twins|arxivsana=July 17, 2019|sarlavha=Separating conjoined twins|ish=www.gosh.nhs.uk|til=en|kirish sanasi=2019-07-18}}&lt;/ref&gt;.

== Tarix ==
[[Fayl:Nuremberg_chronicles_-_Male_Siamese_twins_(CCXVIIr).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Nuremberg_chronicles_-_Male_Siamese_twins_%28CCXVIIr%29.jpg/220px-Nuremberg_chronicles_-_Male_Siamese_twins_%28CCXVIIr%29.jpg|left|thumb| ''[[Nyurnberg yilnomasi]]dan'' birlashgan birodarlar tasviri (1493)]]
[[Fayl:Nuremberg_chronicles_-_Female_Siamese_Twins_(CLXXXIIv).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Nuremberg_chronicles_-_Female_Siamese_Twins_%28CLXXXIIv%29.jpg/220px-Nuremberg_chronicles_-_Female_Siamese_Twins_%28CLXXXIIv%29.jpg|left|thumb| ''Nyurnberg yilnomasidan'' qoʻshilgan egizak opa-singillar tasviri (1493)]]
[[Fayl:Conjoinedtwinslarcomuseum.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Conjoinedtwinslarcomuseum.jpg/220px-Conjoinedtwinslarcomuseum.jpg|thumb| Birlashgan egizaklar tasvirlangan [[moche]] keramika. [[Larko muzeyi kolleksiyasi]]dan. Miloddan avvalgi 300-yil, Lima, [[Peru]]]]
Qadimgi [[Peru]]ning [[Moche]] madaniyati eramizdan avvalgi 300 yilga oid sopol buyumlarida birlashgan egizaklarni tasvirlagan&lt;ref&gt;Berrin, Katherine &amp; Larco Museum. ''The Spirit of Ancient Peru:Treasures from the [[Larco Museum|Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera]].'' New York: [[Thames and Hudson]], 1997.&lt;/ref&gt;. Miloddan avvalgi 415-yillarda yozilgan [[St. Augustine of Hippo]]ning „''Xudo shahri“'' kitobida „yuqorisi qoʻsh, lekin pastki yarmi yakka — ikkita boshi, ikkita koʻkragi, toʻrtta qoʻli, lekin bir tanasi va ikki oyogʻi“ boʻlgan odam tasviri kelgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.newadvent.org/fathers/120116.htm|sarlavha=CHURCH FATHERS: City of God, Book XVI (St. Augustine)|nashriyot=Newadvent.org|kirish sanasi=2014-08-03}}&lt;/ref&gt;.

XIX asrda yashagan [[Vizantiya]] tarixchisi [[Theophanes the Confessor]]ning soʻzlariga koʻra, taxminan milodiy 385-386-yillarda [[Falastin]]ning [[Emmaus (Pennsylvania)|Emmaus]] qishlogʻida shunday bola tugʻilgan. Goʻdak kindik ostidadan mutlaqo normal tugʻilgan, lekin uning ikki [[Kalla (biologiya)|boshi]] (ularning har biri sezgilarga ega boʻlgan) va ikki [[koʻkrak qafasi]] bor edi. „Ulardan biri yeb-ichardi, ikkinchisi yemas; biri uxlar, ikkinchisi esa hushyor edi. Ularning bir-birlari bilan oʻynagan paytlari ham boʻlgan, ikkalasi ham yigʻlab, bir-birini urishgan. Ular ikki yildan sal koʻproq yashashdi. Biri vafot etdi, ikkinchisi esa yana toʻrt kun yashadi va u ham oʻldi“&lt;ref&gt;The Chronicle of Theophanes Confessor. Byzantine and Near Eastern History, AD 284-813. Translated with Introduction and Commentary by Cyril Mango and Roger Scott. Oxford: Clarendon Press, 1997, p. 106-107.&lt;/ref&gt;.

Arabistonda egizak aka-uka [[Hashim ibn Abd Manaf]] va [['Abd Shams]]lar dunyoga keldilar. Hashimning oyog‘i egizak akasining boshiga yopishgan holda tug‘ilgan. Rivoyatda aytilishicha, ularning otasi [[Abd Manaf ibn Qusai]] oʻzining qoʻshilgan oʻgʻillarini qilich bilan ajratgan va baʼzi ruhoniylar oʻrtada oqayotgan qon ularning avlodlari oʻrtasidagi urushlarni bildiradi, deb ishonishgan (hijriy 750-yilda Banu al’Abbas va Banu Ummaya ibn 'Abd Shamslar oʻrtasida toʻqnashuvlar boʻlgan)&lt;ref name=&quot;pg69&quot;&gt;The Life of the Prophet Muhammad: Al-Sira Al-Nabawiyya By Ibn Kathir, Trevor Le Gassick, Muneer Fareed, pg. 132&lt;/ref&gt;. [[Musulmon]] [[polimat]]i [[Abu Rayhon Beruniy|Abu ar-Rayhon al-Beruniy]] o‘zining „''Kitob-al-Saydana''“ kitobida qo‘shilgan egizaklarni tasvirlab bergan&lt;ref name=&quot;Zahoor&quot;&gt;A. Zahoor (1997), [http://www.unhas.ac.id/rhiza/arsip/saintis/biruni.html Abu Raihan Muhammad al-Biruni] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20200225113805/http://www.unhas.ac.id/rhiza/arsip/saintis/biruni.html|date=2020-02-25}}, [[Hasanuddin University|Hasanuddin U]]&lt;/ref&gt;.

Ingliz egizak opa-singillari [[Biddenden Maids|Mary va Eliza Chulkhurst]] orqa tomondan birlashgan (pigopagus) boʻlishgan. Ular 1100-dan 1134-yilgacha (yoki 1500-dan 1534-yilgacha) yashashgan va, ehtimol, birikkan egizaklarning eng mashhur tarixiy namunasi boʻlishgan. Yana bir mashhur birikkan egizaklar [[shotlandiya]]lik aka-ukalar (1460-1488) boʻlib, ular goʻyoki dicephalus (asosan bir tanada ikkita bosh boʻlishi) turiga mansub boʻlishgan; [[Monastirlar|monastirga]] yashash uchun yuborilgunga qadar musiqa sohasidagi qisqa martabadan zavqlangan [[vengriya]]lik pigopagus [[Helen va Judith]]lar (1701-1723) va 1829-yilda tugʻilgan [[Sardiniya]]lik tetrabrachius (toʻrt qoʻlli, bir tanali) egizak Parodi Rita va Cristinalar ham mashhurdirlar. Rita va Cristina sakkiz oyligida vafot etganlar. Ota-onalari ularni [[Parij]]da koʻrgazmaga qoʻyishgan, ular katta qiziqish uygʻotishgan.
[[Fayl:Bunker_Grave.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Bunker_Grave.jpg/220px-Bunker_Grave.jpg|right|thumb| [[Shimoliy Karolina|Shimoliy Karolina shtatidagi]] [[Mount Airy (Shimoliy Karolina)|Airy togʻi]] yaqinidagi [[Eng va Chang Bunker]]larning qabri]]
XIX asrda bir nechta birikkan egizaklar yashab, oʻzlari uchun [[Sahna san'ati|sahna sanʼatida]] martaba yaratdilar, ammo ularning hech biri Chang va Eng kabi shon-sharaf va boylikka erisha olmadi. Eng mashhur pigopagus egizaklar Millie va Christine McCoy (yoki McKoy) 1851-yilda Shimoliy Karolinada qullikda tugʻilganlar. Ular tugʻilganda shoumen J.P. Smithga sotilgan, ammo tez orada raqib shoumen tomonidan [[Oʻgʻrilik|oʻgʻirlab ketilgan]]. Oʻgʻirlab ketuvchi Angliyaga qochib ketadi, ammo qullikning oldi olinadi, chunki Angliya allaqachon qullik taqiqlab qoʻyilgan edi. Smith qizlarni olish uchun Angliyaga yoʻl oladi va oʻzi bilan ularning onasi Monimiani olib keladi. Smith rafiqasi bilan egizaklarga taʼlim berib, ularga besh tilda gapirish, musiqa chalish va qo‘shiq aytishni o‘rgatgan. Hayotining keyingi davrida egizaklar „Ikki boshli bulbul“ sifatida muvaffaqiyat qozonishdi va Barnum sirkida koʻrinish berishdi. 1912-yilda ular [[Sil|sil kasalligidan]] bir-birlaridan 17 soatlik farq bilan vafot etdilar.

Italiyaning [[Locana|Lokana]] shahridan boʻlgan Giovanni va Giacomo Toccilar [[Mark Twain]]ning „Oʻsha gʻayrioddiy egizaklar“ qissasida xayoliy egizaklar Angelo and Luigi sifatida abadiylashtirildilar. 1877-yilda tugʻilgan Toccilar dicephalus tetrabrachius egizaklari boʻlib, ularning ikkita oyogʻi, ikkita boshi va toʻrtta qoʻli, bitta umumiy tanasi bor edi. Tugʻilganidan boshlab ular ota-onalari tomonidan mashq bajarishga majbur qilinganlar, biroq hech qachon yurishni oʻrganmaganlar, chunki har bir egizak bir oyoqni boshqargan (zamonaviy davrda [[fizioterapiya]] Toccilar kabi egizaklarga mustaqil ravishda yurishni oʻrganishga imkon beradi). Ular shou-biznesni yoqtirmaganlari aytiladi. 1886-yilda Qoʻshma Shtatlar boʻylab [[gastrol]] safaridan soʻng egizaklar oilasi bilan [[Yevropa]]ga qaytib kelishadi. Garchi baʼzi manbalarda 1940-yilgacha [[Italiya]]da yolgʻiz yashab omon qolishganliklari haqidagi qaydlar uchrasa-da, ular oʻsha paytda vafot etganlar deb ishoniladi.

== Taniqli shaxslar ==

=== XIX asr va undan oldin tugʻilganlar ===
[[Fayl:Chang-eng-bunker-PD.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Chang-eng-bunker-PD.png/220px-Chang-eng-bunker-PD.png|thumb| Chang va Eng Bunker, fil suyagidagi akvarel, 1835 yoki 1836-yil]]

* Kentdan ([[Angliya]]) boʻlgan [[Biddenden Maids|Biddenden xizmatkorlari]] nomini olgan Mary va Eliza Chulkhurstlar (rivoyatlarga koʻra, XII asrda tugʻilgan)&lt;ref name=&quot;JB1992&quot;&gt;{{Citation|last=Bondeson|first1=Jan|author-link=Jan Bondeson|date=April 1992|title=The Biddenden Maids: a curious chapter in the history of conjoined twins|journal=Journal of the Royal Society of Medicine|publisher=Royal Society of Medicine Press|place=London|volume=85|issue=4|pages=217–221|doi=10.1177/014107689208500413|pmc=1294728|pmid=1433064}}&lt;/ref&gt;. Ular ismlari maʼlum boʻlgan (taxminlarga koʻra) birikkan egizaklarning eng qadimgi namunalaridir;
* [[Lazarus va Joannes Baptista Colloredo]]lar (1617-1646 yildan keyin), autozit va parazit juftligi;
* [[Helen va Judith]] ([[Vengriya]], 1701-1723-yillar), pigopagus;
* [[Chang va Eng Bunker]] (1811-1874). Bunker egizaklari Siamda (hozirgi [[Tailand]]) tugʻilgan va ''siam egizaklari'' iborasi ularning holatidan olingan;
* Millie va Christine McCoy (1851-yil 11-iyul — 1912-yil 8-oktyabr), qiyshiq pigopagus. McKoy egizaklari AQShning [[Shimoliy Karolina]] shtati Columbus okrugida qullikda tug‘ilgan. Ular „Ikki boshli bulbul“ va „Dunyoning sakkizinchi mo&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;jizasi“ nomlarini oldilar va katta martabaga erishdilar;
* Giacomo va Giovanni Battista Tocci (1875? — 1912?), dicephalus tetrabrachius dipus;
* Josefa va Rosa Blazek (1878-yil 20-yanvar — 1922-yil 30-mart)&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Hartzman|first=Marc|title=American Sideshow: An Encyclopedia of History's Most Wondrous and Curiously Stranger Performers|url=https://archive.org/details/americansideshow0000hart|publisher=Jeremy P. Tarcher / Penguin|year=2005|isbn=978-1585425303|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/americansideshow0000hart/page/20 20]–21|language=English}}&lt;/ref&gt;, pygopagus&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jurnal manbasi|date=1891-10-01|title=The Double Monster Rosa-Josepha Blazek|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/275418|journal=The American Naturalist|volume=25|issue=298|pages=891–894|doi=10.1086/275418|issn=0003-0147}}&lt;/ref&gt;. Blazek egizaklari [[Bogemiya]]ning Skrejsov shahrida (hozirgi Chexiya) tug‘ilgan&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Ular 13 yoshida ommaviy koʻrgazmalarda chiqishni boshlaydilar va keyinchalik ularning harakatlariga Rozaning oʻgʻli Frans qoʻshiladi. Opa-singillar [[Illinois]] shtatining Chikago shahrida vafot etdilar&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Breakstone|first1=Benjamin H.|date=August 1922|title=The Last Illiness of the Blazek Grown-Together Twins|url=https://www.google.com/books/edition/Illinois_Medical_Journal/n3I4AQAAMAAJ?gbpv=1&amp;bsq=breakstone%20blazek|journal=Illinois Medical Journal|volume=42|pages=123–130}}&lt;/ref&gt;.

=== XX asrda tugʻilganlar ===

* [[Brighton (Vermont)|Brightonlik]] [[Daisy va Violet Hilton]]&lt;nowiki/&gt;lar (1908-1969), pigopagus. Hilton egizaklari musiqa asboblarida chalib, qoʻshiq kuylagan va raqsga tushgan ijrochilar edilar. Oʻzlarining karyeralarining eng yuqori choʻqqilarida ular vodvildagi eng yuqori maoshli aktyorlar edilar&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Miller|first=Sarah|title=Violet and Daisy: The Story of Vaudeville's Famous Conjoined Twins|url=https://archive.org/details/violetdaisystory0000mill|publisher=Schwartz &amp; Wade Books|year=2021|isbn=978-0593119723|location=New York|page=[https://archive.org/details/violetdaisystory0000mill/page/221 221]|language=English}}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, ular ''[[Freaks]]'' va ''[[Chained for Life]]'' filmlarida ham koʻrinish berganlar;
* [[Samara]]lik [[Lucio va Simplicio Godina]]lar (1908-1936);
* [[Moskva]]lik [[Masha va Dasha Krivoshlyapovalar]] (1950-2003), birlashgan egizaklarning eng kam uchraydigan shakli, disefalus tetrabrachius tripusning kam sonli holatlaridan biri (ikki bosh, toʻrt qoʻl, uch oyoq);
* [[Ogayo|Ogayo shtatidan]] [[Ronnie va Donnie Galyon]]lar (1951-2020), [[omfalopagus]]; dunyodagi eng uzoq umr koʻrgan egizaklar (68 yoshu 250 kun);
* [[Muzeyne|Muneynelik]] Tjitske va Folkje de Vrieslar (1953-yilda tugʻilgan);
* Wariboko va Tamunotonye Davies, 1953-yil 25-iyulda [[Kano|Nigeriyaning Kano shahrida tugʻilgan]]. Londonda [[Ian Aird]] boshchiligidagi jamoa tomonidan ajratilgan. Tamunotonye operatsiyadan keyin vafot etgan. Wariboko hamshira darajasiga erishgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2015-12-12 |title=WARIBOKO OKI @ 62: Nigeria's celebrated Siamese twin tells her life story |language=en-US |work=Vanguard News |url=https://www.vanguardngr.com/2015/12/wariboko-oki-62-nigerias-celebrated-siamese-twin-tells-her-life-story/ |access-date=2018-09-02}}&lt;/ref&gt;;
* [[Lori va George Schappell]]ar, 1961-yil 18-sentyabrda [[Reading (Pennsylvania)|Pensilvaniya shtatining Reading]] shahrida tugʻilgan, amerikalik koʻngilochar chiqish qiluvchi kraniopagus. 2022-yil holatiga koʻra, ular dunyodagi eng yoshi katta birikkan egizaklardir&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.oldest.org/people/living-conjoined-twins/|sarlavha=6 Oldest Living Conjoined Twins in the World|sana=September 5, 2019|kirish sanasi=June 21, 2022}}&lt;/ref&gt;;
* [[Ganga va Jamuna Mondal]] hindistonlik 1969 yoki 1970-yilda tugʻilgan birikkan egizaklar. Ular professional ravishda „Oʻrgimchak qizlari“ va „Oʻrgimchak opa-singillari“ nomi bilan tanilgan. [[Ischiopagus]];
* Anna va Barbara Rozyckilar (1970-yilda tugʻilgan), muvaffaqiyatli ajratishga erishilgan birinchi birikkan egizaklar;
* Ma Nan Soe va Ma Nan San (1971-yilda [[Myanma]]da tugʻilgan). 1971-yil iyul oyida Yangon pediatriya kasalxonasida ajratilishdi. Ular koʻkrakdan qoringacha birikkan edilar. Ma Nan San operatsiyadan bir oy-u yetti kun oʻtib vafot etdi;
* Elisa va Lisa Hansen, Ogden, Yuta (1977-2020). 1977-yil 18-oktyabrda kraniopagus anomaliyasi bilan tugʻilganlar. Ular 1979-yilda 16 soatlik jarrohlik amaliyotidan soʻng ajratilishdi va ilk marotaba ikkalasi ham operatsiyadan keyin omon qolishdi;
* [[Sheroz]]lik Ladan va Laleh Bijanilar (1974-2003-yillar). [[Singapur]]da ajratish operatsiyasi paytida vafot etdilar. [[Kraniopagus;]]
* Qizcha A va Qizcha B (1977-yilda [[New Jersey|Nyu-Jersida]] tugʻilgan) bitta olti kamerali yurakka ega edilar. [[C. Everett Koop]] boshchiligida amalga oshirilgan ajratish operatsiyasi Qizcha Aning darhol sodir boʻlgan oʻlimi bilan yakunlandi; ogʻir axloqiy va diniy qarashlar mahalliy gazetalarda sezilarli sezonansga sabab boʻldi. Qizcha B 3 oy davomida tirik qoldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.daat.ac.il/daat/kitveyet/assia_english/drake-1.htm|sarlavha=Siamese Twins: The Surgery: An Agonizing Choice – Parents, Doctors, Rabbis In Dilemma|sana=1977-10-16|kirish sanasi=2020-05-09|ish=Philadelphia Inquirer (reprinted)|arxivsana=2020-11-26|arxivurl=https://web.archive.org/web/20201126014848/http://www.daat.ac.il/daat/kitveyet/assia_english/drake-1.htm}}&lt;/ref&gt;;
* [[Viet va Duc Nguyen]] 1981-yil 25-fevralda [[Vyetnam]]ning Kon-Tum provinsiyasida tug‘ilgan ([[ischiopagus]]) va 1988-yilda [[Xoshimin|Xoshimin shahrida]] ajratilganlar. Viet 2007-yil 6-oktyabrda vafot etgan;
* [[Tanzaniya]]lik Mariya va Consolata Mwakikutilar (1986?-2018) birikkan qorin boʻshligʻi biln dunyoga kelishgan. Koʻkrak qafasining anormal, operatsiya qilib boʻlmaydigan deformatsiyasidan kelib chiqqan nafas olish muammolaridan vafot etganlar&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2018-06-04 |title=Tanzanian conjoined twins die at age 21 |language=en-US |work=CNN.com |url=https://www.cnn.com/2018/06/04/health/tanzanian-conjoined-twins-death-intl/index.html |access-date=2020-01-09}}&lt;/ref&gt;;
* [[Patrick va Benjamin Binder]] 1987-yilda [[Ben Carson]] boshchiligidagi shifokorlar guruhi tomonidan ajratilgan. Kraniopagus;
* 1987-yilda tugʻilgan Andrew va Alex Olson 1988-yil aprel oyida [[Nebraska universiteti]] tibbiyot markazida ajratildilar. Omfalopagus. Alex 2018-yilda vafot etdi;
* [[Katie va Eilish Holton]], 1988-yil avgustda [[Irlandiya]]da tugʻilgan. Ketie 3,5 yoshida yurak tutilishi tufayli ajralishdan keyin vafot etgan;
* [[Abigail va Brittany Hensel]] 1990-yil 7-martda [[Minnesota|Minnesota shtatining]] Karver okrugida tug‘ilgan disefalik parapagus egizaklaridir. Ikkalasi ham 2012-yilda [[Bethel universiteti]]ning Sent-Pol universitetini bitirib, oʻqituvchi sifatida ishga yollangan;
* Tiesha va Iesha Turner (1991-yilda [[Texas]]da tugʻilganlar), 1992-yilda Texasning [[Hyuston]] shahridagi Texas bolalar kasalxonasida ajralishdi. Omfalopagus;
* Ashley va Ashil Fokeer, 1992-yil 2-noyabrda [[Mavritsiya|Mavrikiyda]] tugʻilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Vencatareddy-Nursingen|ism=Selvanee|sana=2019-01-08|sarlavha=Naissance de bébés siamois: émouvante rencontre entre les Papillon et les Fokeer|url=https://www.lexpress.mu/article/345643/naissance-bebes-siamois-emouvante-rencontre-entre-papillon-et-fokeer|kirish sanasi=2019-12-18|ish=lexpress.mu|til=fr}}&lt;/ref&gt;;
* [[Jozeph va Luka Banda]] (1997-yil 23-yanvarda [[Zambiya]]da tugʻilgan), 1997-yilda Janubiy Afrikada [[Ben Carson]] tomonidan ajratilgan (keyinroq 2001-yilda bosh suyagini sunʼiy ravishda yopish uchun aralashuv bilan). Kraniopagus;
* José Armando va José Luis Cevallos Herrera 1999-yil sentyabr oyida [[Ekvador]]ning Milagro shahrida tugʻilgan. Ular 2021-yilda Milagro davlat universitetiga qabul qilingan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=2021-05-26|sarlavha=Siameses de Milagro arrancan una nueva etapa en su vida: estudiarán Trabajo Social tras obtener cupos universitarios|url=https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/siameses-de-milagro-arrancan-una-nueva-etapa-en-su-vida-estudiaran-trabajo-social-tras-obtener-cupos-universitarios-nota/|kirish sanasi=2022-04-13|ish=eluniverso.com|til=es}}&lt;/ref&gt;;
* Maria del Carmen Andrade Solis va Maria Guadalupe Andrade Solis (Karmen va Lupita nomi bilan mashhur) 2000-yil iyun oyida [[Meksika]]ning [[Verakrus]] shahrida tugʻilgan. Keyinchalik ular ota-onalari bilan tibbiy maqsadlarda Qoʻshma Shtatlarga koʻchib ketishgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2017-04-22 |title=Conjoined Twins Refuse to Be Separated Despite Doctor's Warnings |language=en-US |work=PEOPLE.com |url=http://people.com/human-interest/conjoined-twins-refuse-separation-surgery/ |access-date=2017-09-05}}&lt;/ref&gt;.

=== &lt;nowiki&gt;XXI&lt;/nowiki&gt; asrda tugʻilganlar ===
[[Fayl:Agneaux_siamois_de_Berdoulat_MHNT_ART_98.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Agneaux_siamois_de_Berdoulat_MHNT_ART_98.jpg/220px-Agneaux_siamois_de_Berdoulat_MHNT_ART_98.jpg|thumb| Birikkan egizak qoʻzilar]]

* Carl va Clarence Aguirre 2002-yil 21-aprelda [[Silay (shahar)|Silay shahrida]] vertikal kraniopagus bilan tugʻilgan. Ular 2004-yil 4-avgustda muvaffaqiyatli ajratilganlar&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Staffenberg|first1=David A.|last2=Goodrich|first2=James T.|title=Separation of craniopagus conjoined twins: an evolution in thought|url=https://archive.org/details/sim_clinics-in-plastic-surgery_2005-01_32_1/page/25|journal=Clinics in Plastic Surgery|date=January 2005|volume=32|issue=1|pages=25–34|doi=10.1016/j.cps.2004.09.002|pmid=15636762}}&lt;/ref&gt;;
* Germaniyaning [[Lemgow]] shahridan Tabea va Lea Blocklar 2003-yil 9-avgustda boshlarining tepasida qoʻshilgan kraniopagus egizaklari sifatida dunyoga keldilar. Qizlar bir nechta umumiy asosiy tomirlarga ega edilar, ammo ularning miyalari alohida edi. Egizaklar 2004-yil 16-sentyabrda ajratildilar, Tabea 90 daqiqadan soʻng vafot etdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.mennonews.de/archiv/2005/08/03/der-geburtstag-der-siamesischen-zwillinge-lea-und-tabea-jahrt-sich-zum-zweiten-mal/|sarlavha=Der Geburtstag der siamesischen Zwillinge Lea und Tabea jährt sich zum zweiten Mal|ish=Mennonews.de|til=de|sana=August 3, 2005|kirish sanasi=2016-12-09}}&lt;/ref&gt;;
* Hindistonning [[Amritsar]] shahridan Sohna va Mohna. 2003-yil 14-iyunda Nyu-Dehlida tugʻilgan. Ularda ikkita [[yurak]], ikkita qoʻl, alohida [[buyrak]]lar va [[orqa miya]] bor edi. [[Jigar]], [[o't pufagi]] va oyoqlar umumiy boʻlgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.ndtv.com/india-news/punjab-assembly-election-2022-goggles-on-for-secrecy-punjabs-conjoined-twins-cast-separate-votes-2778383|sarlavha=Punjab Assembly Election 2022: Goggles On For Secrecy, Punjab's Conjoined Twins Cast Separate Votes|nashriyot=Ndtv.com|sana=|kirish sanasi=2022-03-16}}&lt;/ref&gt;;
* [[Anastasiya va Tatyana Dogaru]] [[Rim]]dan tashqarida, [[Italiya]]ning Latsio shahrida 2004-yil 13-yanvarda tugʻilgan. Kraniopagus egizaklari hisoblanishgan. Tatyananing boshining tepasi Anastasiyaning boshining orqa tomoniga birikkan boʻlgan;
* [[Lakshmi Tatma]] (2005-yilda tugʻilgan) [[Hindiston]]ning [[Bihar]] shtatidagi Araria tumanida tugʻilgan ischiopagus birikkan egizaklari edi. Toʻrtta qoʻli va toʻrt oyogʻi va umumiy boshi boʻlgan bu egizaklar boshsiz rivojlanmagan parazit egizak bilan tos suyagiga qoʻshilish natijasida paydo boʻlgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2007-11-06 |title=Many-limbed India girl in surgery |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7080326.stm}}&lt;/ref&gt;;
* 2005-yilda trisefaliya, tetrabrachius va tetrapus parapagothoracopagus sifatida tavsiflangan birlashgan uchliklar toʻplami aniqlandi va homiladorlik 22 haftada toʻxtatildi&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi|last=Athanasiadis|first1=Apostolos P.|last2=Tzannatos|first2=Christinne|last3=Mikos|first3=Themistoklis|last4=Zafrakas|first4=Menelaos|last5=Bontis|first5=John N.|title=A unique case of conjoined triplets|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2005-06_192_6/page/2084|journal=American Journal of Obstetrics and Gynecology|date=June 2005|volume=192|issue=6|pages=2084–2087|doi=10.1016/j.ajog.2004.10.622|pmid=15970906}}&lt;/ref&gt;;
* Kendra va Maliyah Herrin, ischiopagus egizaklari. 2006-yilda 4-yoshida ajratildilar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Herrin Twins|url=http://www.herrintwins.com|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140606220423/http://www.herrintwins.com/|arxivsana=2014-06-06|kirish sanasi=2014-08-03}}&lt;/ref&gt;;
* [[Kanadaliklar|Kanadalik]] egizaklar [[Krista va Tatiana Hogan]] boshlari bilan birlashgan edilar. 2006-yil 25-oktyabrda tugʻilgan mazkur egizaklarda miyaning bir qismi umumiy edi. Ular hissiy maʼlumotlar va fikrlarni bir-biri bilan boʻlishishi mumkin boʻlgan;
* [[Bangladesh]]lik Trishna va Krishna 2006-yil dekabr oyida tugʻilgan. Ular kraniopag egizaklari boʻlib, bosh suyagining tepasida birlashgan va oz miqdordagi miya toʻqimasi umumiylashgan. 2009-yilda ular [[Avstraliya]]ning [[Melburn]] shahrida ajratildilar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/body/separating-twins.html|sarlavha=Separating Twins|nashriyot=Pbs.org|sana=February 8, 2012|kirish sanasi=2014-08-03}}&lt;/ref&gt;;
* Maria va Teresa Tapiya 2010-yil 8-aprelda [[Dominika Respublikasi|Dominikan Respublikasida]] tugʻilgan. [[Jigar]], [[oshqozon osti bezi]] va [[ingichka ichak]]larining bir qismi umumiy boʻlgan. Ajratilish amaliyoti 2011-yil 7-noyabrda [[VCUdagi Richmond bolalar kasalxonasi]]da amalga oshirilgan;
* Aung Myat Kyaw va Aung Xant Kyaw (2011-yil may oyida tugʻilgan, Mandalay, [[Myanma]]), tos suyagida birikkan;
* Jesus va Emanuel de Nazare 2011-yil 19-dekabrda [[Braziliya]]ning Para shahrida tug‘ilgan disefalik parapagus egizaklaridir;
* Zheng Xan Wei va Zheng Xan Jing 2013-yil 11-avgustda [[Xitoy]]da tugʻilgan. Ularning [[sternum]], [[perikard]] va [[jigar]]lari umumiy boʻlgan. 2014-yilda ular Xitoyning [[Shanxay]] shahridagi Shanxay bolalar tibbiyot markazida ajratilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.shanghaidaily.com/metro/health-and-science/Conjoined-twins-to-be-separated/shdaily.shtml|sarlavha=Conjoined twins to be separated|ish=ShanghaiDaily.com|sana=July 15, 2014|muallif=Cai|ism=Wenjun|kirish sanasi=2017-06-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2014-07/18/content_17830845.htm|sarlavha=Conjoined girls separated in surgery|muallif=Wang|ism=Hongyi|ish=Chinadaily.com.cn|sana=July 18, 2014|kirish sanasi=2017-06-15}}&lt;/ref&gt;;
* Asa va Eli Hamby 2014-yilda [[Jorjiya]]da tug‘ilgan, ammo tug‘ilgandan keyin ikki kun o‘tmay yurak yetishmovchiligi tufayli vafot etgan. Egizaklar ikki boshli, ammo tanasi, qoʻllari va oyoqlari birlashgan [[parapagus]] edi. Ularning umurtqa pogʻonalari alohida edi, ammo umumiy yurak tugʻruqdan keyingi operatsiyalarni imkonsiz qildi;
* Jadon va Anias McDonald 2015-yil sentyabr oyida tugʻilgan. Bosh birlashib ketgan. 2016-yil oktyabr oyida [[James T. Goodrich]] tomonidan [[Montefiore tibbiyot markazi]]ning bolalar kasalxonasida muvaffaqiyatli ajratilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.today.com/health/doctors-successfully-separate-twins-joined-skulls-t103979|muallif=Meghan Holohan|sarlavha=Formerly conjoined twins recovering, gaining mobility after separation|sana=2016-10-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.today.com/health/formerly-conjoined-twins-are-home-enjoying-life-toddlers-t117926|muallif=Meghan Holohan|sarlavha=Formerly conjoined twins are finally home 1 year after epic surgery|sana=2017-10-26}}&lt;/ref&gt;;
* Erin va Abby Delaneylar 2016-yil 24-iyulda [[Pensilvaniya]] shtatining [[Filadelfiya]] shahrida tugʻilgan. Bosh birlashib ketgan. Ular 2017-yil 16-iyun kuni [[Filadelfiya bolalar kasalxonasi]]da muvaffaqiyatli ajratildilar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.chop.edu/news/formerly-conjoined-twins-erin-and-abby-delaney-thriving-months-after-separation-surgery|sarlavha=Formerly conjoined twins, Erin and Abby Delaney, thriving months after separation surgery|ish=Children's Hospital of Philadelphia|sana=October 22, 2017|kirish sanasi=2018-11-27}}&lt;/ref&gt;;
* Marieme va Ndeye Ndiaye, 2017-yilda [[Senegal]]da tugʻilgan egizak qizlar. 2019-yildan Buyuk Britaniyaning [[Kardiff]] shahrida yashaydilar&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Rees |first=Gwyneth |date=January 23, 2019 |title=Two girls, one body |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/Wales_conjoined_twins}}&lt;/ref&gt;.
* 2017-yil 17-yanvarda Pokistonning [[Hayatobod]] shahrida tug‘ilgan egizak qizlar Safa va Marwa Bibilarning boshi birlashgan edi. 2019-yil fevral oyida Great Ormond Street kasalxonasida muvaffaqiyatli ajratildilar;
* Callie va Carter Torreslar 2017-yil 30-yanvarda [[Texas]]ning Blackfoot shtatida tugʻilgan. Ular Omphalo-Ischiopagus birikkan egizaklar boʻlib, tos boʻshligʻi bilan qoʻshilgan va qorin boʻshligʻidan pastga barcha aʼzolarni bitta oyogʻi bilan boʻlishgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Conjoined twins in Blackfoot continue to beat the odds {{!}} The Spokesman-Review|url=https://www.spokesman.com/stories/2018/jan/24/conjoined-twins-in-blackfoot-continue-to-beat-the-/|kirish sanasi=2020-07-27|ish=www.spokesman.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.barcroft.tv/callie-and-carter-conjoined-twins-learning-to-walk-home-school-siblings-progress|kirish sanasi=2020-07-27|ish=www.barcroft.tv|sarlavha=Barcroft.tv – barcroft Resources and Information}}&lt;/ref&gt;;
* Yiğit va Derman Evrensel, 2018-yil 21 iyunda [[Antaliya]]da tugʻilgan egizak oʻgʻil bolalar. Ular kraniopagus egizaklari boʻlib, 2019-yilda Great Ormond Street kasalxonasida Safa va Marwa Bibini ajratgan jarrohlar tomonidan ajratilganlar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Second set of rare conjoined twins separated at Great Ormond Street Hospital in less than 12 months|url=https://www.gosh.nhs.uk/news/second-set-rare-conjoined-twins-separated-great-ormond-street-hospital-less-12-months|kirish sanasi=2020-07-27|ish=www.gosh.nhs.uk|til=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Separation of conjoined twins in London children's hospital 'a Moses moment'|url=https://www.thenational.ae/world/europe/separation-of-conjoined-twins-in-london-children-s-hospital-a-moses-moment-1.1032402|kirish sanasi=2020-07-27|ish=The National|sana=June 12, 2020|til=en}}&lt;/ref&gt;;
* Ervina va Prefina 2018-yil 29-iyunda [[Markaziy Afrika Respublikasi]]da tugʻilgan. Ular 2020-yil 5-iyun kuni [[Italiya]]ning [[Rim]] shahridagi Bambino Gesù pediatriya kasalxonasida ajratildilar&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Jack Guy |last2=Sharon Braithwaite |title=Twin girls, joined at the skull, successfully separated in Vatican hospital |work=CNN |url=https://www.cnn.com/2020/07/08/health/conjoined-twins-separated-vatican-scli-intl/index.html |access-date=2020-07-09}}&lt;/ref&gt;.
* Mercy and Goodness Ede 2019-yil 13-avgustda tugʻilgan, koʻkrak va qorin birlashib ketgan. 2019-yil noyabr oyida [[Nigeriya]]ning Abuja shahridagi Milliy kasalxonada muvaffaqiyatli ajratilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=January 8, 2020 |title=Nigerian conjoined twins successfully separated by 78-member team in Abuja |language=en-US |work=CNN.com |url=https://www.cnn.com/2020/01/08/africa/nigerian-conjoined-twins-separated-intl/index.html}}&lt;/ref&gt;.
* Marie-Cléa va Marie-Cléanne Papillon 2019-yilda [[Mavrikiy]]da tugʻilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.lexpress.mu/article/365556/separee-sa-soeur-siamoise-cleanne-ou-joie-vivre|sarlavha=Séparée de sa soeur siamoise: Cléanne ou la joie de vivre|muallif=Carpayen|ism=Shelly|sana=2019-11-17|ish=lexpress.mu|til=fr|kirish sanasi=2019-12-18}}&lt;/ref&gt;. Boʻyindan qoringacha yetti kamerali yurak bilan birlashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://ionnews.mu/marie-cleanne-papillon-le-3e-bebe-siamois-miracule-au-monde-selon-son-chirurgien-28052019/|sarlavha=Marie-Cléanne Papillon : Le 3e bébé siamois miraculé au monde, selon son chirurgien|sana=May 28, 2019}}&lt;/ref&gt;. Marie-Cléa ajratish operatsiyasidan omon qolmagan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.lexpress.mu/article/349919/jumelles-siamoises-marie-clea-papillon-inhumee-ce-mardi|sarlavha=Jumelles siamoises: Marie-Cléa Papillon inhumée ce mardi|sana=2019-03-26|ish=lexpress.mu|til=fr|kirish sanasi=2021-10-02}}&lt;/ref&gt;.
* Susannah va Elizabeth Castle 2021-yil 22-aprelda tugʻilgan. Ular 2021-yil 10-dekabrda [[Pensilvaniya]] shahrida ajratilganlar&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Log into Facebook|url=https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fcastleconjoinedtwins%2F|kirish sanasi=2021-12-15|ish=Facebook|til=en}}&lt;/ref&gt;.

== Madaniy hayotda ==
Birikkan egizaklar bir nechta diqqatga sazovor koʻngilochar hodisalarning diqqat markazida boʻlgan, jumladan:

* [[“Stuck on You”|''&quot;Stuck on You&quot;'']] (2003) filmi aka-uka Farrelylar tomonidan yozilgan va rejissyorlik qilingan, Matt Damon va Greg Kinnearlar Siam egizaklari rolini o‘ynagan.
* ''[[Alone]].'' Singlisi Ployning oʻlimi va ularning keyingi ajralishidan soʻng Pimning hayotini aks ettirgan [[Tailand]] qoʻrqinchli filmi.
* ''[[Addamslar oilasi (film, 2019)|The Addams family]]'' teleserialida Addams oilasining ikki boshi borligi aytilgan oila aʼzolari boʻladi. [[&quot;Ona Lurch Addams oilasiga tashrif buyuradi&quot;]] asarida Morticia Addams yelkasida ikkita boshi bor amakivachchasi Slimy borligini eslatib oʻtadi. [[&quot;Taraqqiyot va Addams oilasi&quot;]] filmida Morticia amakivachchasi Platon uchun trikotaj shlyapa yasayotganida Gomez Addams uning chap boshi 6 oʻlchamda va oʻng boshi 8 3/4 oʻlchamda ekanligini aytadi. „Lurchning kichik yordamchisi“da Morticia erkak va ayol boshi boʻlgan amakivachchasi Krimpning portretini yaratdi.
* Tamil aktyori Suriya 2012-yilgi ''[[“Maattrraan”]]'' filmida egizaklar Vimalan va Akilanni tasvirlaydi.
* Kanadalik yozuvchi [[Lori Lansens]]ning 2005-yilda nashr etilgan „Qizlar“ kitobi kanadalik kraniopag egizaklari Rose va Rubi Darlenning slovakiyalik boʻlgan xayoliy avtobiografiyasidir.
* Aka-uka Farrellilarning ''[[“Stuck on You”]]'' filmi Mett Deymon va Greg Kinner tomonidan tasvirlangan birikkan egizaklar Bob va Uolt Tenorni tasvirlaydi (2003-yil).

== Oʻzbekistonda Siam egizaklari ==
2012-yilda [[Andijon viloyati|Andijon]] viloyatida Fotima va Zuhra Holiyevalar dunyoga kelgan. Hozirda 9 yoshda bo‘lgan egizaklar 2017-yil Andijon viloyati [[Qoʻrgʻontepa tumani|Qo‘rg‘ontepa]] tumanidagi Nogironligi bo‘lgan shaxslar muruvvat bolalar uyiga olib kelingan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://kun.uz/uz/news/2022/01/04/ozbekistondagi-yagona-va-ajralmas-siam-egizaklari|sarlavha=O'zbekistondagi yagona va ajralmas siam egizaklari|kirish sanasi=2-sentyabr. 2022-yil.}}&lt;/ref&gt;.

2021-yil 24-fevral kuni O‘zbekistonda Siam egizaklari dunyoga kelgani haqida xabar tarqaldi. [[Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi]] Bolalikni muhofaza qilish bo‘limi boshlig‘i Nilufar Mansurova bu davrda respublikadagi birorta tug‘ruq muassasasida bunday chaqaloq tug‘ilgani qayd etilmaganini maʼlum qilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://kun.uz/uz/news/2021/02/24/ssv-ozbekistonda-siam-egizaklari-tugilgani-haqidagi-xabarni-rad-etdi|sarlavha=SSV O‘zbekistonda Siam egizaklari tug‘ilgani haqidagi xabarni rad etdi}}&lt;/ref&gt;.

2020-yil 27-iyun kuni [[Samarqand]] viloyatida ikki boshli chaqaloq dunyoga kelganligi haqida xabar berildi. Viloyat sog‘liqni saqlash boshqarmasi axborot xizmatiga egizaklar 6-iyul kuni vafot etganligini xabar berdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://daryo.uz/2020/07/06/samarqanddagi-siam-egizaklari-vafot-etdi/?fb_comment_id=4001417763263014_4001434246594699|sarlavha=Samarqanddagi siam egizaklari vafot etdi}}&lt;/ref&gt;.

== Yana qarang ==

* [[Tibbiyot qonuni]]
* [[Monoamniotik egizaklar]]
* [[Polisefaliya]]

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* [https://web.archive.org/web/20051025160942/http://zygote.swarthmore.edu/cleave4.html Birlashgan egizaklarning turlari va ijtimoiy tarixi]
* [https://web.archive.org/web/20060222112439/http://www.conjoinedtwins.med.sa/ Koʻplab muvaffaqiyatli ajratish operatsiyalari uchun mas’ul boʻlgan Saudiya Arabistoni tibbiy guruhining sayti]
* [https://web.archive.org/web/20060823014955/http://www.lib.unc.edu/ncc/gallery/twins.html Eng va Chang — Asl Siam egizaklari; Chapel Hilldagi Shimoliy Karolina universiteti, Shimoliy Karolina kolleksiyasi galereyasi]
* [http://www.thehumanmarvels.com/ Inson moʻjizalari: Teratologiya tarixchisi J. Tithonus Pednaud tomonidan boshqariladigan tarixiy maʼlumot sayti]
* [http://www.phreeque.com/ Birlashgan va toʻliq boʻlmagan egizaklar holatlari] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060610181005/http://phreeque.com/ |date=2006-06-10 }} Archived -da arxivlangan
* [http://profiles.nlm.nih.gov/QQ/B/B/Y/Q/_/qqbbyq.pdf Klara va Alta Rodriges] tos suyagida qoʻshildi va 1974 yilda Filadelfiya bolalar kasalxonasida jarrohlar, jumladan C. Everett Koop tomonidan muvaffaqiyatli ajralib chiqdi.
* [https://www.nlm.nih.gov/hmd/conjoined Milliy tibbiyot kutubxonasi: qo‘shilgan egizaklar tarixidagi tanlangan lahzalar]
* [http://www.cnn.com/2013/07/11/world/conjoined-twins-fast-facts/ Birlashgan egizaklar haqida tezkor faktlar] (shuningdek, qoʻshimcha egizaklar roʻyxati)
* [http://www.emedicine.com/ped/topic2936.htm Tibbiy maqola] (ushbu maqola oʻlimdan keyingi tasvirlarni oʻz ichiga oladi)
* [http://arquivo.pt/wayback/20091015164025/http://www3.telus.net/tyee/multiples/conjoined.html Koʻp sonlar haqida faktlar: qoʻshilgan yozuvlar va statistika]
* &quot; [https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;cad=0#v=onepage Sent Benoit egizaklari] &quot;, ''Scientific American'', 1878 yil 13 iyul, p.&amp;nbsp;24

[[Turkum:Kamyob tibbiy hodisalar]]
[[Turkum:Tibbiyot:Jarrohlik]]</text>
      <sha1>k3powcm4kjwh41f8au0ggcr2ped1cvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kazimierz Górski milliy stadioni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789410</id>
    <revision>
      <id>6273190</id>
      <parentid>4657663</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9263" sha1="0hk77w4eqvfxfy6nu6l2bfvfcp11e3x" xml:space="preserve">[[Fayl:Stadion narodowy panorama.jpg|thumb|245x245px|Narodovy stadioni, 2021]]
'''Narodovy stadioni''' — [[Polsha|Polshaning]] [[Varshava]] shahrida joylashgan yigʻma tomli [[futbol]] [[Stadion|stadioni]]. '''Narodovy stadioni''' kontsertlar va futbol oʻyinlarini oʻtkazish uchun foydalaniladi va [[Polsha milliy futbol terma jamoasi|Polsha milliy futbol jamoasining]] uy stadioni hisoblanadi.

58,580 oʻrindiqli stadion Polshadagi eng yirik futbol assotsiatsiyasi arenasidir. Stadionning qurilishi 2008-yilda boshlangan va 2011-yil noyabr oyida yakunlangan. '''Narodovy stadioni''' eski Dziesięciolecia stadioni oʻrnida, Praga Południe tumanidagi Zieleniecka prospektida, shahar markaziga yaqin joyda joylashgan. Stadion PVX tom bilan qoplangan, u maydon markazida osilgan shpil ustidagi uyadan ochiladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Euro 2012: Venue guide for European Championship finals |work=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/15921248.stm |access-date=2-dekabr 2011-yil}}&lt;/ref&gt;.

Stadion isitiladigan maydon, mashgʻulot maydoni, fasad yoritgichlari, yer osti avtoturargohi bilan jihozlangan. '''Narodovy stadioni''' sport tadbirlari, kontsertlar, madaniy tadbirlar va konferensiyalarni oʻtkazishga moʻljallangan joy hisoblanadi. Stadionning rasmiy ochilish marosimi 2012-yil 19-yanvarda boʻlib oʻtgan va birinchi futbol oʻyini 2012-yil 29-fevralda oʻtkazilgan. Birinchi futbol oʻyinida [[Polsha milliy futbol terma jamoasi|Polsha terma jamoasi]] va [[Portugaliya milliy futbol terma jamoasi|Portugaliya terma]] jamoasi oʻrtasidagi oʻyin 0:0 hisobidagi durang bilan yakunlangan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.uefa.com/friendlies/season=2012/matches/round=2000293/match=2009346/postmatch/report/index.html|sarlavha=Poland mark Warsaw milestone with Portugal draw|sana=29-fevral 2012-yil|ish=UEFA.com|qaralgan sana=29-may 2012-yil}}&lt;/ref&gt;.

'''Narodovy stadioni''' [[UEFA Yevropa Ligasi 2014/2015|2014—2015-yilgi mavsumda UEFA Yevropa Ligasi]] finaliga mezbonlik qilgan.

== Stadionning xususiyatlari ==

=== Qurilish va arxitekturasi ===
[[Fayl:Narodowy-otwarcie19.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Narodowy-otwarcie19.JPG/220px-Narodowy-otwarcie19.JPG|thumb| 2012-yil 29-fevralda [[Polsha milliy futbol terma jamoasi|Polsha]] va [[Portugaliya milliy futbol terma jamoasi|Portugaliya]] o‘rtasidagi o‘yindan so‘ng stadion fasadining tungi yoritilishi]]
'''Narodovy''' stadionning bosh pudratchisi Alpine Bau boshchiligidagi Germaniya-Avstriya-Polsha konsorsiumi boʻlib, Alpine Bau Deutschland, Alpine Construction Poland, PBG SA va Hydrobudowa Poland SA kompaniyalaridan tashkil topgan. Tugatish muddati shartnoma imzolangan kundan boshlab 24 oyga belgilangan va qurilish jarayoniga taxminan 1200 nafar xodim jalb qilingan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Minister ostrzega budowniczych Stadionu |publisher=dziennik.pl |url=http://sport.dziennik.pl/artykuly/148406,minister-ostrzega-budowniczych-stadionu.html |access-date=20-may 2012-yil}}&lt;/ref&gt;.

Stadion 58 580 oʻrinli, futbol oʻyinlari vaqtida 72 900 tagacha tomoshabinni sigʻdira oladi.(jumladan, 106 ta nogironlar uchun oʻrindiq mavjud). Stadionning umumiy hajmi (tomsiz) 1 000 000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; dan ortiq va umumiy maydoni 204 000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ni tashkil qiladi. Stadion Varshavadagi eng yirik konferensiya markaziga ega boʻlib, sigʻimi 1600 kishini oʻz ichiga oladi, shu jumladan 25 000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; tijorat ofis maydoniga ega. Maydon ostida 1765 ta mashinaga moʻljallangan yer osti avtoturargohi joylashgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Stadion Narodowy w Warszawie - opis |publisher=2012.org.pl |url=http://www.2012.org.pl/pl/infrastruktura/stadiony/stadion-narodowy-w-warszawie.html |url-status=dead |access-date=20-may 2012-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509003241/http://www.2012.org.pl/pl/infrastruktura/stadiony/stadion-narodowy-w-warszawie.html |archive-date=9-may 2012-yil}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:Warsaw_National_Stadium_before_Germany_-_Italy_(4).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Warsaw_National_Stadium_before_Germany_-_Italy_%284%29.jpg/220px-Warsaw_National_Stadium_before_Germany_-_Italy_%284%29.jpg|right|thumb| Milliy stadionning toji qizil va oq fasadli Polsha milliy ranglariga oʻxshaydi]]
„Milliy“ stadion sport tadbirlari, kontsertlar va madaniy tadbirlarni tashkil etish imkonini beruvchi sport inshootidir. Bundan tashqari, u ofis, bozor joyi, mehmonxona, gastronomik punkt vazifasini ham bajaradi va boshqa maqsadlarda ham foydalaniladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Stadiony w Miastach Gospodarzach – nie tylko na EURO 2012 |publisher=2012.org.pl |url=http://www.2012.org.pl/pl/aktualnosci/stadiony/warszawa-6/39206-stadiony-w-miastach-gospodarzach--nie-tylko-na-euro-2012.html |url-status=dead |access-date=20-may 2012-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20131018043723/http://www.2012.org.pl/pl/aktualnosci/stadiony/warszawa-6/39206-stadiony-w-miastach-gospodarzach--nie-tylko-na-euro-2012.html |archive-date=18-oktabr 2013-yil}}&lt;/ref&gt;.

Stadionning fasadi Polsha milliy ranglariga ishora qiladi, u Polshaning hilpirab turgan bayrogʻiga oʻxshaydi. Stadion kumush va qizil ranglar bilan boʻyalgan.Xuddi shu ranglardan stadion oʻrindiqlarigs rang berish uchun foydalanilgan. Stadion ochiq konstruktsiyaga ega, shuning uchun yopiq tomning qurilishiga qaramay, ichidagi harorat atrof-muhit haroratiga oʻxshaydi. Bunday qurilish stendlar ostiga joylashtirilgan xonalarni tabiiy shamollatish va tabiiy yorugʻlikdan foydalanish imkonini beradi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Biało-czerwona elewacja wkrótce na Stadionie Narodowym |publisher=warszawa.gazeta.pl |url=http://www.warszawa.gazeta.pl/warszawa/1,34889,9057127,Bialo_czerwona_elewacja_wkrotce_na_Stadionie_Narodowym.html |access-date=20-may 2012-yil}}&lt;/ref&gt;.
[[Fayl:POL_Stadion_Narodowy_Warszawa_12.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/POL_Stadion_Narodowy_Warszawa_12.jpg/220px-POL_Stadion_Narodowy_Warszawa_12.jpg|right|thumb| ''Stadion'' oʻrindiqlari turi: qizil va kumush rangdagi FCB]]

=== Maydoni ===
Stadion isitiladigan maydon bilan jihozlangan. Maydon Niderlandiyaning Heythuysen shahrida yetishtirilgan golland oʻtining maysazori bilan qoplangan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Nederlandse bedrijven leveren grasmat voor EK Voetbal in Polen en Oekraïne|url=http://fd.nl/entrepreneur/wereldveroveraars/948045-1205/nederlandse-bedrijven-leveren-grasmat-voor-ek-voetbal-in-polen-en-oekrane|nashriyot=Financiele Dagblad|qaralgan sana=22-iyun 2012-yil|qaralgan sana=8-sentabr 2022-yil|arxivsana=14-iyun 2012-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120614053952/http://fd.nl/entrepreneur/wereldveroveraars/948045-1205/nederlandse-bedrijven-leveren-grasmat-voor-ek-voetbal-in-polen-en-oekrane}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Hendriks Graszoden |work=Stadionwelt-Business |url=http://www.stadionwelt-business.de/index.php?rubrik=ausstattung&amp;site=firmen&amp;firma=hendriks_graszoden&amp;head=Hendriks-Graszoden-BV&amp;id=130&amp;kat=rasen |access-date=22-iyun 2012-yil }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Konsert tadbirlarini tashkil qilish vaqtida maydon maxsus panel bilan qoplanadi.

=== Evro-2012 oʻyinlari ===
Stadion Polsha va Ukraina birgalikda mezbonlik qilgan [[UEFA Yevropa chempionati 2012|UEFA Evro-2012]] oʻyinlari oʻtkaziladigan joylardan biri edi. U yerda „A“ guruhining uchta oʻyini, chorak final va yarim final oʻyinlari oʻtkazildi (bu guruhdagi boshqa oʻyinlar „ Vrotslav“ stadionida boʻlib oʻtdi).
[[Fayl:Warsaw_National_Stadium_before_Germany_-_Italy_(6).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Warsaw_National_Stadium_before_Germany_-_Italy_%286%29.jpg/220px-Warsaw_National_Stadium_before_Germany_-_Italy_%286%29.jpg|right|thumb| 2012-yil 28-iyun kuni [[Germaniya milliy futbol terma jamoasi|Germaniya]] va [[Italiya milliy futbol terma jamoasi|Italiya]] terma jamoalari o‘rtasidagi [[UEFA Yevropa chempionati 2012|UEFA Evro-2012]] yarim final o‘yini oldidan Milliy stadionning ichki qismi]]
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;60%&quot;
!Sana
! Vaqt (CEST)
! № 1 jamoa
! Natija
! № 2 jamoa
! Guruh
! Toʻpurarlar
! Tomashabinlar
|-
| 2012-yil 8-iyun
| 18:00
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Fb|POL}}
| align=&quot;center&quot; | '''1-1'''
|{{Fb|GRE}}
| rowspan=&quot;3&quot; | A guruhi
| align=&quot;center&quot; | [[Robert Lewandowski|Robert Lewandowski]] &lt;small&gt;17'&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; Dimitris Salpingidis &lt;small&gt;51'&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 56 070
|-
| 2012-yil 12-iyun
| 20:45
| align=&quot;center&quot; | '''1-1'''
|{{Fb|RUS}}
| align=&quot;center&quot; | Alan Dzagoev &lt;small&gt;37'&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; {{Nobr|[[Jakub Błaszczykowski]] &lt;small&gt;57'&lt;/small&gt;}}
| align=&quot;center&quot; | 55 920
|-
| 2012-yil 16-iyun
| 20:45
|{{Fb|GRE}}
| align=&quot;center&quot; | '''1-0'''
|{{Fb|RUS}}
| align=&quot;center&quot; | Giorgos Karagounis &lt;small&gt;45+2'&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 55 614
|-
| 2012-yil 21-iyun
| 20:45
| {{Nobr|{{fb|CZE}}}}
| align=&quot;center&quot; | '''0-1'''
| {{Nobr|{{fb|POR}}}}
| chorak final
| align=&quot;center&quot; | [[Cristiano Ronaldo|Cristiano Ronaldo]] &lt;small&gt;79'&lt;/small&gt;
| align=&quot;center&quot; | 55 590
|}
{{Keng tasvir|National Stadium panorama.jpg|1200px|Stadionning ichki ko'rinishi|100%|}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>0hk77w4eqvfxfy6nu6l2bfvfcp11e3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Irvin D. Yalom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>789462</id>
    <revision>
      <id>6273126</id>
      <parentid>6232882</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:08:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11112" sha1="d3fi3ajaao4q9kdenxaj7hzf2ougqwq" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| ismi                  = Irvin D. Yalom
| tasvir                = Yalom.jpg
| tasvir_eni            =
| izoh                  =
| tugʻilgan_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1931|6|13}}
| tugʻilgan_joyi        = [[Vashington]], AQSh
| vafot_sanasi          =  
| vafot_joyi            = 
| fuqaroligi            = {{AQSh}}
| sohasi                = [[Psixiatriya]], [[psixologiya]]
| ish_joylari           = [[Stanford universiteti]]
| alma_mater            = [[George Washington universiteti]], [[Boston universiteti]]
| oʻtkazayotgan_taʼsiri = [[Epicurus]], [[Nietzsche]], [[Montaigne]], [[Baruch Spinoza]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Otto Rank]], [[Rollo May]]
| koʻrsatgan_taʼsiri    = 
| mukofotlari           = [[Marilyn Yalom]]
| turmush_oʻrtogʻi      = 
}}
'''Irvin David Yalom''' ({{Talaffuz|Irvin Devid Yalom}}; 1931-yil 13-iyunda tugʻilgan) — [[amerikalik]] [[Ekzistensial terapiya|ekzistensial]] [[psixiatr]], [[Stanford universiteti]] professori.

== Yoshlik yillari ==
Yalom [[Vashington (shahar)|Vashingtonda]] tugʻilgan [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlarda]] tugʻilishidan taxminan oʻn besh yil oldin Yalomning [[Yahudiylar|yahudiy]] ota-onasi Rossiyadan koʻchib oʻtishgan (garchi ularning kelib chiqishi Polsha boʻlsa ham) va oxir-oqibat Vashingtonda oziq-ovqat doʻkonini ochgan. Yalom bolaligining koʻp qismini oziq-ovqat doʻkoni ustidagi oilaviy uyda va mahalliy kutubxonada kitob oʻqish bilan oʻtkazdi. Oʻrta maktabni tugatgach, u Jorj Vashington universitetida, keyin esa Boston universiteti tibbiyot fakultetida oʻqidi .

== Karyera ==
1952-yilda Jorj [[Vashington universiteti|Vashington universitetining]] bakalavr darajasini va 1956-yilda Boston universiteti tibbiyot fakultetining tibbiyot fanlari doktori darajasini tugatgandan soʻng, u Nyu-Yorkdagi Mount Sinay kasalxonasida stajirovkani va Jon Xopkins kasalxonasining Phipps klinikasida rezidenturasini tamomlagan.1960-yilda oʻqishni tugatdi. Gonoluludagi Tripler General Hospitalda ikki yillik armiya xizmatidan soʻng Yalom Stenford universitetida akademik faoliyatini boshladi. U 1963-yilda fakultetga tayinlangan va keyingi yillarda yuqori lavozimga koʻtarilgan, 1968-yilda lavozimga tayinlangan. Koʻp oʻtmay, u guruh psixoterapiyasi haqida oʻrgatish va ekzistensial psixoterapiya modelini ishlab chiqish orqali oʻzining eng doimiy hissalarini qoʻshdi.

Uning ekzistensial psixologiyaga bagʻishlangan asarida u insoniy holatning toʻrtta „berilganligi“ deb ataydigan narsaga asoslanadi: izolyatsiya, maʼnosizlik, [[Oʻlim|oʻlim]],[[Vijdon erkinligi|erkinlik]] va inson bu tashvishlarga funksional yoki disfunksional tarzda javob berish usullarini muhokama qiladi.

1970-yilda Yalom guruh psixoterapiyasi va kichik guruh xatti-harakatlarining ijtimoiy psixologiyasi atrofidagi tadqiqot adabiyotlari haqida gapirib, „Guruh psixoterapiyasining nazariyasi va amaliyoti“ ni nashr etdi. Ushbu ish odamlarning guruh kontekstida qanday ishlashini va guruh terapiyasi aʼzolari uning ishtiroki guruhidan qanday foyda olishlarini oʻrganadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Review of The theory and practice of group psychotherapy|url=https://psycnet.apa.org/record/2007-14708-001|ish=APA PsychNet}}&lt;/ref&gt;.

O‘zining ilmiy, badiiy bo‘lmagan asarlaridan tashqari, Yalom bir qancha romanlar yaratgan va yozish texnikasini ham sinab ko‘rgan. ''Har kuni bir oz yaqinroqda'' Yalom bemorni terapiya tajribasi haqida birgalikda yozishga taklif qildi. Kitobda muqobil boʻlimlarda bir xil tajribaga qaraydigan ikkita alohida ovoz mavjud. Yalom asarlari kollegial darslik va psixologiya talabalari uchun standart o‘qish darsligi sifatida qo‘llanilgan. Uning bemor yoki mijoz munosabatlariga nisbatan yangi va oʻziga xos koʻrinishi Nyu-York shahridagi Jon Jey Jinoyat Adliya Kolleji kabi maktablarda psixologiya dasturlari boʻyicha oʻquv rejasiga qoʻshildi.

Yalom yarim kunlik xususiy amaliyotni davom ettirdi va terapevtik usullar haqida bir qator hujjatli videofilmlar muallifi. Yalom, shuningdek, 2003-yilda ''&quot;Oʻlimdan parvoz&quot;'' hujjatli filmida, inson zoʻravonligining oʻlim qoʻrquvi bilan bogʻliqligini, ongsiz taʼsirlar bilan bogʻliqligini oʻrganadi. Irvin D. Yalom Psixoterapiya Institutida u [[professor]] Ruthellen Josselson bilan birgalikda rahbarlik qiladi, Yalomning psixoterapiyaga yondashuvini rivojlantirish uchun ishlaydi. Koʻproq falsafani psixoterapiyaga integratsiyalashning bu noyob kombinatsiyasini psixosofa deb hisoblash mumkin.

U 2019-yil noyabr oyida vafot etgan yozuvchi va tarixchi Merilin Yalom bilan turmush qurgan. Ularning toʻrt farzandi: Eva ginekolog, Reid fotograf, Viktor psixolog va tadbirkor va Ben teatr direktori.

== Mukofotlari ==

* 1974-yil: [[Pensilvaniya universiteti]] tibbiyot fakulteti, psixiatriya boʻlimi tomonidan ''bemorning psixiatriya sohasiga qoʻshgan katta hissasi uchun Edvard Streker mukofoti'' &lt;ref&gt;Previous [http://www.med.upenn.edu/psych/Strecker_recipients.html ''Strecker Award Recipients'']&lt;/ref&gt;
* 1976-yil: Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan ''psixiatriya sohasidagi tadqiqotlar uchun Fond jamgʻarmasi mukofoti''
* 1977-yil: Xulq-atvor fanlari boʻyicha ilgʻor tadqiqotlar markazi tomonidan ''stipendiya mukofoti''
* 1987-yil: Rokfeller jamgʻarmasi tomonidan ''stipendiya mukofoti'' (Bellagio, [[Italiya]]) &lt;ref&gt;Rockefeller Foundation: [http://www.rockefellerfoundation.org/uploads/files/f514b4c5-6297-4611-bc9a-f946b46a0fea.pdf ''The Mix Residents''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100701155832/http://www.rockefellerfoundation.org/uploads/files/f514b4c5-6297-4611-bc9a-f946b46a0fea.pdf |date=2010-07-01 }}&lt;/ref&gt;
* 1992-yil: Kaliforniya Hamdoʻstlik klubi tomonidan „ ''Eng yaxshi fantastika“ romani uchun Hamdoʻstlik klubi oltin mukofoti (Nitsshe yigʻlaganda)'' &lt;ref&gt;The Commonwealth Club of California: [http://www.commonwealthclub.org/sites/default/files/u123/Official%20Complete%20California%20Book%20Awards%20Winners.pdf ''The California Book Awards Winners 1931 — 2012'']&lt;/ref&gt;
* 2001-yil: Amerika Psixiatriya Jamgʻarmasi / Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan ''din va psixiatriyaga qoʻshgan muhim hissasi uchun Oskar Pfister mukofoti'' &lt;ref&gt;Oskar Pfister Award: [http://www.americanpsychiatricfoundation.org/what-we-do/awards/oskar-pfister-award ''Past Winners''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150215100713/http://www.americanpsychiatricfoundation.org/what-we-do/awards/oskar-pfister-award |date=2015-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Irvin D. Yalom, MD: [http://www.fundacion-salto.org/documentos/Religion%20and%20Psychiatry.pdf ''Religion and Psychiatry''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140103073135/http://www.fundacion-salto.org/documentos/Religion%20and%20Psychiatry.pdf |date=2014-01-03 }}&lt;/ref&gt;
* 2009-yil: ''Butunjahon psixoterapiya kengashi tomonidan Avstriyaning Vena shahridagi Psixoterapiya boʻyicha Zigmund Freyd xalqaro mukofoti'' &lt;ref&gt;Sigmund Freud Award: [http://www.worldpsyche.org/cms-tag/122/sigmund-freud-award ''Award Winners''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240502183913/https://www.worldpsyche.org/cms-tag/122/sigmund-freud-award |date=2024-05-02 }}&lt;/ref&gt;

== Nashrlari ==

=== Romanlar va hikoyalar ===

* 1974-yil ''Har kun bir oz yaqinlashmoqda''{{ISBN|0-465-02119-0}}
* 1989-yil ''&quot;Muhabbatning jallodi&quot; va boshqa psixoterapiya ertaklari''{{ISBN|0-465-04280-5}}
* 1992-yil ''Nitsshe yigʻlaganda'' &lt;ref&gt;Joseph Coates: [http://articles.chicagotribune.com/1992-07-26/entertainment/9203070197_1_gay-science-irvin-d-yalom-lou-andreas-salome ''Placing Nietzsche At The Dawn of Psychoanalysis''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140104204514/http://articles.chicagotribune.com/1992-07-26/entertainment/9203070197_1_gay-science-irvin-d-yalom-lou-andreas-salome |date=2014-01-04 }}, [[Chicago Tribune]], 26 July 1992&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-465-09172-5}} (Kindle nashri 2019)
* 1996-yil ''Divanda yotish''{{ISBN|0-465-04295-3}}
* 1999-yil ''&quot;Onam va hayotning maʼnosi&quot;''{{ISBN|0-749-92038-6}}
* 2005-yil''Shopengauer davosi'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/The_Schopenhauer_Cure ''The Schopenhauer Cure'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Judith Viorst]]: [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A25174-2005Jan20.html ''The Schopenhauer Cure''], [[The Washington Post]], 23 February 2005&lt;/ref&gt;{{ISBN|978-0-06-621441-2}}
* 2005-yil ''Men politsiyaga qoʻngʻiroq qilyapman!'' ''Regressiya va tiklanish haqidagi ertak'' &lt;ref&gt;Irvin D. Yalom MD, Robert Berger MD: [https://web.archive.org/web/20081226102733/http://www.psychotherapy.net/article/Im_Calling_the_Police ''I´m calling the police! A Tale of Regression and Recovery''] by Psychotherapy.net&lt;/ref&gt;
* 2012-yil ''Spinoza muammosi'' &lt;ref&gt;[[Ron Charles (critic)|Ron Charles]]: [https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/the-spinoza-problem-by-irvin-yalom/2012/02/12/gIQAT9c4RR_story.html ''The Spinoza Problem''], [[The Washington Post]], 22 February 2012&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-465-02963-9}}
* 2015-yil ''kunning mavjudotlari — va boshqa psixoterapiya ertaklari'' ,{{ISBN|978-0-465-02964-8}}

=== Badiiy adabiyot ===

* 1970-yil ''Guruh psixoterapiyasi nazariyasi va amaliyoti''{{ISBN|0-465-09284-5}} (6-nashr 2020-yil)
* 1980-yil ''Ekzistensial psixoterapiya''{{ISBN|0-465-02147-6}} (Kindle nashri 2020)
* 1983-yil ''Statsionar guruh psixoterapiyasi''{{ISBN|0-465-03298-2}}
* 1996-''yil Yalom kitobxoni''{{ISBN|0-465-03610-4}}
* 2001-yil ''Terapiya sovgʻasi: yangi avlod terapevtlari va ularning bemorlariga ochiq xat'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/The_Gift_of_Therapy ''The Gift of Therapy'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-066-21440-8}}
* 2008-yil ''Quyoshga tikilish: Oʻlim dahshatini yengish'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/Staring_at_the_Sun ''Staring At the Sun: Overcoming the Dread of Death'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nathan A. Heflick: [http://www.psychologytoday.com/blog/the-big-questions/201104/overcoming-the-terror-death ''Overcoming the Terror of Death''], Psychologie Today/The Big Questions, 29 April 2011&lt;/ref&gt;{{ISBN|978-0-7879-9668-0}}
* 2017-yil ''Oʻzimga aylanish: Psixiatrning xotirasi''{{ISBN|0-465-09889-4}}
* 202-yil ''&quot;Oʻlim va hayot masalasi&quot;,'' Merilin Yalom bilan hamkorlikda yozilgan{{ISBN|1503613763}}

== Filmografiya ==

* 2003-yil ''&quot;Oʻlimdan parvoz&quot;'' (rejissyor Patrik Shen, Ron Leifer, Robert Jey Lifton, Merlin Mouri va Sheldon Solomon va Irvin D. Yalom ishtirokida)
* 2007-yil ''Nitsshe yigʻlaganda'' (rejissyor Pinchas Perri, Ben Kross, Armand Assante, Ketrin Vinnik ishtirokida)
* 2014-yil Yalomning ''davosi'' (rejissyor Sabine Gisiger)

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

{{DEFAULTSORT:Yalom, Irvin}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1931-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Amerikalik olimlar]]
[[Turkum:Amerikalik psixiatrlar]]
[[Turkum:Amerikalik yozuvchilar]]</text>
      <sha1>d3fi3ajaao4q9kdenxaj7hzf2ougqwq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273127</id>
      <parentid>6273126</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11113" sha1="t5qrb4gt5ru36ij6qmahmd6d1p049d0" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| ismi                  = Irvin D. Yalom
| tasvir                = Yalom.jpg
| tasvir_eni            =
| izoh                  =
| tugʻilgan_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1931|6|13}}
| tugʻilgan_joyi        = [[Vashington]], AQSh
| vafot_sanasi          =  
| vafot_joyi            = 
| fuqaroligi            = {{AQSh}}
| sohasi                = [[Psixiatriya]], [[psixologiya]]
| ish_joylari           = [[Stanford universiteti]]
| alma_mater            = [[George Washington universiteti]], [[Boston universiteti]]
| oʻtkazayotgan_taʼsiri = [[Epicurus]], [[Nietzsche]], [[Montaigne]], [[Baruch Spinoza]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Otto Rank]], [[Rollo May]]
| koʻrsatgan_taʼsiri    = 
| mukofotlari           = [[Marilyn Yalom]]
| turmush_oʻrtogʻi      = 
}}

'''Irvin David Yalom''' ({{Talaffuz|Irvin Devid Yalom}}; 1931-yil 13-iyunda tugʻilgan) — [[amerikalik]] [[Ekzistensial terapiya|ekzistensial]] [[psixiatr]], [[Stanford universiteti]] professori.

== Yoshlik yillari ==
Yalom [[Vashington (shahar)|Vashingtonda]] tugʻilgan [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlarda]] tugʻilishidan taxminan oʻn besh yil oldin Yalomning [[Yahudiylar|yahudiy]] ota-onasi Rossiyadan koʻchib oʻtishgan (garchi ularning kelib chiqishi Polsha boʻlsa ham) va oxir-oqibat Vashingtonda oziq-ovqat doʻkonini ochgan. Yalom bolaligining koʻp qismini oziq-ovqat doʻkoni ustidagi oilaviy uyda va mahalliy kutubxonada kitob oʻqish bilan oʻtkazdi. Oʻrta maktabni tugatgach, u Jorj Vashington universitetida, keyin esa Boston universiteti tibbiyot fakultetida oʻqidi .

== Karyera ==
1952-yilda Jorj [[Vashington universiteti|Vashington universitetining]] bakalavr darajasini va 1956-yilda Boston universiteti tibbiyot fakultetining tibbiyot fanlari doktori darajasini tugatgandan soʻng, u Nyu-Yorkdagi Mount Sinay kasalxonasida stajirovkani va Jon Xopkins kasalxonasining Phipps klinikasida rezidenturasini tamomlagan.1960-yilda oʻqishni tugatdi. Gonoluludagi Tripler General Hospitalda ikki yillik armiya xizmatidan soʻng Yalom Stenford universitetida akademik faoliyatini boshladi. U 1963-yilda fakultetga tayinlangan va keyingi yillarda yuqori lavozimga koʻtarilgan, 1968-yilda lavozimga tayinlangan. Koʻp oʻtmay, u guruh psixoterapiyasi haqida oʻrgatish va ekzistensial psixoterapiya modelini ishlab chiqish orqali oʻzining eng doimiy hissalarini qoʻshdi.

Uning ekzistensial psixologiyaga bagʻishlangan asarida u insoniy holatning toʻrtta „berilganligi“ deb ataydigan narsaga asoslanadi: izolyatsiya, maʼnosizlik, [[Oʻlim|oʻlim]],[[Vijdon erkinligi|erkinlik]] va inson bu tashvishlarga funksional yoki disfunksional tarzda javob berish usullarini muhokama qiladi.

1970-yilda Yalom guruh psixoterapiyasi va kichik guruh xatti-harakatlarining ijtimoiy psixologiyasi atrofidagi tadqiqot adabiyotlari haqida gapirib, „Guruh psixoterapiyasining nazariyasi va amaliyoti“ ni nashr etdi. Ushbu ish odamlarning guruh kontekstida qanday ishlashini va guruh terapiyasi aʼzolari uning ishtiroki guruhidan qanday foyda olishlarini oʻrganadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Review of The theory and practice of group psychotherapy|url=https://psycnet.apa.org/record/2007-14708-001|ish=APA PsychNet}}&lt;/ref&gt;.

O‘zining ilmiy, badiiy bo‘lmagan asarlaridan tashqari, Yalom bir qancha romanlar yaratgan va yozish texnikasini ham sinab ko‘rgan. ''Har kuni bir oz yaqinroqda'' Yalom bemorni terapiya tajribasi haqida birgalikda yozishga taklif qildi. Kitobda muqobil boʻlimlarda bir xil tajribaga qaraydigan ikkita alohida ovoz mavjud. Yalom asarlari kollegial darslik va psixologiya talabalari uchun standart o‘qish darsligi sifatida qo‘llanilgan. Uning bemor yoki mijoz munosabatlariga nisbatan yangi va oʻziga xos koʻrinishi Nyu-York shahridagi Jon Jey Jinoyat Adliya Kolleji kabi maktablarda psixologiya dasturlari boʻyicha oʻquv rejasiga qoʻshildi.

Yalom yarim kunlik xususiy amaliyotni davom ettirdi va terapevtik usullar haqida bir qator hujjatli videofilmlar muallifi. Yalom, shuningdek, 2003-yilda ''&quot;Oʻlimdan parvoz&quot;'' hujjatli filmida, inson zoʻravonligining oʻlim qoʻrquvi bilan bogʻliqligini, ongsiz taʼsirlar bilan bogʻliqligini oʻrganadi. Irvin D. Yalom Psixoterapiya Institutida u [[professor]] Ruthellen Josselson bilan birgalikda rahbarlik qiladi, Yalomning psixoterapiyaga yondashuvini rivojlantirish uchun ishlaydi. Koʻproq falsafani psixoterapiyaga integratsiyalashning bu noyob kombinatsiyasini psixosofa deb hisoblash mumkin.

U 2019-yil noyabr oyida vafot etgan yozuvchi va tarixchi Merilin Yalom bilan turmush qurgan. Ularning toʻrt farzandi: Eva ginekolog, Reid fotograf, Viktor psixolog va tadbirkor va Ben teatr direktori.

== Mukofotlari ==

* 1974-yil: [[Pensilvaniya universiteti]] tibbiyot fakulteti, psixiatriya boʻlimi tomonidan ''bemorning psixiatriya sohasiga qoʻshgan katta hissasi uchun Edvard Streker mukofoti'' &lt;ref&gt;Previous [http://www.med.upenn.edu/psych/Strecker_recipients.html ''Strecker Award Recipients'']&lt;/ref&gt;
* 1976-yil: Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan ''psixiatriya sohasidagi tadqiqotlar uchun Fond jamgʻarmasi mukofoti''
* 1977-yil: Xulq-atvor fanlari boʻyicha ilgʻor tadqiqotlar markazi tomonidan ''stipendiya mukofoti''
* 1987-yil: Rokfeller jamgʻarmasi tomonidan ''stipendiya mukofoti'' (Bellagio, [[Italiya]]) &lt;ref&gt;Rockefeller Foundation: [http://www.rockefellerfoundation.org/uploads/files/f514b4c5-6297-4611-bc9a-f946b46a0fea.pdf ''The Mix Residents''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100701155832/http://www.rockefellerfoundation.org/uploads/files/f514b4c5-6297-4611-bc9a-f946b46a0fea.pdf |date=2010-07-01 }}&lt;/ref&gt;
* 1992-yil: Kaliforniya Hamdoʻstlik klubi tomonidan „ ''Eng yaxshi fantastika“ romani uchun Hamdoʻstlik klubi oltin mukofoti (Nitsshe yigʻlaganda)'' &lt;ref&gt;The Commonwealth Club of California: [http://www.commonwealthclub.org/sites/default/files/u123/Official%20Complete%20California%20Book%20Awards%20Winners.pdf ''The California Book Awards Winners 1931 — 2012'']&lt;/ref&gt;
* 2001-yil: Amerika Psixiatriya Jamgʻarmasi / Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan ''din va psixiatriyaga qoʻshgan muhim hissasi uchun Oskar Pfister mukofoti'' &lt;ref&gt;Oskar Pfister Award: [http://www.americanpsychiatricfoundation.org/what-we-do/awards/oskar-pfister-award ''Past Winners''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150215100713/http://www.americanpsychiatricfoundation.org/what-we-do/awards/oskar-pfister-award |date=2015-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Irvin D. Yalom, MD: [http://www.fundacion-salto.org/documentos/Religion%20and%20Psychiatry.pdf ''Religion and Psychiatry''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140103073135/http://www.fundacion-salto.org/documentos/Religion%20and%20Psychiatry.pdf |date=2014-01-03 }}&lt;/ref&gt;
* 2009-yil: ''Butunjahon psixoterapiya kengashi tomonidan Avstriyaning Vena shahridagi Psixoterapiya boʻyicha Zigmund Freyd xalqaro mukofoti'' &lt;ref&gt;Sigmund Freud Award: [http://www.worldpsyche.org/cms-tag/122/sigmund-freud-award ''Award Winners''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240502183913/https://www.worldpsyche.org/cms-tag/122/sigmund-freud-award |date=2024-05-02 }}&lt;/ref&gt;

== Nashrlari ==

=== Romanlar va hikoyalar ===

* 1974-yil ''Har kun bir oz yaqinlashmoqda''{{ISBN|0-465-02119-0}}
* 1989-yil ''&quot;Muhabbatning jallodi&quot; va boshqa psixoterapiya ertaklari''{{ISBN|0-465-04280-5}}
* 1992-yil ''Nitsshe yigʻlaganda'' &lt;ref&gt;Joseph Coates: [http://articles.chicagotribune.com/1992-07-26/entertainment/9203070197_1_gay-science-irvin-d-yalom-lou-andreas-salome ''Placing Nietzsche At The Dawn of Psychoanalysis''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140104204514/http://articles.chicagotribune.com/1992-07-26/entertainment/9203070197_1_gay-science-irvin-d-yalom-lou-andreas-salome |date=2014-01-04 }}, [[Chicago Tribune]], 26 July 1992&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-465-09172-5}} (Kindle nashri 2019)
* 1996-yil ''Divanda yotish''{{ISBN|0-465-04295-3}}
* 1999-yil ''&quot;Onam va hayotning maʼnosi&quot;''{{ISBN|0-749-92038-6}}
* 2005-yil''Shopengauer davosi'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/The_Schopenhauer_Cure ''The Schopenhauer Cure'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Judith Viorst]]: [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A25174-2005Jan20.html ''The Schopenhauer Cure''], [[The Washington Post]], 23 February 2005&lt;/ref&gt;{{ISBN|978-0-06-621441-2}}
* 2005-yil ''Men politsiyaga qoʻngʻiroq qilyapman!'' ''Regressiya va tiklanish haqidagi ertak'' &lt;ref&gt;Irvin D. Yalom MD, Robert Berger MD: [https://web.archive.org/web/20081226102733/http://www.psychotherapy.net/article/Im_Calling_the_Police ''I´m calling the police! A Tale of Regression and Recovery''] by Psychotherapy.net&lt;/ref&gt;
* 2012-yil ''Spinoza muammosi'' &lt;ref&gt;[[Ron Charles (critic)|Ron Charles]]: [https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/the-spinoza-problem-by-irvin-yalom/2012/02/12/gIQAT9c4RR_story.html ''The Spinoza Problem''], [[The Washington Post]], 22 February 2012&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-465-02963-9}}
* 2015-yil ''kunning mavjudotlari — va boshqa psixoterapiya ertaklari'' ,{{ISBN|978-0-465-02964-8}}

=== Badiiy adabiyot ===

* 1970-yil ''Guruh psixoterapiyasi nazariyasi va amaliyoti''{{ISBN|0-465-09284-5}} (6-nashr 2020-yil)
* 1980-yil ''Ekzistensial psixoterapiya''{{ISBN|0-465-02147-6}} (Kindle nashri 2020)
* 1983-yil ''Statsionar guruh psixoterapiyasi''{{ISBN|0-465-03298-2}}
* 1996-''yil Yalom kitobxoni''{{ISBN|0-465-03610-4}}
* 2001-yil ''Terapiya sovgʻasi: yangi avlod terapevtlari va ularning bemorlariga ochiq xat'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/The_Gift_of_Therapy ''The Gift of Therapy'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-066-21440-8}}
* 2008-yil ''Quyoshga tikilish: Oʻlim dahshatini yengish'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/Staring_at_the_Sun ''Staring At the Sun: Overcoming the Dread of Death'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nathan A. Heflick: [http://www.psychologytoday.com/blog/the-big-questions/201104/overcoming-the-terror-death ''Overcoming the Terror of Death''], Psychologie Today/The Big Questions, 29 April 2011&lt;/ref&gt;{{ISBN|978-0-7879-9668-0}}
* 2017-yil ''Oʻzimga aylanish: Psixiatrning xotirasi''{{ISBN|0-465-09889-4}}
* 202-yil ''&quot;Oʻlim va hayot masalasi&quot;,'' Merilin Yalom bilan hamkorlikda yozilgan{{ISBN|1503613763}}

== Filmografiya ==

* 2003-yil ''&quot;Oʻlimdan parvoz&quot;'' (rejissyor Patrik Shen, Ron Leifer, Robert Jey Lifton, Merlin Mouri va Sheldon Solomon va Irvin D. Yalom ishtirokida)
* 2007-yil ''Nitsshe yigʻlaganda'' (rejissyor Pinchas Perri, Ben Kross, Armand Assante, Ketrin Vinnik ishtirokida)
* 2014-yil Yalomning ''davosi'' (rejissyor Sabine Gisiger)

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

{{DEFAULTSORT:Yalom, Irvin}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1931-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Amerikalik olimlar]]
[[Turkum:Amerikalik psixiatrlar]]
[[Turkum:Amerikalik yozuvchilar]]</text>
      <sha1>t5qrb4gt5ru36ij6qmahmd6d1p049d0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273128</id>
      <parentid>6273127</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11113" sha1="e6ptasgdgqu3dncs6tq6648n50vupdt" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| ismi                  = Irvin D. Yalom
| tasvir                = Yalom.jpg
| tasvir_eni            =
| izoh                  =
| tugʻilgan_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1931|6|13}}
| tugʻilgan_joyi        = [[Vashington]], AQSh
| vafot_sanasi          =  
| vafot_joyi            = 
| fuqaroligi            = {{AQSh}}
| sohasi                = [[Psixiatriya]], [[psixologiya]]
| ish_joylari           = [[Stanford universiteti]]
| alma_mater            = [[George Washington universiteti]], [[Boston universiteti]]
| oʻtkazayotgan_taʼsiri = [[Epicurus]], [[Nietzsche]], [[Montaigne]], [[Baruch Spinoza]], [[Arthur Schopenhauer]], [[Otto Rank]], [[Rollo May]]
| koʻrsatgan_taʼsiri    = 
| mukofotlari           = [[Marilyn Yalom]]
| turmush_oʻrtogʻi      = 
}}

'''Irvin David Yalom''' ({{Talaffuz|Irvin Devid Yalom}}; 1931-yil 13-iyunda tugʻilgan) — [[amerikalik]] [[Ekzistensial terapiya|ekzistensial]] [[psixiatr]], [[Stanford universiteti]] professori.

== Yoshlik yillari ==
Yalom [[Vashington (shahar)|Vashingtonda]] tugʻilgan [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlarda]] tugʻilishidan taxminan oʻn besh yil oldin Yalomning [[Yahudiylar|yahudiy]] ota-onasi Rossiyadan koʻchib oʻtishgan (garchi ularning kelib chiqishi Polsha boʻlsa ham) va oxir-oqibat Vashingtonda oziq-ovqat doʻkonini ochgan. Yalom bolaligining koʻp qismini oziq-ovqat doʻkoni ustidagi oilaviy uyda va mahalliy kutubxonada kitob oʻqish bilan oʻtkazdi. Oʻrta maktabni tugatgach, u Jorj Vashington universitetida, keyin esa Boston universiteti tibbiyot fakultetida oʻqidi .

== Karyera ==
1952-yilda Jorj [[Vashington universiteti|Vashington universitetining]] bakalavr darajasini va 1956-yilda Boston universiteti tibbiyot fakultetining tibbiyot fanlari doktori darajasini tugatgandan soʻng, u Nyu-Yorkdagi Mount Sinay kasalxonasida stajirovkani va Jon Xopkins kasalxonasining Phipps klinikasida rezidenturasini tamomlagan.1960-yilda oʻqishni tugatdi. Gonoluludagi Tripler General Hospitalda ikki yillik armiya xizmatidan soʻng Yalom Stenford universitetida akademik faoliyatini boshladi. U 1963-yilda fakultetga tayinlangan va keyingi yillarda yuqori lavozimga koʻtarilgan, 1968-yilda lavozimga tayinlangan. Koʻp oʻtmay, u guruh psixoterapiyasi haqida oʻrgatish va ekzistensial psixoterapiya modelini ishlab chiqish orqali oʻzining eng doimiy hissalarini qoʻshdi.

Uning ekzistensial psixologiyaga bagʻishlangan asarida u insoniy holatning toʻrtta „berilganligi“ deb ataydigan narsaga asoslanadi: izolyatsiya, maʼnosizlik, [[Oʻlim|oʻlim]],[[Vijdon erkinligi|erkinlik]] va inson bu tashvishlarga funksional yoki disfunksional tarzda javob berish usullarini muhokama qiladi.

1970-yilda Yalom guruh psixoterapiyasi va kichik guruh xatti-harakatlarining ijtimoiy psixologiyasi atrofidagi tadqiqot adabiyotlari haqida gapirib, „Guruh psixoterapiyasining nazariyasi va amaliyoti“ ni nashr etdi. Ushbu ish odamlarning guruh kontekstida qanday ishlashini va guruh terapiyasi aʼzolari uning ishtiroki guruhidan qanday foyda olishlarini oʻrganadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Review of The theory and practice of group psychotherapy|url=https://psycnet.apa.org/record/2007-14708-001|ish=APA PsychNet}}&lt;/ref&gt;.

O‘zining ilmiy, badiiy bo‘lmagan asarlaridan tashqari, Yalom bir qancha romanlar yaratgan va yozish texnikasini ham sinab ko‘rgan. ''Har kuni bir oz yaqinroqda'' Yalom bemorni terapiya tajribasi haqida birgalikda yozishga taklif qildi. Kitobda muqobil boʻlimlarda bir xil tajribaga qaraydigan ikkita alohida ovoz mavjud. Yalom asarlari kollegial darslik va psixologiya talabalari uchun standart o‘qish darsligi sifatida qo‘llanilgan. Uning bemor yoki mijoz munosabatlariga nisbatan yangi va oʻziga xos koʻrinishi Nyu-York shahridagi Jon Jey Jinoyat Adliya Kolleji kabi maktablarda psixologiya dasturlari boʻyicha oʻquv rejasiga qoʻshildi.

Yalom yarim kunlik xususiy amaliyotni davom ettirdi va terapevtik usullar haqida bir qator hujjatli videofilmlar muallifi. Yalom, shuningdek, 2003-yilda ''&quot;Oʻlimdan parvoz&quot;'' hujjatli filmida, inson zoʻravonligining oʻlim qoʻrquvi bilan bogʻliqligini, ongsiz taʼsirlar bilan bogʻliqligini oʻrganadi. Irvin D. Yalom Psixoterapiya Institutida u [[professor]] Ruthellen Josselson bilan birgalikda rahbarlik qiladi, Yalomning psixoterapiyaga yondashuvini rivojlantirish uchun ishlaydi. Koʻproq falsafani psixoterapiyaga integratsiyalashning bu noyob kombinatsiyasini psixosofa deb hisoblash mumkin.

U 2019-yil noyabr oyida vafot etgan yozuvchi va tarixchi Merilin Yalom bilan turmush qurgan. Ularning toʻrt farzandi: Eva ginekolog, Reid fotograf, Viktor psixolog va tadbirkor va Ben teatr direktori.

== Mukofotlari ==

* 1974-yil: [[Pensilvaniya universiteti]] tibbiyot fakulteti, psixiatriya boʻlimi tomonidan ''bemorning psixiatriya sohasiga qoʻshgan katta hissasi uchun Edvard Streker mukofoti'' &lt;ref&gt;Previous [http://www.med.upenn.edu/psych/Strecker_recipients.html ''Strecker Award Recipients'']&lt;/ref&gt;
* 1976-yil: Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan ''psixiatriya sohasidagi tadqiqotlar uchun Fond jamgʻarmasi mukofoti''
* 1977-yil: Xulq-atvor fanlari boʻyicha ilgʻor tadqiqotlar markazi tomonidan ''stipendiya mukofoti''
* 1987-yil: Rokfeller jamgʻarmasi tomonidan ''stipendiya mukofoti'' (Bellagio, [[Italiya]]) &lt;ref&gt;Rockefeller Foundation: [http://www.rockefellerfoundation.org/uploads/files/f514b4c5-6297-4611-bc9a-f946b46a0fea.pdf ''The Mix Residents''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100701155832/http://www.rockefellerfoundation.org/uploads/files/f514b4c5-6297-4611-bc9a-f946b46a0fea.pdf |date=2010-07-01 }}&lt;/ref&gt;
* 1992-yil: Kaliforniya Hamdoʻstlik klubi tomonidan „ ''Eng yaxshi fantastika“ romani uchun Hamdoʻstlik klubi oltin mukofoti (Nitsshe yigʻlaganda)'' &lt;ref&gt;The Commonwealth Club of California: [http://www.commonwealthclub.org/sites/default/files/u123/Official%20Complete%20California%20Book%20Awards%20Winners.pdf ''The California Book Awards Winners 1931 — 2012'']&lt;/ref&gt;
* 2001-yil: Amerika Psixiatriya Jamgʻarmasi / Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi tomonidan ''din va psixiatriyaga qoʻshgan muhim hissasi uchun Oskar Pfister mukofoti'' &lt;ref&gt;Oskar Pfister Award: [http://www.americanpsychiatricfoundation.org/what-we-do/awards/oskar-pfister-award ''Past Winners''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150215100713/http://www.americanpsychiatricfoundation.org/what-we-do/awards/oskar-pfister-award |date=2015-02-15 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Irvin D. Yalom, MD: [http://www.fundacion-salto.org/documentos/Religion%20and%20Psychiatry.pdf ''Religion and Psychiatry''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140103073135/http://www.fundacion-salto.org/documentos/Religion%20and%20Psychiatry.pdf |date=2014-01-03 }}&lt;/ref&gt;
* 2009-yil: ''Butunjahon psixoterapiya kengashi tomonidan Avstriyaning Vena shahridagi Psixoterapiya boʻyicha Zigmund Freyd xalqaro mukofoti'' &lt;ref&gt;Sigmund Freud Award: [http://www.worldpsyche.org/cms-tag/122/sigmund-freud-award ''Award Winners''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240502183913/https://www.worldpsyche.org/cms-tag/122/sigmund-freud-award |date=2024-05-02 }}&lt;/ref&gt;

== Nashrlari ==

=== Romanlar va hikoyalar ===

* 1974-yil ''Har kun bir oz yaqinlashmoqda''{{ISBN|0-465-02119-0}}
* 1989-yil ''&quot;Muhabbatning jallodi&quot; va boshqa psixoterapiya ertaklari''{{ISBN|0-465-04280-5}}
* 1992-yil ''Nitsshe yigʻlaganda'' &lt;ref&gt;Joseph Coates: [http://articles.chicagotribune.com/1992-07-26/entertainment/9203070197_1_gay-science-irvin-d-yalom-lou-andreas-salome ''Placing Nietzsche At The Dawn of Psychoanalysis''] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140104204514/http://articles.chicagotribune.com/1992-07-26/entertainment/9203070197_1_gay-science-irvin-d-yalom-lou-andreas-salome |date=2014-01-04 }}, [[Chicago Tribune]], 26 July 1992&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-465-09172-5}} (Kindle nashri 2019)
* 1996-yil ''Divanda yotish''{{ISBN|0-465-04295-3}}
* 1999-yil ''&quot;Onam va hayotning maʼnosi&quot;''{{ISBN|0-749-92038-6}}
* 2005-yil''Shopengauer davosi'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/The_Schopenhauer_Cure ''The Schopenhauer Cure'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Judith Viorst]]: [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A25174-2005Jan20.html ''The Schopenhauer Cure''], [[The Washington Post]], 23 February 2005&lt;/ref&gt;{{ISBN|978-0-06-621441-2}}
* 2005-yil ''Men politsiyaga qoʻngʻiroq qilyapman!'' ''Regressiya va tiklanish haqidagi ertak'' &lt;ref&gt;Irvin D. Yalom MD, Robert Berger MD: [https://web.archive.org/web/20081226102733/http://www.psychotherapy.net/article/Im_Calling_the_Police ''I´m calling the police! A Tale of Regression and Recovery''] by Psychotherapy.net&lt;/ref&gt;
* 2012-yil ''Spinoza muammosi'' &lt;ref&gt;[[Ron Charles (critic)|Ron Charles]]: [https://www.washingtonpost.com/entertainment/books/the-spinoza-problem-by-irvin-yalom/2012/02/12/gIQAT9c4RR_story.html ''The Spinoza Problem''], [[The Washington Post]], 22 February 2012&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-465-02963-9}}
* 2015-yil ''kunning mavjudotlari — va boshqa psixoterapiya ertaklari'' ,{{ISBN|978-0-465-02964-8}}

=== Badiiy adabiyot ===

* 1970-yil ''Guruh psixoterapiyasi nazariyasi va amaliyoti''{{ISBN|0-465-09284-5}} (6-nashr 2020-yil)
* 1980-yil ''Ekzistensial psixoterapiya''{{ISBN|0-465-02147-6}} (Kindle nashri 2020)
* 1983-yil ''Statsionar guruh psixoterapiyasi''{{ISBN|0-465-03298-2}}
* 1996-''yil Yalom kitobxoni''{{ISBN|0-465-03610-4}}
* 2001-yil ''Terapiya sovgʻasi: yangi avlod terapevtlari va ularning bemorlariga ochiq xat'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/The_Gift_of_Therapy ''The Gift of Therapy'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;{{ISBN|0-066-21440-8}}
* 2008-yil ''Quyoshga tikilish: Oʻlim dahshatini yengish'' &lt;ref&gt;Excerpt [http://www.psychotherapy.net/article/Staring_at_the_Sun ''Staring At the Sun: Overcoming the Dread of Death'']{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} by Psychotherapie.net&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Nathan A. Heflick: [http://www.psychologytoday.com/blog/the-big-questions/201104/overcoming-the-terror-death ''Overcoming the Terror of Death''], Psychologie Today/The Big Questions, 29 April 2011&lt;/ref&gt;{{ISBN|978-0-7879-9668-0}}
* 2017-yil ''Oʻzimga aylanish: Psixiatrning xotirasi''{{ISBN|0-465-09889-4}}
* 202-yil ''&quot;Oʻlim va hayot masalasi&quot;,'' Merilin Yalom bilan hamkorlikda yozilgan{{ISBN|1503613763}}

== Filmografiya ==

* 2003-yil ''&quot;Oʻlimdan parvoz&quot;'' (rejissyor Patrik Shen, Ron Leifer, Robert Jey Lifton, Merlin Mouri va Sheldon Solomon va Irvin D. Yalom ishtirokida)
* 2007-yil ''Nitsshe yigʻlaganda'' (rejissyor Pinchas Perri, Ben Kross, Armand Assante, Ketrin Vinnik ishtirokida)
* 2014-yil Yalomning ''davosi'' (rejissyor Sabine Gisiger)

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{DEFAULTSORT:Yalom, Irvin}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1931-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Amerikalik olimlar]]
[[Turkum:Amerikalik psixiatrlar]]
[[Turkum:Amerikalik yozuvchilar]]</text>
      <sha1>e6ptasgdgqu3dncs6tq6648n50vupdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sovet va Rossiya yengil avtomobillari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798216</id>
    <revision>
      <id>6273093</id>
      <parentid>6270802</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vol71193</username>
        <id>44886</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1960–1970 yillar */</comment>
      <origin>6273093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9172" sha1="bmi8glqm9f0ce0p1dt49emfrpu5dxza" xml:space="preserve">[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSRI]] mavjud boʻlgan davrda [[Rossiya]]da yaratilgan [[yengil avtomobillar]]ning keng roʻyxati.

== 1920–1930 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#FF8C00;color:white;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;10%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|NAMI-1 (NATI-2)
|[[Fayl:NAMI1.jpg|173x173px]]
|1928
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-A
|[[Fayl:Retrocars parade Nizhny 800 02.jpg|150x150px]]
|1927 — kelib chiqqan [[mamlakat]]da.
1932
|oʻrta
|GAZ-6 / GAZ-4
|GAZ-A Aero
|
|- align=&quot;center&quot;
|L-1
|[[Fayl:20251213 Museum &quot;Automobiles of the World&quot; 19 (16375).jpg|130x130px]]
|1932 — kelib chiqqan mamlakatda.
1933
|oliy
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIS-101
|[[Fayl:Зис-101.jpg|130x130px]]
|1936
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |ZIS-102
|ZIS-Sport
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-1
|[[Fayl:ГАЗ-М-1.JPG|130x130px]]
|1933 — kelib chiqqan mamlakatda.
1936
|oʻrta
|M-415
|GL-1
|
|- align=&quot;center&quot;
|KIM-10-50, 10-52
|[[Fayl:Ким-10-52.JPG|130x130px]]
|1940
|kichik
|KIM-10-51
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZMA-400
|[[Fayl:Moskvich_401_in_Museum_of_technique_2016-08-16.JPG|130x130px]]
|1936 — kelib chiqqan mamlakatda.
1946
|kichik
|ZMA-400-422
|ZMA-401-423
|ZMA-401-424 (ishlab chiqarilmagan)
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-64 (67)
|[[Fayl:GAZ-67 in Moscow 3.jpg|130x130px]]
|1941
|oʻrta
|
|
|
|}

== 1940–1950 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#FFD700;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;15%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;7%&quot; |Rasm
| width=&quot;7%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;7%&quot; |Sport
|- align=&quot;center&quot;
|ZIS-110
|1945
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |[[Fayl:MGON_1_ZiS-110_(cropped).jpg|130x130px]]
|ZIS-110B
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-20
|1946
|oʻrta
|[[Fayl:GAZ_M_20_Pobjeda_típusú_személygépkocsi._Fortepan_5290.jpg|130x130px]]
|M-20B
|SG-1,
„''Pobeda Sport''“
|- align=&quot;center&quot;
|ZIM (GAZ-12)
|1948 — tajribali.
1950
|katta
|[[Fayl:GAZ-12 ZIM (Tashkent) 03.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-69
|1947 — tajribali.
1953
|oʻrta
|[[Fayl:GAZ-69_(UAZ).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|S-1L (3A)
|1952
|ayniqsa kichik, motorli aravachasi
|[[Fayl:С-1А.jpg|frameless|130x130px]]
|
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#87CEEB;color:white;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;8%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-469 (3151)
|[[Fayl:UAZ-469, 12. Internationales Maritimes-Fahrzeugtreffen, Ribnitz-Damgarten ( 1060475).jpg|130x130px]]
|1958 — tajribali (UAZ-460).
1972
|oʻrta
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-965
|[[Fayl:Saporoshez_ZAZ_965_A.JPG|130x130px]]
|1957 — tajribali (MZMA-444).
1960
|ayniqsa kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|MZMA-402 (407)
|[[Fayl:Moskvitch-402_Moscow_museum_of_transport_cropped.jpg|130x130px]]
|1956
|kichik
|MZMA-423
|MZMA-407 (Kupe)
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-21 (GAZ-21)
|[[Fayl:Hammond_Slides_Russia_20.jpg|130x130px]]
|1956
|oʻrta
|GAZ-22
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-13
|[[Fayl:Tschaika_(7911936676).jpg|130x130px]]
|1959
|katta
|GAZ-13S
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-111
|[[Fayl:Зил-111А.jpg|130x130px]]
|1958
| rowspan=&quot;1&quot; |oliy
|ZIL-111V
|
|ZIL-111G
|}

== 1960–1970 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#90EE90;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;13%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;10%&quot; |Sport
| width=&quot;13%&quot; |Tugatish turlari
va yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|MZMA-408 (412)
Ij-408 (412)
|MZMA-426 (427)
Ij-2125 / 2715
|1964
| rowspan=&quot;1&quot; |kichik
|[[Fayl:Moskvich-412 (AZLK) IMG 5461.jpg|130x130px]]
|AZLK-412R
|AZLK-2140 (2138) / 2137
AZLK-2140-117
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2101
|VAZ-2102
|1966 — kelib chiqqan mamlakatda.
1970
|kichik
|[[Fayl:VAZ_2101_BW_2016-09-03_13-51-58.jpg|130x130px]]
|VAZ-2105-LSGA,
VAZ-2105 (VFTS)
|VAZ-2103 (2106)
VAZ-2105 (2107) / 2104
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-966 (968)
|
|1966
|ayniqsa kichik
|[[Fayl:ZAZ-968_front.jpg|130x130px]]
|
|ZAZ-968M
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-24
|GAZ-24-02
|1965 — shakllanish.
1966 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.
1970
|oʻrta
|[[Fayl:Wolga_(7907455638).jpg|130x130px]]
|
|GAZ-3102
GAZ-31029 ([[GAZ-3110|3110 (31105)]]) / 31022
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-14
|GAZ-14-05 / GAZ-RAF-3920
|1967/1971 – shakllanish.
1977
| rowspan=&quot;1&quot; |katta
|[[Fayl:Чайка_Humo_Arena.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-114, 117
|ZIL-114A / 117V
|1967
|oliy
|[[Fayl:20150506 Sochi automobile museum 05.jpg|130x130px]]
|
|ZIL-115 (4104) / 115A (41042) / 115V (41044)
ZIL-41045 (41047, 41041)
|- align=&quot;center&quot;
|S-3D
|
|1964 — shakllanish.
1970
|ayniqsa kichik, motorli aravachasi
|[[Fayl:SMZ Minicar, Odessa, Ukraine - panoramio (64).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|LuAZ-969
|
|1966
|kichik
|[[Fayl:LuAZ-969_in_Moscow_museum_of_transport.jpg|130x130px]]
|
|LuAZ-969М (1302)
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2121
|
|1972 – shakllanish.
1977
|kichik
| [[Fayl:Moscow car show 2025-08-03 VAZ-2121 green 01.jpg|130x130px]]
| rowspan=&quot;1&quot; |
|VAZ-21213
|}

== 1980–1990 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#00FFFF;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;9%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-4102
| rowspan=&quot;1&quot; |
|1988 — tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2141
|[[Fayl:AZLK-2141 green colored (front view).jpg|130x130px]]
|1975 – qisman kelib chiqqan mamlakatda.
1986
|kichik
|AZLK-2142 / 2335
|AZLK-2141KR („''Aleko 141CR''“)
|Moskvich-2141-02
|- align=&quot;center&quot;
|Ij-2126
|[[Fayl:Старая заправка на улице Черняховского - panoramio (8).jpg|130x130px]]
|1984 — shakllanish.
1990
|kichik
|Ij-2717 / 21261
|Ij-2126 ''Ij Ralli''
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-1102
|[[Fayl:ЗАЗ-1102_Таврия_Посёлок_Измайлово_М140ТН750.jpg|130x130px]]
|1978 — shakllanish.
1987
|kichik
|ZAZ-1103 / 1105
|„''ERF Mobile''“,
NAMI-0290
|
|- align=&quot;center&quot;
|LuAZ-1301
| 
|1988 — shakllanish.
2004 — yarim seriyali ishlab chiqarish.

Chiqarish bekor qilindi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2108 / 2109
|[[Fayl:VAZ-2108_Riga_2017_(35129274611).jpg|130x130px]]
|1978 — shakllanish.
1984
|kichik
|VAZ-21099
|VAZ-2908-LSGA,
„''Lada EVA''“ (VFTS)
|VAZ-2115 / 2114 / 2113
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2123
|
|1980 — shakllanish.
Rivojlanish bekor qilindi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-1111
|[[Fayl:SeAZ-11116_(red_colored).jpg|130x130px]]
|1983 — shakllanish.
1988
| rowspan=&quot;1&quot; |ayniqsa kichik
|SeAZ-11116-010-50 / 11116-60
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-3172
|[[Fayl:UAZ-3172-01.jpg|130x130px]]
|1976, 1981 — qisman shakllanish.
1990 — tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|oʻrta
|
|
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#87CEFA;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;15%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;9%&quot; |Sport
| width=&quot;16%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3103, 3105
|
|1987 — tajribali.
1992 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.

Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |oʻrta
|[[Fayl:GAZ-3105 during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|130x130px]]
|GAZ-3105 (Sport)
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2123
|VAZ-2323
|1988 — shakllanish.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-3160, 3162
|UAZ-236021
|1990 — shakllanish.
1993 — tajribali.
1997
|oʻrta
|[[Fayl:Ташкент, УАЗ Симбир на территории Узгидромета.jpg|130x130px]]
|
|UAZ-3163
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2110
|VAZ-2111 / 2112 (21123)
|1987 — shakllanish.
1989 — tajribali.

1995
|kichik
|[[Fayl:LADA-110.jpg|130x130px]]
|VAZ-21106 (WTCC),
''„Lada Priora“'' (WTCC)
|[[LADA Priora|VAZ-2170 / 2171 / 2172 (21728 (2173))]]
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-1106
|
|1988 — maket.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
| 
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2120
|VAZ-2920
|1989 — birinchi maket (VAZ-2114).
1992 — shakllanish.

1998 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.

Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |kichik
|[[Fayl:VAZ-2120 blue colored (front view).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2139
|
|1990 — shakllanish.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|[[Fayl:20190415 Collections of Moscow Retro Cars museum 52.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2143
|
|1991 — tajribali.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|[[Fayl:АЗЛК-2143 Яуза.jpg|130x130px]]
|
|
|}

== Yana qarang ==

* [[Sovet va Rossiya mikroavtobuslari|Sovet va Rossiya mikroavtobuslari (20 asr)]]
* [[Rossiya yengil avtomobillari (21 asr)]]
{{manbalar}}

[[Turkum:Avtomobillar]]
[[Turkum:Avtomobilsozlik]]
[[Turkum:Rossiya avtomobillari]]</text>
      <sha1>bmi8glqm9f0ce0p1dt49emfrpu5dxza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273098</id>
      <parentid>6273093</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vol71193</username>
        <id>44886</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* 1980–1990 yillar */</comment>
      <origin>6273098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9171" sha1="f4kmmwbx46fwry30wphs0wsgz35tcdn" xml:space="preserve">[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSRI]] mavjud boʻlgan davrda [[Rossiya]]da yaratilgan [[yengil avtomobillar]]ning keng roʻyxati.

== 1920–1930 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#FF8C00;color:white;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;10%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|NAMI-1 (NATI-2)
|[[Fayl:NAMI1.jpg|173x173px]]
|1928
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-A
|[[Fayl:Retrocars parade Nizhny 800 02.jpg|150x150px]]
|1927 — kelib chiqqan [[mamlakat]]da.
1932
|oʻrta
|GAZ-6 / GAZ-4
|GAZ-A Aero
|
|- align=&quot;center&quot;
|L-1
|[[Fayl:20251213 Museum &quot;Automobiles of the World&quot; 19 (16375).jpg|130x130px]]
|1932 — kelib chiqqan mamlakatda.
1933
|oliy
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIS-101
|[[Fayl:Зис-101.jpg|130x130px]]
|1936
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |ZIS-102
|ZIS-Sport
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-1
|[[Fayl:ГАЗ-М-1.JPG|130x130px]]
|1933 — kelib chiqqan mamlakatda.
1936
|oʻrta
|M-415
|GL-1
|
|- align=&quot;center&quot;
|KIM-10-50, 10-52
|[[Fayl:Ким-10-52.JPG|130x130px]]
|1940
|kichik
|KIM-10-51
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZMA-400
|[[Fayl:Moskvich_401_in_Museum_of_technique_2016-08-16.JPG|130x130px]]
|1936 — kelib chiqqan mamlakatda.
1946
|kichik
|ZMA-400-422
|ZMA-401-423
|ZMA-401-424 (ishlab chiqarilmagan)
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-64 (67)
|[[Fayl:GAZ-67 in Moscow 3.jpg|130x130px]]
|1941
|oʻrta
|
|
|
|}

== 1940–1950 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#FFD700;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;15%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;7%&quot; |Rasm
| width=&quot;7%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;7%&quot; |Sport
|- align=&quot;center&quot;
|ZIS-110
|1945
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |[[Fayl:MGON_1_ZiS-110_(cropped).jpg|130x130px]]
|ZIS-110B
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-20
|1946
|oʻrta
|[[Fayl:GAZ_M_20_Pobjeda_típusú_személygépkocsi._Fortepan_5290.jpg|130x130px]]
|M-20B
|SG-1,
„''Pobeda Sport''“
|- align=&quot;center&quot;
|ZIM (GAZ-12)
|1948 — tajribali.
1950
|katta
|[[Fayl:GAZ-12 ZIM (Tashkent) 03.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-69
|1947 — tajribali.
1953
|oʻrta
|[[Fayl:GAZ-69_(UAZ).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|S-1L (3A)
|1952
|ayniqsa kichik, motorli aravachasi
|[[Fayl:С-1А.jpg|frameless|130x130px]]
|
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#87CEEB;color:white;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;8%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-469 (3151)
|[[Fayl:UAZ-469, 12. Internationales Maritimes-Fahrzeugtreffen, Ribnitz-Damgarten ( 1060475).jpg|130x130px]]
|1958 — tajribali (UAZ-460).
1972
|oʻrta
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-965
|[[Fayl:Saporoshez_ZAZ_965_A.JPG|130x130px]]
|1957 — tajribali (MZMA-444).
1960
|ayniqsa kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|MZMA-402 (407)
|[[Fayl:Moskvitch-402_Moscow_museum_of_transport_cropped.jpg|130x130px]]
|1956
|kichik
|MZMA-423
|MZMA-407 (Kupe)
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-21 (GAZ-21)
|[[Fayl:Hammond_Slides_Russia_20.jpg|130x130px]]
|1956
|oʻrta
|GAZ-22
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-13
|[[Fayl:Tschaika_(7911936676).jpg|130x130px]]
|1959
|katta
|GAZ-13S
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-111
|[[Fayl:Зил-111А.jpg|130x130px]]
|1958
| rowspan=&quot;1&quot; |oliy
|ZIL-111V
|
|ZIL-111G
|}

== 1960–1970 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#90EE90;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;13%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;10%&quot; |Sport
| width=&quot;13%&quot; |Tugatish turlari
va yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|MZMA-408 (412)
Ij-408 (412)
|MZMA-426 (427)
Ij-2125 / 2715
|1964
| rowspan=&quot;1&quot; |kichik
|[[Fayl:Moskvich-412 (AZLK) IMG 5461.jpg|130x130px]]
|AZLK-412R
|AZLK-2140 (2138) / 2137
AZLK-2140-117
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2101
|VAZ-2102
|1966 — kelib chiqqan mamlakatda.
1970
|kichik
|[[Fayl:VAZ_2101_BW_2016-09-03_13-51-58.jpg|130x130px]]
|VAZ-2105-LSGA,
VAZ-2105 (VFTS)
|VAZ-2103 (2106)
VAZ-2105 (2107) / 2104
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-966 (968)
|
|1966
|ayniqsa kichik
|[[Fayl:ZAZ-968_front.jpg|130x130px]]
|
|ZAZ-968M
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-24
|GAZ-24-02
|1965 — shakllanish.
1966 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.
1970
|oʻrta
|[[Fayl:Wolga_(7907455638).jpg|130x130px]]
|
|GAZ-3102
GAZ-31029 ([[GAZ-3110|3110 (31105)]]) / 31022
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-14
|GAZ-14-05 / GAZ-RAF-3920
|1967/1971 – shakllanish.
1977
| rowspan=&quot;1&quot; |katta
|[[Fayl:Чайка_Humo_Arena.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-114, 117
|ZIL-114A / 117V
|1967
|oliy
|[[Fayl:20150506 Sochi automobile museum 05.jpg|130x130px]]
|
|ZIL-115 (4104) / 115A (41042) / 115V (41044)
ZIL-41045 (41047, 41041)
|- align=&quot;center&quot;
|S-3D
|
|1964 — shakllanish.
1970
|ayniqsa kichik, motorli aravachasi
|[[Fayl:SMZ Minicar, Odessa, Ukraine - panoramio (64).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|LuAZ-969
|
|1966
|kichik
|[[Fayl:LuAZ-969_in_Moscow_museum_of_transport.jpg|130x130px]]
|
|LuAZ-969М (1302)
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2121
|
|1972 – shakllanish.
1977
|kichik
| [[Fayl:Moscow car show 2025-08-03 VAZ-2121 green 01.jpg|130x130px]]
| rowspan=&quot;1&quot; |
|VAZ-21213
|}

== 1980–1990 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#00FFFF;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;9%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2141
|[[Fayl:AZLK-2141 green colored (front view).jpg|130x130px]]
|1975 – qisman kelib chiqqan mamlakatda.
1986
|kichik
|AZLK-2142 / 2335
|AZLK-2141KR („''Aleko 141CR''“)
|Moskvich-2141-02
|- align=&quot;center&quot;
|Ij-2126
|[[Fayl:Старая заправка на улице Черняховского - panoramio (8).jpg|130x130px]]
|1984 — shakllanish.
1990
|kichik
|Ij-2717 / 21261
|Ij-2126 ''Ij Ralli''
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-1102
|[[Fayl:ЗАЗ-1102_Таврия_Посёлок_Измайлово_М140ТН750.jpg|130x130px]]
|1978 — shakllanish.
1987
|kichik
|ZAZ-1103 / 1105
|„''ERF Mobile''“,
NAMI-0290
|
|- align=&quot;center&quot;
|LuAZ-1301
|
|1988 — shakllanish.
2004 — yarim seriyali ishlab chiqarish.

Chiqarish bekor qilindi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2108 / 2109
|[[Fayl:VAZ-2108_Riga_2017_(35129274611).jpg|130x130px]]
|1978 — shakllanish.
1984
|kichik
|VAZ-21099
|VAZ-2908-LSGA,
„''Lada EVA''“ (VFTS)
|VAZ-2115 / 2114 / 2113
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2123
|
|1980 — shakllanish.
Rivojlanish bekor qilindi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-1111
|[[Fayl:SeAZ-11116_(red_colored).jpg|130x130px]]
|1983 — shakllanish.
1988
| rowspan=&quot;1&quot; |ayniqsa kichik
|SeAZ-11116-010-50 / 11116-60
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-3172
|[[Fayl:UAZ-3172-01.jpg|130x130px]]
|1976, 1981 — qisman shakllanish.
1990 — tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|oʻrta
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-4102
| rowspan=&quot;1&quot; |
|1988 — tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#87CEFA;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;15%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;9%&quot; |Sport
| width=&quot;16%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3103, 3105
|
|1987 — tajribali.
1992 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.

Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |oʻrta
|[[Fayl:GAZ-3105 during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|130x130px]]
|GAZ-3105 (Sport)
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2123
|VAZ-2323
|1988 — shakllanish.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-3160, 3162
|UAZ-236021
|1990 — shakllanish.
1993 — tajribali.
1997
|oʻrta
|[[Fayl:Ташкент, УАЗ Симбир на территории Узгидромета.jpg|130x130px]]
|
|UAZ-3163
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2110
|VAZ-2111 / 2112 (21123)
|1987 — shakllanish.
1989 — tajribali.

1995
|kichik
|[[Fayl:LADA-110.jpg|130x130px]]
|VAZ-21106 (WTCC),
''„Lada Priora“'' (WTCC)
|[[LADA Priora|VAZ-2170 / 2171 / 2172 (21728 (2173))]]
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-1106
|
|1988 — maket.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
| 
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2120
|VAZ-2920
|1989 — birinchi maket (VAZ-2114).
1992 — shakllanish.

1998 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.

Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |kichik
|[[Fayl:VAZ-2120 blue colored (front view).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2139
|
|1990 — shakllanish.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|[[Fayl:20190415 Collections of Moscow Retro Cars museum 52.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2143
|
|1991 — tajribali.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|[[Fayl:АЗЛК-2143 Яуза.jpg|130x130px]]
|
|
|}

== Yana qarang ==

* [[Sovet va Rossiya mikroavtobuslari|Sovet va Rossiya mikroavtobuslari (20 asr)]]
* [[Rossiya yengil avtomobillari (21 asr)]]
{{manbalar}}

[[Turkum:Avtomobillar]]
[[Turkum:Avtomobilsozlik]]
[[Turkum:Rossiya avtomobillari]]</text>
      <sha1>f4kmmwbx46fwry30wphs0wsgz35tcdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273099</id>
      <parentid>6273098</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:03:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vol71193</username>
        <id>44886</id>
      </contributor>
      <origin>6273099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9197" sha1="rflpixc2kfx79dxkc1khalr2wyenf0p" xml:space="preserve">[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSRI]] mavjud boʻlgan davrda [[Rossiya]]da yaratilgan [[yengil avtomobillar]]ning keng roʻyxati.

== 1920–1930 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#FF8C00;color:white;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;10%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|NAMI-1 (NATI-2)
|[[Fayl:NAMI1.jpg|173x173px]]
|1928
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-A
|[[Fayl:Retrocars parade Nizhny 800 02.jpg|150x150px]]
|1927 — kelib chiqqan [[mamlakat]]da.
1932
|oʻrta
|GAZ-6 / GAZ-4
|GAZ-A Aero
|
|- align=&quot;center&quot;
|L-1
|[[Fayl:20251213 Museum &quot;Automobiles of the World&quot; 19 (16375).jpg|130x130px]]
|1932 — kelib chiqqan mamlakatda.
1933
|oliy
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIS-101
|[[Fayl:Зис-101.jpg|130x130px]]
|1936
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |ZIS-102
|ZIS-Sport
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-1
|[[Fayl:ГАЗ-М-1.JPG|130x130px]]
|1933 — kelib chiqqan mamlakatda.
1936
|oʻrta
|M-415
|GL-1
|
|- align=&quot;center&quot;
|KIM-10-50, 10-52
|[[Fayl:Ким-10-52.JPG|130x130px]]
|1940
|kichik
|KIM-10-51
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZMA-400
|[[Fayl:Moskvich_401_in_Museum_of_technique_2016-08-16.JPG|130x130px]]
|1936 — kelib chiqqan mamlakatda.
1946
|kichik
|ZMA-400-422
|ZMA-401-423
|ZMA-401-424 (ishlab chiqarilmagan)
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-64 (67)
|[[Fayl:GAZ-67 in Moscow 3.jpg|130x130px]]
|1941
|oʻrta
|
|
|
|}

== 1940–1950 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#FFD700;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;15%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;7%&quot; |Rasm
| width=&quot;7%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;7%&quot; |Sport
|- align=&quot;center&quot;
|ZIS-110
|1945
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |[[Fayl:MGON_1_ZiS-110_(cropped).jpg|130x130px]]
|ZIS-110B
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-20
|1946
|oʻrta
|[[Fayl:GAZ_M_20_Pobjeda_típusú_személygépkocsi._Fortepan_5290.jpg|130x130px]]
|M-20B
|SG-1,
„''Pobeda Sport''“
|- align=&quot;center&quot;
|ZIM (GAZ-12)
|1948 — tajribali.
1950
|katta
|[[Fayl:GAZ-12 ZIM (Tashkent) 03.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-69
|1947 — tajribali.
1953
|oʻrta
|[[Fayl:GAZ-69_(UAZ).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|S-1L (3A)
|1952
|ayniqsa kichik, motorli aravachasi
|[[Fayl:С-1А.jpg|frameless|130x130px]]
|
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#87CEEB;color:white;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;8%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-469 (3151)
|[[Fayl:UAZ-469, 12. Internationales Maritimes-Fahrzeugtreffen, Ribnitz-Damgarten ( 1060475).jpg|130x130px]]
|1958 — tajribali (UAZ-460).
1972
|oʻrta
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-965
|[[Fayl:Saporoshez_ZAZ_965_A.JPG|130x130px]]
|1957 — tajribali (MZMA-444).
1960
|ayniqsa kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|MZMA-402 (407)
|[[Fayl:Moskvitch-402_Moscow_museum_of_transport_cropped.jpg|130x130px]]
|1956
|kichik
|MZMA-423
|MZMA-407 (Kupe)
|
|- align=&quot;center&quot;
|M-21 (GAZ-21)
|[[Fayl:Hammond_Slides_Russia_20.jpg|130x130px]]
|1956
|oʻrta
|GAZ-22
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-13
|[[Fayl:Tschaika_(7911936676).jpg|130x130px]]
|1959
|katta
|GAZ-13S
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-111
|[[Fayl:Зил-111А.jpg|130x130px]]
|1958
| rowspan=&quot;1&quot; |oliy
|ZIL-111V
|
|ZIL-111G
|}

== 1960–1970 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#90EE90;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;13%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;10%&quot; |Sport
| width=&quot;13%&quot; |Tugatish turlari
va yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|MZMA-408 (412)
Ij-408 (412)
|MZMA-426 (427)
Ij-2125 / 2715
|1964
| rowspan=&quot;1&quot; |kichik
|[[Fayl:Moskvich-412 (AZLK) IMG 5461.jpg|130x130px]]
|AZLK-412R
|AZLK-2140 (2138) / 2137
AZLK-2140-117
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2101
|VAZ-2102
|1966 — kelib chiqqan mamlakatda.
1970
|kichik
|[[Fayl:VAZ_2101_BW_2016-09-03_13-51-58.jpg|130x130px]]
|VAZ-2105-LSGA,
VAZ-2105 (VFTS)
|VAZ-2103 (2106)
VAZ-2105 (2107) / 2104
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-966 (968)
|
|1966
|ayniqsa kichik
|[[Fayl:ZAZ-968_front.jpg|130x130px]]
|
|ZAZ-968M
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-24
|GAZ-24-02
|1965 — shakllanish.
1966 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.
1970
|oʻrta
|[[Fayl:Wolga_(7907455638).jpg|130x130px]]
|
|GAZ-3102
GAZ-31029 ([[GAZ-3110|3110 (31105)]]) / 31022
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-14
|GAZ-14-05 / GAZ-RAF-3920
|1967/1971 – shakllanish.
1977
| rowspan=&quot;1&quot; |katta
|[[Fayl:Чайка_Humo_Arena.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-114, 117
|ZIL-114A / 117V
|1967
|oliy
|[[Fayl:20150506 Sochi automobile museum 05.jpg|130x130px]]
|
|ZIL-115 (4104) / 115A (41042) / 115V (41044)
ZIL-41045 (41047, 41041)
|- align=&quot;center&quot;
|S-3D
|
|1964 — shakllanish.
1970
|ayniqsa kichik, motorli aravachasi
|[[Fayl:SMZ Minicar, Odessa, Ukraine - panoramio (64).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|LuAZ-969
|
|1966
|kichik
|[[Fayl:LuAZ-969_in_Moscow_museum_of_transport.jpg|130x130px]]
|
|LuAZ-969М (1302)
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2121
|
|1972 – shakllanish.
1977
|kichik
| [[Fayl:Moscow car show 2025-08-03 VAZ-2121 green 01.jpg|130x130px]]
| rowspan=&quot;1&quot; |
|VAZ-21213
|}

== 1970–1980 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#00FFFF;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;9%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Sport
| width=&quot;18%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2141
|[[Fayl:AZLK-2141 green colored (front view).jpg|130x130px]]
|1975 – qisman kelib chiqqan mamlakatda.
1986
|kichik
|AZLK-2142 / 2335
|AZLK-2141KR („''Aleko 141CR''“)
|Moskvich-2141-02
|- align=&quot;center&quot;
|Ij-2126
|[[Fayl:Старая заправка на улице Черняховского - panoramio (8).jpg|130x130px]]
|1984 — shakllanish.
1990
|kichik
|Ij-2717 / 21261
|Ij-2126 ''Ij Ralli''
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-1102
|[[Fayl:ЗАЗ-1102_Таврия_Посёлок_Измайлово_М140ТН750.jpg|130x130px]]
|1978 — shakllanish.
1987
|kichik
|ZAZ-1103 / 1105
|„''ERF Mobile''“,
NAMI-0290
|
|- align=&quot;center&quot;
|LuAZ-1301
|
|1988 — shakllanish.
2004 — yarim seriyali ishlab chiqarish.

Chiqarish bekor qilindi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2108 / 2109
|[[Fayl:VAZ-2108_Riga_2017_(35129274611).jpg|130x130px]]
|1978 — shakllanish.
1984
|kichik
|VAZ-21099
|VAZ-2908-LSGA,
„''Lada EVA''“ (VFTS)
|VAZ-2115 / 2114 / 2113
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2123
|
|1980 — shakllanish.
Rivojlanish bekor qilindi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-1111
|[[Fayl:SeAZ-11116_(red_colored).jpg|130x130px]]
|1983 — shakllanish.
1988
| rowspan=&quot;1&quot; |ayniqsa kichik
|SeAZ-11116-010-50 / 11116-60
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-3172
|[[Fayl:UAZ-3172-01.jpg|130x130px]]
|1976, 1981 — qisman shakllanish.
1990 — tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|oʻrta
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|ZIL-4102
| rowspan=&quot;1&quot; |
|1988 — tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|oliy
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|
|}

== 1980–1990 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#87CEFA;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;15%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;9%&quot; |Sport
| width=&quot;16%&quot; |Yangilangan
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3103, 3105
|
|1987 — tajribali.
1992 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.

Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |oʻrta
|[[Fayl:GAZ-3105 during &quot;ProDvizhanie 2025&quot;.jpg|130x130px]]
|GAZ-3105 (Sport)
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2123
|VAZ-2323
|1988 — shakllanish.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-3160, 3162
|UAZ-236021
|1990 — shakllanish.
1993 — tajribali.
1997
|oʻrta
|[[Fayl:Ташкент, УАЗ Симбир на территории Узгидромета.jpg|130x130px]]
|
|UAZ-3163
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2110
|VAZ-2111 / 2112 (21123)
|1987 — shakllanish.
1989 — tajribali.

1995
|kichik
|[[Fayl:LADA-110.jpg|130x130px]]
|VAZ-21106 (WTCC),
''„Lada Priora“'' (WTCC)
|[[LADA Priora|VAZ-2170 / 2171 / 2172 (21728 (2173))]]
|- align=&quot;center&quot;
|ZAZ-1106
|
|1988 — maket.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
| 
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2120
|VAZ-2920
|1989 — birinchi maket (VAZ-2114).
1992 — shakllanish.

1998 — tajribali ishlab chiqarishni boshlash.

Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |kichik
|[[Fayl:VAZ-2120 blue colored (front view).jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2139
|
|1990 — shakllanish.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|[[Fayl:20190415 Collections of Moscow Retro Cars museum 52.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|AZLK-2143
|
|1991 — tajribali.
Chiqarish amalga oshmadi.
|kichik
|[[Fayl:АЗЛК-2143 Яуза.jpg|130x130px]]
|
|
|}

== Yana qarang ==

* [[Sovet va Rossiya mikroavtobuslari|Sovet va Rossiya mikroavtobuslari (20 asr)]]
* [[Rossiya yengil avtomobillari (21 asr)]]
{{manbalar}}

[[Turkum:Avtomobillar]]
[[Turkum:Avtomobilsozlik]]
[[Turkum:Rossiya avtomobillari]]</text>
      <sha1>rflpixc2kfx79dxkc1khalr2wyenf0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kanada — Ukraina munosabatlari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803644</id>
    <revision>
      <id>6273157</id>
      <parentid>6206575</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T16:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39772" sha1="7ccwjhm3hhd74fhed9o70c58h2ziefd" xml:space="preserve">{{Xalqaro munosabatlar
|Nomi = Kanada — Ukraina munosabatlari
|Tasvir = Canada_Ukraine_Locator.png
|Mamlakat1 = Kanada
|Mamlakat2 = Ukraina
|Rang1 = green
|Rang2 = orange
}}
'''Kanada-Ukraina munosabatlari'''&lt;ref name=&quot;cemb&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.canadainternational.gc.ca/ukraine/splash.aspx|sarlavha=Insert the English title - Insérer le titre en anglais|ism=Government of|muallif=Canadau}}&lt;/ref&gt; [[Kanada]] va [[Ukraina]] oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqalardir.
[[Fayl:Embassy_of_Canada_and_Australia_in_Kiev,_Ukraine.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Embassy_of_Canada_and_Australia_in_Kiev%2C_Ukraine.jpg/220px-Embassy_of_Canada_and_Australia_in_Kiev%2C_Ukraine.jpg|thumb| Kiyevdagi Kanada elchixonasi]]
[[Fayl:Ukrainian_Embassy_in_Canada.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Ukrainian_Embassy_in_Canada.JPG/220px-Ukrainian_Embassy_in_Canada.JPG|right|thumb| Ottavadagi Ukraina elchixonasi]]
Kanada va Ukraina oʻrtasida 1991-yil 2-dekabrda diplomatik munosabatlar oʻrnatilgan&lt;ref&gt;For a detailed discussion of Canadaʼs early diplomatic engagement with Canada, see Bohdan Kordan, &quot;Canadian Ukrainian Relations: Articulating the Canadian Interest, &quot; in L. Hajda, ed. (1996), ''Ukraine in the World: Studies in the International Relations and Security Structure of a Newly Independent State''. Cambridge: Harvard University Press.&lt;/ref&gt;. Kanada Ukrainaning [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSRdan]] mustaqilligini tan olgan birinchi gʻarbiy davlat, dunyoda esa Polshadan keyingi ikkinchi davlat boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Goncharova|ism=Olena|sana=24-avgust 2021-yil|sarlavha=How Canada became first in West to recognize Ukraine's independence|url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/how-canada-became-first-in-west-to-recognize-ukraines-independence.html|kirish sanasi=25-fevral 2022-yil|ish=Kyiv Post}}&lt;/ref&gt;. Kanada 1992-yil aprel oyida [[Kiyev|Kiyevda]] oʻz [[Diplomatik vakillik|elchixonasini]] ochdi va oʻsha yilning oktyabr oyida Ukrainaning Ottavadagi elchixonasi ochildi. Ukraina 1993-yilda [[Toronto|Torontoda]] bosh konsullik ochgan va 2008-yilda [[Edmonton|Edmontonda]] boshqa konsullik ochish rejasini eʼlon qilgan. Kanadaning [[Lvov|Lvovda]] [[Konsullik|konsulligi]] ham bor. 

Ikki davlat hukumatlari oʻrtasida tuzilgan asosiy ikki tomonlama shartnoma 1994-yilda imzolangan va 2001-yilda yangilangan „Maxsus sheriklik“ qoʻshma deklaratsiyasidir&lt;ref name=&quot;ukremb&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.mfa.gov.ua/canada/en/publication/content/7979.htm|sarlavha=Embassy of Ukraine in Canada - Political Affairs}}&lt;/ref&gt;.

Kanadalik harbiy texnikani Ukrainaga sotishga 2017-yil dekabr oyida [[Justin Trudeau|Jastin Tryudo]] hukumati ruxsat bergan, chunki Kanadaning global ishlar vaziri Kristia Friland nomaʼlum muddatga qoʻyilgan cheklovlarni bekor qilgan&lt;ref name=&quot;npzz&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2-iyul 2019-yil |title=Ukraine reform hindered by corruption, U.S. says, as new leader makes North American debut in Toronto |publisher=National Post, a division of Postmedia Network Inc |agency=The Canadian Press |url=https://nationalpost.com/news/world/ukraines-comedian-turned-president-makes-north-american-debut-in-toronto}}&lt;/ref&gt;.

== Erkin savdo shartnomasi ==
2009-yil 22-sentabrda Kanada va Ukraina oʻrtasida erkin savdo shartnomasi boʻyicha muzokaralar boshlandi&lt;ref&gt;[http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=/index&amp;nid=484269 Minister Day Announces Free Trade Talks with Ukraine] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120216064657/http://news.gc.ca/web/article-eng.do?m=%2Findex&amp;nid=484269|date=16-fevral 2012-yil}}, [[Government of Canada]] (September 22, 2009)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.com.ua/eng/main/20806/ Tymoshenko hopes for more effective cooperation with Canada after creation of free trade area] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120314005434/http://www.interfax.com.ua/eng/main/20806/|date=14-mart 2012-yil}}, [[Interfax-Ukraine]] (September 23, 2009)&lt;/ref&gt;.

2015-yil iyul oyida Ukraina Bosh vaziri [[Arseniy Yatsenyuk]] Kanada Bosh vaziri [[Stephen Harper|Stiven Xarper]] bilan Kanada-Ukraina erkin savdo shartnomasi muvaffaqiyatli tuzilganligini eʼlon qildi&lt;ref name=&quot;tmcbc&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Milewski |first=Terry |date=13-iyul 2015-yil |title=Canada-Ukraine trade deal announced by Arseniy Yatsenyuk, Stephen Harper |publisher=CBC |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-ukraine-trade-deal-announced-by-arseniy-yatsenyuk-stephen-harper-1.3149875}}&lt;/ref&gt;.

Kanada-Ukraina Erkin savdo shartnomasi 2016-yil iyul oyida imzolangan va 2017-yil 1-avgustda kuchga kirgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Text of the Canada–Ukraine Free trade agreement – Table of contents|url=https://www.international.gc.ca/trade-commerce/trade-agreements-accords-commerciaux/agr-acc/ukraine/text-texte/toc-tdm.aspx?lang=eng|nashriyot=Global Affairs Canada|sana=15-sentabr 2016-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gacc&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=19-oktabr 2018-yil |title=Minister Carr hosts Canada-Ukraine Free Trade Agreement Joint Commission meeting |publisher=Global Affairs Canada |url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2018/10/minister-carr-hosts-canada-ukraine-free-trade-agreement-joint-commission-meeting.html |access-date=2022-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926180720/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2018/10/minister-carr-hosts-canada-ukraine-free-trade-agreement-joint-commission-meeting.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Yuqori darajadagi tashriflar ==
1992-yilda Kanada general-gubernatori Ramon Xnatishin oʻzining ajdodlari vatani boʻlgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gg.ca/gg/fgg/bios/01/hnatyshyn_e.asp#|sarlavha=The Right Honourable Ramon John Hnatyshyn|qaralgan sana=22-iyul 2009-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090211093729/http://gg.ca/gg/fgg/bios/01/hnatyshyn_e.asp#|arxivsana=2009-02-11}}&lt;/ref&gt; Ukrainaga vitse- regent sifatida tashrif buyurdi. Buning ortidan 2005-yilda general-gubernator Adrienne Klarkson va yana 2009-yilda general-gubernator Mishel Janning rasmiy davlat tashrifi amalga oshirildi. 1994-yilda Ukraina Prezidenti [[Leonid Kuchma]] Ukraina-Kanada munosabatlarining ahamiyatini eʼtirof etgan holda, Kanadaga borgan, bu prezidentning chet elga birinchi davlat tashrifi boʻlgan. Kanada Bosh vaziri [[Jean Chrétien|Jan Kretyen]] 1999-yilda Ukrainaga tashrif buyurdi. 2008-yilda Ukraina prezidenti [[Viktor Yushchenko]] davlat tashrifi doirasida Ottava va boshqa markazlarga bordi. Ottavada boʻlganida, Kanada parlamenti Jamoatlar palatasi va Senatining qoʻshma yigʻilishida nutq soʻzladi, bu chet ellik shaxslar uchun kamdan-kam imtiyozdir.

[[Qrim anneksiyasi|Qrimning Rossiya Federatsiyasi tomonidan anneksiya qilinishi]] 2014-yil mart oyida sodir boʻlgan. 2014-yil sentabr oyida ukrainaliklar Ottavaga tashrif buyurib, [[Rossiya]] bilan chegarada sharqiy ayirmachilarni boʻysundirish uchun tankga qarshi raketalar, kuzatuv moslamalari va zirhli transport vositalari kabi qurollarni soʻrashdi. Mudofaa vaziri Jeyson Kenni bunga rozilik bermagan. 2015-yil iyul oyida [[Stephen Harper|Stiven Xarper]] hali ham hokimiyat tepasida boʻlganida maʼlum boʻldiki, 5400 dan ortiq tankga qarshi Eryx raketalari, 10 ta Husky va Buffalo avtomobillari, toʻrtta ixtisoslashtirilgan minalarni aniqlash tizimi va 194 ta LAV-2 yengil zirhli transport vositalari Kanada harbiylari tomonidan ortiqcha deb eʼlon qilindi&lt;ref name=&quot;ocmg&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=5-iyul 2015-yil |title=Millions in military gear goes to scrap heap instead of Ukraine |work=Ottawa Citizen |url=https://ottawacitizen.com/news/politics/millions-in-military-gear-goes-to-scrap-heap-instead-of-ukraine}}&lt;/ref&gt;.

2016-yil iyul oyida Kanada bosh vaziri [[Justin Trudeau|Jastin Tryudo]] sharqda [[Rossiya]] bilan chegaradagi ayirmachilarni boʻysundirish maqsadida Ukraina gʻarbida boʻlgan kanadalik harbiy murabbiy huzuriga tashrif buyurdi. Bir necha kundan keyin [[Kiyev|Kiyevda]] [[Petro Poroshenko]] Kanadaga qoʻshgan hissasi uchun minnatdorchilik bildirdi. Rahbarlar shu sanada erkin savdo shartnomasini imzoladilar&lt;ref name=&quot;cbcjt&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=12-iyul 2016-yil |title=Justin Trudeau visits Canadian military trainers in western Ukraine |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-yavoriv-ukraine-training-base-visit-1.3674896}}&lt;/ref&gt;.

[[Arseniy Yatsenyuk]], oʻsha paytda Ukrainaning sobiq bosh vaziri, 2017-yil may oyida Ottavadan qurol-yarogʻ olish samarasiz boʻlgani uchun u Kristia Friland va Ralf Gudale bilan uchrashdi&lt;ref name=&quot;aygm&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=18-may 2017-yil |title=Ukraine seeks weapons from Ottawa to help fend off Russia-backed rebels |publisher=The Globe and Mail Inc |url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/ukraine-seeks-weapons-from-ottawa-to-help-fend-off-russia-backed-rebels/article35055542/}}&lt;/ref&gt;.

2019-yil iyul oyida Kanada hukumati Torontoda uch kunlik Ukraina islohoti boʻyicha uchinchi konferetsiyani&lt;ref name=&quot;ukdm&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=22-may 2019-yil |title=Defence Minister Sajjan Concludes Trip to Ukraine |publisher=Government of Canada |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/news/2019/05/defence-minister-sajjan-concludes-trip-to-ukraine.html |access-date=2022-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926180718/https://www.canada.ca/en/department-national-defence/news/2019/05/defence-minister-sajjan-concludes-trip-to-ukraine.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; oʻtkazdi, unda 36 mamlakatdan 800 dan ortiq kishi va [[Xalqaro valyuta jamgʻarmasi|XVJ]] kabi xalqaro moliya tashkilotlari ishtirok etdi&lt;ref name=&quot;ukrgac&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2-iyul 2019-yil |title=Ukraine Reform Conference July 2-4, 2019 - Toronto, Canada |publisher=Global Affairs Canada |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/campaign-campagne/ukraine_reform-reformes/index.aspx?lang=eng |url-status=dead |access-date=16-oktabr 2019-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20191130183855/https://www.international.gc.ca/gac-amc/campaign-campagne/ukraine_reform-reformes/index.aspx?lang=eng |archive-date=30-noyabr 2019-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;npzz&quot;/&gt;. Mavzu Ukrainaning Yevro-Atlantika integratsiyasi edi&lt;ref name=&quot;ukrgac&quot; /&gt;. Inauguratsiya qilingan prezident [[Volodimir Zelenskiy|Vladimir Zelenskiy]] Kanadaning Ukrainaga harbiy texnika yetkazib berish boʻyicha yangi kelishuvini eʼlon qildi. Qurol sharqda Rossiya bilan chegarada ayirmachilarni boʻysundirish harakatlarining bir qismi sifatida qoʻllanilishini xabar berdi. Biroq Jastin Tryudo shartnomani imzolashdan bosh tortdi&lt;ref name=&quot;unian&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2-iyul 2019-yil |title=Zelenskiy: Ukraine, Canada to sign agreement on supply of military hardware |agency=Ukrainian Independent Information Agency |url=https://www.unian.info/politics/10604415-zelensky-ukraine-canada-to-sign-agreement-on-supply-of-military-hardware.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbctz&quot; /&gt;. Tryudo va Zelenskiy „talabalar almashinuvi va yoshlarning ishlash ruxsatnomalarini yaxshilashdan oʻzaro manfaatdor ekanliklarini eʼlon qilishdi“, ammo „gender tengligini targʻib qilish“ uchun mablagʻ yigʻilgan boʻlsa-da, hech narsa qilinmadi&lt;ref name=&quot;cbctz&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2-iyul 2019-yil |title=Trudeau and Ukraine's new president agree to talk about expanding free trade |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/politics/ukraine-shevchenko-trudeau-visit-1.5196736}}&lt;/ref&gt;.

2022-yil yanvar oyida tashqi ishlar vaziri Melani Joli Ukraina va Rossiya oʻrtasidagi kuchli keskinlik fonida Bosh vazir va Prezident Vladimir Zelenskiy bilan uchrashish uchun Ukrainaga bordi. U, shuningdek, UNIFIER operatsiyasi doirasida Ukraina armiyasini tayyorlayotgan kanadalik instruktorlar oldiga ham tashrif buyurdi. 

== Siyosat ==
Kanadaning asosiy siyosiy partiyalari Ukrainada demokratik islohotlar tashabbuslarini ilgari surish, Ukrainani [[Rossiya|Rossiyadan]] uzoqlashgan holda [[Yevropa Ittifoqi]], [[NATO]]&lt;ref name=&quot;cemb&quot;/&gt; kabi Gʻarb institutlariga kirishga va ehtimol ularga qoʻshilishga undashini koʻrishni juda xohlaydi.Toʻgʻridan-toʻgʻri ishtirok etish xalqaro protokolni buzadi (Ukrainaning ichki ishlariga aralashish sifatida koʻriladi) va ehtimol mamlakatdagi gʻarbparast kuchlarni tormozlashi ham mumkin. Shunga qaramay, koʻplab kanadaliklar (jumladan, parlament aʼzolari va sobiq bosh vazir Jon Tyorner) Ukrainadagi 2004-yilgi prezidentlik saylovlarini kuzatgan xalqaro kuzatuvchilar guruhining bir qismi edi&lt;ref name=&quot;cemb&quot; /&gt;. Kanada ommaviy axborot vositalari odatda toʻq sariq inqilob kuchlariga xayrixoh edilar, ''Macleanʼs'' milliy jurnali norozilik namoyishlari haqida birinchi sahifada eʼlon qildi. Kuzatuvchilar guruhlari tomonidan hujjatlashtirilgan saylov qonunbuzarliklari gʻarbparast [[Viktor Yushchenko|Viktor Yushchenkoning]] prezidentlik saylovlarida gʻalaba qozonishi bilan yakunlangan saylovning qayta oʻtkazilishiga olib keldi. Kanada general-gubernatori, Kanada shtat boshligʻi Adrien Klarkson Yushchenkoning investitsiya marosimida gʻarbparast harakat rangidagi toʻq sariq sharf taqqan holda qatnashgan&lt;ref name=&quot;cemb&quot; /&gt;.

Kanada Bosh vaziri oʻrinbosari Kristia Frilandning onasi va buvisi Ukrainadan koʻchib borgan. Ular 1980-yillarning oxirlarida Ukrainadagi demokratiya va gʻarbparast harakatlar bilan faol ishtirok etgan&lt;ref name=&quot;kgbcf&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Miles |first=Simon |date=11-oktabr 2021-yil |title=KGB archives show how Chrystia Freeland drew the ire (and respect) of Soviet intelligence services |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-kgb-archives-show-how-chrystia-freeland-drew-the-ire-and-respect-of/ |access-date=22-dekabr 2021-yil}}&lt;/ref&gt;.

== Submilliy aloqalar ==
[[Fayl:Welcome_to_Canora.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Welcome_to_Canora.JPG/220px-Welcome_to_Canora.JPG|right|thumb| „Kanoraga xush kelibsiz“ haykali. „Lesia“]]
Oʻzaro munosabatlar haqida koʻp narsa migratsiya merosiga asoslanadi. Biroq, Kanadaga koʻchib oʻtayotgan ukrainaliklar Ukrainaning barcha qismlaridan Kanadaning barcha qismlariga proporsional ravishda koʻchib oʻtmadilar. Oʻn toʻqqizinchi asr oxiri va XX asr boshlarida ukrainalik muhojirlarning eng koʻp soni Kanada preriyalarida joylashdi va bu mintaqaning Ukraina bilan, xususan, koʻpchilik kelgan Gʻarbiy Ukraina bilan kuchli madaniy va tarixiy aloqalarini tashkil qiladi. Ontario, ayniqsa, urushdan keyingi davrda ukrainalik muhojirlarni oʻziga jalb qilgan viloyat boʻlgan&lt;ref&gt;See Lubomyr Y. Luciuk and Bohdan S. Kordan (1989), ''Creating a Landscape: A Geography of Ukrainians in Canada''. Toronto: University of Toronto Press.&lt;/ref&gt;. Mustaqillikdan keyingi Ukrainadan Kanadaga yaqinda immigratsiya (1991-yildan keyin) qayta tiklangan immigratsiya oqimi (Sovet davrida oldi olingan) va maqsadli viloyat immigratsiya dasturlari funksiyasidir. Ikkinchisi muhojirlarning oʻsha viloyatlarga ([[Saskachevan]], [[Manitoba (Kanada)|Manitoba]]) kelishiga olib keldi. Bu hududlar Ukrainani malakali ishchilar uchun immigrantlarni yollashning potensial muhim hududi sifatida aniqladi.

1893—1929-yillarda Kanadaning [[Alberta]] provinsiyasiga koʻchib kelgan ukrainaliklarning aksariyati Ukraina gʻarbidagi bir necha kichik tumanlardan, aksariyati hozirgi [[Ivano-Frankovsk viloyati|Ivano-Frankivsk viloyatidan]] kelgan. Shunday qilib, Alberta bosh vaziri Ralf Klein 2002-yilda Ivano-Frankivskga tashrif buyurdi, bunga Ivano-[[Ivano-frankovsk|Frankivsk]] gubernatori Mixaylo Vishivanyukning [[Edmonton|Edmontonga]] keyingi tashrifi javob berdi va oʻsha paytda ikki hukumat oʻrtasida savdo va hamkorlik shartnomasi imzolandi&lt;ref name=&quot;ukremb&quot;/&gt;. Alberta qoʻshni [[Lvov viloyati]] bilan ham xuddi shunday hujjat imzolashi kutilmoqda&lt;ref name=&quot;ukremb&quot; /&gt; [yangilash kerak]. Viloyat darajasidagi boshqa muhim aloqalarga 1995-yilda Bosh vazir Roy Romanovning Ukrainaga rasmiy tashrifi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gov.sk.ca/news?newsId=faecd92a-9f5a-4adc-aba5-1b8f88dec7de|sarlavha=PREMIER SIGNS SASKATCHEWAN-UKRAINE CO-OPERATION AGREEMENT|qaralgan sana=22-iyul 2009-yil|arxivsana=17-sentabr 2013-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130917230811/http://gov.sk.ca/news?newsId=faecd92a-9f5a-4adc-aba5-1b8f88dec7de}}&lt;/ref&gt; va Ukraina Prezidenti [[Leonid Kuchma|Leonid Kuchmaning]] Bosh vazir Romanov taklifiga binoan [[Saskachevan|Saskachevanga]] tashrifi (2000), shuningdek, Ukrainaga tashrif buyurgan delegatsiyalar kiradi. Alberta, [[Manitoba (Kanada)|Manitoba]] va Saskachevan vazirlar darajasida, bularning barchasi madaniyat, taʼlim va iqtisodiy masalalar boʻyicha bir qator kelishuvlar va anglashuv memorandumlariga olib keldi. Istiqbolli munosabatlarni oshirish vositasi sifatida bir qator viloyat yurisdiksiyalarida rasmiy maslahat qoʻmitalari tashkil etilgan (Saskachevan-Ukraina maslahat qoʻmitasi, [[Manitoba (Kanada)|Manitoba]] -Ukraina kotibiyati, Alberta-Ukraina munosabatlari boʻyicha maslahat kengashi).

Nihoyat, bir qator qardosh mintaqaviy kelishuvlardan tashqari, masalan Saskachevan-Chernivtsi viloyati, Kanadaning bir qator shaharlari ham ukrainalik munitsipal hamkasblar bilan birlashgan boʻlib, mahalliy darajada madaniy va ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi. Qardoshlashgan shaharlarga [[Toronto]] / [[Kiyev]], [[Vinnipeg (shahar)|Vinnipeg]] / [[Lvov]], [[Vancouver|Vankuver]] / [[Odessa|Odesa]] va Saskatoon / [[Chernovsi|Chernivtsi]] kiradi.

* {{Flagicon|UKR}} [[Kiyev|Kiyev]] va [[File:Flag_of_Ontario.svg|25px|]] [[Toronto|Toronto (Ontario)]]
* {{Flagicon|UKR}} [[Chernovsi|Chernivtsi]] va [[File:Flag of Saskatchewan.svg|25px|]] [[Saskatoon|Saskatoon (Saskatchewan)]]
* {{Flagicon|UKR}} [[Lvov|Lviv]] va [[File:Flag_of_Ontario.svg|25px|]] [[Vinnipeg (shahar)]]
* {{Flagicon|UKR}} [[Odessa|Odesa]] va [[File:Flag_of_British_Columbia.svg|25px|]] [[Vancouver|Vancouver]]
* {{Flagicon|UKR}} [[Ujgorod|Uzhhorod]] va [[File:Flag_of_Ontario.svg|25px|]] [[Gamilton|Hamilton (Ontario)]]
* {{Flagicon|UKR}} [[Dnepr (shahar)|Dnipro]] va [[File:Flag_of_Ontario.svg|25px|]] [[Durham mintaqaviy munitsipaliteti]]

== Ukrainaga insonparvarlik va taraqqiyot yordami ==
Kanada tashkilotlari, shu jumladan nohukumat, Ukrainaga turli xil yordam koʻrsatishda faol. Kanada Xalqaro taraqqiyot agentligi (CIDA) [[Ivano-frankovsk|Ivano-Frankivskda]] Kichik biznes va iqtisodiy rivojlanish markazini (SBEDIF) tashkil etishni moliyalashtirgan&lt;ref name=&quot;cemb&quot;/&gt;. Gʻarbiy Ukrainaning xuddi shu [[Viloyat|viloyatidagi]] qoʻshimcha beshta jamoada kichik biznesning oʻsishi va iqtisodiy rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash uchun mintaqaviy tarmoq loyihasi uchun qoʻshimcha CA$3.8 million ajratilgan&lt;ref name=&quot;cemb&quot; /&gt;.

Kanada-Ukraina Savdo palatasi (CUCC) ikki mamlakat oʻrtasidagi savdo va ishbilarmonlik aloqalarini rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi&lt;ref&gt;''Calendar of events, Canada-Ukraine Chamber of Commerce''&lt;/ref&gt;.

2016-yilda Global Affairs Canada Kanada-Ukraina savdo va investitsiyalarni qoʻllab-quvvatlash (CUTIS) loyihasini yaratdi, u besh yilga moʻljallangan va „Ukrainadan Kanadaga eksport va Kanadadan Ukrainaga investitsiyalarni koʻpaytirish orqali Ukrainada qashshoqlikni kamaytirish“ uchun moʻljallangan&lt;ref name=&quot;cutis&quot;&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Our Focus|url=https://cutisproject.org/en/focus/|nashriyot=Canada-Ukraine Trade and Investment Support|qaralgan sana=26-sentabr 2022-yil|arxivsana=29-noyabr 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20201129074857/https://cutisproject.org/en/focus/}}&lt;/ref&gt;.

2016-yil iyul oyida Kanada nodavlat tashkilotlari ham Ukraina armiyasiga katta yordam koʻrsatdi va Donbassdagi urush paytida ukrainalik askarlar uchun reabilitatsiya klinikalarini tashkil etgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Burridge |first=Tom |date=11-iyul 2016-yil |title=Canadian-Ukrainian relations: As thick as blood? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36739074}}&lt;/ref&gt;.

2022-yilning 22-martida Frilendni oʻn yil davomida ishlagan [[Reuters]] News „Ukrainadagi qochqinlar inqirozi haqida, Kanadani tomosha qiling“&lt;ref name=&quot;reuref&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lam |first=Sharon |date=22-mart 2022-yil |title=On the Ukraine refugee crisis, watch Canada |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/breakingviews/ukraine-refugee-crisis-watch-canada-2022-03-22/}}&lt;/ref&gt; sarlavhali maqolasi bor edi, keyin esa 2022-yil aprel oyi boshida Tryudo hukumati ukrainalik qochqinlar uchun immigratsiya toʻsiqlarini olib tashladi&lt;ref name=&quot;fedctv&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=9-aprel 2022-yil |title=Feds announce additional measures for refugees fleeing Ukraine |publisher=CTV News |url=https://www.ctvnews.ca/politics/feds-announce-additional-measures-for-refugees-fleeing-ukraine-1.5855589}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gnsettle&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=9-aprel 2022-yil |title=Ukrainians begin to settle in Canada as Russia's war continues: 'More comfortable here' |publisher=Global News |url=https://globalnews.ca/news/8732342/ukrainian-refugees-canada-russia-invasion/}}&lt;/ref&gt;.

== Taʼlim aloqalari ==
Oʻrta maktabdan keyingi taʼlim sohasidagi eng uzoq davom etgan hamkorlik Saskachevan universiteti va [[Chernovsi universiteti|Chernivtsi milliy universiteti]] oʻrtasidagi hamkorlikdir. Ikki hamkor oʻrtasida universitetlararo shartnoma 1977-yildan beri mavjud.  Biroq, bu munosabatlar hozirda Ramon Xnatishyn Kanada tadqiqotlari markazi, 2003-yilda yaratilgan va Chernivtsi Milliy universitetida Kanada tadqiqotlariga bagʻishlangan tadqiqot va oʻquv boʻlimi orqali ishlaydi. Kiyev Milliy universiteti-Mohyla akademiyasi Kanadani oʻrganishni osonlashtirish va universitetlararo aloqa va ilmiy almashinuvni kuchaytirish uchun 2009-yilda Kanada tadqiqotlari markazini tashkil etgan. 

Kanada va Ukraina universitetlari oʻrtasida turli sohalarda fanlar, ijtimoiy va gumanitar fanlar boʻyicha ikki tomonlama almashinuvlar mavjud. Faol almashinuv dasturlariga ega Kanada universitetlari va kollejlari qatoriga quyidagilar kiradi: Alberta universiteti, Manitoba universiteti, Saskachevan [[Toronto universiteti|universiteti, Toronto]] universiteti, Qirolicha universiteti, Sent-Tomas More kolleji va MakEvan universiteti.

1991-yilda Torontoning Ukraina tadqiqotlari jamgʻarmasi kafedrasi koʻmagida Kanada-Ukraina parlament dasturi (CUPP) yaratildi. CUPP barcha partiyalarning Kanada parlamenti aʼzolari bilan yaqindan hamkorlik qilib, ukrainalik universitet talabalariga Kanadada demokratiya qanday ishlashini oʻrganish imkoniyatini berdi. Ukraina talabalari Ukrainadagi 48 ta oliy taʼlim muassasalari orasidan tanlov asosida tanlanadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.webservicecenter.net/uportal/go.jsp?id=20&amp;l=en.|sarlavha=:: Uportal by WebServiceCenter}}{{Oʻlikhavola|date=iyul 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Rossiya-Ukraina urushidagi aralashish ==
2014-yil fevral oyida [[Qrim anneksiyasi|Qrim Rossiya Federatsiyasi tomonidan anneksiya qilinganidan]] beri mamlakatlar oʻrtasidagi munosabatlar harbiy jihatdan faollashdi. Anneksiya 41-Kanada parlamenti paytida roʻy berdi, bu davrda mamlakat Rob Nikolson Mudofaa vaziri boʻlib ishlagan Harper vazirligi tomonidan boshqarilgan.

2014-yil 17-aprelda Kanada Qurolli Kuchlari (CAF) NATOga aktivlar va aʼzolarni taklif qildi va bu mashgʻulotni REASSURANCE operatsiyasi deb nomladi&lt;ref name=&quot;gocor&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=25-mart 2022-yil |title=Operation REASSURANCE |publisher=Government of Canada |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/services/operations/military-operations/current-operations/operation-reassurance.html}}&lt;/ref&gt;.

2014-yil sentabrida ukrainaliklar Ottavaga tashrif buyurib, [[Rossiya]] bilan chegarada sharqiy ayirmachilarni boʻysundirish uchun tankga qarshi raketalar, kuzatuv moslamalari va zirhli transport vositalari kabi qurollarni talab qilishdi. Ularning izlanishlari natija bermadi&lt;ref name=&quot;ocmg&quot;/&gt;.

2015-yil fevral oyida Bryusseldagi NATO vazirlar konferensiyasida Nikolson Ukrainaga hech qanday qurol taklif qilmadi; bu borada u oʻsha paytda [[Germaniya]] mudofaa vaziri boʻlgan [[Ursula von der Leyen|Ursula fon der Leyen]] bilan hamfikr edi. „Biz Ukrainani qoʻllab-quvvatlaganimizni aniq aytdik. Biz mudofaa sohasida hamkorlik shartnomasini imzoladik va soʻnggi oylarda Ukrainaga katta noharbiy yordam, shuningdek, boshqa shakllarda yordam joʻnatdik va biz buni davom ettiramiz“&lt;ref name=&quot;natnyt&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=5-fevral 2015-yil |title=Top NATO General Warns of Russian Reaction to Arming Ukraine |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/aponline/2015/02/05/world/europe/ap-eu-nato-ukraine-russia.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220115131/http://www.nytimes.com/aponline/2015/02/05/world/europe/ap-eu-nato-ukraine-russia.html |archive-date=20-fevral 2015-yil}}&lt;/ref&gt; deyildi.

2015-yil 14-aprelda yangi lavozimga tayinlangan Milliy mudofaa vaziri Jeyson Kenni Kanada harbiy xizmatchilari UNIFIER operatsiyasi deb nomlangan 700 million dollarlik sovgʻa doirasida Ukraina kuchlarini oʻqitishini eʼlon qildi&lt;ref name=&quot;rjwapo&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Johnson |first=Richard |date=27-noyabr 2015-yil |title=Canada's colder war in Ukraine |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/drawing-dc-together/wp/2015/11/27/canadas-colder-war/}}&lt;/ref&gt;.

2015-yil iyul oyida [[Stephen Harper|Stiven Xarper]] hokimiyat tepasida boʻlganida maʼlum boʻldiki, 5400 dan ortiq Eryx tankga qarshi raketalari, 10 ta Husky va Buffalo avtomobillari, toʻrtta ixtisoslashtirilgan minalarni aniqlash tizimi va 194 ta LAV-2 yengil zirhli transport vositalari Kanada harbiylari ukrainaliklarga yordam berishi uchun ortiqcha deb eʼlon qilingan edi&lt;ref name=&quot;ocmg&quot;/&gt;.

2015-yil 4-noyabr kuni [[Justin Trudeau|Jastin Tryudo]] 42-Kanada parlamentiga boʻlib oʻtgan saylovlarda koʻpchilik oʻrinni qoʻlga kiritib, oʻzining 9-Kanada vazirligini ishga tushirdi. U Harjit Sajjanni birinchi mudofaa vaziri etib tayinladi.

Kanadaliklarga harbiy texnikani Ukrainaga sotishga 2017-yil dekabr oyida Tryudo hukumati ruxsat berdi, chunki Kanada global ishlar vaziri Kristia Friland nomaʼlum muddatga qoʻyilgan cheklovlarni bekor qilga edi&lt;ref name=&quot;npzz&quot;/&gt;.

2019-yilgi Kanada federal saylovlarida Kanada tinchlikparvar kuchlarini Ukrainaga yuborish tarafdori Endryu Sheerga duch kelgan [[Justin Trudeau|Tryudo]] gʻalaba qozonganidan koʻp oʻtmay, [[Volodimir Zelenskiy]] hukumatidagi Ukraina tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Vasil Bodnar Kanada tinchlikparvar kuchlarini urushga yuborish gʻoyasini qayta tikladi&lt;ref name=&quot;cpf&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=1-noyabr 2019-yil |title=Canadian-led peacekeeping mission in Ukraine 'Plan B' for Kyiv, official says |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/politics/ukraine-canada-peacekeeping-1.5343320}}&lt;/ref&gt;.

Friland Moliya vaziri etib 2020-yil avgust oyida oldingi vazir Bill Mornyo Tryudoning vertolyot uchun qoʻshimcha pul soʻrash soʻrovini qabul qilishdan bosh tortgani va WEF maqsadlariga iliq munosabatda boʻlmagani uchun tayinlangan edi. Lavozim unga FINTRAC kabi vositalarga buyruq berdi. Friland KGB tomonidan 1980-yillarning oxirida Kievda antisovet kayfiyatini qoʻzgʻatgani uchun qayd etilgan&lt;ref name=&quot;kgbcf&quot;/&gt;.

2022-yil 1-fevralda ochiq mojaro haqida mish-mishlar tarqaldi va maslahatchi advokatlar tomonidan Kanada sanksiyalari vositalarining foydali roʻyxati taqdim etildi. Oʻshanda „Sanksiyalar rejimi“ni birgalikda shakllantirgan uchta ikkinchi darajali qonun hujjatlari mavjud edi:&lt;ref name=&quot;blg22&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=1-fevral 2022-yil |title=Canada considers amendments to sanctions regime targeting Russia |publisher=Borden Ladner Gervais S.E.N.C.R.L., S.R.L. |url=https://www.blg.com/fr/insights/2022/02/canada-considers-amendments-to-sanctions-regime-targeting-russia}}&lt;/ref&gt;

* Maxsus iqtisodiy chora-tadbirlar (Rossiya) qoidalari (SEMRR)
* Maxsus iqtisodiy chora-tadbirlar (Ukraina) qoidalari (SEMUR)
* Korruptsion xorijiy amaldorlarning aktivlarini muzlatish (Ukraina) qoidalari (FACFOUR)

23-fevral kuni Kanada Ukraina inqirozi tufayli Rossiyaga qarshi yangi iqtisodiy sanksiyalarning birinchi bosqichini eʼlon qildi. AQSh, Yevropa Ittifoqi, Germaniya va Buyuk Britaniya ham Rossiyaga nisbatan moliyaviy jazo choralarini eʼlon qildi. Tryudoning aytishicha, uning hukumati „kanadaliklarga“ [[Donetsk Xalq Respublikasi|DPR]] va [[Lugansk xalq respublikasi|LPR]] deb ataladigan barcha moliyaviy operatsiyalarni taqiqlaydi. U, shuningdek, „kanadaliklarga Rossiya suveren qarzlarini sotib olishni taqiqlashi“ kerak edi. Tryudo „Rossiya parlamentining [[Donetsk]] va [[Luhansk|Luganskni]] mustaqil deb tan olish qaroriga ovoz bergan aʼzolariga sanksiya qoʻllashga“ vaʼda berdi&lt;ref name=&quot;recasa&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=23-fevral 2022-yil |title=Canada announces first round of economic sanctions on Russia over Ukraine crisis |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/trudeau-announces-first-round-economic-sanctions-russia-over-ukraine-crisis-2022-02-22/}}&lt;/ref&gt;.

[[Rossiyaning Ukrainaga bosqini (2022)|24-fevralda Rossiya Ukrainaga bostirib kirdi.]]

27-fevral kuni Umar Alghabra Transport Canada kompaniyasiga Kanada havo hududini Rossiyaga tegishli samolyotlar uchun yopishni buyurdi&lt;ref name=&quot;camci1&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=12-mart 2022-yil |title=Canada Impounds Russian An-124 |publisher=Canadian Aviator Magazine |url=https://canadianaviator.com/canada-impounds-russian-an-124/}}&lt;/ref&gt;. Ertasi kuni Rossiya samolyotlarining „gumanitar“ parvozlari boʻyicha biroz chalkashlik paydo boʻldi&lt;ref name=&quot;cp24co&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=28-fevral 2022-yil |title=Canada orders two Russian planes out of its airspace after they declared they were 'humanitarian' flights |publisher=BellMedia |agency=cp24 |url=https://www.cp24.com/news/canada-orders-two-russian-planes-out-of-its-airspace-after-they-declared-they-were-humanitarian-flights-1.5800206}}&lt;/ref&gt;.

3-mart kuni Freeland Rossiyaning Rosneft va Gazprom kompaniyalariga sanksiyalar kiritdi&lt;ref name=&quot;blonix&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=3-mart 2022-yil |title=Canada Nixes Russia Trade Status, Sanctions Rosneft and Gazprom |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-03/canada-nixes-russia-trade-status-sanctions-rosneft-and-gazprom}}&lt;/ref&gt;. Kanada allaqachon Rossiya kemalarini oʻz hududiy suvlariga kirishni taqiqlagan edi&lt;ref name=&quot;blonix&quot; /&gt;.

5-mart kuni Freeland qoʻshimcha sanksiyalar kiritdi, masalan, Rossiya va Belarusni „ eng qulay davlat maqomi“ dan olib tashladi, bu ikki mamlakatdan import qilinadigan barcha mahsulotlarga avtomatik ravishda 35 % majburiy boj qoʻygan&lt;ref name=&quot;cslap&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=5-mart 2022-yil |title=Canada Slaps Sanctions on Russia Over Ukraine Invasion |publisher=Voice of America |url=https://www.voanews.com/a/6471743.html}}&lt;/ref&gt;.

6-mart kuni Kanada transport vazirligi ruslar tomonidan ijaraga olingan samolyot egalarini jarimaga tortdi. Ruslar hali ham yoʻlovchi sifatida sayohat qilishlari mumkin&lt;ref name=&quot;forcfpj&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=6-mart 2022-yil |title=Canada Fines Private Jet Chartered By Russians |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/douggollan/2022/03/06/canada-fines-private-jet-chartered-by-russians/?sh=2ee167a18afd}}&lt;/ref&gt;.

7-mart kuni kanadaliklar Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi munosabati bilan 10 nafar rossiyalik shaxsga nisbatan sanksiya kiritdi&lt;ref name=&quot;ind10&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=7-mart 2022-yil |title=Canada will impose sanctions on 10 individuals close to Russia's Putin, says Trudeau |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/canada-will-impose-sanctions-10-individuals-close-russias-putin-says-trudeau-2022-03-07/}}&lt;/ref&gt;.

Kanada transporti 12-mart kuni Rossiyaning Volga Dnepr aviakompaniyasi bilan shartnoma tuzgan An-124 laynerini uchirmay qoʻydi&lt;ref name=&quot;camci1&quot;/&gt;, chunki u ushbu voqea uchun maxsus ishlab chiqilgan Harbiy xizmatchilarga bildirishnomani amalga oshirishni maqsad qilgan. Regulyator „qoidalar va cheklovlarga rioya qilmaslik boʻyicha qoʻshimcha hodisalar aniqlansa, qoʻshimcha choralar koʻrishdan tortinmaydi“ dedi&lt;ref name=&quot;ctvmr&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=17-mart 2022-yil |title=Massive Russian plane stuck at Toronto Pearson after being grounded indefinitely |publisher=CTV News |url=https://toronto.ctvnews.ca/massive-russian-plane-stuck-at-toronto-pearson-after-being-grounded-indefinitely-1.5823837}}&lt;/ref&gt;.

15-mart kuni yana rossiyalik amaldorlarga sanksiya qoʻyildi. Oʻsha paytgacha 900 dan ortiq „jismoniy va yuridik shaxslar“ nishonga olingan&lt;ref name=&quot;gocim&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=15-mart 2022-yil |title=Canada imposes additional sanctions on enablers of President Putin's illegal invasion of Ukraine |publisher=Government of Canada |url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2022/03/canada-imposes-additional-sanctions-on-enablers-of-president-putins-illegal-invasion-of-ukraine.html |access-date=2022-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926180720/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2022/03/canada-imposes-additional-sanctions-on-enablers-of-president-putins-illegal-invasion-of-ukraine.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Ruslar 15-mart kuni javob qaytarishdi va 313 kanadalik shaxsga sanksiya eʼlon qildi&lt;ref name=&quot;aa313&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=15-mart 2022-yil |title=Russia sanctions 313 Canadians, including Prime Minister Justin Trudeau |publisher=Anadolu Agency |url=https://www.aa.com.tr/en/russia-ukraine-war/russia-sanctions-313-canadians-including-prime-minister-justin-trudeau/2536256}}&lt;/ref&gt;.

18-mart kuni Kanada (va boshqa) bayroqli samolyotlarning Rossiya tomonidan qoʻlga olingani haqidagi hisobot hujjatlashtirilgan&lt;ref name=&quot;gmca&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=19-mart 2022-yil |title=Canadian aviation company caught in Russia's confiscation of hundreds of foreign-owned jets |publisher=The Globe and Mail Inc |url=https://www.theglobeandmail.com/business/article-canadian-aviation-company-caught-in-russias-confiscation-of-hundreds/}}&lt;/ref&gt;.

Ukrainlarning uchuvchisiz samolyotlari uchun Bayraktar UAV ishlab chiqaruvchisi ekanligi maʼlum boʻlganida, Turkiyaga qarshi foofaralarni keltirib chiqargan L3 Harris Wescam gyro-kompensatsiyalangan kameralari mart oyi oxirida Trudeau hukumati tomonidan vaʼda qilingan&lt;ref name=&quot;ocl3&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Pugliese |first=David |date=22-mart 2022-yil |title=Canadian drone cameras purchased for Ukraine but no word on shipments |url=https://ottawacitizen.com/news/national/defence-watch/canadian-drone-cameras-purchased-for-ukraine-but-no-word-on-shipments}}&lt;/ref&gt;.

24-mart kuni parlament qoʻmitasiga maʼlum boʻlishicha, Mudofa vazirligi oʻzining faol harbiy xizmatchilariga Ukraina xorijiy legioniga kirishni taqiqlagan&lt;ref name=&quot;tglc&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Cecco |first=Leyland |date=24-mart 2022-yil |title=Canada bars its soldiers from joining Ukraine's foreign legion |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/24/canada-bars-soldiers-joining-ukraine-foreign-legion}}&lt;/ref&gt;.

21-aprelgacha Kanada Ukrainaga 4500 ta M-72 raketa-tashuvchisi va 100 ta Karl Gustaf tankga qarshi tizimini yuborgan&lt;ref name=&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=21-aprel 2022-yil |title=Trudeau says Canada is sending artillery to Ukraine. Here's what that could mean |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-ukraine-artillery-1.6426132}}&lt;/ref&gt;.

22-aprel kuni Kanada oʻzining 37 dona nomaʼlum raqamli 155 mm M777 gaubitsalarini yubordi&lt;ref name=&quot;goc22a&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=22-aprel 2022-yil |title=Canada announces artillery and other additional military aid for Ukraine |url=https://www.canada.ca/en/department-national-defence/news/2022/04/canada-announces-artillery-and-other-additional-military-aid-for-ukraine.html}}&lt;/ref&gt;.

26-aprel kuni Kanada Ukrainaga sakkizta Rohsel yengil zirhli mashinalarini yuborishga vaʼda berdi&lt;ref name=&quot;gnsb&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Boynton |first=Sean |date=26-aprel 2022-yil |title=Canada to send 8 armoured vehicles to Ukraine amid heavy weapons push |url=https://globalnews.ca/news/8788360/ukraine-war-canada-armoured-vehicles/}}&lt;/ref&gt;.

8-may kuni bosh vazir Jastin Tryudo kutilmaganda Kiyevga tashrif buyurib, [[Ukraina prezidenti]] Vladimir Zelenskiy bilan uchrashdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|ism=Katie|muallif=Simpson|url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-zelensky-ukraine-visit-1.6447082|sarlavha=How Justin Trudeau's people arranged his whirlwind visit to a Ukraine at war|nashriyot=CBC News|sana=9-may 2022-yil|qaralgan sana=5-avgust 2022-yil}}&lt;/ref&gt;.

8-iyun kuni Tashqi ishlar vaziri Melani Joli neft, gaz va kimyo sanoati faoliyati uchun muhim boʻlgan 28 ta xizmat, jumladan, texnik, boshqaruv, buxgalteriya va reklama xizmatlarini eksport qilishni taqiqlaganini eʼlon qildi&lt;ref name=&quot;goc8.6.22&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=8-iyun 2022-yil |title=Canada imposes sanctions on Russian oil, gas and chemical industries |publisher=Government of Canada |url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2022/06/canada-imposes-sanctions-on-russian-oil-gas-and-chemical-industries.html }}{{Oʻlikhavola|date=may 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Mamlakatni taqqoslash ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!
! '''Ukraina'''
! '''[[Kanada]]'''
|-
| '''Bayroq'''
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Flagdeco|Ukraine|size=140px}}
| style=&quot;text-align:center&quot; |{{Flagdeco|Canada|size=160px}}
|-
| '''Gerb'''
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Fayl:Lesser_Coat_of_Arms_of_Ukraine.svg|157x157px]]
| style=&quot;text-align:center&quot; |[[Fayl:Royal Coat of Arms of Canada.svg|157x157px]]
|-
|'''Aholisi'''
|42.00 million
|38.05 million
|-
|'''Hududi'''
|603,628&amp;nbsp;km
|9,984,670 &amp;nbsp;km
|-
|'''Aholi zichligi'''
|73.8/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (191.1/sq mi)
|3.92/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (10.2/sq mi)
|-
|'''Poytaxti'''
|[[Kiyev]]
|[[Ottava]]
|-
|'''Katta shaharlari'''
|[[Kiyev]] (2,988,176)
|[[Toronto]] — 2,731,571
|-
|'''Hukumat'''
|Unitar yarim prezidentlik konstitutsiyaviy respublika
|Federal parlament konstitutsiyaviy monarxiya
|-
|'''Birinchi rahbar'''
|Mykhailo Hrushevsky (UNR)&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Leonid Kravchuk (post-Sovet)
|John A. Macdonald
|-
|'''Hozirgi rahbar'''
|[[Volodimir Zelenskiy|Volodymyr Zelenskyy]]
|[[Justin Trudeau]]
|-
|'''Rasmiy tili'''
|[[Ukrain tili]]
|Ingliz, fransuz tillari
|-
|'''Asosiy dinlar'''
|87.4 % [[Xristianlik]], 11.0 % [[Ateizm]], 0.4 % [[Yahudiylik]], 1.2 % boshqa
|67.2 % [[Xristianlik]], 23.9 % [[Ateizm]], 3.2 % Islom, 1.5 % [[Hinduizm]], 1.4 % [[Sikxism]], 1.1 % [[Buddizm]], 1.0 % [[Yahudiylik]]
|-
|'''Etnik guruhlar'''
|77.8 % ukrainlar, 17.3 % ruslar, 0.6 % beloruslar, 0.5 % moldavanlar, 0.5 % qrim-tatarlar,
0.4 % bulgʻorlar, 0.3 % vengrlar, 0.3 % ruminlar, 0.3 % polyaklar, 1.7 % boshqa
|76.7 % Oq tanlilar, 14.2 % osiyoliklar, 4.3 % Aborigenlar, 2.9 % negrlar, 1.2 % Lotin amerikaliklar, 0.5 % aralash irqli, 0.3 % boshqa
|}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://www.mfa.gov.ua/canada/en/publication/content/7979.htm Ukrainaning Kanadadagi elchixonasi] — Siyosiy ishlar {{In lang|en|uk}}
* [http://www.dfait-maeci.gc.ca/canada-europa/ukraine/can_Ukr-en.asp Kiyevdagi Kanada elchixonasi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20080929165634/http://dfait-maeci.gc.ca/canada-europa/ukraine/can_Ukr-en.asp |date=29-sentabr 2008-yil }} — Kanada va Ukraina {{In lang|en|fr|uk}}
[[Turkum:Ukrainaning ikki tomonlama aloqalari]]
[[Turkum:Kanadaning ikki tomonlama aloqalari]]
[[Turkum:Xalqaro munosabatlar]]</text>
      <sha1>7ccwjhm3hhd74fhed9o70c58h2ziefd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genentech</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805447</id>
    <revision>
      <id>6273121</id>
      <parentid>6236590</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29391" sha1="ow2xae5c32hm9gc7spcmjgdfdr9h9yf" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| name = Genentech, Inc.
| type = Xususiy&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;

(Mustaqil shoʻba korxona)
| foundation = 1976-yil
| key_people = {{unbulleted list|Alexander Hardy |([[CEO|CEO]])|Ed Harrington|Sandra J. Horning, M.D.|Michael D. Varney|Stephen Williams|Ph.D.|Sean Johnston|[[Severin Schwan]]|(Genentech direktorlar kengashi raisi, CEO Roche Group)|Anna Batt Ph.D.|[[Aviv Regev]]&lt;ref name=&quot;fiercebiotech&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Nick Paul |title=Genentech lures Regev from Broad Institute to lead research and early development |url=https://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-lures-regev-from-broad-institute-to-lead-research-and-early-development |access-date=May 25, 2020 |work=FierceBiotech |date=May 11, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Press_Regev&quot;&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Changes to the Roche Enlarged Corporate Executive Committee|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/05/11/2030716/0/en/Changes-to-the-Roche-Enlarged-Corporate-Executive-Committee.html|location= Basel, Switzerland|publisher=F. Hoffmann-La Roche Ltd |agency=globenewswire |date=May 11, 2020|access-date=May 25, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| industry = [[Biotexnologiya]]
| products = [[Avastin]], [[Herceptin]], [[Rituxan]], [[Perjeta]], [[Kadcyla]], [[Gazyva]], [[Tarceva]], [[Ocrelizumab|Ocrevus]], [[Polatuzumab vedotin|Polivy]], [[Atezolizumab|Tecentriq]], [[Baloxavir marboxil|Xofluza]], [[Emicizumab|Hemlibra]], [[Venetoclax|Venclexta]], [[Esbriet]], [[Cobimetinib|Cotellic]], [[Alecensa]], [[Zelboraf]], [[Nutropin]], [[Tocilizumab|Actemra]], [[Lucentis]], [[Xolair]], [[Alteplase|Activase]], [[Cathflo Activase]], [[Xeloda]], [[Boniva (drug)|Boniva]], [[TNKase]], [[CellCept]], [[Peginterferon alfa-2a|Pegasys]], [[Pulmozyme]], [[Tamiflu]], [[Valcyte]], [[Anaprox]], [[Cytovene]], [[Naproxen|EC-Naprosyn]], [[Erivedge]], [[Fuzeon]], [[Invirase]], [[Klonopin]], [[Kytril]], [[Naprosyn]], [[Rocephin]], Roferon-A, [[Romazicon]], [[Valium]], [[Xenical]], [[Zenapax]]
| num_employees = 13 539 (2021-iyul)
| revenue = {{Increase}} 26.4 mlrd (2020)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;
| parent = [[Hoffmann-La Roche]]
| homepage = [http://www.gene.com/ www.gene.com]
}}
'''Genentech, Inc.''', 2009-yilda Roche kompaniyasining shoʻba korxonasiga aylangan Amerika [[biotexnologiya]] [[Korporatsiya|korporatsiyasi]]. Genentech Research and Early Development Roche tarkibidagi mustaqil markaz sifatida foaliyat olib boradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/about-us|sarlavha=About Us|ish=Gene.com|kirish sanasi=August 22, 2014|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140804185741/http://www.gene.com/about-us|arxivsana=August 4, 2014}}&lt;/ref&gt;. Tarixan kompaniya dunyodagi birinchi [[biotexnologiya]] kompaniyasi sifatida qabul qilinadi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=Eugene|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|journal=Nature|date=January 2003|volume=421|issue=6921|pages=456–457|doi=10.1038/nj6921-456a|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;. 2021-yil iyul holatiga koʻra, Genentech 13 539 kishini ish bilan taʼminlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Working at Genentech |language=en-US |work=Great Place to Work |url=https://www.greatplacetowork.com/certified-company/1000096 |access-date=November 18, 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Kompaniya 1976-yilda venchur kapitalist Robert A. Swanson va biokimyogar Herbert Boyer tomonidan tashkil etilgan&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot;&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=E.|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|doi=10.1038/nj6921-456a|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=456–457|year=2003|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genentech_CorporateOverview&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|sarlavha=Corporate Overview|muallif=Genentech|iqtibos=Genentech was founded by venture capitalist Robert A. Swanson and biochemist Dr. Herbert W. Boyer. After a meeting in 1976, the two decided to start a biotechnology company, Genentech. Although the two confidently assert that it was the first biotech company, others clearly came before, including [[Cetus Corporation]] which was founded in 1971.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120418082422/http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|arxivsana=April 18, 2012}}&lt;/ref&gt;. Boyer rekombinant DNK texnologiyasi sohasida kashshof hisoblanadi. 1973-yilda Boyer va uning hamkasbi Stanley Norman Cohen cheklovchi fermentlarni xuddi shunday kesilgan plazmid vektoriga bogʻlash uchun bir manbadan [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] parchalarini kesish uchun „qaychi“ sifatida foydalanish mumkinligini koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cohen|first1=S.|last2=Chang|first2=A.|last3=Boyer|first3=H.|last4=Helling|first4=R.|title=Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=70|issue=11|pages=3240–3244|year=1973|pmid=4594039|pmc=427208|doi=10.1073/pnas.70.11.3240|bibcode=1973PNAS...70.3240C}}&lt;/ref&gt;. Cohen akademiyada laboratoriyaga qaytganida, Swanson kompaniyani ochish uchun Boyer bilan bogʻlandi&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;In January 1976, 28-year-old venture capitalist Robert Swanson entered the picture. &lt;/ref&gt;. Boyer Bekman ilmiy-tadqiqot institutidan Arthur Riggs va Keiichi Itakura bilan ishlagan va guruh 1977-yilda somatostatin [[Gormonlar|gormonini]] ishlab chiqarganida birinchi boʻlib [[Bakteriyalar|bakteriyalarda]] inson [[Gen|genini]] muvaffaqiyatli ifodalagan&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1126/science.412251|last=Itakura|first1=K.|last2=Hirose|first2=T.|last3=Crea|first3=R.|last4=Riggs|first4=A. D.|last5=Heyneker|first5=H. L.|last6=Bolivar|first6=F.|last7=Boyer|first7=H. W.|title=Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for the hormone somatostatin|url=https://archive.org/details/sim_science_1977-12-09_198_4321/page/n84|journal=Science|volume=198|issue=4321|pages=1056–1063|year=1977|pmid=412251|bibcode=1977Sci...198.1056I}}&lt;/ref&gt;. Keyin David Goeddel va Dennis Kleid guruhga qoʻshildi va 1978-yilda sintetik inson [[Insulin|insulini]] bilan muvaffaqiyatga hissa qoʻshdi.

1990-yilda [[Roche|F. Hoffmann-La Roche AG]] Genentech kompaniyasining asosiy ulushini sotib oldi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Fisher |first=Lawrence M. |date=October 1, 2000 |title=Genentech: Survivor Strutting Its Stuff |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-status=live |access-date=February 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404185137/http://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2006-yilda Genentech oʻzining birinchi sotib olish shartnomasida Tanoxni sotib oldi. Tanox Xolairni ishlab chiqishni boshlagan va Novartis va Genentech bilan hamkorlikda ishlab chiqish yakunlangan; sotib olish Genentechga koʻproq daromadni saqlab qolish imkonini berdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 9, 2006 |title=Genentech strikes $919M deal to buy Tanox |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155601/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2009-yil mart oyida Roche Genentech kompaniyasini oʻzi nazorat qilmagan aksiyalarni taxminan 46,8 milliard dollarga sotib oldi&lt;ref name=&quot;Morse_WSJ2006&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Morse |first=Andrew |date=May 10, 2006 |title=Chugai Shares Post Healthy Gain On Prospects for Cancer Drug |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB114720225204948046?mod=googlenews_wsj |access-date=September 26, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff_GEN2008&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 21, 2008 |title=Roche Makes $43.7B Bid for Genentech |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |url-status=live |access-date=September 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203010727/http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |archive-date=February 3, 2009 |issn=1935-472X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Pollack |first=Andrew |date=March 12, 2009 |title=Roche Agrees to Buy Genentech for $46.8 Billion |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/13/business/worldbusiness/13drugs.html |access-date=April 3, 2020 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. 2014-yil iyul oyida Genentech/Roche Seragonni kichik molekulali saraton dori-darmonlari nomzodlari uchun 725 million dollar naqd pulga sotib oldi, qoʻshimcha 1 milliard dollarlik toʻlovlar Seragon qatoridagi mahsulotlarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga bogʻliq&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 2, 2014 |title=Genentech acquires Seragon |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056 |url-status=live |access-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133409/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056/ |archive-date=July 14, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Tadqiqot ==
Genentech tadqiqotga asoslangan kashshof [[biotexnologiya]] kompaniyasi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;/&gt; boʻlib, u ichki va hamkorlik orqali ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishda davom etmoqda&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=July 3, 2012 |title=Three Years After Merger, Genentech R&amp;D Outshines That of Roche's {{!}} GEN News Highlights |work=Genetic Engineering News |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997/?kwrd=Dalcetrapib |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405023846/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997?kwrd=Dalcetrapib |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Living 10 Years in the Future|url=http://www.gene.com/scientists|nashriyot=Genentech|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160801073259/http://www.gene.com/scientists|arxivsana=August 1, 2016}}&lt;/ref&gt;.

Genentech tadqiqot hamkorliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* 2008-yilda Genentech obinutuzumabni ishlab chiqish uchun Roche va uning shoʻba korxonasi GlycArt bilan hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 3, 2008 |title=Genentech teams with Glycart on antibody program |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155446/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2010-yil fevral oyida Genentech San-Fransiskodagi [[Kaliforniya universiteti]] bilan hamkorlikka kirishdi, ular bilan oʻn beshga yaqin boshqa hamkorlikda ishladilar, bu safar nevrologiyada kichik [[molekula]] dori kashfiyoti boʻyicha hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=February 19, 2010 |title=UCSF enters drug discovery agreement with Genentech |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155549/http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2014-yil oktyabr oyida Genentech Ayova shtatida joylashgan NewLink Genetics bilan nazorat nuqtasi ingibitorlari boʻyicha hamkorlik qilish uchun 150 million dollar oldindan toʻladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 20, 2014 |title=Genentech pays 2350M upfront to partner on NewLink's immuno-oncology drug |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614043146/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |archive-date=June 14, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil iyun oyida u kompaniyada maʼlumotlar boʻyicha olimlarning keyingi avlodini tayyorlash va yollashda yordam berish uchun The Data Incubator bilan keng koʻlamli hamkorlikka kirishgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=The Promise and Challenge of Big Data for Pharma |url=https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |url-status=live |access-date=April 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405171004/https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil yanvar oyida u 23andMe bilan 60 million dollarlik shartnoma imzoladi, bu Genentechga 23andMe tomonidan ushlab turilgan genomik va bemor tomonidan xabar qilingan maʼlumotlarga kirish imkonini bergan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Herper |first=Matthew |title=Surprise! With $60 Million Genentech Deal, 23andMe Has A Business Plan |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |url-status=live |access-date=August 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816224058/https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |archive-date=August 16, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil oktabr oyida u Nimbus Therapeutics bilan kremniyli dori vositalarini kashf qilish platformasida Nimbus’dan yetakchilarni ishlab chiqish uchun hamkorlikni boshlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Garde |first=Damian |date=October 20, 2015 |title=Genentech co-signs Nimbus' computer-aided R&amp;D with an oncology pact |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711042119/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |archive-date=July 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil iyun oyida Genentech Epizymening EZH2 ingibitori tazemetostat Genentechning atezolizumab bilan sinergik boʻlishini oʻrganish uchun klinik sinovlarni oʻtkazish uchun Epizyme bilan hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=June 23, 2016 |title=Epizyme nabs combo trial deal with Genentech for NHL candidate {{!}} FierceBiotech |work=www.fiercebiotech.com |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160906121630/http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |archive-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil avgust oyida kompaniya Carmot Therapeutics bilan hamkorlikni boshladi, unda Carmot yangi nomzodlarni topadi va Genentech ularni ishlab chiqqan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=&lt;!--journal staff--&gt;|date=August 2016|title=Carmot to Use Lead-Identification Technology in Collab with Genentech|journal=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]]|volume=36|issue=14|page=17}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil sentyabr oyida Genentech Isroilning BioLineRx kompaniyasi bilan Genentech oʻzining atezolizumab bilan birlashtirishni maqsad qilgan nazorat nuqtasi inhibitori boʻyicha hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=September 7, 2016 |title=Genentech, BioLineRx pair up a checkpoint inhibitor combo |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911013920/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |archive-date=September 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Imkoniyatlar ==
[[Fayl:Genentech_Building_31.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Genentech_Building_31.jpg/220px-Genentech_Building_31.jpg|right|thumb| 31-bino, Genentech bosh qarorgohidagi yangi binolardan biri]]
Genentech korporativ shtab-kvartirasi Janubiy San-Fransiskoda, Kaliforniyada joylashgan ({{Coord|37.657|-122.379|name=Genentech}}), Kaliforniya shtati Vakavil, [[Oceanside (California)|Oceanside, Kaliforniya]] va [[Hillsboro (Oregon)|Hillsboro, Oregon]]&lt;nowiki/&gt;da qoʻshimcha ishlab chiqarish quvvatlari ham bor.

2006-yil dekabr oyida Genentech oʻzining [[Porriño]] ([[Ispaniya]]) zavodini Lonzaga sotdi va Lonzaning [[Singapur|Singapurda]] qurilayotgan [[sut emizuvchilar]] hujayra madaniyatini ishlab chiqarish zavodini sotib olish uchun eksklyuziv huquqni qoʻlga kiritdi. 2007-yil iyun oyida Genentech butun dunyo boʻylab Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi) dori moddasini ommaviy ishlab chiqarish uchun Singapurda ''E. coli'' ishlab chiqarish zavodini qurish va rivojlantirishni boshladi. 

== Mahsulotlar xronologiyasi ==

* 1982: AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan tasdiqlangan sintetik „inson“ [[insulin]] insulin ishlab chiqaruvchisi Eli Lilly and Company bilan hamkorlikda, FDA tasdiqlash jarayoni orqali mahsulotni ishlab chiqargan. Mahsulot ([[Insulin terapiyasi|Humulin]]) Lilly tomonidan litsenziyalangan va ishlab chiqarilgan va birinchi marta tasdiqlangan genetik muhandislik inson terapevti edi.
* 1985: Protropin (somatrem): oʻsish gormoni yetishmovchiligi boʻlgan bolalar uchun qoʻshimcha oʻsish gormoni (ishlab chiqarish toʻxtatilgan, 2004).
* 1987: Aktivaza (alteplaz): Oʻtkir [[miokard infarkti]] boʻlgan bemorlarda qon quyqalarini eritish uchun ishlatiladigan rekombinant toʻqima plazminogen faollashtiruvchisi (tPa). Gemorragik boʻlmagan insultni davolash uchun ham qoʻllanadi.
* 1990: Actimmune ([[Interferon|interferon gamma 1b]]): Surunkali granulomatoz kasallikni davolash (Intermune litsenziyasi).
* 1993: Nutropin (rekombinant somatropin): Surunkali buyrak kasalligi tufayli buyrak transplantatsiyasidan oldin davolash uchun bolalar va kattalar uchun oʻsish gormoni .
* 1993: Pulmozim (dornaza alfa): [[Mukovitsidoz|Kistik]] fibrozli bolalar va yoshlar uchun inhalatsiyani davolash — rekombinant DNK.
* 1997: Rituxan (rituximab): Hodgkin boʻlmagan limfomalarning oʻziga xos turlarini davolash. 2006-yilda revmatoid artrit uchun ham tasdiqlangan.
* 1998: Gerceptin (trastuzumab): HER2 genini haddan tashqari koʻrsatadigan oʻsmalari boʻlgan metastatik koʻkrak saratoni bemorlarini davolash. Yaqinda koʻkrak bezi saratoni uchun yordamchi terapiya uchun tasdiqlangan. FDA ham yaqinda HER2 retseptorlari joyi ijobiy boʻlgan metastatik oshqozon saratoni uchun Trastuzumabni tasdiqladi.
* 2000: TNKase (tenekteplaza): oʻtkir [[Miokard infarkti|miyokard infarktini]] davolash uchun preparat.
* 2003: Xolair (omalizumab): oʻrtacha va ogʻir surunkali [[Bronxial astma|astma]] uchun teri ostiga inyeksiya.
* 2003: Raptiva (efalizumab): [[psoriaz]] rivojlanishiga olib keladigan T hujayralarining faollashishi va qayta faollashishini blokirovka qilish uchun moʻljallangan antitana. [http://www.xoma.com XOMA] bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. 2009-yilda progressiv multifokal leykoensefalopatiya haqidagi xabarlardan soʻng AQSh bozori ixtiyoriy ravishda olib tashlandi.
* 2004: Avastin (bevacizumab): [[Yoʻgʻon ichak|Yoʻgʻon ichak yoki toʻgʻri ichakning]] [[Toʻgʻri ichak|metastatik]] saratonini davolash uchun anti-VEGF monoklonal antitanasi. 2006-yilda Mahalliy darajada rivojlangan, takroriy yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan [[oʻpka saratoni]] uchun ham tasdiqlangan. 2008-yilda ilgari davolanmagan HER2-salbiy koʻkrak saratoni uchun kimyoterapiya bilan birgalikda Avastinga tezlashtirilgan ruxsat berildi. 2009-yilda Avastin glioblastoma multiformeni davolash uchun beshinchi, metastatik buyrak hujayrali karsinomasini davolash uchun oltinchi ruxsatnomani oldi. U koʻkrak bezi saratonini ilgʻor davolashda maʼqullangani uchun eng koʻp eʼlon qilindi, ammo koʻkrak bezi saratonini davolash uchun FDA maʼqullashi keyinchalik 2011-yil noyabr oyida bekor qilindi.
* 2004: Tarceva (erlotinib): Mahalliy rivojlangan yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni va [[oshqozon osti bezi saratoni]] bilan ogʻrigan bemorlarni davolash.
* 2006: Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi): neovaskulyar (hoʻl) yoshga bogʻliq makula naslini (AMD) davolash. FDA LUCENTISni ustuvor koʻrib chiqishdan soʻng (olti oy) tasdiqladi. Genentech mahsulotni joʻnatishni 2006-yil 30-iyunda, mahsulot tasdiqlangan kunidan boshladi.
* 2010: Actemra (tocilizumab): Birinchi interleykin-6 (IL-6) retseptorlarini ingibitorlik qiluvchi monoklonal antitana revmatoid artritni (RA) davolash uchun tasdiqlangan.
* 2011: Zelboraf (vemurafenib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun.
* 2012: Erivedge (vismodegib): rivojlangan [[Bazalioma|bazal hujayrali karsinomani]] (BCC) davolash.
* 2012: Perjeta (pertuzumab): ilgari davolanmagan HER2-musbat metastatik koʻkrak saratoni bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun Herceptin (trastuzumab) va dosetaksel kimyoterapiyasi bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2013: Kadcyla (ado-trastuzumab emtansine): FDA maʼqullagan birinchi Genentech antitana-dori konjugati (ADC). U HER2-musbat metastatik koʻkrak saratonini davolashda ishlatiladigan sitotoksik vosita mertansin (DM1) bilan bogʻlangan trastuzumabdan (Gerceptin) iborat.
* 2013: Gazyva (obinutuzumab): ilgari davolanmagan surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun xlorambusil bilan birgalikda foydalanish uchun. Gazyva FDA maʼqullashini olgan birinchi doridir.
* 2014: Esbriet (pirfenidon): Idiopatik oʻpka fibrozini (IPF) davolash uchun anti-fibrotik dori. Intermune, Inc tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2015: Kotellik (kobimetinib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun ZELBORAF (vemurafenib) bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2015: Alesensa (alektinib): Kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) uchun davolash.
* 2016: Venclexta (venetoclax): Surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan, 17p deletsiya deb ataladigan xromosoma anormalligi boʻlgan va kamida bitta oldingi terapiya bilan davolangan bemorlarni davolash.
* 2016: Tecentriq (atezolizumab): Platinaga asoslangan kimyoterapiya muvaffaqiyatsizlikka uchragan qovuq saratoni yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) ni davolash uchun birinchi sinfdagi PD-L1 antitanasi. Tecentriqga II fazaning istiqbolli natijalari tufayli qovuq saratonining ilgʻor koʻrsatkichi uchun tezlashtirilgan ruxsat berildi.
* 2017: Ocrevus (okrelizumab): FDA tomonidan tasdiqlangan birinchi terapiya, ham relapsing-remitting multipl skleroz (RRMS) va birlamchi progressiv multipl skleroz (PPMS) davolaydi. Kasallikning PPMS shakli ilgari tasdiqlangan davolash usullariga ega emas edi.
* 2017: Hemlibra (emicizumab): gemofiliyani davolash A. Chugai Pharmaceutical Co. tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2018: Xofluza (Baloxavir marboxil): A grippi va B grippini davolash uchun antiviral dori. Shionogi tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2019: Polivy (Polatuzumab vedotin-piiq): Bendamustin va rituximab bilan birgalikda ishlatilganda diffuz yirik B hujayrali limfomani davolash.

== Mukofotlar va eʼtiroflar ==

* ''Fortune jurnali'' Genentechni 22 yil davomida „Ishlash uchun eng yaxshi 100 ta kompaniya“ roʻyxatiga kiritdi va 2006-yildagi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi. Yillar davomida reyting 1-raqamdan 80-raqamgacha oʻzgarib turadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/|sarlavha=Genentech|ish=Fortune|til=en-US|kirish sanasi=March 24, 2020|qaralgan sana=2022-09-29|arxivsana=2021-04-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210410104624/https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/}}&lt;/ref&gt;. Reyting xodimlarning anonim so‘rovnomaga bergan javoblari hamda kompaniya siyosati va madaniyatini baholashga asoslanadi.
* Genentech 2004, 2006-8 va 2010-11 yillarda ''Working Mother jurnali'' tomonidan ishlaydigan onalar uchun 100 ta eng yaxshi kompaniyalardan biri deb topildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.workingmother.com/?service=vpage/106l|sarlavha=Working Mother Magazine|kirish sanasi=February 20, 2020|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110404034540/http://www.workingmother.com/?service=vpage%2F106L|arxivsana=April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* U ''Business Ethics Magazine'' tomonidan 2006-yilda 100 ta eng yaxshi korporativ fuqarolardan biri sifatida tan olingan. Kompaniya TechNet&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|sarlavha=TechNet|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203171941/http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt; kabi turli siyosat va fuqarolik yetakchilik guruhlarida ishtirok etadi va ''Nature'' jurnali kabi mustaqil uchinchi tomon tadqiqot va nashrlariga homiylik qiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|sarlavha=Nature|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203040307/http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2010-yil 7-oktabrda ''Science jurnali'' tomonidan eng yaxshi ish beruvchi deb topildi va u yerda toʻqqiz yil ketma-ket shu mukofotni oldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|sarlavha=Science Magazine|sana=October 8, 2010|kirish sanasi=February 15, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110210191708/http://sciencecareers.sciencemag.org//career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|arxivsana=February 10, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil mart oyida Genentech ketma-ket ikkinchi yil Fortune tomonidan eng hayratlanarli farmatsevtika kompaniyasi deb topildi.
* 2010-yil iyul oyida Genentech ''ComputerWorld'' jurnali tomonidan „IT sohasida ishlash uchun eng yaxshi 100 ta joy“ roʻyxatiga kiritildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=No. 58: Genentech, Inc. |work=ComputerWorld Magazine |url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092611/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-date=January 16, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil dekabr oyida Glassdoor.com Genentech bosh direktori Artur D. Levinsonni 93 % maʼqullash reytingi bilan 2008-yilning „eng yaxshi“ bosh direktori deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=December 26, 2008 |title=Glassdoor.com Lists Naughtiest and Nicest C.E.O.'s of 2008 |work=The New York Times |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008 |url-status=live |access-date=May 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004200638/http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008/ |archive-date=October 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2011-yilda premerasi boʻlgan „Something Ventured“ hujjatli filmida tasvirlangan.
* ''The Economist'' Genentechni 2013-yilning eng innovatsion korporatsiyasi deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 30, 2013 |title=Innovation Awards: And the winners are... |work=The Economist |url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |url-status=live |access-date=August 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020834/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |archive-date=November 7, 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Qoʻshimcha maʼlumot ==

* Salli Smit Xyuz. ''Genentech: Biotexnologiyaning boshlanishi'' (Chikago universiteti universiteti; 2011-yil).
* GenenLab noutbuki: [http://blog.zymergi.com/2013/01/origins-biotech-genentech.html „Biotexnikaning boshlanishi“] — Genentech xodimlari uchun yangi kitobcha (1996)
* ''Daromad uchun retsept: Farmatsevtika sanoati fan va biznes oʻrtasidagi nopok nikohni qanday qilib bankrot qildi,'' Linda Marsa, Skribner (1997)</text>
      <sha1>ow2xae5c32hm9gc7spcmjgdfdr9h9yf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273122</id>
      <parentid>6273121</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:08:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29395" sha1="8lc42pgzj1y4vbwyooe7j3b5lolqjy7" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| name = Genentech, Inc.
| type = Xususiy&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;

(Mustaqil shoʻba korxona)
| foundation = 1976-yil
| key_people = {{unbulleted list|Alexander Hardy |([[CEO|CEO]])|Ed Harrington|Sandra J. Horning, M.D.|Michael D. Varney|Stephen Williams|Ph.D.|Sean Johnston|[[Severin Schwan]]|(Genentech direktorlar kengashi raisi, CEO Roche Group)|Anna Batt Ph.D.|[[Aviv Regev]]&lt;ref name=&quot;fiercebiotech&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Nick Paul |title=Genentech lures Regev from Broad Institute to lead research and early development |url=https://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-lures-regev-from-broad-institute-to-lead-research-and-early-development |access-date=May 25, 2020 |work=FierceBiotech |date=May 11, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Press_Regev&quot;&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Changes to the Roche Enlarged Corporate Executive Committee|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/05/11/2030716/0/en/Changes-to-the-Roche-Enlarged-Corporate-Executive-Committee.html|location= Basel, Switzerland|publisher=F. Hoffmann-La Roche Ltd |agency=globenewswire |date=May 11, 2020|access-date=May 25, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| industry = [[Biotexnologiya]]
| products = [[Avastin]], [[Herceptin]], [[Rituxan]], [[Perjeta]], [[Kadcyla]], [[Gazyva]], [[Tarceva]], [[Ocrelizumab|Ocrevus]], [[Polatuzumab vedotin|Polivy]], [[Atezolizumab|Tecentriq]], [[Baloxavir marboxil|Xofluza]], [[Emicizumab|Hemlibra]], [[Venetoclax|Venclexta]], [[Esbriet]], [[Cobimetinib|Cotellic]], [[Alecensa]], [[Zelboraf]], [[Nutropin]], [[Tocilizumab|Actemra]], [[Lucentis]], [[Xolair]], [[Alteplase|Activase]], [[Cathflo Activase]], [[Xeloda]], [[Boniva (drug)|Boniva]], [[TNKase]], [[CellCept]], [[Peginterferon alfa-2a|Pegasys]], [[Pulmozyme]], [[Tamiflu]], [[Valcyte]], [[Anaprox]], [[Cytovene]], [[Naproxen|EC-Naprosyn]], [[Erivedge]], [[Fuzeon]], [[Invirase]], [[Klonopin]], [[Kytril]], [[Naprosyn]], [[Rocephin]], Roferon-A, [[Romazicon]], [[Valium]], [[Xenical]], [[Zenapax]]
| num_employees = 13 539 (2021-iyul)
| revenue = {{Increase}} 26.4 mlrd (2020)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;
| parent = [[Hoffmann-La Roche]]
| homepage = [http://www.gene.com/ www.gene.com]
}}
'''Genentech, Inc.''', 2009-yilda Roche kompaniyasining shoʻba korxonasiga aylangan Amerika [[biotexnologiya]] [[Korporatsiya|korporatsiyasi]]. ''Genentech Research and Early Development Roche'' tarkibidagi mustaqil markaz sifatida foaliyat olib boradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/about-us|sarlavha=About Us|ish=Gene.com|kirish sanasi=August 22, 2014|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140804185741/http://www.gene.com/about-us|arxivsana=August 4, 2014}}&lt;/ref&gt;. Tarixan kompaniya dunyodagi birinchi [[biotexnologiya]] kompaniyasi sifatida qabul qilinadi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=Eugene|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|journal=Nature|date=January 2003|volume=421|issue=6921|pages=456–457|doi=10.1038/nj6921-456a|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;. 2021-yil iyul holatiga koʻra, Genentech 13 539 kishini ish bilan taʼminlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Working at Genentech |language=en-US |work=Great Place to Work |url=https://www.greatplacetowork.com/certified-company/1000096 |access-date=November 18, 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Kompaniya 1976-yilda venchur kapitalist Robert A. Swanson va biokimyogar Herbert Boyer tomonidan tashkil etilgan&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot;&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=E.|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|doi=10.1038/nj6921-456a|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=456–457|year=2003|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genentech_CorporateOverview&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|sarlavha=Corporate Overview|muallif=Genentech|iqtibos=Genentech was founded by venture capitalist Robert A. Swanson and biochemist Dr. Herbert W. Boyer. After a meeting in 1976, the two decided to start a biotechnology company, Genentech. Although the two confidently assert that it was the first biotech company, others clearly came before, including [[Cetus Corporation]] which was founded in 1971.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120418082422/http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|arxivsana=April 18, 2012}}&lt;/ref&gt;. Boyer rekombinant DNK texnologiyasi sohasida kashshof hisoblanadi. 1973-yilda Boyer va uning hamkasbi Stanley Norman Cohen cheklovchi fermentlarni xuddi shunday kesilgan plazmid vektoriga bogʻlash uchun bir manbadan [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] parchalarini kesish uchun „qaychi“ sifatida foydalanish mumkinligini koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cohen|first1=S.|last2=Chang|first2=A.|last3=Boyer|first3=H.|last4=Helling|first4=R.|title=Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=70|issue=11|pages=3240–3244|year=1973|pmid=4594039|pmc=427208|doi=10.1073/pnas.70.11.3240|bibcode=1973PNAS...70.3240C}}&lt;/ref&gt;. Cohen akademiyada laboratoriyaga qaytganida, Swanson kompaniyani ochish uchun Boyer bilan bogʻlandi&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;In January 1976, 28-year-old venture capitalist Robert Swanson entered the picture. &lt;/ref&gt;. Boyer Bekman ilmiy-tadqiqot institutidan Arthur Riggs va Keiichi Itakura bilan ishlagan va guruh 1977-yilda somatostatin [[Gormonlar|gormonini]] ishlab chiqarganida birinchi boʻlib [[Bakteriyalar|bakteriyalarda]] inson [[Gen|genini]] muvaffaqiyatli ifodalagan&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1126/science.412251|last=Itakura|first1=K.|last2=Hirose|first2=T.|last3=Crea|first3=R.|last4=Riggs|first4=A. D.|last5=Heyneker|first5=H. L.|last6=Bolivar|first6=F.|last7=Boyer|first7=H. W.|title=Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for the hormone somatostatin|url=https://archive.org/details/sim_science_1977-12-09_198_4321/page/n84|journal=Science|volume=198|issue=4321|pages=1056–1063|year=1977|pmid=412251|bibcode=1977Sci...198.1056I}}&lt;/ref&gt;. Keyin David Goeddel va Dennis Kleid guruhga qoʻshildi va 1978-yilda sintetik inson [[Insulin|insulini]] bilan muvaffaqiyatga hissa qoʻshdi.

1990-yilda [[Roche|F. Hoffmann-La Roche AG]] Genentech kompaniyasining asosiy ulushini sotib oldi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Fisher |first=Lawrence M. |date=October 1, 2000 |title=Genentech: Survivor Strutting Its Stuff |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-status=live |access-date=February 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404185137/http://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2006-yilda Genentech oʻzining birinchi sotib olish shartnomasida Tanoxni sotib oldi. Tanox Xolairni ishlab chiqishni boshlagan va Novartis va Genentech bilan hamkorlikda ishlab chiqish yakunlangan; sotib olish Genentechga koʻproq daromadni saqlab qolish imkonini berdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 9, 2006 |title=Genentech strikes $919M deal to buy Tanox |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155601/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2009-yil mart oyida Roche Genentech kompaniyasini oʻzi nazorat qilmagan aksiyalarni taxminan 46,8 milliard dollarga sotib oldi&lt;ref name=&quot;Morse_WSJ2006&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Morse |first=Andrew |date=May 10, 2006 |title=Chugai Shares Post Healthy Gain On Prospects for Cancer Drug |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB114720225204948046?mod=googlenews_wsj |access-date=September 26, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff_GEN2008&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 21, 2008 |title=Roche Makes $43.7B Bid for Genentech |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |url-status=live |access-date=September 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203010727/http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |archive-date=February 3, 2009 |issn=1935-472X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Pollack |first=Andrew |date=March 12, 2009 |title=Roche Agrees to Buy Genentech for $46.8 Billion |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/13/business/worldbusiness/13drugs.html |access-date=April 3, 2020 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. 2014-yil iyul oyida Genentech/Roche Seragonni kichik molekulali saraton dori-darmonlari nomzodlari uchun 725 million dollar naqd pulga sotib oldi, qoʻshimcha 1 milliard dollarlik toʻlovlar Seragon qatoridagi mahsulotlarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga bogʻliq&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 2, 2014 |title=Genentech acquires Seragon |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056 |url-status=live |access-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133409/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056/ |archive-date=July 14, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Tadqiqot ==
Genentech tadqiqotga asoslangan kashshof [[biotexnologiya]] kompaniyasi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;/&gt; boʻlib, u ichki va hamkorlik orqali ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishda davom etmoqda&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=July 3, 2012 |title=Three Years After Merger, Genentech R&amp;D Outshines That of Roche's {{!}} GEN News Highlights |work=Genetic Engineering News |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997/?kwrd=Dalcetrapib |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405023846/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997?kwrd=Dalcetrapib |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Living 10 Years in the Future|url=http://www.gene.com/scientists|nashriyot=Genentech|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160801073259/http://www.gene.com/scientists|arxivsana=August 1, 2016}}&lt;/ref&gt;.

Genentech tadqiqot hamkorliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* 2008-yilda Genentech obinutuzumabni ishlab chiqish uchun Roche va uning shoʻba korxonasi GlycArt bilan hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 3, 2008 |title=Genentech teams with Glycart on antibody program |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155446/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2010-yil fevral oyida Genentech San-Fransiskodagi [[Kaliforniya universiteti]] bilan hamkorlikka kirishdi, ular bilan oʻn beshga yaqin boshqa hamkorlikda ishladilar, bu safar nevrologiyada kichik [[molekula]] dori kashfiyoti boʻyicha hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=February 19, 2010 |title=UCSF enters drug discovery agreement with Genentech |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155549/http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2014-yil oktyabr oyida Genentech Ayova shtatida joylashgan NewLink Genetics bilan nazorat nuqtasi ingibitorlari boʻyicha hamkorlik qilish uchun 150 million dollar oldindan toʻladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 20, 2014 |title=Genentech pays 2350M upfront to partner on NewLink's immuno-oncology drug |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614043146/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |archive-date=June 14, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil iyun oyida u kompaniyada maʼlumotlar boʻyicha olimlarning keyingi avlodini tayyorlash va yollashda yordam berish uchun The Data Incubator bilan keng koʻlamli hamkorlikka kirishgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=The Promise and Challenge of Big Data for Pharma |url=https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |url-status=live |access-date=April 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405171004/https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil yanvar oyida u 23andMe bilan 60 million dollarlik shartnoma imzoladi, bu Genentechga 23andMe tomonidan ushlab turilgan genomik va bemor tomonidan xabar qilingan maʼlumotlarga kirish imkonini bergan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Herper |first=Matthew |title=Surprise! With $60 Million Genentech Deal, 23andMe Has A Business Plan |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |url-status=live |access-date=August 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816224058/https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |archive-date=August 16, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil oktabr oyida u Nimbus Therapeutics bilan kremniyli dori vositalarini kashf qilish platformasida Nimbus’dan yetakchilarni ishlab chiqish uchun hamkorlikni boshlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Garde |first=Damian |date=October 20, 2015 |title=Genentech co-signs Nimbus' computer-aided R&amp;D with an oncology pact |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711042119/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |archive-date=July 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil iyun oyida Genentech Epizymening EZH2 ingibitori tazemetostat Genentechning atezolizumab bilan sinergik boʻlishini oʻrganish uchun klinik sinovlarni oʻtkazish uchun Epizyme bilan hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=June 23, 2016 |title=Epizyme nabs combo trial deal with Genentech for NHL candidate {{!}} FierceBiotech |work=www.fiercebiotech.com |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160906121630/http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |archive-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil avgust oyida kompaniya Carmot Therapeutics bilan hamkorlikni boshladi, unda Carmot yangi nomzodlarni topadi va Genentech ularni ishlab chiqqan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=&lt;!--journal staff--&gt;|date=August 2016|title=Carmot to Use Lead-Identification Technology in Collab with Genentech|journal=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]]|volume=36|issue=14|page=17}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil sentyabr oyida Genentech Isroilning BioLineRx kompaniyasi bilan Genentech oʻzining atezolizumab bilan birlashtirishni maqsad qilgan nazorat nuqtasi inhibitori boʻyicha hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=September 7, 2016 |title=Genentech, BioLineRx pair up a checkpoint inhibitor combo |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911013920/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |archive-date=September 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Imkoniyatlar ==
[[Fayl:Genentech_Building_31.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Genentech_Building_31.jpg/220px-Genentech_Building_31.jpg|right|thumb| 31-bino, Genentech bosh qarorgohidagi yangi binolardan biri]]
Genentech korporativ shtab-kvartirasi Janubiy San-Fransiskoda, Kaliforniyada joylashgan ({{Coord|37.657|-122.379|name=Genentech}}), Kaliforniya shtati Vakavil, [[Oceanside (California)|Oceanside, Kaliforniya]] va [[Hillsboro (Oregon)|Hillsboro, Oregon]]&lt;nowiki/&gt;da qoʻshimcha ishlab chiqarish quvvatlari ham bor.

2006-yil dekabr oyida Genentech oʻzining [[Porriño]] ([[Ispaniya]]) zavodini Lonzaga sotdi va Lonzaning [[Singapur|Singapurda]] qurilayotgan [[sut emizuvchilar]] hujayra madaniyatini ishlab chiqarish zavodini sotib olish uchun eksklyuziv huquqni qoʻlga kiritdi. 2007-yil iyun oyida Genentech butun dunyo boʻylab Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi) dori moddasini ommaviy ishlab chiqarish uchun Singapurda ''E. coli'' ishlab chiqarish zavodini qurish va rivojlantirishni boshladi. 

== Mahsulotlar xronologiyasi ==

* 1982: AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan tasdiqlangan sintetik „inson“ [[insulin]] insulin ishlab chiqaruvchisi Eli Lilly and Company bilan hamkorlikda, FDA tasdiqlash jarayoni orqali mahsulotni ishlab chiqargan. Mahsulot ([[Insulin terapiyasi|Humulin]]) Lilly tomonidan litsenziyalangan va ishlab chiqarilgan va birinchi marta tasdiqlangan genetik muhandislik inson terapevti edi.
* 1985: Protropin (somatrem): oʻsish gormoni yetishmovchiligi boʻlgan bolalar uchun qoʻshimcha oʻsish gormoni (ishlab chiqarish toʻxtatilgan, 2004).
* 1987: Aktivaza (alteplaz): Oʻtkir [[miokard infarkti]] boʻlgan bemorlarda qon quyqalarini eritish uchun ishlatiladigan rekombinant toʻqima plazminogen faollashtiruvchisi (tPa). Gemorragik boʻlmagan insultni davolash uchun ham qoʻllanadi.
* 1990: Actimmune ([[Interferon|interferon gamma 1b]]): Surunkali granulomatoz kasallikni davolash (Intermune litsenziyasi).
* 1993: Nutropin (rekombinant somatropin): Surunkali buyrak kasalligi tufayli buyrak transplantatsiyasidan oldin davolash uchun bolalar va kattalar uchun oʻsish gormoni .
* 1993: Pulmozim (dornaza alfa): [[Mukovitsidoz|Kistik]] fibrozli bolalar va yoshlar uchun inhalatsiyani davolash — rekombinant DNK.
* 1997: Rituxan (rituximab): Hodgkin boʻlmagan limfomalarning oʻziga xos turlarini davolash. 2006-yilda revmatoid artrit uchun ham tasdiqlangan.
* 1998: Gerceptin (trastuzumab): HER2 genini haddan tashqari koʻrsatadigan oʻsmalari boʻlgan metastatik koʻkrak saratoni bemorlarini davolash. Yaqinda koʻkrak bezi saratoni uchun yordamchi terapiya uchun tasdiqlangan. FDA ham yaqinda HER2 retseptorlari joyi ijobiy boʻlgan metastatik oshqozon saratoni uchun Trastuzumabni tasdiqladi.
* 2000: TNKase (tenekteplaza): oʻtkir [[Miokard infarkti|miyokard infarktini]] davolash uchun preparat.
* 2003: Xolair (omalizumab): oʻrtacha va ogʻir surunkali [[Bronxial astma|astma]] uchun teri ostiga inyeksiya.
* 2003: Raptiva (efalizumab): [[psoriaz]] rivojlanishiga olib keladigan T hujayralarining faollashishi va qayta faollashishini blokirovka qilish uchun moʻljallangan antitana. [http://www.xoma.com XOMA] bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. 2009-yilda progressiv multifokal leykoensefalopatiya haqidagi xabarlardan soʻng AQSh bozori ixtiyoriy ravishda olib tashlandi.
* 2004: Avastin (bevacizumab): [[Yoʻgʻon ichak|Yoʻgʻon ichak yoki toʻgʻri ichakning]] [[Toʻgʻri ichak|metastatik]] saratonini davolash uchun anti-VEGF monoklonal antitanasi. 2006-yilda Mahalliy darajada rivojlangan, takroriy yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan [[oʻpka saratoni]] uchun ham tasdiqlangan. 2008-yilda ilgari davolanmagan HER2-salbiy koʻkrak saratoni uchun kimyoterapiya bilan birgalikda Avastinga tezlashtirilgan ruxsat berildi. 2009-yilda Avastin glioblastoma multiformeni davolash uchun beshinchi, metastatik buyrak hujayrali karsinomasini davolash uchun oltinchi ruxsatnomani oldi. U koʻkrak bezi saratonini ilgʻor davolashda maʼqullangani uchun eng koʻp eʼlon qilindi, ammo koʻkrak bezi saratonini davolash uchun FDA maʼqullashi keyinchalik 2011-yil noyabr oyida bekor qilindi.
* 2004: Tarceva (erlotinib): Mahalliy rivojlangan yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni va [[oshqozon osti bezi saratoni]] bilan ogʻrigan bemorlarni davolash.
* 2006: Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi): neovaskulyar (hoʻl) yoshga bogʻliq makula naslini (AMD) davolash. FDA LUCENTISni ustuvor koʻrib chiqishdan soʻng (olti oy) tasdiqladi. Genentech mahsulotni joʻnatishni 2006-yil 30-iyunda, mahsulot tasdiqlangan kunidan boshladi.
* 2010: Actemra (tocilizumab): Birinchi interleykin-6 (IL-6) retseptorlarini ingibitorlik qiluvchi monoklonal antitana revmatoid artritni (RA) davolash uchun tasdiqlangan.
* 2011: Zelboraf (vemurafenib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun.
* 2012: Erivedge (vismodegib): rivojlangan [[Bazalioma|bazal hujayrali karsinomani]] (BCC) davolash.
* 2012: Perjeta (pertuzumab): ilgari davolanmagan HER2-musbat metastatik koʻkrak saratoni bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun Herceptin (trastuzumab) va dosetaksel kimyoterapiyasi bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2013: Kadcyla (ado-trastuzumab emtansine): FDA maʼqullagan birinchi Genentech antitana-dori konjugati (ADC). U HER2-musbat metastatik koʻkrak saratonini davolashda ishlatiladigan sitotoksik vosita mertansin (DM1) bilan bogʻlangan trastuzumabdan (Gerceptin) iborat.
* 2013: Gazyva (obinutuzumab): ilgari davolanmagan surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun xlorambusil bilan birgalikda foydalanish uchun. Gazyva FDA maʼqullashini olgan birinchi doridir.
* 2014: Esbriet (pirfenidon): Idiopatik oʻpka fibrozini (IPF) davolash uchun anti-fibrotik dori. Intermune, Inc tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2015: Kotellik (kobimetinib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun ZELBORAF (vemurafenib) bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2015: Alesensa (alektinib): Kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) uchun davolash.
* 2016: Venclexta (venetoclax): Surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan, 17p deletsiya deb ataladigan xromosoma anormalligi boʻlgan va kamida bitta oldingi terapiya bilan davolangan bemorlarni davolash.
* 2016: Tecentriq (atezolizumab): Platinaga asoslangan kimyoterapiya muvaffaqiyatsizlikka uchragan qovuq saratoni yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) ni davolash uchun birinchi sinfdagi PD-L1 antitanasi. Tecentriqga II fazaning istiqbolli natijalari tufayli qovuq saratonining ilgʻor koʻrsatkichi uchun tezlashtirilgan ruxsat berildi.
* 2017: Ocrevus (okrelizumab): FDA tomonidan tasdiqlangan birinchi terapiya, ham relapsing-remitting multipl skleroz (RRMS) va birlamchi progressiv multipl skleroz (PPMS) davolaydi. Kasallikning PPMS shakli ilgari tasdiqlangan davolash usullariga ega emas edi.
* 2017: Hemlibra (emicizumab): gemofiliyani davolash A. Chugai Pharmaceutical Co. tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2018: Xofluza (Baloxavir marboxil): A grippi va B grippini davolash uchun antiviral dori. Shionogi tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2019: Polivy (Polatuzumab vedotin-piiq): Bendamustin va rituximab bilan birgalikda ishlatilganda diffuz yirik B hujayrali limfomani davolash.

== Mukofotlar va eʼtiroflar ==

* ''Fortune jurnali'' Genentechni 22 yil davomida „Ishlash uchun eng yaxshi 100 ta kompaniya“ roʻyxatiga kiritdi va 2006-yildagi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi. Yillar davomida reyting 1-raqamdan 80-raqamgacha oʻzgarib turadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/|sarlavha=Genentech|ish=Fortune|til=en-US|kirish sanasi=March 24, 2020|qaralgan sana=2022-09-29|arxivsana=2021-04-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210410104624/https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/}}&lt;/ref&gt;. Reyting xodimlarning anonim so‘rovnomaga bergan javoblari hamda kompaniya siyosati va madaniyatini baholashga asoslanadi.
* Genentech 2004, 2006-8 va 2010-11 yillarda ''Working Mother jurnali'' tomonidan ishlaydigan onalar uchun 100 ta eng yaxshi kompaniyalardan biri deb topildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.workingmother.com/?service=vpage/106l|sarlavha=Working Mother Magazine|kirish sanasi=February 20, 2020|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110404034540/http://www.workingmother.com/?service=vpage%2F106L|arxivsana=April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* U ''Business Ethics Magazine'' tomonidan 2006-yilda 100 ta eng yaxshi korporativ fuqarolardan biri sifatida tan olingan. Kompaniya TechNet&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|sarlavha=TechNet|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203171941/http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt; kabi turli siyosat va fuqarolik yetakchilik guruhlarida ishtirok etadi va ''Nature'' jurnali kabi mustaqil uchinchi tomon tadqiqot va nashrlariga homiylik qiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|sarlavha=Nature|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203040307/http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2010-yil 7-oktabrda ''Science jurnali'' tomonidan eng yaxshi ish beruvchi deb topildi va u yerda toʻqqiz yil ketma-ket shu mukofotni oldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|sarlavha=Science Magazine|sana=October 8, 2010|kirish sanasi=February 15, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110210191708/http://sciencecareers.sciencemag.org//career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|arxivsana=February 10, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil mart oyida Genentech ketma-ket ikkinchi yil Fortune tomonidan eng hayratlanarli farmatsevtika kompaniyasi deb topildi.
* 2010-yil iyul oyida Genentech ''ComputerWorld'' jurnali tomonidan „IT sohasida ishlash uchun eng yaxshi 100 ta joy“ roʻyxatiga kiritildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=No. 58: Genentech, Inc. |work=ComputerWorld Magazine |url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092611/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-date=January 16, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil dekabr oyida Glassdoor.com Genentech bosh direktori Artur D. Levinsonni 93 % maʼqullash reytingi bilan 2008-yilning „eng yaxshi“ bosh direktori deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=December 26, 2008 |title=Glassdoor.com Lists Naughtiest and Nicest C.E.O.'s of 2008 |work=The New York Times |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008 |url-status=live |access-date=May 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004200638/http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008/ |archive-date=October 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2011-yilda premerasi boʻlgan „Something Ventured“ hujjatli filmida tasvirlangan.
* ''The Economist'' Genentechni 2013-yilning eng innovatsion korporatsiyasi deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 30, 2013 |title=Innovation Awards: And the winners are... |work=The Economist |url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |url-status=live |access-date=August 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020834/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |archive-date=November 7, 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Qoʻshimcha maʼlumot ==

* Salli Smit Xyuz. ''Genentech: Biotexnologiyaning boshlanishi'' (Chikago universiteti universiteti; 2011-yil).
* GenenLab noutbuki: [http://blog.zymergi.com/2013/01/origins-biotech-genentech.html „Biotexnikaning boshlanishi“] — Genentech xodimlari uchun yangi kitobcha (1996)
* ''Daromad uchun retsept: Farmatsevtika sanoati fan va biznes oʻrtasidagi nopok nikohni qanday qilib bankrot qildi,'' Linda Marsa, Skribner (1997)</text>
      <sha1>8lc42pgzj1y4vbwyooe7j3b5lolqjy7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273123</id>
      <parentid>6273122</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29396" sha1="larzpu53v7o9gsessxal3gkfjmu151j" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| name = Genentech, Inc.
| type = Xususiy&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;

(Mustaqil shoʻba korxona)
| foundation = 1976-yil
| key_people = {{unbulleted list|Alexander Hardy |([[CEO|CEO]])|Ed Harrington|Sandra J. Horning, M.D.|Michael D. Varney|Stephen Williams|Ph.D.|Sean Johnston|[[Severin Schwan]]|(Genentech direktorlar kengashi raisi, CEO Roche Group)|Anna Batt Ph.D.|[[Aviv Regev]]&lt;ref name=&quot;fiercebiotech&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Nick Paul |title=Genentech lures Regev from Broad Institute to lead research and early development |url=https://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-lures-regev-from-broad-institute-to-lead-research-and-early-development |access-date=May 25, 2020 |work=FierceBiotech |date=May 11, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Press_Regev&quot;&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Changes to the Roche Enlarged Corporate Executive Committee|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/05/11/2030716/0/en/Changes-to-the-Roche-Enlarged-Corporate-Executive-Committee.html|location= Basel, Switzerland|publisher=F. Hoffmann-La Roche Ltd |agency=globenewswire |date=May 11, 2020|access-date=May 25, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| industry = [[Biotexnologiya]]
| products = [[Avastin]], [[Herceptin]], [[Rituxan]], [[Perjeta]], [[Kadcyla]], [[Gazyva]], [[Tarceva]], [[Ocrelizumab|Ocrevus]], [[Polatuzumab vedotin|Polivy]], [[Atezolizumab|Tecentriq]], [[Baloxavir marboxil|Xofluza]], [[Emicizumab|Hemlibra]], [[Venetoclax|Venclexta]], [[Esbriet]], [[Cobimetinib|Cotellic]], [[Alecensa]], [[Zelboraf]], [[Nutropin]], [[Tocilizumab|Actemra]], [[Lucentis]], [[Xolair]], [[Alteplase|Activase]], [[Cathflo Activase]], [[Xeloda]], [[Boniva (drug)|Boniva]], [[TNKase]], [[CellCept]], [[Peginterferon alfa-2a|Pegasys]], [[Pulmozyme]], [[Tamiflu]], [[Valcyte]], [[Anaprox]], [[Cytovene]], [[Naproxen|EC-Naprosyn]], [[Erivedge]], [[Fuzeon]], [[Invirase]], [[Klonopin]], [[Kytril]], [[Naprosyn]], [[Rocephin]], Roferon-A, [[Romazicon]], [[Valium]], [[Xenical]], [[Zenapax]]
| num_employees = 13 539 (2021-iyul)
| revenue = {{Increase}} 26.4 mlrd (2020)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;
| parent = [[Hoffmann-La Roche]]
| homepage = [http://www.gene.com/ www.gene.com]
}}

'''Genentech, Inc.''', 2009-yilda Roche kompaniyasining shoʻba korxonasiga aylangan Amerika [[biotexnologiya]] [[Korporatsiya|korporatsiyasi]]. ''Genentech Research and Early Development Roche'' tarkibidagi mustaqil markaz sifatida foaliyat olib boradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/about-us|sarlavha=About Us|ish=Gene.com|kirish sanasi=August 22, 2014|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140804185741/http://www.gene.com/about-us|arxivsana=August 4, 2014}}&lt;/ref&gt;. Tarixan kompaniya dunyodagi birinchi [[biotexnologiya]] kompaniyasi sifatida qabul qilinadi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=Eugene|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|journal=Nature|date=January 2003|volume=421|issue=6921|pages=456–457|doi=10.1038/nj6921-456a|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;. 2021-yil iyul holatiga koʻra, Genentech 13 539 kishini ish bilan taʼminlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Working at Genentech |language=en-US |work=Great Place to Work |url=https://www.greatplacetowork.com/certified-company/1000096 |access-date=November 18, 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Kompaniya 1976-yilda venchur kapitalist Robert A. Swanson va biokimyogar Herbert Boyer tomonidan tashkil etilgan&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot;&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=E.|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|doi=10.1038/nj6921-456a|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=456–457|year=2003|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genentech_CorporateOverview&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|sarlavha=Corporate Overview|muallif=Genentech|iqtibos=Genentech was founded by venture capitalist Robert A. Swanson and biochemist Dr. Herbert W. Boyer. After a meeting in 1976, the two decided to start a biotechnology company, Genentech. Although the two confidently assert that it was the first biotech company, others clearly came before, including [[Cetus Corporation]] which was founded in 1971.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120418082422/http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|arxivsana=April 18, 2012}}&lt;/ref&gt;. Boyer rekombinant DNK texnologiyasi sohasida kashshof hisoblanadi. 1973-yilda Boyer va uning hamkasbi Stanley Norman Cohen cheklovchi fermentlarni xuddi shunday kesilgan plazmid vektoriga bogʻlash uchun bir manbadan [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] parchalarini kesish uchun „qaychi“ sifatida foydalanish mumkinligini koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cohen|first1=S.|last2=Chang|first2=A.|last3=Boyer|first3=H.|last4=Helling|first4=R.|title=Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=70|issue=11|pages=3240–3244|year=1973|pmid=4594039|pmc=427208|doi=10.1073/pnas.70.11.3240|bibcode=1973PNAS...70.3240C}}&lt;/ref&gt;. Cohen akademiyada laboratoriyaga qaytganida, Swanson kompaniyani ochish uchun Boyer bilan bogʻlandi&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;In January 1976, 28-year-old venture capitalist Robert Swanson entered the picture. &lt;/ref&gt;. Boyer Bekman ilmiy-tadqiqot institutidan Arthur Riggs va Keiichi Itakura bilan ishlagan va guruh 1977-yilda somatostatin [[Gormonlar|gormonini]] ishlab chiqarganida birinchi boʻlib [[Bakteriyalar|bakteriyalarda]] inson [[Gen|genini]] muvaffaqiyatli ifodalagan&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1126/science.412251|last=Itakura|first1=K.|last2=Hirose|first2=T.|last3=Crea|first3=R.|last4=Riggs|first4=A. D.|last5=Heyneker|first5=H. L.|last6=Bolivar|first6=F.|last7=Boyer|first7=H. W.|title=Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for the hormone somatostatin|url=https://archive.org/details/sim_science_1977-12-09_198_4321/page/n84|journal=Science|volume=198|issue=4321|pages=1056–1063|year=1977|pmid=412251|bibcode=1977Sci...198.1056I}}&lt;/ref&gt;. Keyin David Goeddel va Dennis Kleid guruhga qoʻshildi va 1978-yilda sintetik inson [[Insulin|insulini]] bilan muvaffaqiyatga hissa qoʻshdi.

1990-yilda [[Roche|F. Hoffmann-La Roche AG]] Genentech kompaniyasining asosiy ulushini sotib oldi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Fisher |first=Lawrence M. |date=October 1, 2000 |title=Genentech: Survivor Strutting Its Stuff |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-status=live |access-date=February 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404185137/http://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2006-yilda Genentech oʻzining birinchi sotib olish shartnomasida Tanoxni sotib oldi. Tanox Xolairni ishlab chiqishni boshlagan va Novartis va Genentech bilan hamkorlikda ishlab chiqish yakunlangan; sotib olish Genentechga koʻproq daromadni saqlab qolish imkonini berdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 9, 2006 |title=Genentech strikes $919M deal to buy Tanox |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155601/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2009-yil mart oyida Roche Genentech kompaniyasini oʻzi nazorat qilmagan aksiyalarni taxminan 46,8 milliard dollarga sotib oldi&lt;ref name=&quot;Morse_WSJ2006&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Morse |first=Andrew |date=May 10, 2006 |title=Chugai Shares Post Healthy Gain On Prospects for Cancer Drug |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB114720225204948046?mod=googlenews_wsj |access-date=September 26, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff_GEN2008&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 21, 2008 |title=Roche Makes $43.7B Bid for Genentech |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |url-status=live |access-date=September 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203010727/http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |archive-date=February 3, 2009 |issn=1935-472X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Pollack |first=Andrew |date=March 12, 2009 |title=Roche Agrees to Buy Genentech for $46.8 Billion |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/13/business/worldbusiness/13drugs.html |access-date=April 3, 2020 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. 2014-yil iyul oyida Genentech/Roche Seragonni kichik molekulali saraton dori-darmonlari nomzodlari uchun 725 million dollar naqd pulga sotib oldi, qoʻshimcha 1 milliard dollarlik toʻlovlar Seragon qatoridagi mahsulotlarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga bogʻliq&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 2, 2014 |title=Genentech acquires Seragon |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056 |url-status=live |access-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133409/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056/ |archive-date=July 14, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Tadqiqot ==
Genentech tadqiqotga asoslangan kashshof [[biotexnologiya]] kompaniyasi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;/&gt; boʻlib, u ichki va hamkorlik orqali ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishda davom etmoqda&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=July 3, 2012 |title=Three Years After Merger, Genentech R&amp;D Outshines That of Roche's {{!}} GEN News Highlights |work=Genetic Engineering News |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997/?kwrd=Dalcetrapib |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405023846/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997?kwrd=Dalcetrapib |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Living 10 Years in the Future|url=http://www.gene.com/scientists|nashriyot=Genentech|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160801073259/http://www.gene.com/scientists|arxivsana=August 1, 2016}}&lt;/ref&gt;.

Genentech tadqiqot hamkorliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* 2008-yilda Genentech obinutuzumabni ishlab chiqish uchun Roche va uning shoʻba korxonasi GlycArt bilan hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 3, 2008 |title=Genentech teams with Glycart on antibody program |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155446/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2010-yil fevral oyida Genentech San-Fransiskodagi [[Kaliforniya universiteti]] bilan hamkorlikka kirishdi, ular bilan oʻn beshga yaqin boshqa hamkorlikda ishladilar, bu safar nevrologiyada kichik [[molekula]] dori kashfiyoti boʻyicha hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=February 19, 2010 |title=UCSF enters drug discovery agreement with Genentech |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155549/http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2014-yil oktyabr oyida Genentech Ayova shtatida joylashgan NewLink Genetics bilan nazorat nuqtasi ingibitorlari boʻyicha hamkorlik qilish uchun 150 million dollar oldindan toʻladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 20, 2014 |title=Genentech pays 2350M upfront to partner on NewLink's immuno-oncology drug |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614043146/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |archive-date=June 14, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil iyun oyida u kompaniyada maʼlumotlar boʻyicha olimlarning keyingi avlodini tayyorlash va yollashda yordam berish uchun The Data Incubator bilan keng koʻlamli hamkorlikka kirishgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=The Promise and Challenge of Big Data for Pharma |url=https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |url-status=live |access-date=April 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405171004/https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil yanvar oyida u 23andMe bilan 60 million dollarlik shartnoma imzoladi, bu Genentechga 23andMe tomonidan ushlab turilgan genomik va bemor tomonidan xabar qilingan maʼlumotlarga kirish imkonini bergan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Herper |first=Matthew |title=Surprise! With $60 Million Genentech Deal, 23andMe Has A Business Plan |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |url-status=live |access-date=August 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816224058/https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |archive-date=August 16, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil oktabr oyida u Nimbus Therapeutics bilan kremniyli dori vositalarini kashf qilish platformasida Nimbus’dan yetakchilarni ishlab chiqish uchun hamkorlikni boshlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Garde |first=Damian |date=October 20, 2015 |title=Genentech co-signs Nimbus' computer-aided R&amp;D with an oncology pact |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711042119/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |archive-date=July 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil iyun oyida Genentech Epizymening EZH2 ingibitori tazemetostat Genentechning atezolizumab bilan sinergik boʻlishini oʻrganish uchun klinik sinovlarni oʻtkazish uchun Epizyme bilan hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=June 23, 2016 |title=Epizyme nabs combo trial deal with Genentech for NHL candidate {{!}} FierceBiotech |work=www.fiercebiotech.com |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160906121630/http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |archive-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil avgust oyida kompaniya Carmot Therapeutics bilan hamkorlikni boshladi, unda Carmot yangi nomzodlarni topadi va Genentech ularni ishlab chiqqan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=&lt;!--journal staff--&gt;|date=August 2016|title=Carmot to Use Lead-Identification Technology in Collab with Genentech|journal=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]]|volume=36|issue=14|page=17}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil sentyabr oyida Genentech Isroilning BioLineRx kompaniyasi bilan Genentech oʻzining atezolizumab bilan birlashtirishni maqsad qilgan nazorat nuqtasi inhibitori boʻyicha hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=September 7, 2016 |title=Genentech, BioLineRx pair up a checkpoint inhibitor combo |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911013920/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |archive-date=September 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Imkoniyatlar ==
[[Fayl:Genentech_Building_31.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Genentech_Building_31.jpg/220px-Genentech_Building_31.jpg|right|thumb| 31-bino, Genentech bosh qarorgohidagi yangi binolardan biri]]
Genentech korporativ shtab-kvartirasi Janubiy San-Fransiskoda, Kaliforniyada joylashgan ({{Coord|37.657|-122.379|name=Genentech}}), Kaliforniya shtati Vakavil, [[Oceanside (California)|Oceanside, Kaliforniya]] va [[Hillsboro (Oregon)|Hillsboro, Oregon]]&lt;nowiki/&gt;da qoʻshimcha ishlab chiqarish quvvatlari ham bor.

2006-yil dekabr oyida Genentech oʻzining [[Porriño]] ([[Ispaniya]]) zavodini Lonzaga sotdi va Lonzaning [[Singapur|Singapurda]] qurilayotgan [[sut emizuvchilar]] hujayra madaniyatini ishlab chiqarish zavodini sotib olish uchun eksklyuziv huquqni qoʻlga kiritdi. 2007-yil iyun oyida Genentech butun dunyo boʻylab Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi) dori moddasini ommaviy ishlab chiqarish uchun Singapurda ''E. coli'' ishlab chiqarish zavodini qurish va rivojlantirishni boshladi. 

== Mahsulotlar xronologiyasi ==

* 1982: AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan tasdiqlangan sintetik „inson“ [[insulin]] insulin ishlab chiqaruvchisi Eli Lilly and Company bilan hamkorlikda, FDA tasdiqlash jarayoni orqali mahsulotni ishlab chiqargan. Mahsulot ([[Insulin terapiyasi|Humulin]]) Lilly tomonidan litsenziyalangan va ishlab chiqarilgan va birinchi marta tasdiqlangan genetik muhandislik inson terapevti edi.
* 1985: Protropin (somatrem): oʻsish gormoni yetishmovchiligi boʻlgan bolalar uchun qoʻshimcha oʻsish gormoni (ishlab chiqarish toʻxtatilgan, 2004).
* 1987: Aktivaza (alteplaz): Oʻtkir [[miokard infarkti]] boʻlgan bemorlarda qon quyqalarini eritish uchun ishlatiladigan rekombinant toʻqima plazminogen faollashtiruvchisi (tPa). Gemorragik boʻlmagan insultni davolash uchun ham qoʻllanadi.
* 1990: Actimmune ([[Interferon|interferon gamma 1b]]): Surunkali granulomatoz kasallikni davolash (Intermune litsenziyasi).
* 1993: Nutropin (rekombinant somatropin): Surunkali buyrak kasalligi tufayli buyrak transplantatsiyasidan oldin davolash uchun bolalar va kattalar uchun oʻsish gormoni .
* 1993: Pulmozim (dornaza alfa): [[Mukovitsidoz|Kistik]] fibrozli bolalar va yoshlar uchun inhalatsiyani davolash — rekombinant DNK.
* 1997: Rituxan (rituximab): Hodgkin boʻlmagan limfomalarning oʻziga xos turlarini davolash. 2006-yilda revmatoid artrit uchun ham tasdiqlangan.
* 1998: Gerceptin (trastuzumab): HER2 genini haddan tashqari koʻrsatadigan oʻsmalari boʻlgan metastatik koʻkrak saratoni bemorlarini davolash. Yaqinda koʻkrak bezi saratoni uchun yordamchi terapiya uchun tasdiqlangan. FDA ham yaqinda HER2 retseptorlari joyi ijobiy boʻlgan metastatik oshqozon saratoni uchun Trastuzumabni tasdiqladi.
* 2000: TNKase (tenekteplaza): oʻtkir [[Miokard infarkti|miyokard infarktini]] davolash uchun preparat.
* 2003: Xolair (omalizumab): oʻrtacha va ogʻir surunkali [[Bronxial astma|astma]] uchun teri ostiga inyeksiya.
* 2003: Raptiva (efalizumab): [[psoriaz]] rivojlanishiga olib keladigan T hujayralarining faollashishi va qayta faollashishini blokirovka qilish uchun moʻljallangan antitana. [http://www.xoma.com XOMA] bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. 2009-yilda progressiv multifokal leykoensefalopatiya haqidagi xabarlardan soʻng AQSh bozori ixtiyoriy ravishda olib tashlandi.
* 2004: Avastin (bevacizumab): [[Yoʻgʻon ichak|Yoʻgʻon ichak yoki toʻgʻri ichakning]] [[Toʻgʻri ichak|metastatik]] saratonini davolash uchun anti-VEGF monoklonal antitanasi. 2006-yilda Mahalliy darajada rivojlangan, takroriy yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan [[oʻpka saratoni]] uchun ham tasdiqlangan. 2008-yilda ilgari davolanmagan HER2-salbiy koʻkrak saratoni uchun kimyoterapiya bilan birgalikda Avastinga tezlashtirilgan ruxsat berildi. 2009-yilda Avastin glioblastoma multiformeni davolash uchun beshinchi, metastatik buyrak hujayrali karsinomasini davolash uchun oltinchi ruxsatnomani oldi. U koʻkrak bezi saratonini ilgʻor davolashda maʼqullangani uchun eng koʻp eʼlon qilindi, ammo koʻkrak bezi saratonini davolash uchun FDA maʼqullashi keyinchalik 2011-yil noyabr oyida bekor qilindi.
* 2004: Tarceva (erlotinib): Mahalliy rivojlangan yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni va [[oshqozon osti bezi saratoni]] bilan ogʻrigan bemorlarni davolash.
* 2006: Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi): neovaskulyar (hoʻl) yoshga bogʻliq makula naslini (AMD) davolash. FDA LUCENTISni ustuvor koʻrib chiqishdan soʻng (olti oy) tasdiqladi. Genentech mahsulotni joʻnatishni 2006-yil 30-iyunda, mahsulot tasdiqlangan kunidan boshladi.
* 2010: Actemra (tocilizumab): Birinchi interleykin-6 (IL-6) retseptorlarini ingibitorlik qiluvchi monoklonal antitana revmatoid artritni (RA) davolash uchun tasdiqlangan.
* 2011: Zelboraf (vemurafenib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun.
* 2012: Erivedge (vismodegib): rivojlangan [[Bazalioma|bazal hujayrali karsinomani]] (BCC) davolash.
* 2012: Perjeta (pertuzumab): ilgari davolanmagan HER2-musbat metastatik koʻkrak saratoni bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun Herceptin (trastuzumab) va dosetaksel kimyoterapiyasi bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2013: Kadcyla (ado-trastuzumab emtansine): FDA maʼqullagan birinchi Genentech antitana-dori konjugati (ADC). U HER2-musbat metastatik koʻkrak saratonini davolashda ishlatiladigan sitotoksik vosita mertansin (DM1) bilan bogʻlangan trastuzumabdan (Gerceptin) iborat.
* 2013: Gazyva (obinutuzumab): ilgari davolanmagan surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun xlorambusil bilan birgalikda foydalanish uchun. Gazyva FDA maʼqullashini olgan birinchi doridir.
* 2014: Esbriet (pirfenidon): Idiopatik oʻpka fibrozini (IPF) davolash uchun anti-fibrotik dori. Intermune, Inc tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2015: Kotellik (kobimetinib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun ZELBORAF (vemurafenib) bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2015: Alesensa (alektinib): Kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) uchun davolash.
* 2016: Venclexta (venetoclax): Surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan, 17p deletsiya deb ataladigan xromosoma anormalligi boʻlgan va kamida bitta oldingi terapiya bilan davolangan bemorlarni davolash.
* 2016: Tecentriq (atezolizumab): Platinaga asoslangan kimyoterapiya muvaffaqiyatsizlikka uchragan qovuq saratoni yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) ni davolash uchun birinchi sinfdagi PD-L1 antitanasi. Tecentriqga II fazaning istiqbolli natijalari tufayli qovuq saratonining ilgʻor koʻrsatkichi uchun tezlashtirilgan ruxsat berildi.
* 2017: Ocrevus (okrelizumab): FDA tomonidan tasdiqlangan birinchi terapiya, ham relapsing-remitting multipl skleroz (RRMS) va birlamchi progressiv multipl skleroz (PPMS) davolaydi. Kasallikning PPMS shakli ilgari tasdiqlangan davolash usullariga ega emas edi.
* 2017: Hemlibra (emicizumab): gemofiliyani davolash A. Chugai Pharmaceutical Co. tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2018: Xofluza (Baloxavir marboxil): A grippi va B grippini davolash uchun antiviral dori. Shionogi tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2019: Polivy (Polatuzumab vedotin-piiq): Bendamustin va rituximab bilan birgalikda ishlatilganda diffuz yirik B hujayrali limfomani davolash.

== Mukofotlar va eʼtiroflar ==

* ''Fortune jurnali'' Genentechni 22 yil davomida „Ishlash uchun eng yaxshi 100 ta kompaniya“ roʻyxatiga kiritdi va 2006-yildagi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi. Yillar davomida reyting 1-raqamdan 80-raqamgacha oʻzgarib turadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/|sarlavha=Genentech|ish=Fortune|til=en-US|kirish sanasi=March 24, 2020|qaralgan sana=2022-09-29|arxivsana=2021-04-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210410104624/https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/}}&lt;/ref&gt;. Reyting xodimlarning anonim so‘rovnomaga bergan javoblari hamda kompaniya siyosati va madaniyatini baholashga asoslanadi.
* Genentech 2004, 2006-8 va 2010-11 yillarda ''Working Mother jurnali'' tomonidan ishlaydigan onalar uchun 100 ta eng yaxshi kompaniyalardan biri deb topildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.workingmother.com/?service=vpage/106l|sarlavha=Working Mother Magazine|kirish sanasi=February 20, 2020|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110404034540/http://www.workingmother.com/?service=vpage%2F106L|arxivsana=April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* U ''Business Ethics Magazine'' tomonidan 2006-yilda 100 ta eng yaxshi korporativ fuqarolardan biri sifatida tan olingan. Kompaniya TechNet&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|sarlavha=TechNet|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203171941/http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt; kabi turli siyosat va fuqarolik yetakchilik guruhlarida ishtirok etadi va ''Nature'' jurnali kabi mustaqil uchinchi tomon tadqiqot va nashrlariga homiylik qiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|sarlavha=Nature|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203040307/http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2010-yil 7-oktabrda ''Science jurnali'' tomonidan eng yaxshi ish beruvchi deb topildi va u yerda toʻqqiz yil ketma-ket shu mukofotni oldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|sarlavha=Science Magazine|sana=October 8, 2010|kirish sanasi=February 15, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110210191708/http://sciencecareers.sciencemag.org//career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|arxivsana=February 10, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil mart oyida Genentech ketma-ket ikkinchi yil Fortune tomonidan eng hayratlanarli farmatsevtika kompaniyasi deb topildi.
* 2010-yil iyul oyida Genentech ''ComputerWorld'' jurnali tomonidan „IT sohasida ishlash uchun eng yaxshi 100 ta joy“ roʻyxatiga kiritildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=No. 58: Genentech, Inc. |work=ComputerWorld Magazine |url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092611/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-date=January 16, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil dekabr oyida Glassdoor.com Genentech bosh direktori Artur D. Levinsonni 93 % maʼqullash reytingi bilan 2008-yilning „eng yaxshi“ bosh direktori deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=December 26, 2008 |title=Glassdoor.com Lists Naughtiest and Nicest C.E.O.'s of 2008 |work=The New York Times |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008 |url-status=live |access-date=May 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004200638/http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008/ |archive-date=October 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2011-yilda premerasi boʻlgan „Something Ventured“ hujjatli filmida tasvirlangan.
* ''The Economist'' Genentechni 2013-yilning eng innovatsion korporatsiyasi deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 30, 2013 |title=Innovation Awards: And the winners are... |work=The Economist |url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |url-status=live |access-date=August 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020834/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |archive-date=November 7, 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Qoʻshimcha maʼlumot ==

* Salli Smit Xyuz. ''Genentech: Biotexnologiyaning boshlanishi'' (Chikago universiteti universiteti; 2011-yil).
* GenenLab noutbuki: [http://blog.zymergi.com/2013/01/origins-biotech-genentech.html „Biotexnikaning boshlanishi“] — Genentech xodimlari uchun yangi kitobcha (1996)
* ''Daromad uchun retsept: Farmatsevtika sanoati fan va biznes oʻrtasidagi nopok nikohni qanday qilib bankrot qildi,'' Linda Marsa, Skribner (1997)</text>
      <sha1>larzpu53v7o9gsessxal3gkfjmu151j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273124</id>
      <parentid>6273123</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29397" sha1="2n9o73ei89308ubip980cp54kv6mpmo" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| name = Genentech, Inc.
| type = Xususiy&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;

(Mustaqil shoʻba korxona)
| foundation = 1976-yil
| key_people = {{unbulleted list|Alexander Hardy |([[CEO|CEO]])|Ed Harrington|Sandra J. Horning, M.D.|Michael D. Varney|Stephen Williams|Ph.D.|Sean Johnston|[[Severin Schwan]]|(Genentech direktorlar kengashi raisi, CEO Roche Group)|Anna Batt Ph.D.|[[Aviv Regev]]&lt;ref name=&quot;fiercebiotech&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Nick Paul |title=Genentech lures Regev from Broad Institute to lead research and early development |url=https://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-lures-regev-from-broad-institute-to-lead-research-and-early-development |access-date=May 25, 2020 |work=FierceBiotech |date=May 11, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Press_Regev&quot;&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Changes to the Roche Enlarged Corporate Executive Committee|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/05/11/2030716/0/en/Changes-to-the-Roche-Enlarged-Corporate-Executive-Committee.html|location= Basel, Switzerland|publisher=F. Hoffmann-La Roche Ltd |agency=globenewswire |date=May 11, 2020|access-date=May 25, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| industry = [[Biotexnologiya]]
| products = [[Avastin]], [[Herceptin]], [[Rituxan]], [[Perjeta]], [[Kadcyla]], [[Gazyva]], [[Tarceva]], [[Ocrelizumab|Ocrevus]], [[Polatuzumab vedotin|Polivy]], [[Atezolizumab|Tecentriq]], [[Baloxavir marboxil|Xofluza]], [[Emicizumab|Hemlibra]], [[Venetoclax|Venclexta]], [[Esbriet]], [[Cobimetinib|Cotellic]], [[Alecensa]], [[Zelboraf]], [[Nutropin]], [[Tocilizumab|Actemra]], [[Lucentis]], [[Xolair]], [[Alteplase|Activase]], [[Cathflo Activase]], [[Xeloda]], [[Boniva (drug)|Boniva]], [[TNKase]], [[CellCept]], [[Peginterferon alfa-2a|Pegasys]], [[Pulmozyme]], [[Tamiflu]], [[Valcyte]], [[Anaprox]], [[Cytovene]], [[Naproxen|EC-Naprosyn]], [[Erivedge]], [[Fuzeon]], [[Invirase]], [[Klonopin]], [[Kytril]], [[Naprosyn]], [[Rocephin]], Roferon-A, [[Romazicon]], [[Valium]], [[Xenical]], [[Zenapax]]
| num_employees = 13 539 (2021-iyul)
| revenue = {{Increase}} 26.4 mlrd (2020)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;
| parent = [[Hoffmann-La Roche]]
| homepage = [http://www.gene.com/ www.gene.com]
}}

'''Genentech, Inc.''', 2009-yilda Roche kompaniyasining shoʻba korxonasiga aylangan Amerika [[biotexnologiya]] [[Korporatsiya|korporatsiyasi]]. ''Genentech Research and Early Development Roche'' tarkibidagi mustaqil markaz sifatida foaliyat olib boradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/about-us|sarlavha=About Us|ish=Gene.com|kirish sanasi=August 22, 2014|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140804185741/http://www.gene.com/about-us|arxivsana=August 4, 2014}}&lt;/ref&gt;. Tarixan kompaniya dunyodagi birinchi [[biotexnologiya]] kompaniyasi sifatida qabul qilinadi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=Eugene|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|journal=Nature|date=January 2003|volume=421|issue=6921|pages=456–457|doi=10.1038/nj6921-456a|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;. 2021-yil iyul holatiga koʻra, Genentech 13 539 kishini ish bilan taʼminlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Working at Genentech |language=en-US |work=Great Place to Work |url=https://www.greatplacetowork.com/certified-company/1000096 |access-date=November 18, 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Kompaniya 1976-yilda venchur kapitalist Robert A. Swanson va biokimyogar Herbert Boyer tomonidan tashkil etilgan&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot;&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=E.|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|doi=10.1038/nj6921-456a|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=456–457|year=2003|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genentech_CorporateOverview&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|sarlavha=Corporate Overview|muallif=Genentech|iqtibos=Genentech was founded by venture capitalist Robert A. Swanson and biochemist Dr. Herbert W. Boyer. After a meeting in 1976, the two decided to start a biotechnology company, Genentech. Although the two confidently assert that it was the first biotech company, others clearly came before, including [[Cetus Corporation]] which was founded in 1971.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120418082422/http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|arxivsana=April 18, 2012}}&lt;/ref&gt;. Boyer rekombinant DNK texnologiyasi sohasida kashshof hisoblanadi. 1973-yilda Boyer va uning hamkasbi Stanley Norman Cohen cheklovchi fermentlarni xuddi shunday kesilgan plazmid vektoriga bogʻlash uchun bir manbadan [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] parchalarini kesish uchun „qaychi“ sifatida foydalanish mumkinligini koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cohen|first1=S.|last2=Chang|first2=A.|last3=Boyer|first3=H.|last4=Helling|first4=R.|title=Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=70|issue=11|pages=3240–3244|year=1973|pmid=4594039|pmc=427208|doi=10.1073/pnas.70.11.3240|bibcode=1973PNAS...70.3240C}}&lt;/ref&gt;. Cohen akademiyada laboratoriyaga qaytganida, Swanson kompaniyani ochish uchun Boyer bilan bogʻlandi&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;In January 1976, 28-year-old venture capitalist Robert Swanson entered the picture. &lt;/ref&gt;. Boyer Bekman ilmiy-tadqiqot institutidan Arthur Riggs va Keiichi Itakura bilan ishlagan va guruh 1977-yilda somatostatin [[Gormonlar|gormonini]] ishlab chiqarganida birinchi boʻlib [[Bakteriyalar|bakteriyalarda]] inson [[Gen|genini]] muvaffaqiyatli ifodalagan&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1126/science.412251|last=Itakura|first1=K.|last2=Hirose|first2=T.|last3=Crea|first3=R.|last4=Riggs|first4=A. D.|last5=Heyneker|first5=H. L.|last6=Bolivar|first6=F.|last7=Boyer|first7=H. W.|title=Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for the hormone somatostatin|url=https://archive.org/details/sim_science_1977-12-09_198_4321/page/n84|journal=Science|volume=198|issue=4321|pages=1056–1063|year=1977|pmid=412251|bibcode=1977Sci...198.1056I}}&lt;/ref&gt;. Keyin David Goeddel va Dennis Kleid guruhga qoʻshildi va 1978-yilda sintetik inson [[Insulin|insulini]] bilan muvaffaqiyatga hissa qoʻshdi.

1990-yilda [[Roche|F. Hoffmann-La Roche AG]] Genentech kompaniyasining asosiy ulushini sotib oldi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Fisher |first=Lawrence M. |date=October 1, 2000 |title=Genentech: Survivor Strutting Its Stuff |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-status=live |access-date=February 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404185137/http://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2006-yilda Genentech oʻzining birinchi sotib olish shartnomasida Tanoxni sotib oldi. Tanox Xolairni ishlab chiqishni boshlagan va Novartis va Genentech bilan hamkorlikda ishlab chiqish yakunlangan; sotib olish Genentechga koʻproq daromadni saqlab qolish imkonini berdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 9, 2006 |title=Genentech strikes $919M deal to buy Tanox |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155601/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2009-yil mart oyida Roche Genentech kompaniyasini oʻzi nazorat qilmagan aksiyalarni taxminan 46,8 milliard dollarga sotib oldi&lt;ref name=&quot;Morse_WSJ2006&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Morse |first=Andrew |date=May 10, 2006 |title=Chugai Shares Post Healthy Gain On Prospects for Cancer Drug |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB114720225204948046?mod=googlenews_wsj |access-date=September 26, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff_GEN2008&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 21, 2008 |title=Roche Makes $43.7B Bid for Genentech |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |url-status=live |access-date=September 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203010727/http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |archive-date=February 3, 2009 |issn=1935-472X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Pollack |first=Andrew |date=March 12, 2009 |title=Roche Agrees to Buy Genentech for $46.8 Billion |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/13/business/worldbusiness/13drugs.html |access-date=April 3, 2020 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. 2014-yil iyul oyida Genentech/Roche Seragonni kichik molekulali saraton dori-darmonlari nomzodlari uchun 725 million dollar naqd pulga sotib oldi, qoʻshimcha 1 milliard dollarlik toʻlovlar Seragon qatoridagi mahsulotlarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga bogʻliq&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 2, 2014 |title=Genentech acquires Seragon |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056 |url-status=live |access-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133409/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056/ |archive-date=July 14, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Tadqiqot ==
Genentech tadqiqotga asoslangan kashshof [[biotexnologiya]] kompaniyasi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;/&gt; boʻlib, u ichki va hamkorlik orqali ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishda davom etmoqda&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=July 3, 2012 |title=Three Years After Merger, Genentech R&amp;D Outshines That of Roche's {{!}} GEN News Highlights |work=Genetic Engineering News |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997/?kwrd=Dalcetrapib |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405023846/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997?kwrd=Dalcetrapib |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Living 10 Years in the Future|url=http://www.gene.com/scientists|nashriyot=Genentech|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160801073259/http://www.gene.com/scientists|arxivsana=August 1, 2016}}&lt;/ref&gt;.

Genentech tadqiqot hamkorliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* 2008-yilda Genentech obinutuzumabni ishlab chiqish uchun Roche va uning shoʻba korxonasi GlycArt bilan hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 3, 2008 |title=Genentech teams with Glycart on antibody program |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155446/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2010-yil fevral oyida Genentech San-Fransiskodagi [[Kaliforniya universiteti]] bilan hamkorlikka kirishdi, ular bilan oʻn beshga yaqin boshqa hamkorlikda ishladilar, bu safar nevrologiyada kichik [[molekula]] dori kashfiyoti boʻyicha hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=February 19, 2010 |title=UCSF enters drug discovery agreement with Genentech |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155549/http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2014-yil oktyabr oyida Genentech Ayova shtatida joylashgan NewLink Genetics bilan nazorat nuqtasi ingibitorlari boʻyicha hamkorlik qilish uchun 150 million dollar oldindan toʻladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 20, 2014 |title=Genentech pays 2350M upfront to partner on NewLink's immuno-oncology drug |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614043146/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |archive-date=June 14, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil iyun oyida u kompaniyada maʼlumotlar boʻyicha olimlarning keyingi avlodini tayyorlash va yollashda yordam berish uchun The Data Incubator bilan keng koʻlamli hamkorlikka kirishgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=The Promise and Challenge of Big Data for Pharma |url=https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |url-status=live |access-date=April 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405171004/https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil yanvar oyida u 23andMe bilan 60 million dollarlik shartnoma imzoladi, bu Genentechga 23andMe tomonidan ushlab turilgan genomik va bemor tomonidan xabar qilingan maʼlumotlarga kirish imkonini bergan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Herper |first=Matthew |title=Surprise! With $60 Million Genentech Deal, 23andMe Has A Business Plan |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |url-status=live |access-date=August 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816224058/https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |archive-date=August 16, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil oktabr oyida u Nimbus Therapeutics bilan kremniyli dori vositalarini kashf qilish platformasida Nimbus’dan yetakchilarni ishlab chiqish uchun hamkorlikni boshlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Garde |first=Damian |date=October 20, 2015 |title=Genentech co-signs Nimbus' computer-aided R&amp;D with an oncology pact |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711042119/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |archive-date=July 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil iyun oyida Genentech Epizymening EZH2 ingibitori tazemetostat Genentechning atezolizumab bilan sinergik boʻlishini oʻrganish uchun klinik sinovlarni oʻtkazish uchun Epizyme bilan hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=June 23, 2016 |title=Epizyme nabs combo trial deal with Genentech for NHL candidate {{!}} FierceBiotech |work=www.fiercebiotech.com |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160906121630/http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |archive-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil avgust oyida kompaniya Carmot Therapeutics bilan hamkorlikni boshladi, unda Carmot yangi nomzodlarni topadi va Genentech ularni ishlab chiqqan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=&lt;!--journal staff--&gt;|date=August 2016|title=Carmot to Use Lead-Identification Technology in Collab with Genentech|journal=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]]|volume=36|issue=14|page=17}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil sentyabr oyida Genentech Isroilning BioLineRx kompaniyasi bilan Genentech oʻzining atezolizumab bilan birlashtirishni maqsad qilgan nazorat nuqtasi inhibitori boʻyicha hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=September 7, 2016 |title=Genentech, BioLineRx pair up a checkpoint inhibitor combo |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911013920/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |archive-date=September 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Imkoniyatlar ==
[[Fayl:Genentech_Building_31.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Genentech_Building_31.jpg/220px-Genentech_Building_31.jpg|right|thumb| 31-bino, Genentech bosh qarorgohidagi yangi binolardan biri]]
Genentech korporativ shtab-kvartirasi Janubiy San-Fransiskoda, Kaliforniyada joylashgan ({{Coord|37.657|-122.379|name=Genentech}}), Kaliforniya shtati Vakavil, [[Oceanside (California)|Oceanside, Kaliforniya]] va [[Hillsboro (Oregon)|Hillsboro, Oregon]]&lt;nowiki/&gt;da qoʻshimcha ishlab chiqarish quvvatlari ham bor.

2006-yil dekabr oyida Genentech oʻzining [[Porriño]] ([[Ispaniya]]) zavodini Lonzaga sotdi va Lonzaning [[Singapur|Singapurda]] qurilayotgan [[sut emizuvchilar]] hujayra madaniyatini ishlab chiqarish zavodini sotib olish uchun eksklyuziv huquqni qoʻlga kiritdi. 2007-yil iyun oyida Genentech butun dunyo boʻylab Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi) dori moddasini ommaviy ishlab chiqarish uchun Singapurda ''E. coli'' ishlab chiqarish zavodini qurish va rivojlantirishni boshladi. 

== Mahsulotlar xronologiyasi ==

* 1982: AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan tasdiqlangan sintetik „inson“ [[insulin]] insulin ishlab chiqaruvchisi Eli Lilly and Company bilan hamkorlikda, FDA tasdiqlash jarayoni orqali mahsulotni ishlab chiqargan. Mahsulot ([[Insulin terapiyasi|Humulin]]) Lilly tomonidan litsenziyalangan va ishlab chiqarilgan va birinchi marta tasdiqlangan genetik muhandislik inson terapevti edi.
* 1985: Protropin (somatrem): oʻsish gormoni yetishmovchiligi boʻlgan bolalar uchun qoʻshimcha oʻsish gormoni (ishlab chiqarish toʻxtatilgan, 2004).
* 1987: Aktivaza (alteplaz): Oʻtkir [[miokard infarkti]] boʻlgan bemorlarda qon quyqalarini eritish uchun ishlatiladigan rekombinant toʻqima plazminogen faollashtiruvchisi (tPa). Gemorragik boʻlmagan insultni davolash uchun ham qoʻllanadi.
* 1990: Actimmune ([[Interferon|interferon gamma 1b]]): Surunkali granulomatoz kasallikni davolash (Intermune litsenziyasi).
* 1993: Nutropin (rekombinant somatropin): Surunkali buyrak kasalligi tufayli buyrak transplantatsiyasidan oldin davolash uchun bolalar va kattalar uchun oʻsish gormoni .
* 1993: Pulmozim (dornaza alfa): [[Mukovitsidoz|Kistik]] fibrozli bolalar va yoshlar uchun inhalatsiyani davolash — rekombinant DNK.
* 1997: Rituxan (rituximab): Hodgkin boʻlmagan limfomalarning oʻziga xos turlarini davolash. 2006-yilda revmatoid artrit uchun ham tasdiqlangan.
* 1998: Gerceptin (trastuzumab): HER2 genini haddan tashqari koʻrsatadigan oʻsmalari boʻlgan metastatik koʻkrak saratoni bemorlarini davolash. Yaqinda koʻkrak bezi saratoni uchun yordamchi terapiya uchun tasdiqlangan. FDA ham yaqinda HER2 retseptorlari joyi ijobiy boʻlgan metastatik oshqozon saratoni uchun Trastuzumabni tasdiqladi.
* 2000: TNKase (tenekteplaza): oʻtkir [[Miokard infarkti|miyokard infarktini]] davolash uchun preparat.
* 2003: Xolair (omalizumab): oʻrtacha va ogʻir surunkali [[Bronxial astma|astma]] uchun teri ostiga inyeksiya.
* 2003: Raptiva (efalizumab): [[psoriaz]] rivojlanishiga olib keladigan T hujayralarining faollashishi va qayta faollashishini blokirovka qilish uchun moʻljallangan antitana. [http://www.xoma.com XOMA] bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. 2009-yilda progressiv multifokal leykoensefalopatiya haqidagi xabarlardan soʻng AQSh bozori ixtiyoriy ravishda olib tashlandi.
* 2004: Avastin (bevacizumab): [[Yoʻgʻon ichak|Yoʻgʻon ichak yoki toʻgʻri ichakning]] [[Toʻgʻri ichak|metastatik]] saratonini davolash uchun anti-VEGF monoklonal antitanasi. 2006-yilda Mahalliy darajada rivojlangan, takroriy yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan [[oʻpka saratoni]] uchun ham tasdiqlangan. 2008-yilda ilgari davolanmagan HER2-salbiy koʻkrak saratoni uchun kimyoterapiya bilan birgalikda Avastinga tezlashtirilgan ruxsat berildi. 2009-yilda Avastin glioblastoma multiformeni davolash uchun beshinchi, metastatik buyrak hujayrali karsinomasini davolash uchun oltinchi ruxsatnomani oldi. U koʻkrak bezi saratonini ilgʻor davolashda maʼqullangani uchun eng koʻp eʼlon qilindi, ammo koʻkrak bezi saratonini davolash uchun FDA maʼqullashi keyinchalik 2011-yil noyabr oyida bekor qilindi.
* 2004: Tarceva (erlotinib): Mahalliy rivojlangan yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni va [[oshqozon osti bezi saratoni]] bilan ogʻrigan bemorlarni davolash.
* 2006: Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi): neovaskulyar (hoʻl) yoshga bogʻliq makula naslini (AMD) davolash. FDA LUCENTISni ustuvor koʻrib chiqishdan soʻng (olti oy) tasdiqladi. Genentech mahsulotni joʻnatishni 2006-yil 30-iyunda, mahsulot tasdiqlangan kunidan boshladi.
* 2010: Actemra (tocilizumab): Birinchi interleykin-6 (IL-6) retseptorlarini ingibitorlik qiluvchi monoklonal antitana revmatoid artritni (RA) davolash uchun tasdiqlangan.
* 2011: Zelboraf (vemurafenib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun.
* 2012: Erivedge (vismodegib): rivojlangan [[Bazalioma|bazal hujayrali karsinomani]] (BCC) davolash.
* 2012: Perjeta (pertuzumab): ilgari davolanmagan HER2-musbat metastatik koʻkrak saratoni bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun Herceptin (trastuzumab) va dosetaksel kimyoterapiyasi bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2013: Kadcyla (ado-trastuzumab emtansine): FDA maʼqullagan birinchi Genentech antitana-dori konjugati (ADC). U HER2-musbat metastatik koʻkrak saratonini davolashda ishlatiladigan sitotoksik vosita mertansin (DM1) bilan bogʻlangan trastuzumabdan (Gerceptin) iborat.
* 2013: Gazyva (obinutuzumab): ilgari davolanmagan surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun xlorambusil bilan birgalikda foydalanish uchun. Gazyva FDA maʼqullashini olgan birinchi doridir.
* 2014: Esbriet (pirfenidon): Idiopatik oʻpka fibrozini (IPF) davolash uchun anti-fibrotik dori. Intermune, Inc tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2015: Kotellik (kobimetinib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun ZELBORAF (vemurafenib) bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2015: Alesensa (alektinib): Kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) uchun davolash.
* 2016: Venclexta (venetoclax): Surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan, 17p deletsiya deb ataladigan xromosoma anormalligi boʻlgan va kamida bitta oldingi terapiya bilan davolangan bemorlarni davolash.
* 2016: Tecentriq (atezolizumab): Platinaga asoslangan kimyoterapiya muvaffaqiyatsizlikka uchragan qovuq saratoni yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) ni davolash uchun birinchi sinfdagi PD-L1 antitanasi. Tecentriqga II fazaning istiqbolli natijalari tufayli qovuq saratonining ilgʻor koʻrsatkichi uchun tezlashtirilgan ruxsat berildi.
* 2017: Ocrevus (okrelizumab): FDA tomonidan tasdiqlangan birinchi terapiya, ham relapsing-remitting multipl skleroz (RRMS) va birlamchi progressiv multipl skleroz (PPMS) davolaydi. Kasallikning PPMS shakli ilgari tasdiqlangan davolash usullariga ega emas edi.
* 2017: Hemlibra (emicizumab): gemofiliyani davolash A. Chugai Pharmaceutical Co. tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2018: Xofluza (Baloxavir marboxil): A grippi va B grippini davolash uchun antiviral dori. Shionogi tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2019: Polivy (Polatuzumab vedotin-piiq): Bendamustin va rituximab bilan birgalikda ishlatilganda diffuz yirik B hujayrali limfomani davolash.

== Mukofotlar va eʼtiroflar ==

* ''Fortune jurnali'' Genentechni 22 yil davomida „Ishlash uchun eng yaxshi 100 ta kompaniya“ roʻyxatiga kiritdi va 2006-yildagi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi. Yillar davomida reyting 1-raqamdan 80-raqamgacha oʻzgarib turadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/|sarlavha=Genentech|ish=Fortune|til=en-US|kirish sanasi=March 24, 2020|qaralgan sana=2022-09-29|arxivsana=2021-04-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210410104624/https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/}}&lt;/ref&gt;. Reyting xodimlarning anonim so‘rovnomaga bergan javoblari hamda kompaniya siyosati va madaniyatini baholashga asoslanadi.
* Genentech 2004, 2006-8 va 2010-11 yillarda ''Working Mother jurnali'' tomonidan ishlaydigan onalar uchun 100 ta eng yaxshi kompaniyalardan biri deb topildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.workingmother.com/?service=vpage/106l|sarlavha=Working Mother Magazine|kirish sanasi=February 20, 2020|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110404034540/http://www.workingmother.com/?service=vpage%2F106L|arxivsana=April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* U ''Business Ethics Magazine'' tomonidan 2006-yilda 100 ta eng yaxshi korporativ fuqarolardan biri sifatida tan olingan. Kompaniya TechNet&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|sarlavha=TechNet|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203171941/http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt; kabi turli siyosat va fuqarolik yetakchilik guruhlarida ishtirok etadi va ''Nature'' jurnali kabi mustaqil uchinchi tomon tadqiqot va nashrlariga homiylik qiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|sarlavha=Nature|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203040307/http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2010-yil 7-oktabrda ''Science jurnali'' tomonidan eng yaxshi ish beruvchi deb topildi va u yerda toʻqqiz yil ketma-ket shu mukofotni oldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|sarlavha=Science Magazine|sana=October 8, 2010|kirish sanasi=February 15, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110210191708/http://sciencecareers.sciencemag.org//career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|arxivsana=February 10, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil mart oyida Genentech ketma-ket ikkinchi yil Fortune tomonidan eng hayratlanarli farmatsevtika kompaniyasi deb topildi.
* 2010-yil iyul oyida Genentech ''ComputerWorld'' jurnali tomonidan „IT sohasida ishlash uchun eng yaxshi 100 ta joy“ roʻyxatiga kiritildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=No. 58: Genentech, Inc. |work=ComputerWorld Magazine |url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092611/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-date=January 16, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil dekabr oyida Glassdoor.com Genentech bosh direktori Artur D. Levinsonni 93 % maʼqullash reytingi bilan 2008-yilning „eng yaxshi“ bosh direktori deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=December 26, 2008 |title=Glassdoor.com Lists Naughtiest and Nicest C.E.O.'s of 2008 |work=The New York Times |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008 |url-status=live |access-date=May 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004200638/http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008/ |archive-date=October 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2011-yilda premerasi boʻlgan „Something Ventured“ hujjatli filmida tasvirlangan.
* ''The Economist'' Genentechni 2013-yilning eng innovatsion korporatsiyasi deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 30, 2013 |title=Innovation Awards: And the winners are... |work=The Economist |url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |url-status=live |access-date=August 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020834/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |archive-date=November 7, 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Qoʻshimcha maʼlumot ==

* Salli Smit Xyuz. ''Genentech: Biotexnologiyaning boshlanishi'' (Chikago universiteti universiteti; 2011-yil).
* GenenLab noutbuki: [http://blog.zymergi.com/2013/01/origins-biotech-genentech.html „Biotexnikaning boshlanishi“] — Genentech xodimlari uchun yangi kitobcha (1996)
* ''Daromad uchun retsept: Farmatsevtika sanoati fan va biznes oʻrtasidagi nopok nikohni qanday qilib bankrot qildi,'' Linda Marsa, Skribner (1997).</text>
      <sha1>2n9o73ei89308ubip980cp54kv6mpmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273125</id>
      <parentid>6273124</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29410" sha1="etxbj3n7ifu11dotfkbozuf8ahk03of" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| name = Genentech, Inc.
| type = Xususiy&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;

(Mustaqil shoʻba korxona)
| foundation = 1976-yil
| key_people = {{unbulleted list|Alexander Hardy |([[CEO|CEO]])|Ed Harrington|Sandra J. Horning, M.D.|Michael D. Varney|Stephen Williams|Ph.D.|Sean Johnston|[[Severin Schwan]]|(Genentech direktorlar kengashi raisi, CEO Roche Group)|Anna Batt Ph.D.|[[Aviv Regev]]&lt;ref name=&quot;fiercebiotech&quot;&gt;{{cite news |last1=Taylor |first1=Nick Paul |title=Genentech lures Regev from Broad Institute to lead research and early development |url=https://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-lures-regev-from-broad-institute-to-lead-research-and-early-development |access-date=May 25, 2020 |work=FierceBiotech |date=May 11, 2020 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Press_Regev&quot;&gt;{{cite press release |author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt; |title=Changes to the Roche Enlarged Corporate Executive Committee|url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/05/11/2030716/0/en/Changes-to-the-Roche-Enlarged-Corporate-Executive-Committee.html|location= Basel, Switzerland|publisher=F. Hoffmann-La Roche Ltd |agency=globenewswire |date=May 11, 2020|access-date=May 25, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
| industry = [[Biotexnologiya]]
| products = [[Avastin]], [[Herceptin]], [[Rituxan]], [[Perjeta]], [[Kadcyla]], [[Gazyva]], [[Tarceva]], [[Ocrelizumab|Ocrevus]], [[Polatuzumab vedotin|Polivy]], [[Atezolizumab|Tecentriq]], [[Baloxavir marboxil|Xofluza]], [[Emicizumab|Hemlibra]], [[Venetoclax|Venclexta]], [[Esbriet]], [[Cobimetinib|Cotellic]], [[Alecensa]], [[Zelboraf]], [[Nutropin]], [[Tocilizumab|Actemra]], [[Lucentis]], [[Xolair]], [[Alteplase|Activase]], [[Cathflo Activase]], [[Xeloda]], [[Boniva (drug)|Boniva]], [[TNKase]], [[CellCept]], [[Peginterferon alfa-2a|Pegasys]], [[Pulmozyme]], [[Tamiflu]], [[Valcyte]], [[Anaprox]], [[Cytovene]], [[Naproxen|EC-Naprosyn]], [[Erivedge]], [[Fuzeon]], [[Invirase]], [[Klonopin]], [[Kytril]], [[Naprosyn]], [[Rocephin]], Roferon-A, [[Romazicon]], [[Valium]], [[Xenical]], [[Zenapax]]
| num_employees = 13 539 (2021-iyul)
| revenue = {{Increase}} 26.4 mlrd (2020)&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://fortune.com/best-workplaces-biotechnology-pharmaceuticals/2021/genentech/ | title=Genentech }}&lt;/ref&gt;
| parent = [[Hoffmann-La Roche]]
| homepage = [http://www.gene.com/ www.gene.com]
}}

'''Genentech, Inc.''', 2009-yilda Roche kompaniyasining shoʻba korxonasiga aylangan Amerika [[biotexnologiya]] [[Korporatsiya|korporatsiyasi]]. ''Genentech Research and Early Development Roche'' tarkibidagi mustaqil markaz sifatida foaliyat olib boradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/about-us|sarlavha=About Us|ish=Gene.com|kirish sanasi=August 22, 2014|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140804185741/http://www.gene.com/about-us|arxivsana=August 4, 2014}}&lt;/ref&gt;. Tarixan kompaniya dunyodagi birinchi [[biotexnologiya]] kompaniyasi sifatida qabul qilinadi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=Eugene|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|journal=Nature|date=January 2003|volume=421|issue=6921|pages=456–457|doi=10.1038/nj6921-456a|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;. 2021-yil iyul holatiga koʻra, Genentech 13 539 kishini ish bilan taʼminlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Working at Genentech |language=en-US |work=Great Place to Work |url=https://www.greatplacetowork.com/certified-company/1000096 |access-date=November 18, 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Kompaniya 1976-yilda venchur kapitalist Robert A. Swanson va biokimyogar Herbert Boyer tomonidan tashkil etilgan&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot;&gt;{{Cite journal|last=Russo|first1=E.|title=Special Report: The birth of biotechnology|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-01-23_421_6921/page/406|doi=10.1038/nj6921-456a|journal=Nature|volume=421|issue=6921|pages=456–457|year=2003|pmid=12540923|bibcode=2003Natur.421..456R}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Genentech_CorporateOverview&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|sarlavha=Corporate Overview|muallif=Genentech|iqtibos=Genentech was founded by venture capitalist Robert A. Swanson and biochemist Dr. Herbert W. Boyer. After a meeting in 1976, the two decided to start a biotechnology company, Genentech. Although the two confidently assert that it was the first biotech company, others clearly came before, including [[Cetus Corporation]] which was founded in 1971.|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120418082422/http://www.gene.com/gene/about/corporate/index.jsp?hl=en&amp;q=genentech|arxivsana=April 18, 2012}}&lt;/ref&gt;. Boyer rekombinant DNK texnologiyasi sohasida kashshof hisoblanadi. 1973-yilda Boyer va uning hamkasbi Stanley Norman Cohen cheklovchi fermentlarni xuddi shunday kesilgan plazmid vektoriga bogʻlash uchun bir manbadan [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] parchalarini kesish uchun „qaychi“ sifatida foydalanish mumkinligini koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cohen|first1=S.|last2=Chang|first2=A.|last3=Boyer|first3=H.|last4=Helling|first4=R.|title=Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=70|issue=11|pages=3240–3244|year=1973|pmid=4594039|pmc=427208|doi=10.1073/pnas.70.11.3240|bibcode=1973PNAS...70.3240C}}&lt;/ref&gt;. Cohen akademiyada laboratoriyaga qaytganida, Swanson kompaniyani ochish uchun Boyer bilan bogʻlandi&lt;ref name=&quot;Nature2003_01_23&quot; /&gt;&lt;ref&gt;&quot;In January 1976, 28-year-old venture capitalist Robert Swanson entered the picture. &lt;/ref&gt;. Boyer Bekman ilmiy-tadqiqot institutidan Arthur Riggs va Keiichi Itakura bilan ishlagan va guruh 1977-yilda somatostatin [[Gormonlar|gormonini]] ishlab chiqarganida birinchi boʻlib [[Bakteriyalar|bakteriyalarda]] inson [[Gen|genini]] muvaffaqiyatli ifodalagan&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1126/science.412251|last=Itakura|first1=K.|last2=Hirose|first2=T.|last3=Crea|first3=R.|last4=Riggs|first4=A. D.|last5=Heyneker|first5=H. L.|last6=Bolivar|first6=F.|last7=Boyer|first7=H. W.|title=Expression in Escherichia coli of a chemically synthesized gene for the hormone somatostatin|url=https://archive.org/details/sim_science_1977-12-09_198_4321/page/n84|journal=Science|volume=198|issue=4321|pages=1056–1063|year=1977|pmid=412251|bibcode=1977Sci...198.1056I}}&lt;/ref&gt;. Keyin David Goeddel va Dennis Kleid guruhga qoʻshildi va 1978-yilda sintetik inson [[Insulin|insulini]] bilan muvaffaqiyatga hissa qoʻshdi.

1990-yilda [[Roche|F. Hoffmann-La Roche AG]] Genentech kompaniyasining asosiy ulushini sotib oldi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Fisher |first=Lawrence M. |date=October 1, 2000 |title=Genentech: Survivor Strutting Its Stuff |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |url-status=live |access-date=February 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404185137/http://www.nytimes.com/2000/10/01/business/genentech-survivor-strutting-its-stuff.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2006-yilda Genentech oʻzining birinchi sotib olish shartnomasida Tanoxni sotib oldi. Tanox Xolairni ishlab chiqishni boshlagan va Novartis va Genentech bilan hamkorlikda ishlab chiqish yakunlangan; sotib olish Genentechga koʻproq daromadni saqlab qolish imkonini berdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 9, 2006 |title=Genentech strikes $919M deal to buy Tanox |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155601/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-strikes-919m-deal-to-buy-tanox |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;. 2009-yil mart oyida Roche Genentech kompaniyasini oʻzi nazorat qilmagan aksiyalarni taxminan 46,8 milliard dollarga sotib oldi&lt;ref name=&quot;Morse_WSJ2006&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Morse |first=Andrew |date=May 10, 2006 |title=Chugai Shares Post Healthy Gain On Prospects for Cancer Drug |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB114720225204948046?mod=googlenews_wsj |access-date=September 26, 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staff_GEN2008&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 21, 2008 |title=Roche Makes $43.7B Bid for Genentech |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |url-status=live |access-date=September 26, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090203010727/http://www.genengnews.com/news/bnitem.aspx?name=39080941 |archive-date=February 3, 2009 |issn=1935-472X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Pollack |first=Andrew |date=March 12, 2009 |title=Roche Agrees to Buy Genentech for $46.8 Billion |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/03/13/business/worldbusiness/13drugs.html |access-date=April 3, 2020 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;. 2014-yil iyul oyida Genentech/Roche Seragonni kichik molekulali saraton dori-darmonlari nomzodlari uchun 725 million dollar naqd pulga sotib oldi, qoʻshimcha 1 milliard dollarlik toʻlovlar Seragon qatoridagi mahsulotlarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga bogʻliq&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Staff writers |date=July 2, 2014 |title=Genentech acquires Seragon |work=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]] |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056 |url-status=live |access-date=July 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714133409/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/genentech-acquires-seragon-for-up-to-1-725b/81250056/ |archive-date=July 14, 2014}}&lt;/ref&gt;.

== Tadqiqot ==
Genentech tadqiqotga asoslangan kashshof [[biotexnologiya]] kompaniyasi&lt;ref name=&quot;NYTroche&quot;/&gt; boʻlib, u ichki va hamkorlik orqali ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishda davom etmoqda&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=July 3, 2012 |title=Three Years After Merger, Genentech R&amp;D Outshines That of Roche's {{!}} GEN News Highlights |work=Genetic Engineering News |url=http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997/?kwrd=Dalcetrapib |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405023846/http://www.genengnews.com/gen-news-highlights/three-years-after-merger-genentech-r-amp-d-outshines-that-of-roche/81246997?kwrd=Dalcetrapib |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Living 10 Years in the Future|url=http://www.gene.com/scientists|nashriyot=Genentech|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160801073259/http://www.gene.com/scientists|arxivsana=August 1, 2016}}&lt;/ref&gt;.

Genentech tadqiqot hamkorliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* 2008-yilda Genentech obinutuzumabni ishlab chiqish uchun Roche va uning shoʻba korxonasi GlycArt bilan hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 3, 2008 |title=Genentech teams with Glycart on antibody program |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155446/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-teams-glycart-on-antibody-program |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2010-yil fevral oyida Genentech San-Fransiskodagi [[Kaliforniya universiteti]] bilan hamkorlikka kirishdi, ular bilan oʻn beshga yaqin boshqa hamkorlikda ishladilar, bu safar nevrologiyada kichik [[molekula]] dori kashfiyoti boʻyicha hamkorlik qildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=February 19, 2010 |title=UCSF enters drug discovery agreement with Genentech |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170404155549/http://www.fiercebiotech.com/biotech/ucsf-enters-drug-discovery-agreement-genentech |archive-date=April 4, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2014-yil oktyabr oyida Genentech Ayova shtatida joylashgan NewLink Genetics bilan nazorat nuqtasi ingibitorlari boʻyicha hamkorlik qilish uchun 150 million dollar oldindan toʻladi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Carroll |first=John |date=October 20, 2014 |title=Genentech pays 2350M upfront to partner on NewLink's immuno-oncology drug |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160614043146/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-pays-150m-upfront-to-partner-on-newlink-s-immuno-oncology-drug |archive-date=June 14, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil iyun oyida u kompaniyada maʼlumotlar boʻyicha olimlarning keyingi avlodini tayyorlash va yollashda yordam berish uchun The Data Incubator bilan keng koʻlamli hamkorlikka kirishgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=The Promise and Challenge of Big Data for Pharma |url=https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |url-status=live |access-date=April 5, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405171004/https://hbr.org/2016/11/the-promise-and-challenge-of-big-data-for-pharma |archive-date=April 5, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil yanvar oyida u 23andMe bilan 60 million dollarlik shartnoma imzoladi, bu Genentechga 23andMe tomonidan ushlab turilgan genomik va bemor tomonidan xabar qilingan maʼlumotlarga kirish imkonini bergan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Herper |first=Matthew |title=Surprise! With $60 Million Genentech Deal, 23andMe Has A Business Plan |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |url-status=live |access-date=August 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816224058/https://www.forbes.com/sites/matthewherper/2015/01/06/surprise-with-60-million-genentech-deal-23andme-has-a-business-plan/#28855bf37927 |archive-date=August 16, 2017}}&lt;/ref&gt;.
* 2015-yil oktabr oyida u Nimbus Therapeutics bilan kremniyli dori vositalarini kashf qilish platformasida Nimbus’dan yetakchilarni ishlab chiqish uchun hamkorlikni boshlagan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Garde |first=Damian |date=October 20, 2015 |title=Genentech co-signs Nimbus' computer-aided R&amp;D with an oncology pact |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160711042119/http://www.fiercebiotech.com/partnering/genentech-co-signs-nimbus-computer-aided-r-d-an-oncology-pact |archive-date=July 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil iyun oyida Genentech Epizymening EZH2 ingibitori tazemetostat Genentechning atezolizumab bilan sinergik boʻlishini oʻrganish uchun klinik sinovlarni oʻtkazish uchun Epizyme bilan hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=June 23, 2016 |title=Epizyme nabs combo trial deal with Genentech for NHL candidate {{!}} FierceBiotech |work=www.fiercebiotech.com |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160906121630/http://www.fiercebiotech.com/biotech/epizyme-nabs-combo-trial-deal-genentech-for-nhl-candidate |archive-date=September 6, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil avgust oyida kompaniya Carmot Therapeutics bilan hamkorlikni boshladi, unda Carmot yangi nomzodlarni topadi va Genentech ularni ishlab chiqqan&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=&lt;!--journal staff--&gt;|date=August 2016|title=Carmot to Use Lead-Identification Technology in Collab with Genentech|journal=[[Gen. Eng. Biotechnol. News|Genetic Engineering &amp; Biotechnology News]]|volume=36|issue=14|page=17}}&lt;/ref&gt;.
* 2016-yil sentyabr oyida Genentech Isroilning BioLineRx kompaniyasi bilan Genentech oʻzining atezolizumab bilan birlashtirishni maqsad qilgan nazorat nuqtasi inhibitori boʻyicha hamkorlik qilgan&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lawrence |first=Stacy |date=September 7, 2016 |title=Genentech, BioLineRx pair up a checkpoint inhibitor combo |work=FierceBiotech |url=http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |url-status=live |access-date=September 18, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160911013920/http://www.fiercebiotech.com/biotech/genentech-biolinerx-pair-up-a-checkpoint-inhibitor-combo |archive-date=September 11, 2016}}&lt;/ref&gt;.

== Imkoniyatlar ==
[[Fayl:Genentech_Building_31.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Genentech_Building_31.jpg/220px-Genentech_Building_31.jpg|right|thumb| 31-bino, Genentech bosh qarorgohidagi yangi binolardan biri]]
Genentech korporativ shtab-kvartirasi Janubiy San-Fransiskoda, Kaliforniyada joylashgan ({{Coord|37.657|-122.379|name=Genentech}}), Kaliforniya shtati Vakavil, [[Oceanside (California)|Oceanside, Kaliforniya]] va [[Hillsboro (Oregon)|Hillsboro, Oregon]]&lt;nowiki/&gt;da qoʻshimcha ishlab chiqarish quvvatlari ham bor.

2006-yil dekabr oyida Genentech oʻzining [[Porriño]] ([[Ispaniya]]) zavodini Lonzaga sotdi va Lonzaning [[Singapur|Singapurda]] qurilayotgan [[sut emizuvchilar]] hujayra madaniyatini ishlab chiqarish zavodini sotib olish uchun eksklyuziv huquqni qoʻlga kiritdi. 2007-yil iyun oyida Genentech butun dunyo boʻylab Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi) dori moddasini ommaviy ishlab chiqarish uchun Singapurda ''E. coli'' ishlab chiqarish zavodini qurish va rivojlantirishni boshladi. 

== Mahsulotlar xronologiyasi ==

* 1982: AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan tasdiqlangan sintetik „inson“ [[insulin]] insulin ishlab chiqaruvchisi Eli Lilly and Company bilan hamkorlikda, FDA tasdiqlash jarayoni orqali mahsulotni ishlab chiqargan. Mahsulot ([[Insulin terapiyasi|Humulin]]) Lilly tomonidan litsenziyalangan va ishlab chiqarilgan va birinchi marta tasdiqlangan genetik muhandislik inson terapevti edi.
* 1985: Protropin (somatrem): oʻsish gormoni yetishmovchiligi boʻlgan bolalar uchun qoʻshimcha oʻsish gormoni (ishlab chiqarish toʻxtatilgan, 2004).
* 1987: Aktivaza (alteplaz): Oʻtkir [[miokard infarkti]] boʻlgan bemorlarda qon quyqalarini eritish uchun ishlatiladigan rekombinant toʻqima plazminogen faollashtiruvchisi (tPa). Gemorragik boʻlmagan insultni davolash uchun ham qoʻllanadi.
* 1990: Actimmune ([[Interferon|interferon gamma 1b]]): Surunkali granulomatoz kasallikni davolash (Intermune litsenziyasi).
* 1993: Nutropin (rekombinant somatropin): Surunkali buyrak kasalligi tufayli buyrak transplantatsiyasidan oldin davolash uchun bolalar va kattalar uchun oʻsish gormoni .
* 1993: Pulmozim (dornaza alfa): [[Mukovitsidoz|Kistik]] fibrozli bolalar va yoshlar uchun inhalatsiyani davolash — rekombinant DNK.
* 1997: Rituxan (rituximab): Hodgkin boʻlmagan limfomalarning oʻziga xos turlarini davolash. 2006-yilda revmatoid artrit uchun ham tasdiqlangan.
* 1998: Gerceptin (trastuzumab): HER2 genini haddan tashqari koʻrsatadigan oʻsmalari boʻlgan metastatik koʻkrak saratoni bemorlarini davolash. Yaqinda koʻkrak bezi saratoni uchun yordamchi terapiya uchun tasdiqlangan. FDA ham yaqinda HER2 retseptorlari joyi ijobiy boʻlgan metastatik oshqozon saratoni uchun Trastuzumabni tasdiqladi.
* 2000: TNKase (tenekteplaza): oʻtkir [[Miokard infarkti|miyokard infarktini]] davolash uchun preparat.
* 2003: Xolair (omalizumab): oʻrtacha va ogʻir surunkali [[Bronxial astma|astma]] uchun teri ostiga inyeksiya.
* 2003: Raptiva (efalizumab): [[psoriaz]] rivojlanishiga olib keladigan T hujayralarining faollashishi va qayta faollashishini blokirovka qilish uchun moʻljallangan antitana. [http://www.xoma.com XOMA] bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. 2009-yilda progressiv multifokal leykoensefalopatiya haqidagi xabarlardan soʻng AQSh bozori ixtiyoriy ravishda olib tashlandi.
* 2004: Avastin (bevacizumab): [[Yoʻgʻon ichak|Yoʻgʻon ichak yoki toʻgʻri ichakning]] [[Toʻgʻri ichak|metastatik]] saratonini davolash uchun anti-VEGF monoklonal antitanasi. 2006-yilda Mahalliy darajada rivojlangan, takroriy yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan [[oʻpka saratoni]] uchun ham tasdiqlangan. 2008-yilda ilgari davolanmagan HER2-salbiy koʻkrak saratoni uchun kimyoterapiya bilan birgalikda Avastinga tezlashtirilgan ruxsat berildi. 2009-yilda Avastin glioblastoma multiformeni davolash uchun beshinchi, metastatik buyrak hujayrali karsinomasini davolash uchun oltinchi ruxsatnomani oldi. U koʻkrak bezi saratonini ilgʻor davolashda maʼqullangani uchun eng koʻp eʼlon qilindi, ammo koʻkrak bezi saratonini davolash uchun FDA maʼqullashi keyinchalik 2011-yil noyabr oyida bekor qilindi.
* 2004: Tarceva (erlotinib): Mahalliy rivojlangan yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni va [[oshqozon osti bezi saratoni]] bilan ogʻrigan bemorlarni davolash.
* 2006: Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi): neovaskulyar (hoʻl) yoshga bogʻliq makula naslini (AMD) davolash. FDA LUCENTISni ustuvor koʻrib chiqishdan soʻng (olti oy) tasdiqladi. Genentech mahsulotni joʻnatishni 2006-yil 30-iyunda, mahsulot tasdiqlangan kunidan boshladi.
* 2010: Actemra (tocilizumab): Birinchi interleykin-6 (IL-6) retseptorlarini ingibitorlik qiluvchi monoklonal antitana revmatoid artritni (RA) davolash uchun tasdiqlangan.
* 2011: Zelboraf (vemurafenib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun.
* 2012: Erivedge (vismodegib): rivojlangan [[Bazalioma|bazal hujayrali karsinomani]] (BCC) davolash.
* 2012: Perjeta (pertuzumab): ilgari davolanmagan HER2-musbat metastatik koʻkrak saratoni bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun Herceptin (trastuzumab) va dosetaksel kimyoterapiyasi bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2013: Kadcyla (ado-trastuzumab emtansine): FDA maʼqullagan birinchi Genentech antitana-dori konjugati (ADC). U HER2-musbat metastatik koʻkrak saratonini davolashda ishlatiladigan sitotoksik vosita mertansin (DM1) bilan bogʻlangan trastuzumabdan (Gerceptin) iborat.
* 2013: Gazyva (obinutuzumab): ilgari davolanmagan surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun xlorambusil bilan birgalikda foydalanish uchun. Gazyva FDA maʼqullashini olgan birinchi doridir.
* 2014: Esbriet (pirfenidon): Idiopatik oʻpka fibrozini (IPF) davolash uchun anti-fibrotik dori. Intermune, Inc tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2015: Kotellik (kobimetinib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan [[Melanoma|metastatik melanomani]] davolash uchun ZELBORAF (vemurafenib) bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2015: Alesensa (alektinib): Kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) uchun davolash.
* 2016: Venclexta (venetoclax): Surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan, 17p deletsiya deb ataladigan xromosoma anormalligi boʻlgan va kamida bitta oldingi terapiya bilan davolangan bemorlarni davolash.
* 2016: Tecentriq (atezolizumab): Platinaga asoslangan kimyoterapiya muvaffaqiyatsizlikka uchragan qovuq saratoni yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) ni davolash uchun birinchi sinfdagi PD-L1 antitanasi. Tecentriqga II fazaning istiqbolli natijalari tufayli qovuq saratonining ilgʻor koʻrsatkichi uchun tezlashtirilgan ruxsat berildi.
* 2017: Ocrevus (okrelizumab): FDA tomonidan tasdiqlangan birinchi terapiya, ham relapsing-remitting multipl skleroz (RRMS) va birlamchi progressiv multipl skleroz (PPMS) davolaydi. Kasallikning PPMS shakli ilgari tasdiqlangan davolash usullariga ega emas edi.
* 2017: Hemlibra (emicizumab): gemofiliyani davolash A. Chugai Pharmaceutical Co. tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2018: Xofluza (Baloxavir marboxil): A grippi va B grippini davolash uchun antiviral dori. Shionogi tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2019: Polivy (Polatuzumab vedotin-piiq): Bendamustin va rituximab bilan birgalikda ishlatilganda diffuz yirik B hujayrali limfomani davolash.

== Mukofotlar va eʼtiroflar ==

* ''Fortune jurnali'' Genentechni 22 yil davomida „Ishlash uchun eng yaxshi 100 ta kompaniya“ roʻyxatiga kiritdi va 2006-yildagi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi. Yillar davomida reyting 1-raqamdan 80-raqamgacha oʻzgarib turadi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/|sarlavha=Genentech|ish=Fortune|til=en-US|kirish sanasi=March 24, 2020|qaralgan sana=2022-09-29|arxivsana=2021-04-10|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210410104624/https://fortune.com/best-companies/2020/genentech/}}&lt;/ref&gt;. Reyting xodimlarning anonim so‘rovnomaga bergan javoblari hamda kompaniya siyosati va madaniyatini baholashga asoslanadi.
* Genentech 2004, 2006-8 va 2010-11 yillarda ''Working Mother jurnali'' tomonidan ishlaydigan onalar uchun 100 ta eng yaxshi kompaniyalardan biri deb topildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.workingmother.com/?service=vpage/106l|sarlavha=Working Mother Magazine|kirish sanasi=February 20, 2020|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110404034540/http://www.workingmother.com/?service=vpage%2F106L|arxivsana=April 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* U ''Business Ethics Magazine'' tomonidan 2006-yilda 100 ta eng yaxshi korporativ fuqarolardan biri sifatida tan olingan. Kompaniya TechNet&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|sarlavha=TechNet|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203171941/http://www.technet.org/members/by_name/?alphaSect=L|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt; kabi turli siyosat va fuqarolik yetakchilik guruhlarida ishtirok etadi va ''Nature'' jurnali kabi mustaqil uchinchi tomon tadqiqot va nashrlariga homiylik qiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|sarlavha=Nature|kirish sanasi=May 17, 2008|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090203040307/http://www.nature.com/nature/supplements/insights/angiogenesis/sponsors.html|arxivsana=February 3, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2010-yil 7-oktabrda ''Science jurnali'' tomonidan eng yaxshi ish beruvchi deb topildi va u yerda toʻqqiz yil ketma-ket shu mukofotni oldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|sarlavha=Science Magazine|sana=October 8, 2010|kirish sanasi=February 15, 2011|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110210191708/http://sciencecareers.sciencemag.org//career_magazine/previous_issues/articles/2010_10_08/science.opms.r1000096|arxivsana=February 10, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil mart oyida Genentech ketma-ket ikkinchi yil Fortune tomonidan eng hayratlanarli farmatsevtika kompaniyasi deb topildi.
* 2010-yil iyul oyida Genentech ''ComputerWorld'' jurnali tomonidan „IT sohasida ishlash uchun eng yaxshi 100 ta joy“ roʻyxatiga kiritildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |title=No. 58: Genentech, Inc. |work=ComputerWorld Magazine |url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116092611/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&amp;articleId=318980l |archive-date=January 16, 2009}}&lt;/ref&gt;.
* 2008-yil dekabr oyida Glassdoor.com Genentech bosh direktori Artur D. Levinsonni 93 % maʼqullash reytingi bilan 2008-yilning „eng yaxshi“ bosh direktori deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=December 26, 2008 |title=Glassdoor.com Lists Naughtiest and Nicest C.E.O.'s of 2008 |work=The New York Times |url=http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008 |url-status=live |access-date=May 3, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004200638/http://bits.blogs.nytimes.com/2008/12/26/which-ceos-were-naughty-and-nice-in-2008/ |archive-date=October 4, 2011}}&lt;/ref&gt;.
* Genentech 2011-yilda premerasi boʻlgan „Something Ventured“ hujjatli filmida tasvirlangan.
* ''The Economist'' Genentechni 2013-yilning eng innovatsion korporatsiyasi deb baholadi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=November 30, 2013 |title=Innovation Awards: And the winners are... |work=The Economist |url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |url-status=live |access-date=August 28, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020834/https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590752-innovation-awards-our-annual-prizes-recognise-successful-innovators-eight |archive-date=November 7, 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
&lt;references responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Qoʻshimcha maʼlumot ==

* Salli Smit Xyuz. ''Genentech: Biotexnologiyaning boshlanishi'' (Chikago universiteti universiteti; 2011-yil).
* GenenLab noutbuki: [http://blog.zymergi.com/2013/01/origins-biotech-genentech.html „Biotexnikaning boshlanishi“] — Genentech xodimlari uchun yangi kitobcha (1996)
* ''Daromad uchun retsept: Farmatsevtika sanoati fan va biznes oʻrtasidagi nopok nikohni qanday qilib bankrot qildi,'' Linda Marsa, Skribner (1997).</text>
      <sha1>etxbj3n7ifu11dotfkbozuf8ahk03of</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rossiya yengil avtomobillari (21 asr)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807313</id>
    <revision>
      <id>6273226</id>
      <parentid>6241443</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T04:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>204</id>
      </contributor>
      <comment>&quot;Oka-2.jpg&quot; yoʻqotildi, uni VikiOmbordan [[c:User:Krd|Krd]] No permission since 11 September 2026 tufayli oʻchirgan edi.</comment>
      <origin>6273226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6742" sha1="6wp9pntuxeprwtkwc3eadzjiu0zkd1y" xml:space="preserve">{{manbasiz}}
[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSRI]] parchalanishidan keyin yaratilgan [[Rossiya]] [[Yengil avtomobillar|yengil avtomobillarning]] keng roʻyxati.

== 1990-yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#00FA9A;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;15%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;15%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Rasm
| width=&quot;9%&quot; |Sport
| width=&quot;9%&quot; |Oʻzgartirilgan
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2123
|VAZ-2323 (2723) (ishlab chiqarilmagan)
|1994 – shakllanish.
2002
|kichik
|[[Fayl:Lada Niva 2020.jpg|130px]]
|
|''&quot;Lada Niva Travel&quot;''
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-1118
|VAZ-1119 / 1117
|1994 – shakllanish.
2004
|kichik
|[[Fayl:Lada Kalina II (VAZ-2192) front (cropped).JPG|130px]]
|&quot;''Lada Kalina NFR''&quot;,
„''Lada Granta''“ WTCC
|VAZ-2190 / 2191 / 2192 / 2194&lt;br&gt;
''„Datsun On-DO“'' / ''„Datsun Mi-DO“''
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3103 (3104)
|
|1997 – shakllanish/tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |oʻrta
|[[Fayl:GAZ-3104 Volga - GAZ museum.jpg|130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3111
|
|1998
|oʻrta
|[[Fayl:Etmr 15 – GAZ.jpg|130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3106
|
|1998 – shakllanish.
Chiqarish bekor qilindi.
|oʻrta
|[[Fayl:GAZ-3106 Ataman II - GAZ museum.jpg|130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|XTARS
|
|1998 – kelib chiqqan [[Mamlakat|mamlakatda]] shakllanish.
2012
|
|[[Fayl:2013 Lada Largus КS0У5L silver front.jpg|130x130px]]
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|&quot;''Volga Siber''&quot;
|
|2001 – kelib chiqqan mamlakatda.
2008
|
|[[Fayl:GAZ Volga Siber (front).jpg|130px]]
|
|
|}

== 2000–2020 yillar ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#FFFF00;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;3%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;3%&quot; |Rasm
| width=&quot;20%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;17%&quot; |Sinf
| width=&quot;10%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;10%&quot; |Oʻzgartirilgan
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-2169 (3120)
|
|2000 – tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3115
|[[Fayl:GAZ-3115 Volga - GAZ museum.jpg|130px]]
|2003 – tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3106
|[[Fayl:GAZ 3106.jpg|130px]]
|2003 – tajribali
Chiqarish bekor qilindi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-3121
|[[Fayl:GAZ-3121 (Tigr-2).jpg|frameless|130x130px]]
|2006 – tajribali
Chiqarish bekor qilindi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|GAZ-2332
|[[Fayl:ГАЗ-2332 CityVan из музея истории ГАЗ, вид спереди сбоку.jpg|130x130px]]
|2006 – tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2151
|[[Fayl:Moscow car show 2025-08-03 Lada-2151-Classic 03.jpg|130px]]
|2002 – tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-1121
| 
|2004 – tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2116
|[[Fayl:Lada Siluet.jpg|130px]]
|2004 – tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|
|VAZ-2117 / 2118
|
|- align=&quot;center&quot;
|VAZ-2119 ''&quot;Lada C-Cross&quot;''
|[[Fayl:Moscow International Automobile Salon 2008 021.jpg|130x130px]]
|2008 – tajribali.
Ishlarning rivojlanishi to'xtatildi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|''„Sollers ST6“''
|[[Fayl:2017 JAC Shuailing T6, front 8.11.18.jpg|130px]]
|2015 – kelib chiqqan mamlakatda.
2023
|
|
|''„Sollers ST8“'',
''„Sollers ST9“''
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#9EFD38;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;3%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;5%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;18%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;10%&quot; |Sport
|- align=&quot;center&quot;
|[[LADA Vesta|XTAGFL, ''&quot;Lada Aura&quot;'']]
|[[Fayl:Vladimir Putin driving Lada Vesta 04.jpg|130px]]
|2015
| rowspan=&quot;1&quot; |
|&quot;XTAGFK&quot;
|&quot;''Lada Vesta''&quot; WTCC,
„''Lada Vesta''“ RSKG
|- align=&quot;center&quot;
|''„Lada Iskra&quot;''
| [[Fayl:Lada Iskra Comfort white front.jpg|frameless|130x130px]]
|2025
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|''„Lada Iskra Cup&quot;''
|- align=&quot;center&quot;
|''„TENET T7“''
|[[Fayl:2025 Tenet T7 silver front.jpg|130px]]
|2020 – kelib chiqqan mamlakatda.
2024
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|''„TENET T8“''
|[[Fayl:Moscow, Tenet T8 (Chery Tiggo 8 Plus) black, Sept 2025 01-1.jpg|130px]]
|2017 – kelib chiqqan mamlakatda.
2024
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|UAZ-3170
|
|2015 – maket.
Ishlarning rivojlanishi to'xtatildi.
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|EMP-4123, 412311
|[[Fayl:Aurus Senat Genf 2019 1Y7A5897.jpg|130px]]
|~ 2016 – shakllanish.
2018
|
|EMP-412314 / 412366
|
|- align=&quot;center&quot;
|EMP-4124
|[[Fayl:Aurus Komendant (Moscow, Feb 2023).jpg|130px]]
|~ 2016 – shakllanish.
2022
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|XTAGAB
|[[Fayl:2021 Lada XRAY Cross BLACK edition white rear.jpg|130x130px]]
|2015
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|X7LJA1
|[[Fayl:2024 Moskvich 3 white rear.jpg|130x130px]]
|2018 – kelib chiqqan mamlakatda.
2022
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|''„Chevrolet Niva“''
|[[Fayl:Chevrolet Niva Concept.JPG|frameless|130x130px]]
|2014 – tajribali.
Chiqarish bekor qilindi.
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|&quot;''Ambertruck Work''&quot;
|[[Fayl:JMC Boarding XLT 2.4 TDCi Crew Cab 2012 (9481622178).jpg|130px]]
|2012 – kelib chiqqan mamlakatda.
2024
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|X7LDD1
|[[Fayl:Moskvich 6 red.jpg|130x130px]]
|2019 – kelib chiqqan mamlakatda.
2023
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|„''Evolute i-Space''“
|[[Fayl:DFSK E5 PHEV Automesse Ludwigsburg 2024 IMG 1369.jpg|130px]]
|2021 – kelib chiqqan mamlakatda.
2024
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|''„Sollers SP7“''
|[[Fayl:Sollers SP7.jpg|130x130px]]
|2024 – kelib chiqqan mamlakatda.
2025
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|„''Eonyx City''“
|[[Fayl:20260202 Zelenopark (46528).jpg|frameless|130x130px]]
|(?) – kelib chiqqan mamlakatda.
2025
|motorli aravachasi
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|''„Eonyx Profi“'' (''„Eonyx Cargo“'')
|[[Fayl:20260202 Zelenopark (28514).jpg|frameless|130x130px]]
|(?) – kelib chiqqan mamlakatda.
2025
|motorli aravachasi
|
|
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#AFEEEE;color:black;font-weight:bold&quot; align=&quot;center&quot;
| width=&quot;3%&quot; |Asosiy kuzov
| width=&quot;5%&quot; |Rasm
| width=&quot;15%&quot; |Chiqarilish boshlangan yili
| width=&quot;15%&quot; |Sinf
| width=&quot;18%&quot; |Kuzov turlari
| width=&quot;10%&quot; |Sport
|- align=&quot;center&quot;
|''„Amberauto A5“''
|[[Fayl:АмберАвто A5.jpg|frameless|130x130px]]
|2022 – kelib chiqqan mamlakatda.
2024
|
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|''„Moskvich 8&quot;''
|[[Fayl:JAC X8 Plus 001.jpg|130px]]
|2020 – kelib chiqqan mamlakatda.
2025
| rowspan=&quot;1&quot; |
|
|
|- align=&quot;center&quot;
|''„Evolute i-Joy&quot;''
|[[Fayl:Nammi 06 001.jpg|130px]]
|2025 – kelib chiqqan mamlakatda.
2025
|
|
|
|}

== Yana qarang ==
* [[Rossiya mikroavtobuslari (21 asr)]]
* [[Sovet va Rossiya yengil avtomobillari]]

[[Turkum:Avtomobillar]]
[[Turkum:Avtomobilsozlik]]
[[Turkum:Rossiya avtomobillari]]</text>
      <sha1>6wp9pntuxeprwtkwc3eadzjiu0zkd1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Layne Ulmer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>807723</id>
    <revision>
      <id>6273262</id>
      <parentid>6087920</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6571" sha1="dswfrxe6y6qwtglq590rzn981vs808a" xml:space="preserve">{{Xokkeychi bilgiqutisi
| name = 
| image = Layne Ulmer.jpg
| image_size = 230px
| alt = 
| caption = Ulmer [[San Antonio Rampage]] bilan 2005-yilda
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1980|9|14|mf=y}}
| birth_place = [[Shimoliy Battleford]], [[Saskatchewan]], [[Kanada]]
| height_ft = 6
| height_in = 1
| weight_lb = 197
| position = Markaziy oʻyinchi
| shoots = Chap qanot
| league =
| team =
| played_for =
| draft = 209-oʻrin
| draft_year = 1999
| draft_team = {{lang-en|[[Ottawa Senators]]}}
| career_start = 2001
}}
'''Layne Ulmer''' ({{Talaffuz|Layne Ulmer}}, 1980-yil 14-sentyabrda tugʻilgan) — [[Kanadaliklar|Kanadalik]] professional xokkeychi boʻlib, u [[Manchester Storm]] jamoasida himoyachi pozitsiyasida oʻynagan.

== Jamoalardagi faoliyati ==
Ulmer Gʻarbiy Xokkey Ligasining [[Swift Current Broncos]] jamoasida oʻynab, Ottawa Senators tomonidan [[1999-yilda NHLga drafti|1999-yilgi NHL draftida]] 209-oʻrinda jamoa tarkibiga tanlangan.

2001-yil 13-iyunda Ulmer [[New York Rangers]] jamoasi bilan erkin agent sifatida shartnoma imzolangan va 2003—2004-yilgi mavsumda Milliy Xokkey Ligasida Rangers bilan bitta oʻyin oʻtkazgan. Ulmer shartnomasining koʻp qismini [[Amerika Xokkey Ligasi]]ning [[Hartford Wolf Pack]] bilan oʻtkazgan.

Ulmer 2005—2006-yilgi mavsumda TPS Turku jamoasiga oʻtishdan oldin [[San Antonio Rampage]]da oʻynadi.

2016-yilda Ulmer [[Buyuk Britaniya]]ga [[Cardiff Devils]] bilan shartnoma imzolash uchun koʻchib oʻtdi&lt;ref&gt;{{Tweet manbasi|user=cardiffdevils|title=2️⃣1️⃣6️⃣ games 7️⃣6️⃣ goals 1️⃣2️⃣1️⃣ assists 7️⃣ 🏆 Thank you for everything, Big Game Layne! The Devils wis…&lt;!-- full text of tweet that Twitter returned to the bot (excluding links) added by TweetCiteBot. This may be better truncated or may need expanding (TW limits responses to 140 characters) or case changes. --&gt;}}&lt;/ref&gt;.

Ulmer 2019-yil 5-avgustda [[Cardiff]]ning EIHLdagi filiali [[Manchester Storm]] bilan bir yillik shartnoma imzoladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.manchesterstorm.com/breaking-news-welcome-to-manchester-layne-ulmer/|sarlavha=BREAKING NEWS: WELCOME TO MANCHESTER, LAYNE ULMER! – Manchester Storm|qaralgan sana=2022-10-03|arxivsana=2022-10-03|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221003092005/https://www.manchesterstorm.com/breaking-news-welcome-to-manchester-layne-ulmer/}}&lt;/ref&gt;.

[[EIHL]]ga qoʻshilishdan oldin Ulmer [[Italiya]] chempionatida [[Asiago]] bilan yetti mavsum oʻynagan. Bu vaqt ichida u 266 oʻyinda 325 ochko toʻplagan va har bir oʻyinda oʻrtacha 0,81 ochko toʻplagan.

2009-yildan 2016-yilgacha u [[Asiago Hockey]] bilan shartnoma imzolagan. U [[Asiago Hockey]] jamoasi tarkibida 2017-yilda Elit Xokkey Ligasining asosiy bosqichida va Britaniya chempionatida gʻolib chiqdi. Pley-offda bu natijani tasdiqlashni imkoni boʻlmadi, chunki jamoa asosiy uchinchi raundda [[Sheffild Stilers]]ga magʻlub boʻlgandi.

== Mukofot va unvonlari ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Mukofot
! Yil
!
|-
| WHL birinchi Sharq jamoasi mukofoti
| 2000
|&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Jesse Watts|title=Western Hockey League 2014-2015 Official Guide|url=http://whl.uploads.s3.amazonaws.com/chl_whl/2014/10/24/2014_15_WHL_Official_Guide__Record_Book.pdf|page=242|date=2014|accessdate=August 16, 2015|chapterurl=http://whl.uploads.s3.amazonaws.com/chl_whl/2014/10/24/2014_15_WHL_Official_Guide__Record_Book.pdf|archive-date=2015-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317104225/http://whl.uploads.s3.amazonaws.com/chl_whl/2014/10/24/2014_15_WHL_Official_Guide__Record_Book.pdf}}&lt;/ref&gt;
|-
| WHL birinchi Sharq jamoasi mukofoti
| 2001
|&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt;
|-
|}

== Faoliyat statistikasi ==

=== Doimiy mavsum va pley-off oʻyinlari ===
{{Xokkeychi statistikasi}}
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align:center; width:60em&quot;
! colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! rowspan=&quot;100&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=&quot;5&quot; |Doimiy mavsum
! rowspan=&quot;100&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; |
! colspan=&quot;5&quot; |Pley-off
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
!Mavsum
!Jamoa
!Liga
!GP
!G
!A
!Pts
!PIM
!GP
!G
!A
!Pts
!PIM
|-
|1997—1998
|Swift Current Broncos
|WHL
|50
|8
|9
|17
|23
|12
|3
|1
|4
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|1998—1999
|Swift Current Broncos
|WHL
|72
|40
|35
|75
|34
|6
|2
|1
|3
|4
|-
|1999—2000
|Swift Current Broncos
|WHL
|71
|50
|54
|104
|66
|12
|12
|6
|18
|16
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2000—2001
|Swift Current Broncos
|WHL
|68
|63
|56
|119
|75
|19
|7
|3
|10
|20
|-
|2001—2002
|Charlotte Checkers
|ECHL
|38
|18
|17
|35
|12
|5
|2
|2
|4
|4
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2001—2002
|Hartford Wolf Pack
|AHL
|22
|0
|5
|5
|17
|—
|—
|—
|—
|—
|-
|2002—2003
|Hartford Wolf Pack
|AHL
|68
|12
|20
|32
|16
|2
|0
|0
|0
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2003—2004
|New York Rangers
|NHL
|1
|0
|0
|0
|0
|—
|—
|—
|—
|—
|-
|2003—2004
|Hartford Wolf Pack
|AHL
|76
|22
|16
|38
|26
|7
|2
|5
|7
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2004—2005
|Hartford Wolf Pack
|AHL
|65
|7
|31
|38
|23
|6
|0
|0
|0
|2
|-
|2005—2006
|San Antonio Rampage
|AHL
|77
|19
|26
|45
|42
|—
|—
|—
|—
|—
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2006—2007
|TPS Turku
|FIN
|54
|17
|29
|46
|34
|2
|0
|0
|0
|0
|-
|2007—2008
|Frankfurt Lions
|DEL
|56
|13
|14
|27
|38
|12
|4
|4
|8
|12
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2008—2009
|Graz 99ers
|EBEL
|49
|12
|20
|32
|54
|7
|2
|2
|4
|0
|-
|2009—2010
|Asiago
|ITA
|38
|12
|16
|28
|24
|16
|7
|10
|17
|20
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2010—2011
|Asiago
|ITA
|40
|23
|32
|55
|10
|17
|8
|12
|20
|10
|-
|2011—2012
|Asiago
|ITA
|45
|19
|22
|41
|20
|4
|1
|2
|3
|4
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2012—2013
|Asiago
|ITA
|44
|29
|29
|58
|44
|15
|19
|13
|32
|2
|-
|2013—2014
|Asiago
|ITA
|23
|17
|18
|35
|6
|11
|7
|5
|12
|2
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2014—2015
|Asiago
|ITA
|36
|20
|28
|48
|24
|18
|10
|19
|29
|12
|-
|2015—2016
|Asiago
|ITA
|40
|28
|32
|60
|36
|11
|3
|4
|7
|10
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2016—2017
|Cardiff Devils
|EIHL
|51
|19
|33
|52
|16
|4
|1
|4
|5
|2
|-
|2017—2018
|Cardiff Devils
|EIHL
|55
|18
|35
|53
|28
|4
|1
|2
|3
|0
|- bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
|2018—2019
|Cardiff Devils
|EIHL
|54
|18
|23
|41
|47
|4
|2
|0
|2
|0
|-
|2019—2020
|Manchester Storm
|EIHL
|49
|14
|17
|31
|42
|—
|—
|—
|—
|—
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |ITA yigʻindisi
!266
!148
!177
!325
!164
!92
!55
!65
!120
!60
|- bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot;
! colspan=&quot;3&quot; |NHL yigʻindisi
!1
!0
!0
!0
!0
!—
!—
!—
!—
!—
|}

== Yana qarang ==

* NHLda faqat bitta oʻyin oʻtkazgan futbolchilar roʻyxati

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1980-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>dswfrxe6y6qwtglq590rzn981vs808a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peter Higgs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>808652</id>
    <revision>
      <id>6273137</id>
      <parentid>6119570</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:16:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7530" sha1="pyjmko2i4zmwdml8si2wh7oc18w6t60" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| name = {{kishi ismi|Piter Uer Higgs}}
| tasvir = Nobel Prize 24 2013.jpg
| izoh =
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi|1929|5|29}}
| birth_place = [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]]
| ish_joylari = London universitet kollejida Edinburg universiteti&lt;/br&gt;Moshan universiteti&lt;/br&gt;La Trobe universiteti&lt;/br&gt;Kertin universiteti
| alma_mater = [[London Kingʻs College]]
| akademik_rahbarlari = Charlz Koulson
| fuqaroligi = {{UK}}
| ethnicity =
| field = [[Fizika]]
| doctoral_advisor =
| mukofotlari = [[Tasvir:Nobel_prize_medal.svg|20px]] Fizikadan [[Nobel mukofoti]] (2013)&lt;br /&gt;[[Volf mukofoti]] (2004)
}}
'''Peter Ware Higgs''' ({{Talaffuz|Piter Uer Higgs}}; [[1929-yil]] — [[29-may]], [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]] — 2024-yil 8-aprel, [[Edinburg]]) — britaniyalik nazariyotchi fizik va [[Edinburg universiteti]] professori. [[Higgs bozoni|Higgs bozonini]] bashorat qilgani uchun fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori (2013).

== Yutuqlari ==
[[London Kingʻs College|London Qirollik kollejida]] tahsil olgan. Edinburg hududida tog ' sayri paytida [[Higgs mexanizmini]] ixtiro qilgan; undan keyin laboratoriyaga qaytib, Higgs unda „ulkan gʻoya“ paydo boʻlganligi aytgan.

U oʻtgan asrning 60-yillarida [[Elementar zarracha|elementar zarralar]] massalarini kelib chiqishini, xususan, vektorli W va Z-bozonlar massalarini kelib chiqishini tushuntiruvchi elektrozaif simmetriyaning oʻz-oʻzidan buzilishi mexanizmini taklif qilganligi tufayli mashhur boʻlgan. Nomi uning familiyasiga ega mexanizm yangi zarracha, [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini bashorat qiladi. Zarrachaning kashfiyoti 2012-yilning 4-iyulida [[CERN]] matbuot anjumanida eʼlon qilindi (Higgsning oʻzi shu munosabat bilan oʻz nazariyasi hayoti davomida eksperimental tasdiqlanishini kutmaganligini aytdi)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Дмитриенко&amp;nbsp;Д.|sana=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|sarlavha=Коллайдер за $8 млрд позволил обнаружить новую частицу|nashriyot=vedomosti.ru|qaralgan sana=4-iyul 2012-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120706003810/http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|arxivsana=2012-07-06}}&lt;/ref&gt;. Higgs bozonining kashf etilishi 2012-yilda ilmiy yutuq sifatida tan olingan. Higgs mexanizmi endi standart modelning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.

== Tan olinishi ==
[[Nazariy fizika]] sohasidagi yutuqlari uchun P.{{Nbsp|1}}Higgs koʻplab mukofot va medallarga sazovor boʻlgan. Xususan, u Fizika instituti (London) tomonidan berilgan Dirak medali, shuningdek, 1997-yilda Yevropa fizika jamiyati tomonidan berilgan zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot sohibidir. 2013-yilda Piter Higgs va belgiyalik fizik Fransua Engler [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini nazariy asoslaganliklari uchun fizika [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor]] boʻlishdi. „Bu yilgi mukofot bizning dunyomizdagi hamma narsani tushuntirib beradigan juda kichik narsaga bagʻishlangan“, dedi Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining doimiy kotibi {{Tarjima qilinmagan 5|Staffan Normark|||Staffan Normark}}&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/10/131008_nobel_2013_physics_higgs.shtml Нобелевскую премию по физике-2013 дали за бозон Хиггса] // Русская служба Би-би-си, 8 октября 2013&lt;/ref&gt;.

Edinburg Qirollik jamiyati aʼzosi (1974)&lt;ref&gt;[https://www.rse.org.uk/fellow/peter-higgs/ Professor Peter Ware Higgs CH, FRS, FRSE]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[London qirollik jamiyati|London Qirollik jamiyati aʼzosi]] (1983)&lt;ref&gt;[https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ Peter Higgs]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

; Mukofotlar roʻyxati
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1981-yil — Xyuz medali, ''&quot;For their international contributions about the spontaneous breaking of fundamental symmetries in elementary-particle theory.'' „
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1984-yil — Rezerford medali va Britaniya fizika instituti mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Dirak medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot, ''“For formulating for the first time a self-consistent theory of charged massive vector bosons which became the foundation of the electroweak theory of elementary particles.&quot;''
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2004-yil — Fizika boʻyicha Volf mukofoti, „For pioneering work that has led to the insight of mass generation whenever a local gauge symmetry is realized asymmetrically in the world of sub-atomic particles.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2009-yil — Oskar Klein medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2010-yil — Sakurai mukofoti, „For elucidation of the properties of spontaneous symmetry breaking in four-dimensional relativistic gauge theory and of the mechanism for the consistent generation of vector boson masses.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — Asturiya shahzodasi mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|Fizika boʻyicha Nobel mukofoti]], „For the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERNʼs Large Hadron Collider.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — {{Tarjima qilinmagan 5|Edinburgh Medal}}
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2015-yil — Kopli medali, ''&quot;For his fundamental and revolutionary contributions to the development of electron microscopy of biological materials, enabling their atomic structures to be deduced&quot;''

== Vafoti ==
Higgs 2024-yil 8-aprel kuni uzoq davom etgan kasallikdan soʻng [[Edinburg]]da joylashgan uyida vafot etadi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Peter Higgs, physicist who proposed Higgs boson, dies aged 94|first=|last=|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-04-09|access-date=2024-04-09|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt;
[https://web.archive.org/web/20120721232416/http://www.particlephysics.ac.uk/news/picture-of-the-week/picture-archive/the-man-behind-the-higgs-particle.html P.{{Nbsp|1}}Higgs Surati]
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [http://physicsweb.org/articles/world/17/7/6 Peter Higgs: the man behind the boson] — Piter Higgs haqidagi PhysicsWeb saytidagi maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://web.archive.org/web/20031116195026/http://millennium-debate.org/ind3sept023.htm Higgs v Hawking: a battle of the heavyweights that has shaken the world of theoretical physics] — {{Nbsp|1}}P. Higgs va [[Stephen Hawking|Stiven Xoking]] oʻrtasidagi [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligi haqidagi munozara maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/ Nobel veb-saytida maʼlumot]{{Ref-en}} &lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;&lt;/small&gt;
{{DEFAULTSORT:Higgs, Peter}}
[[Turkum:Fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1929-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:29-mayda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari]]</text>
      <sha1>pyjmko2i4zmwdml8si2wh7oc18w6t60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273138</id>
      <parentid>6273137</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7534" sha1="74rvlgmrbnb7ahdfxy1z79rkczjzfrn" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| name = {{kishi ismi|Piter Uer Higgs}}
| tasvir = Nobel Prize 24 2013.jpg
| izoh =
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi|1929|5|29}}
| birth_place = [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]]
| ish_joylari = London universitet kollejida Edinburg universiteti&lt;/br&gt;Moshan universiteti&lt;/br&gt;La Trobe universiteti&lt;/br&gt;Kertin universiteti
| alma_mater = [[London Kingʻs College]]
| akademik_rahbarlari = Charlz Koulson
| fuqaroligi = {{UK}}
| ethnicity =
| field = [[Fizika]]
| doctoral_advisor =
| mukofotlari = [[Tasvir:Nobel_prize_medal.svg|20px]] Fizikadan [[Nobel mukofoti]] (2013)&lt;br /&gt;[[Volf mukofoti]] (2004)
}}
'''Peter Ware Higgs''' ({{Talaffuz|Piter Uer Higgs}}; [[1929-yil]] — [[29-may]], [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]] — 2024-yil 8-aprel, [[Edinburg]]) — britaniyalik nazariyotchi [[fizik]] va [[Edinburg universiteti]] professori. [[Higgs bozoni|Higgs bozonini]] bashorat qilgani uchun fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori (2013).

== Yutuqlari ==
[[London Kingʻs College|London Qirollik kollejida]] tahsil olgan. Edinburg hududida tog ' sayri paytida [[Higgs mexanizmini]] ixtiro qilgan; undan keyin laboratoriyaga qaytib, Higgs unda „ulkan gʻoya“ paydo boʻlganligi aytgan.

U oʻtgan asrning 60-yillarida [[Elementar zarracha|elementar zarralar]] massalarini kelib chiqishini, xususan, vektorli W va Z-bozonlar massalarini kelib chiqishini tushuntiruvchi elektrozaif simmetriyaning oʻz-oʻzidan buzilishi mexanizmini taklif qilganligi tufayli mashhur boʻlgan. Nomi uning familiyasiga ega mexanizm yangi zarracha, [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini bashorat qiladi. Zarrachaning kashfiyoti 2012-yilning 4-iyulida [[CERN]] matbuot anjumanida eʼlon qilindi (Higgsning oʻzi shu munosabat bilan oʻz nazariyasi hayoti davomida eksperimental tasdiqlanishini kutmaganligini aytdi)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Дмитриенко&amp;nbsp;Д.|sana=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|sarlavha=Коллайдер за $8 млрд позволил обнаружить новую частицу|nashriyot=vedomosti.ru|qaralgan sana=4-iyul 2012-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120706003810/http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|arxivsana=2012-07-06}}&lt;/ref&gt;. Higgs bozonining kashf etilishi 2012-yilda ilmiy yutuq sifatida tan olingan. Higgs mexanizmi endi standart modelning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.

== Tan olinishi ==
[[Nazariy fizika]] sohasidagi yutuqlari uchun P.{{Nbsp|1}}Higgs koʻplab mukofot va medallarga sazovor boʻlgan. Xususan, u Fizika instituti (London) tomonidan berilgan Dirak medali, shuningdek, 1997-yilda Yevropa fizika jamiyati tomonidan berilgan zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot sohibidir. 2013-yilda Piter Higgs va belgiyalik fizik Fransua Engler [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini nazariy asoslaganliklari uchun fizika [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor]] boʻlishdi. „Bu yilgi mukofot bizning dunyomizdagi hamma narsani tushuntirib beradigan juda kichik narsaga bagʻishlangan“, dedi Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining doimiy kotibi {{Tarjima qilinmagan 5|Staffan Normark|||Staffan Normark}}&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/10/131008_nobel_2013_physics_higgs.shtml Нобелевскую премию по физике-2013 дали за бозон Хиггса] // Русская служба Би-би-си, 8 октября 2013&lt;/ref&gt;.

Edinburg Qirollik jamiyati aʼzosi (1974)&lt;ref&gt;[https://www.rse.org.uk/fellow/peter-higgs/ Professor Peter Ware Higgs CH, FRS, FRSE]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[London qirollik jamiyati|London Qirollik jamiyati aʼzosi]] (1983)&lt;ref&gt;[https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ Peter Higgs]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

; Mukofotlar roʻyxati
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1981-yil — Xyuz medali, ''&quot;For their international contributions about the spontaneous breaking of fundamental symmetries in elementary-particle theory.'' „
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1984-yil — Rezerford medali va Britaniya fizika instituti mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Dirak medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot, ''“For formulating for the first time a self-consistent theory of charged massive vector bosons which became the foundation of the electroweak theory of elementary particles.&quot;''
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2004-yil — Fizika boʻyicha Volf mukofoti, „For pioneering work that has led to the insight of mass generation whenever a local gauge symmetry is realized asymmetrically in the world of sub-atomic particles.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2009-yil — Oskar Klein medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2010-yil — Sakurai mukofoti, „For elucidation of the properties of spontaneous symmetry breaking in four-dimensional relativistic gauge theory and of the mechanism for the consistent generation of vector boson masses.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — Asturiya shahzodasi mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|Fizika boʻyicha Nobel mukofoti]], „For the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERNʼs Large Hadron Collider.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — {{Tarjima qilinmagan 5|Edinburgh Medal}}
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2015-yil — Kopli medali, ''&quot;For his fundamental and revolutionary contributions to the development of electron microscopy of biological materials, enabling their atomic structures to be deduced&quot;''

== Vafoti ==
Higgs 2024-yil 8-aprel kuni uzoq davom etgan kasallikdan soʻng [[Edinburg]]da joylashgan uyida vafot etadi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Peter Higgs, physicist who proposed Higgs boson, dies aged 94|first=|last=|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-04-09|access-date=2024-04-09|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt;
[https://web.archive.org/web/20120721232416/http://www.particlephysics.ac.uk/news/picture-of-the-week/picture-archive/the-man-behind-the-higgs-particle.html P.{{Nbsp|1}}Higgs Surati]
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [http://physicsweb.org/articles/world/17/7/6 Peter Higgs: the man behind the boson] — Piter Higgs haqidagi PhysicsWeb saytidagi maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://web.archive.org/web/20031116195026/http://millennium-debate.org/ind3sept023.htm Higgs v Hawking: a battle of the heavyweights that has shaken the world of theoretical physics] — {{Nbsp|1}}P. Higgs va [[Stephen Hawking|Stiven Xoking]] oʻrtasidagi [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligi haqidagi munozara maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/ Nobel veb-saytida maʼlumot]{{Ref-en}} &lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;&lt;/small&gt;
{{DEFAULTSORT:Higgs, Peter}}
[[Turkum:Fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1929-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:29-mayda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari]]</text>
      <sha1>74rvlgmrbnb7ahdfxy1z79rkczjzfrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273139</id>
      <parentid>6273138</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7533" sha1="4pdlr6wcn2hfe9970qc05lrpfcr3ahs" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| name = {{kishi ismi|Piter Uer Higgs}}
| tasvir = Nobel Prize 24 2013.jpg
| izoh =
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi|1929|5|29}}
| birth_place = [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]]
| ish_joylari = London universitet kollejida Edinburg universiteti&lt;/br&gt;Moshan universiteti&lt;/br&gt;La Trobe universiteti&lt;/br&gt;Kertin universiteti
| alma_mater = [[London Kingʻs College]]
| akademik_rahbarlari = Charlz Koulson
| fuqaroligi = {{UK}}
| ethnicity =
| field = [[Fizika]]
| doctoral_advisor =
| mukofotlari = [[Tasvir:Nobel_prize_medal.svg|20px]] Fizikadan [[Nobel mukofoti]] (2013)&lt;br /&gt;[[Volf mukofoti]] (2004)
}
'''Peter Ware Higgs''' ({{Talaffuz|Piter Uer Higgs}}; [[1929-yil]] — [[29-may]], [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]] — 2024-yil 8-aprel, [[Edinburg]]) — britaniyalik nazariyotchi [[fizik]] va [[Edinburg universiteti]] professori. [[Higgs bozoni|Higgs bozonini]] bashorat qilgani uchun fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori (2013).

== Yutuqlari ==
[[London Kingʻs College|London Qirollik kollejida]] tahsil olgan. Edinburg hududida tog ' sayri paytida [[Higgs mexanizmini]] ixtiro qilgan; undan keyin laboratoriyaga qaytib, Higgs unda „ulkan gʻoya“ paydo boʻlganligi aytgan.

U oʻtgan asrning 60-yillarida [[Elementar zarracha|elementar zarralar]] massalarini kelib chiqishini, xususan, vektorli W va Z-bozonlar massalarini kelib chiqishini tushuntiruvchi elektrozaif simmetriyaning oʻz-oʻzidan buzilishi mexanizmini taklif qilganligi tufayli mashhur boʻlgan. Nomi uning familiyasiga ega mexanizm yangi zarracha, [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini bashorat qiladi. Zarrachaning kashfiyoti 2012-yilning 4-iyulida [[CERN]] matbuot anjumanida eʼlon qilindi (Higgsning oʻzi shu munosabat bilan oʻz nazariyasi hayoti davomida eksperimental tasdiqlanishini kutmaganligini aytdi)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Дмитриенко&amp;nbsp;Д.|sana=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|sarlavha=Коллайдер за $8 млрд позволил обнаружить новую частицу|nashriyot=vedomosti.ru|qaralgan sana=4-iyul 2012-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120706003810/http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|arxivsana=2012-07-06}}&lt;/ref&gt;. Higgs bozonining kashf etilishi 2012-yilda ilmiy yutuq sifatida tan olingan. Higgs mexanizmi endi standart modelning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.

== Tan olinishi ==
[[Nazariy fizika]] sohasidagi yutuqlari uchun P.{{Nbsp|1}}Higgs koʻplab mukofot va medallarga sazovor boʻlgan. Xususan, u Fizika instituti (London) tomonidan berilgan Dirak medali, shuningdek, 1997-yilda Yevropa fizika jamiyati tomonidan berilgan zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot sohibidir. 2013-yilda Piter Higgs va belgiyalik fizik Fransua Engler [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini nazariy asoslaganliklari uchun fizika [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor]] boʻlishdi. „Bu yilgi mukofot bizning dunyomizdagi hamma narsani tushuntirib beradigan juda kichik narsaga bagʻishlangan“, dedi Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining doimiy kotibi {{Tarjima qilinmagan 5|Staffan Normark|||Staffan Normark}}&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/10/131008_nobel_2013_physics_higgs.shtml Нобелевскую премию по физике-2013 дали за бозон Хиггса] // Русская служба Би-би-си, 8 октября 2013&lt;/ref&gt;.

Edinburg Qirollik jamiyati aʼzosi (1974)&lt;ref&gt;[https://www.rse.org.uk/fellow/peter-higgs/ Professor Peter Ware Higgs CH, FRS, FRSE]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[London qirollik jamiyati|London Qirollik jamiyati aʼzosi]] (1983)&lt;ref&gt;[https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ Peter Higgs]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

; Mukofotlar roʻyxati
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1981-yil — Xyuz medali, ''&quot;For their international contributions about the spontaneous breaking of fundamental symmetries in elementary-particle theory.'' „
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1984-yil — Rezerford medali va Britaniya fizika instituti mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Dirak medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot, ''“For formulating for the first time a self-consistent theory of charged massive vector bosons which became the foundation of the electroweak theory of elementary particles.&quot;''
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2004-yil — Fizika boʻyicha Volf mukofoti, „For pioneering work that has led to the insight of mass generation whenever a local gauge symmetry is realized asymmetrically in the world of sub-atomic particles.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2009-yil — Oskar Klein medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2010-yil — Sakurai mukofoti, „For elucidation of the properties of spontaneous symmetry breaking in four-dimensional relativistic gauge theory and of the mechanism for the consistent generation of vector boson masses.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — Asturiya shahzodasi mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|Fizika boʻyicha Nobel mukofoti]], „For the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERNʼs Large Hadron Collider.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — {{Tarjima qilinmagan 5|Edinburgh Medal}}
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2015-yil — Kopli medali, ''&quot;For his fundamental and revolutionary contributions to the development of electron microscopy of biological materials, enabling their atomic structures to be deduced&quot;''

== Vafoti ==
Higgs 2024-yil 8-aprel kuni uzoq davom etgan kasallikdan soʻng [[Edinburg]]da joylashgan uyida vafot etadi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Peter Higgs, physicist who proposed Higgs boson, dies aged 94|first=|last=|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-04-09|access-date=2024-04-09|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt;
[https://web.archive.org/web/20120721232416/http://www.particlephysics.ac.uk/news/picture-of-the-week/picture-archive/the-man-behind-the-higgs-particle.html P.{{Nbsp|1}}Higgs Surati]
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [http://physicsweb.org/articles/world/17/7/6 Peter Higgs: the man behind the boson] — Piter Higgs haqidagi PhysicsWeb saytidagi maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://web.archive.org/web/20031116195026/http://millennium-debate.org/ind3sept023.htm Higgs v Hawking: a battle of the heavyweights that has shaken the world of theoretical physics] — {{Nbsp|1}}P. Higgs va [[Stephen Hawking|Stiven Xoking]] oʻrtasidagi [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligi haqidagi munozara maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/ Nobel veb-saytida maʼlumot]{{Ref-en}} &lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;&lt;/small&gt;
{{DEFAULTSORT:Higgs, Peter}}
[[Turkum:Fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1929-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:29-mayda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari]]</text>
      <sha1>4pdlr6wcn2hfe9970qc05lrpfcr3ahs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273140</id>
      <parentid>6273139</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7535" sha1="biy5xy12hj6m6iss64x2jjgfiub6nft" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| name = {{kishi ismi|Piter Uer Higgs}}
| tasvir = Nobel Prize 24 2013.jpg
| izoh =
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi|1929|5|29}}
| birth_place = [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]]
| ish_joylari = London universitet kollejida Edinburg universiteti&lt;/br&gt;Moshan universiteti&lt;/br&gt;La Trobe universiteti&lt;/br&gt;Kertin universiteti
| alma_mater = [[London Kingʻs College]]
| akademik_rahbarlari = Charlz Koulson
| fuqaroligi = {{UK}}
| ethnicity =
| field = [[Fizika]]
| doctoral_advisor =
| mukofotlari = [[Tasvir:Nobel_prize_medal.svg|20px]] Fizikadan [[Nobel mukofoti]] (2013)&lt;br /&gt;[[Volf mukofoti]] (2004)
}}

'''Peter Ware Higgs''' ({{Talaffuz|Piter Uer Higgs}}; [[1929-yil]] — [[29-may]], [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]] — 2024-yil 8-aprel, [[Edinburg]]) — britaniyalik nazariyotchi [[fizik]] va [[Edinburg universiteti]] professori. [[Higgs bozoni|Higgs bozonini]] bashorat qilgani uchun fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori (2013).

== Yutuqlari ==
[[London Kingʻs College|London Qirollik kollejida]] tahsil olgan. Edinburg hududida tog ' sayri paytida [[Higgs mexanizmini]] ixtiro qilgan; undan keyin laboratoriyaga qaytib, Higgs unda „ulkan gʻoya“ paydo boʻlganligi aytgan.

U oʻtgan asrning 60-yillarida [[Elementar zarracha|elementar zarralar]] massalarini kelib chiqishini, xususan, vektorli W va Z-bozonlar massalarini kelib chiqishini tushuntiruvchi elektrozaif simmetriyaning oʻz-oʻzidan buzilishi mexanizmini taklif qilganligi tufayli mashhur boʻlgan. Nomi uning familiyasiga ega mexanizm yangi zarracha, [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini bashorat qiladi. Zarrachaning kashfiyoti 2012-yilning 4-iyulida [[CERN]] matbuot anjumanida eʼlon qilindi (Higgsning oʻzi shu munosabat bilan oʻz nazariyasi hayoti davomida eksperimental tasdiqlanishini kutmaganligini aytdi)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Дмитриенко&amp;nbsp;Д.|sana=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|sarlavha=Коллайдер за $8 млрд позволил обнаружить новую частицу|nashriyot=vedomosti.ru|qaralgan sana=4-iyul 2012-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120706003810/http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|arxivsana=2012-07-06}}&lt;/ref&gt;. Higgs bozonining kashf etilishi 2012-yilda ilmiy yutuq sifatida tan olingan. Higgs mexanizmi endi standart modelning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.

== Tan olinishi ==
[[Nazariy fizika]] sohasidagi yutuqlari uchun P.{{Nbsp|1}}Higgs koʻplab mukofot va medallarga sazovor boʻlgan. Xususan, u Fizika instituti (London) tomonidan berilgan Dirak medali, shuningdek, 1997-yilda Yevropa fizika jamiyati tomonidan berilgan zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot sohibidir. 2013-yilda Piter Higgs va belgiyalik fizik Fransua Engler [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini nazariy asoslaganliklari uchun fizika [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor]] boʻlishdi. „Bu yilgi mukofot bizning dunyomizdagi hamma narsani tushuntirib beradigan juda kichik narsaga bagʻishlangan“, dedi Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining doimiy kotibi {{Tarjima qilinmagan 5|Staffan Normark|||Staffan Normark}}&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/10/131008_nobel_2013_physics_higgs.shtml Нобелевскую премию по физике-2013 дали за бозон Хиггса] // Русская служба Би-би-си, 8 октября 2013&lt;/ref&gt;.

Edinburg Qirollik jamiyati aʼzosi (1974)&lt;ref&gt;[https://www.rse.org.uk/fellow/peter-higgs/ Professor Peter Ware Higgs CH, FRS, FRSE]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[London qirollik jamiyati|London Qirollik jamiyati aʼzosi]] (1983)&lt;ref&gt;[https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ Peter Higgs]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

; Mukofotlar roʻyxati
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1981-yil — Xyuz medali, ''&quot;For their international contributions about the spontaneous breaking of fundamental symmetries in elementary-particle theory.'' „
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1984-yil — Rezerford medali va Britaniya fizika instituti mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Dirak medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot, ''“For formulating for the first time a self-consistent theory of charged massive vector bosons which became the foundation of the electroweak theory of elementary particles.&quot;''
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2004-yil — Fizika boʻyicha Volf mukofoti, „For pioneering work that has led to the insight of mass generation whenever a local gauge symmetry is realized asymmetrically in the world of sub-atomic particles.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2009-yil — Oskar Klein medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2010-yil — Sakurai mukofoti, „For elucidation of the properties of spontaneous symmetry breaking in four-dimensional relativistic gauge theory and of the mechanism for the consistent generation of vector boson masses.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — Asturiya shahzodasi mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|Fizika boʻyicha Nobel mukofoti]], „For the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERNʼs Large Hadron Collider.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — {{Tarjima qilinmagan 5|Edinburgh Medal}}
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2015-yil — Kopli medali, ''&quot;For his fundamental and revolutionary contributions to the development of electron microscopy of biological materials, enabling their atomic structures to be deduced&quot;''

== Vafoti ==
Higgs 2024-yil 8-aprel kuni uzoq davom etgan kasallikdan soʻng [[Edinburg]]da joylashgan uyida vafot etadi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Peter Higgs, physicist who proposed Higgs boson, dies aged 94|first=|last=|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-04-09|access-date=2024-04-09|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt;
[https://web.archive.org/web/20120721232416/http://www.particlephysics.ac.uk/news/picture-of-the-week/picture-archive/the-man-behind-the-higgs-particle.html P.{{Nbsp|1}}Higgs Surati]
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [http://physicsweb.org/articles/world/17/7/6 Peter Higgs: the man behind the boson] — Piter Higgs haqidagi PhysicsWeb saytidagi maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://web.archive.org/web/20031116195026/http://millennium-debate.org/ind3sept023.htm Higgs v Hawking: a battle of the heavyweights that has shaken the world of theoretical physics] — {{Nbsp|1}}P. Higgs va [[Stephen Hawking|Stiven Xoking]] oʻrtasidagi [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligi haqidagi munozara maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/ Nobel veb-saytida maʼlumot]{{Ref-en}} &lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;&lt;/small&gt;
{{DEFAULTSORT:Higgs, Peter}}
[[Turkum:Fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1929-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:29-mayda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari]]</text>
      <sha1>biy5xy12hj6m6iss64x2jjgfiub6nft</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273141</id>
      <parentid>6273140</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7537" sha1="geu6ek1ncl2vp6b7tycmgwokcwy6fq9" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| name = {{kishi ismi|Piter Uer Higgs}}
| tasvir = Nobel Prize 24 2013.jpg
| izoh =
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi|1929|5|29}}
| birth_place = [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]]
| ish_joylari = London universitet kollejida Edinburg universiteti&lt;/br&gt;Moshan universiteti&lt;/br&gt;La Trobe universiteti&lt;/br&gt;Kertin universiteti
| alma_mater = [[London Kingʻs College]]
| akademik_rahbarlari = Charlz Koulson
| fuqaroligi = {{UK}}
| ethnicity =
| field = [[Fizika]]
| doctoral_advisor =
| mukofotlari = [[Tasvir:Nobel_prize_medal.svg|20px]] Fizikadan [[Nobel mukofoti]] (2013)&lt;br /&gt;[[Volf mukofoti]] (2004)
}}

'''Peter Ware Higgs''' ({{Talaffuz|Piter Uer Higgs}}; [[1929-yil]] — [[29-may]], [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]] — 2024-yil 8-aprel, [[Edinburg]]) — britaniyalik nazariyotchi [[fizik]] va [[Edinburg universiteti]] professori. [[Higgs bozoni|Higgs bozonini]] bashorat qilgani uchun fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori (2013).

== Yutuqlari ==
[[London Kingʻs College|London Qirollik kollejida]] tahsil olgan. Edinburg hududida tog ' sayri paytida [[Higgs mexanizmini]] ixtiro qilgan; undan keyin laboratoriyaga qaytib, Higgs unda „ulkan gʻoya“ paydo boʻlganligi aytgan.

U oʻtgan asrning 60-yillarida [[Elementar zarracha|elementar zarralar]] massalarini kelib chiqishini, xususan, vektorli W va Z-bozonlar massalarini kelib chiqishini tushuntiruvchi elektrozaif simmetriyaning oʻz-oʻzidan buzilishi mexanizmini taklif qilganligi tufayli mashhur boʻlgan. Nomi uning familiyasiga ega mexanizm yangi zarracha, [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini bashorat qiladi. Zarrachaning kashfiyoti 2012-yilning 4-iyulida [[CERN]] matbuot anjumanida eʼlon qilindi (Higgsning oʻzi shu munosabat bilan oʻz nazariyasi hayoti davomida eksperimental tasdiqlanishini kutmaganligini aytdi)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Дмитриенко&amp;nbsp;Д.|sana=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|sarlavha=Коллайдер за $8 млрд позволил обнаружить новую частицу|nashriyot=vedomosti.ru|qaralgan sana=4-iyul 2012-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120706003810/http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|arxivsana=2012-07-06}}&lt;/ref&gt;. Higgs bozonining kashf etilishi 2012-yilda ilmiy yutuq sifatida tan olingan. Higgs mexanizmi endi standart modelning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.

== Tan olinishi ==
[[Nazariy fizika]] sohasidagi yutuqlari uchun P.{{Nbsp|1}}Higgs koʻplab mukofot va medallarga sazovor boʻlgan. Xususan, u Fizika instituti (London) tomonidan berilgan Dirak medali, shuningdek, 1997-yilda Yevropa fizika jamiyati tomonidan berilgan zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot sohibidir. 2013-yilda Piter Higgs va belgiyalik fizik Fransua Engler [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini nazariy asoslaganliklari uchun fizika [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor]] boʻlishdi. „Bu yilgi mukofot bizning dunyomizdagi hamma narsani tushuntirib beradigan juda kichik narsaga bagʻishlangan“, dedi Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining doimiy kotibi {{Tarjima qilinmagan 5|Staffan Normark|||Staffan Normark}}&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/10/131008_nobel_2013_physics_higgs.shtml Нобелевскую премию по физике-2013 дали за бозон Хиггса] // Русская служба Би-би-си, 8 октября 2013&lt;/ref&gt;.

Edinburg Qirollik jamiyati aʼzosi (1974)&lt;ref&gt;[https://www.rse.org.uk/fellow/peter-higgs/ Professor Peter Ware Higgs CH, FRS, FRSE]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[London qirollik jamiyati|London Qirollik jamiyati aʼzosi]] (1983)&lt;ref&gt;[https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ Peter Higgs]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

; Mukofotlar roʻyxati
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1981-yil — Xyuz medali, ''&quot;For their international contributions about the spontaneous breaking of fundamental symmetries in elementary-particle theory.'' „
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1984-yil — Rezerford medali va Britaniya fizika instituti mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Dirak medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot, ''“For formulating for the first time a self-consistent theory of charged massive vector bosons which became the foundation of the electroweak theory of elementary particles.&quot;''
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2004-yil — Fizika boʻyicha Volf mukofoti, „For pioneering work that has led to the insight of mass generation whenever a local gauge symmetry is realized asymmetrically in the world of sub-atomic particles.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2009-yil — Oskar Klein medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2010-yil — Sakurai mukofoti, „For elucidation of the properties of spontaneous symmetry breaking in four-dimensional relativistic gauge theory and of the mechanism for the consistent generation of vector boson masses.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — Asturiya shahzodasi mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|Fizika boʻyicha Nobel mukofoti]], „For the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERNʼs Large Hadron Collider.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — {{Tarjima qilinmagan 5|Edinburgh Medal}}
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2015-yil — Kopli medali, ''&quot;For his fundamental and revolutionary contributions to the development of electron microscopy of biological materials, enabling their atomic structures to be deduced&quot;''

== Vafoti ==
Higgs 2024-yil 8-aprel kuni uzoq davom etgan kasallikdan soʻng [[Edinburg]]da joylashgan uyida vafot etadi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Peter Higgs, physicist who proposed Higgs boson, dies aged 94|first=|last=|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-04-09|access-date=2024-04-09|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

&lt;big&gt;•&lt;/big&gt;
[https://web.archive.org/web/20120721232416/http://www.particlephysics.ac.uk/news/picture-of-the-week/picture-archive/the-man-behind-the-higgs-particle.html P.{{Nbsp|1}}Higgs Surati]
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [http://physicsweb.org/articles/world/17/7/6 Peter Higgs: the man behind the boson] — Piter Higgs haqidagi PhysicsWeb saytidagi maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://web.archive.org/web/20031116195026/http://millennium-debate.org/ind3sept023.htm Higgs v Hawking: a battle of the heavyweights that has shaken the world of theoretical physics] — {{Nbsp|1}}P. Higgs va [[Stephen Hawking|Stiven Xoking]] oʻrtasidagi [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligi haqidagi munozara maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/ Nobel veb-saytida maʼlumot]{{Ref-en}} &lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;&lt;/small&gt;

{{DEFAULTSORT:Higgs, Peter}}
[[Turkum:Fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1929-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:29-mayda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari]]</text>
      <sha1>geu6ek1ncl2vp6b7tycmgwokcwy6fq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273142</id>
      <parentid>6273141</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7537" sha1="2nqdsliym5tso3w1o06lk4b0aktelcf" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| name = {{kishi ismi|Piter Uer Higgs}}
| tasvir = Nobel Prize 24 2013.jpg
| izoh =
| birth_date = {{tugʻilgan sanasi|1929|5|29}}
| birth_place = [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]]
| ish_joylari = London universitet kollejida Edinburg universiteti&lt;/br&gt;Moshan universiteti&lt;/br&gt;La Trobe universiteti&lt;/br&gt;Kertin universiteti
| alma_mater = [[London Kingʻs College]]
| akademik_rahbarlari = Charlz Koulson
| fuqaroligi = {{UK}}
| ethnicity =
| field = [[Fizika]]
| doctoral_advisor =
| mukofotlari = [[Tasvir:Nobel_prize_medal.svg|20px]] Fizikadan [[Nobel mukofoti]] (2013)&lt;br /&gt;[[Volf mukofoti]] (2004)
}}

'''Peter Ware Higgs''' ({{Talaffuz|Piter Uer Higgs}}; [[1929-yil]] — [[29-may]], [[Nyukasl (shahar)|Nyukasl-apon Tayn]], [[Birlashgan Qirollik|Buyuk Britaniyada]] — 2024-yil 8-aprel, [[Edinburg]]) — britaniyalik nazariyotchi [[fizik]] va [[Edinburg universiteti]] professori. [[Higgs bozoni|Higgs bozonini]] bashorat qilgani uchun fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori (2013).

== Yutuqlari ==
[[London Kingʻs College|London Qirollik kollejida]] tahsil olgan. Edinburg hududida tog ' sayri paytida [[Higgs mexanizmini]] ixtiro qilgan; undan keyin laboratoriyaga qaytib, Higgs unda „ulkan gʻoya“ paydo boʻlganligi aytgan.

U oʻtgan asrning 60-yillarida [[Elementar zarracha|elementar zarralar]] massalarini kelib chiqishini, xususan, vektorli W va Z-bozonlar massalarini kelib chiqishini tushuntiruvchi elektrozaif simmetriyaning oʻz-oʻzidan buzilishi mexanizmini taklif qilganligi tufayli mashhur boʻlgan. Nomi uning familiyasiga ega mexanizm yangi zarracha, [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini bashorat qiladi. Zarrachaning kashfiyoti 2012-yilning 4-iyulida [[CERN]] matbuot anjumanida eʼlon qilindi (Higgsning oʻzi shu munosabat bilan oʻz nazariyasi hayoti davomida eksperimental tasdiqlanishini kutmaganligini aytdi)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Дмитриенко&amp;nbsp;Д.|sana=|url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|sarlavha=Коллайдер за $8 млрд позволил обнаружить новую частицу|nashriyot=vedomosti.ru|qaralgan sana=4-iyul 2012-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120706003810/http://www.vedomosti.ru/tech/news/2247557/kollajder_za_8_mlrd_pozvolil_obnaruzhit_novuyu_chasticu|arxivsana=2012-07-06}}&lt;/ref&gt;. Higgs bozonining kashf etilishi 2012-yilda ilmiy yutuq sifatida tan olingan. Higgs mexanizmi endi standart modelning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.

== Tan olinishi ==
[[Nazariy fizika]] sohasidagi yutuqlari uchun P.{{Nbsp|1}}Higgs koʻplab mukofot va medallarga sazovor boʻlgan. Xususan, u Fizika instituti (London) tomonidan berilgan Dirak medali, shuningdek, 1997-yilda Yevropa fizika jamiyati tomonidan berilgan zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot sohibidir. 2013-yilda Piter Higgs va belgiyalik fizik Fransua Engler [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligini nazariy asoslaganliklari uchun fizika [[Nobel mukofoti|boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor]] boʻlishdi. „Bu yilgi mukofot bizning dunyomizdagi hamma narsani tushuntirib beradigan juda kichik narsaga bagʻishlangan“, dedi Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasining doimiy kotibi {{Tarjima qilinmagan 5|Staffan Normark|||Staffan Normark}}&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/10/131008_nobel_2013_physics_higgs.shtml Нобелевскую премию по физике-2013 дали за бозон Хиггса] // Русская служба Би-би-си, 8 октября 2013&lt;/ref&gt;.

Edinburg Qirollik jamiyati aʼzosi (1974)&lt;ref&gt;[https://www.rse.org.uk/fellow/peter-higgs/ Professor Peter Ware Higgs CH, FRS, FRSE]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, [[London qirollik jamiyati|London Qirollik jamiyati aʼzosi]] (1983)&lt;ref&gt;[https://royalsociety.org/people/peter-higgs-11615/ Peter Higgs]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

; Mukofotlar roʻyxati
&lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1981-yil — Xyuz medali, ''&quot;For their international contributions about the spontaneous breaking of fundamental symmetries in elementary-particle theory.'' „
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1984-yil — Rezerford medali va Britaniya fizika instituti mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Dirak medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 1997-yil — Zarrachalar fizikasi va yuqori energiya fizikasi boʻyicha mukofot, ''“For formulating for the first time a self-consistent theory of charged massive vector bosons which became the foundation of the electroweak theory of elementary particles.&quot;''
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2004-yil — Fizika boʻyicha Volf mukofoti, „For pioneering work that has led to the insight of mass generation whenever a local gauge symmetry is realized asymmetrically in the world of sub-atomic particles.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2009-yil — Oskar Klein medali
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2010-yil — Sakurai mukofoti, „For elucidation of the properties of spontaneous symmetry breaking in four-dimensional relativistic gauge theory and of the mechanism for the consistent generation of vector boson masses.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — Asturiya shahzodasi mukofoti
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|Fizika boʻyicha Nobel mukofoti]], „For the theoretical discovery of a mechanism that contributes to our understanding of the origin of mass of subatomic particles, and which recently was confirmed through the discovery of the predicted fundamental particle, by the ATLAS and CMS experiments at CERNʼs Large Hadron Collider.“
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2013-yil — {{Tarjima qilinmagan 5|Edinburgh Medal}}
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; 2015-yil — Kopli medali, ''&quot;For his fundamental and revolutionary contributions to the development of electron microscopy of biological materials, enabling their atomic structures to be deduced&quot;''

== Vafoti ==
Higgs 2024-yil 8-aprel kuni uzoq davom etgan kasallikdan soʻng [[Edinburg]]da joylashgan uyida vafot etadi&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Peter Higgs, physicist who proposed Higgs boson, dies aged 94|first=|last=|url=https://www.theguardian.com/science/2024/apr/09/peter-higgs-physicist-who-discovered-higgs-boson-dies-aged-94|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2024-04-09|access-date=2024-04-09|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

&lt;big&gt;•&lt;/big&gt;
[https://web.archive.org/web/20120721232416/http://www.particlephysics.ac.uk/news/picture-of-the-week/picture-archive/the-man-behind-the-higgs-particle.html P.{{Nbsp|1}}Higgs Surati]
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [http://physicsweb.org/articles/world/17/7/6 Peter Higgs: the man behind the boson] — Piter Higgs haqidagi PhysicsWeb saytidagi maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://web.archive.org/web/20031116195026/http://millennium-debate.org/ind3sept023.htm Higgs v Hawking: a battle of the heavyweights that has shaken the world of theoretical physics] — {{Nbsp|1}}P. Higgs va [[Stephen Hawking|Stiven Xoking]] oʻrtasidagi [[Higgs bozoni|Higgs bozonining]] mavjudligi haqidagi munozara maqola.
&lt;br /&gt; &lt;big&gt;•&lt;/big&gt; [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2013/higgs/ Nobel veb-saytida maʼlumot]{{Ref-en}} &lt;small class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на английском языке&quot;&gt;&lt;/small&gt;

{{DEFAULTSORT:Higgs, Peter}}
[[Turkum:Fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1929-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:29-mayda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Britaniyalik Nobel mukofoti laureatlari]]</text>
      <sha1>2nqdsliym5tso3w1o06lk4b0aktelcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lee Keun-ho</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810422</id>
    <revision>
      <id>6273271</id>
      <parentid>6076555</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15356" sha1="scx8s711fnvew25j35lsevsinhs5csd" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi|ism=Li Kin-ho|tasvir=230819 FC 서울 vs 대구 FC (이근호).jpg|izoh=|toʻliqism=Li Kin-ho|tavallud_sana={{birth date and age|1985|4|11|df=yes}}|tavallud_joyi=[[Incheon]], Janubiy Koreya|boʻyi={{height|m=1.76|precision=0}}|joriyklub=[[Daegu FC]]|klubraqami=22|pozitsiya=[[Hujumchi]]|yoshlikyillari1=2004—2006|yoshlikklublari1=[[Incheon United FC|Incheon United]]|yillar1=2004—2006|klublar1=[[Incheon United FC|Incheon United]]|isht1=2|gollar1=0|yillar2=2007—2008|klublar2=[[Daegu FC]]|isht2=46|gollar2=19|yillar3=2009—2010|klublar3=[[Júbilo Iwata]]|isht3=36|gollar3=13|yillar4=2010—2011|klublar4=[[Gamba Osaka]]|isht4=52|gollar4=19|yillar5=2012—2014|klublar5=[[Ulsan Hyundai FC|Ulsan Hyundai]]|isht5=33|gollar5=8|yillar6=2013—2014|klublar6=→ [[Sangju Sangmu FC|Sangju Sangmu]]|isht6=43|gollar6=19|yillar7=2014—2015|klublar7=[[El Jaish SC|El Jaish]]|isht7=18|gollar7=2|yillar8=2015|klublar8=→ [[Jeonbuk Hyundai Motors FC|Jeonbuk Hyundai Motors]] (Ijara)|isht8=15|gollar8=4|yillar9=2016|klublar9=[[Jeju United FC|Jeju United]]|isht9=35|gollar9=5|yillar10=2017—2018|klublar10=[[Gangwon FC]]|isht10=50|gollar10=8|milliyyillar1=2003—2005|milliyjamoa1=[[Janubiy Koreya U20]]|milliyisht1=9|milliygollar1=3|milliyyillar2=2006—2008|milliyjamoa2=[[Janubiy Koreya U23]]|milliyisht2=19|milliygollar2=5|milliyyillar3=2007—2018|milliyjamoa3=[[Janubiy Koreya]]|milliyisht3=84|milliygollar3=19|club-update=18 September 2022|medallar=}}

'''Li Kin Ho''' ({{Talaffuz|Li Kin Hu}}) (1985-yil 11-aprelda tugʻilgan) — janubiy koreyalik [[Futbol|futbolchi]], Daegu FC va [[Janubiy Koreya milliy futbol terma jamoasi|Janubiy Koreya terma jamoasida oʻynaydi]] . 2007-yildan beri Janubiy Koreya terma jamoasi aʼzosi boʻlib, hozirda u 84 oʻyinda 19 ta gol urgan. Lii [[FIFA Jahon chempionati 2014|2014-yilgi FIFA Jahon chempionatida]] oʻz mamlakati sharafini himoya qilgan.

== Klubdagi faoliyati ==
Bupyong oʻrta maktabini tugatgandan soʻng, Li 2004-yilda mahalliy Incheon United jamoasiga qoʻshilgan. Li Incheonning zaxira jamoasida uch yil oʻynagan. Zaxira jamoalari o‘rtasida bo‘lib o‘tgan R ligasida eng yaxshi o‘yinchi sovrinini qo‘lga kiritgach, K liga klubida o‘ynash imkoniyatiga ega bo‘lgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.donga.com/news/article/all/20160405/77414432/1|nashriyot=Dong-A Ilbo|til=ko|sana=5 April 2016|kirish sanasi=10 June 2020|sarlavha=http://www.donga.com/news/article/all/20160405/77414432/1}}&lt;/ref&gt;. Daegu FC uni 2007-yil boshida oʻz safiga qoʻshib olgan.

Daegu FC murabbiyi Byun Byung-ju oʻz jamoasiga tezkor va oʻta agressiv „oʻq futbol“ taktikasini olib kelgan va shu taktikaga mos oʻyinchilar qidirgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://news.joins.com/article/3135442|nashriyot=JoongAng Ilbo|til=ko|sana=5 May 2008|kirish sanasi=10 June 2020|sarlavha=https://news.joins.com/article/3135442}}&lt;/ref&gt;. Oradan viroz vaqt oʻtib u Lini klubga olib kelgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://news.joins.com/article/2724270|nashriyot=JoongAng Ilbo|til=ko|sana=11 May 2007|kirish sanasi=10 June 2020|sarlavha=https://news.joins.com/article/2724270}}&lt;/ref&gt;. U 2007 va 2008-yilgi mavsum K Ligada Janubiy Koreya futbolchilari orasida eng yaxshi toʻpurarga aylangan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://sports.hankooki.com/lpage/soccer/200804/sp2008041219501893650.htm|nashriyot=Sports Hankook|til=ko|sana=12 April 2008|kirish sanasi=10 June 2020|sarlavha=http://sports.hankooki.com/lpage/soccer/200804/sp2008041219501893650.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.hankyung.com/sports/article/2008101532128|nashriyot=Korea Economic Daily|til=ko|sana=15 October 2008|kirish sanasi=10 June 2020|sarlavha=https://www.hankyung.com/sports/article/2008101532128|qaralgan sana=2022-10-09|arxivsana=2022-10-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221009080942/https://www.hankyung.com/sports/article/2008101532128}}&lt;/ref&gt;.

Li 2008-yilning dekabrida Degu bilan shartnoma tugaganidan keyin Yevropaga ketmoqchi boʻlgan. Bir nechta Yevropa klublari unga qiziqish bildirishgan va Liga [[Angliya Premer-ligasi|Premer-liganing]] „Blackburn Rovers“ klubidan sinov taklif qilingan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.tribalfootball.com/articles/free-agent-lee-keun-ho-ponders-blackburn-move-229626#popup-sso|sarlavha=Free agent Lee Keun-ho ponders Blackburn move|nashriyot=Tribal Football|kirish sanasi=10 June 2020|qaralgan sana=2022-10-09|arxivsana=2022-10-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221009080947/https://www.tribalfootball.com/articles/free-agent-lee-keun-ho-ponders-blackburn-move-229626#popup-sso}}&lt;/ref&gt;. U 2009-yilning aprel oyida J1 League klubi Júbilo Ivata bilan toʻqqiz oylik shartnoma imzolagan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://news.naver.com/sports/index.nhn?category=soccer&amp;ctg=news&amp;mod=read&amp;office_id=139&amp;article_id=0001949027|til=ko|sana=2 April 2009|nashriyot=Sportalkorea|kirish sanasi=10 June 2020|sarlavha=http://news.naver.com/sports/index.nhn?category=soccer&amp;ctg=news&amp;mod=read&amp;office_id=139&amp;article_id=0001949027}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.jubilo-iwata.co.jp/newslist/detail/?nw_seq=757&amp;year=2009&amp;month=04|sarlavha=李 根 鎬（イ グノ）選手の移籍加入内定|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140222041113/http://www.jubilo-iwata.co.jp/newslist/detail/?nw_seq=757&amp;year=2009&amp;month=04|nashriyot=Júbilo Iwata|arxivsana=22 February 2014|til=ja|sana=2 April 2009|kirish sanasi=10 June 2020}}&lt;/ref&gt;. Li ikki oy davomida „Jubilo Ivata“da oʻynaganidan soʻng iyun oyida [[Liga 1|Liga 1ning]] „[[Paris Saint-Germain FC|Pari Sen-Jermen]]“ klubiga oʻtishga harakat qilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/sports/2009/07/136_48131.html|sarlavha=Lee Move in Doubt|nashriyot=The Korea Times|sana=8 July 2009|kirish sanasi=10 June 2020}}&lt;/ref&gt;, lekin Parij bilan muzokara oʻtkaza olmagan. Nihoyat, u Xubilo Ivata bilan shartnomani 2010-yilning iyuligacha uzaytirgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/sports/2009/07/136_48745.html|sarlavha=Lee Keun-ho Rejoins Jubilo Iwata|nashriyot=The Korea Times|sana=20 July 2009|kirish sanasi=10 June 2020}}&lt;/ref&gt;.

Li Gamba Osakaga 2010-yil iyun oyida qoʻshilgan. 2011-yil J1 ligasida Gamba uchun 32 oʻyin oʻtkazib, 15 gol urgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://data.j-league.or.jp/SFIX04/?player_id=10615|sarlavha=選手詳細 - イ グノ|nashriyot=J.League|til=ja|kirish sanasi=10 June 2020}}&lt;/ref&gt;.

2012-yilning 10-yanvarida u Janubiy Koreyaga qaytib, Ulsan hyundai bilan uch yillik shartnoma imzolagan. Ulsanda bir yil davomida u oʻz jamoasini [[AFC Chempionlar ligasi 2012|Osiyo Chempionlar Ligasi chempioniligi]] sari yetaklagan, [[Osiyo yil futbolchisi|Osiyoning eng yaxshi futbolchisi]] va Chempionlar ligasining eng yaxshi futbolchisi sovrinini qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1959782.html|arxivurl=https://web.archive.org/web/20121203064322/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1959782.html|arxivsana=3 December 2012|sarlavha=Lee Keunho crowned Asian player of the year|sana=29 November 2012|kirish sanasi=5 January 2013|nashriyot=FIFA}}&lt;/ref&gt;.

== Xalqaro faoliyati ==
Li 2005-yilda Gollandiyada boʻlib oʻtgan yoshlar oʻrtasidagi Jahon chempionatiga tanlangan. Biroq zaxira o‘rindig‘ida qolgan. U 2006-yilda [[Futbol Olimpiada o‘yinlarida|yozgi Olimpiada oʻyinlari]] tarkibiga kiritilgan va Olimpiada oʻyinlariga yoʻllanma olgan jamoaning eng qimmat oʻyinchisiga aylangan. Li [[Futbol boʻyicha 2007-yilgi Osiyo kubogi|2007-yilgi OFK Osiyo kubogi]] uchun tanlangan, shuningdek, 2008-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlariga saralash bosqichida Janubiy Koreyaning 23 yoshgacha boʻlgan terma jamoasidan chaqiruv olgan.

== Faoliyat statistikasi ==

=== Klub ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; |Klub
! rowspan=&quot;2&quot; |Mavsum
! colspan=&quot;3&quot; |Liga
! colspan=&quot;2&quot; |Mamlakat Kubogi
! colspan=&quot;2&quot; |Liga Kubogi
! colspan=&quot;2&quot; |Qtʼa
! colspan=&quot;2&quot; |Boshqa
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
|-
!Divizion
!Oʻyin
!Gol
!Oʻyin
!Gol
!Oʻyin
!Gol
!Oʻyin
!Gol
!Oʻyin
!Gol
!Oʻyin
!Gol
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Incheon United
|2004
|K Liga
|0
|0
|1
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|1
|0
|-
|2005
|K Liga
|0
|0
|1
|0
|5
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|6
|0
|-
|2006
|K Liga
|2
|0
|0
|0
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|3
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!2
!0
!2
!0
!6
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
!10
!0
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Daegu FC
|2007
|K Liga
|20
|8
|2
|0
|7
|2
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|29
|10
|-
|2008
|K Liga
|26
|11
|3
|2
|6
|2
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|35
|15
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!46
!19
!5
!2
!13
!4
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
!64
!25
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Júbilo Iwata
|2009
|J1 Liga
|24
|12
|1
|1
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|26
|13
|-
|2010
|J1 Liga
|12
|1
|0
|0
|4
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|16
|2
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!36
!13
!1
!1
!5
!1
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
!42
!15
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Gamba Osaka
|2010
|J1 Liga
|20
|4
|5
|1
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|25
|5
|-
|2011
|J1 Liga
|32
|15
|1
|0
|0
|0
|7
|2
| colspan=&quot;2&quot; |—
|40
|17
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!52
!19
!6
!1
!0
!0
!7
!2
! colspan=&quot;2&quot; |—
!65
!22
|-
|Ulsan Hyundai
|2012
|K Liga
|33
|8
|2
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|12
|4
|2
|1
|49
|14
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Sangju Sangmu
|2013
|K Liga 2
|25
|15
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|27
|15
|-
|2014
|K Liga 1
|18
|4
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|18
|4
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!43
!19
!2
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
!45
!19
|-
|El Jaish
|2014—2015
|Qatar Yulduzlar Ligasi
|18
|2
|?
|?
| colspan=&quot;2&quot; |—
|2
|0
|?
|?
|20
|2
|-
|[[Jeonbuk Hyundai Motors]] (Ijara)
|2015
|K Liga 1
|15
|4
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|17
|4
|-
|Jeju United
|2016
|K Liga 1
|35
|5
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|36
|5
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Gangwon FC
|2017
|K Liga 1
|37
|8
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|39
|8
|-
|2018
|K Liga 1
|13
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|13
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!50
!8
!2
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
! colspan=&quot;2&quot; |—
!52
!8
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Ulsan Hyundai
|2018
|K Liga 1
|22
|4
|5
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|27
|5
|-
|2019
|K Liga 1
|18
|2
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|21
|2
|-
|2020
|K Liga 1
|12
|0
|3
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|8
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|23
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!52
!6
!8
!1
! colspan=&quot;2&quot; |—
!11
!0
! colspan=&quot;2&quot; |—
!71
!7
|-
|Daegu FC (Ijara)
|2021
|K Liga 1
|30
|3
|5
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|1
| colspan=&quot;2&quot; |—
|42
|5
|-
|Daegu FC
|2022
|K Liga 1
|26
|1
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
|8
|3
| colspan=&quot;2&quot; |—
|35
|4
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Karyerada jami
!438
!107
!35
!7
!24
!5
!49
!10
!2
!1
!548
!130
|}

=== Xalqaro ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Terma jamoada yil boʻyicha oʻyin va gollar &lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.kfa.or.kr/archive/player_record.php?search_val=%EC%9D%B4%EA%B7%BC%ED%98%B8|sarlavha=Lee Keun-ho (1985) at Korea Football Association|nashriyot=KFA|til=ko|kirish sanasi=2022-06-13}}&lt;/ref&gt;
!Milliy terma jamoa
! Yil
!Oʻyin
! Gol
|-
| rowspan=&quot;11&quot; | [[Janubiy Koreya milliy futbol terma jamoasi|Janubiy Koreya]]
| 2007-yil
| 3
| 1
|-
| 2008-yil
| 11
| 5
|-
| 2009-yil
| 13
| 2
|-
| 2010-yil
| 5
| 0
|-
| 2011-yil
| 7
| 2
|-
| 2012-yil
| 8
| 5
|-
| 2013-yil
| 11
| 3
|-
| 2014-yil
| 12
| 1
|-
| 2015-yil
| 5
| 0
|-
| 2017-yil
| 6
| 0
|-
| 2018-yil
| 3
| 0
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Karyerada jami
! 84
! 19
|}

== Yutuqlari ==
'''Jubilo Ivata'''

* J.Liga kubogi : 2010-yil

'''Ulsan Hyundai'''

* Koreya FA kubogi sohibi: 2018-yil
* [[Osiyo Chempionlar ligasi|Osiyo Chempionlar Ligasi]] : [[AFC Chempionlar ligasi 2012|2012]], 2020

'''Sangju Sangmu'''

* K liga 2 : 2013-yil

'''Jeonbuk Hyundai Motors'''

* K liga 1 : 2015-yil

'''Janubiy Koreya'''

* [[Futbol boʻyicha Osiyo kubogi|Osiyo kubogi]] gʻolibi: [[Futbol boʻyicha 2015-yilgi Osiyo kubogi|2015-yil]]
* EAFF chempionati : 2008, 2017

'''Shaxsiy yutuqlari'''

* K liga 1 eng yaxshi oʻyinchi : 2007, 2008, 2012, 2017&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=115&amp;oid=052&amp;aid=0000172622|ish=Naver.com|nashriyot=YTN|til=ko|sana=27 November 2007|kirish sanasi=19 July 2019|sarlavha=https://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=115&amp;oid=052&amp;aid=0000172622}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://sports.news.naver.com/general/news/read.nhn?oid=076&amp;aid=0001976962|ish=Naver.com|nashriyot=Sports Chosun|sana=9 December 2008|til=ko|sarlavha=https://sports.news.naver.com/general/news/read.nhn?oid=076&amp;aid=0001976962}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://sports.news.naver.com/general/news/read.nhn?oid=001&amp;aid=0005968118|til=ko|ish=Naver.com|nashriyot=Yonhap News Agency|sana=3 December 2012|sarlavha=https://sports.news.naver.com/general/news/read.nhn?oid=001&amp;aid=0005968118}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://sports.news.naver.com/kfootball/news/read.nhn?oid=477&amp;aid=0000099627|ish=Naver.com|nashriyot=SPOTVNEWS|sana=20 November 2017|til=ko|sarlavha=https://sports.news.naver.com/kfootball/news/read.nhn?oid=477&amp;aid=0000099627}}&lt;/ref&gt;
* [[Osiyo Chempionlar ligasi|Osiyo Chempionlar Ligasining]] eng qimmat futbolchisi: [[AFC Chempionlar ligasi 2012|2012]]&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.the-afc.com/en/tournaments/clubs/afc-champions-league/935-afc-champions-league-2012/40521-livewire-lee-name-mvp|sarlavha=Livewire Lee name MVP|nashriyot=AFC|sana=10 November 2012|arxivurl=https://web.archive.org/web/20121117014522/http://www.the-afc.com/en/tournaments/clubs/afc-champions-league/935-afc-champions-league-2012/40521-livewire-lee-name-mvp|arxivsana=17 November 2012}}&lt;/ref&gt;
* [[Osiyo yil futbolchisi|OFKning eng yaxshi futbolchisi]] : 2012&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Pierrend |first=José |last2=Garin |first2=Erik |date=18 January 2018 |title=Asian Player of the Year |publisher=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/as-poy.html}}&lt;/ref&gt;
* K liga 2 eng qimmat oʻyinchisi : 2013&lt;ref name=&quot;13KLeague2&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20131203175600007|nashriyot=Yonhap News Agency|til=ko|sana=3 December 2013|kirish sanasi=10 June 2020|sarlavha=https://www.yna.co.kr/view/AKR20131203175600007}}&lt;/ref&gt;
* K Liga 2 eng yaxshi toʻpurar : 2013&lt;ref name=&quot;13KLeague2&quot; /&gt;
* K liga 2 eng yaxshi 11 oʻyinchisi : 2013&lt;ref name=&quot;13KLeague2&quot; /&gt;
* Koreya FA yilning eng yaxshi goli : 2014&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://news.chosun.com/site/data/html_dir/2014/12/29/2014122902021.html|nashriyot=Sports Chosun|sana=29 December 2014|kirish sanasi=7 June 2020|til=ko|sarlavha=https://news.chosun.com/site/data/html_dir/2014/12/29/2014122902021.html}}&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{Manbalar|2}}

{{Osiyoda yilning eng yaxshi futbolchisi}}

{{DEFAULTSORT:Lee, Keun-ho}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]
[[Turkum:Janubiy Koreyalik erkak futbolchilar]]
[[Turkum:FIFA Jahon chempionati 2014 oʻyinchilari]]
[[Turkum:2008-yilgi yozgi Olimpiya oʻyinlari futbolchilari]]
[[Turkum:Futboldagi erkak hujumchilar]]
[[Turkum:Osiyoda yilning eng yaxshi futbolchisi mukofoti sohiblari]]</text>
      <sha1>scx8s711fnvew25j35lsevsinhs5csd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krafton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>825248</id>
    <revision>
      <id>6273224</id>
      <parentid>5253364</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T03:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20709" sha1="1nykfzz4zgvd1owd1tczi7xxl7u1e99" xml:space="preserve">{{AT}}
{{Shirkat bilgiqutisi|name=Krafton Inc.|type=Ommaviy|industry=[[Video game industry|Video o'yinlar]]|founded={{Start date and age|df=yes|2018|11|05}}|key_people={{ubl|Kim Chang-han&lt;br/&gt;([[Chief executive officer|CEO]])|Chang Byung-gyu&lt;br /&gt;([[chairman]])}}|net_income={{SK won|556,267,188,896|link=yes}}|assets={{SK won|1,719,105,731,640}}|num_employees=≥2100|subsid={{Unbulleted list|Bluehole Studio|PUBG Studios|Striking Distance Studios|RisingWings|Dreamotion Inc|Thingsflow|[[Unknown Worlds Entertainment]]|5minlab Corporation}}|website={{URL|https://www.krafton.com|krafton.com}}}}
'''Krafton Inc.''' ({{lang-ko|주식회사 컴퍼니 크래프톤}})—Janubiy Koreyaning Songnam shtati Bundang-gu shahrida joylashgan videooʻyin [[Holding|xolding kompaniyasi]] . U 2007-yil mart oyida [[Seul|Seulda]] Chang-Byung-gyu tomonidan asos solingan. Bluehole va uning shoʻba korxonalari uchun bosh kompaniya boʻlib xizmat qilish uchun 2018-yil noyabr oyida yaratilgan. Kompaniya ''TERA'', ''[[PUBG: Battlegrounds]]'', ''New State Mobile'' va ''Moonbreaker'' kabi bir nechta mashhur videooʻyinlarini ishlab chiqargan yoki ularga egalik huquqlarga ega. ''[[Forbes]]'' maʼlumotlariga koʻra, Changning boyligi 2,9 milliard dollarni tashkil etadi va Janubiy Koreyadagi yettita oʻyin milliarderlaridan biridir.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Kang|ism=John|sarlavha=Despite IPO Tumble, Founder Of Korean Game Company Krafton Now Worth Billions|url=https://www.forbes.com/sites/johnkang/2021/08/10/despite-ipo-tumble-founder-of-korean-game-company-krafton-now-worth-billions/|kirish sanasi=14-avgust 2021-yil|ish=Forbes|til=inglizcha}}&lt;/ref&gt;

== Tarixi ==
[[Tencent|Tencent Holdings]] investitsiyalari hamda studiyalarni kengaytirish va sotib olishga olib kelgan sabab''[[PUBG: Battlegrounds|PlayerUnknownʼs Battlegrounds]]'' muvaffaqiyati boʻlgan va Bluehole 2018-yil 5-noyabrda oʻzining videooʻyin mulklari uchun [[Holding|xolding kompaniyasi]] sifatida xizmat qilish uchun Kraftonni yaratishni tanladi. „Krafton“ oʻrta asrlardagi hunarmandchilik gildiyalarining nomlari asosida tanlangan.&lt;ref name=&quot;formation&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.theinvestor.co.kr/view.php?ud=20181105000797|sarlavha=Bluehole launches new brand for its subunits|ism=Kim|muallif=Young-won|sana=5-noyabr 2018-yil|ish=[[The Investor]]}}&lt;/ref&gt; Player Unknown'''s Battlegrounds'' -ni ishlab chiqqan PUBG korporatsiyasi (hozirgi PUBG Studios) bosh direktori Kim Chang-xan Krafton bosh direktori etib tayinlandi.&lt;ref name=&quot;bloomberg krafton ipo&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-18/coding-prodigy-behind-hit-game-pubg-eyes-ipo-worth-billions|sarlavha=Coding Prodigy Behind Hit Game PUBG Eyes IPO Worth Billions|ism=Sohee|muallif=Kim|sana=18-yanvar 2021-yil|qaralgan sana=19-yanvar 2021-yil|ish=[[Bloomberg News]]}}&lt;/ref&gt;

Kompaniya 2021-yilning aprel oyida Koreya fond birjasi listingiga dastlabki arizasani topshirib, 2021-yil iyul oyida birlamchi ommaviy joylashtirish uchun ruxsatnoma olganini eʼlon qildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Daniel|ism=Joshua|sarlavha=PUBG creator Krafton plans to raise $5 billion from the stock market - MEGPlay|sana=16-iyun 2021-yil|url=https://megplay.com/krafton-pubg-stock-market/|kirish sanasi=21-iyun 2021-yil|til=inglizcha|qaralgan sana=2022-11-09|arxivsana=2021-06-24|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210624201433/https://megplay.com/krafton-pubg-stock-market/}}&lt;/ref&gt; Firma bozor bahosi ₩5.6 (5 Mlrd dollar) dan ₩30 (27.2 Mlrd dollar)gacha koʻtarish rejasi edi.&lt;ref name=&quot;bloomberg krafton ipo&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.reuters.com/article/uk-krafton-ipo-idUSKBN2BV15L|sarlavha=Korean video game firm Krafton applies for IPO, seen worth billions of dollars|ism=Joyce|muallif=Lee|sana=8-aprel 2021-yil|qaralgan sana=16-aprel 2021-yil|nashriyot=Reuters}}&lt;/ref&gt; IPO 2021-yil 10-avgustda boʻlib oʻtdi. Savdo oxirida uning qiymati dastlabki soʻrov narxidan 8,8% ga pasaygan boʻlsa-da, Krafton 19,32 Mlrd AQSH dollarga baholandi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://finance.yahoo.com/news/1-shares-koreas-krafton-maker-002410374.html|sarlavha=UPDATE 4-S.Korea's Krafton, maker of hit game 'PUBG', tumbles on debut|ism=Joyce|muallif=Lee|sana=10-avgust 2021-yil|qaralgan sana=10-avgust 2021-yil|nashriyot=Reuters}}&lt;/ref&gt;

Bir qancha [[Xitoy|xitoylik]] va xalqaro videooʻyin kompaniyalari, shu jumladan Xitoydagi eng yirik videooʻyin kompaniyasi [[Tencent]] va xorijiy kompaniyalarning oʻz mamlakatlarida oʻyinlarni nashr etish provayderi boʻlgan aksiyalari Xitoy hukumati tomonidan kiritilgan yangi cheklovlar tufayli quladi. Videooʻyinlar „elektron dori“ va „maʼnaviy afyun“ sifatida qaraladi, ayniqsa, Xitoy hukumati fikriga koʻra, zoʻravonlikni targʻib qiluvchi video deb baho berildi. Xitoy [[aholi zichligi]] tufayli videooʻyinlar bozori uchun juda muhim joydir, shuning uchun kompaniyalarning inqirozi har bir videooʻyin kompaniyasi, shu jumladan Krafton uchun halokatli.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Video Games Are 'Spiritual Opium,' Says Chinese Government-Owned Media|url=https://kotaku.com/video-games-are-spiritual-opium-says-chinese-governm-1847412662|kirish sanasi=11-avgust 2021-yil|ish=Kotaku|sana=3-avgust 2021-yil|til=en-us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=15-iyul 2021-yil|sarlavha=No cults, no politics, no ghouls: how China censors the video game world|url=http://www.theguardian.com/news/2021/jul/15/china-video-game-censorship-tencent-netease-blizzard|kirish sanasi=11-avgust 2021-yil|ish=the Guardian|til=inglizcha}}&lt;/ref&gt;

== Shoʻba korxonalar ==
Bluehole tashkil topganidan beri bir nechta rivojlanish studiyalarini sotib oldi. 2018-yil 5-noyabrda barcha shoʻba korxonalar bitta asosiy kompaniya Krafton Game Union nomi ostida qayta tashkil etildi.

=== Bluehole Studio ===
[[Fayl:Bluehole_Logo.svg|thumb|170x170px]]
'''Bluehole Studio''' 2007-yil mart oyida [[Seul|Seulda]] Chang Byung-gyu tomonidan tashkil etilgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/tech/2019/06/134_236228.html|sarlavha=Past failures and endurance can make success|ism=Yoon|muallif=Sung-won|sana=10-sentabr 2017-yil|ish=[[The Korea Times]]}}&lt;/ref&gt; Chang avval Neowiz kompaniyasini 1997-yilda tashkil etgan va yettita boshqa sheriklari bilan birga 2005-yilda [[Veb qidiruv tizimi|qidiruv tizimini]] yaratuvchi First Snow ni yaratishga kirishgan va 2006-yilda bu korxonani sotgan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/tech/2019/06/133_229710.html|sarlavha='Serial entrepreneurs' pioneer IT industry|ism=Yoon|muallif=Sung-won|sana=21-may 2017-yil|ish=[[The Korea Times]]}}&lt;/ref&gt; Kompaniya 2015-yil 22-aprelda oʻz nomini oddiygina Bluehole deb oʻzgartirganliklarini eʼlon qildi.&lt;ref name=&quot;name change&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.zdnet.co.kr/news/news_view.asp?artice_id=20150422105308|sarlavha=Beulluhol, pinigseugeimjeu·seukol insulo mobailsijang jeongyeog jinchul|til=koreyscha|ism=기자|muallif=박소연|sana=22-aprel 2015-yil|ish=[[ZDNet|ZDNet Korea]]}}&lt;/ref&gt;

2017-yil avgust oyida Xitoyning [[Tencent]] xolding kompaniyasi sotib olish boʻyicha rad etilgan taklifdan soʻng Bluehole’ga noma’lum miqdorda mablagʻ kiritganini e’lon qildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamasutra.com/view/news/303689/Report_Tencent_invests_in_Battlegrounds_dev_Bluehole.php|sarlavha=Report: Tencent invests in ''Battlegrounds'' dev Bluehole|ism=Alissa|muallif=McAloon|sana=14-avgust 2017-yil|ish=[[Gamasutra]]}}&lt;/ref&gt; Bluehole dastlab investitsiya qilinganini rad etdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2017-08-15-tencent-invests-in-playerunknowns-battlegrounds-studio-bluehole-report|sarlavha=Bluehole squashes Tencent investment rumour|ism=Will|muallif=Freeman|sana=15-avgust 2017-yil|ish=[[GamesIndustry.biz]]}}&lt;/ref&gt;, biroq keyinchalik ular Tencent bilan koʻplab hamkorliklar, jumladan, Tencent tomonidan Bluehole’ning [[O'z mablag'lari (moliya)|aktsiyadorlik ulushini]] sotib olish boʻyicha muzokaralar olib borishganini ma’lum qildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2017-09-28-bluehole-confirms-tencent-talks|sarlavha=Bluehole confirms Tencent talks|ism=Brendan|muallif=Sinclair|sana=28-sentabr 2017-yil|ish=[[GamesIndustry.biz]]}}&lt;/ref&gt; Keyinchalik Tencent Bluehole kompaniyasining 1,5% aksiyasini jami 70 milliard ga sotib oldi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180430000772|sarlavha=Tencent eyes investment in Bluehole, maker of hit video game 'Battlegrounds'|ism=Sohn|muallif=Ji-young|sana=30-aprel 2018-yil|ish=[[The Korea Herald]]}}&lt;/ref&gt; Tencent 2017-yil noyabr oyida Bluehole’ni toʻliq sotib olish niyatlarini yana bir bor tasdiqladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2017-11-09-tencent-still-eyes-acquisition-of-playerunknowns-battlegrounds-developer-bluehole-report|sarlavha=Tencent still eyes acquisition of PUBG developer Bluehole - report|ism=Christopher|muallif=Dring|sana=9-noyabr 2017-yil|ish=[[GamesIndustry.biz]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.mcvuk.com/tencent-could-yet-acquire-bluehole/|sarlavha=Tencent could yet acquire Bluehole|muallif=MCV Staff|sana=9-noyabr 2017-yil|ish=[[MCV (jurnal)|MCV]]}}&lt;/ref&gt; Koreyaning The Korea Times jurnali Bluehole [[Ochiq aksiyadorlik jamiyati|kompaniyasining ommaviy kompaniyaga]] aylanishini birlamchi ommaviy taklif qilish Chang Byung-gyuning Bluehole va Toʻrtinchi sanoat inqilobi qoʻmitasi raisi sifatidagi mavqei tufayli shubhasiz ekanligini aytdi. Oʻshanda 38 ta komunikatsiyalar, listingga kirmagan Koreya aktsiyalarini kuzatuvchi kompaniya, kompaniyani ₩5.2 trillionga baholagan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-09-27/one-man-s-journey-from-welfare-to-world-s-hottest-video-game|sarlavha=One Man's Journey From Welfare to World's Hottest Video Game|ism=Yuji|muallif=Nakamura|sana=27-sentabr 2017-yil|ish=[[Bloomberg L.P.]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.shacknews.com/article/101511/pubg-developer-bluehole-inc-valued-at-over-4-billion|sarlavha=PUBG Developer Bluehole, Inc. Valued at Over $4 Billion|ism=Asif|muallif=Khan|sana=27-sentabr 2017-yil|ish=[[Shacknews]]}}&lt;/ref&gt; Tencent yana ₩500 milliard sarmoya kiritishni rejalashtirmoqda, ularning umumiy ulushini 11,5% ga oshib, 10% egalik huquqini qoʻlga kiritadi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamasutra.com/view/news/317307/Report_Tencent_could_sink_470M_into_Battlegrounds_dev_Bluehole.php|sarlavha=Report: Tencent could sink $470M into ''Battlegrounds'' dev Bluehole|ism=Chris|muallif=Kerr|sana=30-aprel 2018-yil|ish=[[Gamasutra]]}}&lt;/ref&gt;

=== PUBG studiyalari ===
[[Fayl:PUBG_Studios_Logo.svg|thumb|140x140px]]
'''PUBG Studios''' (ilgari '''Ginno Games''', '''Bluehole Ginno Games''' va '''PUBG Corporation''') — Brendan „PlayerUnknown“ Greene va boshqa oʻyinlardagi foydalanuvchi modlari asosida yaratilgan jangovar royale oʻyinlaridan biri PlayerUnknown''[[PUBG: Battlegrounds|'s Battlegrounds]]'' (''PUBG'') ni ishlab chiqqan Blueholeʼsning ichki studiyasi. Uni toʻliq sarlavhaga aylantirish uchun PUBG Studios tomonidan yollangan. Dastlab, Ginno Games MMOlarni ishlab chiqish uchun [[PUBG: Battlegrounds|Kim Chang-Xan]] tomonidan asos solingan edi, lekin taxminan 2014-yilda u oxirgi mahsuloti yaxshi natija bermagani uchun xodimlarining uchdan bir qismini ishdan boʻshatishga majbur boʻldi.&lt;ref name=&quot;bloomberg krafton ipo&quot;/&gt; U Ginno Games-ni 2015-yil 27-yanvarda Bluehole-ga sotdi, sotuv oʻsha yilning 27-martida yopildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.zdnet.co.kr/news/news_view.asp?artice_id=20150127114002|sarlavha=Beulluholseutyudio, 'debillieon' jinogeimjeu insu chujin|til=koreyscha|ism=기자|muallif=이도원|sana=27-yanvar 2015-yil|ish=[[ZDNet|ZDNet Korea]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ginno acquire&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.ddaily.co.kr/news/article.html?no=126772|sarlavha=Beulluhol, jinogeimjeu insu…haegsim injae hwagbo|til=koreyscha|ism=대호|muallif=이|sana=27-yanvar 2015-yil|ish=Digital Daily}}&lt;/ref&gt; Oʻsha paytda Ginno Gamesda 60 kishi ishlagan.&lt;ref name=&quot;ginno acquire&quot; /&gt; Ginno Games korporativ nomini 2015-yil may oyida Bluehole Ginno Gamesga oʻzgartirdi. 2015-yilda Bluehole sotib olinganidan koʻp oʻtmay, Chang-Xa Greene bilan bogʻlanib, unga Bluehole Ginno-da oʻzining jangovar qirolligini yaratishda yordam taklif qildi, Greene buni qabul qildi. ''PUBG'' birinchi marta 2017-yil mart oyida juda mashhur oʻyin sifatida erta kirishda chiqarilgan. 2017-yilda ''PUBG'' muvaffaqiyatidan soʻng Bluehole Ginno Games 2017-yil sentabr oyida PUBG korporatsiyasi deb oʻzgartirildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.rockpapershotgun.com/2017/09/29/playerunknowns-battlegrounds-studio-becomes-pubg-corporation/|sarlavha=Playerunknown's Battlegrounds studio becomes PUBG Corp. [updated]|ism=Alice|muallif=O'Connor|sana=29-sentabr 2017-yil|ish=[[Rock, Paper, Shotgun]]}}&lt;/ref&gt;

2017-yil oxirida Viskonsin shtatining Madison shahrida ikkinchi ofis tashkil etildi, keyinroq [[Amsterdam]] va [[Yaponiya|Yaponiyada]] yana ikkita ofis ochildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.polygon.com/2017/9/29/16384350/pubg-corp-spin-off-as-tencent-investment|sarlavha=PUBG team will spin off as subsidiary company|ism=Charlie|muallif=Hall|sana=29-sentabr 2017-yil|ish=[[Polygon (vebsayt)|Polygon]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2018-01-23-new-amsterdam-office-to-kick-off-2018-expansion-of-pubg-corp|sarlavha=PUBG Corp. to kick off 2018 expansion with new Amsterdam office|ism=James|muallif=Batchelor|sana=23-yanvar 2018-yil|ish=[[GamesIndustry.biz]]}}&lt;/ref&gt; 2018-yil 12-martda PUBG korporatsiyasi [[New York (shahar)|Nyu-Yorkda]] joylashgan MadGlory studiyasini sotib oldi, uning nomi PUBG MadGlory deb oʻzgartirildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2018-03-12-pubg-corp-acquires-madglory-to-enable-community-developer-tools|sarlavha=PUBG Corp acquires MadGlory to enable community developer tools|ism=James|muallif=Batchelor|sana=12-mart 2018-yil|ish=[[GamesIndustry.biz]]}}&lt;/ref&gt;

PUBG korporatsiyasining Seuldagi ofislarida faoliyat yuritgan Grin 2019-yil mart oyida [[Amsterdam|Amsterdamdagi]] ofisida PUBG Special Projects yangi shoʻba korxonasiga rahbarlik qilish uchun ushbu boʻlimni tark etdi va keyinchalik u yerdagi nomni PUBG Productions deb oʻzgartirildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2019-03-13-brendan-greene-leading-new-special-projects-division-at-pubg-corp|sarlavha=Brendan Greene leading new Special Projects division at PUBG Corp|ism=James|muallif=Batchelor|sana=13-mart 2019-yil|qaralgan sana=19-dekabr 2019-yil|ish=[[GamesIndustry.biz]]}}&lt;/ref&gt; PUBG Productions dekabr oyida The Game Awards 2019 da birinchi ''Prologue oʻyin'' eʼlon qildi. ''Battlegrounds'' bilan bogʻliq boʻlmagan ''Prologue'' oʻyin va texnologiyani oʻrganish deb ataladi va oʻyinchilarga har safar oʻynaganlarida yagona va esda qolarli tajribalar berish uchun&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2019/12/12/21019929/playerunknowns-prologue-new-game-battlegrounds-tga-2019|sarlavha=PlayerUnknown's next project, Prologue, announced|ism=Austen|muallif=Goslin|sana=12-dekabr 2019-yil|qaralgan sana=12-dekabr 2019-yil|ish=[[Polygon (vebsayt)|Polygon]]}}&lt;/ref&gt;

2019-yil oxirida Tencent Games [[Hindiston|Hindistonning]] yaqinlashib kelayotgan kelajagida PUBG va uning umumiy [[PUBG: Battlegrounds|eSportlari]] uchun bir qancha katta rejalarni eʼlon qildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=Vora|ism=Mayank|sana=1-iyul 2019-yil|sarlavha=PUBG News: Tencent Games and PUBG Corp. announce PUBG MOBILE India Tour 2019|url=https://www.sportskeeda.com/esports/pubg-news-tencent-games-and-pubg-corp-announce-pubg-mobile-india-tour-2019|kirish sanasi=9-avgust 2021-yil|ish=www.sportskeeda.com|til=en-us}}&lt;/ref&gt;

Krafton 2020-yil dekabr oyida PUBG korporatsiyasini oʻzining ichki studiya tizimiga toʻliq birlashtirib, jamoani PUBG Studios nomiga oʻzgartirdi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://archive.esportsobserver.com/krafton-pubg-studio/|sarlavha=PUBG Corp. Fully Merges into KRAFTON, Becomes PUBG Studio|ism=Tobias|muallif=Seck|sana=1-dekabr 2020-yil|qaralgan sana=23-iyul 2021-yil|ish=[[The Esports Observer]]|arxivsana=2021-07-23|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210723174942/https://archive.esportsobserver.com/krafton-pubg-studio/}}&lt;/ref&gt;

2020-yil 9-noyabrda Krafton ''G-Star 2020'' da ishtirok etishi e’lon qilindi, u oʻzining boʻlajak multiplayer onlayn oʻyinini Elyon orqali ''Krafton'' orqali taqdim etdi, bu e-sport realiti-shousi boʻlib, unda mashhurlar va streymerlar epizodlarga bogʻlangan jang maydonlariga ixtisoslashgan maktabga kirishgan va PUBG Series 3 bilan bogʻliq suxbatlar oʻtkazishgan. Koʻrsatuvda taniqli shaxslar (G)I- dlening Song Yuqi va [[Ailee]] hamda strimerlar Chyo Man va Choi Kvang-von ishtirok etishdi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://sports.chosun.com/news/ntype.htm?id=202011100100075540004926&amp;servicedate=20201109|muallif=Nam Jeong-seok|ish=Sports Chosun|sana=9-noyabr 2020-yil}}&lt;/ref&gt;

2020-yil sentabr oyida Hindiston hukumati maʼlumotlar maxfiyligi bilan bogʻliq muammolar tufayli PUBG Mobile-ni va Xitoy sotuvchilari tomonidan nashr etilgan bir nechta ilovalarni, mamlakatda taqiqladi. Oʻyinni [[Hindiston|Hindistonda]] qayta boshlash uchun Krafton oʻyinning [[Intellektual mulk]] (IP) nazoratini Tencentdan qaytarib oldi. PUBG Mobile-ning estetik jihatdan yangi versiyasi Battlegrounds Mobile India 2021-yil 2-iyulda [[Android]]&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=BATTLEGROUNDS MOBILE INDIA created by KRAFTON for Indian gamers drops today!|url=https://www.battlegroundsmobileindia.com/news_view/615?n=16&amp;t=46&amp;c=|kirish sanasi=31-avgust 2021-yil|ish=www.battlegroundsmobileindia.com|til=inglizcha}}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; uchun va 2021-yil 18-avgustda [[iOS]] uchun ishga tushirildi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=The Wait is Over! BATTLEGROUNDS MOBILE INDIA has launched on iOS App Store today!|url=https://www.battlegroundsmobileindia.com/news_view/675|kirish sanasi=31-avgust 2021-yil|ish=www.battlegroundsmobileindia.com|til=inglizcha|qaralgan sana=2022-11-09|arxivsana=2022-11-09|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221109121908/https://www.battlegroundsmobileindia.com/news_view/675}}&lt;/ref&gt; Bu safar oʻyinni Krafton, Inc tomonidan ishlab chiqildi.

2021-yil fevral oyida PUBG Studios ''PUBG: Yangi holat'', [[PUBG Corporation|''PUBG olamidagi'']] ikkinchi qism, kelajakda (2051) ishlab chiqilishini e’lon qildi. Dronlar, qalqonlar, qurollarni sozlash, neon nishonlari, jamoadoshlarni jonlantirish va nokautga uchragan dushmanlarni “yollash” ''PUBG.'' Oʻyin 2021-yil 11-noyabrda chiqdi va taqdimot orqali maʼlum qildiki, oʻyin shu kungacha [[Google Play]] va App Store’da 55 milliondan ortiq yuklab olingan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=PUBG: NEW STATE - Assets - KRAFTON Press Room|url=https://press.pubg.com/pubg-newstate|kirish sanasi=27-oktabr 2021-yil|ish=press.pubg.com|arxivsana=4-yanvar 2022-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20220104035950/https://press.pubg.com/pubg-newstate}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=PUBG: NEW STATE – officially released on November 11th on iOS and Android|url=https://news.in-24.com/technology/amp/231066|kirish sanasi=27-oktabr 2021-yil|ish=news.in-24.com|arxivsana=29-oktabr 2021-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20211029063451/https://news.in-24.com/technology/amp/231066}}&lt;/ref&gt; 2022-yil 27-yanvarda nom oʻzgarishi e’lon qilindi, u “ ''PUBG: Yangi davlat'' ” nomidan “ ''New State Mobile'' ” deb nomlandi. Kraftonning soʻzlariga koʻra, bu noyob mobil markazlashtirilgan tajriba yaratish uchun qilingan va bu oʻzgarish orqali ular uni amalda qoʻllagan.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://twitter.com/_newstatemobile/status/1486549651692011528|kirish sanasi=18-fevral 2022-yil|ish=Twitter|til=inglizcha}}&lt;/ref&gt;

=== Qizil Sahara studiyasi ===
Qizil Sahara Studiyasi Li Ji-Xun boshchiligidagi mobil oʻyin ishlab chiqaruvchisi edi.&lt;ref name=&quot;jo-hoon&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.zdnet.co.kr/news/news_view.asp?artice_id=20180312130158|sarlavha=Beulluhol, 'ledeusahalaseutyudio' insu wanlyo|til=koreyscha|ism=기자|muallif=남혁우|sana=12-mart 2018-yil|ish=[[ZDNet|ZDNet Korea]]}}&lt;/ref&gt; 2018-yil 12-martda Bluehole studiyani aktsiyalarni almashtirish shartnomasida sotib olishni yakunladi.&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.inven.co.kr/webzine/news/?news=195572|sarlavha=Beulluhol, 'bulmyeol-ui jeonsa' gaebalsa ledeusahalaseutyudio insu|til=koreyscha|ism=기자|muallif=김수진|sana=12-mart 2018-yil|ish=[[Inven]]}}&lt;/ref&gt; Qizil Sahara ''TERA'' asosida mobil oʻyinni ishlab chiqdi.&lt;ref name=&quot;jo-hoon&quot; /&gt;
== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>1nykfzz4zgvd1owd1tczi7xxl7u1e99</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>José Altafini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>831137</id>
    <revision>
      <id>6273085</id>
      <parentid>6180211</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8864" sha1="sho6gco863oy4na0gm1blw5fi7b218g" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi|ism=José Altafini|toʻliqism=José João Altafini|tasvir=Mazola.jpg|izoh=Altafini 2008-yilda (chapda)|tavallud_sana={{tugʻilgan sanasi va yoshi|1938|7|24|df=y}}|tavallud_joyi=[[Piracicaba]], [[Braziliya]]|boʻyi=1.76 m|pozitsiya=[[Hujumchi]]|yillar1=1956—1958|yillar2=1958—1965|yillar3=1965—1972|yillar4=1972—1976|yillar5=1976|yillar6=1976—1979|yillar7=1979—1980|klublar1=[[Sociedade Esportiva Palmeiras|Palmeiras]]|klublar2=[[A.C. Milan|AC Milan]]|klublar3=[[S.S.C. Napoli|Napoli]]|klublar4=[[Juventus F.C.|Juventus]]|klublar5=[[Kanada Milliy Futbol Ligasi|Toronto Italia]]|klublar6=[[FC Chiasso|Chiasso]]|klublar7=[[FC Mendrisio-Stabio|Mendrisiostar]]|isht1=114|isht2=205|isht3=180|isht4=74|isht5=|isht6=60|isht7=20|gollar1=89|gollar2=120|gollar3=71|gollar4=25|gollar5=|gollar6=18|gollar7=11|milliyyillar1=1957—1958|milliyyillar2=1961—1962|milliyjamoa1=[[Brazil national football team|Brazil]]|milliyjamoa2=[[Italy national football team|Italy]]|milliyisht1=8|milliyisht2=6|milliygollar1=4|milliygollar2=5}}

'''José João Altafini''' ({{Talaffuz|Xose João Altafini}}; [[1938-yil]] [[24-iyul]]da tugʻilgan) – Braziliyada '''&quot;Mazzola&quot;''' nomi bilan tanilgan (italiyalik afsonaviy futbolchi [[Valentino Mazzola]]ga oʻxshab ketgani uchun) [[italyan]]-[[Braziliyaliklar|braziliyalik]] sobiq [[Hujumchi (futbol)|hujumkor]] [[Futbol|futbolchi]]&lt;ref name=&quot;Carlisle2009&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Carlisle|first=Jeff|title=Soccer's Most Wanted™ II: The Top 10 Book of More Glorious Goals, Superb Saves, and Fantastic Free-Kicks|url=https://books.google.com/books?id=WncFA9tjzRUC&amp;pg=PT185|accessdate=27 November 2012|date=28-fevral 2009-yil|publisher=Potomac Books, Inc.|isbn=9781597976589|pages=185–}}&lt;/ref&gt;.

Faoliyatini [[Braziliya]]ning [[Palmeiras]] jamoasida boshlagan boʻlsa-da, tez orada [[Serie A|A Seriya]]da futbol oʻynash maqsadida Italiyaga koʻchib oʻtgan. Futbolchi asosan, Italiyaning [[A.C. Milan]] klubidagi muvaffaqiyatli faoliyati bilan esga olinadi. Jamoadagi oʻyinlari bilan ichki va xalqaro miqyosda katta muvaffaqiyatlarga erishgan. U keyinchalik, [[Napoli (futbol klubi)|Napoli]] va [[Juventus|Yuventus]] klublarida ham toʻp tepishga muvaffaq boʻlgan. Faoliyati [[Shveysariya]]da tamomlashidan oldin [[Chiasso]] va [[Mendrisiostar]] jamoalari tarkibida ham harakat qilgan&lt;ref name=&quot;magliarossonera.it&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.magliarossonera.it/protagonisti/Gioc-Altafini.html|sarlavha=José Joao ALTAFINI (&quot;Mazola&quot;)|nashriyot=magliarossonera.it|til=italyancha|qaralgan sana=28-dekabr 2014-yil|arxivsana=2014-05-06|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140506114749/http://www.magliarossonera.it/protagonisti/Gioc-Altafini.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gli eroi in bianconero: Josè ALTAFINI&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-josa-altafini-56771|sarlavha=Gli eroi in bianconero: Josè ALTAFINI|nashriyot=TuttoJuve|til=italyancha|muallif=Stefano Bedeschi|qaralgan sana=28-dekabr 2014-yil|arxivsana=2025-01-25|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250125120152/https://www.tuttojuve.com/gli-eroi-bianconeri/gli-eroi-in-bianconero-josa-altafini-56771}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;storiedicalcio.altervista.org&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/jose_altafini.html|sarlavha=Josè ALTAFINI: l'uomo dalle mille vite|nashriyot=Storie di Calcio|til=italyancha|qaralgan sana=28-dekabr 2014-yil|arxivsana=2016-08-17|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160817015652/http://www.storiedicalcio.altervista.org/jose_altafini.html}}&lt;/ref&gt;.

Sermahsul toʻpurar sifatida eʼtirof etilfan Altafini 50 yildan ortiq vaqt davomida yevrokuboklarda eng koʻp gol urish boʻyicha rekordchi boʻlib turgan. Futbolchi yevrokuboklarda bir oʻyinda beshta gol urishga sazovor boʻlgan sakkiz futbolchidan biridir&lt;ref name=&quot;magliarossonera.it&quot; /&gt;. U 216 ta gol bilan Italiya [[Serie A|A Seriyasi]] tarixidagi eng [[Sermahsul toʻpurarlar (Italiya)|sermahsul toʻpurarlar]] roʻyxatida toʻrtinchi oʻrinni egallaydi ([[Giuseppe Meazza]] ({{Talaffuz|Juzeppe Miatsa}}) bilan birga). Shuningdek, 24 yoshu 239 kunlik paytida [[, A Seriya tarixidagi 100 ta gol urgan eng yosh beshinchi oʻyinchi|A Seriya tarixidagi 100 ta gol urgan eng yosh beshinchi oʻyinchi]] sifatida qayd etiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.fourfourtwo.com/news/icardi-100-inter-captains-serie-a-landmark-opta-numbers|sarlavha=Icardi 100: Inter captain's Serie A landmark in Opta numbers|nashriyot=FourFourTwo|sana=18-mart 2018-yil|qaralgan sana=18-mart 2018-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.football-italia.net/118692/icardi-hits-serie-century|sarlavha=Icardi hits Serie A Century|nashriyot=Football Italia|sana=18-mart 2018-yil|qaralgan sana=18-mart 2018-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Andrew Dampf |date=18-mart 2018-yil |title=Icardi passes 2 century marks with 4-goal performance |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/icardi-passes-2-century-marks-with-4-goal-performance/2018/03/18/308400f2-2ab2-11e8-8dc9-3b51e028b845_story.html |url-status=dead |access-date=18-mart 2018-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20180401075241/https://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/icardi-passes-2-century-marks-with-4-goal-performance/2018/03/18/308400f2-2ab2-11e8-8dc9-3b51e028b845_story.html |archive-date=1-aprel 2018-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;record26&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Redazione La Nazione |title=Solo Altafini come Gilardino: bomber a 26 anni |work=Goal.com |url=http://www.goal.com/it/Articolo.aspx?ContenutoId=876148 |access-date=5-mart 2016-yil}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Giansandro Mosti |title=Gila, numeri da urlo. Più decisivo di Altafini: alla sua età Bati era indietro |publisher=[[La Nazione]] |url=http://www.violanews.com/news.asp?idnew=25184 |access-date=5-mart 2016-yil |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226225652/http://www.violanews.com/oldnews/?newsid=25184&amp;idnew=25184 |archive-date=26-fevral 2014-yil}}&lt;/ref&gt;.

Xalqaro maydonlarda [[Braziliya milliy futbol terma jamoasi|Braziliya]] va [[Italiya milliy futbol terma jamoasi|Italiyani terma jamoalari]] sharafini himoya qilgan. [[1958-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionati]]da gʻalaba qozongan [[Braziliya milliy futbol terma jamoasi|Braziliya terma jamoasi]] tarkibida harakat qilgan. [[1962-yilgi FIFA Jahon chempionati]]da Italiya sharafini himoya qilgan.

== Faoliyat statistikasi ==

=== Italiyada ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Klub, mavsum va musobaqalar boʻyicha oʻyinlar va gollar
! rowspan=&quot;2&quot; width=&quot;100&quot; |Klub
! rowspan=&quot;2&quot; |Mavsum
! colspan=&quot;2&quot; |Ligada
! colspan=&quot;2&quot; |Kubokda
! colspan=&quot;2&quot; |Yevropada
! colspan=&quot;2&quot; |Boshqa
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
|-
! width=&quot;40&quot; |Oʻyinlar
! width=&quot;40&quot; |Gollar
! width=&quot;40&quot; |Oʻyinlar
! width=&quot;40&quot; |Gollar
! width=&quot;40&quot; |Oʻyinlar
! width=&quot;40&quot; |Gollar
! width=&quot;40&quot; |Oʻyinlar
! width=&quot;40&quot; |Gollar
! width=&quot;40&quot; |Oʻyinlar
! width=&quot;40&quot; |Gollar
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |[[A.C. Milan|AC Milan]]
|1958—59
|32
|28
|4
|4
|-
|-
|2
|2
|38
|34
|-
|1959—60
|33
|20
|-
|-
|4
|2
|2
|4
|39
|26
|-
|1960—61
|34
|22
|2
|4
|-
|-
|2
|0
|38
|26
|-
|1961—62
|33
|22
|-
|-
|2
|0
|-
|-
|35
|22
|-
|1962—63
|31
|11
|2
|1
|9
|14
|4
|5
|46
|31
|-
|1963—64
|30
|14
|1
|0
|4
|4
|3
|1
|38
|19
|-
|1964—65
|12
|3
|-
|-
|-
|-
|-
|-
|12
|3
|-
! colspan=&quot;1&quot; |Umumiy
!205
!120
!9
!9
!19
!20
!13
!12
!246
!161
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |[[Napoli (futbol klubi)|Napoli]]
|1965—66
|34
|14
|2
|1
| -
| -
|5
|7
|41
|22
|-
|1966—67
|27
|16
|1
|1
|5
|1
|-
|-
|33
|18
|-
|1967—68
|29
|13
|2
|1
|3
|3
|-
|-
|34
|17
|-
|1968—69
|21
|5
|4
|2
|3
|1
|-
|-
|28
|8
|-
|1969—70
|15
|8
|3
|0
|3
|0
|5
|3
|26
|11
|-
|1970—71
|25
|7
|11
|4
|-
|-
|-
|-
|36
|11
|-
|1971—72
|29
|8
|5
|2
|2
|0
|-
|-
|36
|10
|-
! colspan=&quot;1&quot; |Umumiy
!180
!71
!28
!11
!16
!5
!?
!10
!234
!97
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |[[Juventus]]
|1972—73
|23
|9
|6
|0
|6
|3
|-
|-
|35
|12
|-
|1973—74
|21
|7
|8
|2
|2
|1
|1
|0
|32
|10
|-
|1974—75
|20
|8
|6
|0
|9
|5
|-
|-
|35
|13
|-
|1975—76
|10
|1
|4
|1
|3
|0
|-
|-
|17
|2
|-
! colspan=&quot;1&quot; |Umumiy
!74
!25
!24
!3
!20
!9
!1
!0
!119
!37
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!459
!216
!61
!23
!55
!34
!24
!22
!599
!295
|}
== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{sport-stub}}
{{bio-stub}}
{{UEFA Chempionlar Ligasining eng yaxshi toʻpurarlari}}

{{DEFAULTSORT:Altafini, Jose}}
[[Turkum:UEFA Chempionlar ligasining eng yaxshi toʻpurarlari]]
[[Turkum:UEFA Chempionlar ligasida gʻolib boʻlgan futbolchilar]]
[[Turkum:Futbol assotsiatsiyasi hujumchilari]]
[[Turkum:Serie A futbolchilari]]
[[Turkum:Juventus F.K. oʻyinchilari]]
[[Turkum:Italiyalik erkak futbolchilari]]
[[Turkum:Braziliyalik erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1938-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar]]
[[Turkum:Sportchilar]]</text>
      <sha1>sho6gco863oy4na0gm1blw5fi7b218g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lassina Traore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>832458</id>
    <revision>
      <id>6273255</id>
      <parentid>6065987</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:35:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10938" sha1="kepgkoilysq4zcui14477tnomd2vsaa" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi
| name = Lassina Traoré
| image = File:Lassina Traoré.jpg
| image_size = 
| caption = Lassina Traoré with [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] in 2024
| full_name = Lassina Chamste Soudine Franck Traoré
| birth_date = {{Birth date and age|2001|01|12|df=y}}
| birth_place = [[Bobo Dioulasso]], Burkina Faso
| height = 1.83 m
| position = [[Forward (association football)|Forward]]
| currentclub = [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]]
| clubnumber = 2
| youthyears1 = 2012–2017
| youthclubs1 = [[Rahimo FC|Rahimo]]
| youthyears2 = 2017–2019
| youthclubs2 = [[Ajax Cape Town]]
| years1 = 2019–2021 | clubs1 = [[Jong Ajax]]                             | caps1 = 42 | goals1 = 23
| years2 = 2019–2021 | clubs2 = [[AFC Ajax|Ajax]]                         | caps2 = 22 | goals2 =  9
| years3 = 2021–     | clubs3 = [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]]  | caps3 = 67 | goals3 = 19
| nationalyears1 = 2017–
| nationalteam1 = [[Burkina Faso national football team|Burkina Faso]]
| nationalcaps1 = 30
| nationalgoals1 = 14
| club-update = 3 August 2025
| nationalteam-update = 24 March 2025
}}
'''Lassina Chamste Soudine Franck Traore''' (talaffuzi: ''Lassina Chemsti Sudin Frank Traore''; 2001-yil 12-yanvarda tugʻilgan) — Burkinabelik professional [[Futbol|futbolchi]], Ukraina Premer-ligasidagi „[[Shaxtyor (futbol klubi)|Shakhtar Donetsk]]“ klubi va Burkina-Faso milliy futbol terma jamoasida [[Hujumchi (futbol)|hujumchi]] sifatida oʻynaydi.

== Klubdagi faoliyati ==

=== Rahimo ===
Traore oʻz futbolchilik faoliyatini oʻzining tugʻilgan shahri [[Burkina Faso|Burkina-Fasodagi]] [[Bobodiulaso|Bobo-Diulaso]] shahrida „Rahimo“ futbol klubining yoshlar safida boshlagan. U „Ajax“ tomonidan tekshirildi va Janubiy Afrikaga olib kelindi, u yerda Amsterdamga qonuniy ravishda oʻtish uchun etarlicha yoshga etgunga qadar klublarning sunʼiy yoʻldosh klubi „Ajax Cape Town“ da toʻxtab qoldi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Veb manbasi|muallif=Okeleji|ism=Oluwashina|sana=15 December 2018|sarlavha=Lassina Traore: Burkina Faso teenager eyes 'Champions League' with Ajax|url=https://www.bbc.com/sport/football/46579614|ish=BBC Sport|nashriyot=British Broadcasting Corporation (BBC)}}&lt;/ref&gt;.

=== Ajax Cape Town ===
18 yoshga toʻlganidan koʻp oʻtmay, Traore 2019-yilning yanvar oyida uch yarim yillik shartnoma asosida „Ajax“ bilan Yevropaga koʻchib oʻtdi&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. U ilgari Burkina-Fasoning Rahimo jamoasida oʻynagan va Gollandiyaga joʻnab ketishdan oldin Janubiy Afrikaning Ajax Cape Town klubida oʻynagan&lt;ref&gt;[https://www.vice.com/nl/article/bjwb88/lassina-traore-burkina-faso-ajax Hoe Lassina Traoré het schopte van Burkina Faso tot Ajax] vice.com&lt;/ref&gt;.

=== Ajax ===
Traore 2019-yil 8-may kuni UEFA Chempionlar Ligasi yarim finalida „Ajax“ning [[Tottenham Hotspur FC|&quot;Tottenham&quot; klubiga qarshi]] javob o‘yinida mag‘lub bo‘lganida, „Utrext“ ustidan 4:1 hisobidagi g‘alabaning so‘nggi soniyalarida debyut qilishdan oldin birinchi marta zaxira o‘rindig‘iga qo‘shildi. toʻrt kundan keyin ligada&lt;ref name=&quot;Family&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.goal.com/en-us/news/lassina-traore-from-too-fat-to-ajaxs-long-awaited-kluivert/pmoj29z8gk4o1ak5rwkhiqnjq|sarlavha=Lassina Traore: From 'too fat' to Ajax's long-awaited Kluivert successor|ish=Goal|sana=30 May 2020|qaralgan sana=27 October 2020}}&lt;/ref&gt;. U 2019-yil 27-oktabrda &quot; Feyenoord &quot;ga qarshi kechgan va 4:0 hisobida g‘alaba qozongan o‘yinda asosiy tarkibda kech zaxira oʻyinchisi sifatida maydonga tushishini besh oydan ko‘proq kutishi kerak boʻldi&lt;ref name=&quot;Family&quot; /&gt;.

2020-yil 24-oktabr kuni Traore beshta gol urdi va yana uchta golga assistentlik qildi va VVV-Venlo klbi ustidan 13:0 hisobida rekord oʻrnatdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.goal.com/en-ie/news/ajax-set-new-eredivisie-win-record-with-13-goal-drubbing-of/v5osx7qhko2k12y7j0aas6t8y|sarlavha=Ajax set new Eredivisie win record with 13-goal drubbing of VVV|ish=Goal|sana=24 October 2020}}&lt;/ref&gt;. Uch kundan soʻng Traore penalti tepdi va Yevropa chempionlar ligasi guruh bosqichida „Atalanta“ klubiga qarshi oʻyinda (2:2) oʻzining birinchi golini urdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2029405/|sarlavha=Atalanta 2-2 Ajax|ish=UEFA|sana=27 October 2020}}&lt;/ref&gt;.

=== Shakhtar Donetsk ===
2021-yilning 18-iyunida Traore 10 million yevro evaziga Ukraina Premer-ligasi vakili „[[Shaxtyor (futbol klubi)|Shakhtar]]“ klubiga o‘tgani eʼlon qilindi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.telegraaf.nl/sport/485806947/lassina-traore-voor-ongeveer-tien-miljoen-euro-van-ajax-naar-shakhtar|sarlavha=Lassina Traoré voor ongeveer tien miljoen euro van Ajax naar Shakhtar|ish=De Telegraaf|sana=18 June 2020}}&lt;/ref&gt;. 22-sentyabr kuni Traore 2021-yilgi Ukraina Superkubogi uchun „Shakhtar“ning raqibi [[Dinamo (Kiyev futbol klubi)|&quot;Dinamo Kiev&quot;]] klubiga qarshi oʻyinda (3:0) ikkita gol urdi&lt;ref name=&quot;SuperCup&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://upl.ua/ua/report/view/5831|sarlavha=VBET Суперкубок. VBET Supercup.|ish=UPL|sana=22 September 2021|qaralgan sana=24 September 2021|til=Ukrainian}}&lt;/ref&gt;.

== Xalqaro darajadagi faoliyati ==
Traore 2017-yilning 4-mayida Beninga qarshi o‘rtoqlik o‘yinida Burkina-Faso terma jamoasi safida debyut qildi.

== Oʻyin uslubi ==
Lassina Traoré 1,83 m balandlikda unchalik baland emas, ammo uning mushaklari uni jismoniy oʻyin uslubiga moslashtiradi. Jamoa oʻyinchisi sifatida u oddiy „[[Hujumchi (futbol)|nishondagi oʻyinchi]]“ boʻlishdan tashqari texnik jihatdan ham mahoratli&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|muallif=|ism=|sana=14 January 2021|sarlavha=Wonderkids: Lassina Traoré|url=https://soccerment.com/wonderkids-lassina-traore/|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210120042048/https://soccerment.com/wonderkids-lassina-traore/|arxivsana=2021-01-20|qaralgan sana=|ish=Soccerment}}&lt;/ref&gt;.

== Shaxsiy hayoti ==
Traorening onasi sobiq professional futbolchi va [[Burkina-Faso ayollar milliy futbol terma jamoasi|Burkina-Faso ayollar milliy futbol jamoasi sardori]] edi&lt;ref name=&quot;Family&quot;/&gt;. Uning amakivachchasi [[Bertrand Traoré|Bertran Traore]] ham professional futbolchi boʻlib, u „[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]“ klubida oʻng qanot himoyachisi sifatida oʻynaydi&lt;ref name=&quot;Family&quot; /&gt;.

== Faoliyat statistikasi ==

=== Klubdagi natijalari ===
{{Updated|2021-yil 28-sentabr holatiga ko`ra}}&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lassina Traoré|url=https://int.soccerway.com/players/lassina-traore/522475/|website=Soccerway|access-date=27 October 2020}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Klub, mavsum va musobaqalar boʻyicha ishtiroki va gollari
! rowspan=&quot;2&quot; | Klub
! rowspan=&quot;2&quot; | Mavsum
! colspan=&quot;3&quot; | Liga
! colspan=&quot;2&quot; | Milliy kubok
! colspan=&quot;2&quot; | Mintaqaviy
! colspan=&quot;2&quot; | Boshqa
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
|-
! Divizion
! Oʻyinlar
! Gollar
! Oʻyinlar
! Gollar
! Oʻyinlar
! Gollar
! Oʻyinlar
! Gollar
! Oʻyinlar
! Gollar
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | Young Ajax
| 2018—2019
| rowspan=&quot;3&quot; | Erste divizioni
| 14
| 8
| 0
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 14
| 8
|-
| 2019—2020
| 17
| 13
| 0
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 17
| 13
|-
| 2020—2021
| 11
| 2
| 0
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 11
| 2
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 42
! 23
! 0
! 0
! colspan=&quot;2&quot; | —
! colspan=&quot;2&quot; | —
! 42
! 23
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | Ajax
| 2018—2019
| rowspan=&quot;3&quot; | Eredivizion
| 1
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 1
| 0
|-
| 2019—2020
| 9
| 2
| 2
| 2
| 1
| 0
| 0
| 0
| 12
| 4
|-
| 2020—2021
| 12
| 7
| 0
| 0
| 6
| 1
| colspan=&quot;2&quot; | —
| 18
| 8
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 22
! 9
! 2
! 2
! 7
! 1
! 0
! 0
! 31
! 12
|-
| [[Shaxtyor (futbol klubi)|Shakhtar Donetsk]]
| 2021—2022
| Ukraina Premer-ligasi
| 7
| 6
| 0
| 0
| 6
| 1
| 1
| 2
| 14
| 9
|-
! colspan=&quot;3&quot; | Jami faoliyati
! 71
! 38
! 2
! 2
! 13
! 2
! 1
! 2
! 87
! 44
|}

=== Xalqaro maydonda ===
{{Updated|2021-yil 7-sentabr holatiga ko`ra}}&lt;ref name=&quot;NFT&quot;&gt;{{NFT player|68022|access-date=18 June 2019}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Terma jamoa va yil boʻyicha ishtiroki va gollari
! Milliy terma jamoa
! Yil
! Oʻyinlar
! Gollar
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | Burkina-Faso milliy futbol terma jamoasi
| 2017
| 4
| 3
|-
| 2019
| 4
| 0
|-
| 2020
| 4
| 2
|-
| 2021
| 5
| 2
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 17
! 7
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Lassina Traore tomonidan kiritilgan xalqaro gollar roʻyxati
! scope=&quot;col&quot; | Raqam
! scope=&quot;col&quot; | Sana
! scope=&quot;col&quot; | Oʻtkazilgan joy
! scope=&quot;col&quot; | Raqib
! scope=&quot;col&quot; | Hisob
! scope=&quot;col&quot; | Natija
! scope=&quot;col&quot; | Musobaqa
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1
| 2017-yil 4-may
| Stade du 4 Août, [[Uagadugu]], Burkina-Faso
|{{Fb|BEN}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1-0
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1-1
| [[Oʻrtoqlik uchrashuvi]]
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2
| rowspan=&quot;2&quot; | 2017-yil 21-may
| rowspan=&quot;2&quot; | Stade de l’Amitie, Kotonu, Benin
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Fb|BEN}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1-1
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | 2-2
| rowspan=&quot;2&quot; | Oʻrtoqlik uchrashuvi
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 3
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2-1
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 2020-yil 12-noyabr
| rowspan=&quot;2&quot; | Stade du 4 Août, Uagadugu, Burkina-Faso
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Fb|MWI}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1-0
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center&quot; | 3-1
| rowspan=&quot;2&quot; | 2021 Afrika Millatlar Kubogi saralashi
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 5
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2-0
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 6
| 2021-yil 5-iyun
| Stade National, [[Abidjan]], Kot-d’Ivuar
|{{Fb|CIV}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1-0
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1-2
| Oʻrtoqlik uchrashuvi
|-
| style=&quot;text-align:center&quot; | 7
| 2-sentyabr 2021- yil
| Stade de Marrakech, [[Marokash (shahar)|Marrakesh]], Marokash
|{{Fb|NIG}}
| style=&quot;text-align:center&quot; | 1-0
| style=&quot;text-align:center&quot; | 2-0
| 2022 FIFA Jahon chempionati saralashi
|}

== Erishgan yutuqlari ==
'''Ajax'''

* Eredivizion: 2018—2019-yil, 2020—2021-yil
* KNVB kubogi: 2018—2019-yil, 2020—2021-yil&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=18 April 2021 |title=Neres' stoppage-time goal seals Dutch Cup win |publisher=Ajax website |url=https://english.ajax.nl/articles/neres-stoppage-time-goal-seals-dutch-cup-win/# |access-date=18 April 2021}}&lt;/ref&gt;

'''Shakhtar Donetsk'''

* Ukraina Superkubogi: 2021-yil&lt;ref name=&quot;SuperCup&quot;/&gt;

'''Individual'''

* Erediviziyada oyning eng yaxshi futbolchisi: 2020-yil oktyabr&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sana=6 November 2020|sarlavha=Lassina Traor is named Eredivisie Player of the Month|url=https://eredivisie.eu/news/lassina-traor-is-named-eredivisie-player-of-the-month/|qaralgan sana=2 October 2021|ish=Eredivisie|til=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{DEFAULTSORT:Traore, Lassina}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]
[[Turkum:Burkina Fasolik erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Futboldagi erkak hujumchilar]]</text>
      <sha1>kepgkoilysq4zcui14477tnomd2vsaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korkeakoski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>842971</id>
    <revision>
      <id>6273221</id>
      <parentid>5322904</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T02:30:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="3q6funlwq08zfn5l5vjfowazz1rdhbf" xml:space="preserve">{{Orphan|date=avgust 2024}}

{{Bilgiquti aholi punkti|nomi=Korkeakoski|asl nomi=|mavqe=Qishloq|tasvir=Juupajoen keskustaa.JPG|bayroq=|gerb=|asos solingan=|aholi=822&lt;ref name=&quot;population&quot;&gt;{{cite web|url=https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11s8.px/table/tableViewLayout1/|title=Taajamat väkiluvun ja väestöntiheyden mukaan 31.12.2020|publisher=[[Statistics Finland]]|accessdate=August 14, 2022|language=fi}}{{Oʻlikhavola|date=dekabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;|sanalgan yil=2020-12-31|sayt=&lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;|mamlakat=Finlandiya}}
&lt;templatestyles src=&quot;Module:Infobox/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;
'''Korkeakoski''' (fincha talaffuzi: [ˈkorkeɑˌkoski]) — [[Finlandiya|Finlandiyaning]] Pirkanmaa viloyatida joylashgan [[Juupajoki]] munitsipalitetining qishlogʻi va maʼmuriy markazi. Bu yerda 2020-yilda 822 nafar aholi istiqomat qilgan. Qishloq [[Orivesi]] shaharchasi va [[Kärsämäki]] munitsipaliteti oʻrtasidagi 58-magistral boʻyida joylashgan va uning markazidan Tampere-Haapamäki temir yoʻli oʻtadi.

Korkeakoskida munitsipal zal, sogʻliqni saqlash markazi, 3—9-sinflar uchun [[maktab]]&lt;ref&gt;[https://www.juupajoki.fi/kuntainfo/juupajoen-kylat Juupajoen kylät] (fin tilida)&lt;/ref&gt; va Sale oziq-ovqat doʻkoni mavjud&lt;ref&gt;[https://www.s-kaupat.fi/myymala/sale-korkeakoski/501265797 Sale Korkeakoski] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221125123849/https://www.s-kaupat.fi/myymala/sale-korkeakoski/501265797 |date=2022-11-25 }} (fin tilida)&lt;/ref&gt;. Finlandiyaning 1898-yilda tashkil etilgan ''Wallenius Wapriikki'' nomli birinchi mexanizatsiyalashgan poyabzal fabrikasi ham Korkeakoskida joylashgan&lt;ref&gt;[https://www.walleniuksenwapriikki.fi/historia/ Walleniuksen Wapriikki] (fin tilida)&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [https://www.fonecta.fi/kartat/Korkeakoski,%20Juupajoki,%2035500,%20L%C3%A4nsi-%20ja%20Sis%C3%A4-Suomi?lon=24.369975&amp;lat=61.796995&amp;z=13 Korkeakoski] Fonectada
{{Finland-geo-stub}}
[[Turkum:Finlandiyadagi qishloqlar]]</text>
      <sha1>3q6funlwq08zfn5l5vjfowazz1rdhbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1950-yilgi Italiya Gran-prisi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>869545</id>
    <revision>
      <id>6273158</id>
      <parentid>5351380</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>151706</id>
      </contributor>
      <comment>→ File has been renamed on Commons ([[:c:GR]])</comment>
      <origin>6273158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14911" sha1="fmf5x7yxvf6a160hinhfo3phpadt8zn" xml:space="preserve">[[File:Monza 1950.png|thumb|right|280px|Monza 1950]]
'''1950-yilgi Italiya Gran-prisi''' — 1950-yil 3-sentyabrda Autodromo Nazionale di Monzada boʻlib oʻtgan Formula 1 avtopoygasi. 

== Ishtirokchilar ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|-
! No !! Poygachi !! Jamoa !! Konstruktor !! Shassi !! Dvigatel !! Ishlab chiqaruvchi
|-
! 2
| {{flagicon|Belgium}} [[Johnny Claes]]
| [[Ecurie Belge]]
| [[Talbot-Lago]]
| [[Talbot-Lago T26C]]
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 23CV 4.5 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 4
| {{flagicon|Italy}} [[Franco Rol]]
| rowspan=2| [[Maserati in motorsport|Officine Alfieri Maserati]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 6
| {{flagicon|Monaco}} [[Louis Chiron]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 8
| {{flagicon|UK}} [[Peter Whitehead (racing driver)|Peter Whitehead]]
| Peter Whitehead
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| [[Ferrari 125 F1|Ferrari 125]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] 125 F1 1.5 [[V12 engine|V12]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 10
| {{flagicon|Italy}} [[Giuseppe Farina|Nino Farina]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo SpA]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]]
| [[Alfa Romeo 158/159 Alfetta|Alfa Romeo 159]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]] 158 1.5 [[Straight-8|L8]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 12
| {{flagicon|France}} [[Raymond Sommer]]
| Raymond Sommer
| [[Talbot-Lago]]
| [[Talbot-Lago T26C]]
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 23CV 4.5 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 14
| {{flagicon|Italy}} [[Giovanni Bracco]]{{Ref|1|1}}
| rowspan=2| [[Scuderia Ferrari]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| [[Ferrari 125 F1|Ferrari 125]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] 125 F1 1.5 [[V12 engine|V12]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 16
| {{flagicon|Italy}} [[Alberto Ascari]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| [[Ferrari 375 F1|Ferrari 375]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] 375 F1 4.5 [[V12 engine|V12]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 18
| {{flagicon|Argentina}} [[Juan Manuel Fangio]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo SpA]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]]
| [[Alfa Romeo 158/159 Alfetta|Alfa Romeo 159]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]] 158 1.5 [[Straight-8|L8]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 20
| {{flagicon|Italy}} Luigi de Filippis{{Ref|1|1}}
| De Filippis
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 22
| {{flagicon|Italy}} [[Clemente Biondetti]]
| Clemente Biondetti
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]-[[Jaguar Cars|Jaguar]]
| Biondetti/[[Ferrari 166 S|166 SC]]
| [[Jaguar Cars|Jaguar]] XK 3.4 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 24
| {{flagicon|France}} [[Philippe Étancelin]]
| Philippe Étancelin
| [[Talbot-Lago]]
| [[Talbot-Lago T26C]]
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 23CV 4.5 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 26
| {{flagicon|UK}} [[Reg Parnell]]{{Ref|1|1}}
| [[Scuderia Ambrosiana]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 28
| {{flagicon|West Germany}} [[Paul Pietsch]]
| Paul Pietsch
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 30
| {{flagicon|Thailand}} [[Birabongse Bhanudej|Prince Bira]]
| [[Enrico Platé]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 32
| {{flagicon|UK}} [[Cuth Harrison]]
| Cuth Harrison
| [[English Racing Automobiles|ERA]]
| ERA B
| [[English Racing Automobiles|ERA]] 1.5 [[Straight-six engine|L6]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 34
| {{flagicon|Italy}} [[Luigi Platé]]{{Ref|1|1}}
| [[Enrico Platé]]
| [[Talbot-Lago]]
| Talbot-Lago 700
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 700 1.5 [[Straight-eight engine|L8]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 36
| {{flagicon|Italy}} [[Luigi Fagioli]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo SpA]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]]
| [[Alfa Romeo 158/159 Alfetta|Alfa Romeo 158]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]] 158 1.5 [[Straight-8|L8]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 38
| {{flagicon|Switzerland}} [[Toulo de Graffenried]]
| [[Enrico Platé]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 40
| {{flagicon|France}} [[Guy Mairesse]]
| Guy Mairesse
| [[Talbot-Lago]]
| [[Talbot-Lago T26C]]
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 23CV 4.5 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 42
| {{flagicon|France}} [[Maurice Trintignant]]
| rowspan=2| [[Gordini|Equipe Gordini]]
| [[Simca-Gordini]]
| Simca-Gordini T15
| [[Simca-Gordini]] 15C 1.5 [[Inline-four engine|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Englebert
|-
! 44
| {{flagicon|France}} [[Robert Manzon]]
| [[Simca-Gordini]]
| Simca-Gordini T15
| [[Simca-Gordini]] 15C 1.5 [[Inline-four engine|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Englebert
|-
! 46
| {{flagicon|Italy}} [[Consalvo Sanesi]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo SpA]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]]
| [[Alfa Romeo 158/159 Alfetta|Alfa Romeo 158]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]] 158 1.5 [[Straight-8|L8]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 48
| {{flagicon|Italy}} [[Dorino Serafini]]{{Ref|2|2}}
| [[Scuderia Ferrari]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| [[Ferrari 375 F1|Ferrari 375]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] 375 F1 4.5 [[V12 engine|V12]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 50
| {{flagicon|UK}} [[David Murray (racing driver)|David Murray]]
| [[Scuderia Ambrosiana]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/48]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]] 4CLT 1.5 [[Straight-4|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 52
| {{flagicon|Italy}} [[Felice Bonetto]]
| [[Scuderia Milano]]
| [[Scuderia Milano|Milano]]-Speluzzi
| [[Scuderia Milano|Milano 1]]
| Speluzzi 1.5 [[Inline-four engine|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 56
| {{flagicon|France}} [[Pierre Levegh]]
| Pierre Levegh
| [[Talbot-Lago]]
| [[Talbot-Lago T26C]]
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 23CV 4.5 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 58
| {{flagicon|France}} [[Louis Rosier]]
| [[Louis Rosier|Ecurie Rosier]]
| [[Talbot-Lago]]
| [[Talbot-Lago T26C]]
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 23CV 4.5 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 60
| {{flagicon|Italy}} [[Piero Taruffi]]{{Ref|3|3}}
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo SpA]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]]
| [[Alfa Romeo 158/159 Alfetta|Alfa Romeo 158]]
| [[Alfa Romeo in Formula One|Alfa Romeo]] 158 1.5 [[Straight-8|L8]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 62
| {{flagicon|Italy}} [[Franco Comotti]]
| [[Scuderia Milano]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]-[[Scuderia Milano|Milano]]
| [[Maserati 4CL and 4CLT|Maserati 4CLT/50]]
| [[Scuderia Milano|Milano]] 1.5 [[Inline-four engine|L4]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Pirelli
|-
! 64
| {{flagicon|France}} [[Henri Louveau]]
| [[Louis Rosier|Ecurie Rosier]]
| [[Talbot-Lago]]
| [[Talbot-Lago]] [[Talbot-Lago T26C|T26C-GS]]
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 23CV 4.5 [[Straight-six engine|L6]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|-
! 66
| {{flagicon|Italy}} [[Franco Bordoni]]{{Ref|1|1}}
| [[Enrico Platé]]
| [[Talbot-Lago]]
| Talbot-Lago 700
| [[Talbot-Lago|Talbot]] 700 1.5 [[Straight-eight engine|L8]][[Supercharger|s]]
| align=&quot;center&quot;| Dunlop
|- style=&quot;background-color:#E5E4E2&quot; align=&quot;center&quot;
! colspan=7| Manbalar:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.manipef1.com/results/1950/italy/entries/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509150328/http://www.manipef1.com/results/1950/italy/entries/|archive-date=9 May 2012|title=1950 Italian Grand Prix - Race Entries|publisher=manipef1.com|access-date=6 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://chicanef1.com/race.pl?year=1950&amp;gp=Italian%20GP&amp;r=1&amp;type=ent|title=1950 Italian GP - Entry List|publisher=chicanef1.com|access-date=16 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statsf1.com/en/1950/italie/engages.aspx|title=Italy 1950 - Race entrants|publisher=statsf1.com|access-date=14 October 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Saralash ==
[[File:1950 Italian Grand Prix - Starting grid.jpg|thumb|Monzadagi 1950-yilgi Italiya Gran-prisining boshlangʻich pozitsiyasi]]
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|-
! Oʻrin !! No !! Poygachi !! Konstruktor !! Aylanish !! Farq
|-
! 1
| 18
|data-sort-value=&quot;FAN&quot;|{{flagicon|Argentina}} [[Juan Manuel Fangio]]
| [[Alfa Romeo (Formula One)|Alfa Romeo]]
| 1:58.6
| &amp;nbsp;-
|-
! 2
| 16
|data-sort-value=&quot;ASC&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Alberto Ascari]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| 1:58.8
| + 0.2
|-
! 3
| 10
| data-sort-value=&quot;FAR&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Giuseppe Farina|Nino Farina]]
| [[Alfa Romeo (Formula One)|Alfa Romeo]]
| 2:00.2
| + 1.6
|-
! 4
| 46
| data-sort-value=&quot;SAN&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Consalvo Sanesi]]
| [[Alfa Romeo (Formula One)|Alfa Romeo]]
| 2:00.4
| + 1.8
|-
! 5
| 36
| data-sort-value=&quot;FAG&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Luigi Fagioli]]
| [[Alfa Romeo (Formula One)|Alfa Romeo]]
| 2:04.0
| + 5.4
|-
! 6
| 48
| data-sort-value=&quot;SER&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Dorino Serafini]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| 2:05.6
| + 7.0
|-
! 7
| 60
| data-sort-value=&quot;TAR&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Piero Taruffi]]
| [[Alfa Romeo (Formula One)|Alfa Romeo]]
| 2:05.8
| + 7.2
|-
! 8
| 12
| data-sort-value=&quot;SOM&quot;|{{flagicon|France}} [[Raymond Sommer]]
| [[Talbot-Lago]]-[[Talbot (automobile)|Talbot]]
| 2:08.6
| + 10.0
|-
! 9
| 4
| data-sort-value=&quot;ROL&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Franco Rol]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| 2:10.0
| + 11.4
|-
! 10
| 44
| data-sort-value=&quot;MAN&quot;|{{flagicon|France}} [[Robert Manzon]]
| [[Simca]]-[[Gordini]]
| 2:12.4
| + 13.8
|-
! 11
| 40
| data-sort-value=&quot;MAI&quot;|{{flagicon|France}} [[Guy Mairesse]]
| [[Talbot-Lago]]-[[Talbot (automobile)|Talbot]]
| 2:13.2
| + 14.6
|-
! 12
| 42
| data-sort-value=&quot;TRI&quot;|{{flagicon|France}} [[Maurice Trintignant]]
| [[Simca]]-[[Gordini]]
| 2:13.4
| + 14.8
|-
! 13
| 58
| data-sort-value=&quot;ROS&quot;|{{flagicon|France}} [[Louis Rosier]]
| [[Talbot-Lago]]-[[Talbot (automobile)|Talbot]]
| 2:13.4
| + 14.8
|-
! 14
| 64
| data-sort-value=&quot;LOU&quot;|{{flagicon|France}} [[Henri Louveau]]
| [[Talbot-Lago]]-[[Talbot (automobile)|Talbot]]
| 2:13.8
| + 15.2
|-
! 15
| 30
| data-sort-value=&quot;BIR&quot;|{{flagicon|Thailand}} [[Birabongse Bhanudej|Prince Bira]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| 2:14.0
| + 15.4
|-
! 16
| 24
|data-sort-value=&quot;ETA&quot;| {{flagicon|France}} [[Philippe Étancelin]]
| [[Talbot-Lago]]-[[Talbot (automobile)|Talbot]]
| 2:14.4
| + 15.8
|-
! 17
| 38
|data-sort-value=&quot;GRA&quot;|{{flagicon|Switzerland}} [[Toulo de Graffenried]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| 2:14.4
| + 15.8
|-
! 18
| 8
| data-sort-value=&quot;WHI&quot;|{{flagicon|UK}} [[Peter Whitehead (racing driver)|Peter Whitehead]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
| 2:16.2
| + 17.6
|-
! 19
| 6
| data-sort-value=&quot;CHI&quot;|{{flagicon|Monaco}} [[Louis Chiron]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| 2:17.2
| + 18.6
|-
! 20
| 56
| data-sort-value=&quot;LEV&quot;|{{flagicon|France}} [[Pierre Levegh]]
| [[Talbot-Lago]]-[[Talbot (automobile)|Talbot]]
| 2:17.2
| + 18.6
|-
! 21
| 32
| data-sort-value=&quot;HAR&quot;|{{flagicon|UK}} [[Cuth Harrison]]
| [[English Racing Automobiles|ERA]]
| 2:18.4
| + 19.8
|-
! 22
| 2
| data-sort-value=&quot;CLA&quot;|{{flagicon|Belgium}} [[Johnny Claes]]
| [[Talbot-Lago]]-[[Talbot (automobile)|Talbot]]
| 2:18.6
| + 20.0
|-
! 23
| 52
| data-sort-value=&quot;BON&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Felice Bonetto]]
| [[Scuderia Milano|Milano]]-Speluzzi
| 2:19.8
| + 21.2
|-
! 24
| 50
| data-sort-value=&quot;MUR&quot;|{{flagicon|UK}} [[David Murray (driver)|David Murray]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| 2:22.0
| + 23.4
|-
! 25
| 22
|data-sort-value=&quot;BIO&quot;| {{flagicon|Italy}} [[Clemente Biondetti]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]-[[Jaguar (car)|Jaguar]]
| 2:30.6
| + 32.0
|-
! 26
| 62
| data-sort-value=&quot;COM&quot;|{{flagicon|Italy}} [[Franco Comotti]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]-[[Scuderia Milano|Milano]]
| 2:33.6
| + 35.0
|-
! 27
| 28
| data-sort-value=&quot;PIE&quot;|{{flagicon|Germany}} [[Paul Pietsch]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
| 3:00.2
| + 61.9
|-
! data-sort-value=&quot;28&quot;|DNA
| 14
| data-sort-value=&quot;BRA&quot;|{{flagicon|ITA}} [[Giovanni Bracco]]
| [[Scuderia Ferrari|Ferrari]]
|data-sort-value=&quot;27&quot;|&amp;nbsp;-
| &amp;nbsp;-
|-
! data-sort-value=&quot;28&quot;|DNA
| 26
| data-sort-value=&quot;PAR&quot;|{{flagicon|UK}} [[Reg Parnell]]
| [[Maserati in motorsport|Maserati]]
|data-sort-value=&quot;27&quot;|&amp;nbsp;-
| &amp;nbsp;-
|-
!data-sort-value=&quot;28&quot;|DNA
| 34
| data-sort-value=&quot;PLA&quot;|{{flagicon|ITA}} [[Luigi Platé]]
| [[Talbot (automobile)|Talbot]]
|data-sort-value=&quot;28&quot;|&amp;nbsp;-
| &amp;nbsp;-
|-
!colspan=&quot;6&quot;|{{center|Manba:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.silhouet.com/motorsport/archive/f1/1950/50i.html|title=XX Gran Premio d'Italia|publisher=silhouet.com|access-date=25 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statsf1.com/en/1950/italie/qualification.aspx|title=Italy 1950 - Qualifying|publisher=statsf1.com|access-date=11 January 2017}}&lt;/ref&gt;}}
|}

== Musobaqadan keyingi umumiy jadval ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 95%;&quot;
|-
!
! Oʻrin
! Poygachi
! Ball
|-
|align=&quot;left&quot;| [[File:1uparrow green.svg|10px]] 2
|align=&quot;center&quot;| 1
| {{flagicon|Italy}} [[Giuseppe Farina|Nino Farina]]
|align=&quot;left&quot;| 30
|-
|align=&quot;left&quot;| [[File:1downarrow red.svg|10px]] 1
|align=&quot;center&quot;| 2
| {{flagicon|Argentina}} [[Juan Manuel Fangio]]
|align=&quot;left&quot;| 27
|-
|align=&quot;left&quot;| [[File:1downarrow red.svg|10px]] 1
|align=&quot;center&quot;| 3
| {{flagicon|Italy}} [[Luigi Fagioli]]
|align=&quot;left&quot;| 24 (28)
|-
|align=&quot;left&quot;| [[File:1rightarrow blue.svg|10px]]
|align=&quot;center&quot;| 4
| {{flagicon|France}} [[Louis Rosier]]
|align=&quot;left&quot;| 13
|-
|align=&quot;left&quot;| [[File:1uparrow green.svg|10px]] 1
|align=&quot;center&quot;| 5
| {{flagicon|Italy}} [[Alberto Ascari]]
|align=&quot;left&quot;| 11
|-
!colspan=4|Manba: &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statsf1.com/en/1950/italie/championnat.aspx|title=Italy 1950 - Championship|website=statsf1.com|access-date=1 March 2019}}&lt;/ref&gt;
|}

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{F1GP 1950-1959}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Avtopoyga]]
{{Avtopoyga-stub}}</text>
      <sha1>fmf5x7yxvf6a160hinhfo3phpadt8zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kasper Hämäläinen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>870403</id>
    <revision>
      <id>6273179</id>
      <parentid>5360076</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13372" sha1="55jjw250fm8l9hjr37capbf9159xd9u" xml:space="preserve">{{Orphan|date=avgust 2024}}

{{Futbolchi bilgiqutisi|ism=Kasper Hämäläinen|toʻliqism=Kasper Woldemar Hämäläinen|tasvir=Kasper Hamalainen 2013.jpg|boʻyi={{height|m=1.87}}|tavallud_sana={{birth date and age|df=yes|1986|08|08}}|tavallud_joyi=[[Turku]], Finlandiya|joriyklub=[[Turun Palloseura|TPS]]|klubraqami=22|pozitsiya=[[Yarim himoyachi]]|yoshlikyillari1=1995—1997|yoshlikklublari1=[[Maskun Palloseura|MaPS]]|yoshlikyillari2=1998—2001|yoshlikklublari2=[[FC Inter Turku|Inter Turku]]|yoshlikyillari3=2002—2003|yoshlikklublari3=[[Turun Palloseura|TPS]]|yillar1=2003—2010|klublar1=[[Turun Palloseura|TPS]]|isht1=97|gollar1=12|yillar2=2010—2013|klublar2=[[Djurgårdens IF Fotboll|Djurgården]]|isht2=90|gollar2=8|yillar3=2013—2016|klublar3=[[Lech Poznań]]|isht3=100|gollar3=33|yillar4=2016—2019|klublar4=[[Legia Warsaw]]|isht4=90|gollar4=21|yillar5=2019—2020|klublar5=[[FK Jablonec]]|isht5=15|gollar5=2|yillar6=2019—2020|klublar6=→[[FK Jablonec|Jablonec B]]|isht6=8|gollar6=1|yillar7=2021—|klublar7=[[Turun Palloseura|TPS]]|isht7=35|gollar7=9|milliyyillar1=2002|milliyjamoa1=Finlandiya U16|milliyisht1=17|milliygollar1=0|milliyyillar2=2003|milliyjamoa2=Finlandiya U17|milliyisht2=10|milliygollar2=0|milliyyillar3=2006—2009|milliyjamoa3=Finlandiya U21|milliyisht3=21|milliygollar3=1|milliyyillar4=2008—2019|milliyjamoa4=Finlandiya|milliyisht4=63|milliygollar4=9|club-update=24 August 2022}}

'''Kasper Woldemar Hämäläinen''' ({{Talaffuz|Kasper Hyamyalyaynen}}; 1986-yil 8-avgustda tugʻilgan) — Finlandiyalik professional [[futbol]] [[Yarim himoyachi|yarim himoyachisi]], [[Ykkönen]] jamoasi TPS va Finlandiya terma jamoasida oʻynaydi.

== Klublardagi faoliyati ==

=== TPS Turku ===
[[Turku]] shahrida tugʻilgan Hamaläinen oʻz faoliyatini tugʻilib oʻsgan shahri [[Turun Palloseura|TPS]] klubida boshlagan. 2003-yilda professional debyut qilgan. 2008-yil iyun oyida Portugaliya [[Primera Liga|Primeira Liga]] klubi [[CD Nacional]] uni oʻz safiga qoʻshib olmoqchi edi, ammo futbolchi juda qimmat ekani aytildi&lt;ref&gt;[http://www.turunsanomat.fi/urheilu/?ts=1,3:1006:0:0,4:6:0:1:2008-06-15,104:6:547493,1:0:0:0:0:0: Turun Sanomat]{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. NEC hamda Italiyaning [[A.S. Roma|Roma]], [[Lazio (futbol klubi)|Lazio]], [[Udinese|Udineze]] va [[AC Siena|Siena]] klublari ham qiziqish bildirgan.

=== Djurgårdens IF ===
2009-yilning dekabrida uni Shvetsiyaning Djurgården klubi sotib olgani malum boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.dif.se/sidor/nyheter/nyheter.asp?action=view&amp;id=10257&amp;typ=1|sarlavha=Kasper Hämäläinen till DIF|sana=30 December 2009|qaralgan sana=30 December 2009|nashriyot=dif.se|til=sv|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100108082235/http://www.dif.se/sidor/nyheter/nyheter.asp?action=view&amp;id=10257&amp;typ=1|arxivsana=8 January 2010}}&lt;/ref&gt;. 2010—2011-yilgi mavsumda Allsvenskanda 30 ta oʻyinda maydonga tushdi. 2012-yilgi mavsum oldidan [[Djurgårdens IF Fotboll|Djurgården]] bosh murabbiyi [[Magnus Pehrsson]] Hämäläinenni koʻproq hujumkor rolida sinab koʻrdi.

=== Lech Poznań ===
2013-yil yanvar oyida Hämäläinen Polshaning Lech Poznań jamoasi bilan uch yillik shartnoma imzolagani eʼlon qilindi. Transfer narxi oshkor etilmadi, ammo 250 000 [[yevro]] atrofida bo‘lishi taxmin qilingandi. 24-fevral kuni [[Ruch Chorzow]] qarshi debyutida (4:0) gol urdi. Hämäläinen 2013-yilning bahorgi mavsumida 14 ta oʻyin oʻtkazdi, shundan 12 tasida asosiy tarkibda maydonga tushdi. Lech Poznań ligada 2-oʻrinni oldi va keyingi mavsum uchun [[UEFA Yevropa Ligasi]] saralashiga yoʻl oldi.

=== Legia Warsaw ===
2016-yilning 11-yanvarida Lechning azaliy raqibi [[Legiya Varshava|Legia Varshava]] klubiga tekinga o‘tib, {{Fraction|3|1|2}} yillik shartnoma imzoladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Kasper Hamalainen piłkarzem Legii! – Legia Warszawa|url=http://legia.com/aktualnosci/kasper-hamalainen-pilkarzem-legii-49775|ish=legia.com|qaralgan sana=2022-12-06|arxivsana=2022-12-06|arxivurl=https://web.archive.org/web/20221206084239/https://legia.com/aktualnosci/kasper-hamalainen-pilkarzem-legii-49775}}&lt;/ref&gt;.

=== Jablonec ===
2019-yil 6-sentyabrda Hämäläinen [[Chexiya birinchi ligasi|Chexiya Birinchi ligasi]] klubi [[FK Yablonec|FK Jablonecga]] qo‘shildi va ikki yillik shartnoma imzoladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.hs.fi/urheilu/art-2000006230352.html/|sarlavha=Kasper Hämäläisen sai uuden seuran Tšekistä ja mielii takaisin Suomen maajoukkueeseen|til=fi|nashriyot=[[Helsingin Sanomat]]|sana=6 September 2020|qaralgan sana=25 August 2021}}&lt;/ref&gt;.

=== TPSga qaytish ===
2021-yil 7-may kuni Hämäläinen 2,5 yillik shartnoma bilan TPSga qaytishi eʼlon qilindi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://fc.tps.fi/fi/uutiset/kasper-hamalainen-palaa-tps-paitaan-2-5-vuotisella-sopimuksella|sarlavha=Kasper Hämäläinen palaa TPS-paitaan 2,5-vuotisella sopimuksella|til=fi|nashriyot=[[Turun Palloseura|TPS]]|sana=7 May 2021|qaralgan sana=25 August 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Xalqaro faoliyati ==
Hämäläine nFinlandiya U17 terma jamoasi bilan [[2003 yilgi FIFA U-17 Jahon chempionati|2003-yilda Finlandiyada boʻlib oʻtgan U17 Jahon chempionatida]] ishtirok etgan.

Milliy terma jamoadagi debyutini 2008-yilning 19-noyabrida [[Shveysariya milliy futbol terma jamoasi|Shveysariyaga]] qarshi oʻyinda oʻtkazdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=19 November 2008 |title=Sveitsi kaatoi Suomen St. Gallenissa |language=fi |publisher=YLE Urheilu |url=http://yle.fi/urheilu/sveitsi_kaatoi_suomen_st_gallenissa/5484240 |url-status=dead |access-date=24 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128183705/http://yle.fi/urheilu/sveitsi_kaatoi_suomen_st_gallenissa/5484240 |archive-date=28 January 2015}}&lt;/ref&gt;. [[UEFA Evro-2012 saralashi|UEFA Yevro-2012 saralash]] bosqichida oʻzini milliy terma jamoaning asosiy oʻyinchisi sifatida koʻrsatdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.is.fi/jalkapallo/art-2000000365931.html|sarlavha=Kasper Hämäläisellä takana läpimurtokausi|til=fi|nashriyot=[[Ilta-Sanomat]]|sana=26 December 2010|qaralgan sana=6 September 2021}}&lt;/ref&gt;. Ilk terma jamoadagi golini 2010-yilning 17-noyabrida [[San-Marino milliy futbol jamoasi|San-Marinoga]] qarshi o‘yinda urgan (8:0).

== Shaxsiy hayoti ==
Hämäläinenning otasi [[Heikki Hämäläinen]] — sobiq yengil atletikachi.

== Faoliyati statistikasi ==

=== Klub ===
{{Updated|15-sentyabr, 2021-yil holatiga koʻra}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://int.soccerway.com/players/kasper-hamalainen/8587/ | title=Kasper Hämäläinen| publisher=Soccerway | access-date = 23 July 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.90minut.pl/kariera.php?id=16955 | title=Kasper Hämäläinen| publisher=90minut.pl | access-date = 23 July 2015}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Klub
! rowspan=&quot;2&quot; |Mavsum
! rowspan=&quot;2&quot; |Liga
! colspan=&quot;2&quot; |Liga
! colspan=&quot;2&quot; |Kubok
! colspan=&quot;2&quot; |Yevropa
! colspan=&quot;2&quot; |Boshqa
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
|-
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
!Ishtirok
!Gollar
|-
| rowspan=&quot;8&quot; |TPS
|2003
| rowspan=&quot;7&quot; |Veikkausliiga
|2
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|2
|0
|-
|2004
|6
|1
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|6
|1
|-
|2005
|0
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|0
|0
|-
|2006
|18
|1
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|18
|1
|-
|2007
|24
|4
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|24
|4
|-
|2008
|22
|3
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|22
|3
|-
|2009
|25
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|25
|0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!97
!9
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!97
!9
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |Djurgården
|2010
| rowspan=&quot;3&quot; |Allsvenskan
|30
|2
|1
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|31
|2
|-
|2011
|30
|2
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|32
|2
|-
|2012
|30
|4
|1
|2
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|31
|6
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!90
!8
!4
!2
! colspan=&quot;2&quot; |-
! colspan=&quot;2&quot; |-
!94
!10
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Lech Poznań
|2012—2013
| rowspan=&quot;4&quot; |Ekstraklasa
|13
|3
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|13
|3
|-
|2013—2014
|36
|9
|2
|0
|4{{Efn|Appearances in the [[UEFA Europa League]]|name=UEL}}
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
|42
|9
|-
|2014—2015
|36
|13
|4
|1
|4{{Efn|name=UEL}}
|1
| colspan=&quot;2&quot; |-
|44
|15
|-
|2015—2016
|15
|8
|3
|0
|12{{Efn|Includes four appearances in the [[UEFA Champions League]], and eight appearances in the UEFA Europa League}}
|1
|1
|0
|31
|9
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!100
!33
!9
!1
!20
!2
!1
!0
!130
!36
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |Legia Warsaw
|2015—2016
| rowspan=&quot;4&quot; |Ekstraklasa
|11
|3
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |-
| colspan=&quot;2&quot; |-
|13
|3
|-
|2016—2017
|31
|7
|1
|1
|4{{Efn|Includes three appearances in the UEFA Champions League, and one appearance in the UEFA Europa League|name=3UCL1UEL}}
|0
|0
|0
|36
|8
|-
|2017—2018
|31
|8
|3
|0
|6{{Efn|Includes four appearances in the UEFA Champions League, and two appearances in the UEFA Europa League}}
|2
|1
|0
|41
|10
|-
|2018—2019
|17
|2
|2
|0
|4{{Efn|name=3UCL1UEL}}
|0
|1
|0
|24
|2
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!90
!20
!8
!1
!14
!2
!2
!0
!114
!23
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |Jablonec
|2019—2020
| rowspan=&quot;1&quot; |Chexiya birinchi ligasi
|15
|2
|2
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|17
|2
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |Jablonec B
|2019—2020
| rowspan=&quot;2&quot; |Bogemiya futbol ligasi
|1
|0
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|1
|0
|-
|2020—2021
|7
|1
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|7
|1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Jami
!8
!1
!0
!0
!0
!0
!0
!0
!8
!1
|-
| rowspan=&quot;1&quot; |TPS
|[[2021 Ykkönen|2021]]
| rowspan=&quot;1&quot; |Ykkönen
|11
|3
|0
|0
| colspan=&quot;2&quot; |—
| colspan=&quot;2&quot; |—
|11
|3
|-
! colspan=&quot;3&quot; |Jami faoliyati
!411
!76
!23
!4
!34
!4
!3
!0
!471
!84
|}
{{Notelist}}

=== Xalqaro ===
{{Updated|26-mart, 2019-yil holatiga koʻra}}&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.palloliitto.fi/maajoukkueet/miesten-maajoukkue/pelaajat/kasper-hamalainen | title = Kasper Hämäläinen | publisher = palloliitto.fi | access-date = 26 March 2015 | language = fi | arxivsana = 2016-04-28 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160428045002/http://www.palloliitto.fi/maajoukkueet/miesten-maajoukkue/pelaajat/kasper-hamalainen }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Milliy terma jamoa
! rowspan=&quot;2&quot; | Yil
! colspan=&quot;2&quot; | Rasmiy
! colspan=&quot;2&quot; | Doʻstona
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
|-
! Ishtirok
! Gollar
! Ishtirok
! Gollar
! Ishtirok
! Gollar
|-
| rowspan=&quot;12&quot; | Finlandiya
| 2008
| 0
| 0
| 1
| 0
| 1
| 0
|-
| 2009
| 2
| 0
| 1
| 0
| 2
| 0
|-
| 2010
| 3
| 2
| 4
| 0
| 7
| 2
|-
| 2011
| 6
| 2
| 3
| 1
| 9
| 3
|-
| 2012
| 3
| 1
| 6
| 0
| 9
| 1
|-
| 2013
| 6
| 1
| 4
| 1
| 10
| 2
|-
| 2014
| 3
| 0
| 1
| 0
| 4
| 0
|-
| 2015
| 6
| 0
| 0
| 0
| 6
| 0
|-
| 2016
| 2
| 0
| 4
| 1
| 6
| 1
|-
| 2017
| 5
| 0
| 1
| 0
| 6
| 0
|-
| 2018
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
| 0
|-
| 2019
| 2
| 0
| 0
| 0
| 2
| 0
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Jami
! 38
! 6
! 25
! 3
! 63
! 9
|}

==== Xalqaro gollar ====
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|+
! scope=&quot;col&quot; | T/r
! data-sort-type=&quot;date&quot; scope=&quot;col&quot; | Sana
! scope=&quot;col&quot; | Joy
! scope=&quot;col&quot; | Kep
! scope=&quot;col&quot; | Raqib
! scope=&quot;col&quot; | Hisob
! scope=&quot;col&quot; | Natija
! scope=&quot;col&quot; | Musobaqa
|-
! scope=&quot;row&quot; | 1
| rowspan=&quot;2&quot; | 2010-yil 17-noyabr
| rowspan=&quot;2&quot; | Xelsinki Olimpiya stadioni, [[Helsinki|Xelsinki]], Finlandiya
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 11
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Fb|SMR}}
| align=&quot;center&quot; | '''2''' — 0
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 8—0
| rowspan=&quot;2&quot; | UEFA Yevro-2012 saralashi
|-
! scope=&quot;row&quot; | 2
| align=&quot;center&quot; | '''5''' — 0
|-
! scope=&quot;row&quot; | 3
| 2011-yil 10-avgust
| Skonto stadioni, [[Riga]], Latviya
| align=&quot;center&quot; | 15
|{{Fb|LVA}}
| align=&quot;center&quot; | '''1''' — 0
| align=&quot;center&quot; | 2—0
| [[Oʻrtoqlik uchrashuvi|Doʻstona]]
|-
! scope=&quot;row&quot; | 4
| rowspan=&quot;2&quot; | 2011-yil 2-sentyabr
| rowspan=&quot;4&quot; | Xelsinki Olimpiya stadioni, Xelsinki, Finlandiya
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 16
| rowspan=&quot;2&quot; |{{Fb|MDA}}
| align=&quot;center&quot; | '''1''' — 0
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | 4—1
| rowspan=&quot;2&quot; | UEFA Yevro-2012 saralashi
|-
! scope=&quot;row&quot; | 5
| align=&quot;center&quot; | '''2''' — 0
|-
! scope=&quot;row&quot; | 6
| 2012-yil 12-oktyabr
| align=&quot;center&quot; | 28
|{{Fb|GEO}}
| align=&quot;center&quot; | '''1''' — 1
| align=&quot;center&quot; | 1—1
| rowspan=&quot;2&quot; | 2014-yilgi FIFA Jahon chempionati saralashi
|-
! scope=&quot;row&quot; | 7
| 2013-yil 7-iyun
| align=&quot;center&quot; | 33
|{{Fb|BLR}}
| align=&quot;center&quot; | '''1''' — 0
| align=&quot;center&quot; | 1—0
|-
! scope=&quot;row&quot; | 8
| 2013-yil 14-avgust
| Veritas Stadion, [[Turku]], Finlandiya
| align=&quot;center&quot; | 35
|{{Fb|SVN}}
| align=&quot;center&quot; | '''2''' — 0
| align=&quot;center&quot; | 2—0
| rowspan=&quot;2&quot; | Doʻstona
|-
! scope=&quot;row&quot; | 9
| 2016-yil 1-iyun
| King Boduin stadioni, [[Brussel Poytaxt Regioni|Bryussel]], Belgiya
| align=&quot;center&quot; | 52
|{{Fb|BEL}}
| align=&quot;center&quot; | '''1''' — 0
| align=&quot;center&quot; | 1—1
|}

== Yutuqlari ==
'''Lech Poznań'''

* Ekstraklasa: 2014—2015
* Polsha Superkubogi: 2015

'''Legia Warsaw'''

* Ekstraklasa: 2015—2016, 2016—2017, 2017—2018
* [[Polsha kubogi]]: 2015—2016, 2017—2018

== Eslatmalar ==
{{notelist}}
{{manbalar|group=izoh}}
{{manbalar|group=lower-alpha}}
{{manbalar|group=upper-alpha}} 
{{manbalar|group=note}} 
{{manbalar|group=†}}
{{manbalar|group=n}} 

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

{{DEFAULTSORT:Hamalainen, Kasper}}
[[Turkum:Futbol yarim himoyachilari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1986-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>55jjw250fm8l9hjr37capbf9159xd9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Norvegiyaliklar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>876578</id>
    <revision>
      <id>6273096</id>
      <parentid>5238828</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shokirovcxc</username>
        <id>307130</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6053" sha1="ire3dr07rqvnfrcl2cxtkfqxjhf6gqg" xml:space="preserve">{{Manba}}{{Xalq bilgiqutisi}}[[Fayl:Norwegians_(ethnicgroup)b.png|thumb|Norvegiyaliklar]]
'''Norvegiyaliklar''' deganimizda odatda, [[Norvegiya|Norvegiyada]] yashovchi odamlar tushuniladi, ammo boshqa taʼriflar ham mavjud.

Ona tili : [[Norveg tili|Norveg tilida]] ona tilida soʻzlashuvchilar odatda Norvegiyada istiqomat qiladilar, faqat [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQShda]] 80 000 kishidan tashqari, ularning yarmi Norvegiyada tugʻilgan. Qolgan yarmi Norvegiya aholisi uchun hali ham tushunarli boʻlgan ingliz tili bilan aralashgan lahjada gaplashadi. Norvegiyada [[Norveg tili|Norveg]] tilida gapiriladi; Norveg tilining yozma til sifatida ikkita versiyasi mavjud; Bokmål (yoki baʼzan Riksmål) va Nynorsk . Ogʻzaki tillar sifatida mintaqaviy lahjalar juda farq qiladi; Uzoq va chuqur parallel vodiylar, aholining past zichligi va qattiq iqlim bu chuqur farqlarning sabablari boʻlgan. Soʻnggi paytlarda Russenorsk va [[Kebabnorsk]] kabi boshqa madaniy kelib chiqishi bilan oʻzaro taʼsir natijasida lahjalar paydo boʻldi. Bundan tashqari, koʻplab ozchilik tillari rasmiy ravishda qoʻllanadi; Norvegiya shimolidagi baʼzi munitsipalitetlarda koʻcha nomlari [[Saamlar|sami]] xalqi tilida yozilgan.

Irsiyati: Norvegiyaliklarning aksariyati [[Germanlar|german]] millatiga mansub xalqdir. Ularni yaqin mamlakatlardagi xalqlardan farqlash qiyin. Ular odatda terisi och oq rangli, baland boʻyli tuzilishga ega. Sariq, qizil va qora kabi soch rangining uch turi mavjud. 1200-yillarda yozilgan [[Rigstula]] sheʼridan maʼlumki, bu rang-baranglik mintaqaning oʻziga xos xususiyati sifatida uzoq vaqtdan beri mavjud; „Ishchilar qora, chorvadorlar qizil, zodagonlar sarg‘ish“, deydi sheʼrlarida. Norvegiyaga birinchi koʻchmanchilar tosh asrida kelgan ovchilar edi — hozirgi [[Saamlar|sami]] xalqi bu guruhdan boʻlishi mumkin — muzlik davridan keyin qishloq xoʻjaligini olib kelgan keltlar, keyin esa 4-5 ming yil oldin Yevropaga va. Norvegiyaga faqat 4-asrda [[Gotlar]] kela boshlagan. Bular ilk qabilalarni tashkil qiladi. [[Oʻrta asr|Oʻrta asrlarda]] va [[Ganza|Ganza ligasida]] Norvegiyaga koʻchishlar boʻlgan. Bundan tashqari, sobiq immigrant loʻlilar va [[Fin tili|fin tilida]] soʻzlashuvchi [[kven]] va [[skogfinn]] xalqlari ham bor. Ikkinchi jahon urushidan oldingi 100 yil davomida Norvegiya aholisining katta qismi xorijga, ayniqsa [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQShga]] koʻchib oʻtgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin Norvegiya farovonlik jamiyatiga aylandi va yangi immigrant guruhlari kela boshladi. [[Marokash]], [[Lotin amerikasi|Lotin Amerikasi]], [[Pokiston]], [[Vyetnam|Vetnam]], [[Somali]], [[Oʻrta Sharq|Yaqin Sharq]] va yaqinda [[Yevropa Ittifoqi|Yevropa Ittifoqi]] bilan harakatlanish erkinligi toʻgʻrisidagi kelishuv tufayli boʻlganlar bor edi . Masalan [[Polyaklar|, polyaklar]] 2015 yil holatiga koʻra 100 000 dan ortiq aholiga ega boʻlgan eng katta immigrantlar guruhini tashkil qiladi.

Etnik tarkibi : Norvegiya madaniyati va anʼanalari bilan madaniy aloqador boʻlganlar odatda Norvegiya cherkovining nasroniylari boʻlib, fuqarolik, til, taʼlim, turmush tarzi, sanʼat, adabiyot va boshqa qadriyatlar nuqtai nazaridan Norvegiya aholisining koʻpchiligi bilan umumiydir. Oila daraxtlarining baʼzi shoxlari Norvegiyada mahalliy ildizlarga ega. 1990 va 2001 yillar orasida Norvegiyada nikohlarning 15-20 foizi Norvegiya fuqarosi va Norvegiya fuqarosi boʻlmagan fuqaro oʻrtasida boʻlgan, shuning uchun ularning shajarasining baʼzi shoxlari Norvegiyadan tashqarida joylashgan, ammo Norvegiya madaniyati va tarbiyasiga ega boʻlgan odamlar kam emas va bu keng qabul qilingan. Ularni taʼrifiga ko‘ra norvegiyalik deb hisoblash mumkin Norvegiya madaniyatini boshqa madaniyatlardan ajratib turadigan baʼzi omillarni quyidagicha sanab oʻtish mumkin: Birinchi navbatda kuchli „mansublik“ hissi paydo boʻladi; Buni 17-may Norvegiya milliy kunini nishonlashda eng oson koʻrish mumkin. Tizimning adolatliligiga, davlat amaldorlarining halolligiga ishonch yuqori. Buni jamoatchilikning politsiya bilan munosabatlarida ham ko‘rish mumkin; Buning yomon yon taʼsiri analogiya, yaʼni konformizmga boʻlgan ehtiyojdir. Aholining kamligi, boshqa yirik jamiyatlarga qaraganda, teskari yoʻnalishda, xatodan keyin olomon ichida adashib qolish, yana kimdir bilan uchrashish ehtimoliga taʼsir qiladi. Binobarin, hammani kichik qo‘shnidek ko‘rish, har kimga bir oz insof va bag‘rikenglik bilan munosabatda bo‘lish, tahdid va haqoratlarsiz munosabatda bo‘lish, munosabatlarni qisqartirish orqali yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan qarama-qarshiliklarga duch kelish qoidadir. Masalan, [[gender tengligi]] dunyodagi eng yaxshilaridan biri deyish mumkin. Boshqa tomondan, xavf-xatarning pastligi, ijtimoiy tabaqaviy farqning kamligi, yuqori va shunga oʻxshash daromad darajasi, davlat va ijtimoiy xizmatlarning boyligi fuqarolarga koʻrsatilayotgan ijtimoiy xizmatlar, bularning barchasi yaqin shaxslararo munosabatlarni pasaytirdi, shaxsiy sirlar va shaxsiy erkinlikka eʼtiborni kuchaytirdi. va qizgʻin hamkorlik va sadoqat faqat yaqin qarindoshlar va tanishlar oʻrtasida oqilona qildi. Yolgʻizlik kam taʼminlangan va ijtimoiy mavqega ega boʻlgan keksa odamlar va ish hayotidan oldin yoshlar orasida mashhur shikoyatdir. Inson munosabatlarida his-tuygʻular, shaxsiy munosabatlar va uzoq muddatli manfaatlar muhim ahamiyatga ega

Identifikatsiya Baʼzi sabablarga koʻra „men norvegiyalikman“ deb aytadigan koʻpchilik, yaʼni Norvegiyaliklar 4,6 million kishidan tashqari, Norvegiyadan tashqarida 10-12 million kishi bor. Ularning 5 millioni faqat [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQShda]] . Autsayderlar soni yuqori boʻlishi jahon urushlarigacha boʻlgan immigratsiya va Norvegiyada dengiz tashishning xalqaro miqyosda rivojlanishi bilan bogʻliq boʻlib, Norvegiya aholisi bor-yoʻgʻi 4-5 million boʻlsa-da, har bir yirik port shaharda. Dunyoda maxsus Norvegiya boʻlimiga ega boʻlgan [[Xristianlik|nasroniylikning]] bir tarmogʻi mavjud. Norvegiya cherkovi .{{Manbalar}}</text>
      <sha1>ire3dr07rqvnfrcl2cxtkfqxjhf6gqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>B vitaminlari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>883079</id>
    <revision>
      <id>6273258</id>
      <parentid>5401991</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20723" sha1="bpfgfd8xpkeiscmxuzb7lg4if9xmla9" xml:space="preserve">'''B vitaminlari''' suvda eriydigan [[vitaminlar]] sinfidir, ular [[hujayra]] [[Metabolizm|metabolizmida]] va [[Eritrotsitlar|qizil qon hujayralari]] sintezida muhim rol oʻynaydi &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{Veb manbasi|nashriyot=Office of Dietary Supplements, US [[National Institutes of Health]]|sarlavha=Folate - Fact Sheet for Health Professionals|url=http://ods.od.nih.gov/factsheets/folate/|sana=29 March 2021|qaralgan sana=29 April 2022}}&lt;/ref&gt; . Garchi bu vitaminlar oʻxshash nomlarga ega boʻlsa ham (B &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, B &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, B &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; va boshqalar), ular kimyoviy jihatdan bir-biridan farq qiladigan birikmalar boʻlib, ular koʻpincha bir xil oziq-ovqatlarda mavjud. &lt;ref name=&quot;NIH&quot; /&gt; Umuman olganda, sakkiztasini oʻz ichiga olgan xun takviyeleri '''vitamin B kompleksi''' deb ataladi. Alohida B vitamini qoʻshimchalari har bir vitaminning oʻziga xos soni yoki nomi bilan ataladi, masalan, tiamin uchun B &lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, [[riboflavin]] uchun B &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; va niatsin uchun B &lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;  &lt;ref name=&quot;NIH&quot; /&gt; . Baʼzilar sonidan koʻra koʻproq nomi bilan tan olinadi, masalan, pantotenik kislota, biotin va folat.

Har bir B vitamini yoki asosiy [[Metabolizm|metabolik]] jarayonlar uchun kofaktor (odatda koenzim ) yoki uni yaratish uchun zarur boʻlgan kashshof hisoblanib, shuning uchun muhim ozuqa hisoblanadi &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{Veb manbasi|nashriyot=Office of Dietary Supplements, US [[National Institutes of Health]]|sarlavha=Folate - Fact Sheet for Health Professionals|url=http://ods.od.nih.gov/factsheets/folate/|sana=29 March 2021|qaralgan sana=29 April 2022}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://ods.od.nih.gov/factsheets/folate/ &quot;Folate - Fact Sheet for Health Professionals&quot;]. Office of Dietary Supplements, US [[Milliy sog'liqni saqlash institutlari|National Institutes of Health]]. 29 March 2021&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;29 April&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; .

'''Eslatma:''' Bir paytlar vitamin deb hisoblangan boshqa moddalar B-vitaminlarini raqamlash sxemasida raqamlab berilgan, ammo keyinchalik ular hayot uchun zarur emasligi yoki [[organizm]] tomonidan ishlab chiqarilganligi aniqlandi, shuning uchun vitamin uchun ikkita muhim shartga javob bermadi. 

== Manbalar ==
B vitaminlari goʻsht, tuxum va [[Sut mahsulotlari|sut mahsulotlarida]] koʻp miqdorda mavjud &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{Veb manbasi|nashriyot=Office of Dietary Supplements, US [[National Institutes of Health]]|sarlavha=Folate - Fact Sheet for Health Professionals|url=http://ods.od.nih.gov/factsheets/folate/|sana=29 March 2021|qaralgan sana=29 April 2022}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://ods.od.nih.gov/factsheets/folate/ &quot;Folate - Fact Sheet for Health Professionals&quot;]. Office of Dietary Supplements, US [[Milliy sog'liqni saqlash institutlari|National Institutes of Health]]. 29 March 2021&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;29 April&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Shakar va oq un kabi qayta ishlangan uglevodlar, qayta ishlanmagan hamkasblariga qaraganda kamroq B vitaminiga ega. Shu sababli, koʻplab mamlakatlarda (jumladan, AQShda) B guruhi vitaminlari tiamin, riboflavin, niatsin va foliy kislotasi qayta ishlanganidan keyin oq unga qoʻshilishi qonun bilan talab qilinadi. Bu oziq-ovqat yorliqlarida &quot; boyitilgan un &quot; deb ataladi. B vitaminlari ayniqsa kurka, orkinos va jigar kabi goʻshtda toʻplangan &lt;ref&gt;{{Kitob manbasi|last=Stipanuk|first=M.H.|year=2006|title=Biochemical, physiological, molecular aspects of human nutrition|edition=2nd|location=St Louis|publisher=Saunders Elsevier|page=667|isbn=9781416002093|url=https://books.google.com/books?id=PshqAAAAMAAJ}}&lt;/ref&gt; .

B vitaminlari manbalariga shuningdek, ismaloq, [[Dukkakli don ekinlari|dukkakli ekinlar]] ( [[Dukkakli don ekinlari|puls]] yoki loviya), toʻliq donalar, qushqoʻnmas, kartoshka, banan, chili qalampiri, nonushta donlari kiradi &lt;ref name=&quot;NIH&quot;&gt;{{Veb manbasi|nashriyot=Office of Dietary Supplements, US [[National Institutes of Health]]|sarlavha=Folate - Fact Sheet for Health Professionals|url=http://ods.od.nih.gov/factsheets/folate/|sana=29 March 2021|qaralgan sana=29 April 2022}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;[http://ods.od.nih.gov/factsheets/folate/ &quot;Folate - Fact Sheet for Health Professionals&quot;]. Office of Dietary Supplements, US [[Milliy sog'liqni saqlash institutlari|National Institutes of Health]]. 29 March 2021&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;29 April&lt;/span&gt; 2022&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; vitamini [[Vitamin B12 (Cyanokobalamin)|oʻsimlik mahsulotlarida]] koʻp miqdorda mavjud emas &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Health effects of vegan diets|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=89|issue=5|pages=1627S–1633S|date=May 2009|pmid=19279075|doi=10.3945/ajcn.2009.26736N}}&lt;/ref&gt; (garchi u fermentlangan sabzavot mahsulotlarida, baʼzi dengiz oʻtlarida va baʼzi qoʻziqorinlarda oʻrtacha koʻp miqdorda topilgan boʻlsa-da, bu holatlarda vitaminning bio-mavjudligi noaniq bo'lib qolmoqda) &lt;ref name=&quot;observatoireprevention.org&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=https://observatoireprevention.org/en/2018/02/14/vitamin-b12-supplements-are-essential-for-vegans/|sarlavha=Vitamin B12 supplements are essential for vegans|sana=14 February 2018}}&lt;/ref&gt; , B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; tanqisligini vegetarian dietani saqlaydiganlar uchun qonuniy tashvishga aylantirish. Oʻsimliklarga asoslangan oziq-ovqat ishlab chiqaruvchilari baʼzan B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; tarkibi haqida xabar berishadi, bu esa qanday manbalar B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; hosil qilishi haqida chalkashlikka olib keladi. B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; tarkibini oʻlchash uchun standart AQSh farmakopiyasi (USP) usuli B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; ni toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchamaganligi sababli chalkashlik yuzaga keladi. Buning oʻrniga, u oziq-ovqatga bakterial javobni oʻlchaydi. Oʻsimlik manbalarida topilgan B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; vitaminining kimyoviy variantlari bakteriyalar uchun faol, ammo inson tanasi tomonidan foydalanilmaydi. Xuddi shu hodisa boshqa turdagi oziq-ovqatlarda ham B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; miqdorining haddan tashqari koʻpayishiga olib kelishi mumkin &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Vitamin B-12: plant sources, requirements, and assay|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=48|issue=3 Suppl|pages=852–8|date=September 1988|pmid=3046314|doi=10.1093/ajcn/48.3.852|url=http://www.ajcn.org/cgi/reprint/48/3/852|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080224121926/http://www.ajcn.org/cgi/reprint/48/3/852|archivedate=24 February 2008}}&lt;/ref&gt; .

B vitamini isteʼmolini oshirishning keng tarqalgan usuli - bu xun takviyelaridan foydalanish. B vitaminlari odatda [[Energetik ichimliklar|energetik ichimliklarga]] qoʻshiladi, ularning aksariyati koʻp miqdorda B vitaminlari bilan sotiladi &lt;ref name=&quot;Woolston&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Woolston |first=Chris |name-list-style=vanc |date=July 14, 2008 |title=B vitamins don't boost energy drinks' power |work=[[Los Angeles Times]] |url=http://www.latimes.com/features/health/la-he-skeptic14-2008jul14,0,3939169.story |url-status=live |access-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019063954/http://www.latimes.com/features/health/la-he-skeptic14-2008jul14%2C0%2C3939169.story |archive-date=19 October 2008}}&lt;/ref&gt; .

Ular suvda eriydiganligi sababli, ortiqcha B vitaminlari odatda osongina chiqariladi, garchi individual soʻrilishi, ishlatilishi va metabolizmi farq qilishi mumkin &lt;ref name=&quot;Woolston&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Woolston |first=Chris |name-list-style=vanc |date=July 14, 2008 |title=B vitamins don't boost energy drinks' power |work=[[Los Angeles Times]] |url=http://www.latimes.com/features/health/la-he-skeptic14-2008jul14,0,3939169.story |url-status=live |access-date=2008-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019063954/http://www.latimes.com/features/health/la-he-skeptic14-2008jul14%2C0%2C3939169.story |archive-date=19 October 2008}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFWoolston2008&quot;&gt;Woolston C (July 14, 2008). [http://www.latimes.com/features/health/la-he-skeptic14-2008jul14,0,3939169.story &quot;B vitamins don't boost energy drinks' power&quot;]. ''[[Los Angeles Times]]''. [https://web.archive.org/web/20081019063954/http://www.latimes.com/features/health/la-he-skeptic14-2008jul14%2C0%2C3939169.story Archived] from the original on 19 October 2008&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;2008-10-08&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; . Keksalar va sportchilar soʻrilishidagi muammolar va energiya ishlab chiqarishga boʻlgan ehtiyojning ortishi tufayli B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt; va boshqa B vitaminlarini isteʼmol qilishlari kerak boʻlishi mumkin.  Ogʻir tanqislik holatlarida B vitaminlari, ayniqsa B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;, shuningdek, yetishmovchilikni bartaraf etish uchun inʼektsiya yoʻli bilan yuborilishi mumkin &lt;ref name=&quot;Vitamin B injections mentioned&quot;&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.health24.com/dietnfood/Whats_in_food/15-47-94-100.asp|sarlavha=Vitamin B injections mentioned|qaralgan sana=2008-07-29|arxivurl=https://web.archive.org/web/20080703235323/http://www.health24.com/dietnfood/Whats_in_food/15-47-94-100.asp|arxivsana=2008-07-03}}&lt;/ref&gt;  . &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;1-toifa va 2-toifa diabetga chalinganlarga, shuningdek, plazmadagi tiaminning past konsentratsiyasining yuqori tarqalishi va diabet bilan bogʻliq tiamin klirensining oshishi asosida tiaminni toʻldirish tavsiya etilishi mumkin &lt;ref&gt;{{Cite journal|display-authors=6|title=High prevalence of low plasma thiamine concentration in diabetes linked to a marker of vascular disease|journal=Diabetologia|volume=50|issue=10|pages=2164–70|date=October 2007|pmid=17676306|pmc=1998885|doi=10.1007/s00125-007-0771-4}}&lt;/ref&gt; . Bundan tashqari, erta embrion rivojlanishida folat yetishmovchiligi asab naychalari nuqsonlari bilan bogʻliq. Shunday qilib, homilador boʻlishni rejalashtirgan ayollar, odatda, kunlik foliy kislotasini isteʼmol qilishni koʻpaytirish yoki qoʻshimcha olish tavsiya etiladi &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Periconceptional vitamin use, dietary folate, and the occurrence of neural tube defects|journal=Epidemiology|volume=6|issue=3|pages=219–26|date=May 1995|pmid=7619926|doi=10.1097/00001648-199505000-00005}}&lt;/ref&gt; .

== Kamchiliklar ==
Vitamin yetishmasligining bir qancha kasalliklari B vitaminlari yetishmasligidan kelib chiqishi mumkin. Boshqa B vitaminlari yetishmovchiligi nomdagi tanqislik kasalligining bir qismi boʻlmagan alomatlarga olib keladi.

== Boshqa taʼsirlar ==
 
Suvda eriydigan B vitaminlari siydik bilan chiqarib yuborilganligi sababli, baʼzi B vitaminlarining katta dozalarini qabul qilish odatda faqat vaqtinchalik yon taʼsirlarni keltirib chiqaradi (faqat bundan mustasno piridoksin). Umumiy nojoʻya taʼsirlar bezovtalik, koʻngil aynishi va uyqusizlikni oʻz ichiga olishi mumkin. Ushbu nojoʻya taʼsirlar deyarli har doim oziq-ovqat emas, balki xun takviyeleri tufayli yuzaga keladi.

== Tegishli birikmalar ==
Quyidagi moddalarning koʻpchiligi vitaminlar deb atalgan, chunki ular bir vaqtlar vitaminlar deb hisoblangan. Ular endi bunday deb hisoblanmaydi va ularga tayinlangan raqamlar endi yuqorida tavsiflangan B-kompleks vitaminlarining haqiqiy seriyasidagi &quot;boʻshliqlar&quot; ni tashkil qiladi (masalan, B &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; vitamini yo'q). Ulardan baʼzilari, garchi odamlar uchun muhim boʻlmasa-da, boshqa organizmlarning ratsionida muhim ahamiyatga ega; boshqalari maʼlum ozuqaviy qiymatga ega emas va hatto maʼlum sharoitlarda zaharli boʻlishi mumkin.

* '''Vitamin B &lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;''' : xolin, [[adenin]] yoki karnitinning alohida kimyoviy moddalariga murojaat qilishi mumkin &lt;ref name=&quot;Navarra2004&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Navarra|first=Tova|title=The Encyclopedia of Vitamins, Minerals, and Supplements|url=https://books.google.com/books?id=upI55jwytpQC&amp;pg=PA155|date=1 January 2004|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-2103-1|page=155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LundbladMacdonald2010&quot;&gt;{{Kitob manbasi|first=Roger L.|last=Lundblad|title=Handbook of Biochemistry and Molecular Biology|edition=Fourth|url=https://books.google.com/books?id=fd2rChVCwwwC&amp;pg=PA251|date=30 July 2010|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-0869-2|pages=251–}}&lt;/ref&gt; .
** Xolin inson tanasi tomonidan [[Biosintez|sintezlanadi]], ammo sog'lig'ini saqlash uchun etarli emas va hozirda muhim parhez ozuqasi hisoblanadi &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Choline: an essential nutrient for public health|journal=Nutrition Reviews|volume=67|issue=11|pages=615–23|date=November 2009|pmid=19906248|pmc=2782876|doi=10.1111/j.1753-4887.2009.00246.x}}&lt;/ref&gt; .
** Adenin - bu inson tanasi tomonidan sintez qilingan nukleobaza  &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The assay of vitamin B(4)|url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1930_24_6/page/1827|journal=The Biochemical Journal|volume=24|issue=6|pages=1827–31|year=1930|pmid=16744538|pmc=1254803|doi=10.1042/bj0241827}}&lt;/ref&gt; .
** Karnitin ba'zi qurtlar uchun muhim oziq moddalardir, lekin odamlar uchun emas &lt;ref name=&quot;Bender2009&quot; /&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;''' : adenozin monofosfat (AMP), adenilik kislota sifatida ham tanilgan &lt;ref name=&quot;BerdanierDwyer2007&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Berdanier|first=Carolyn D.|title=Handbook of Nutrition and Food|edition=Second|url=https://books.google.com/books?id=PJpieIePsmUC&amp;pg=PA117|date=24 August 2007|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-0889-0|page=117}}&lt;/ref&gt; . B &lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; vitamini inositolga ham tegishli bo'lishi mumkin &lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=http://www.webmd.com/vitamins-supplements/ingredientmono-299-Vitamin%20B8%20(INOSITOL).aspx?activeIngredientId=299&amp;activeIngredientName=Vitamin%20B8%20(INOSITOL)|ish=WebMD.com|sarlavha=Vitamin B8 (Inositol) Overview Information|nashriyot=WebMD, LLC}}&lt;/ref&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;''' : ''para'' -aminobenzoy kislotasi (pABA yoki PABA), o'simliklar va [[bakteriyalar]] tomonidan ishlab chiqariladigan folat molekulasining kimyoviy komponenti va ko'plab oziq-ovqatlarda mavjud &lt;ref name=&quot;webmdb10&quot;&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Vitamin B10 (Para–aminobenzoic acid (PABA)): uses, side effects, interactions and warnings|ish=WebMD.com|nashriyot=WebMD, LLC|url=http://www.webmd.com/vitamins-supplements/ingredientmono-1004-Vitamin+B10+PARA-AMINOBENZOIC+ACID+PABA.aspx?activeIngredientId=1004&amp;activeIngredientName=Vitamin+B10+%28PARA-AMINOBENZOIC+ACID+%28PABA%29%29&amp;source=0|qaralgan sana=24 January 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;capozzi2012&quot;&gt;{{Cite journal|title=Lactic acid bacteria producing B-group vitamins: a great potential for functional cereals products|journal=Applied Microbiology and Biotechnology|volume=96|issue=6|pages=1383–94|date=December 2012|pmid=23093174|doi=10.1007/s00253-012-4440-2|url=https://www.researchgate.net/publication/232648393|format=PDF}}&lt;/ref&gt; . U teriga qo'llaniladigan [[Ultrabinafsha nurlanish|ultrabinafsha]] nurlanishidan himoya qiluvchi quyosh kremi sifatida tanilgan va ba'zida ma'lum tibbiy sharoitlar uchun og'iz orqali qabul qilinadi &lt;ref name=&quot;webmdb10&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;medline-paba&quot; /&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;''' : pteroylheptaglutamik kislota (PHGA; jo'ja o'sish omili). Vitamin Bc-konjugati ham PHGA bilan bir xil ekanligi aniqlandi. [[Folat kislota|Folat]] hosilasi (ushbu nomenklaturada &quot;pteroilmonoglutamik kislota&quot;) &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=SPIES|first1=TD|last2=GARCIA LOPEZ|first2=G|title=A comparative study of the effectiveness of synthetic folic acid, pteroyldiglutamic acid, pteroyltriglutamic acid and pteroylheptaglutamic acid (Bc conjugate).|journal=Internationale Zeitschrift fur Vitaminforschung. International journal of vitamin research. Journal international de vitaminologie|date=1947|volume=19|issue=1–2|pages=1–12|pmid=18905002}}&lt;/ref&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;''' : orotik kislota  &lt;ref name=&quot;herbert1995&quot; /&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;''' : hujayra proliferanti, [[Anemiya|anemiyaga]] qarshi, kalamush o'sish omili va o'smaga qarshi pterin fosfat, Erl R. Norris nomi bilan atalgan. Inson siydigidan 0,33 ppm (keyinroq qonda) ajratilgan, ammo keyinchalik u tomonidan tashlab ketilgan, chunki qo'shimcha dalillar buni tasdiqlamadi. U, shuningdek, bu ksantopterin emasligini da'vo qildi.
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;15&lt;/sub&gt;''' : pangamik kislota &lt;ref name=&quot;herbert1995&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Herbert|first=Victor|title=Total Nutrition: The Only Guide You'll Ever Need - From The Icahn School of Medicine at Mount Sinai|url=https://books.google.com/books?id=fP2Vi6WzTCgC&amp;pg=PA98|date=15 February 1995|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-11386-5|page=98}}&lt;/ref&gt;, shuningdek, pangamat sifatida ham tanilgan. Xun takviyesi va dori sifatida turli shakllarda targ'ib qilinadi; xavfli deb hisoblangan va AQSh [[oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi]] tomonidan musodara qilinishi mumkin &lt;ref&gt;{{Veb manbasi|sarlavha=CPG Sec. 457.100 Pangamic Acid and Pangamic Acid Products Unsafe for Food and Drug Use|ish=Compliance Policy Guidance Manual|nashriyot=US [[Food and Drug Administration]]|sana=March 1995|url=https://www.fda.gov/ICECI/ComplianceManuals/CompliancePolicyGuidanceManual/ucm074396.htm|qaralgan sana=25 January 2014}}&lt;/ref&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;''' : dimetilglisin (DMG) &lt;ref name=&quot;Velisek2013-398&quot; /&gt; inson tanasi tomonidan xolindan sintezlanadi.
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;17&lt;/sub&gt;''' : [[amigdalin]] zaharli birikmasining psevdo-ilmiy nomi, u bitta birikma bo'lishiga qaramay, xuddi shunday soxta ilmiy nomi &quot;nitrilozidlar&quot; sifatida ham tanilgan. Amigdalinni turli o'simliklarda topish mumkin, lekin ko'pincha o'rik chuqurlaridan va boshqa shunga o'xshash meva yadrolaridan olinadi. Amigdalin turli xil ichak fermentlari tomonidan gidrolizlanadi va boshqa narsalar qatorida vodorod siyanidi hosil bo'ladi, bu esa etarlicha yuqori dozaga ta'sir qilganda odamlar uchun zaharli hisoblanadi. Ba'zi tarafdorlar amigdalinning toksikligi va ilmiy dalillarning jiddiy etishmasligiga qaramay, saraton kasalligini davolash va oldini olishda samarali ekanligini ta'kidlaydilar &lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The whys of cancer quackery|journal=Cancer|volume=53|issue=3 Suppl|pages=815–9|date=February 1984|pmid=6362828|doi=10.1002/1097-0142(19840201)53:3+&lt;815::AID-CNCR2820531334&gt;3.0.CO;2-U}}&lt;/ref&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;''' : &lt;small&gt;L&lt;/small&gt; - karnitin &lt;ref name=&quot;Velisek2013-398&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Velisek|first=Jan|title=The Chemistry of Food|url=https://books.google.com/books?id=-IdyAgAAQBAJ&amp;pg=PA398|date=24 December 2013|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-38383-4|page=398}}&lt;/ref&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;f&lt;/sub&gt;''' : karnitin &lt;ref name=&quot;BerdanierDwyer2007&quot; /&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;m&lt;/sub&gt;''' : ''myo'' -inositol, shuningdek, &quot;sichqonchani antialopeziya omili&quot; deb ham ataladi &lt;ref name=&quot;Velisek2013&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Velisek|first=Jan|title=The Chemistry of Food|url=https://books.google.com/books?id=-IdyAgAAQBAJ&amp;pg=PA209|date=24 December 2013|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-38383-4|page=209}}&lt;/ref&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt;''' : &quot;antiperoz omili&quot;, [[Tovuq|jo'jalarda]] perosis, oyoq buzilishining oldini oladi; xolin va marganets tuzlari bilan almashtirilishi mumkin &lt;ref name=&quot;Bender2009&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Bender|first=David A.|title=A Dictionary of Food and Nutrition|url=https://archive.org/details/dictionaryoffood00bend|date=29 January 2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-157975-2|page=[https://archive.org/details/dictionaryoffood00bend/page/521 521]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BerdanierDwyer2007&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Bender2003&quot;&gt;{{Kitob manbasi|last=Bender|first=David A.|title=Nutritional Biochemistry of the Vitamins|url=https://books.google.com/books?id=umylV1Jbm4EC&amp;pg=PA5|date=11 September 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-43773-8|page=5}}&lt;/ref&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;T&lt;/sub&gt;''' : karnitin &lt;ref name=&quot;CarterBhattacharyya1952&quot;&gt;{{Cite journal|title=Chemical studies on vitamin BT isolation and characterization as carnitine|journal=Archives of Biochemistry and Biophysics|volume=38|issue=1|pages=405–16|date=July 1952|pmid=12997117|doi=10.1016/0003-9861(52)90047-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bender2009&quot; /&gt; .
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;v&lt;/sub&gt;''' : piridoksindan tashqari &lt;sub&gt;B6&lt;/sub&gt; turi.
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;W&lt;/sub&gt;''' : d-biotindan tashqari biotinning bir turi.
* '''Vitamin B &lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;''' : pABA (qarang: vitamin B &lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; ) va pantotenik kislota uchun muqobil nom &lt;ref name=&quot;Bender2009&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;medline-paba&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|title=Para-aminobenzoic acid|encyclopedia=Medline Plus Medical Encyclopedia|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002518.htm|publisher=United States [[National Institutes of Health]]|accessdate=24 January 2014}}&lt;/ref&gt; .

== Manbalar ==
{{Manbalar}}</text>
      <sha1>bpfgfd8xpkeiscmxuzb7lg4if9xmla9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Acasă</title>
    <ns>0</ns>
    <id>917240</id>
    <revision>
      <id>6273094</id>
      <parentid>6272184</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49769-72</username>
        <id>307131</id>
      </contributor>
      <origin>6273094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28931" sha1="3zwvocylp80mrhlmpujb4azqs8evgjr" xml:space="preserve">{{Telekanal bilgiqutisi|kanal_nomi=Acasă|logotip=Acasa 2022 flat.png|mamlakat=[[Ruminiya]]|davlat=[[Ruminiya]]|namoyish vaqti=24/7|tili=Rumin tili|formati=[[16:9]] ([[576i]], [[SDTV]]) &lt;br /&gt;[[1080i]] ([[High-definition television|HDTV]])|efirgachiqqan=2-fevral 1998-yil|Vorisi=Pro 2 (2017–2022)|image=Logo Acasă TV (2016).svg}}

'''Acasă''' (maʼnosi: „Uyda“) — 2017 va 2022 yillar orasida ''Pro 2'' nomi bilan tanilgan, [[Ruminiya]]da efirga uzatiladigan Markaziy Yevropa Media tashkiloti tomonidan ([[Warner Bros.|Warner Bros. Discovery]] orqali) boshqariladigan telekanal. Bu koʻngilochar kanal hisoblanib, birinchi navbatda kunduzgi seriallar, oilaviy filmlar, tok-shoular va yangiliklar kabi dasturlarga bagʻishlangan. Uning yonloyihasi 2012-yil 15-aprelda ochilgan ''Acasă Gold'' telekanalidir. Unda Acasăda efirga uzatilgan telenovellalar, klassik telenovellalarning, shu jumladan baʼzi pullik telekoʻrsatuvlarining takrorlari namoyish etiladi. 2022-yil 7-martda Pro 2 nomi Acasăga qaytarilishi eʼlon qilindi. Telekanal nomi oʻzgartirilishi 2022-yil 4-aprel kuni soat 07:00 da boʻlib oʻtdi.
== Koʻrsatuvlar ==
Acasă TV asosan quyidagi koʻrsatuvlarni efirga uzatadi:

* Poveștiri adevărate (2007—2014);
* Casa Ibacka (2013—2014);
* Doctorul casei (2006—2014);
* Poveștiri de Noapte (2007-2014, reruns in 2014-2019);
* Dincolo de Poveștiri (2014-2019 yillari qayta efirga uzatildi);
* În al 9-lea cer;
* CanCan TV;
* Corazon Latino.

Kundalik dasturlar:
* Știrile de Acasă;
* Muzica de Acasă;
* Rețeta de Acasă;
* Zodiacul de Acasă;
* Vremea de Acasă;
* Vești bune de Acasă.

Ushbu dasturlar efirga uzatilishi 2013-yilda toʻxtatildi, ammo Muzica de Acasă keyinchalik uning moldovancha versiyasi ''Acasă în Moldova''da paydo boʻldi.
2014-yil 9-mayda dasturlar qayta tuzildi. Endilikda Acasă TV faqat takroriy efirlarni va telenovellalarni namoyish qila boshladi.

== Dasturlari ==
=== Hamkorlik telenovellalari ===
{| class=&quot;wikitable sortable wikitabl&quot;
! Yili!! Asl nomi !! Hududi!! Rumin tilida
|-
| 1992 || ''[[Antonella (teleserial)|Antonella]]'' || [[Argentina]] || ''Antonella''
|-
| 1992 || ''[[Marielena]]'' || [[AQSh]] || ''Marielena''
|-
| 1996-1997 || ''[[Nada personal (1996-yilgi teleserial)|Nada personal]]'' || [[AQSh]]|| ''Nimic personal''
|-
| 1997 || ''[[Hombre de mar]]'' || [[Argentina]] || ''Omul mării''
|-
| 1993 || ''[[Celeste (telenovella)|Celeste siempre Celeste]]'' || [[Argentina]] || ''Celeste se întoarce''
|-
| 1985 || ''[[María de nadie]]'' || [[Argentina]] || ''Maria''
|-
| 1989 || ''[[La extraña dama]]'' || [[Argentina]] || ''Misterioasa doamnă''
|-
| 1992 || ''[[Soy Gina]]'' || [[Argentina]] || ''Gina''
|-
| 1993-1994 || ''[[Guadalupe (telenovella)|Guadalupe]]'' || [[AQSh]] || ''Guadalupe''
|-
| 1997-1998 || ''[[De corazón (telenovella)|De corazón]]'' || [[Argentina]] || ''Din toată inima''
|-
| 1994 || ''[[Marimar (Meksika telenovella)|Marimar]]'' || [[Meksika]] || ''Marimar''
|-
| 1995-1996 || ''[[María la del barrio]]'' || [[Meksika]] || ''Sărmana Maria''
|-
| 1995-1996 || ''[[Lazos de amor]]'' || [[Meksika]] || ''Lanțurile iubirii''
|-
| 1995-1996 || ''[[Sangue do Meu Sangue]]'' || [[Braziliya]] || ''Sânge din sângele meu''
|-
| 1995-1996 || ''[[Flor de oro]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Floare de aur''
|-
| 1996 || ''[[Mujercitas (1996 telenovella)|Mujercitas]]'' || [[Venesuela]] || ''Micuțele doamne''
|-
| 1996 || ''[[Amor sagrado]]'' || [[Argentina]] || ''Iubire sfântă''
|-
| 1996 || ''[[El último verano]]'' || [[Argentina]] || ''Ultima vară''
|-
| 1996-1997 || ''[[Te sigo amando]]'' || [[Meksika]] || ''Dragostea nu moare''
|-
| 1996-1997 || ''[[Luz Clarita]]'' || [[Meksika]] || ''Luz Clarita''
|-
| 1996-1997 || ''[[90-60-90 modelos]]'' || [[Argentina]] || ''90-60-90 fotomodele''
|-
| 1996-1997 || ''[[O Rei do Gado]]'' || [[Braziliya]] || ''Războiul pasiunilor''
|-
| 1996-2000 || ''[[Donkey Kong Country]]'' || [[Fransiya]] || ''Donkey Kong Country''
|-
| 1997 || ''[[Alguna vez tendremos alas]]'' || [[Meksika]] || ''Uneori avem aripi''
|-
| 1997-1998 || ''[[Milady, la historia continúa]]'' || [[Argentina]] || ''Milady''
|-
| 1997-1998 || ''[[María Isabel (1997 telenovella)|María Isabel]]'' || [[Meksika]] || ''Maria Isabel''
|-
| 1997-1998 || ''[[Por Amor (1997 telenovella)|Por Amor]]'' || [[Braziliya]] || ''Iubire fără limite''
|-
| 1998-1999 || ''[[Muñeca brava]]'' || [[Argentina]] || ''Înger sălbatic''
|-
| 1998 || ''[[La mentira (1998 telenovella)|La mentira]]'' || [[Meksika]] || ''Minciuna''
|-
| 1998 || ''[[Preciosa (telenovella)|Preciosa]]'' || [[Meksika]] || ''Preciosa''
|-
| 1998-1999 || ''[[Ángela (telenovella)|Ángela]]'' || [[Meksika]] || ''Angela''
|-
| 1998-1999 || ''[[La mujer de mi vida (Venesuela teleseriali)|La mujer de mi vida]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Femeia vieții mele''
|-
| 1998 || ''[[Travesuras del corazón]]'' || [[Peru]] || ''Miracolul iubirii''
|-
| 1998-1999 || ''[[Perro amor (1998 telenovella)|Perro amor]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Amor de cățel''
|-
| 1999 || ''[[Rosalinda (telenovella)|Rosalinda]]'' || [[Meksika]] || ''Rosalinda''
|-
| 1999 || ''[[Amor gitano (Teleserial)|Amor gitano]]'' || [[Meksika]] || ''Renzo și Adriana''
|-
| 1999 || ''[[Por tu amor]]'' || [[Meksika]] || ''Pentru iubirea ta''
|-
| 1999-2000 || ''[[Tres mujeres]]'' || [[Meksika]] || ''Trei femei''
|-
| 1999 || ''[[El niño que vino del mar]]'' || [[Meksika]] || ''Copilul adus de mare''
|-
| 1999-2000 || ''[[Cuento de Navidad]]'' || [[Meksika]] || ''Poveste de Crăciun''
|-
| 1999-2001 || ''[[Yo soy Betty, la fea]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Betty cea urâtă''
|-
| 1999 || ''[[Luisa Fernanda (telenovella)|Luisa Fernanda]]'' || [[Venesuela]] || ''Luisa Fernanda''
|-
| 1999-2000 || ''[[Mujeres engañadas]]'' || [[Meksika]] || ''Femei înșelate''
|-
| 1999-2000 || ''[[Terra Nostra (telenovella)|Terra Nostra]]'' || [[Braziliya]] || ''Terra Nostra''
|-
| 2000 || ''[[Ramona (telenovella)|Ramona]]'' || [[Meksika]] || ''Ramona''
|-
| 2000 || ''[[Locura de amor (telenovella)|Locura de amor]]'' || [[Meksika]] || ''Dragoste nebună''
|-
| 2000-2001 || ''[[Carita de ángel]]'' || [[Meksika]] || ''Îngerașul''
|-
| 2000-2001 || ''[[Amantes de luna llena]]'' || [[Venesuela]] || ''Seducție''
|-
| 2000 || ''[[Amor latino]]'' || [[Argentina]] || ''Amor latino''
|-
| 2000-2001 || ''[[Pobre Diabla (2000 telenovella)|Pobre Diabla]]'' || [[Peru]] || ''Fiorella''
|-
| 2000-2001 || ''[[Primer amor, a mil por hora]]'' || [[Meksika]] || ''Prima dragoste''
|-
| 1999-2000 || ''[[Mariú]]'' || [[Venesuela]] || ''Mariú''
|-
| 2000-2001 || ''[[Rayito de luz]]'' || [[Meksika]] || ''Rază de lumină''
|-
| 2000 || ''[[A Muralha (2000 Teleserial)|A Muralha]]'' || [[Braziliya]] || ''Cucerirea''
|-
| 2000-2001 || ''[[Laços de Família]]'' || [[Braziliya]] || ''Legături de familie''
|-
| 2001 || ''[[El derecho de nacer (2001 telenovella)|El derecho de nacer]]'' || [[Meksika]] || ''Dreptul la viață''
|-
| 2001-2002 || ''[[Salomé (telenovella)|Salomé]]'' || [[Meksika]] || ''Salomé''
|-
| 2001 || ''[[La intrusa (Meksika telenovella)|La intrusa]]'' || [[Meksika]] || ''Intrusa''
|-
| 2001-2002 || ''[[Cuando seas mía]]'' || [[Meksika]] || ''Vei fi a mea, Paloma''
|-
| 2001 || ''[[Ecomoda]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Ecomoda''
|-
| 2001-2002 || ''[[El manantial]]'' || [[Meksika]] || ''Taina din adâncuri''
|-
| 2001 || ''[[María Belén]]'' || [[Meksika]] || ''María Belén''
|-
| 2001 || ''[[Sin pecado concebido]]'' || [[Meksika]] || ''Iubire fără de păcat''
|-
| 2001-2002 || ''[[Secreto de amor]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Secretul iubirii''
|-
| 2001-2002 || ''[[O Clone]]'' || [[Braziliya]] || ''Clona''
|-
| 2001 || ''[[Solterita y a la orden]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Singură și disponibilă''
|-
| 2002 || ''[[Kachorra]]'' || [[Argentina]] || ''Kachorra, micuța impostoare''
|-
| 2002 || ''[[Franco Buenaventura, el profe]]'' || [[Argentina]] || ''Profu&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;''
|-
| 2002 || ''[[Entre el amor y el odio]]'' || [[Meksika]] || ''Între iubire și ură''
|-
| 1993-1994 || ''[[Corazón salvaje (1993 telenovella)|Corazón salvaje]]'' || [[Meksika]] || ''Inimă sălbatică''
|-
| 2002-2003 || ''[[¡Vivan los niños!]]'' || [[Meksika]] || ''Îngerașii''
|-
| 2002-2003 || ''[[Las vías del amor]]'' || [[Meksika]] || ''Perla, cărările iubirii''
|-
| 2002-2003 || ''[[Gata salvaje]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Pisica sălbatică''
|-
| 2002 || ''[[Juana la virgen]]'' || [[Venesuela]] || ''Juana''
|-
| 2002 || ''[[La otra]]'' || [[Meksika]] || ''Cealaltă femeie''
|-
| 2002-2003 || ''[[La venganza (Kolumbiya telenovellasi)|La venganza]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]]|| ''Răzbunarea''
|-
| 2002 || ''[[Mi pequeña mamá]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]]|| ''Micuța mea mamă''
|-
| 2003 || ''[[Todo sobre Camila]]'' || [[Peru]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Totul despre Camila''
|-
| 2002-2003 || ''[[Mi gorda bella]]'' || [[Venesuela]] || ''Valentina, grăsuța mea frumoasă''
|-
| 2002 || ''[[La duda]]'' || [[Meksika]] || ''Îndoiala''
|-
| 1998-1999 || ''[[Luz María]]'' || [[Peru]] || ''Luz María''
|-
| 2003 || ''[[Amor real]]'' || [[Meksika]] || ''Amor real''
|-
| 2003 || ''[[Ladrón de corazones]]'' || [[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Hoțul de inimi''
|-
| 2003 || ''[[Niña amada mía]]'' || [[Meksika]] || ''Amazoana''
|-
| 2003-2004 || ''[[Amor descarado]]'' || [[AQSh]] || ''Iubire cu două fețe''
|-
| 2003-2004 || ''[[Mariana de la noche]]'' || [[Meksika]] || ''Îngerul nopții''
|-
| 2003 || ''[[Pasión de Gavilanes|Pasión de gavilanes]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Jurământul''
|-
| 2003 || ''[[A Casa das Sete Mulheres]]'' || [[Braziliya]] || ''Șapte femei''
|-
| 2003-2004 || ''[[Olá Pai]]'' || [[Portugaliya]] || ''Ola tati''
|-
| 2003-2004 || ''[[Bajo la misma piel]]'' || [[Meksika]] || ''Suflete pereche''
|-
| 2004 || ''[[Amar otra vez]]'' || [[Meksika]] || ''Să iubești din nou''
|-
| 2003 || ''[[Mulheres Apaixonadas]]'' || [[Braziliya]] || ''Femei îndrăgostite''
|-
| 2003 || ''[[Morangos com Açúcar]]'' || [[Portugal]] || ''Căpșune cu zahăr''
|-
| 2003-2004 || ''[[Ángel rebelde]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Înger rebel''
|-
| 2003-2004 || ''[[Luciana y Nicolás]]'' || [[Peru]] || ''Luciana și Nicolas''
|-
| 2003-2004 || ''[[Chocolate com Pimenta]]'' || [[Braziliya]] || ''Ciocolată cu piper''
|-
| 2003-2004 || ''[[Celebridade]]'' || [[Braziliya]] || ''Celebritate''
|-
| 2004 || ''[[Prisionera]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Prizoniera''
|-
| 2004-2005 || ''[[Mujer de madera]]'' || [[Meksika]] || ''Pădurea blestemată''
|-
| 2004 || ''[[El deseo (telenovella)|El deseo]]'' || [[Argentina]] || ''Dorința''
|-
| 2004 || ''[[Estrambótica Anastasia]]'' || [[Venesuela]] || ''Extravaganta Anastasia''
|-
| 2004-2005 || ''Gitanas'' || [[Meksika]] || ''Gitanas''
|-
| 2004 || ''[[Rubí (2004 telenovella)|Rubí]]'' || [[Meksika]] || ''Rubi''
|-
| 2004 || ''[[Amarte es mi pecado]]'' || [[Meksika]] || ''Iubirea mea, păcatul''
|-
| 2004-2005 || ''[[Te voy a enseñar a querer]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Te voi învăța să iubești''
|-
| 2004 || ''[[Jesús, el heredero]]'' || [[Argentina]] || ''Jesus''
|-
| 2004-2005 || ''[[Luna, la heredera]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Luna''
|-
| 2004 || ''[[Da Cor do Pecado]]'' || [[Braziliya]] || ''Culoarea păcatului''
|-
| 2004-2005 || ''[[Anita, no te rajes]]'' || [[AQSh]] || ''Anita''
|-
| 2004-2005 || ''[[Apuesta por un amor]]'' || [[Meksika]] || ''Pariul iubirii''
|-
| 2004-2005 || ''[[Inocente de ti]]'' || [[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Inocență furată''
|-
| 2004 || ''[[Amy, la niña de la mochila azul]]'' || [[Meksika]] || ''Amy, fetița cu ghiozdanul albastru''
|-
| 2004-2005 || ''[[Senhora do Destino]]'' || [[Braziliya]] || ''Stăpâna destinului''
|-
| 2005 || ''[[Piel de otoño]]'' || [[Meksika]] || ''Iubire târzie''
|-
| 2004-2006 || ''[[Rebelde (Meksika telenovellasi)|Rebelde]]'' || [[Meksika]] || ''Rebelde''
|-
| 2005 || ''[[La madrastra (2005 telenovella)|La madrastra]]'' || [[Meksika]] || ''Mama vitregă''
|-
| 1998 || ''[[La usurpadora (1998 Teleserial)|La usurpadora]]'' || [[Meksika]] || ''Uzurpatoarea''
|-
| 2005 || ''[[Amarte así]]'' || [[Argentina]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Micuțul Frijolito''
|-
| 2005-2006 || ''[[El cuerpo del deseo]]'' || [[AQSh]] || ''Trupul dorit''
|-
| 2005 || ''[[Contra viento y marea (Meksika teleseriali)|Contra viento y marea]]'' || [[Meksika]] || ''Împotriva destinului''
|-
| 2005 || ''[[Los plateados]]'' || [[AQSh]] || ''Bandiții''
|-
| 2005-2006 || ''[[Alborada (telenovella)|Alborada]]'' || [[Meksika]] || ''Cântec de iubire''
|-
| 2005-2006 || ''[[La Tormenta]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''La Tormenta''
|-
| 2005-2006 || ''[[Peregrina (Meksika Teleserial)|Peregrina]]'' || [[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Peregrina''
|-
| 2005-2007 || ''[[Soñar no Cuesta Nada|Soñar no cuesta nada]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Visuri fără preț''
|-
| 2005-2006 || ''[[Amor a palos]]'' || [[Venesuela]] || ''Bărbatul visurilor mele''
|-
| 2005-2006 || ''[[Corazón partido]]'' || [[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]]|| ''Iubire de mamă''
|-
| 2005-2006 || ''[[Olvidarte jamás]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Răzbunarea Victoriei''
|-
| 2005-2006 || ''[[Belíssima]]'' || [[Braziliya]] || ''Belissima''
|-
| 2006 || ''[[Tierra de pasiones]]'' || [[AQSh]] || ''Tărâmul pasiunii''
|-
| 2006-2007 || ''[[Sos mi vida]]'' || [[Argentina]] || ''SOS, viața mea!''
|-
| 2006-2007 || ''[[Mundo de fieras (Meksika teleseriali)|Mundo de fieras]]'' || [[Meksika]] || ''O lume a fiarelor''
|-
| 2006 || ''[[Heridas de amor]]'' || [[Meksika]] || ''Suflete rănite''
|-
| 2006 || ''[[Duelo de pasiones]]'' || [[Meksika]] || ''Duelul pasiunilor''
|-
| 2006-2007 || ''[[Amores de mercado (2006 teleserial)|Amores de mercado]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Iubiri''
|-
| 2006 || ''[[Montecristo (Argentine telenovella)|Montecristo]]'' || [[Argentina]] || ''Montecristo''
|-
| 2006-2007 || ''[[La viuda de Blanco (2006 telenovella)|La viuda de Blanco]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Văduva Blanco''
|-
| 2006-2007 || ''[[Las dos caras de Ana]]'' || [[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Cele două fețe ale Anei''
|-
| 2007 || ''[[Acorralada]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Destine furate''
|-
| 2006-2007 || ''[[Páginas da Vida]]'' || [[Braziliya]] || ''Pagini de viață''
|-
| 2006-2007 || ''[[Marina (2006 telenovella)|Marina]]'' || [[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Marina''
|-
| 2006-2007 || ''[[En los tacones de Eva]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Pe tocurile Evei''
|-
| 2006 || ''[[Sinhá Moça]]'' || [[Braziliya]] || ''Micuța domnișoară''
|-
| 2006 || ''[[Cobras &amp; Lagartos]]'' || [[Braziliya]] || ''Cuibul de vipere''
|-
| 2006 || ''[[Hannah Montana]]'' || [[AQSh]] || ''Hannah Montana''
|-
| 2007 || ''[[Amazônia, de Galvez a Chico Mendes]]'' || [[Braziliya]] || ''Amazonia''
|-
| 2007 || ''[[El Zorro, la espada y la rosa]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Zorro''
|-
| 2007 || ''[[Destilando Amor|Destilando amor]]'' || [[Meksika]] || ''Tequila cu suflet de femeie''
|-
| 2007 || ''[[Patito feo]]'' || [[Argentina]] || ''Rățușca cea urâtă''
|-
| 2007-2008 || ''[[Pasión (telenovella)|Pasión]]'' || [[Meksika]] || ''Pasiune''
|-
| 2007 || ''[[RBD: La familia]]'' || [[Meksika]] || ''RBD, familia''
|-
| 2007 || ''[[Amor sin maquillaje]]'' || [[Meksika]] || ''Iubire fără machiaj''
|-
| 2007-2008 || ''[[Victoria (Kolumbiya telenovellasi)|Victoria]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Victoria''
|-
| 2007-2008 || ''[[Nuevo rico, nuevo pobre]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Totul sau nimic''
|-
| 2007-2008 || ''[[Madre Luna]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Luna fermecată''
|-
| 2007-2008 || ''[[Pura sangre (Kolumbiyan telenovella)|Pura sangre]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Onoare și noblețe''
|-
| 2007-2008 || ''[[Palabra de mujer (telenovella)|Palabra de mujer]]'' || [[Meksika]] || ''Pe cuvânt de femeie''
|-
| 2007-2008 || ''[[Pecados ajenos]]'' || [[AQSh]] || ''Umbrele trecutului''
|-
| 2007-2008 || ''[[Tormenta en el paraíso]]'' || [[Meksika]] || ''Paradisul blestemat''
|-
| 2007-2008 || ''[[Sete Pecados]]'' || [[Braziliya]] || ''Șapte păcate''
|-
| 2008 || ''[[La traición (2008 Teleserial)|La traición]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Trădarea''
|-
| 2008-2009 || ''[[Cuidado con el ángel]]'' || [[Meksika]] || ''Iubire cu chip rebel''
|-
| 2008 || ''[[Las tontas no van al cielo]]'' || [[Meksika]] || ''Toantele nu merg în Rai''
|-
| 2008 || ''[[Amanda O]]'' || [[Argentina]] || ''Amanda O''
|-
| 2008 || ''[[Fuego en la sangre (telenovella)|Fuego en la sangre]]'' || [[Meksika]] || ''Focul iubirii''
|-
| 2008-2009 || ''[[Valeria (2008 Teleserial)|Valeria]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Valeria''
|-
| 2008-2009 || ''[[Sin senos no hay paraíso]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Fără sâni nu există Paradis''
|-
| 2008-2009 || ''[[Doña Bárbara (2008 telenovella)|Doña Bárbara]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Doña Bárbara''
|-
| 2008-2009 || ''[[En nombre del amor]]'' || [[Meksika]] || ''În numele iubirii''
|-
| 2008-2009 ||''[[Mañana es para siempre]]'' || [[Meksika]] || ''Împreună pentru totdeauna''
|-
| 2008-2009 || ''[[El Frostro de Analía]]'' || [[AQSh]] || ''Cealaltă față a Analiei''
|-
| 2008 || ''[[El juramento]]'' || [[AQSh]] || ''Legământul''
|-
| 2009 || ''[[Caminho das Índias]]'' || [[Braziliya]] || ''Hindiston''
|-
| 2009-2010 || ''[[Camaleones]]'' || [[Meksika]] || ''Cameleonii''
|-
| 2009 || ''[[Sortilegio]]'' || [[Meksika]] || ''Predestinați''
|-
| 1992-1993 || ''[[María Mercedes (telenovella)|María Mercedes]]'' || [[Meksika]] || ''Maria Mercedes''
|-
| 2009-2010 || ''[[Niños ricos, pobres padres]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Săracii tineri bogați''
|-
| 2009-2010 ||''[[Mar de amor]]'' || [[Meksika]] || ''O mare de pasiune''
|-
| 2009 || ''[[Mi pecado]]'' || [[Meksika]] || ''Fructul oprit''
|-
| 1997 || ''[[Esmeralda (Meksika Teleserial)|Esmeralda]]'' || [[Meksika]] || ''Esmeralda''
|-
| 2002-2003 ||''[[Clase 406]]'' || [[Meksika]] || ''Clase 406''
|-
| 2009-2010 || ''[[Más sabe el diablo]]'' || [[AQSh]] || ''Demon și înger''
|-
| 2010 || ''[[¿Dónde está Elisa? (American telenovella)|¿Dónde está Elisa?]]'' || [[AQSh]] || ''Căutând-o pe Elisa''
|-
| 2010 || ''[[Bella calamidades]]'' || [[Kolumbiya]] || ''Suflet rătăcit''
|-
| 2010-2011 || ''[[Teresa (2010 telenovella)|Teresa]]'' || [[Meksika]] || ''Teresa''
|-
| 2011 || ''[[Los herederos del Monte]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Moștenitorii''
|-
| 2008 || ''[[Querida enemiga]]'' || [[Meksika]] || ''Impostoarea''
|-
| 1992-1993 || ''[[Kassandra (telenovella)|Kassandra]]'' || [[Venesuela]] || ''Kassandra''
|-
| 2010-2011 || ''[[Aurora (telenovella)|Aurora]]'' || [[AQSh]] || ''Aurora''
|-
| 2009-2010 || ''[[Corazón salvaje (2009 telenovella)|Corazón salvaje]]'' || [[Meksika]] || ''Inimă sălbatică''
|-
| 2011 || ''[[Cielo rojo]]'' || [[Meksika]] || ''Sub cerul în flăcări''
|-
| 2010-2011 || ''[[Triunfo del amor]]'' || [[Meksika]] || ''Triumful dragostei''
|-
| 2010 || ''[[Soy tu dueña]]'' || [[Meksika]] || ''Stăpâna''
|-
| 2010 || ''[[Perro amor (American Teleserial)|Perro amor]]'' || [[Kolumbiya]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Jocul seducției''
|-
| 2011 || ''[[Mi corazón insiste en Lola Volcán]]'' || [[AQSh]] || ''Lola''
|-
| 2000-2001 || ''[[Abrázame muy fuerte (telenovella)|Abrázame muy fuerte]]'' || [[Meksika]] || ''Îmbrățișări pătimașe''
|-
| 2010-2011 || ''[[Eva Luna (telenovella)|Eva Luna]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Eva Luna''
|-
| 2010 || ''[[El fantasma de Elena]]'' || [[AQSh]] || ''Iubire blestemată''
|-
| 2010-2011 || ''[[Cuando me enamoro (telenovella)|Cuando me enamoro]]'' || [[Meksika]] || ''Secrete din trecut''
|-
| 2011-2012 || ''[[La que no podía amar]]'' || [[Meksika]] || ''Suflet vândut''
|-
| 2011 || ''[[La fuerza del destino (telenovella)|La fuerza del destino]]'' || [[Meksika]] || ''Forța destinului''
|-
| 2012 || ''[[Relaciones peligrosas]]'' || [[AQSh]] || ''Legături riscante''
|-
| 2011 || ''[[Emperatriz (Meksika Teleserial)|Emperatriz]]'' || [[Meksika]] || ''Emperatriz''
|-
| 2011 || ''[[Larin izbor]]'' || [[Xorvatiya]] || ''Lara''
|-
| 2012 || ''[[Un refugio para el amor]]'' || [[Meksika]] || ''Refugiul''
|-
| 2011 || ''[[Dos hogares]]'' || [[Meksika]] || ''Dragoste la indigo''
|-
| 2012 || ''[[Abismo de pasión]]'' || [[Meksika]] || ''Abisul pasiunii''
|-
| 2011 || ''[[La reina del Sur (telenovella)|La reina del Sur]]'' || [[AQSh]] || ''Regina sudului''
|-
| 2012 || ''[[Cachito de cielo]]'' || [[Meksika]] || ''Un colț de rai''
|-
| 2012 ||''[[Amor bravío]]'' || [[Meksika]] || ''Dragoste și luptă''
|-
| 2011-2012 || ''[[Corazón apasionado]]'' || [[AQSh]]&lt;br /&gt;[[Venesuela]] || ''Patimile inimii''
|-
| 2012-2013 || ''[[Rosa Diamante]]'' || [[AQSh]] || ''Rosa Diamante''
|-
| 2012-2013 || ''[[Porque el amor manda]]'' || [[Meksika]] || ''Îți ordon să mă iubești!''
|-
| 2010 || ''[[Yer Gök Aşk]]'' || [[Turkiya]]|| ''Intrigi și seducție''
|-
| 2012-2013 || ''[[Qué bonito amor]]'' || [[Meksika]] || ''Que bonito amor''
|-
| 1999 || ''[[Nunca te olvidaré (telenovella)|Nunca te olvidaré]]'' || [[Meksika]] || Dragostea învinge
|-
| 2012-2013 || ''[[Amores verdaderos]]'' || [[Meksika]] || ''Iubiri vinovate''
|-
| 2013 || ''[[Corazón indomable (telenovella)|Corazón indomable]]'' || [[Meksika]] || ''Maricruz''
|-
| 2012-2013 || ''[[La otra cara del alma]]'' || [[Meksika]] || ''Suflet de gheață''
|-
| 2013 || ''[[La patrona]]'' || [[AQSh]] || ''Diamantul nopții''
|-
| 2002 || ''[[Winter Sonata]]'' (겨울 연가) || [[Janubiy Koreya]] || ''Cântec de iarnă''
|-
| 2013 || ''[[La tempestad]]'' || [[Meksika]] || ''Furtuna din adâncuri''
|-
| 2013 || ''[[Mentir para vivir]]'' || [[Meksika]] || ''Viață de împrumut''
|-
| 2013-2014 || ''[[Santa diabla]]'' || [[Meksika]]&lt;br /&gt;[[AQSh]] || ''Santa Diabla''
|-
| 2013 || ''[[Corona de lágrimas (2012 telenovella)|Corona de lágrimas]]'' || [[Meksika]] || ''Cununa de lacrimi''
|-
| 2013 || ''[[Dama y obrero (American telenovella)|Dama y obrero]]'' || [[AQSh]] || ''Chemarea inimii''
|-
| 2013-2014 || ''[[De que te quiero, te quiero]] '' || [[Meksika]] || ''Pentru că te iubesc''
|-
| 2013-2014 || ''[[Marido en alquiler]] '' || [[AQSh]] || ''Soț de închiriat''
|-
| 2013-2014 || ''[[Lo que la vida me robó]]'' || [[Meksika]] || ''Spune-mi că ești a mea''
|-
| 2011 || ''[[La casa de al lado]]'' || [[AQSh]] || ''Casa de alături''
|-
| 2014 || ''[[El color de la pasión]]'' || [[Meksika]] || ''Culorile iubirii''
|-
| 2013 || ''[[Pasión prohibida]]'' || [[AQSh]] || ''Pasiune interzisă''
|-
| 2014 || ''[[La impostora]]'' || [[AQSh]] || ''Complicea''
|-
| 2014 || ''[[Reina de corazones (Amerika telenovellasi)|Reina de corazones]]'' || [[AQSh]] || ''Regina inimilor''
|-
| 2012 || ''[[Corazón valiente]]'' || [[AQSh]] || ''Îngeri păzitori''
|-
| 2014 || ''[[Las Bravo]]'' || [[Meksika]] || ''Las bravo''
|-
| 2013 || ''[[Amor à Vida]]'' || [[Braziliya]] || ''Dragoste de viață''
|-
| 2006 || ''[[Sıla (Teleserial)|Sıla]]'' || [[Turkiya]] || ''Puterea destinului''
|-
| 2013 || ''[[Karagül]]'' || [[Turkiya]] || ''Trandafirul negru''
|-
| 2014-2015 || ''[[Los miserables (2014 telenovella)|Los miserables]]'' || [[AQSh]] || ''Fugara''
|-
| 2014 || ''[[En otra piel]]'' || [[AQSh]] || ''Suflet călător''
|-
| 2014 || ''[[La gata (2014 telenovella)|La gata]]'' || [[Meksika]] || ''Singură pe lume''
|-
| 2011 || ''[[Kuzey Güney]]'' || [[Turkiya]] || ''Inimă de frate''
|-
| 2005 || ''[[Bitter Life (Teleserial)|Bitter Life]]'' || [[Turkiya]] || ''Viață nedreaptă''
|-
| 2014 || ''[[Tierra de reyes]]'' || [[AQSh]] || ''Tărâmul răzbunării''
|-
| 2013 || ''[[Flor do Caribe]]'' || [[Braziliya]] || ''Floarea din Caraibe''
|-
| 2013 || ''[[Rosario (American telenovella)|Rosario]]'' || [[AQSh]] || ''Rosario''
|-
| 2013 || ''[[Merhamet]]'' || [[Turkiya]] || ''Iertare''
|-
| 2014 || ''[[Corazón esmeralda]]'' || [[Venesuela]] || ''Vise de smarald''
|-
| 2013-2014 || ''[[Saraswatichandra (Teleserial)|Saraswatichandra]]'' (सरस्वतीचन्द्र) || [[Hindiston]] || ''Sufletul meu pereche''
|-
| 2013 || ''[[Bugünün Saraylısı]]'' || [[Turkiya]] || ''Îngeri și nobili''
|-
| 2012 || ''[[Avenida Brasil (telenovella)|Avenida Brasil]]'' || [[Braziliya]] || ''Avenida Brasil''
|-
| 2015-2016 || ''[[Güllerin Savaşı]]'' || [[Turkiya]] || ''Lupta rozelor''
|-
| 2014-2015 || ''[[La sombra del pasado]]'' || [[Meksika]] || ''În umbra trecutului''
|-
| 2014-2015 || ''[[Hasta el fin del mundo]]'' || [[Meksika]] || ''Până la capătul lumii''
|-
| 2013-2014 || ''[[Tumhari Paakhi]]'' (तुम्हारी पाखी) || [[Hindiston]] || ''În așteptarea dragostei''
|-
| 2013-2014 || ''[[Quiero amarte]]'' || [[Meksika]] || ''Intrigi în paradis''
|-
| 2016 || ''[[Kış Güneşi]]'' || [[Turkiya]] || ''Iarna răzbunării''
|-
| 2015 || ''[[Kara Ekmek]]'' || [[Turkiya]] || ''Vieți schimbate''
|-
| 2015 || ''[[İlişki Durumu: Karışık]]'' || [[Turkiya]] || ''Stadiul relației: complicat''
|-
| 2015 || ''[[Aşk Yeniden]]'' || [[Turkiya]] || ''Dragoste cu împrumut''
|-
| 2014 || ''[[Meri Aashiqui Tum Se Hi]]'' (मेरी आशिकी तुम से ही) || [[Hindiston]] || ''Totul Pentru Tine''
|-
| 2015 || ''[[Kırgın Çiçekler]]'' || [[Turkiya]] || ''Petale de singurătate''
|-
| 2014 || ''[[Señora Acero]]'' || [[AQSh]] || ''Señora''
|-
| 2015-2016 || ''[[Pasión y poder (2015 telenovella)|Pasion Y Poder]]'' || [[Meksika]] || ''Pasiune şi Putere''
|-
| 2015-2017 || ''[[Kıralık Aşk]]'' || [[Turkiya]] || ''Prețul dragostei''
|-
| 2016 || ''[[Las Amazonas (2016 telenovella)|Las Amazonas]]'' || [[Meksika]] || ''Amazoanele: Lupta Pentru fericire''
|-
| 2015-2016 || ''[[¿Quién es quién?|¿Quién Es Quién?]]'' || [[AQSh]] || ''Cine-i Cine?''
|-
| 2015-2016 || ''[[Inadina Aşk]]'' || [[Turkiya]] || ''Parola: Te Iubesc''
|-
| 2016-2017 || ''[[Despertar contigo|Despertar Contigo]]'' || [[Meksika]] || ''Dimineți Lângă Tine''
|-
| 2015-2016 || ''[[Tashan-e-Ishq]]'' (टशन-ए-इश्क़) || [[Hindiston]] || ''Inimi Rătăcite''
|-
| 2016 || ''[[Babam ve Ailesi]]'' || [[Turkiya]] || ''Secrete În Familie''
|-
| 2016-2017 || ''[[Silvana Sin Lana]]'' || [[AQSh]] || ''Silvana''
|-
| 2016-2017 || ''[[Kördüğüm]]'' || [[Turkiya]] || ''Vieți La Răscruce''
|-
| 2016-2017 || ''[[Hayat Şarkısı]]'' || [[Turkiya]] || ''În Numele Fericirii''
|-
| 2016 || ''[[Eva la trailera|Eva La Trailera]]'' || [[AQSh]] || ''Destinul Evei''
|-
| 2013-2014 || ''[[Do Dil Bandhe Ek Dori Se]]'' || [[Hindiston]] || ''E Scris În Stele''
|-
| 2016-2017 || ''La Doña'' || [[Meksika]] || ''La Doña''
|-
| 2017 || ''[[Enamorándome de Ramón]]'' || [[Meksika]] || ''Cum M-am Îndrăgostit''
|-
| 2018 || ''Always Been With You'' || [[Buyuk Britaniya]] || „Întotdeauna a fost cu tine“
|-
| 2019 || ''[[Bepannah]]'' || [[Hindiston]] || ''Umbre Din Trecut''
|-
| 2020 || ''{{ill|Kuzgun (Teleserial)|lt=Kuzgun|tr|Kuzgun (dizi, 2019)}}'' || [[Turkiya]] || „Intre tine si rau“
|}

=== Rumin telenovellalari ===
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Yili !! Asl nomi !! Oʻzbekcha maʼnosi !! Rollarda
|-
| 2004 || ''Numai iubirea'' || ''Faqat sevgi'' || [[Corina Dănilă]], [[Alexandru Papadopol]]
|-
| 2005 || ''Lacrimi de iubire'' || '' Sevgi koʻz yoshlari '' || [[Dan Bordeianu]], [[Adela Popescu]]
|-
| 2005 || ''Păcatele Evei'' || '' Havvoning gunohlari '' || [[Alexandru Papadopol]], [[Oana Zăvoranu]]
|-
| 2006 || ''Iubire ca în filme'' || '' Kinoga oʻxshash romantika '' || [[Dan Bordeianu]], [[Adela Popescu]]
|-
| 2006 || ''Daria, iubirea mea'' || ''Daria, sevgilim'' || [[Victoria Răileanu]], [[Adrian Ștefan]]
|-
| 2007 || ''Inimă de țigan'' || '' Loʻli yuragi '' || [[Andreea Pătrașcu]], [[Denis Ștefan]]
|-
| 2007 || ''Războiul sexelor'' || ''Jinslar jangi'' || [[Diana Dumitrescu]], [[Alexandru Papadopol]]
|-
| 2008 || ''Regina'' || ''Regina'' || [[Bogdan Albulescu]], [[Diana Dumitrescu]]
|-
| 2008 || ''Îngerașii'' || ''Kichik farishtalar'' || [[Ioan Isaiu]], [[Adela Popescu]]
|-
| 2008 || ''Doctori de mame'' || ''Ona va doktor'' || [[Medeea Marinescu]], [[Vlad Zamfiresu]]
|-
| 2009 || ''Aniela'' || ''Aniela'' || [[Mihai Petre]], [[Adela Popescu]]
|-
| 2010 || ''Iubire și onoare'' || „Shon-sharaf nomi bilan“ || [[Mădălina Drăghici]], [[Radu Vâlcan]]
|-
| 2013 || ''Îngeri pierduți'' || ''Yoʻqolgan farishta'' || [[Diana Dumitrescu]], [[Ioan Isaiu]]
|-
| 2014 || ''O nouă viață'' || ''Yangi hayot'' || [[Cristina Ciobănașu]], [[Vlad Gherman]]
|}
== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Ruminiya Madaniyati]]
[[Turkum:Ruminiya loyihasi maqolalari]]
[[Turkum:Ruminiya televideniyesi]]</text>
      <sha1>3zwvocylp80mrhlmpujb4azqs8evgjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keerampara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>932749</id>
    <revision>
      <id>6273192</id>
      <parentid>4739189</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T20:15:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2767" sha1="cc30ubogit6iu1cg0gio3l5r57lfu7h" xml:space="preserve">{{Orphan|date=avgust 2024}}

{{Bilgiquti aholi punkti|nomi=Keerampara|asl nomi=|mavqe=Qishloq|tasvir=|mamlakat=Hindiston|mintaqa turi=[[States and union territories of India|State]]|mintaqa=Kerala|tuman turi=[[List of districts in India|District]]|tuman=Ernakulam|asos solingan=|maydon=|balandlik_m=|aholi=|sanalgan yil=|zichlik=auto|etnoxronim=|pochta indeksi=|avtomobil kodi=KL-|sayt=|koordinatalar={{coord|10|6|0|N|76|40|0|E|display=inline,title}}}}
[[Fayl:Inchathotty_Hanging_Bridge_-_ഇഞ്ചത്തൊട്ടി_തൂക്കുപാലം-2.JPG|thumb| Inchatotty osilgan ko'prik]]
[[Fayl:Bhoothathankettu_-_ഭൂതത്താൻ‌കെട്ട്-7.JPG|thumb| Bhoothathan Kettu]]
[[Fayl:Keerampara_-_St._Sebastian_Church.JPG|thumb| Aziz Sebastyan cherkovi]]
'''Keerampara''' - [[Hindiston|Hindistonning]] [[Kerala]] shtatidagi qishloq.Bu joy bir vaqtlar qirollik yo'lidan ( [[Maduray|Maduraydan]] Kothamangalamgacha ) o'tgan barcha muqaddas insonlarning izlari bilan muborak bo'lgan.

== Tarixi ==
Bu nomning o'zi uning g'arbiy mamlakatlar bilan azaldan aloqadaligini bildiradi. Mamlakatning bu qismida &quot;para&quot; bilan atalgan nomlar mavjud. Umumiy e'tiqoddan farqli o'laroq, bu toshni anglatmaydi. [[Frakiy tili|Frakiya tilida]] &quot;Para&quot; &quot;qishloq&quot; degan ma'noni bildiradi va shu bilan &quot;Keeram + para&quot; ''Keerampara'' = To'tiqushlar qishlog'ini.Xuddi shunday ''Oonjappara'' belanchaklar qishlog'iga aylanadi. [[Frakiyaliklar]] Hindistonda Masih tug'ilishidan oldin, ayniqsa Ernakulam tumanida qadimgi Kodungalloor [[Musris]] bilan savdo aloqalari tufayli juda yaxshi ta'sirga ega edilar.

=== Ta'lim ===
Keeramparada ikkita  oliy o'rta  ta'lim maktabi joylashgan Sent-Jozef va Velielchal.

== Diqqatga sazovor joylar ==

* [http://www.prd.kerala.gov.in/thettakad.htm Qayiqda sayohat qilish uchun Periyar daryosi; Thattekkad] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130409131641/http://www.prd.kerala.gov.in/thettakad.htm |date=2013-04-09 }}
* [http://www.wikimapia.org/349406/ Salim Ali qushlar qo'riqxonasi Thattakkad, tropik o'rmon qushlari uchun qo'riqlanadigan hudud]
* [http://www.ecoindia.com/parks/thattekkad-bird-sanctuary.html Cheramala tarixiy joy] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230416081243/http://www.ecoindia.com/parks/thattekkad-bird-sanctuary.html |date=2023-04-16 }}
* [http://www.wikimapia.org/349430/ Ayyappan mudi (tog'), trekking uchun joy]
* [http://www.wikimapia.org/349523/ Nadukani mudi, katolik diniy yo'nalishi bo'lgan trekking]
* Oonjapara akvadukti.
* Bhoothathankettu daryo to'sig'i
* Inchathotti osilgan ko'prigi.
* Palamattam Kaalakadavu aks-sadosi.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}{{Ernakulam district}}
{{chala}}

[[Turkum:Ernakulam tumanidagi qishloqlar]]
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]</text>
      <sha1>cc30ubogit6iu1cg0gio3l5r57lfu7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jordi Fabregat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>939621</id>
    <revision>
      <id>6273081</id>
      <parentid>6072652</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9580" sha1="3j4khemx2xas7gdcfem0xmur8c2xiix" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi
 | ism                = Jordi Fabregat
 | tasvir             = 
 | izoh               = 
 | toʻliqism          = Jordi Fabregat Valmaña
 | tavallud_sana      = {{birth date and age|1961|12|4|df=y}}
 | tavallud_joyi      = {{tavalludJoyi|Tortosa}}, Ispaniya
 | boʻyi              = {{height|m=1.75}}
 | pozitsiya          = [[Himoyachi (futbol)|Himoyachi]]
 | joriyklub          = 
 | klubraqami         = 
 | yoshlikyillari1    = 
 | yoshlikklublari1   = [[CD Tortosa|Tortosa]]
 | yillar1            = 1977—1978
 | klublar1           = [[CD Tortosa|Tortosa]]
 | isht1              = 
 | gollar1            = 
 | yillar2            = 1978—1982
 | klublar2           = [[Terrassa FC|Terrassa]]
 | isht2              = 
 | gollar2            = 
 | yillar3            = 1982—1986
 | klublar3           = [[Hércules CF|Hércules]]
 | isht3              = 94
 | gollar3            = 2
 | yillar4            = 1986—1987
 | klublar4           = [[Córdoba CF|Córdoba]]
 | isht4              = 37
 | gollar4            = 0
 | yillar5            = 1988—1991
 | klublar5           = [[Xerez CD|Xerez]]
 | isht5              = 71
 | gollar5            = 2
 | yillar6            = 1991—1993
 | klublar6           = [[Yeclano CF|Yeclano]]
 | isht6              = 61
 | gollar6            = 1
 | yillar7            = 1993—1994
 | klublar7           = [[CD San Fernando|San Fernando]]
 | isht7              = 
 | gollar7            = 
 | yillar8            = 1994—1995
 | klublar8           = [[Xerez CD|Xerez]]
 | isht8              = 33
 | gollar8            = 0
 | milliyyillar1      = 1979—1980
 | milliyjamoa1       = [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi (18 yoshgacha)|Ispaniya U18]]
 | milliyisht1        = 10
 | milliygollar1      = 1
 | milliyyillar2      = 1981
 | milliyjamoa2       = [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi (19 yoshgacha)|Ispaniya U19]]
 | milliyisht2        = 3
 | milliygollar2      = 0
 | milliyyillar3      = 1981
 | milliyjamoa3       = [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi (20 yoshgacha)|Ispaniya U20]]
 | milliyisht3        = 4
 | milliygollar3      = 1
 | milliyyillar4      = 1983
 | milliyjamoa4       = [[Ispaniya milliy futbol terma jamoasi (21 yoshgacha)|Ispaniya U21]]
 | milliyisht4        = 2
 | milliygollar4      = 0
 | boshliqyillar1     = 1997—2000
 | boshliqklublar1    = [[CD Tortosa|Tortosa]]
 | boshliqyillar2     = 2000—2005
 | boshliqklublar2    = La Senia
 | boshliqyillar3     = 2005—2007
 | boshliqklublar3    = [[AD Mar Menor-San Javier|Mar Menor]]
 | boshliqyillar4     = 2007—2009
 | boshliqklublar4    = [[CF Amposta|Amposta]]
 | boshliqyillar5     = 2009
 | boshliqklublar5    = [[Racing Club Portuense|Portuense]]
 | boshliqyillar6     = 2009—2010
 | boshliqklublar6    = [[UE Rapitenca|Rapitenca]]
 | boshliqyillar7     = 2010—2012
 | boshliqklublar7    = [[CF Amposta|Amposta]]
 | boshliqyillar8     = 2012—2015
 | boshliqklublar8    = [[UB Conquense|Conquense]]
 | boshliqyillar9     = 2015
 | boshliqklublar9    = [[FC Jumilla|Jumilla]]
 | boshliqyillar10    = 2016—2018
 | boshliqklublar10   = [[CD Guijuelo|Guijuelo]]
 | boshliqyillar11    = 2012—2015
 | boshliqklublar11   = [[UB Conquense|Conquense]]
 | boshliqyillar12    = 2015
 | boshliqklublar12   = [[FC Jumilla|Jumilla]]
 | boshliqyillar13    = 2016—2018
 | boshliqklublar13   = [[CD Guijuelo|Guijuelo]]
 | boshliqyillar14    = 2019
 | boshliqklublar14   = [[Arandina CF|Arandina]]
 | boshliqyillar15    = 2021
 | boshliqklublar15   = [[UB Conquense|Conquense]]
 | boshliqyillar16    = 2021—2022
 | boshliqklublar16   = [[FC Ordino|Ordino]]
 | boshliqyillar17    = 2022
 | boshliqklublar17   = [[Surxon (futbol klubi)|Surxon]]
 | boshliqyillar18    = 2022—2023
 | boshliqklublar18   = [[CD Tortosa|Tortosa]]
 | boshliqyillar19    = 2023
 | boshliqklublar19   = [[SD Logroñés|Logroñés]]
}}

'''Jordi Fabregat Valmaña''' (1961-yil 4-dekabrda tugʻilgan) — ispaniyalik nafaqaga chiqqan [[Futbol|futbolchi]], [[Himoyachi (futbol)|himoyachi]] sifatida oʻynagan va hozirgi [[Menejer (futbol)|murabbiy]].

== Klub faoliyati ==
[[Tortosa]], [[Tarragona (provinsiya)|Tarragona]], [[Kataloniya]] shahrida tugʻilgan Fabregat, „CD Tortosa“ jamosi bilan atigi 16 yoshda, mintaqaviy ligalarda debyut qilgan. Terrassa FC bilan Segunda B divizionida maydonga tushganidan soʻng, u 1982-yil yozida Hércules CF jamoasiga qoʻshildi.

[[Valencialar mamlakati|Valensiyalik]] bilan u 1983-84-yilgi mavsumda [[La Liga|La Ligaga]] koʻtarilib, 33 ta oʻyinda maydonga tushib, 2 ta gol urgan. U 1984-yil 2-sentyabrda „Real Saragosa“ ga qarshi safarda 1:0 hisobida g‘alaba qozongan holda oliy ligadagi debyutini o‘tkazdi&lt;ref&gt;[http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1984/09/03/pagina-11/1111665/pdf.html#&amp;mode=fullScreen 0-1: Campanada del Hércules (0-1: A strike from Hércules)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20230406105140/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1984/09/03/pagina-11/1111665/pdf.html#&amp;mode=fullScreen |date=2023-04-06 }}; El Mundo Deportivo, 3 September 1984 {{In lang|es}}&lt;/ref&gt;.

1986-yilning yozida, eng yuqori pogʻonadan tushib ketganidan soʻng, Fabregat uchinchi darajali Kordova klubiga oʻtdi. [[Andalusiya|Andalusiyaliklar]] safida muntazam maydonga tushganidan soʻng, u keyingi yili Segunda División klubi Xerez CD bilan shartnoma imzoladi va toʻrt yillik faoliyati davomida muntazam ravishda maydonga tushdi.

1991-yilda Fabregat uchinchi divizionda „Yeclano CF“ga qoʻshildi. Oxir-oqibat u 1994-yilda CD San Fernando jamoasi safida nafaqaga chiqdi va oʻzining soʻnggi mavsumini Tercera Divizionida oʻynadi.

== Murabbiylik faoliyati ==
1997-yilda Fabregat oʻzining birinchi klubi „Tortosa“ jamoasiga qaytdi, hozirda murabbiy sifatida faoliyat olib boradi. 2009-yil 29-yanvarda Portuense Racing Club boshqaruviga tayinlangunga qadar u keyinchalik CF La Senia, AD Mar Menor-San Xaver va CF Amposta klublarini boshqargan&lt;ref&gt;[http://www.diariodecadiz.es/article/deportes/336566/jordi/fabregat/sera/nuevo/tecnico/racing/portuense.html Jordi Fabregat será el nuevo técnico del Racing Portuense (Jordi Fabregat will be the new manager of Racing Portuense)]; Diario de Cádiz, 29 January 2009 {{In lang|es}}&lt;/ref&gt;.

Fabregat quyi ligaga jamoasini tushib qolishdan saqlab qocha olmagach, ishdan boʻshatildi va 9-oktyabr kuni UE Rapitenca klubiga qoʻshildi&lt;ref&gt;[http://www.mesebre.cat/noticies/esports/135/Fabregat-nou-tecnic-de-la-Rapitenca.php Fabregat, nou tècnic de la Rapitenca (Fabregat, new manager of Rapitenca)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20141109054140/http://www.mesebre.cat/noticies/esports/135/Fabregat-nou-tecnic-de-la-Rapitenca.php |date=2014-11-09 }} ; Diari Més, 9 October 2009 {{In lang|ca}}&lt;/ref&gt;. 2010-yilning noyabrida u Ampostaga qaytdi&lt;ref&gt;[http://www.lesportiudecatalunya.cat/nel9/article/8-esports/52-futbol-catala/335366-angel-garcia-plega-i-el-relleva-jordi-fabregat.html?dema=1 Àngel Garcia plega i el relleva Jordi Fabregat (Àngel Garcia resigns and Jordi Fabregat replaces him)]; L’Esportiu, 24 November 2010 {{In lang|ca}}&lt;/ref&gt; va klubni toʻrtinchi marta tashkil qilgandan soʻng, 2012-yil 1-avgustda „UB Conquense“ murabbiyi etib tayinlandi&lt;ref&gt;[http://www.cuencanews.es/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=19238:jordi-fabregat-sera-el-nuevo-entrenador-de-la-ub-conquense&amp;catid=50:futbol&amp;Itemid=551 Jordi Fabregat será el nuevo entrenador de la U. B. Conquense (Jordi Fabregat will be the new manager of U. B. Conquense)]; Cuenca News, 1 August 2012 {{In lang|es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.lesportiudecatalunya.cat/article/8-esports/52-futbol-catala/335366-angel-garcia-plega-i-el-relleva-jordi-fabregat.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.cuencanews.es/jordi-fabregat-sera-el-nuevo-entrenador-de-la-ub-conquense&lt;/ref&gt;. 2022-yilning 14-yanvarida u O‘zbekiston Super ligasining „[[Surxon (futbol klubi)|Surxon Termiz]]“ klubi bilan shartnoma imzolaydi va chempionat oldidan jamoani mavsumga tayyorlaydi. Yangi mavsum oldidan kerakli murabbiylik litseziyasi yoʻqligi sababli oʻz oʻrnini, vatandoshi [[Angel Lopez Perez]]&lt;nowiki/&gt;ga bosh murabbiylik lavozimini boʻshatib beradi&lt;ref&gt;https://www.diaridetarragona.com/deportes/jordi-fabregat-inicia-nueva-etapa-en-uzbekistan-20220114-0057-ejdt202201140057&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
*{{BDFutbol|3307}}
*{{BDFutbol manager|3307}}
*{{Soccerway coach|jordi-fabregat-valmana/306130}}

{{DEFAULTSORT:Fabregat, Jordi}}
[[Turkum:1961-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Ispaniyalik erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Erkak futbol himoyachilari]]
[[Turkum:FC Andorra futbolchilari]]
[[Turkum:Terrassa FC futbolchilari]]
[[Turkum:Hércules CF futbolchilari]]
[[Turkum:Córdoba CF futbolchilari]]
[[Turkum:Xerez CD futbolchilari]]
[[Turkum:Yeclano CF futbolchilari]]
[[Turkum:CD San Fernando futbolchilari]]
[[Turkum:La Liga oʻyinchilari]]
[[Turkum:Segunda División futbolchilari]]
[[Turkum:Segunda División B oʻyinchilari]]
[[Turkum:Tercera División oʻyinchilari]]
[[Turkum:Ispaniyalik muhojir erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Andoradagi muhojir erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Ispaniyalik futbol murabbiylari]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi muhojir futbol murabbiylar]]
[[Turkum:Andoradagi muhojir futbol murabbiylar]]
[[Turkum:Surxon murabbiylari]]
[[Turkum:UB Conquense murabbiylari]]
[[Turkum:CD Guijuelo murabbiylari]]
[[Turkum:FC Jumilla murabbiylari]]
[[Turkum:SD Logroñés murabbiylari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar]]</text>
      <sha1>3j4khemx2xas7gdcfem0xmur8c2xiix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tohir Yo‘ldosh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>951883</id>
    <revision>
      <id>6273279</id>
      <parentid>6122746</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <origin>6273279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14453" sha1="9im5p6ondm50h43qric1txzaun8roeh" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = 
 | asl ismi             = 
 | tasvir               = 
 | tasvir_eni           = 
 | izoh                 = 
 | tavallud_paytidagi_ismi = 
 | tavallud_sanasi      = 
 | tavallud_joyi        = 
 | vafot_sanasi         = 
 | vafot_joyi           = 
 | fuqaroligi           = 
 | taʼlimi              = 
 | kasbi                = 
 | faoliyat_yillari     = 
 | boʻyi                = 
 | partiyasi            = 
 | unvoni               = 
 | turmush_oʻrtogʻi     = 
 | bolalari             = 
 | otasi                = 
 | onasi                = 
 | mukofotlari          = 
 | veb-sayt             = 
 | modul                = 
 | modul2               = 
 | modul3               = 
 | modul4               = 
 | modul5               = 
 | imzosi               = 
 | izohlar              = 
}}

'''Tohir Yoʻldosh''' (yoki '''Yunusov Umid'''), asl ismi '''Tohir Abdulxalilovich Yoʻldoshev''' (1967-yil 2-oktyabr (baʼzi manbalarga koʻra 1968-yil) — 2009-yil 1-oktyabr) — oʻzbekistonlik islomiy jangari va terrorchi. U [[Juma Namangoniy]] bilan birgalikda 1998-yilning avgustida (baʼzi manbalarga koʻra 1996-yilda) [[Markaziy Osiyo]]da faoliyat yurituvchi islomiy tashkilot — „[[Oʻzbekiston islomiy harakati]]“ (OʻIH)ga asos solgan va uning birinchi yetakchisi boʻlgan&lt;ref name=bbcimu&gt;{{cite news|title=Pakistan's 'fanatical' Uzbek militants|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-27801257|work=[[BBC News]]|date=7 October 2014|access-date=13 October 2014}}&lt;/ref&gt;. Ommaviy axborot vositalarida u „Markaziy Osiyodagi 1-raqamli terrorchi“ laqabini olgan&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.utro.ru/articles/2006/09/14/583543.shtml |title=ПОЛИТИКА: Заместитель бен Ладена угрожает азиатским лидерам |access-date=2007-12-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305195153/http://www.utro.ru/articles/2006/09/14/583543.shtml |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Tohir Yoʻldosh asos solgan tashkilot „[[Al-Qoida]]“ bilan yaqindan hamkorlik qilgan va shu sababli AQSh Davlat departamenti hamda [[BMT]] tomonidan xorijiy terrorchilik tashkilotlari roʻyxatiga kiritilgan&lt;ref name=CDIPROFILE&gt;{{cite news| url=http://www.cdi.org/terrorism/imu.cfm| title=In the spotlight: The Islamic Movement of Uzbekistan (IMU)]| publisher=[[Center for Defense Information]]| date=March 25, 2002| access-date=2007-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.state.gov/j/ct/rls/other/des/123085.htm |title=Foreign Terrorist Organizations |access-date=2012-05-23 |archive-date=2018-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211732/https://www.state.gov/j/ct/rls/other/des/123085.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Hayoti ==
Tohir Yoʻldoshev [[Namangan shahri]]ning Rafiq Moʻmin mahallasida, kambagʻal oilada tugʻilgan. Muddatli harbiy xizmatni [[Afgʻon urushi (1979—1989)|Afgʻoniston hududidagi Sovet qoʻshinlarining cheklangan kontingenti]] safida oʻtagan. Xizmatni yakunlagach, ona shahri Namanganga qaytadi va radikal islom gʻoyalariga berilib, nodavlat islomiy tashkilotlarning faollaridan hamda rahbarlaridan biriga aylanadi.

Oʻzini „[[amir]]“ deb eʼlon qilib, 1991-yilda „Adolat uyushmasi“ islomiy tashkilotini tuzdi va unga rahbarlik qildi. Keyinchalik „Islom lashkarlari“ ekstremistik tashkilotini tuzishda faol ishtirok etdi, shuningdek, „Tovba“ harbiylashgan guruhining asoschilaridan biri boʻldi. [[SSSR parchalanishi]]dan keyingi hokimiyatsizlik davrida Namanganda parallel hokimiyat tuzilmalarini yaratdi va bu tizimda [[shariat]] [[qozi]]si vazifasini bajardi. [[Namangan viloyati]]ning [[Uychi tumani]]da maxsus qamoqxona boʻlib, u yerda sudlangan jinoyatchilar va T.Yoʻldoshev oʻrnatgan rejimga qarshi boʻlganlar saqlangan.

1993-yilda u Afgʻonistonga qochib ketadi va u yerda [[Juma Namangoniy]] bilan birgalikda (turli manbalarga koʻra 1996 yoki 1998-yilning avgustida) „[[Oʻzbekiston islomiy harakati]]“ (OʻIH)ga asos soldi.

== Oila aʼzolarining taqdiri ==
1997-yilda Tohir Yoʻldoshevning uch nafar ukasi — Madamin, Muhammad va Zohijon Oʻzbekiston maxsus xizmatlari tomonidan hibsga olingan. Biroq uning onasi Karomatxon Namanganda qolgan. Onasi Oʻzbekistonda yashab, uzoq yillar davomida markaziy va mahalliy hokimiyat tomonidan taʼqiblarga uchragan hamda koʻplab ijtimoiy huquqlardan mahrum etilgan. Oʻzbekistonda qolgan oilaning boshqa aʼzolarini qutqarish va saqlab qolish maqsadida onasi maxsus xizmatlar hamda jamoatchilik bosimi ostida oʻz oʻgʻlidan yuz oʻgirishga va oldindan tayyorlangan matnlar orqali uni qoralab, mahalliy telekanallarda qargʻashga majbur qilingan.{{Manba kerak}}

== Terrorchilik va isyonkorlik faoliyati ==
1999-yilda Tohir Yoʻldoshev islomiy jangarilarning Tojikiston orqali Qirgʻizistonning Botken viloyatiga bostirib kirishiga ([[Botken voqealari]]) boshchilik qildi. Biroq, shiddatli janglar natijasida islomchilar hujumi qaytarildi va jangarilar Afgʻonistonga chekindi.

1999-yil oxiri va 2000-yil boshlarida T.Yoʻldoshev Oʻzbekiston prezidenti [[Islom Karimov]]ga qarshi boʻlgan barcha muxolifat kuchlarini birlashtirish maqsadida faol harakatlarni olib bordi. 2000-yil 17-noyabrda Oʻzbekiston Oliy sudining hukmi bilan T.Yoʻldoshev 1999-yil 16-fevralda Toshkent shahrida sodir etilgan (rasmiy hokimiyat tomonidan davlat toʻntarishiga urinish deb baholangan) teraktlarni tashkil etishda aybdor deb topilib, sirtdan [[oʻlim jazosi]]ga hukm qilindi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ferghana.ru/article.php?id=2690 |title=Убит или взят в плен: судьба лидера ИДУ Тахира Юлдашева пока не прояснена |access-date=2008-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080813015054/http://www.ferghana.ru/article.php?id=2690 |archive-date=2008-08-13 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

2001-yilda OʻIHning harbiy rahbari va hammuassisi Juma Namangoniy Afgʻonistondagi havo hujumi oqibatida halok boʻlgach, Yoʻldoshev tashkilotning barcha amaliy boshqaruvini toʻliq oʻz qoʻliga oldi&lt;ref name=NEWLEADER&gt;{{cite web| url=http://www.worldstatesmen.org/Terrorist.html#IMU| title=Terrorist Organizations| publisher=World Statesmen| access-date=2007-08-28}}&lt;/ref&gt;. AQSh Mudofaa razvedka agentligi (DIA) maʼlumotlariga koʻra, u „Anakonda“ operatsiyasi (Operation Anaconda) davomida AQSh kuchlariga qarshi kurashgan asosiy isyonchi rahbarlardan biri boʻlgan&lt;ref name=DiaPosterTohirY&gt;{{cite news |url=http://www.dia.mil/site6_images/cards/af/af010x.jpg |title=Wanted: Tohir Yaldeshev |publisher=[[Defense Intelligence Agency]] |date=October 2006 |access-date=2009-02-04 }}&lt;/ref&gt;.

BBC nashri xabariga koʻra, Yoʻldoshev [[2001-yil 11-sentyabr terror xurujlari|11-sentyabr xurujlari]]dan oldinroq „Al-Qoida“ tomonidan yoʻlovchi samolyotlarini oʻgʻirlab, AQShga hujum qilish rejasi borligidan xabar topgan. Bu haqida Yoʻldoshev Tolibon tashqi ishlar vaziri Vakil Ahmad Mutavakkilga xabar bergan va Mutavakkil AQSh va BMT diplomatlarini „Usoma bin Lodin tomonidan Amerika zaminida ulkan hujum uyushtirilishi kutilayotgani“ haqida ogohlantirish uchun maxsus elchi yuborgan&lt;ref name=Bbc020907&gt;
{{cite news
 |author       = Kate Clark
 |author-link  = Kate Clark (journalist)
 |publisher    = [[BBC]]
 |url          = https://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2242594.stm
 |date         = September 7, 2002
 |title        = Taleban 'warned US of huge attack'
 |access-date  = 2007-01-16
 |quote        = An aide to the former Taleban foreign minister, Wakil Ahmad Muttawakil, has revealed that he was sent to warn American diplomats and the United Nations that Osama bin Laden was due to launch a huge attack on American soil.
 |url-status   = live
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20070825150144/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/2242594.stm
 |archive-date = August 25, 2007
}}&lt;/ref&gt;.

== Pokistonga chekinish va xalqaro faoliyat ==
NATOning terrorizmga qarshi operatsiyasi boshlanganidan soʻng Yoʻldoshev Afgʻonistondan Pokistonga chekindi. Oʻzbekistondagi islomiy harakatni bevosita boshqarish imkoniyatini yoʻqotganiga qaramay, u oʻz maʼruzalari va chaqiriqlarini videoga yozish orqali OʻIH gʻoyalarini tashviq qilishda davom etdi. Ushbu videolar Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi radikal musulmonlar orasida keng tarqatilgan. 2007-yil boshida tarqatilgan murojaatnomalarining birida Yoʻldoshev shunday degan:
{{blockquote|&quot;Bugungi kunda bizning asosiy maqsadimiz Iroq va Afgʻonistonni Amerika okkupatsiyasidan (bosqinidan) ozod qilishdir.&quot;&lt;ref name=Eurasinet20070828&gt;{{cite news
|url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav082807.shtml
|date=28 August 2007
|access-date=28 August 2007
|df=ymd-all
|title=Ferghana valley: Return of the Jihad
|author=Igor Rotar
|author-link=Igor Rotar
|work=Eurasia Insight (eurasianet.org)
|agency=EurasiaNet/TOL
|publisher=The Open Society Institute-New York
|location=New York
|language=en
|url-status=dead
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013185618/http://eurasianet.org/departments/insight/articles/eav082807.shtml
|archive-date=13 October 2007
}}&lt;/ref&gt;|author=Tohir Yoʻldosh}}

''Asia Times'' nashrining xabariga koʻra, Yoʻldoshev pokistonlik toliblar raisi Baytulloh Mahsudning mafkuraviy ustozi hisoblangan. Yoʻldoshev oʻzining 2500 nafar tajribali jangarilarini Mahsudning ixtiyoriga bergan boʻlib, oʻz navbatida Baytulloh Mahsud u bilan birga yashagan va oʻzbek yetakchisidan katta mafkuraviy ilhom olgan&lt;ref name=AsiaTimes2009-08-07&gt;
{{cite news
| url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KH08Df04.html
| title=Baitullah: Dead or alive, his battle rages
| date=2009-08-08
| author=Syed Saleem Shahzad
| author-link=Syed Saleem Shahzad
| publisher=[[Asia Times]]
| archive-url=https://web.archive.org/web/20090810163143/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/KH08Df04.html
| archive-date=2009-08-10
| url-status=unfit
| access-date=2009-08-07
}}&lt;/ref&gt;.

== Oʻlimi ==
Tohir Yoʻldoshevning oʻlimi haqidagi xabarlar xalqaro koalitsiya kuchlari va afgʻon politsiyasi tomonidan bir necha bor tarqatilgan.
2009-yil 27-avgust kuni Pokistonning Janubiy Vaziriston provinsiyasida Amerikaning „Predator“ rusumli uchuvchisiz boshqariladigan apparati (dron) tomonidan berilgan raketa zarbasi natijasida Tohir Yoʻldoshev ogʻir yaralanadi. 2009-yil 30-sentyabrda oʻzini Yoʻldoshevning tansoqchisi deb tanishtirgan shaxs Pokistonning ''The News International'' gazetasiga bergan intervyusida, Yoʻldoshev raketa zarbasida bir oyogʻi va qoʻlidan ajralgani, keyin Balujiston provinsiyasining Job tumanidagi xususiy shifoxonaga yetkazilib, u yerda 1-oktyabr kuni vafot etganini maʼlum qildi&lt;ref name=TheNews2009-09-30&gt;{{cite news |first=Rahimullah |last=Yusufzai |title=Tahir Yuldachev is dead: bodyguard |url=http://www.thenews.com.pk/print1.asp?id=200845 |newspaper=[[The News International]] |date=2009-09-30 |access-date=2009-10-02
| archive-url=https://web.archive.org/web/20220610023518/http://www.thenews.com.pk/print1.asp?id=200845+
| url-status=live | archive-date=2022-06-10
}}&lt;/ref&gt;. Pokiston va AQSh rasmiylari Yoʻldoshevning 27-avgust kungi raketa hujumida halok boʻlganini keyinroq tasdiqlashdi&lt;ref&gt;{{cite news |title=Tahir Yuldashev killed in Aug 27 drone attack |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2009\10\02\story_2-10-2009_pg7_8 |newspaper=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|date=2009-10-02 |access-date=2009-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.dawn.com/news/494141| title = Uzbek militants name Yaldashev's successor - DAWN.COM| date = 3 October 2009}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Roggio, Bill (October 4, 2009). [http://www.longwarjournal.org/archives/2009/10/tahir_yuldashev_conf.php „Tahir Yuldashev Confirmed Killed In US Strike In South Waziristan“]. ''The Long War Journal''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wapo2010-02-17&gt;
{{cite news
| url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/16/AR2010021605043.html?hpid=opinionsbox1
| title=What the partisan squabbles miss on Obama's terror response
| newspaper=[[Washington Post]]
| date=2010-02-17
| author=David Ignatius
| author-link=David Ignatius
| archive-url=https://web.archive.org/web/20121110035629/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/02/16/AR2010021605043.html?hpid=opinionsbox1
| archive-date=2012-11-10
| url-status=live
| quote=These raids have ravaged the top tier of al-Qaeda's lieutenants. The victims include [[Saleh al-Somali]], the chief of external operations, who was killed Dec. 8; Abdullah Said al-Libi, the chief of operations in Pakistan, who was killed Dec. 17; and [[Tahir Yuldashev]], the leader of the [[Islamic Movement of Uzbekistan]], who was killed in August.
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://txt.newsru.com/world/08oct2007/juldashev.html |title=Данные разведки: ликвидирован лидер узбекских исламистов Тахир Юлдашев |access-date=2007-12-28 |archive-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518010042/http://txt.newsru.com/world/08oct2007/juldashev.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbekiston islomiy harakati vakillari bu maʼlumotni uzoq vaqt rad etib kelishdi&lt;ref&gt;[http://www.politcom.ru/article.php?id=9327 TAXIR YuLDAShYeV VYeROYaTNO JIV] {{Архивировано|url=https://web.archive.org/web/20140517232220/http://www.politcom.ru/article.php?id=9327 |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;. Yakunda, 2010-yilning 16-avgust kuni OʻIH oʻz yetakchisi Tohir Yoʻldoshevning oʻlimini rasman tasdiqladi&lt;ref&gt;{{cite web |last=Roggio |first=Bill |url=http://www.longwarjournal.org/archives/2010/08/islamic_movement_of_1.php |title=Islamic Movement of Uzbekistan confirms leader Tahir Yuldashev killed |work=The Long War Journal |date=August 16, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ferghana.ru/news.php?id=15388&amp;mode=snews |title=Исламское движение Узбекистана: В связи с гибелью Тахира Юлдашева назначен новый «эмир» |access-date=2010-08-17 |archive-date=2010-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818100633/http://www.ferghana.ru/news.php?id=15388&amp;mode=snews |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Yana qarang ==
* [[Juma Namangoniy]]

== Manbalar ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Yoʻldosh, Tohir}}
[[Turkum:1967-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:2009-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Namanganda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>9im5p6ondm50h43qric1txzaun8roeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kardiofizika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>958684</id>
    <revision>
      <id>6273162</id>
      <parentid>5765240</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6471" sha1="8u9zqq0414bpvlopykaqeo8oam4a4ub" xml:space="preserve">'''Kardiofizika''' — bu [[kardiologiya]] va tibbiy fizika fanlari orasida joylashgan fanlararo [[fan]] boʻlib, tadqiqotchilar [[fizika]] usullari va nazariyalaridan yurak-qon tomir tizimini tashkil qilishning turli darajalarida, molekulyar miqyosdan butun organizmlargacha boʻlgan jarayonlarni oʻrganish uchun foydalanadilar. Tarixiy jihatdan olinadigan boʻlsa tizimli biologiyaning bir qismi sifatida shakllangan mazkur ''kardiofizika'' yurak-qon tomir tizimini tashkil etilishining asosi hisoblangan jismoniy mexanizmlar va uning faoliyatining biologik xususiyatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlash uchun moʻljallangan zamonaviy-ilmiy usul hisoblanadi

[[Zbigniew R. Struzik]] bu atamani 2004-yilda ilmiy nashrda ishlatgan birinchi muallif boʻlib hisoblanadi. ''Kardiyovaskulyar fizika'' atamalarini bir-birining oʻrnida ham ishlatish mumkin.

== Yana qarang ==

* [[Tibbiy fizika]]
* [[Tibbiyot fizikasi boʻyicha muhim nashrlar]]
* [[Biotibbiyot]]
* [[Biotibbiyot muhandisligi]]
* [[Fizioma]]
* [[Nanomtibbiyot]]

== Tashqi havolalar ==

* RAS [http://www.iitp.ru/en/about Axborot uzatish muammolari institutining] bioelektrik axborotni qayta ishlash laboratoriyasi.
* {{In lang|ru}} [http://nphys.ru Anoxin RAMS nomidagi Oddiy fiziologiya ilmiy-tadqiqot instituti] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220401223152/http://www.nphys.ru/ |date=2022-04-01 }} hissiyot fiziologiyasi laboratoriyasida eksperimental va klinik kardiologiya guruhi.
* [https://web.archive.org/web/20000902155901/http://noble.physiol.ox.ac.uk/ Oksford yurak elektrofiziologiyasi guruhi], koʻp yillar davomida prof. Denis Noble
* [[Imperial kolleji (London)|London Imperial kolleji]] Milliy yurak va oʻpka institutining [https://web.archive.org/web/20110118045555/http://www1.imperial.ac.uk/nhli/cardio/heart/cardiac_biophysics_systems_biology/ yurak biofizikasi va tizimlari biologiyasi guruhi]
* {{In lang|de}} [[Berlin universiteti|Berlin Gumboldt universiteti]] Fizika institutining 1-matematika va tabiiy fanlar fakultetining [http://www.physik.hu-berlin.de/cvp chiziqli boʻlmagan dinamika va yurak-qon tomir fizikasi guruhi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20131110142350/http://www.physik.hu-berlin.de/cvp/ |date=2013-11-10 }}
[[Turkum:Amaliy va fanlararo fizika]]
[[Turkum:Kardiologiya]]
[[Turkum:Biofizika]]
[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Tibbiy fizika]]
[[Turkum:Fizik kattaliklar]]
[[Turkum:Fizik kimyo]]
[[Turkum:Fizik miqdorlar]]
[[Turkum:Fizika boʻyicha kitoblar]]
[[Turkum:Fizik tizimlar]]
[[Turkum:Fizika]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

* Adabiyotlar
*# {{Cite book |author1=Kohl |last2=Sachs |first2=Frederick |last3=Franz |first3=Michael R. |title=Cardiac Mechano-Electric Coupling and Arrhythmias |first=Peter |url=http://ukcatalogue.oup.com/product/9780199570164.do |year=2011 |isbn=978-0-19-957016-4 |author-link2=Frederick Sachs }}{{Oʻlikhavola|date=avgust 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*# {{Cite book |author=Zhuchkova, E., Radnayev, B., Vysotsky, S. &amp; Loskutov, A. |chapter=Suppression of turbulent dynamics in models of cardiac tissue by weak local excitations |title=Understanding Complex Systems |editor1=S.K. Dana |editor2=P.K. Roy |editor3=J. Kurths |publisher=Springer |location=Berlin |year=2009 |pages=89–105 |isbn=}}
*# {{Cite book
 | author =  Zbigniew R. Struzik.
 | chapter  = Econophysics vs Cardiophysics: the Dual Face of Multifractality
 | title  = The Application of Econophysics
 | chapter-url    = https://link.springer.com/book/10.1007/978-4-431-53947-6
 | editor-last   = Hideki Takayasu
 | publisher = Springer
 | location  = Japan
 | year =   2004
 | pages      = 210–215
 | isbn = 978-4-431-67961-5
| doi = 10.1007/978-4-431-53947-6_29
 | url = https://ir.cwi.nl/pub/11132
 }}
* Ilmiy qoʻllanmalar
*# {{cite journal
 | doi     = 10.1113/expphysiol.2003.026740
 |author1=Crampin E. J. |author2=Halstead M. |author3=Hunter P. |author4=Nielsen P. |author5=Noble D. |author6=Smith N. |author7=Tawhai M. |s2cid=18151860 | title   = Computational physiology and the physiome project
 | journal = Exp. Physiol.
 | volume  = 89
 | issue   = 1
 | year    = 2003
 | pages   = 1–26
 | pmid    = 15109205
 | bibcode =
 | doi-access= free
 }}
*# {{cite journal
 | doi     = 10.1098/rsta.2001.0816
 | author  = Hunter, P. J., Kohl, P., Noble D.
 | title   = Integrative models of heart: achievements and limitations
 | journal = Phil. Trans. R. Soc. Lond. A
 | volume  = 359
 | issue   = 1783
 | year    = 2001
 | pages   = 1049–1054
 | pmid    =
 | bibcode =2001RSPTA.359.1049H
 | s2cid = 84652829
 }}
*# {{cite journal
 | doi     = 10.1126/science.1069881
 | author  = Noble D.
 | s2cid = 6756983
 | title   = Modelling the heart: from genes to cells to whole organ
 | url     = https://archive.org/details/sim_science_2002-03-01_295_5560/page/1678
 | journal = Science
 | volume  = 295
 | issue   = 5560
 | year    = 2002
 | pages   = 1678–1682
 | pmid    = 11872832
 | bibcode =
 }}
*# {{cite journal
 | doi     = 10.1134/s0006350909010084
 | author  = Moskalenko A.V.
 | title   = Nonlinear effects of lidocaine on polymorphism of ventricular arrhythmias
 | journal = Biophysics
 | volume  = 54
 | issue   = 1
 | year    = 2009
 | pages   = 47–50
 | pmid    =
 | bibcode =
 | s2cid = 96749014
 }}
*# {{cite journal
 | doi     = 10.1016/j.chaos.2007.07.081
 |author1=Moskalenko A.V. |author2=Elkin Yu. E. | title   = The lacet: a new type of the spiral wave behavior
 | journal = Chaos, Solitons and Fractals
 | volume  = 40
 | issue   = 1
 | year    = 2009
 | pages   = 426–431
 | pmid    =
 | bibcode =2009CSF....40..426M
 }}
*# {{cite journal
 | doi     = 10.1142/s0218127407019093
 | author  = Wessel, N., Malberg, H., Bauernschmitt, R., Kurths J.
 | title   = Nonlinear methods of cardiovascular physics and their clinical applicability
 | journal = International Journal of Bifurcation and Chaos
 | volume  = 17
 | issue   = 10
 | year    = 2007
 | pages   = 3325–3371
 | pmid    =
 | bibcode =2007IJBC...17.3325W
 | citeseerx  = 10.1.1.385.1704
 }}
*# {{cite journal
 | doi     =
 |author1=Wiener N.
 |authorlink1=Norbert Wiener
 |author2=Rosenblueth A.
 | title   = The mathematical formulation of the problem of conduction of impulses in a network of connected exitable elements, specifically in cardiac muscle
 | journal = Arch. Inst. Cardiologia de Mexico
 | volume  = 16
 | issue   = 3–4
 | year    = 1946
 | pages   = 205–265
 | pmid    = 20245817
 | bibcode =
 }}</text>
      <sha1>8u9zqq0414bpvlopykaqeo8oam4a4ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jemma Firsova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>967627</id>
    <revision>
      <id>6273067</id>
      <parentid>6078187</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5514" sha1="knqs52096uz83684h7ztpr0c6eogbbh" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Jemma Sergeyevna Firsova
 | kasbi                = aktrisa, jurnalist
 | fuqaroligi           = {{SSSR}} → {{RUS}}
 | mukofotlari          = 
 | tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1935|12|27}}
 | tavallud_joyi        = [[Samarqand]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|2012|05|08|1935|12|27}}
 | vafot_joyi           = [[Moskva]], [[Rossiya]]
}}
'''Jemma Sergeyevna Firsova''' ({{Yil|1935}}-[[27-dekabr|yil 27-dekabr]], [[Samarqand]], [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] – [[2012|2012]]-yil [[8-may]], [[Moskva]], [[Rossiya]]) – sovet va rus kino aktrisasi, kinorejissyor, jamoat arbobi. SSSR Davlat (1973) va Lenin mukofoti laureati (1980).

== Hayoti ==
Jemma Sergeyevna Firsova 1935-yil 27-dekabrda Oʻzbekiston SSRning Samarqand shahrida harbiy oilada tugʻilgan. [[Ulugʻ Vatan urushi]] yillarida otasi harbiy muhandis boʻlganligi uchun xizmat sababli qizini frontga olib ketgan, onasi esa shtabda ishlagan. Jemma maktabda asosan tarixga qiziqqan. U S.A.Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimiga oʻqishga kirdi. Aleksandr Dovjenko, [[Sergey Gerasimov]] va Mixail Romm kurslarida tahsil oldi. 1966-yilda Butunrossiya davlat kinematografiya institutini tamomlagan. U operator Vladislav Mikosha bilan oila qurgan.

U hujjatli filmlarda rol oʻynagan, asosan harbiy mavzularni ishlab chiqqan. Uning filmlari mahalliy va xalqaro kinofestivallarda sovrin va mukofotlarga sazovor boʻlgan.

1966-yilda u Vasiliy Aksenovning hikoyasi asosida oʻzining yagona „Oyga yarim yoʻl“ badiiy filmini suratga oldi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |title=&quot;Последний лист&quot; - первая роль Ларисы Кадочниковой в студенческом фильме Джемма Фирсовой. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-10-24 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125105556/https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Kino tanqidchi Vladimir Dmitriyevning soʻzlariga koʻra, Jemma Firsovaga asosan gʻayrioddiy, filmlarda oʻziga xos gʻalati hayot kechiradigan ayollar, jodugarlar rollarini oʻynash taklif qilingan.

Jemma Firsova, k 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida u SSSR Davlat kino qoʻmitasida harbiy-vatanparvarlik badiiy filmlari guruhlarida bosh muharrir boʻlib ishlagan. Butunittifoq ayollar hokkey federatsiyasi prezidenti boʻlgan. 1980-yillarning oxiri 1990-yillarning boshlarida Rossiya muzeylarini saqlash va rivojlantirish dasturlari ekspert koordinatori (Arxangelskoye, Abramtsevo, [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] Pushkin majmuasi: Muzey-litsey, Moikadagi Pushkin uy-muzeyi, Sovremennik muzeyi va boshqalar) boʻlgan.

Chernobil AESdagi avariyadan soʻng u Chernobil ittifoqi tashkilotini yaratishda ishtirok etdi. Keyinchalik u Chernobil avariyasining bevosita sabablari boʻyicha bir nechta mustaqil ekspert guruhlaridan biriga rahbar etib tayinlandi. Atrof-muhit muammolari, sanʼat, musiqa tanqidchisi, jurnalistboʻlgan. Jemma Firsova „Oltin qalam“ sovrindori, „ Ogonyok“ jurnali mukofoti va xalqaro mukofotlar bilan taqdirlangan. „Ikkinchi haqiqat“ va „Qaytish orzulari“ sheʼriy toʻplamlari muallifi.

Jemma Firsova 2012-yil 8-mayda [[Moskva]]da vafot etdi. U Moskvadagi Ximki qabristoniga dafn qilindi.

== Oilasi ==
Turmush oʻrtogʻi kinooperator Vladislav Mikosha. Farzandlari yoʻq.

== Filmografiyasi ==

=== Badiiy filmlar ===
*1959 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' Последний лист) Oxirgi varaq&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|lang=|archive-date=2016-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* 1966 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' На полпути к Луне) Oyga yarim yoʻl

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havolalar ==
* [http://www.newlookmedia.ru/?p=13042 «Первая леди документального кино»]
* {{статья|заглавие=Актриса Джемма Фирсова: «Я до сих пор считаю себя жительницей Кенигсберга» |ссылка=http://kp.ru/daily/24079.4/313892/|издание=Комсомольская правда|год=2008, 10 апреля}}
* {{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|arxivsana=2016-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/}}

[[Turkum:Lenin mukofoti laureatlari]]
[[Turkum:Rossiyalik aktrisalar]]
[[Turkum:Sovet aktrisalari]]
[[Turkum:Moskvada vafot etganlar]]
[[Turkum:2012-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:8-mayda vafot etganlar]]
[[Turkum:Samarqandda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1935-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:27-dekabrda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>knqs52096uz83684h7ztpr0c6eogbbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273069</id>
      <parentid>6273067</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:05:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="mlle2jmx1ktpfsetz7bmvz1ei0g1dhy" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Jemma Sergeyevna Firsova
 | kasbi                = aktrisa, jurnalist
 | fuqaroligi           = {{SSSR}} → {{RUS}}
 | mukofotlari          = 
 | tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1935|12|27}}
 | tavallud_joyi        = [[Samarqand]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|2012|05|08|1935|12|27}}
 | vafot_joyi           = [[Moskva]], [[Rossiya]]
}}
'''Jemma Sergeyevna Firsova''' ({{Yil|1935}}-[[27-dekabr|yil 27-dekabr]], [[Samarqand]], [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] – [[2012|2012]]-yil [[8-may]], [[Moskva]], [[Rossiya]]) – sovet va [[Rossiya|rus]] kino aktrisasi, kinorejissyor, jamoat arbobi. SSSR Davlat (1973) va Lenin mukofoti laureati (1980).

== Hayoti ==
Jemma Sergeyevna Firsova 1935-yil 27-dekabrda Oʻzbekiston SSRning Samarqand shahrida harbiy oilada tugʻilgan. [[Ulugʻ Vatan urushi]] yillarida otasi harbiy muhandis boʻlganligi uchun xizmat sababli qizini frontga olib ketgan, onasi esa shtabda ishlagan. Jemma maktabda asosan tarixga qiziqqan. U S.A.Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimiga oʻqishga kirdi. Aleksandr Dovjenko, [[Sergey Gerasimov]] va Mixail Romm kurslarida tahsil oldi. 1966-yilda Butunrossiya davlat kinematografiya institutini tamomlagan. U operator Vladislav Mikosha bilan oila qurgan.

U hujjatli filmlarda rol oʻynagan, asosan harbiy mavzularni ishlab chiqqan. Uning filmlari mahalliy va xalqaro kinofestivallarda sovrin va mukofotlarga sazovor boʻlgan.

1966-yilda u Vasiliy Aksenovning hikoyasi asosida oʻzining yagona „Oyga yarim yoʻl“ badiiy filmini suratga oldi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |title=&quot;Последний лист&quot; - первая роль Ларисы Кадочниковой в студенческом фильме Джемма Фирсовой. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-10-24 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125105556/https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Kino tanqidchi Vladimir Dmitriyevning soʻzlariga koʻra, Jemma Firsovaga asosan gʻayrioddiy, filmlarda oʻziga xos gʻalati hayot kechiradigan ayollar, jodugarlar rollarini oʻynash taklif qilingan.

Jemma Firsova, k 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida u SSSR Davlat kino qoʻmitasida harbiy-vatanparvarlik badiiy filmlari guruhlarida bosh muharrir boʻlib ishlagan. Butunittifoq ayollar hokkey federatsiyasi prezidenti boʻlgan. 1980-yillarning oxiri 1990-yillarning boshlarida Rossiya muzeylarini saqlash va rivojlantirish dasturlari ekspert koordinatori (Arxangelskoye, Abramtsevo, [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] Pushkin majmuasi: Muzey-litsey, Moikadagi Pushkin uy-muzeyi, Sovremennik muzeyi va boshqalar) boʻlgan.

Chernobil AESdagi avariyadan soʻng u Chernobil ittifoqi tashkilotini yaratishda ishtirok etdi. Keyinchalik u Chernobil avariyasining bevosita sabablari boʻyicha bir nechta mustaqil ekspert guruhlaridan biriga rahbar etib tayinlandi. Atrof-muhit muammolari, sanʼat, musiqa tanqidchisi, jurnalistboʻlgan. Jemma Firsova „Oltin qalam“ sovrindori, „ Ogonyok“ jurnali mukofoti va xalqaro mukofotlar bilan taqdirlangan. „Ikkinchi haqiqat“ va „Qaytish orzulari“ sheʼriy toʻplamlari muallifi.

Jemma Firsova 2012-yil 8-mayda [[Moskva]]da vafot etdi. U Moskvadagi Ximki qabristoniga dafn qilindi.

== Oilasi ==
Turmush oʻrtogʻi kinooperator Vladislav Mikosha. Farzandlari yoʻq.

== Filmografiyasi ==

=== Badiiy filmlar ===
*1959 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' Последний лист) Oxirgi varaq&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|lang=|archive-date=2016-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* 1966 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' На полпути к Луне) Oyga yarim yoʻl

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havolalar ==
* [http://www.newlookmedia.ru/?p=13042 «Первая леди документального кино»]
* {{статья|заглавие=Актриса Джемма Фирсова: «Я до сих пор считаю себя жительницей Кенигсберга» |ссылка=http://kp.ru/daily/24079.4/313892/|издание=Комсомольская правда|год=2008, 10 апреля}}
* {{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|arxivsana=2016-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/}}

[[Turkum:Lenin mukofoti laureatlari]]
[[Turkum:Rossiyalik aktrisalar]]
[[Turkum:Sovet aktrisalari]]
[[Turkum:Moskvada vafot etganlar]]
[[Turkum:2012-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:8-mayda vafot etganlar]]
[[Turkum:Samarqandda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1935-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:27-dekabrda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>mlle2jmx1ktpfsetz7bmvz1ei0g1dhy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273070</id>
      <parentid>6273069</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:05:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5527" sha1="rdglnjiz1tvr2bilb00lptbbfbw176v" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Jemma Sergeyevna Firsova
 | kasbi                = aktrisa, jurnalist
 | fuqaroligi           = {{SSSR}} → {{RUS}}
 | mukofotlari          = 
 | tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1935|12|27}}
 | tavallud_joyi        = [[Samarqand]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|2012|05|08|1935|12|27}}
 | vafot_joyi           = [[Moskva]], [[Rossiya]]
}}

'''Jemma Sergeyevna Firsova''' ({{Yil|1935}}-[[27-dekabr|yil 27-dekabr]], [[Samarqand]], [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] – [[2012|2012]]-yil [[8-may]], [[Moskva]], [[Rossiya]]) – sovet va [[Rossiya|rus]] kino aktrisasi, kinorejissyor, jamoat arbobi. SSSR Davlat (1973) va Lenin mukofoti laureati (1980).

== Hayoti ==
Jemma Sergeyevna Firsova 1935-yil 27-dekabrda Oʻzbekiston SSRning Samarqand shahrida harbiy oilada tugʻilgan. [[Ulugʻ Vatan urushi]] yillarida otasi harbiy muhandis boʻlganligi uchun xizmat sababli qizini frontga olib ketgan, onasi esa shtabda ishlagan. Jemma maktabda asosan tarixga qiziqqan. U S.A.Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimiga oʻqishga kirdi. Aleksandr Dovjenko, [[Sergey Gerasimov]] va Mixail Romm kurslarida tahsil oldi. 1966-yilda Butunrossiya davlat kinematografiya institutini tamomlagan. U operator Vladislav Mikosha bilan oila qurgan.

U hujjatli filmlarda rol oʻynagan, asosan harbiy mavzularni ishlab chiqqan. Uning filmlari mahalliy va xalqaro kinofestivallarda sovrin va mukofotlarga sazovor boʻlgan.

1966-yilda u Vasiliy Aksenovning hikoyasi asosida oʻzining yagona „Oyga yarim yoʻl“ badiiy filmini suratga oldi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |title=&quot;Последний лист&quot; - первая роль Ларисы Кадочниковой в студенческом фильме Джемма Фирсовой. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-10-24 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125105556/https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Kino tanqidchi Vladimir Dmitriyevning soʻzlariga koʻra, Jemma Firsovaga asosan gʻayrioddiy, filmlarda oʻziga xos gʻalati hayot kechiradigan ayollar, jodugarlar rollarini oʻynash taklif qilingan.

Jemma Firsova, k 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida u SSSR Davlat kino qoʻmitasida harbiy-vatanparvarlik badiiy filmlari guruhlarida bosh muharrir boʻlib ishlagan. Butunittifoq ayollar hokkey federatsiyasi prezidenti boʻlgan. 1980-yillarning oxiri 1990-yillarning boshlarida Rossiya muzeylarini saqlash va rivojlantirish dasturlari ekspert koordinatori (Arxangelskoye, Abramtsevo, [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] Pushkin majmuasi: Muzey-litsey, Moikadagi Pushkin uy-muzeyi, Sovremennik muzeyi va boshqalar) boʻlgan.

Chernobil AESdagi avariyadan soʻng u Chernobil ittifoqi tashkilotini yaratishda ishtirok etdi. Keyinchalik u Chernobil avariyasining bevosita sabablari boʻyicha bir nechta mustaqil ekspert guruhlaridan biriga rahbar etib tayinlandi. Atrof-muhit muammolari, sanʼat, musiqa tanqidchisi, jurnalistboʻlgan. Jemma Firsova „Oltin qalam“ sovrindori, „ Ogonyok“ jurnali mukofoti va xalqaro mukofotlar bilan taqdirlangan. „Ikkinchi haqiqat“ va „Qaytish orzulari“ sheʼriy toʻplamlari muallifi.

Jemma Firsova 2012-yil 8-mayda [[Moskva]]da vafot etdi. U Moskvadagi Ximki qabristoniga dafn qilindi.

== Oilasi ==
Turmush oʻrtogʻi kinooperator Vladislav Mikosha. Farzandlari yoʻq.

== Filmografiyasi ==

=== Badiiy filmlar ===
*1959 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' Последний лист) Oxirgi varaq&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|lang=|archive-date=2016-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* 1966 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' На полпути к Луне) Oyga yarim yoʻl

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havolalar ==
* [http://www.newlookmedia.ru/?p=13042 «Первая леди документального кино»]
* {{статья|заглавие=Актриса Джемма Фирсова: «Я до сих пор считаю себя жительницей Кенигсберга» |ссылка=http://kp.ru/daily/24079.4/313892/|издание=Комсомольская правда|год=2008, 10 апреля}}
* {{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|arxivsana=2016-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/}}

[[Turkum:Lenin mukofoti laureatlari]]
[[Turkum:Rossiyalik aktrisalar]]
[[Turkum:Sovet aktrisalari]]
[[Turkum:Moskvada vafot etganlar]]
[[Turkum:2012-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:8-mayda vafot etganlar]]
[[Turkum:Samarqandda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1935-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:27-dekabrda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>rdglnjiz1tvr2bilb00lptbbfbw176v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273072</id>
      <parentid>6273070</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:06:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5531" sha1="5jqjerlqlmhoyhdqcgfn8qvdxas5lfv" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Jemma Sergeyevna Firsova
 | kasbi                = aktrisa, jurnalist
 | fuqaroligi           = {{SSSR}} → {{RUS}}
 | mukofotlari          = 
 | tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1935|12|27}}
 | tavallud_joyi        = [[Samarqand]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|2012|05|08|1935|12|27}}
 | vafot_joyi           = [[Moskva]], [[Rossiya]]
}}
'''Jemma Sergeyevna Firsova''' ({{Yil|1935}}-[[27-dekabr|yil 27-dekabr]], [[Samarqand]], [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] – [[2012|2012]]-yil [[8-may]], [[Moskva]], [[Rossiya]]) – sovet va rus kino [[aktrisa]]&lt;nowiki/&gt;si, [[kinorejissyor]], jamoat arbobi. SSSR Davlat (1973) va Lenin mukofoti laureati (1980).

== Hayoti ==
Jemma Sergeyevna Firsova 1935-yil 27-dekabrda Oʻzbekiston SSRning Samarqand shahrida harbiy oilada tugʻilgan. [[Ulugʻ Vatan urushi]] yillarida otasi harbiy muhandis boʻlganligi uchun xizmat sababli qizini frontga olib ketgan, onasi esa shtabda ishlagan. Jemma maktabda asosan tarixga qiziqqan. U S.A.Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimiga oʻqishga kirdi. Aleksandr Dovjenko, [[Sergey Gerasimov]] va Mixail Romm kurslarida tahsil oldi. 1966-yilda Butunrossiya davlat kinematografiya institutini tamomlagan. U operator Vladislav Mikosha bilan oila qurgan.

U hujjatli filmlarda rol oʻynagan, asosan harbiy mavzularni ishlab chiqqan. Uning filmlari mahalliy va xalqaro kinofestivallarda sovrin va mukofotlarga sazovor boʻlgan.

1966-yilda u Vasiliy Aksenovning hikoyasi asosida oʻzining yagona „Oyga yarim yoʻl“ badiiy filmini suratga oldi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |title=&quot;Последний лист&quot; - первая роль Ларисы Кадочниковой в студенческом фильме Джемма Фирсовой. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-10-24 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125105556/https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Kino tanqidchi Vladimir Dmitriyevning soʻzlariga koʻra, Jemma Firsovaga asosan gʻayrioddiy, filmlarda oʻziga xos gʻalati hayot kechiradigan ayollar, jodugarlar rollarini oʻynash taklif qilingan.

Jemma Firsova, k 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida u SSSR Davlat kino qoʻmitasida harbiy-vatanparvarlik badiiy filmlari guruhlarida bosh muharrir boʻlib ishlagan. Butunittifoq ayollar hokkey federatsiyasi prezidenti boʻlgan. 1980-yillarning oxiri 1990-yillarning boshlarida Rossiya muzeylarini saqlash va rivojlantirish dasturlari ekspert koordinatori (Arxangelskoye, Abramtsevo, [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] Pushkin majmuasi: Muzey-litsey, Moikadagi Pushkin uy-muzeyi, Sovremennik muzeyi va boshqalar) boʻlgan.

Chernobil AESdagi avariyadan soʻng u Chernobil ittifoqi tashkilotini yaratishda ishtirok etdi. Keyinchalik u Chernobil avariyasining bevosita sabablari boʻyicha bir nechta mustaqil ekspert guruhlaridan biriga rahbar etib tayinlandi. Atrof-muhit muammolari, sanʼat, musiqa tanqidchisi, jurnalistboʻlgan. Jemma Firsova „Oltin qalam“ sovrindori, „ Ogonyok“ jurnali mukofoti va xalqaro mukofotlar bilan taqdirlangan. „Ikkinchi haqiqat“ va „Qaytish orzulari“ sheʼriy toʻplamlari muallifi.

Jemma Firsova 2012-yil 8-mayda [[Moskva]]da vafot etdi. U Moskvadagi Ximki qabristoniga dafn qilindi.

== Oilasi ==
Turmush oʻrtogʻi kinooperator Vladislav Mikosha. Farzandlari yoʻq.

== Filmografiyasi ==

=== Badiiy filmlar ===
*1959 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' Последний лист) Oxirgi varaq&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|lang=|archive-date=2016-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* 1966 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' На полпути к Луне) Oyga yarim yoʻl

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havolalar ==
* [http://www.newlookmedia.ru/?p=13042 «Первая леди документального кино»]
* {{статья|заглавие=Актриса Джемма Фирсова: «Я до сих пор считаю себя жительницей Кенигсберга» |ссылка=http://kp.ru/daily/24079.4/313892/|издание=Комсомольская правда|год=2008, 10 апреля}}
* {{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|arxivsana=2016-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/}}

[[Turkum:Lenin mukofoti laureatlari]]
[[Turkum:Rossiyalik aktrisalar]]
[[Turkum:Sovet aktrisalari]]
[[Turkum:Moskvada vafot etganlar]]
[[Turkum:2012-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:8-mayda vafot etganlar]]
[[Turkum:Samarqandda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1935-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:27-dekabrda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>5jqjerlqlmhoyhdqcgfn8qvdxas5lfv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273073</id>
      <parentid>6273072</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5532" sha1="cvn27wdba547i4cq0thydnro6htp67f" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Jemma Sergeyevna Firsova
 | kasbi                = aktrisa, jurnalist
 | fuqaroligi           = {{SSSR}} → {{RUS}}
 | mukofotlari          = 
 | tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1935|12|27}}
 | tavallud_joyi        = [[Samarqand]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|2012|05|08|1935|12|27}}
 | vafot_joyi           = [[Moskva]], [[Rossiya]]
}}

'''Jemma Sergeyevna Firsova''' ({{Yil|1935}}-[[27-dekabr|yil 27-dekabr]], [[Samarqand]], [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] – [[2012|2012]]-yil [[8-may]], [[Moskva]], [[Rossiya]]) – sovet va rus kino [[aktrisa]]&lt;nowiki/&gt;si, [[kinorejissyor]], jamoat arbobi. SSSR Davlat (1973) va Lenin mukofoti laureati (1980).

== Hayoti ==
Jemma Sergeyevna Firsova 1935-yil 27-dekabrda Oʻzbekiston SSRning Samarqand shahrida harbiy oilada tugʻilgan. [[Ulugʻ Vatan urushi]] yillarida otasi harbiy muhandis boʻlganligi uchun xizmat sababli qizini frontga olib ketgan, onasi esa shtabda ishlagan. Jemma maktabda asosan tarixga qiziqqan. U S.A.Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimiga oʻqishga kirdi. Aleksandr Dovjenko, [[Sergey Gerasimov]] va Mixail Romm kurslarida tahsil oldi. 1966-yilda Butunrossiya davlat kinematografiya institutini tamomlagan. U operator Vladislav Mikosha bilan oila qurgan.

U hujjatli filmlarda rol oʻynagan, asosan harbiy mavzularni ishlab chiqqan. Uning filmlari mahalliy va xalqaro kinofestivallarda sovrin va mukofotlarga sazovor boʻlgan.

1966-yilda u Vasiliy Aksenovning hikoyasi asosida oʻzining yagona „Oyga yarim yoʻl“ badiiy filmini suratga oldi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |title=&quot;Последний лист&quot; - первая роль Ларисы Кадочниковой в студенческом фильме Джемма Фирсовой. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-10-24 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125105556/https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Kino tanqidchi Vladimir Dmitriyevning soʻzlariga koʻra, Jemma Firsovaga asosan gʻayrioddiy, filmlarda oʻziga xos gʻalati hayot kechiradigan ayollar, jodugarlar rollarini oʻynash taklif qilingan.

Jemma Firsova, k 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida u SSSR Davlat kino qoʻmitasida harbiy-vatanparvarlik badiiy filmlari guruhlarida bosh muharrir boʻlib ishlagan. Butunittifoq ayollar hokkey federatsiyasi prezidenti boʻlgan. 1980-yillarning oxiri 1990-yillarning boshlarida Rossiya muzeylarini saqlash va rivojlantirish dasturlari ekspert koordinatori (Arxangelskoye, Abramtsevo, [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] Pushkin majmuasi: Muzey-litsey, Moikadagi Pushkin uy-muzeyi, Sovremennik muzeyi va boshqalar) boʻlgan.

Chernobil AESdagi avariyadan soʻng u Chernobil ittifoqi tashkilotini yaratishda ishtirok etdi. Keyinchalik u Chernobil avariyasining bevosita sabablari boʻyicha bir nechta mustaqil ekspert guruhlaridan biriga rahbar etib tayinlandi. Atrof-muhit muammolari, sanʼat, musiqa tanqidchisi, jurnalistboʻlgan. Jemma Firsova „Oltin qalam“ sovrindori, „ Ogonyok“ jurnali mukofoti va xalqaro mukofotlar bilan taqdirlangan. „Ikkinchi haqiqat“ va „Qaytish orzulari“ sheʼriy toʻplamlari muallifi.

Jemma Firsova 2012-yil 8-mayda [[Moskva]]da vafot etdi. U Moskvadagi Ximki qabristoniga dafn qilindi.

== Oilasi ==
Turmush oʻrtogʻi kinooperator Vladislav Mikosha. Farzandlari yoʻq.

== Filmografiyasi ==

=== Badiiy filmlar ===
*1959 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' Последний лист) Oxirgi varaq&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|lang=|archive-date=2016-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* 1966 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' На полпути к Луне) Oyga yarim yoʻl

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havolalar ==
* [http://www.newlookmedia.ru/?p=13042 «Первая леди документального кино»]
* {{статья|заглавие=Актриса Джемма Фирсова: «Я до сих пор считаю себя жительницей Кенигсберга» |ссылка=http://kp.ru/daily/24079.4/313892/|издание=Комсомольская правда|год=2008, 10 апреля}}
* {{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|arxivsana=2016-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/}}

[[Turkum:Lenin mukofoti laureatlari]]
[[Turkum:Rossiyalik aktrisalar]]
[[Turkum:Sovet aktrisalari]]
[[Turkum:Moskvada vafot etganlar]]
[[Turkum:2012-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:8-mayda vafot etganlar]]
[[Turkum:Samarqandda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1935-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:27-dekabrda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>cvn27wdba547i4cq0thydnro6htp67f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273074</id>
      <parentid>6273073</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:06:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5523" sha1="6vdatq3zlec164n1wx0zxjd8acx5qha" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | ismi                 = Jemma Sergeyevna Firsova
 | kasbi                = aktrisa, jurnalist
 | fuqaroligi           = {{SSSR}} → {{RUS}}
 | mukofotlari          = 
 | tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1935|12|27}}
 | tavallud_joyi        = [[Samarqand]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|2012|05|08|1935|12|27}}
 | vafot_joyi           = [[Moskva]], [[Rossiya]]
}}

'''Jemma Sergeyevna Firsova''' ({{Yil|1935}}-[[27-dekabr|yil 27-dekabr]], [[Samarqand]], [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]], [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSR]] – [[2012|2012]]-yil [[8-may]], [[Moskva]], [[Rossiya]]) – sovet va rus kino [[aktrisa]]si, [[kinorejissyor]], jamoat arbobi. SSSR Davlat (1973) va Lenin mukofoti laureati (1980).

== Hayoti ==
Jemma Sergeyevna Firsova 1935-yil 27-dekabrda Oʻzbekiston SSRning Samarqand shahrida harbiy oilada tugʻilgan. [[Ulugʻ Vatan urushi]] yillarida otasi harbiy muhandis boʻlganligi uchun xizmat sababli qizini frontga olib ketgan, onasi esa shtabda ishlagan. Jemma maktabda asosan tarixga qiziqqan. U S.A.Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutining rejissyorlik boʻlimiga oʻqishga kirdi. Aleksandr Dovjenko, [[Sergey Gerasimov]] va Mixail Romm kurslarida tahsil oldi. 1966-yilda Butunrossiya davlat kinematografiya institutini tamomlagan. U operator Vladislav Mikosha bilan oila qurgan.

U hujjatli filmlarda rol oʻynagan, asosan harbiy mavzularni ishlab chiqqan. Uning filmlari mahalliy va xalqaro kinofestivallarda sovrin va mukofotlarga sazovor boʻlgan.

1966-yilda u Vasiliy Aksenovning hikoyasi asosida oʻzining yagona „Oyga yarim yoʻl“ badiiy filmini suratga oldi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |title=&quot;Последний лист&quot; - первая роль Ларисы Кадочниковой в студенческом фильме Джемма Фирсовой. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2020-10-24 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125105556/https://www.youtube.com/watch?v=jap6jMV35Rg&amp;t=493s |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Kino tanqidchi Vladimir Dmitriyevning soʻzlariga koʻra, Jemma Firsovaga asosan gʻayrioddiy, filmlarda oʻziga xos gʻalati hayot kechiradigan ayollar, jodugarlar rollarini oʻynash taklif qilingan.

Jemma Firsova, k 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida u SSSR Davlat kino qoʻmitasida harbiy-vatanparvarlik badiiy filmlari guruhlarida bosh muharrir boʻlib ishlagan. Butunittifoq ayollar hokkey federatsiyasi prezidenti boʻlgan. 1980-yillarning oxiri 1990-yillarning boshlarida Rossiya muzeylarini saqlash va rivojlantirish dasturlari ekspert koordinatori (Arxangelskoye, Abramtsevo, [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgdagi]] Pushkin majmuasi: Muzey-litsey, Moikadagi Pushkin uy-muzeyi, Sovremennik muzeyi va boshqalar) boʻlgan.

Chernobil AESdagi avariyadan soʻng u Chernobil ittifoqi tashkilotini yaratishda ishtirok etdi. Keyinchalik u Chernobil avariyasining bevosita sabablari boʻyicha bir nechta mustaqil ekspert guruhlaridan biriga rahbar etib tayinlandi. Atrof-muhit muammolari, sanʼat, musiqa tanqidchisi, jurnalistboʻlgan. Jemma Firsova „Oltin qalam“ sovrindori, „ Ogonyok“ jurnali mukofoti va xalqaro mukofotlar bilan taqdirlangan. „Ikkinchi haqiqat“ va „Qaytish orzulari“ sheʼriy toʻplamlari muallifi.

Jemma Firsova 2012-yil 8-mayda [[Moskva]]da vafot etdi. U Moskvadagi Ximki qabristoniga dafn qilindi.

== Oilasi ==
Turmush oʻrtogʻi kinooperator Vladislav Mikosha. Farzandlari yoʻq.

== Filmografiyasi ==

=== Badiiy filmlar ===
*1959 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' Последний лист) Oxirgi varaq&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|lang=|archive-date=2016-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
* 1966 — (''[[rus tili|rus tilida:]]'' На полпути к Луне) Oyga yarim yoʻl

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Tashqi havolalar ==
* [http://www.newlookmedia.ru/?p=13042 «Первая леди документального кино»]
* {{статья|заглавие=Актриса Джемма Фирсова: «Я до сих пор считаю себя жительницей Кенигсберга» |ссылка=http://kp.ru/daily/24079.4/313892/|издание=Комсомольская правда|год=2008, 10 апреля}}
* {{cite web|url=http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/|title=Острова. Джемма Фирсова|publisher=Телеканал «Культура»|accessdate=2015-07-04|arxivsana=2016-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160214134829/http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20882/episode_id/1258532/video_id/1425355/viewtype/picture/}}

[[Turkum:Lenin mukofoti laureatlari]]
[[Turkum:Rossiyalik aktrisalar]]
[[Turkum:Sovet aktrisalari]]
[[Turkum:Moskvada vafot etganlar]]
[[Turkum:2012-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:8-mayda vafot etganlar]]
[[Turkum:Samarqandda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1935-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:27-dekabrda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>6vdatq3zlec164n1wx0zxjd8acx5qha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karl Pauker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>969165</id>
    <revision>
      <id>6273169</id>
      <parentid>3882700</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="e9xl9r8n08zw4e85kxwimwfxgr00giy" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Karl Viktorovich Pauker
| tasvir                   = 
| tasvir_eni               =
| izoh                     = 
| asl_ismi                 = &lt;!-- bu parametrga faqat kishining ona tili lotin yozuviga asoslanmagan hollarda qiymat kiritilishi kerak (masalan, kirill, arab, xitoy yozuvlarida va h.k.). --&gt;
| tavallud_paytidagi_ismi  = 
| tavallud_sanasi          = 12-yanvar, 1893-yil
| tavallud_joyi            = Lemberg, Avstriya-Vengriya
| vafot_sanasi             = 14-avgust, 1937-yil (44 yosh)
| vafot_joyi               =Moskva, SSSR
| fuqaroligi               =[[File:Flag_of_the_Habsburg_Monarchy.svg|25px]]→{{RUS}}
| taʼlimi =
| kasbi =
| dini =
| faoliyat_yillari =
| asarlari =
| boʻyi =
| unvoni =
| turmush_oʻrtogʻi =
| bolalari =
| otasi =
| onasi =
| qarindoshlari =
| mukofotlari =
| veb-sayt = &lt;!-- {{URL|sayt havolasi}}--&gt;
| imzosi =
}}

'''Karl Viktorovich Pauker''' ([[1893-yil]] [[12-yanvar]], [[Lemberg]], [[Avstriya-Vengriya]] – [[1937-yil]] [[14-avgust]], [[Moskva]], [[SSSR]]) – Sovet razvedka xizmatlari katta ofitseri&lt;ref&gt;''[[Себаг-Монтефиоре, Саймон|Simon Montefiore]].'' Stalin: dvor krasnogo monarxa. – S. 79. – M.: [[Олма медиа групп|Olma-Press]], 2006. – ISBN 5-224-04781-1&lt;/ref&gt;, Stalin xavfsizlik xizmati rahbari&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=karl-pauker za chto stalin kaznil nachal |url=https://russian7.ru/post/karl-pauker-za-chto-stalin-kaznil-nachal/ |accessdate=12-sentabr 2023-yil}}&lt;/ref&gt;, 2-darajali davlat xavfsizlik komissari&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Карл Викторович Паукер |url=http://www.hrono.ru/biograf/bio_p/pauker_kv.php |accessdate=12-sentabr 2023-yil |agency=hnoro.ru}}&lt;/ref&gt;.

== Biografiyasi ==
Karl Viktorovich Pauker [[1893-yil]] [[12-yanvar]]da Avstriya-Vengriya tarkibidagi Lenberg shahrida [[yahudiy]] oilasida tugʻilgan. Boshlangʻich taʼlimni oʻz uyida olgan. U [[Budapesht]]da [[1906-yil]]dan [[1912-yil]]gacha sartarosh, 1912-yildan 1914-yilgacha qandolatchi boʻlib ishlagan.

1914-yili Birinchi jahon urushi boshlanganidan soʻng, armiyaga chaqirilgan. [[Galisiya]]dagi 1-harbiy polkida jang qilgan. 1915-yil rus qoʻshinlari tomonidan asirga olinib, Turkiston asirlar lagerida saqlanadi. [[Samarqand viloyati]]da sodir boʻlgan baynalminalistik asirlar harakati ishtirokchisi. Karl Pauker 1917-yil ozodlikka chiqdi. Ozodlikka chiqqandan soʻng, Samarqandda sartaroshlik va tikuvchilik bilan shugʻullandi. U 1917-yildan Rossiya ijtimoiy demokratik partiyasi aʼzosi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Карл Паукер |url=https://timenote.info/ru/Karl-Pauker |accessdate=12-sentabr 2023-yil |access-date=2023-09-12 |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128014240/https://timenote.info/ru/Karl-Pauker |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 1917-yildan 1918-yilgacha Samarqand harbiy komendanti yordamchisi lavozimida ishladi. 1918-yil dekabr oyida Samarqand boshqaruv organi xodimi lavozimi egalladi. 1919-yil yanvar oyidan 1920-yil boshigacha maxfiy operativ boʻlinma boshligʻi sifatida ishlay boshlaydi. Karl Pauker 1920-yil Ishchi-dehqonlar Qizil armiyasi safiga chaqirtiriladi. Oʻsha yilni oʻzida, 12-armiyaning 46-piyoda diviziyasining Polsha boʻyicha boshligʻi sifatida ish boshladi. Karl Pauker 1935-1937-yillarda SSSR Markaziy Ijroiya qoʻmitasi aʼzosi.

== Oʻlimi ==
Karl Pauker 1937-yil 15-aprelda partiya safidan chiqarib yuborilgan. 19-aprelda esa, Stalinga suiqasd qilishga tayyorgarlik koʻrganlikda ayblanib, hibsga olingan. 1937-yil SSSR Oliy sudi Harbiy kengashi uni oʻlimga huk qildi. Shu kuni Moskva shahridagi Kommunarka poligonida otib oʻldirilgan.
== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Moskvada vafot etganlar]]</text>
      <sha1>e9xl9r8n08zw4e85kxwimwfxgr00giy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kevin Folta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>972755</id>
    <revision>
      <id>6273274</id>
      <parentid>6187304</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13998" sha1="iqf6132dkfzwunhnkvm39oo7nq74hy6" xml:space="preserve">{{Olim bilgiqutisi
| ismi                   = Kevin M. Folta
| tasvir                 = Kevin Folta CSICon 2016.jpg
| izoh                   = Speaking at [[CSICon]] 2016
| asl_ismi               = 
| tavallud_sanasi        = &lt;!--{{birth date |YYYY|MM|DD}}--&gt;
| tavallud_joyi = [[Chicago]], [[Illinois]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.niutoday.info/2012/12/17/niu-alum-has-a-taste-for-success/ | title=NIU alum has a taste for success | publisher=Northern Illinois University | work=NIU Today | date=17 December 2012 | accessdate=5 September 2015 | arxivsana=2023-05-27 | arxivurl=https://web.archive.org/web/20230527033206/https://niutoday.info/2012/12/17/niu-alum-has-a-taste-for-success/ }}&lt;/ref&gt;
| vafot_sanasi = &lt;!--{{death date and age |YYYY|MM|DD |YYYY|MM|DD}} (death date then birth date)--&gt;
| vafot_joyi =
| istiqomat_joylari =
| fuqaroligi =
| sohalari = [[Molecular biology]], [[horticulture]], [[agricultural science]]
| ish_joylari = [[University of Florida]]
| taʼlimi =
| tezis_sarlavhasi = Blue light regulation of the pea Lhcb1*4 gene in transgenic Arabidopsis thaliana
| ilmiy_rahbari = Lon S. Kaufman
| ilmiy_shogirdlari =
| mashhur_ishlari = Light control of plant traits, novel genomics approaches, science communication
| oʻtkazayotgan_taʼsiri =
| koʻrsatgan_taʼsiri =
| mukofotlari = [[National Science Foundation]] CAREER Award&amp;nbsp;(2008), [[Howard Hughes Medical Institute]] Distinguished Mentor Award&amp;nbsp;(2007), [[Borlaug CAST Communication Award]]&amp;nbsp;(2016)
| turmush_oʻrtogʻi = &lt;!--(or | spouses = )--&gt;
| vebsayt = {{URL| www.kevinfolta.com}}
| imzo = &lt;!--(filename only)--&gt;
}}
[[Category:Articles with hCards]]
'''Kevin M. Folta''' [[Florida universiteti|Florida universitetining]] bogʻdorchilik fanlari boʻlimi professori. 2007-2010-yilgacha u qulupnay genomini ketma-ketlashtirish boʻyicha loyihani boshqarishga yordam berdi va oʻsimliklardagi fotomorfogenez va qulupnaydagi lazzat uchun javob beradigan birikmalar boʻyicha tadqiqotlarni davom ettirmoqda. Folta 2002-yildan beri fan kommunikatori sifatida, ayniqsa [[biotexnologiya]] bilan bogʻliq holda faol. U tanqidchilarining fikricha, uning sanoat aloqalari haqida tortishuvlarga duch keldi&lt;ref name=&quot;nature&quot;&gt;{{Cite journal|title=GM-crop opponents expand probe into ties between scientists and industry|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-08-13_524_7564/page/145|journal=Nature|volume=524|issue=7564|pages=145–146|date=6 August 2015|last=Kloor, Keith|doi=10.1038/nature.2015.18146|pmid=26268173|bibcode=2015Natur.524..145K}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt&quot;&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Lipton, Eric |date=5 September 2015 |title=Food Industry Enlisted Academics in G.M.O. Lobbying War, Emails Show |work=[[New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2015/09/06/us/food-industry-enlisted-academics-in-gmo-lobbying-war-emails-show.html |access-date=5 September 2015}}&lt;/ref&gt;. 2017-yilda u Skeptik tergov qoʻmitasining aʼzosi etib saylangan&lt;ref name=&quot;csifellow&quot;&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Center for Inquiry News: Cause &amp; Effect: The CFI Newsletter - No. 99 |url=http://www.centerforinquiry.net/news/cause_effect_99/csifellow |ish=www.centerforinquiry.net |qaralgan sana=8 February 2018 |til=en |arxivurl=https://web.archive.org/web/20180208134003/http://www.centerforinquiry.net/news/cause_effect_99/ |arxivsana=8 February 2018}}&lt;/ref&gt;.

== Taʼlim va martaba ==
Folta 1989-1992-yillarda mos ravishda [[Shimoliy Illinois universiteti|Shimoliy Illinoys universitetida]] biologiya boʻyicha bakalavr va magistr darajasini, Ph. D. 1998-yilda Chikagodagi Illinoys universiteti molekulyar biologiya boʻyicha&lt;ref name=&quot;ufl&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.hos.ufl.edu/faculty/kmfolta |sarlavha=Kevin M. Folta |nashriyot=University of Florida |qaralgan sana=5 September 2015}}&lt;/ref&gt; U Viskonsin universitetida doktorlikdan keyingi tadqiqotni tugatdi va 2002-yilda [[Florida universiteti|Florida universitetining]] bogʻdorchilik boʻlimi fakultetiga qoʻshildi. U 2012-yilda muvaqqat boʻlim mudiri lavozimini egallagan va 2013-yilda kafedra mudiri boʻlgan &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://news.ufl.edu/archive/2014/01/ufifas-names-folta-as-horticultural-sciences-chairman.html |sarlavha=UF/IFAS names Folta as horticultural sciences chairman |qaralgan sana=28 October 2015}}&lt;/ref&gt;.

=== Mukofot va unvonlar ===

* Borlaug CAST aloqa mukofoti, 2016-yil&lt;ref name=&quot;CAST&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.cast-science.org/news/?dr_kevin_folta_chosen_as_2016_borlaug_cast_communication_award_winner&amp;show=news&amp;newsID=21829 |sarlavha=Dr. Kevin Folta Chosen as 2016 Borlaug CAST Communication Award Winner |ish=Council for Agricultural Science and Technology |sana=April 21, 2016 |qaralgan sana=April 22, 2016}}&lt;/ref&gt;.
* Shimoliy Illinoys universiteti LA&amp;S Oltin bitiruvchilari mukofoti (eng yaxshi 50 ta taniqli bitiruvchilar), 2009-yil&lt;ref name=&quot;KMF1&quot;&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Horticultural Sciences Department |url=http://www.hos.ufl.edu/faculty/kmfolta |ish=ufl.edu |qaralgan sana=1 January 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GAA1&quot;&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Golden Anniversary (2009) Alumni Honorees |url=http://www.niu.edu/clas/_pdf/GoldenAnniversaryHonorees.pdf |ish=niu.edu |qaralgan sana=1 January 2016 |arxivsana=2019-07-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190717154437/https://www.niu.edu/clas/_pdf/GoldenAnniversaryHonorees.pdf }}&lt;/ref&gt;.
* Milliy fan jamgʻarmasi yosh oʻqituvchilar uchun KAREER mukofoti, 2008-yil&lt;ref name=&quot;KMF1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CAREER1&quot;&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Award Abstract #0746756 |url=https://www.nsf.gov/awardsearch/showAward?AWD_ID=0746756&amp;HistoricalAwards=false |ish=nsf.gov |qaralgan sana=1 January 2016}}&lt;/ref&gt;.
* Skeptik tergov qoʻmitasi, tadqiqot markazining dasturi: Fellow, 2017-yil&lt;ref name=&quot;csifellow&quot;/&gt;.

== Tadqiqot ==
Folta laboratoriyasi ikkita asosiy tadqiqot yoʻnalishiga ega: yorugʻlik yordamida oʻsimlik xususiyatlarini nazorat qilish va yana meva-oʻsimlikning asosiy belgilari uchun molekulyar belgilarni aniqlash uchun genomikadan foydalanish.

=== Oʻsimliklar va yorugʻlik ===
Foltaning yorugʻlik bilan ishlashi 1987-yilda oʻsimliklardagi fitoxrom reaktsiyasi bilan bogʻliq genlar bilan ishlaganda boshlangan. Ushbu tadqiqot natijasida koʻk yorugʻlik taʼsiri kriptoxrom va fototropin retseptorlari orqali ''Arabidopsis thaliana'' oʻsimlikida oʻziga xos gen reaktsiyalari va fiziologiyaga vositachilik qilishini aniqladi&lt;ref&gt;{{Cite journal|journal=The Plant Journal|volume=6|issue=5|pages=471–478|doi=10.1046/j.1365-313x.2001.01038.x|pmid=11439133|last=Folta|first1=Kevin M.|last2=Spalding|first2=Edgar P.|title=Unexpected roles for cryptochrome 2 and phototropin revealed by high-resolution analysis of blue light-mediated hypocotyl growth inhibition.|date=2001}}&lt;/ref&gt;.

Oʻshandan buyon Folta oʻsimliklarning yashil rang bilan boyitilgan muhitda qanday oʻsishi va harakatlanishi, yaʼni oʻsimliklar boshqa oʻsimliklar soyasida oʻsishi kerak boʻlgan qiyin sharoitlar va bu hosil qiladigan gʻayrioddiy effektlarni oʻrganish uchun bu ishni davom ettirdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |ish=EurekAlert! |url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2013-01/ajob-sjf010213.php |sarlavha=Scientists join forces to bring plant movement to light |muallif=American Journal of Botany |sana=2 January 2013 |qaralgan sana=2 November 2015 }}{{Oʻlikhavola|date=mart 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Uning oʻsimlik biologiyasidagi ishi keyinchalik oʻsimliklarning sifati, taʼmi, xushboʻyligi, oziqlanishi va tuzilishi kabi oʻziga xos xususiyatlarini nazorat qilish uchun [[LED|yorugʻlik chiqaradigan diodlardan]] (LED) foydalanishni qamrab oladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.futurity.org/fruit-could-taste-better-with-far-red-light/ |ish=Futurity |sarlavha=Fruit Could Taste Better With Far-Red Light |muallif=Anderson-Florida |ism=Mickie |sana=24 July 2013 |qaralgan sana=2 November 2015 |arxivsana=2023-09-18 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230918013850/http://www.futurity.org/fruit-could-taste-better-with-far-red-light/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Decoded&quot; /&gt;. Bu haqida Folta, har bir oʻsimlikning genetik tarkibi unga selektsiya yoki genetik modifikatsiya orqali oʻzgartirilishi mumkin boʻlgan maʼlum bir genetik potentsialni berishini aytadi, ammo bu potentsialga qanday erishish fotomorfogenez orqali boshqarilishi mumkin boʻlgan atrof-muhit sharoitlariga bogʻliq. Uning soʻzlariga koʻra, bu butunlay oʻsimlikning oʻsishini nazorat qilish uchun mas’ul boʻlgan genlarning yorugʻlikka javoban faollashishi yoki oʻchirilishiga bogʻliq&lt;ref name=&quot;Decoded&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.decodedscience.org/controlling-plants-light-leds-change-plant-growth/39190 |sarlavha=Controlling Plants with Light: LEDs to Change Plant Growth |ish=Decoded Science |muallif=Latchman |ism=David |sana=19 November 2013 |qaralgan sana=2 Nov 2015 |arxivsana=2017-07-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170714223848/https://www.decodedscience.org/controlling-plants-light-leds-change-plant-growth/39190 }}&lt;/ref&gt;.

Foltaning fikricha, bu tadqiqot oʻz ekinlaridan kimyoviy moddalar yoki genetik modifikatsiyalarsiz eng koʻp genetik potentsialni olishni istaydigan fermerlar uchun qiziqarli boʻladi&lt;ref name=&quot;Decoded&quot;/&gt; va u qizil va uzoq-qizil nurlar bilan bogʻliq tadqiqotlari hosildan keyin foydalanish mumkinligiga ishonadi. Mevalar oziq-ovqat doʻkonlarida va uy muzlatgichlarida saqlanayotganda taʼmini yaxshilash uchun&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://phys.org/news/2013-07-flavor-scent-volatiles-fruits.html |sarlavha=Light can change flavor, scent volatiles in plants and fruits, study finds |muallif=University of Florida |ish=[[Phys.org]] |sana=23 July 2013 |qaralgan sana=3 November 2015 |muallifhavola=University of Florida}}&lt;/ref&gt;.

== Ilmiy aloqa ==
[[Fayl:Kevin_Folta.jpg|thumb| Ajoyib uchrashuv 2010-yil]]
Folta aloqa boʻyicha rasmiy tayyorgarlikka ega va ilmiy muassasalar tomonidan oʻz mahorati bilan tan olingan&lt;ref name=&quot;TB bio&quot; /&gt;. U oʻz tajribasidan olimlar va fermerlarga ilm-fanni samarali muloqot qilish yoʻllarini oʻrgatish uchun seminarlar tashkil etishda foydalanadi, targʻibot dasturlari, internet va boshqa vositalar orqali jamoatchilik bilan muloqot qiladi&lt;ref name=&quot;TB bio&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.talkingbiotech.com/instructor/ |ish=Talking Biotech (blog) |sarlavha=Instructor — Talking Biotech |qaralgan sana=28 October 2015 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20151220233020/http://www.talkingbiotech.com/instructor/ |arxivsana=20 December 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HuffPo bio&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.huffingtonpost.com/kevin-folta/ |ish=[[Huffington Post]] |sarlavha=Kevin Folta |qaralgan sana=28 October 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nat Biotech 33 (10)&quot;&gt;{{Cite journal|journal=[[Nature Biotechnology]] &lt;ref&gt;|title=Standing up for science|year=2015|issue=10|volume=33|pages=1009|doi=10.1038/nbt.3384|pmid=26448065|seperator=}}&lt;/ref&gt;.

''Tabiat biotexnologiyasi'' Foltani „iqtidorli kommunikator-12 yildan ortiq tajribaga ega, jamoatchilikni jalb qilgan noyob olimlardan biri“ deb taʼrifladi. Faqat jamoatchilik ishtirokini muhokama qiladigan odam emas; lekin haqiqatan ham mutaxassis boʻlmagan auditoriya bilan bevosita muloqot qiladigan kishi – fan yarmarkalarida, maktablarda, qariyalar uylarida, bloglar va podkastlarda.&quot;&lt;ref name=&quot;Nat Biotech 33 (10)&quot;/&gt;.

== Shaxsiy hayot ==
U koʻp yillar davomida [[karate]] bilan shugʻullangan va kurashgan va 2012-yilda AQSh Milliy karate-do federatsiyasi milliy turnirida(45 dan ortiq Masters divizioni) kumite(sparring) boʻyicha bronza medalini qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Tournament Results: 2012 USA Karate Nationals |url=http://www.teamusa.org/~/media/USA_Karate/Documents/Event-Results/2012-Nationals.pdf?la=en |nashriyot=[[USA National Karate-do Federation]] |qaralgan sana=5 November 2016 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;.

== Bibliografiya ==

* 2009-yil Rosaceae genetikasi va genomikasi : Springer xalqaro nashriyoti : Kevin M. Folta, Susan E. Gardiner tomonidan tahrirlangan :{{ISBN|978-0-387-77490-9}}&lt;ref name=&quot;ufl&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |title=Genetics_and_genomics_of_Rosaceae |isbn=978-0-387-77490-9 |last=Folta |first=Kevin M. |date=7 May 2009}}&lt;/ref&gt;
* 2011-yil Genetika, genomika va rezavorlar koʻpaytirish : CRC tugmasini bosing : Kevin M. Folta tomonidan tahrirlangan, Chittaranjan Kole :{{ISBN|978-1-57808-707-5}}&lt;ref name=&quot;ufl&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Genetics,_Genomics_and_Breeding_of_Berries |url=https://openlibrary.org/search?q=1578087074 |ish=openlibrary.org |qaralgan sana=30 December 2015}}&lt;/ref&gt;
* 2018-yil ''Pseudoscience: Fanga qarshi fitna'' „Food-o-science Pseudoscience: Oʻsimliklar biotexnologiyasiga qarshi urushdagi qurollar va taktikalar“: MIT Press: Allison B. Kaufman, Jeyms C. Kaufman tomonidan tahrirlangan:{{ISBN|9780262037426}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bigliardi|first1=Stefano|title=The Advocates of Pseudoscience Are Not Monsters - but Pseudoscience Is|url=https://archive.org/details/skeptical-inquirer_november-december-2019_43_6/page/58|journal=Skeptical Inquirer|date=2019|volume=43|issue=6|pages=58–59|publisher=Center for Inquiry}}&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{Manbalar|30em}}

== Haavolalar ==

* {{Rasmiy sayt|www.kevinfolta.com}}
* [https://scholar.google.com/citations?user=kIh3BRwAAAAJ&amp;hl=en&amp;oi=ao Profile] at [[Google Scholar]]
* [http://www.hos.ufl.edu/faculty/kmfolta Faculty information page] at the [[Florida universiteti|University of Florida]]
* ''[http://kfolta.blogspot.com/ Illumination]'' blog
* ''[http://www.talkingbiotechpodcast.com/ Talking Biotech Podcast] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240519102008/http://www.talkingbiotechpodcast.com/ |date=2024-05-19 }}''
* Kevin Folta [http://www.geneticliteracyproject.org/2014/12/04/anti-gmo-activism-and-its-impact-on-food-security/ Anti-GMO Activism and Its Impact on Food Security] Genetic Literacy Project, Science trumps ideology, December 4, 2014
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Amerikalik olimlar]]
[[Turkum:Chikago]]
[[Turkum:Chikago universiteti]]</text>
      <sha1>iqf6132dkfzwunhnkvm39oo7nq74hy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foydalanuvchi:Janob Mirzaolim/qumloq</title>
    <ns>2</ns>
    <id>978156</id>
    <revision>
      <id>6273287</id>
      <parentid>6272907</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Janob Mirzaolim</username>
        <id>64438</id>
      </contributor>
      <origin>6273287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37254" sha1="esmecp4e3gjq48yoxatfmuzndnf4pdu" xml:space="preserve">'''Royal Jordanian Airlines''' (avvalgi nomi '''Alia Royal Jordanian Airlines''') — bosh ofisi [[Amman]]da joylashgan [[Iordaniya]]ning flagman aviakompaniyasi[7]. Aviakompaniya oʻzining [[Qirolicha Aliya xalqaro aeroporti]]dagi asosiy bazasidan toʻrt qitʼaga haftalik 500 dan ortiq parvozlarni va kuniga kamida 110 uchib ketishlar orqali xalqaro parvozlarni amalga oshiradi. 2007-yilda Oneworld aviakompaniyalar alyansiga qoʻshilgan[8].

== Tarixi ==
=== 1960—1990-yillar ===
Alia [[Boeing 707]]-300 [[Hitrou aeroporti|London Hitrou]]da, 1971-yil. Bu samolyot keyinroq Kano aviahalokatida vayron boʻlgan.

Aviakompaniya qirol Husaynning buyrugʻi bilan 1963-yil 9-dekabrda tashkil qilingan va 1963-yil 15-dekabrda oʻz faoliyatini boshlagan. U qirol Husaynning katta farzandi [[Malika Aliya bintu Husayn]] (1956-yil 13-fevralda tugʻilgan) sharafiga ''Alia'' (yoki ''Aalya'') deb atalgan, nom qirolning uchinchi rafiqasi 1972-yilda turmush qurgan qirolicha Aliya sharafiga qoʻyilmagan. Aviakompaniya xususiy aksiyadorlar kapitali bilan tashkil qilingan, keyinchalik Iordaniya hukumati kompaniya ustidan nazoratni qoʻlgan kiritgan[9].

Alia (Royal Jordanian Airline) oʻz faoliyatini Ammandan [[Al-Quvayt]], [[Bayrut]] va [[Qohira]]ga uchadigan ikkita Handley Page Dart Heralds va bitta Douglas DC-7 samolyotlari bilan boshlagan. 1964-yilda yana bitta DC-7 olingan va [[Jidda]]ga parvozlarni boshlagan. 1965-yil Alia oʻzining birinchi Yevropa yoʻnalishi sifatida [[Rim]]ga parvoz qila boshladi. Aviakompaniya yutuqlarini 1976-yilgi [[Olti kunlik urush]] davridagi [[Isroil]] havo hujumlari xavf ostiga qoʻydi, urushda DC-7 samolyoti yoʻq qilindi. Keyinchalik ularning oʻrniga Fokker F27lar xarid qilindi.

1968-yilda aviakompaniya Sud Aviation Caravelle samolyoti qabul qildi va parvozlar tarmogʻini [[Nikosiya]], [[Bingʻozi]], [[Dahron]] va [[Doha]]ga kengaytirdi. 1969-yilda [[Myunxen]], [[Istanbul]] va [[Tehron]]ga parvozlar yoʻlga qoʻyildi.

Alianing Lockheed L-1011 TriStar samolyoti, 1980-yillarning boshidagi qisqa muddatda foydalanilgan sinov liveyrasida

1970-yilda Alia F27lardan voz kechib, [[Boeing 707]]a samolyotlariga buyurtma berdi. [[Frankfurtmayn]] va Abu-Dabi parvozlar tarmogʻiga qoʻshildi. 707lar 1971-yilda yetkazib berildi. Oʻsha yili Madrid, Kopengagen va Karachiga parvozlar boshlandi. Oʻn yillikning qolgan davrida aviakompaniya parkiga [[Boeing 720]]lar, Boeing 727lar va [[Boeing 747]]lar qoʻshildi. Keytering boʻlimi tashkil qilindi va Amman aeroportida [[Boj olinmaydigan savdo doʻkoni|bojsiz savdo doʻkonlari]] paydo boʻldi. Parvozlar roʻyxatiga [[Bahrayn]], [[Dubay]], [[Maskat]], [[Rabot]], [[Jeneva]], [[Amsterdam]], [[Bagʻdod]], [[Bangkok]], [[Vena (shahar)|Vena]], [[Damashq]], [[Nyu-York]], [[Hyuston]] va [[Ras al-Xayma]] qoʻyshildi. 1979-yilda Alia Arab aviakompaniyalar texnik konsorsiumining asoschilaridan boʻldi.

1980-yillarda [[Tunis (shahar)|Tunis]] va [[Tripoli]] parvozlar xaritasida paydo boʻldi va Alianing [[IBM]] komputer markazi ochildi. Lockheed L-1011 Tristars, Airbus A310 va [[Airbus A320]] samolyotlari aviaparkda paydo boʻldi. 1986-yil dekabr oyida, malika Alia ajrim masalasini koʻtarganidan soʻng, aviakompaniya oʻz nomini Royal Jordanian Airlinesga oʻzgartirdi. Aviakompaniyaning birinchi ayol uchuvchisi 1980-yillarda ishga olindi. [[Belgrad]], [[Chikago]], [[Los-Anjeles]], [[Mayami]], [[Buxarest]], [[Singapur]], [[Ar-Riyod]], [[Kuala Lumpur]] ([[Malayziya havo yoʻllari|MAS]] bilan hamkorlikda), [[Sano]], [[Moskva]], [[Monreal]], [[Dehli]], [[Kalkutta]] va [[Anqara]] yoʻnalishlari qoʻshildi. Gabriel avtomatlashtirilgan chipta tizimi — (GATS) ham shu vaqtda joriy qilindi.

Aviakompaniyaning [[Boeing 747]]-200 samolyoti, 1978-yil

1990-yillarda Royal Jordanian hamda yana toʻqqiz arab aviakompaniyasi Galileo CRSga (komputerlashgan bronlash tizimi) ulandi. IMCS texnik xizmat koʻrsatish va muhandislik tizimi qoʻshildi, Iordaniya poytaxtidagi „7-halqa“ hududida Amman shahar aviaterminali ochildi hamda Rafahga parvozlar yoʻlga qoʻyildi (keyinchalik bu yoʻnalishdagi qatnovlar toʻxtatildi). [[Toronto]], [[Kolombo]], [[Jakarta]], [[Berlin]], [[Mumbay]], [[Milan]] va [[Tel-Aviv]] shaharlari parvozlari tarmogʻiga qoʻshildi. 1997-yil noyabrda Royal Jordanian AQShning Trans World Airlines aviakompaniyasi bilan kod-sharing hamkorlik shartnomasi imzoladi va [[Jon F. Kennedi xalqaro aeroporti]]dagi TWA parvoz markaziga (5-terminal) koʻchib oʻtdi[10].

== Manbalar ==
{{manbalar}}


'''Hong Kong xalqaro aeroporti''' {{airport codes|HKG|VHHH}} — Gʻarbiy [[Hong Kong]]ning Chek Lap Kok orolida joylashgan xalqaro aeroport. Oʻzidan oldingi aeroport — Kai Tak aeroportidan farqlash uchun baʼzida Chek Lap Kok aeroporti ham deb ataladi.

1998-yilda ochilgan Hong Kong xalqaro aeroporti dunyoning eng gavjum kargo darvozasi va yoʻlovchilar oqimi boʻyicha eng yiriklaridan biridir&lt;ref name=&quot;About Hong Kong Airport&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |title=About Hong Kong Airport |access-date=13 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160317102600/http://www.hongkongairport.com/eng/business/about-the-airport/welcome.html |archive-date=17 March 2016 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The top 10 busiest airports in the world by cargo handled |url=https://www.internationalairportreview.com/article/107921/top-10-busiest-airports-world-cargo/ |access-date=23 December 2024 |website=International Airport Review}}&lt;/ref&gt;. Qurilgan paytida aeroportning yoʻlovchi terminali dunyoning eng yirik yoʻlovchi terminali boʻlgan va hozirda ham eng yiriklaridan biri hisoblanadi.

Aeroportni Hong Kong aeroporti maʼmuriyati boshqaradi&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1201472&amp;categoryId=32188 |script-title=ko:홍콩국제공항 |access-date=28 March 2018 |language=ko}}&lt;/ref&gt; va har biri {{convert|3.8|km|mi|adj=off}} uzunlikda boʻlgan uchta faol uchish-qoʻnish yoʻlagiga ega. 24/7 ishlaydi. Cathay Pacific, Greater Bay Airlines, Hong Kong Airlines, [[HK Express]] va Air Hong Kong uchun asosiy hab vazifasini bajaradi. Oneworld alyansining hablaridan biri hamda UPS Airlinesning Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi hablaridan biridir&lt;ref name=&quot;pressroom.ups.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pressroom.ups.com/Fact+Sheets/UPS+Air+Operations+Facts |title=UPS Air Operations Facts - UPS Pressroom |access-date=10 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150512180724/http://www.pressroom.ups.com/Fact+Sheets/UPS+Air+Operations+Facts |archive-date=12 May 2015}}&lt;/ref&gt;. [[Air China]] va [[China Eastern Airlines]] aviakompaniyalari uchun ikkilamchi havo tuguni hisoblanadi. Ethiopian Airlines, [[United Airlines]] va [[Emirates]] Hong Kongdan oraliq toʻxtash punkti sifatida foydalanadi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bright |first=Craig |date=14 November 2017 |title=Ethiopian Airlines is shaking up its Asia-Pacific routings |url=https://www.businesstraveller.com/business-travel/2017/11/14/ethiopian-airlines-shaking-asia-pacific-routings/}}&lt;/ref&gt;.

2026-yil mart holatiga koʻra, Hong Kong xalqaro aeroporti Xitoyning [[Bir makon bir yoʻl tashabbusi]]da qatnashayotgan 42 ta mamlakatdagi 80 yoʻnalish bilan, dunyo boʻylab toʻgʻridan-toʻgʻri 220 yoʻnalish bilan bogʻlangan&lt;ref name=hkia&gt;{{cite web |title=记者Vlog丨香港国际机场二号客运大楼正式启用 |date=7 June 2026 |url=https://news.qq.com/rain/a/20260607A03EFS00 |access-date=7 June 2026}}&lt;/ref&gt;.

2024-yil boshida 60 000 atrofida kishini ish bilan taʼminlagan&lt;ref&gt;{{cite web |website=South China Morning Post |publisher=South China Morning Post Publishers Limited |title=Hong Kong on track to restore passenger traffic to pre-pandemic levels by end of year, senior Airport Authority official says |author-first1=Laura |author-last1=Westbrook |url=https://www.scmp.com/news/hong-kong/hong-kong-economy/article/3250019/hong-kong-track-restore-passenger-traffic-pre-pandemic-levels-end-year-senior-airport-authority |date=27 January 2024 |access-date=8 August 2024 |quote=The airport has 60,000 staff, 18,000 fewer than the 78,000 employed before the Covid-19 pandemic.}}&lt;/ref&gt; Hong Kong xalqaro aeroporti mamlakat iqtisodiyotiga muhim hissa qoʻshadi. Hong Kongning aviasayohat sanoatining 2018-yildagi iqtisodiy hissasi 33 mlrd [[AQSh dollari]]ga baholangan va bu mamlakat [[YIM]]ning 10,2% qismini tashkil qilgan&lt;ref&gt;{{cite web |title=The importance of air transport to Hong Kong (SAR), China |url=https://www.iata.org/en/iata-repository/publications/economic-reports/hong-kong--value-of-aviation |website=The International Air Transport Association |access-date=22 August 2024 |archive-date=22 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822045009/https://www.iata.org/en/iata-repository/publications/economic-reports/hong-kong--value-of-aviation |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 100 dan ortiq aviakompaniya dunyoning 180 shahriga aeroportdan parvozlarni amalga oshiradi. 2024-yilda aeroport 49,9 mln xalqaro yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan va xalqaro yoʻlovchilar oqimi boʻyicha dunyodagi 9-eng gavjum aeroportga aylangan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-04-14 |title=The busiest airports in the world defy global uncertainty and hold top rankings {{!}} ACI World |url=https://aci.aero/2025/04/14/the-busiest-airports-in-the-world-defy-global-uncertainty-and-hold-top-rankings/ |access-date=2026-01-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2010-yilda Memfis xalqaro aeroportini ortda qoldirib, yuk tashish hajmi boʻyicha dunyoning eng yirik aeroportiga aylangan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |title=Cathay Pacific, Hong Kong Airport Become Biggest for Freight |work=Bloomberg BusinessWeek |date=26 January 2011 |access-date=7 May 2011 |first=Neil |last=Denslow |archive-url=https://web.archive.org/web/20110417033044/http://www.businessweek.com/news/2011-01-26/cathay-pacific-hong-kong-airport-become-biggest-for-freight.html |archive-date=17 April 2011}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Chori Mirzayev ==
{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi                      = Chori Mirzayev
| asl ismi                  = Chori Sadibaqosovich Mirzayev
| tasvir                    = 
| uzunlik                   = 280px
| izoh                      = 
| tartib                    = 
| lavozim                   = [[Turonbank]] ATB Boshqaruvi raisi
| bayroq                    = Flag of Uzbekistan.svg
| bayroq2                   = Emblem of Uzbekistan.svg
| ismi ostida               = 
| boshlanish davri          = 2016-yil 23-sentyabrdan
| tugash davri              = hozirgacha
| prezident                 = [[Shavkat Mirziyoyev]]
| bosh vazir                = [[Abdulla Aripov]]
| vorisi                    = 
| oʻtmishdoshi              = 
|tartib_2 = 1
| lavozimi_2                = Oʻzbekiston fransuz boksi savat assotsiatsiyasi prezidenti
| boshlanish davri_2        = [[2020-yil]] [[27-aprel]]dan
| tugash davri_2            = hozirgacha
| prezident_2               = [[Shavkat Mirziyoyev]]
| bosh vazir_2            = [[Abdulla Aripov]]
| oʻtmishdoshi_2              = ''lavozim taʼsis etilgan''
| vorisi_2                    = 
| tugʻilgan paytidagi ismi  = Chori Sadibaqosovich Mirzayev
| tugʻilgan sanasi          = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1971|5|23}}
| tugʻilgan joyi = {{TavalludJoyi|Sariosiyo tumani}}, [[Surxondaryo viloyati]], [[OʻzSSR]]
| fuqaroligi = {{UZB}}
| millati = [[oʻzbek]]
| partiya =
| turmush_oʻrtogʻi =
| bolalari =
| otasi =
| onasi =
| qarindoshlari =
| istiqomat joyi = [[Toshkent]]&lt;br /&gt;[[Oʻzbekiston]]
| dini =
| taʼlim = [[Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti]] &lt;small&gt; (bakalavr) &lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[Saitama universiteti]] &lt;small&gt; (magistr) &lt;/small&gt;
| alma_mater =
| kasbi =
| mashhur ishlari =
| qoʻmitalar =
| portfolio =
| ilmiy unvoni =
| unvoni =
| maʼlumoti = oliy
| mukofotlari = {{Sodiq xizmatlari uchun medali}}
| imzosi =
| sayt =
}}
'''Chori Sadibaqosovich Mirzayev''' (1971-yil 23-may, [[Sariosiyo tumani]], [[Surxondaryo viloyati]], [[OʻzSSR]]) — oʻzbekistonlik iqtisodchi, bankir. 2016-yil 23-sentyabrdan „[[Turonbank]]“ ATB Boshqaruvi raisi&lt;ref name=&quot;turonbank.uz&quot;&gt;{{veb manbasi |title=Mirzayev Chori Sadibaqosovich Boshqaruv Raisi |url=https://turonbank.uz/uz/about/management/38509/ |website=turonbank.uz |publisher=[[Turonbank]] |accessdate=2026-yil 1-may}}&lt;/ref&gt;.

== Hayoti ==
Chori Mirzayev 1971-yil 23-mayda [[Surxondaryo viloyati]]ning [[Sariosiyo tumani]]da tugʻilgan. 1995-yil [[Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti]]ni xalqaro iqtisodiy munosabatlar yoʻnalishida bakalvr bosqichini, 2002-yil [[Yaponiya]]ning [[Saitama universiteti]]ni davlat siyosati va boshqaruvi yoʻnalishida magistratura bosqichini tamomlagan&lt;ref name=&quot;turonbank.uz&quot; /&gt;.

== Mehnat faoliyati ==
Chori Mirzayev 1995-yildan beri bank tizimida faoliyat yuritib keladi. 2016-yil 23-sentyabrda „[[Turonbank]]“ ATB Boshqaruv raisi etib tayinlangan[2].

2020-yil 27-aprel kuni Chori Mirzayev yangidan tashkil etilgan Oʻzbekiston fransuz boksi savat assotsiatsiyasi prezidenti etib saylangan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=O‘zbekistonda yangi sport tashkiloti - Fransuz boksi “Savat” Assotsiatsiyasi tashkil etildi |url=https://kun.uz/01595967#! |accessdate=2026-yil 1-may |agency=Web Expert MChJ |publisher=[[kun.uz]] |date=2020-yil 27-aprel}}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, 50 foiz ulush bilan ushbu assotsiatsiyasining ta'sischisi ham hisoblanadi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=O'ZBEKISTON FRANSUZ BOKSI SAVAT ASSOTSIATSIYASI |url=https://ihamkor.uz/oz/subject/44e1224a9a7063112172132d8faa0561?n=O%27ZBEKISTON+FRANSUZ+BOKSI+SAVAT+ASSOTSIATSIYASI&amp;section=gi&amp;u=1566753724 |website=ihamkor.uz |accessdate=2026-yil 1-may}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=O'ZBEKISTON FRANSUZ BOKSI SAVAT ASSOTSIATSIYASI |url=https://orginfo.uz/ru/organization/dd878a99be19/ |website=orginfo.uz |accessdate=2026-yil 1-may}}&lt;/ref&gt;.

== Mukofotlari ==
* 2021-yil [[Sodiq xizmatlari uchun medali]] bilan mukofotlangan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz yilligi munosabati bilan davlat xizmatchilari hamda ishlab chiqarish va ijtimoiy-iqtisodiy sohalar xodimlaridan bir guruhini mukofotlash to‘g‘risida |url=https://kknews.uz/oz/cs_docs_laws/o-nagrazhdenii-v-svyazi-s-tridcatiletiem-nezavisimosti-respubliki-uzbekistan-gruppy-gosudarstvennyh-sluzhashhih-i-rabotnikov-proizvodstvennoj-i-socialno-ekonomicheskoj-sfer |accessdate=2026-yil 1-may |agency=[[Qoraqolpog'iston xabar agentligi|Qoraqalpogʻiston axborot agentligi]] |date=2021-yil 26-avgust}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Oʻzbekistonlik bankirlar]]

Ҷonibeki Murod
{{Musiqachi bilgiqutisi}}
'''Jonibek Murodov''' ({{lang-tg|Муродов Ҷонибек Ҷӯрабекович}}; 1986-yil 29-may, [[Xoʻjand|Leninobod]], [[Tojikiston SSR]]) – tojikistonlik [[Ashulachi|qoʻshiqchi]], [[musiqachi]], produser va [[Pedagogika|pedagog]]. [[Tojikiston]]ning eng mashhur xonandalaridan biri.

2017-yildan boshlab „JONIBEK“ taxallusi bilan [[Ukraina]]da musiqiy faoliyatini davom ettirdi. Uning repertuarida [[Tojik tili|tojik]], [[Ukrain tili|ukrain]] va [[Rus tili|rus tillaridagi]] qoʻshiqlar mavjud{{manba kerak}}. Mashhur tojik xonandasi [[Joʻrabek Murodov]]ning oʻgʻli.

== Tarjimai holi ==
Jonibek Murodov [[1986]] [[29-may]]da [[Tojikiston SSR]]ning [[Xoʻjand|Leninobod]] shahrida tugʻilgan&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Tojikistonlik qo‘shiqchi Jonibek Murodov bilan Google+ da suhbatlashing |url=https://www.bbc.com/uzbek/lotin/2016/02/160203_latin_video_google_hangout_jmurodov |accessdate=4-dekabr 2025-yil |agency=[[BBC]] |publisher=[[BBC Oʻzbek]] |date=2016-yil 3-fevral}}&lt;/ref&gt;. Jonibek [[SSSR xalq artisti]] [[Joʻrabek Murodov]]ning oʻgʻli. 2003-yilda [[Xoʻjand]] shahridagi oʻrta maktabni tamomlagan va Xoʻjanddagi Zamonaviy Tojikiston-Rossiya gumanitar universitetining arab tilshunosligi yoʻnalishi talabasi boʻlgan.

== Musiqiy martaba ==
Jonibeki Murod ijodiy faoliyatini 1995-yilda boshlagan va 2005-yilgacha Xoʻjanddagi „Bolo“ guruhining yakkaxon ijrochisi boʻlgan. 2006-2007-yillarda „Vazir“ guruhi bilan chiqish qilgan, 2007-yildan beri yakkaxon xonanda sifatida ijod qiladi&lt;ref name=&quot;BBC&quot; /&gt;.

Tojikistonlik yetakchi xonandalar: Nigina Omonqulova, Shabnam Surayo, Farzona Hurshed, Mehrnigori Rustam, Damirbek Olimov, Jonibeki Murod („Zamonaviy kelin“ qoʻshigʻi bilan) bilan birgalikda YouTubeʼdagi „Tamoshow Music Awards – 2017“ mukofotini qoʻlga kiritdi. Tojik musiqasining ushbu nufuzli mukofoti uchun 9 nominatsiya boʻyicha 45 nafar daʼvogar bellashdi.&lt;ref&gt;[https://www.ozodi.org/a/28363939.html Barandagoni ҷoizai imsolai Tamoshow]&lt;/ref&gt;

== Mukofotlar va yutuqlar ==

* 2005, 2006, 2007-yillarda „Yil qoʻshigʻi“ mukofoti.
* Yil yulduzi mukofoti 2008
* Tamoshow musiqa mukofoti – 2017

== Boʻydoqlar ==
{{Div col}}* ''Xlus'', 2010-yil
* ''Kahanag chalavek uchun qoʻshiq''
* ''Men yoʻlga qadam qoʻyaman''
* ''Zabariy''
* '' Hazon Res''
* ''Jonimning ogʻrigʻi tirjaydi''
* ''Meni toshboʻron qildim''
* Zikry Alahamdan ''Dilbar'', Madzina, Sítara, 2010-yil
* '' Yuraksiz''
* ''Alohu taolo'' z Shabnam Suraya
* ''Mahinabonu''
* Shabnam Surayadan ''Yuqorida'' marta
* ''Ab sirtsy''
* ''Men p’yany''
* Shabnam Suray va Xolidam Kaenamdan ''Sabza oʻ zv'' marta
* Shabnam Surayadan ''Ajoyib tikish'' marta
* ''Kel, priyatsel''
* ''gullar uyi''
* Shabnam Surayadan ''Xindzi'' vaqtlari
* ''Dona, Dona''
* ''Sanamo'' razam z Shabnam Suraya
* ''Dajjli shaharlar''
* '' Siz tiriksiz''
* ''Xudo sodiqdir''
* ''Sizning soatingiz''
* ''Zulayho'' Joʻrabekam Murodavim bilan
* ''Ní i, ni i'' Jurabek Murodavymdan
* ''Xazanrez'' Joʻrabekam Murodavym bilan{{Div col end}}

== Albomlar ==

* Xudoga shukur
* salomat boʻling
* yuragim haqida
* Men qariman, yoshman

== Bilim ==
Jonibekning qoʻshiqlaridan biri tojikistonlik xonanda Maniza Davlatova tomonidan yozilgan.

== Eslatmalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://www.jonibekmusic.com// Jonibek Murodov arxivining rasmiy veb-sayti] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100512032700/http://jonibekmusic.com/ |date=2010-05-12 }} Boygon shudaast 2010-yil may chap.
{{DEFAULTSORT:Murod, Jonibeki}}

== Madad Invest Bank ==
{{Bank
| nomi     = Madad Invest Bank
| asl nomi    = 
| tasvir     = 
| tasvir2     = 
| tasvir nomi    = 
|shiori     =
| turi     = [[Aksiyadorlik jamiyati|AJ]]
| litsenziya    = №82 [[2016-yil]] [[22-oktabr]]
| omonatlarni sugʻurtalash= 
| birja listingi   = MIBK
| faoliyati    = 
| asos solingan yil  = {{start date and age|2016}}
| yopilgan yil =
| avvalgi nomi =
| joylashuvi = {{UZB}} [[Fargʻona viloyati]] [[Fargʻona|Fargʻona shahri]] Mustaqillik koʻchasi, 312-uy, 150100
| raxbar(lari) = Otabek Ashiraliyev &lt;br /&gt; (Boshqaruv raisi)
| nizom jamgʻarmasi =
| shaxsiy kapitali =
| aktivlari =
| sof foyda = 35,0 mlrd soʻm (2023-yil 1-yanvar)&lt;ref name=&quot;Moliyaviy koʻrsatkichlar&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Ўзбекистон банклари 2022 йилда қарийб 10 трлн. сўм соф фойда олди |url=https://bankers.uz/news/1013 |accessdate=7-iyun 2023-yil |agency=Bankers.uz}}&lt;/ref&gt;
| xodimlar soni =
| qaram =
| boshqaruvchi jamiyati =
| shoʻba tashkilotlari =
| auditor =
| sayt = https://madadinvestbank.uz/
| vikiombor =
}}
'''&quot;Madad Invest Bank&quot; ATB''' – aksiyadorlik-tijorat banki boʻlib, [[Oʻzbekiston]]dagi bosh ofisi Toshkent shahrida joylashmagan 3 ta [[tijorat banki|tijorat banklaridan]] biri. Bank Oʻzbekiston [[Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki|Markaziy banki]] tomonidan [[2016-yil]] [[22-oktabr|22-oktabrda]] berilgan 82-sonli litsenziya asosida faoliyat yuritadi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=&quot;Madad Invest Bank&quot; aksiyadorlik tijorat banki|url=https://cbu.uz/uz/credit-organizations/banks/head-offices/ao/madadinvestbank/|website=cbu.uz |publisher=Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki |accessdate=13-iyun 2023-yil}}&lt;/ref&gt;. 2023-yil 1-yanvar holatiga koʻra, sof foyda miqdori boʻyicha Oʻzbekistonning oʻrtamiyona banklaridan (22-oʻrinda) hisoblanadi&lt;ref name=&quot;Moliyaviy koʻrsatkichlar&quot;/&gt;.

== Tarixi ==

Madad Invest Bank 2016-yilda [[Fargʻona]] shahrida tashkil etilgan.

2016-yil 22-oktabr – Oʼzbekiston Respublikasi Markaziy bankining 82-sonli bank faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyasi berildi

2016-yil 23-noyabr – Fuqarolarning banklardagi omonatlarini kafolatlash fondiga aʼzo boʻldi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Fond reestri|url=https://fgd.uz/uz/category/Fund+register+|website=fgd.uz |publisher=Fuqarolarning banklardagi omonatlarini kafolatlash fondi |accessdate=13-iyun 2023-yil}}&lt;/ref&gt;

2017-yil 31-mart – bank oʻzining milliy valyutadagi birinchi bank kartasini muomalaga chiqardi.

2017-yil 6-iyul – bank Amaliyot boshqarmasi ish boshladi va mijozlarga xizmat koʻrsatishni boshladi

2017-yil – bank aksiyalari „Toshkent“ RFBda listingga qoʻyildi.

2020-yil 2-dekabr – bankning yuridik mijozlariga moʻljallangan „Madad Invest Business“ mobil ilovasi taqdim etildi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Madad Invest Business|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=uz.startsoft.madad&amp;hl=uz&amp;gl=US|website=play.google.com |publisher=Google Play |accessdate=13-iyun 2023-yil}}&lt;/ref&gt;. Ilova 2023-yil 13-iyul holatida [[Google Play|Google Playda]] 1000 martadan ortiq yuklab olingan.

== Bank infratuzilmalari geografiyasi ==
Madad invest bankning xizmat koʻrsatish geografiyasi, asosan, Fargʻona viloyati bilan cheklanadi&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Filliallar va minibanklar|url=https://madadinvestbank.uz/page/fillialy-i-mini-banki|website=madadinvestbank.uz |publisher=Madad Invest Bank |accessdate=13-iyun 2023-yil}}&lt;/ref&gt;. Bankning viloyat markazida Amaliyot boshqarmasi (MFO:01142), Quvasoy shahri, Beshariq hamda Buvayda (Yuksalish mini-banki) tumanlarida mini-banklari faoliyat koʻrsatmoqda.

Yana bir mini-banki Toshkent shahri Mirzo-Ulugʻbek tumanida joylashgan.

== Korporativ boshqaruvi ==
Madad Invest Bank „Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida“gi Qonunning yangi tahriri 32-moddasiga binoan &lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING QONUNI Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida |url=https://lex.uz/docs/-4581969#-4582035 |website=lex.uz |accessdate=13-iyun 2023-yil}}&lt;/ref&gt; 3 pogʻonali boshqaruv organi tomonidan boshqariladi:

* Aksiyadorlar umumiy yigʻilishi;
* Bank Kuzatuv kengashi;
* Bank Boshqaruvi.

Aksiyadorlar umumiy yigʻilishi bank boshqaruvining oliy organi boʻlib, bankning oddiy aksiyalariga egalik qiluvchi aksiyadorlarining maʼlum muddatda yigʻilib, vakolati doirasida bank uchun qarorlar qabul qiladi.

Bank Kuzatuv kengashi bank faoliyatiga umumiy rahbarlik qiladi. Bank Boshqaruvining faoliyatini tekshiradi, hisobotlarini qabul qiladi.

Bank Boshqaruvi bankning ijro organi hisoblanib, kundalik faoliyatdagi barcha joriy faoliyatga javob beradi. Madad Invest Bank Boshqaruvi 3 kishidan iborat&lt;ref&gt;{{veb manbasi |title=Bank Boshqaruvi tarkibi |url=https://madadinvestbank.uz/page/composition-of-the-executive-body |website=madadinvestbank.uz |accessdate=13-iyun 2023-yil}}&lt;/ref&gt;:

* Ashiraliyev Otabek Yuldashaliyevich – Boshqaruv raisi (2021-yil 2-dekabrdan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Мадад Инвест банкка янги Бошқарув раиси тайинланди |url=https://bankers.uz/news/315 |accessdate=13-iyun 2023-yil |publisher=Bankers.uz}}&lt;/ref&gt;);
* Muydinov Nuriddinbek Sharobidinovich – Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlar departamenti direktori;
* Fozilov Boxodir Kamoldjon oʻgʻli – Bank kartalari va masofaviy toʻlovlar bilan ishlash departamenti direktori;

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

{{bank-stub

{{Oʻzbekiston banklari


----------------------------------
== Manbalar ==
{{manbalar}}
* https://www.kun.uz/news/2024/07/17/yangi-toshkent-hududiga-otayotgan-mahallalar-soni-malum-qilindi
* https://kun.uz/67428006#!
* https://www.gazeta.uz/oz/2020/06/22/new-life/
* https://yangihayottumani.uz/leadership/about-authority?child=about-leader-1&amp;page=1
* https://lex.uz/docs/-5352500?query=Yangihayot%20tumani&amp;exact=1#sr-1
* https://daryo.uz/2020/09/11/ozbekiston-senati-yangihayot-va-davlatobod-tumanlarini-tashkil-etish-haqidagi-qarorlarni-tasdiqladi
* https://daryo.uz/2020/08/05/sergelidagi-yangi-hayot-kichik-tumani-maydoni-poytaxt-va-toshkent-viloyatidagi-6-tuman-hududi-hisobiga-kengayadi/
* https://kun.uz/news/2016/04/29/toshkent-shahridagi-100dan-ortiq-mahalla-qayta-nomlandi
* https://lex.uz/ru/docs/-3071888
* https://lex.uz/ru/docs/-5686149 – Yunusobod tumani Gʻayratiy va Registon mahallalari

----------------------------------------------------
Qarshi – Kerki yoʻnalishidagi Talimarjon sardobasi haqida baʼzi mulohazalar

Yuzyilliklar osha insoniyat oʻzi uchun suv inshootlarni qurib kelganligi tarixdan bizga malum. Bunga asosiy sabab ular doimo suvga boʻlgan ehtiyojdir. Jamiyki axeologik, arxetektura va boshqa madaniy meros obyektlarining suv yaqinlarida joylashganligi ham buni tasdiqlaydi. Bulardan tashqari shunday obyektlar borki, ichimlik suviga boʻlgan ehtiyojlarni qondirish uchun maxsus yaratilgan. Bu obidalarga sardobalar kiradi. Ular keng sahrolardan oʻtgan yoʻl yoqalarida va uzoq masofalar oraligʻida bunyod etilgan.

Sardoba soʻzi tarixiy hujjatlar va adabiyotlarda „yer osti salqinlik qozoni“ maʼnosida keltirilgan boʻlib, koʻpincha „grotto“, „muz uyi“, „yertoʻla“, „quduqxona“ maʼnosini ham anglatadi1. Boshqa bir manbada sardoba soʻzi „suv ustidagi tom“ tushunchasini beradi2. Odatda sardobalar karvonsaroylar va rabotlarga olib boradigan yoʻl boʻylarida qurilgan. Bir-biridan bir kunlik masofada (25 – 30 km) joylashgan bu sardobalar 20-yuzyillikning 30-yillarida M. Y. Masson, tomonidan tadqiq etilgan. Karvon savdosi rivojlanishi natijasida yarim yerosti suv havzalari-sardobalarga ehtiyoj ortib borgan3.

Talimarjon etimologiyasi
Talimarjon Qarshi vohasining Amudaryodan Kerki kechuvida, Turkmaniston bilan chegara hududida joylashgan. Geografik jihatdan Talimarjon pasttekisligi – Sandiqli qum tepaliklari deganda, Nishon yoʻl patrul xizmati postidan boshlanib, qoʻshni Turkmanistonning Tallimarjon xoʻjaligigacha boʻlgan hududlarni qamrab olgan bepoyon (katta) sahro tushunilgan.

Shu oʻrinda Talimarjon etimologiyasiga ham toʻxtalsak. Talimarjon – tal (arabcha) – tepalik, doʻnglik, pastlik togʻ, tuproq va qum uyumi kabi maʼnolarni anglatadi. Turonda, shu jumladan, tall atamasi bilan tol daraxti nomi chalkashib ketgan4. Talimarjon soʻzining oʻzagidagi tal – tepalik, marjon – munchoqlar shodasi. Bunday kelib chiqib, Talimarjon „marjon tepalik“, „tepaliklar shodasi“ degan xulosaga kelish mumkin. Shu bilan birga Talimarjon soʻzining kelib chiqishi haqida bir qancha rivoyatlar ham mavjud. Bir rivoyatga koʻra, „Talimarjon“ soʻzi, „toli marjon“, yaʼni majnuntollar shodasi deyiladi. Tarixda bu yerlarda suv boʻlmagan. Bir paytlar Buxorodan Eron, Turkiyaga boradigan karvon yoʻli shu yerdan oʻtgan. Talimarjon yerdan Qarshigacha shu sahro ichida ot, tuya bilan 2 kunlik yoʻl, Amudaryogacha ham shuncha masofa. Shuning uchun Talimarjon quyiroqda, yaʼni Amudaryo tomonda qor-yomgʻir, doʻl-jala suvlarini bir joyga toʻplab sardoba qurganlar. Sardoba atrofiga kimdir qator qilib majnuntol qalamchalarini ekkan boʻlib, u uzoqdan yam-yashil marjon shodasiga oʻxshab koʻringan. Shuning uchun karvon qatnashchilari orasida bu yer: -&quot;majnuntollar shodasi&quot; yoki „tolli marjon“- deb atalib ketgan deyishadi5.

Qadimiy sardobalarni qurilish tarixi 9 – 10-yuzyilliklarga borib taqaladi. Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda, Movarounnahrda 44 ta sardoba mavjud boʻlib, ulardan 29 ta Qarshi choʻlida, 3 ta Mirzachoʻlda, 1 ta Karmana yaqinidagi Choʻli Malikda tashkil qilingan. M. Y. Masson ham 7 ta sardoba haqida muhim maʼlumotlarni keltirib oʻtgan6. Samarqanddan boshlanib to Amudaryo kechuvlariga qarab boruvchi yoʻllar tizimida Janubiy Sugʻd, (Qashqadaryo viloyati) hududi orqali oʻtgan. Janubiy Sugʻd asosiy suv manbai Qashqadaryo havzasidagi Kesh, Nakshipa (Yerqoʻrgʻon), Naxshab kabi yirik shaharlar vohaning ichki va tashqi iqtisodiy aloqalarida muhim oʻrin tutgan7. Samarqanddan quyi Qashqadaryo vohasi orqali Amudaryoning oʻrta oqimidagi kechuvlarga olib chiquvchi yoʻllar Sugʻdning mintaqaviy ahamiyatga ega karvon yoʻllaridan biri boʻlgan8.

Soʻngi oʻrta yuzyilliklarda Qarshidan Amudaryo kechuvlari – Kerki va Kelifga ketuvchi yoʻllardan samarali foydalanilganligi bois, bu yoʻllarning iqtisodiy va harbiy-strategik ahamiyatini yaxshi anglagan Abdullaxon II (1583 – 1598) Qarshi va Amudaryo oraligʻidagi choʻlda koʻplab sardobalar qurdirgan. Ular Qarshi – Kerki va Qarshi – Kelif savdo yoʻlining yoʻnalishini aniqlashtirishda katta oʻrin tutgan.

Qarshi sardobasi
Qarshi-Kerki yoʻnalishidagi dastlabki sardoba Qarshi shahrining Registon maydonida joylashgan. Sardoba gumbazining tashqi diametri 14 m, balandligi esa 7 m.ni tashkil etadi3. Qarshi sardobasi shahar aholisini toza ichimlik suvi bilan yil boʻyi taʼminlagan. Bu sardobaning yana bir xususiyati shundaki, u yomgʻir va qor suvlaridan emas, Fayzaobod arigʻining suvidan toʻldirilgan6.

Eski Nishon
Qarshi – Kerki yoʻnalishdagi yirik bekat Eski Nishon hududidagi rabot va sardobadan iborat boʻlgan. Eski Nishonda Abdullaxon II tomonidan sardoba va rabot qurilgan boʻlib, vengeriyalik sayyoh A. Vamberi 19-yuzyillikning 60-yillarida bu yerdan oʻtganda, tunning yarimini sardoba xarobalarida orasida oʻtkazganini va ular Abdullaxon davridan bera mavjudligini taʼkidlab oʻtgan9. Professor Oʻ. Mavlonovning maʼlumotlariga koʻra, 20–yuzyillikning 60-yillarida sardoba butunlay buzib tashlangan, uning xarobalari Eski Nishon qishlogʻidan 3-4 km janubi-sharqda joylashgan8.

Sangir Suvloq
Bu yoʻnalishdagi keyingi manzil, Talimarjon sardobasidir. Biz bu haqda keyinroq toʻxtalib oʻtamiz. Qarshi – Kerki yoʻnalishidagi eng yirik inshoot boʻlgan Sangir Suvloq sardobasi boʻlib, Turkmanistoning Lebap viloyati Tallimarjon xoʻjaligida10, Talimarjon sardobasidan taxminan 25-26 km janubi-gʻarbda, joylashgan. Bu sardobani oʻz koʻzi bilan koʻrgan A.Vamberi quyidagilarni aytib oʻtadi: „Tushdan ancha oldin Sangir Suvloq sardobasiga yetib keldik“. Shuningdek, suvni topishga shubha qilgani va keyin suvni topib, eshaklarga zaxira suv yuklaganlarini aytib oʻtadi. &quot;Sardobaning gumbazi baland, yoshi ikki yuz yildan ortiq boʻlishiga qaramay mutlaqo buzilmagan holda saqlanib qolgan sardoba bahor oyida tepasiga qadar toʻldiriladi. Hozirda uning chuqurligi bor-yoʻgʻi 3 futni tashkil qiladi. Uning atrofida oʻzbeklarning qoʻngʻirot va nayman urugʻlariga tegishli 200 ga yaqin oʻtovlari joy olgan. Sardobaning eni 12 m, chuqurligi esa 5,5 m tashkil qilgan. Sangir Suvloq sardobasida Qarshidan keluvchi yoʻl ikkiga ajraladi va biri Kerkiga, ikkinchisi Kelif kechuviga olib borgan3.

Talimarjon sardobasi
Talimarjon suv omborining shimoli-sharqiy qismida joylashgan Talimarjon sardobasi, suv omborning suv sathi pasayganda kuzatish mumkin. Boshqa paytlarda esa suv ostiga koʻmilib qoladi. Sardoba ayrim sabablarga koʻra haligachacha toʻliq oʻrganilmagan. Ammo arxeolog M. Y. Masson Talimarjon sardobasiga oid maʼlumotlar adabiyotlarda uchramasligi shuningdek, sardoba suvi tez-tez qurib qolishi haqida qisqacha toʻxtalib oʻtgan3. Hozirgi Talimarjon shaharchasidan taxminan 10-12 km shimoli-sharqda, Talimarjon suv omborning havzasida oʻrta yuzyilliklar davri sardobasining gumbazi vayron qilingan, poydevori saqlangan yodgorlik mavjud ekanligi maʼlum boʻldi. Ushbu sardoba yarim vayrona holda atrofida oʻrta yuzyilliklarga doir pishiq gʻisht boʻlaklari, aniq yer yuzasida koʻrinib turibdi. Bu esa aniqlangan sardoba atrofida oʻziga xos relef koʻrinishiga ega boʻlgan. Har bir sochilib yotgan gʻishtlar alohida kichik doʻngliklarni hosil qilgan. Bularning hammasi yarim xaroba holatida saqlanib qolgan. Sardoba esa bu qoldiqlardan nisbatan pastlikda, chuqur nuqtada joylashgan. Sardoba va uning atrofida saqlangan arxeologik qoldiqlar (gʻishtlar) orasida oʻrta yuzyilliklarga oid sopollar ham uchraydi.

Tarhi
Sardoba gumbazining hovuzga tutashgan qismi bir tekisda boʻlib, Sardobaning hovuz qismi yaxshi saqlangan, ichida loyqa suv hosil qilgan qurigan loyqa saqlangan. Hovuzning ichki diametri 12 m, tashqi diametri 15 m, devorning qalinligi diametr boʻylab 1,1 m dan 1,4 metrgacha tashkil etadi. Hovuzning saqlangan chuqurligi 2,35-2,55 metrni tashkil etadi. Sardoba 24x24x5-6 sm, 25x25x5-6 sm oʻlchamdagi pishiq gʻishtdan qurilgan.

Sardoba atrofida saqlangan boshqa arxeologik qoldiqlar ham koʻzga tashlanadi. Bular yuqorida taʼkidlaganimizdek bir-biriga yaqin oʻrta yuzyilliklar davri pishiq gʻishtlarining sochilib yotgan kichik doʻngliklaridan iborat qoldiqlar. Bu kichik doʻngliklar sardoba atrofida joylashgan. Topilmalar asosiy qismini suv idishlarining tutqichlari, tag va boʻgʻiz qismlari yoki uning qorin qismi boʻlaklari, bundan tashqari sirlangan, sirlanmagan sopol boʻlaklari va gulxanda kuygan sopol buyumlarning siniqlari ham uchraydi. Kuygan sopollarni qozon parchalari deb taxmin qilish mumkin. Shuningdek, oʻrta yuzyilliklarga oid shisha idishlarining boʻlaklari ham topildi. Suv idishlarining tutqichlari turli xil oʻlchamda, loyi pishirilgan qizgʻish pishiq loydan tayyorlangan. Koʻrinishidan xumdonda pishirilgan. Suv idishlarining qorin qismi boʻlaklari ham turli xil qalinliklardan iborat. Keyingi topilmalar sirasiga xoʻjalik va oshxona buyumlari kiradi. Bular turli xil oshxona idishlarining qoldiqlari boʻlib, ularning sirtiga taroqsimon naqshlar bilan birga bosma uslub bilan oʻsimliksimon naqsh tushirilgan. Ularning sirtiga och sariq angob berilgan. Ularning ichida koʻproq bosma uslubda naqsh berilgan nozik sopol boʻlaklari koʻp uchraydi. Bir holatda kichkina idishning lab qismiga toʻlqinsimon shaklda naqsh berilgan. Shuningdek topilmalar ichida sirlangan sopollar boʻlaklari ham oʻrganildi. Bular asosan sopol idishlarining devor boʻlaklari boʻlib, dagʻal sirlangan boʻlib, toʻq yashil, toʻq koʻk va koʻk ranglardan tashkil topgan. Bir holatda sopol boʻlagining ikki tomoni ham yorqin oq sir berilgan sopol boʻlagini ham uchratdik. Yana bir sopol boʻlagining tashqi tomoni yashil rangda sirlangan, ichkari qismida esa toʻq sariq rang berilgan. Qoramtir rangli toshdan yasalgan idishning lab qismi ham uchraydi. Uning lab va qorin qismi tutashgan qismida maxsus qilingan tishik chiqarilgan. Boshqa topilmalar ichida chaqmoqtoshning boʻlagi ham uchraydi. Chaqmoqtosh ikki tomoni maxsus ishlov berilgan. Topilmalarning tasnifi 12 va 14 – 15-yuzyilliklarga oid. Topilmalar sardoba joylashgan hudud atrofidan koʻtarma material sifatida olindi. Bosma naqshlar tushirilgan sopollar XII yuzyillikga oid, bu esa Talimarjon sardobasining shu davrga oidligini dalili sifatida keltirishimiz mumkin. „Google map“ dan olingan kosmik suratlar tahlil qilinganda qadimda sardobani suv bilan taminlab turgan kanal yoki ariqning uzanini ham koʻrish mumkin. Talimarjon sardobasining qurilish tarhiga toʻxtalsak, sardobaga kirish qismi Raboti Malik sardobasiga oʻxshash. Sardobaning atrofida uchraydigan alohida turgan kichkina doʻngliklar, ustida turgan sochilib yotgan gʻisht boʻlaklari karvonsaroy va boshqa xizmat koʻrsatuvchi inshootlarning qoldiqlari deb taxmin qilish mumkin. Karvonsaroy 36x17x6-7 sm oʻlchamdagi pishiq gʻishtlardan qurilgan. Odatda sardobalar qurilgan joylarda karvonsaroylar ham qurilgan. Oʻzbekiston hududining tarixiy shaharlari va xususan bu oʻlka orqali oʻtgan Buyuk ipak yoʻlini karvonsaroylarsiz tasavvur qilish qiyin.

Ilmiy adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatadiki bizga maʼlum boʻlgan Talimarjon suv ombori havzasidagi arxeologik qoldiqlar muqaddam tadqiqotchilar tomonidan oʻrganilmagan. Bu yodgorlik oʻzining tadqiqotchisini kutib turibdi albatta. Sardoba Qarshi-Kerki savdo yoʻlidagi muhim ahamiyatga ega yodgorliklari sirasiga kiradi.

Adabiyotlar
1. Uralov A. S. K voprosu o tipologii sardobi // Obщestvennie nauki v Uzbekistane. № 11-12. 1996. S. 82 110 s.

2. Duxovniy V. A., Yup L. G. de Shutter. Voda v Tsentralnoy Azii. Proshloe, nastoyaщee i buduщee. Almati. Qazaq universitetі, 2018. 468 s.

3. M.Ye. Masson Problema izucheniya sistern-sardoba Tashkent. 1935. S 31-34.

4. Qorayev S. Toponimika Toshkent. 2006. 218 b.

5. Fayzullayev M., Primov U. Talimarjon afsonasi. Qarshi. 2019. 180 b.

6. Ravshanov P. Qarshi tarixi-T., 2006. 508 b.

7. Suleymanov R. X. Drevniy Naxshab Problemq sivilizatsii uzbekistana VII v. Do n.e. – VII v. n. e. Samarkand – Tashkent 2000. S 74-75.

8. Mavlonov Oʻ.M. Markaziy Osiyoning kadimgi yoʻllari: shakllanishi va rivojlanish bosqichlari. Monografiya. -T.: Akademiya, 2008. 193-bet.

9. Vamberi A. Puteshestvie po Sredney Azii. – SPb., 1865. s. 107.

10. Türkmenistanyň Medeniýet ministrligi https://medeniyet.gov.tm/tk/sigle-news/931

------------------------------------------

== Tiklanish va taraqqiyot jamgʻarmasi ==</text>
      <sha1>esmecp4e3gjq48yoxatfmuzndnf4pdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaspi.kz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>997320</id>
    <revision>
      <id>6273180</id>
      <parentid>5846628</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45912" sha1="a2gg3vyl9h9nf894wg74xkvc7pprsw6" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| image = 
| type = [[Ochiq aksiyadorlik jamiyati|ommaviy kompaniya]]
| traded_as = [[London fond birjasi|LSE]]:KSPI &lt;br&gt; [[Qozogʻiston fond birjasi|KASE]]:KSPI
| industry = Moliyaviy texnologiyalar
| founded = 2002
| founder = Vyacheslav Kim
| defunct = 
| fate = 
| successor = -
| hq_location = {{KAZ}}
| key_people = Mixail Lomtadze &lt;br /&gt; Vyacheslav Kim
| products =
| revenue = 1 270,5 mlrd [[Qozogʻiston tengesi|KZT]] (2022)&lt;ref name=&quot;ar2022&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kase.kz/files/emitters/KSPI/kspif6_2022_cons_rus.pdf|title=Аудиторский отчет по консолидированной финансовой отчетности АО Kaspi.kz за 2022 год|date=2022-12-31|access-date=2023-05-31|archive-date=2023-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531113159/https://kase.kz/files/emitters/KSPI/kspif6_2022_cons_rus.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
| operating_income = 720,5 mlrd [[Qozogʻiston tengesi|KZT]] (2022)&lt;ref name=&quot;ar2022&quot;/&gt;
| net_income = 588,8 mlrd [[Qozogʻiston tengesi|KZT]] (2022)&lt;ref name=&quot;ar2022&quot;/&gt;
| assets = 5,1 mlrd [[Qozogʻiston tengesi|KZT]] (2022)&lt;ref name=&quot;ar2022&quot;/&gt;
| equity = 825,6 mlrd [[Qozogʻiston tengesi|KZT]] (2022)&lt;ref name=&quot;ar2022&quot;/&gt;
| parent =
| divisions =
| subsid = [[Kaspi Bank]]&lt;br /&gt;Kaspi Group&lt;br /&gt;Kaspi Magazin&lt;br /&gt;Kaspi Office&lt;br /&gt;Kaspi Travel&lt;br /&gt;Kaspi Pay&lt;br /&gt;IC Basel&lt;br /&gt;ARK Balance&lt;ref name=ar2022/&gt;
| website = https://kaspi.kz
}}
'''Kaspi.kz''' – [[Qozogʻiston]]ning „[[Yagona shoxli (iqtisodiyot)|yagona shox]]“ texnologiya kompaniyasi boʻlib, „Kaspi Magazin“ MChJ, „[[Kaspi Bank]]“ AJ, „Kaspi Pay“ MChJ va „Kaspi Travel“ MChJlarni oʻz ichiga oladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://tengrinews.kz/money/tokaev-rasskazal-putinu-o-kaspikz-422176/ |sarlavha=Токаев рассказал Путину о Kaspi.kz |muallif=tengrinews.kz |ish=tengrinews.kz |sana=2020-12-04 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2022-01-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220111075457/https://tengrinews.kz/money/tokaev-rasskazal-putinu-o-kaspikz-422176/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://forbes.kz/leader/duumvirat_forbes_kazakhstan_opredelilsya_s_vyiborom_luchshego_biznesmena_2020_goda/ |sarlavha=Дуумвират: Forbes Kazakhstan определился с выбором лучшего бизнесмена 2020 года |ish=www.forbes.kz |sana=2021-01-08 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209161612/https://forbes.kz/leader/duumvirat_forbes_kazakhstan_opredelilsya_s_vyiborom_luchshego_biznesmena_2020_goda/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://forbes.ua/ru/company/kaspi-nastupae-na-ukrainu-nasuvaetsya-fintekh-gigant-iz-kazakhstanu-vartistyu-27-mlrd-chi-varto-yogo-boyatisya-ukrainskim-kompaniyam-16122021-2988 |sarlavha=Kaspi наступает {{!}} Na Ukrainu nadvigaetsya fintex-gigant iz Kazaxstana stoimostyu $27 mlrd. Stoit li boyatsya ego ukrainskim kompaniyam? |ish=forbes.ua |sana=2021-12-16 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2022-04-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220411153212/https://forbes.ua/ru/company/kaspi-nastupae-na-ukrainu-nasuvaetsya-fintekh-gigant-iz-kazakhstanu-vartistyu-27-mlrd-chi-varto-yogo-boyatisya-ukrainskim-kompaniyam-16122021-2988}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=2021-09-30 |title=Bank Linked to Kazakh Leader Buys Kcell Stake After Share Slump |language=en |work=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-09-30/bank-linked-to-kazakh-leader-buys-kcell-stake-after-share-slump |access-date=2022-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220502110842/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-09-30/bank-linked-to-kazakh-leader-buys-kcell-stake-after-share-slump |archive-date=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;.

2020-yilda kompaniya [[Yevropa]] va [[Yevrosiyo|Yevrosiyodagi]] eng tez rivojlanayotgan IT-moliya tashkilotlaridan biriga&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/leader/35_krupneyshih_torgovyih_internet-ploschadok_-_jurnal_sentyabr_2021_1631561803/ |sarlavha=35 крупнейших торговых интернет-площадок Казахстана |muallif=Анна Резник |ish=www.forbes.kz |sana=2021-09-23 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2022-04-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220427200538/https://forbes.kz/leader/35_krupneyshih_torgovyih_internet-ploschadok_-_jurnal_sentyabr_2021_1631561803/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/life/opinion/kak_kazahstanskomu_obrazovaniyu_povtorit_uspeh_otechestvennyih_it-kompaniy/ |sarlavha=Как казахстанскому образованию повторить успех отечественных IT-компаний |ish=forbes.kz |sana=2021-02-22 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2021-03-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210305201651/https://forbes.kz/life/opinion/kak_kazahstanskomu_obrazovaniyu_povtorit_uspeh_otechestvennyih_it-kompaniy/}}&lt;/ref&gt;, [[Qozogʻiston]] [[Moliya bozori|moliya bozorida]] yetakchi oʻyinchiga aylandi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/leader/30_krupneyshih_torgovyih_internet-ploschadok_-_2020_1604068634/ |sarlavha=30 крупнейших торговых интернет-площадок - 2020 |ish=forbes.kz |sana=2020-11-05 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2020-11-23 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20201123150348/https://forbes.kz/leader/30_krupneyshih_torgovyih_internet-ploschadok_-_2020_1604068634/}}&lt;/ref&gt;.

Kaspi.kz [[Innovatsiya|innovatsiyalari]] respublikaning raqamli transformatsiyasiga va uning investitsion jozibadorligini oshirishga katta hissa qoʻshmoqda&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://businessfm.kz/society/forum-digital-almaty-2021-cifrovaya-perezagruzka |ish=businessfm.kz |sarlavha=Форум «Digital Almaty» — 2021: цифровая перезагрузка |sana=2021-02-05 |qaralgan sana=2022-08-02 |arxivsana=2022-01-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220111181758/https://businessfm.kz/society/forum-digital-almaty-2021-cifrovaya-perezagruzka}}&lt;/ref&gt;. Kaspi.kz tajribasi [[Harvard universiteti|Harvardda]] oʻrganilmoqda&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.exclusive.kz/expertiza/biznes/117756/ |sarlavha=Почему мы разводимся с мечтой о семье? |ish=www.exclusive.kz |sana=2019-12-25 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084207/https://www.exclusive.kz/expertiza/biznes/117756/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=en |url=https://www.asiamoney.com/article/b1jt7j47qzr4l7/inside-kaspis-kazakh-banking-experiment |sarlavha=Inside Kaspi’s Kazakh banking experiment |ish=www.asiamoney.com |sana=2020-01-13 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084042/https://www.asiamoney.com/article/b1jt7j47qzr4l7/inside-kaspis-kazakh-banking-experiment}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=56825 |sarlavha=Kaspi.kz IPO |ish=www.hbs.edu |sana=2019-10 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084042/https://www.hbs.edu/faculty/Pages/item.aspx?num=56825}}&lt;/ref&gt;.

== Biznes tizimi ==
Kaspi.kz onlayn toʻlovlar va P2P oʻtkazmalari, shaxsiy mablagʻlarni boshqarish va yetkazib berish bilan onlayn xaridlar xizmatlarini birlashtiradi. Kompaniya uchta platformada – toʻlovlar, marketpleys va fintex yoʻnalishlarida ishlaydi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://kapital.kz/finance/91050/moody-s-povysilo-reyting-kaspi-bank.html |sarlavha=Moody’s повысило рейтинг Kaspi Bank |ish=Деловой портал Капитал.кз |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209161619/https://kapital.kz/finance/91050/moody-s-povysilo-reyting-kaspi-bank.html |arxivsana=2021-12-09 |qaralgan sana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка2&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/life/opinion/kak_kazahstanskomu_obrazovaniyu_povtorit_uspeh_otechestvennyih_it-kompaniy/ |sarlavha=Как казахстанскому образованию повторить успех отечественных IT-компаний |muallif=Нуркен Халыкберген |ish=www.forbes.kz |sana=2021-02-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211112090924/https://forbes.kz/life/opinion/kak_kazahstanskomu_obrazovaniyu_povtorit_uspeh_otechestvennyih_it-kompaniy/ |arxivsana=2021-11-12 |qaralgan sana=2022-05-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QR&quot;&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://otyrar.kz/2020/05/oplachivat-gosuslugi-nalogi-i-shtrafy-mozhno-s-pomoshhyu-qr-koda-cherez-mobilnyj-banking/ |sarlavha=Оплачивать госуслуги, налоги и штрафы можно с помощью QR-кода через мобильный банкинг |muallif=Юлия Машковская |ish=otyrar.kz |sana=2020-05-19 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211210090706/https://otyrar.kz/2020/05/oplachivat-gosuslugi-nalogi-i-shtrafy-mozhno-s-pomoshhyu-qr-koda-cherez-mobilnyj-banking/}}&lt;/ref&gt;. Bu yoʻnalishlar bir nomdagi mobil ilovaga integratsiyalashgan.

2020-yil dunyoda Xitoyning WeChat va AQShning [[WhatsApp]] ilovalaridan keyin foydalanuvchilarni jalb qilish boʻyicha uchinchi oʻrinni egalladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://bluescreen.kz/news/pokazateli-kaspi-za-tretju-chetvert-2020/ |sarlavha=Показатели Kaspi за третий квартал 2020 |ish=bluescreen.kz |sana=2020-12-08 |qaralgan sana=2022-07-29 |arxivsana=2021-09-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210920041303/https://bluescreen.kz/news/pokazateli-kaspi-za-tretju-chetvert-2020/}}&lt;/ref&gt;.

Qozogʻiston IT-sanoati mutaxassislari Kaspi.kz ni nafaqat Qozogʻiston&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://kursiv.kz/news/banki/2018-12/kak-kazakhstanskie-banki-budut-zhit-v-novoy-ekosisteme-nb |sarlavha=Как казахстанские банки будут жить в новой экосистеме НБ |muallif=Ирина Ледовских |ish=kursiv.kz |sana=2018-12-07 |qaralgan sana=2022-07-30 |arxivsana=2021-11-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211103152933/https://kursiv.kz/news/banki/2018-12/kak-kazakhstanskie-banki-budut-zhit-v-novoy-ekosisteme-nb}}&lt;/ref&gt;, balki jahondagi&lt;ref name=&quot;VK&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/465709-eks-glava-vk-boris-dobrodeev-zapuskaet-investkompaniu-dla-proektov-v-sng |sarlavha=Экс-глава VK Борис Добродеев запускает инвесткомпанию для проектов в СНГ |muallif=Владислав Скобелев |ish=www.forbes.ru |sana=2022-05-17 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084042/https://www.forbes.ru/tekhnologii/465709-eks-glava-vk-boris-dobrodeev-zapuskaet-investkompaniu-dla-proektov-v-sng}}&lt;/ref&gt; muvaffaqiyatli moliyaviy biznes ekotizimining namunasi va multiplikatsiya qilinishi kerak boʻlgan yutuq deb hisoblaydi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/123159/ |sarlavha=Индустриализация по-казахстански: минус 28 процентов за двадцать лет |ish=www.exclusive.kz |sana=2021-02-09 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2021-10-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211028024254/https://www.exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/123159/}}&lt;/ref&gt;.

== Toʻlovlar ==
2019-yilda mobil ilova va QR texnologiyasidan foydalangan holda isteʼmolchilar va sotuvchilar oʻrtasida tezkor P2P oʻtkazmalarini joʻnatish va qabul qilish imkonini beruvchi toʻlov tarmogʻi ishga tushirildi&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://vc.ru/services/181804-luchshie-primery-cifrovyh-ekosistem-i-superappov |sarlavha=Лучшие примеры цифровых экосистем и супераппов — Сервисы на vc.ru |muallif=Евгений Тимко |ish=vc.ru |sana=2020-11-28 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-04-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220414090554/https://vc.ru/services/181804-luchshie-primery-cifrovyh-ekosistem-i-superappov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;QR&quot;/&gt;.

2020-yilning 9 oyi davomida Kaspi.kz orqali 15,2 trillion [[Tenge|tengega]] teng 1,6 milliard toʻlov amalga oshirildi, shundan 19,1 millionni byudjetga oʻtkazmalar tashkil qiladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://kapital.kz/finance/92626/v-odin-klik-kazakhstantsy-predpochitayut-platit-nalogi-onlayn.html |sarlavha=В один клик: казахстанцы предпочитают платить налоги онлайн |ish=Деловой портал Капитал.кз |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209161624/https://kapital.kz/finance/92626/v-odin-klik-kazakhstantsy-predpochitayut-platit-nalogi-onlayn.html}}&lt;/ref&gt;.

2020-yil iyul oyida Kaspi.kz Milliy intellektual mulk institutidan patent olgan holda mobil ilova va kartomat yordamida toʻlov kartalarini chiqarish texnologiyasi va algoritmiga egalik huquqini kafolatladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://kazpravda.kz/n/kaspikz-zapatentoval-unikalnoe-ustroystvo-kaspi-kartomat/ |sarlavha=Kaspi.kz запатентовал уникальное устройство Kaspi Картомат |ish=kazpravda.kz |sana=2020-07-29 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-04-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220414090554/https://kazpravda.kz/n/kaspikz-zapatentoval-unikalnoe-ustroystvo-kaspi-kartomat/}}&lt;/ref&gt;. 2020-yil sentyabr oyida Qozogʻiston Respublikasi hududida Kaspi Kartomat ochiq litsenziyasi amalga oshirildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://tengrinews.kz/money/kaspikz-sdelal-patent-kaspi-kartomat-otkryityim-413432/ |sarlavha=Kaspi.kz сделал патент на Kaspi Картомат открытым для использования |ish=Tengrinews.kz |sana=2020-09-08 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-01-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220111142432/https://tengrinews.kz/money/kaspikz-sdelal-patent-kaspi-kartomat-otkryityim-413432/}}&lt;/ref&gt;.

== Marketpleys ==
2018-yildan 2022-yilgacha Kaspi.kz Qozogʻiston onlayn savdo maydonchalari TOP KZ Chakana E-Commerce orasida onlayn savdodan tushgan daromad boʻyicha birinchi oʻrinni egalladi&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://rus.azattyq-ruhy.kz/economics/40876-kaspi-kz-1-internet-magazin-v-kazakhstane |sarlavha=Kaspi.kz признан лидером электронной коммерции пятый год подряд |muallif=Ахметбеков Асхат |ish=https://rus.azattyq-ruhy.kz |sana=2022-09-16 |qaralgan sana=2022-09-16 |arxivsana=2022-09-16 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220916044555/https://rus.azattyq-ruhy.kz/economics/40876-kaspi-kz-1-internet-magazin-v-kazakhstane}}&lt;/ref&gt;, shuningdek, onlayn savdo bozorining 70% ni egalladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://vc.ru/offline/357270-rossiyskie-prodavcy-vyhodyat-na-krupneyshiy-marketpleys-kazahstana |sarlavha=Российские продавцы выходят на крупнейший маркетплейс Казахстана |muallif=Amera Carlos |ish=vc.ru |sana=2022-01-31 |qaralgan sana=2022-07-31 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084204/https://vc.ru/offline/357270-rossiyskie-prodavcy-vyhodyat-na-krupneyshiy-marketpleys-kazahstana}}&lt;/ref&gt;, jami 19 million aholidan 12 million foydalanuvchiga ega&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.ktk.kz/ru/news/video/2022/09/30/223965 |sarlavha=Для цифровизации всех госуслуг в Казахстане используют опыт Kaspi.kz |ish=ktk.kz |sana=2022-09-30 |qaralgan sana=2022-10-27 |arxivsana=2022-10-27 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20221027223348/https://www.ktk.kz/ru/news/video/2022/09/30/223965/}}&lt;/ref&gt;.

2017-yilning 17-noyabr kuni Kaspi.kz birinchi marta „Kaspi Juma“ aksiyasini oʻtkazdi va uning doirasida 250 mingta tovar xarid qilish uchun 20 milliard tenge miqdorida isteʼmol kreditlari ajratdi. Aksiya davomida bankning kredit portfeli 2 foizga oshdi. Natijada, 2017-yilda Kaspi Magazin Qozogʻiston maishiy texnika bozorining 60 foizini egalladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/process/technologies/sintez_otrasley_1533631503/ |sarlavha=Как казахстанские компании ищут себя в новом цифровом мире |muallif=Александр Воротилов |ish=forbes.kz |sana=2018-08-08 |qaralgan sana=2022-07-31 |arxivsana=2021-11-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211102211543/https://forbes.kz/process/technologies/sintez_otrasley_1533631503/}}&lt;/ref&gt;.

2020-yil 28-avgustda kompaniya onlayn aviachiptalar sotuvchi Santufei (Kaspi Travel) kompaniyasini sotib oldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://kazlenta.kz/23710-kaspikz-priobrel-onlayn-trevel-agentstvo-santufei.html |sarlavha=Kaspi.kz приобрел онлайн-тревел-агентство Santufei |ish=Kazlenta.kz |sana=2020-08-29 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209200346/https://kazlenta.kz/23710-kaspikz-priobrel-onlayn-trevel-agentstvo-santufei.html}}&lt;/ref&gt;.

2020-yilning birinchi yarmida Kaspi.kz platformasi orqali 69 milliard tengelik 900 mingdan ortiq buyurtmalar amalga oshirildi&lt;ref name=&quot;автоссылка6&quot;&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://www.zakon.kz/5022271-kazahstantsy-sdelali-rekordnoe.html |sarlavha=Казахстанцы сделали рекордное количество онлайн покупок с Kaspi.kz |ish=zakon.kz |sana=2020-05-14 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-11-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211105113905/https://www.zakon.kz/5022271-kazahstantsy-sdelali-rekordnoe.html}}&lt;/ref&gt;. Yil davomida Kaspi Travel yoʻnalishi 50 barobar oʻsdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://vc.ru/services/352860-novosti-cifrovyh-ekosistem-kaspi-kz-vyros-v-50-raz-sense-superapp-dobavil-investicii-a-vodapay-sdelal-sochnyy-dizayn |sarlavha=Новости цифровых экосистем: Kaspi.kz вырос в 50 раз, Sense SuperApp добавил инвестиции, а VodaPay сделал сочный дизайн |ish=vc.ru |sana=2022-01-24 |qaralgan sana=2022-07-22 |arxivsana=2022-07-22 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220722064130/https://vc.ru/services/352860-novosti-cifrovyh-ekosistem-kaspi-kz-vyros-v-50-raz-sense-superapp-dobavil-investicii-a-vodapay-sdelal-sochnyy-dizayn}}&lt;/ref&gt;.

== Fintex ==
Platforma Qozogʻistondagi raqamli bank bozorining uchdan ikki qismidan koʻprogʻini tashkil etuvchi [[Kaspi Bank|Kaspi Bankga]]&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://quote.rbc.ru/news/article/5f88586b9a79473c49d5caa7 |sarlavha=Успешное IPO в Лондоне сделало бизнесменов из Казахстана миллиардерами |ish=quote.rbc.ru |sana=2020-10-15 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-01-21 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220121212830/https://quote.rbc.ru/news/article/5f88586b9a79473c49d5caa7}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://lsm.kz/kaspi-1-v-rejtinge-bankov |sarlavha=Kaspi №1 в рейтинге банков |ish=lsm.kz |sana=2020-05-19 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209163247/https://lsm.kz/kaspi-1-v-rejtinge-bankov}}&lt;/ref&gt; asoslanadi. Bank chakana bank mahsulotlariga sotishga ixtisoslashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/process/technologies/tsifrovizatsiya_soglyadkoy_1568631121/ |sarlavha=Цифровизация с оглядкой. Как казахстанские банки развивают диджитал-сервисы |muallif=Анна Резник |ish=www.forbes.kz |sana=2019-09-16 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-11-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211105224949/https://forbes.kz//process/technologies/tsifrovizatsiya_soglyadkoy_1568631121}}&lt;/ref&gt;.

Bankning karta tranzaksiyalari bozoridagi ulushi Visa va [[MasterCard|Mastercardning]] umumiy ulushidan qariyb 2,5 baravar koʻp. Kaspi.kz Qozogʻistonda naqd pulsiz toʻlovlar oʻsishining drayveri boʻlib, 2020-yilda oʻsish 120% ni tashkil etdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/life/observation/konservatizm_vs_innovatsii/ |sarlavha=Консерватизм VS инновации |ish=forbes.kz |sana=2020-12-10 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-11-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211102195300/https://forbes.kz/life/observation/konservatizm_vs_innovatsii/}}&lt;/ref&gt;.

2019-yil noyabr oyida Kaspi.kz rahbari 2020-yilni kichik va oʻrta biznesdagi hamkorlarini qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirish yili deb eʼlon qildi, shu bilan birga [[Bank krediti|biznesni onlayn kreditlashni]] yoʻlga qoʻydi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.zakon.kz/5008740-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s.html |sarlavha=Касым-Жомарт Токаев встретился с основателями Kaspi.kz |ish=www.zakon.kz |sana=2020-02-24 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209163915/https://www.zakon.kz/5008740-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s.html}}&lt;/ref&gt;.

Kaspi isteʼmolchilarning kredit riskini baholash uchun algoritmlar va prognoz modellaridan foydalanadigan kredit qarorlarini qabul qilish jarayoni va skoring modelini ishlab chiqdi&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;/&gt;.

2019-yil oxirida Kaspi Bank oʻz aktivlari va oʻz kapitalidan foydalanish boʻyicha eng samarali boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/leader/reyting_bankov_kazahstana_-_2020_1589725980/ |sarlavha=Рейтинг банков Казахстана - 2020 |ish=forbes.kz |sana=2020-05-18 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-11-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211105142034/https://forbes.kz/leader/reyting_bankov_kazahstana_-_2020_1589725980/}}&lt;/ref&gt;.

== Davlat bilan hamkorligi ==
2020-yil mart oyida Kaspi.kz [[favqulodda holat]] joriy etilishi munosabati bilan aholini ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash davlat dasturini amalga oshirishga hamda [[COVID-19 koronavirus infeksiyasi|COVID-19]] tufayli ish oʻrinlari va aholi uchun haq toʻlanmaydigan taʼtillarning qisqarishiga hissa qoʻshdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=en |url=https://www.caspianpolicy.org/research/technology-policy/a-digital-economy-in-central-asia-not-so-fast |sarlavha=A Digital Economy in Central Asia? Not So Fast |muallif=Daniel Lehmann |ish=www.caspianpolicy.org |sana=2021-08-04 |qaralgan sana=2022-05-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://ognialatau.kz/news/cat-12/10001/ |sarlavha=Kaspi.kz запустил функцию подачи заявки на выплату 42 500 тенге |ish=ognialatau.kz |sana=2020-07-21 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209163758/https://ognialatau.kz/news/cat-12/10001/}}&lt;/ref&gt;. Kompaniya mobil ilovasida qozogʻistonliklarning qoldirgan arizasi orqali ularga umumiy summasi 4,4 million tenge boʻlgan ijtimoiy nafaqalar hisoblab chiqildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/mihail-lomtadze-nagrajden-medalyu-halyik-algyisyi-406240/ |sarlavha=Михаил Ломтадзе награжден медалью &quot;Халық алғысы&quot; |ish=Tengrinews.kz |sana=2020-06-24 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-01-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220112225059/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/mihail-lomtadze-nagrajden-medalyu-halyik-algyisyi-406240/}}&lt;/ref&gt;.

Oʻsha yilning oktyabr oyida Qozogʻiston Raqamli rivojlanish, innovatsiyalar va aerokosmik sanoat vazirligining axborot tizimlari, „E-lisenziyalash“ davlat maʼlumotlar bazasi va Kaspi.kz kompaniya ilovasidagi yakka tartibdagi tadbirkorlari roʻyxatga olish xizmatini tashkil qilish maqsadida axborot tizimlari integratsiyasi amalga oshirildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://kapital.kz/business/90264/zaregistrirovat-ip-mozhno-cherez-kaspi-kz.html |sarlavha=Зарегистрировать ИП можно через Kaspi.kz |ish=kapital.kz |sana=2020-10-02 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-04-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220412045330/https://kapital.kz/business/90264/zaregistrirovat-ip-mozhno-cherez-kaspi-kz.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://www.zakon.kz/5042395-ministerstvo-tsifrovogo-razvitiya-i.html |sarlavha=Министерство цифрового развития и Kaspi.kz запустили новый сервис по регистрации ИП |muallif=Анастасия Московчук |ish=zakon.kz |sana=2020-10-02 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209175736/https://www.zakon.kz/5042395-ministerstvo-tsifrovogo-razvitiya-i.html}}&lt;/ref&gt;. Keyinchalik yakka tartibdagi tadbirkor rekvizitlarini oʻzgartirish imkoniyati ham amalga oshirildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://informburo.kz/novosti/na-kaspikz-teper-mozno-izmenit-rekvizity-ip |sarlavha=На Kaspi.kz теперь можно изменить реквизиты ИП |ish=informburo.kz |sana=2022-05-31 |qaralgan sana=2022-07-25 |arxivsana=2022-07-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220725101910/https://informburo.kz/novosti/na-kaspikz-teper-mozno-izmenit-rekvizity-ip}}&lt;/ref&gt;.

2021-yilda kompaniya Ichki ishlar vazirligi bilan birgalikda Kaspi.kz mobil ilovasi orqali avtomobillarni qayta roʻyxatdan oʻtkazish va texnik koʻrikdan oʻtkazish xizmatini yoʻlga qoʻydi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://liter.kz/pereregistrirovat-avto-mozhno-budet-cherez-prilozhenie-kaspi-kz/ |sarlavha=Казахстанцам сильно упростили процесс переоформления автомобилей |ish=liter.kz |sana=2021-01-25 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209162254/https://liter.kz/pereregistrirovat-avto-mozhno-budet-cherez-prilozhenie-kaspi-kz/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://khabar.kz/ru/news/obshchestvo/item/131311-servis-onlajn-registratsii-avtomobilej-zapustili-v-kazakhstane |sarlavha=Сервис онлайн-регистрации автомобилей запустили в Казахстане |ish=khabar.kz |sana=2021-01-25 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209172315/https://khabar.kz/ru/news/obshchestvo/item/131311-servis-onlajn-registratsii-avtomobilej-zapustili-v-kazakhstane}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://bluescreen.kz/news/8881/naskolko-populiarno-pierieoformlieniie-avto-na-kaspikz |sarlavha=Насколько популярно переоформление авто на Kaspi.kz |muallif=Новостная Редакция |ish=bluescreen.kz |sana=2021-02-22 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-06-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220628185955/https://bluescreen.kz/news/8881/naskolko-populiarno-pierieoformlieniie-avto-na-kaspikz }}&lt;/ref&gt;. Yana bir yarim yildan soʻng haydovchilik guvohnomasini onlayn almashtirish imkoniyati paydo boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.kt.kz/rus/science/v_prilozhenii_kaspi_kz_teper_mozhno_pomenyat_voditelskoe_1377936535.html |sarlavha=В приложении Kaspi.kz теперь можно поменять водительское удостоверение онлайн |ish=www.kt.kz |sana=2022-07-12 |qaralgan sana=2022-08-03 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803085546/https://www.kt.kz/rus/science/v_prilozhenii_kaspi_kz_teper_mozhno_pomenyat_voditelskoe_1377936535.html}}&lt;/ref&gt;.

2022-yilda ishga tushirilgan bir qator loyihalar Kaspi.kz mijozlariga oʻzlarining elektron hujjatlari: shaxsiy guvohnoma, emlash pasporti, haydovchilik guvohnomasi, nikoh toʻgʻrisidagi guvohnoma, tugʻilganlik haqidagi guvohnoma&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.zakon.kz/6011022-kaspikz-zapustil-servis-tsifrovye-dokumenty.html |sarlavha=Kaspi.kz запустил сервис «Цифровые документы» |ish=www.zakon.kz |sana=2022-04-05 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2022-07-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220725101935/https://www.zakon.kz/6011022-kaspikz-zapustil-servis-tsifrovye-dokumenty.html}}&lt;/ref&gt;, shuningdek, ijtimoiy sugʻurta guvohnomalari nafaqalari va pensiya jamgʻarmalariga xavfsiz va qulay foydalanish imkonini berdi. Bundan tashqari, Sogʻliqni saqlash vazirligi ishtirokida psixonevrologiya, narkomaniya, sil kasalliklari markazlaridan maʼlumotnomalar olish&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://standard.kz/ru/post/kaspikz-minzdrav-i-ministerstvo-cifrovizacii-zapustili-servis-poluceniya-spravok |sarlavha=Kaspi.kz, Минздрав и Министерство цифровизации запустили сервис получения справок |ish=standard.kz |sana=2022-09-28 |qaralgan sana=2023-05-22}}&lt;/ref&gt;, bola tugʻilganligi toʻgʻrisidagi guvohnomani berish&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/svidetelstvo-o-rojdenii-rebenka-teper-v-prilojenii-kaspikz-480360 |sarlavha=Свидетельство о рождении ребенка теперь в приложении Kaspi.kz |ish=forbes.kz |sana=2022-10-23 |qaralgan sana=2023-08-16}}&lt;/ref&gt; imkoniyatlari amalga oshirildi.

2023-yilda Kaspi.kz, Moliya vazirligi va Davlat daromadlari qoʻmitasi tadbirkorlarga bir qurilma ichida tekinga nazorat-kassa mashinasi va POS-terminalni olish imkonini beruvchi Kaspi Kassa xizmatini ishga tushirdi. IIVning Migratsiya xizmati qoʻmitasi, Adliya vazirligi va „IIM“ RDK koʻmagida yashash joyi boʻyicha roʻyxatdan oʻtish va roʻyxatdan chiqarish imkoniyati ham yaratildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://forbes.kz/economy/finance/kaspi_kassa_besplatnyiy_servis_dlya_kazahstanskih_predprinimateley |sarlavha=Kaspi Касса – бесплатный сервис для казахстанских предпринимателей |ish=forbes.kz |sana=2023-01-23 |qaralgan sana=2023-05-22}}&lt;/ref&gt;.

Davlat xizmatlari bilan bogʻliq barcha xizmatlar Kaspi.kz tomonidan Qozogʻiston RRIASV bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan va ishga tushirilgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-digital/press/news/details/532902?lang=ru |sarlavha=Kaspi.kz совместно с Министерством цифрового развития, инноваций и аэрокосмической промышленности, Министерством труда и социальной защиты населения и АО «НИТ» запустили новые госуслуги |ish=gov.kz |sana=2023-04-06 |qaralgan sana=2023-08-16}}&lt;/ref&gt;.

== Boshqaruvi ==
Boshqaruv raisi – Mixail Lomtadze&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/leader/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2022_1652235965/ |sarlavha=50 богатейших бизнесменов Казахстана — 2022 |muallif=Ардак Букеева |ish=www.forbes.kz |sana=2022-05-11 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2022-05-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220517025344/https://forbes.kz/leader/50_bogateyshih_biznesmenov_kazahstana_-_2022_1652235965}}&lt;/ref&gt;.

Vyacheslav Kim (23,35%), Mixail Lomtadze (24,55%), Baring Vostok jamgʻarmasi (28,8%) Kaspi.kz ning yirik aksiyadorlari hisoblanadi. Shuningdek, 20.18% aksiyalar ommaviy aksiyadorlarga, 3.12% aksiyalar esa kompaniya boshqaruviga tegishli.

== IPO ==
2018-yil 9-noyabr kuni Kaspi.kz mahsulot va xizmatlarining yillik taqdimotida boshqaruv raisi Mixail Lomtadze kompaniyaning [[London fond birjasi|London fond birjasida]] IPO oʻtkazish rejalari haqida maʼlum qildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://kz.kursiv.media/2018-11-14/mikhail-lomtadze-prezentoval-novye-servisy-kaspikz-i-zayavil-o-planakh-ipo-v/ |sarlavha=Михаил Ломтадзе презентовал новые сервисы Kaspi.kz и заявил о планах IPO в Лондоне |ish=kz.kursiv.media |sana=2018-11-14 }}{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://kapital.kz/finance/93814/chistaya-pribyl-kaspi-kz-v-2020-godu-vyrosla-pochti-na-34.html |sarlavha=Чистая прибыль Kaspi.kz в 2020 году выросла почти на 34% |ish=kapital.kz |sana=2021-03-01/ |qaralgan sana=2022-07-29 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209163204/https://kapital.kz/finance/93814/chistaya-pribyl-kaspi-kz-v-2020-godu-vyrosla-pochti-na-34.html}}&lt;/ref&gt;.

IPO 2020-yil oktyabr oyida boʻlib oʻtdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.prodengi.kz/post/kaspi-provel-ipo |sarlavha=Kaspi провел IPO |ish=www.prodengi.kz/ |sana=2020-10-14/ |qaralgan sana=2022-07-29 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803094059/https://www.prodengi.kz/post/kaspi-provel-ipo}}&lt;/ref&gt; va hajmi boʻyicha ikkinchi va 2020-yilda butun Yevropada toʻrtinchi oʻrinda deb eʼtirof etildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/finances/exchange/kaspikz_vyishel_na_ipo_i_stal_samoy_dorogoy_kompaniey_v_istorii_kazahstana |sarlavha=Kaspi.kz вышел на IPO и стал самой дорогой компанией в истории Казахстана |ish=forbes.kz |sana=2020-10-14 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2021-11-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211102211542/https://forbes.kz/finances/exchange/kaspikz_vyishel_na_ipo_i_stal_samoy_dorogoy_kompaniey_v_istorii_kazahstana}}&lt;/ref&gt;.

Dastlabki taklif narxi global depozitar kvitansiyasi (GDR) uchun 33,75 dollar qilib belgilandi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://tengrinews.kz/markets/kaspikz-obyyavil-ob-uspeshnom-provedenii-ipo-417250/ |sarlavha=Kaspi.kz объявил об успешном проведении IPO |ish=tengrinews.kz |sana=2022-10-16 |qaralgan sana=2022-08-03 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084204/https://tengrinews.kz/markets/kaspikz-obyyavil-ob-uspeshnom-provedenii-ipo-417250/}}&lt;/ref&gt;.

Taklifning umumiy tranzaksiya hajmi 742 million [[Dollar|dollardan]] 879 million dollargacha boʻlgan, kompaniya oʻzining 1 million dollarlik aksiyalarini 6,5 milliard dollar bozor kapitalizatsiyasiga sotgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=en |url=https://www.reuters.com/article/uk-kaspi-kz-ipo-idUKKBN26T10B |sarlavha=Kazakhstan's Kaspi valued at $6.5 billion in London IPO - bookrunner |ish=www.reuters.com |sana=2020-10-08/ |qaralgan sana=2022-08-02 |arxivsana=2022-04-11 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220411153212/https://www.reuters.com/article/uk-kaspi-kz-ipo-idUKKBN26T10B}}&lt;/ref&gt;. Shundan soʻng kompaniyaning kapitallashuvi 20 milliard dollardan oshdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=en |url=https://astanatimes.com/2021/12/kazakh-president-emphasizes-role-of-kaspi-kz-fintech-company-in-capital-market-development/ |sarlavha=Kazakh President Emphasizes Role of Kaspi.kz Fintech Company in Capital Market Development |ish=astanatimes.com |sana=2021-12-08 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2022-05-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220502111438/https://astanatimes.com/2021/12/kazakh-president-emphasizes-role-of-kaspi-kz-fintech-company-in-capital-market-development/}}&lt;/ref&gt;. Bu Kaspi.kz ni Qozogʻistonning eng qimmat [[Ochiq aksiyadorlik jamiyati|ommaviy kompaniyasiga]]&lt;nowiki/&gt;aylantirdi.

Mutaxassislarning fikricha, Kaspi.kz IPO qozoq banklarini baholash va hududdagi eng muvaffaqiyatli venchur investitsiya uchun etalonga aylandi&lt;ref name=&quot;VK&quot;/&gt;.

== Tarixi ==
Kaspi 2002-yilda qozoq ishbilarmoni Vyacheslav Kim tomonidan tashkil etilgan. Oʻshanda u xususiylashtirilgan Kaspiy bankini sotib olgan. Biroq, haqiqiy oʻzgarishlar 2006-yilda, Rossiyaning eng yirik xususiy kapital jamgʻarmasi Baring Vostok kompaniyaning ulushini sotib olgandan soʻng boshlandi. Bu Mixail Lomtadzening 2007-yilda boshqaruv jamoasiga qoʻshilishiga olib keldi, u Kim bilan birgalikda Kaspini Qozogʻistonning eng yirik fintex kompaniyasiga aylantirdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2020/10/15/kazakhstan-fintech-firm-kaspi-surprises-with-huge-london-ipo/?sh=25a04d93470e |sarlavha=Kazakhstan Fintech Firm Kaspi Surprises With Huge London IPO |ish=www.forbes.com |sana=2022-04-23/ |qaralgan sana=2022-07-27 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084042/https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2020/10/15/kazakhstan-fintech-firm-kaspi-surprises-with-huge-london-ipo/?sh=25a04d93470e}}&lt;/ref&gt;. Lomtadze texnologiya va xizmat koʻrsatish sohasida raqobat ustunligini koʻrdi, resurslarni qayta taqsimladi, innovatsiyalarga sarmoya kirita boshladi, koʻproq jismoniy filiallar ochdi va [[Omonat|depozitlar]], [[Kredit|kreditlar]] va [[Kredit kartochkasi|kredit kartalari]] kabi bank mahsulotlarini rivojlantirdi. 2012-yilga kelib, bank 1 milliondan ortiq kartalar emissiya qilgan va bu sektorda Qozogʻistonda yetakchiga aylangan edi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://ukrrudprom.com/digest/Po_kitayskomu_obraztsu_Deystvitelno_li_kazahi_pokupayut_Rozetku.html |sarlavha=По китайскому образцу. Действительно ли казахи покупают “Розетку” |ish=ukrrudprom.com |sana=2021-11-05 |qaralgan sana=2022-07-20 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084043/https://ukrrudprom.com/digest/Po_kitayskomu_obraztsu_Deystvitelno_li_kazahi_pokupayut_Rozetku.html}}&lt;/ref&gt;.

2008-yil 15-noyabrda rebrending natijasida „Kaspiy Bank“ AJ oʻz nomini „Kaspi Bank“ AJga oʻzgartirdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://informburo.kz/tags/kaspi-bank |sarlavha=Kaspi bank — Банк Каспийский |ish=informburo.kz |qaralgan sana=2022-10-04 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084043/https://informburo.kz/tags/kaspi-bank}}&lt;/ref&gt;.

2015-yil 16-sentabrda [[Qozogʻiston Milliy banki|Qozogʻiston Respublikasi Milliy banki]] Boshqaruvining 2015-yil 16-sentabrdagi 166-sonli qarori asosida „kaspi“ aksiyadorlik jamiyatiga „Kaspi Bank“ [[Aksiyadorlar jamiyati|AJning]] bank xoldingi (bilvosita) maqomini olishiga rozilik berildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://kapital.kz/finance/45318/aktsionery-kaspi-bank-sozdayut-novyy-kholding.html |sarlavha=Акционеры Kaspi Bank создают новый холдинг |ish=kapital.kz |qaralgan sana=2022-10-05 |arxivsana=2021-11-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211105113908/https://kapital.kz/finance/45318/aktsionery-kaspi-bank-sozdayut-novyy-kholding.html}}&lt;/ref&gt;.

2018-yil 2-aprelda „Kaspi“ aksiyadorlik jamiyati Kaspi.kz aksiyadorlik jamiyati deb oʻzgartirildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |til=ru |url=https://kase.kz/files/emitters/KSPI/kspip_2018_rus.pdf |sarlavha=Годовой отчет за 2018 г. (стр. 3) |ish=kase.kz |qaralgan sana=2022-09-04 |arxivsana=2020-02-05 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200205091427/https://kase.kz/files/emitters/KSPI/kspip_2018_rus.pdf}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilning 17-sentyabr kuni Kaspi.kz avtomobillar (Turbo.az), koʻchmas mulk (Bina.az), tovarlar va xizmatlarni (Tap.az) sotish va sotib olish boʻyicha xususiy eʼlonlarni joylashtirish va chop etish boʻyicha onlayn xizmatlarni xarid qilish orqali [[Ozarbayjon]] bozoriga kirdi&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{Veb manbasi |til=en |url=https://www.picoliniecapital.com/post/kaspi-central-asian-super-app-in-the-making |sarlavha=Kaspi — Central Asian Super App in the Making |muallif=Bastiaan |ish=Picolinie Capital |sana=2021-05-05 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-11-30 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211130131207/https://www.picoliniecapital.com/post/kaspi-central-asian-super-app-in-the-making}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://interfax.az/view/777976/ru |sarlavha=Казахстанская Kaspi.kz стала владельцем трёх сайтов объявлений в Азербайджане |ish=interfax.az |sana=2019-09-17 |qaralgan sana=2022-07-27 |arxivsana=2021-12-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211209174434/http://interfax.az/view/777976/ru}}&lt;/ref&gt;.

2021-yil iyul oyida Kaspi.kz Ukraina bozoriga Portmone Group toʻlov tizimini sotib olish orqali kirdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/leader/hroniki_milliarderov_1650595294/ |sarlavha=Хроники казахcтaнских миллиoнеpов |ish=forbes.kz |sana=2022-04-22 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2022-05-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220502151542/https://forbes.kz//leader/hroniki_milliarderov_1650595294/}}&lt;/ref&gt;.Oktyabr oyida Kaspi Ukrainaning BTA Banki (BTA Bank Qozogʻistonning shoʻba banki) uchun oldi-sotdi shartnomasini imzoladi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://kapital.kz/finance/99738/kaspi-kz-pokupayet-bta-bank-ukraina.html |sarlavha=Kaspi.kz покупает БТА Банк Украина |ish= |sana=2022-04-23 |qaralgan sana=2022-07-15 |arxivsana=2021-12-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211215110621/https://kapital.kz/finance/99738/kaspi-kz-pokupayet-bta-bank-ukraina.html}}&lt;/ref&gt;. Bu kompaniyaga mintaqada bank va toʻlov litsenziyalarini, shuningdek, Ukrainada Visa va MasterCard akkreditatsiyasini olish imkonini beradi. Bitim qiymati oshkor etilmagan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.ua/ru/news/ekspansiya-kazakhstanskogo-edinoroga-navishcho-kaspikz-kupue-bta-bank-pislya-ugodi-z-portmone-25102021-2652 |sarlavha=Экспансия казахстанского единорога. Зачем Kaspi.kz покупает БТА Банк за $9 млн |ish=forbes.ua |sana=2021-10-25 |qaralgan sana=2022-05-02 |arxivsana=2021-11-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20211102213312/https://forbes.ua/ru/news/ekspansiya-kazakhstanskogo-edinoroga-navishcho-kaspikz-kupue-bta-bank-pislya-ugodi-z-portmone-25102021-2652}}&lt;/ref&gt;.

== Yutuqlari ==
2019-yil dekabr oyida Kaspi.kz 35 ta milliy IT-chempionlar roʻyxatiga kiritildi va Qozogʻiston Raqamli rivojlanish, innovatsiyalar va aerokosmik sanoat vazirligi tomonidan oʻtkazilgan reytingga koʻra „Elektron tijorat va moliya“ sohasida yetakchi 7 ta kompaniya qatoriga kirdi&lt;ref name=&quot;автоссылка8&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=https://forbes.kz/process/pervoe_kreditnoe_byuro_kaspi_i_wooppay_priznali_it-chempionami_goda/ |sarlavha=Первое кредитное бюро, Kaspi и Wooppay признали ИТ-чемпионами года |ish=forbes.kz |sana=2019-12-19 |qaralgan sana=2022-08-01 |arxivsana=2019-12-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191219131415/https://forbes.kz/process/pervoe_kreditnoe_byuro_kaspi_i_wooppay_priznali_it-chempionami_goda}}&lt;/ref&gt;.

2019-yilda Kaspi.kz QAZNET 25 YEARS FORUMda „Eng yaxshi [[elektron tijorat]] loyihasi“ va „Eng yaxshi mobil ilova“ deb topildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://hommes.kz/blog/2019/12/20/qaznet-25-years-forum-kak-eto-bylo/ |sarlavha=QAZNET 25 YEARS FORUM: как это было |ish=web.archive.org |sana=2021-03-06 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-03-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210306071223/http://hommes.kz/blog/2019/12/20/qaznet-25-years-forum-kak-eto-bylo/}}&lt;/ref&gt;.

2020-yilda Kaspi.kz sayti Qozogʻiston banklari orasida eng xavfsiz veb-resurslardan biri deb tan olindi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://informburo.kz/novosti/carka-sostavil-reyting-saytov-bankov-kazahstana-po-urovnyu-veb-bezopasnosti-.html |sarlavha=ЦАРКА составил рейтинг сайтов банков Казахстана по уровню веб-безопасности |ish=informburo.kz |sana=2020-04-22 |qaralgan sana=2022-05-17 |arxivsana=2021-01-17 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210117190704/https://informburo.kz/novosti/carka-sostavil-reyting-saytov-bankov-kazahstana-po-urovnyu-veb-bezopasnosti-.html}}&lt;/ref&gt;.

„Randstad Employer Brand Research 2021“ brendlarining jozibadorligini xalqaro oʻrganish natijalariga koʻra, 2021-yil aprel oyida Kaspi.kz moliya sektoridagi eng yaxshi ish beruvchi deb topildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://kapital.kz/gosudarstvo/95287/nazvany-samyye-privlekatel-nyye-rabotodateli-v-kazakhstane.html |sarlavha=Названы самые привлекательные работодатели в Казахстане |ish=kapital.kz |sana=2021-04-29 |qaralgan sana=2022-08-03 |arxivsana=2021-04-29 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210429115648/https://kapital.kz/gosudarstvo/95287/nazvany-samyye-privlekatel-nyye-rabotodateli-v-kazakhstane.html}}&lt;/ref&gt;.

2021-yil 22-sentyabrda „Kazakhstan Growth Forum“ yillik sammitida Kaspi.kz yangi mijozlar tajribasini yaratgani uchun „Yil transformatori“ unvoniga sazovor boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://informburo.kz/novosti/mixail-lomtadze-i-kaspikz-polucili-tri-nagrady-na-kazakhstan-growth-forum |sarlavha=Михаил Ломтадзе и Kaspi.kz получили три награды на Kazakhstan Growth Forum |ish=informburo.kz |sana=2021-09-22 |qaralgan sana=2022-06-10 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084042/https://informburo.kz/novosti/mixail-lomtadze-i-kaspikz-polucili-tri-nagrady-na-kazakhstan-growth-forum}}&lt;/ref&gt; va London fond birjasida muvaffaqiyatli IPO „Yilning eng yaxshi bitimi“ sifatida eʼtirof etildi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://kazpravda.kz/n/mihail-lomtadze-i-kaspikz-poluchili-tri-nagrady-na-kazakhstan-growth-forum/ |sarlavha=Михаил Ломтадзе и Kaspi.kz получили три награды на Kazakhstan Growth Forum |ish=kazpravda.kz/ |sana=2021-09-22 |qaralgan sana=2022-08-03 |arxivsana=2022-08-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220803084044/https://kazpravda.kz/n/mihail-lomtadze-i-kaspikz-poluchili-tri-nagrady-na-kazakhstan-growth-forum/}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}


[[Turkum:Qozogʻistonning moliya kompaniyalari]]
[[Turkum:London fond birjasida listing qilingan kompaniyalar]]
[[Turkum:Qozogʻiston fond birjasida listing qilingan kompaniyalar]]</text>
      <sha1>a2gg3vyl9h9nf894wg74xkvc7pprsw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oksana Madarash</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1077279</id>
    <revision>
      <id>6273148</id>
      <parentid>6211952</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:19:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15211" sha1="s7mbvnrnsem2cc41oecrm0mxyp7aase" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Oksana Madarash
 | tasvir               = 
 | izoh                 = Oksana Madarash, Conductor
 | tavallud_paytidagi_ismi = 
 | tavallud_sanasi      = {{birth date and age|1969|9|12}}
 | tavallud_joyi        = Buchach, [[Ukraina]]
 | kasbi                = [[Dirijyor]]
 | veb-sayt             = {{URL|oksanamadarash.com}}
}}
'''Madarash Oksana Stepanivna''' ({{Lang-uk|Мадараш Оксана Степанівна}}; 1969-yil 12-sentyabrda tugʻilgan) dirijyor, badiiy rahbar, oʻqituvchi, Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist (2008).

== Taʼlimi ==
Chaykovskiy nomidagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasida oliy musiqiy maʼlumot olgan:

* 2002–2005-yillar – Opera va simfoniya dirijyorligi yoʻnalishi boʻyicha aspirantura, Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida assistent-amaliyotchi, Ukraina xalq artisti, [[:uk:Дущенко Євген Васильович|professor E.Dushenko]]&lt;nowiki/&gt;rahbarligida.
* 1999-yil – Opera va simfoniya dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, professor E.Dushenko rahbarligida.
* 1994-yil – xor dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, [[:ru:Петриченко, Виктор Викторович|professor V. Petrichenko]] va Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida fakultativ darslar, Ukraina va [[Rossiya Federatsiyasi xalq artisti]], [[:uk:Кожухар Володимир Маркович|professor V. Kojuxar]] rahbarligida.

[[Mykolaiv|Nikolayev]] davlat oliy musiqa kollejining dirijyorlik va xor fakultetini tamomlagan (1989, oʻqituvchi L. Lakiza rahbarligida).

== Dirijyorlik faoliyati ==
2002-yildan – Kiyev Milliy akademik operetta teatrining dirijyor-rejissyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ |sarlavha=МАДАРАШ Оксана Степановна - Киевские театры - Театр оперетты в Киеве, Киевский национальный академический театр оперетты |sana=24 March 2016 |nashriyot= |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-09-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190924021109/http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ }}&lt;/ref&gt; va Kiyev Bolalar badiiy akademiyasi musiqa sanʼati fakulteti yosh talabalar kamera orkestrining badiiy rahbari va dirijyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm |sarlavha=The Kyiv Children's Academy of Arts (KCAA) |ish=www.kdam.kiev.ua |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-12-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191228025613/http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm }}&lt;/ref&gt;, Stankovich nomidagi 1-xalqaro tanlovi gʻolibi.

Oksana [[Georges Bizet|G. Bizetning]] [[Konsert|&quot;]][[Carmen]]&quot;, [[Johann Strauss II|J. Strausning]] „Die Fledermaus“, G. Donizettining „La campana“, F. Lyovning „Moya prekrasna ledі“, [[Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]] „Kaffeekantate“, [[Kalman Imre|E. Kalman]] „Monmartr binafshasi“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://day.kyiv.ua/en/article/time-out/wheres-our-carriage/ |sarlavha=Kyiv Operetta Theater stages new version of Emmerich Kalman's &quot;The Violet of Montmartre&quot; (2008) |ish=day.kyiv.ua}}&lt;/ref&gt; M. Arkas „Katerina“ va boshqa asarlarda dirijyorlik qilgan.

Kiyev Milliy Akademik [[Operetta]] teatrida musiqa direktori va dirijyori sifatida quyidagi: yillik „Shtraus v operetі“ simfonik kontserti&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://day.kyiv.ua/en/article/culture/strauss-operetta |sarlavha=Strauss in the operetta |ish=Strauss in the operetta |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc |sarlavha=В опереті відбувся &quot;Новорічний Штраус-концерт&quot; |muallif=KievOperetta |sana=31 December 2012 |nashriyot=}}&lt;/ref&gt;, „Ferens Lexar“ badiiy kechasi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://spilnotv.com/archives/32264 |sarlavha=Знайомтесь: Ференц Легар! Мистецький вечір до 145-річчя угорського композитора в Київській опереті {{!}} Spіlnobachennya |ish=spilnotv.com |til=uk-UA |qaralgan sana=2017-07-10 }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, „Perlina Dunayu“, „Simfonіchniy blyuzoviy kokteyl“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facebook.com/oesterreichisches.kulturforum.Kiew/posts/1104216046299722 |sarlavha=Österreichisches Kulturforum Kiew |ish=www.facebook.com |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; „Vivat, Offenbach!“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facenews.ua/articles/2016/305837/ |sarlavha=Киевский театр оперетты сыграл &quot;по-французски&quot; |ish=www.facenews.ua |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ |sarlavha=Филипп Уи. Браво, Маэстро! Виват Оффенбах! — chercherlafemme.ua |ish=www.chercherlafemme.ua |til=ru-RU |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2022-07-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220702020003/http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ }}&lt;/ref&gt; „Vivat, L’Operette“, „Opernі shedevri“ venger musiqasi kechasi kabi shu va boshqa konsertlarni olib borgan.

[[Gioacchino Rossini|G. Rossinining]] „Barbero de sevilla“, [[Giuseppe Verdi|G. Verdining]] „Rigoletto“, [[Pyotr Ilich Chaykovskiy|P. Chaykovskiyning]] „&lt;nowiki/&gt;[[Yevgeniy Onegin]]&lt;nowiki/&gt;“, [[Sergey Raxmaninov|S. Raxmaninovning]] „Aleko“, [[Orf Karl|C. Orffning]] „Karmina Burana“, E. Kalmanning „Silva“va „Mr. X“, [[Johann Strauss II|J. Shtrausning]] „Gypsy Baron“, F. Lexarning „Graf Lyuksemburg“, [[Jacques Offenbach|J. Offenbachning]] „Italyanlar bilan kechki ovqat“, [[:uk:Поклад Ігор Дмитрович|I. Pokladning]] „Bunday yahudiy baxti“, M. Lisenkoning „Travneva nіch“, M. Samoylovning „Komediya Ameriki“ va boshqa spektakllarda dirijyor&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://esu.com.ua/search_articles.php?id=57748 |sarlavha=Мадараш Оксана Степанівна - Енциклопедія Сучасної України |ish=esu.com.ua }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ukraina milliy [[Orkestr|Simfonik orkestr]]&lt;nowiki/&gt;i, Kiyev Milliy akademik operetta teatrining simfonik orkestr dasturlari, Kaunas davlat musiqiy teatrining simfoniya orkestri, Sankt-Peterburg festivali orkestri ([[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]), [[Ternopil]] mintaqaviy filarmoniyasi simfonik orchestri, Mikolayev mintaqaviy madaniyat idorasi simfonikorkestri, Mikolov mintaqaviy filharmoniyasi „Ars-Nova“ kamerorkestri&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/en/news/?id=25678 |sarlavha=Grand cantata &quot;Stabat Mater &quot; by Giovanni Battista Pergolesi, 2016 |ish=uknr.mk.gov.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/ru/news/?id=31351 |sarlavha=Події — Отдел по делам национальностей облгосадміністрації |ish=uknr.mk.gov.ua |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://homerandatlantis.com/?p=3132&amp;lang=en |sarlavha=Ars-Nova: «Italian fresco&quot; {{!}} Homer &amp; Atlantis |ish=homerandatlantis.com |til=en-US |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;, Kiyevdagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasidagi simfonik qoʻlnichilik kursi orkestri bilan hamkorlik qilgan.

„Operetta in the Kaunas Castle“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.operetta.lt/old/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) |ish=operetta.lt |til=lt |qaralgan sana=2014-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE |sarlavha=JUBILEE OPERETTA AT KAUNAS CASTLE 2011 |ish=kamane.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2017-11-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171107015503/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.lt/ |sarlavha=Festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=operetta.lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 |sarlavha=International Festival Operetta at Kaunas Castle 2016 » Sound » News » Kamane.lt - Lithuanian art news website |muallif=solutions |ism=UAB Coral |ish=www.kamane.lt |til=en-GB |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2017-09-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170910174255/http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://renginiai.kasvyksta.lt/18304/tarptautinis-festivalis-operete-kauno-pilyje-2017 |sarlavha=Tarptautinis festivalis &quot;OPERETĖ KAUNO PILYJE 2017&quot; |ish=renginiai.kasvyksta.lt |til=lt |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) - Tarptautinis muzikos festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=web2.saulenet.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2024-03-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240325164933/http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 }}&lt;/ref&gt; ([[Litva]]), „O – Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://o-fest.com/# |sarlavha=O-Fest – Міжнародний музичний фестиваль оперети, опери та мюзиклу |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170705085332/http://o-fest.com/# |arxivsana=2017-07-05}}&lt;/ref&gt; ([[Kiyev]], [[Bucha, Kiev viloyati|Bucha]]), „Fransuzka vesna“ (Kyiv), „Zolotі opleski Bukovini“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://promin.cv.ua/2017/11/01/festyval-komedii-u-chernivtsiakh-zavershyvsia-operetoiu-pro-farmatsevta-iakyi-ne-mih-distatysia-do-spalni-u-pershu-shliubnu-nich.html |sarlavha=Фестиваль комедії у Чернівцях завершився оперетою про фармацевта, який не міг дістатися до спальні у першу шлюбну ніч |ish=promin.cv.ua |til=uk |qaralgan sana=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; ([[Chernovtsi|Chernivtsi]]), „Melpomena Tavrії“ ([[Xerson]]), „Gogol Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.gogolfest.org.ua/ |sarlavha=ГОГОЛЬFEST Новини |ish=www.gogolfest.org.ua |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171210134316/http://gogolfest.org.ua/ |arxivsana=2017-12-10}}&lt;/ref&gt; ([[Poltava]]) kabi xalqaro festivallarda ishtirok etgan.

Ukraina va chet el shaharlarida konsert hamda festivallarda ishtirok etgan va boshqargan.

Oksana oʻzining muvaffaqiyatli faoliyati bilan birga koʻplab nufuzli musiqiy musobaqalarda ishtirok etgan, shu jumladan: A. Pedrotti xalqaro simfonik dirijorlar musobaqasi (Trento, [[Italiya]]), V. Jordania xalqaro simfonika dirijorlari musobaqasiga ([[Xarkov]], [[Ukraina]])&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://kharkov.vbelous.net/mus_life.htm |sarlavha=Музыкальная жизнь |ism=Valery |muallif=Belous |ish=kharkov.vbelous.net}}&lt;/ref&gt;, Turchak milliy simfonik dirjorlar tanlovida ([[Kiyev|Kyiv]], [[Ukraina]]) u majburiy ishning eng yaxshi ijro etilishi uchun maxsus mukofot „Umot rozi“ (M. [[Maurice Ravel|Ravel]], 2-suit „Daphnis e Chloe“), Yosh chorus dirijorlarining umumittifoq musobaqashi (II mukofot, [[Mykolaiv|Mikolayev]], [[Ukraina]]) oldi.

1994-2002-yillarda Ukrainaning „Dumka“ &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.dumkacapella.com.ua/en# |sarlavha=Archived copy |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170609052029/http://www.dumkacapella.com.ua/en# |arxivsana=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; akademik kapellasida ishlagan ([[Kiyev]], [[Ukraina]]). „Sonyachniy potіk“ xor dirijyorlarining I va II Umumkraina ochiq tanlovi (Mikolayiv, 2015-2016), Bortnyanskiy nomidagi IV xalqaro vokal ansambli tanlovi ([[Kiyev]], 2014)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://rus.glas.org.ua/news/?id=2556 |sarlavha=IV Международный конкурс вокальных ансамблей имени Дмитрия БортнянскогоПоследние события · Телерадиокомпания &quot;Глас&quot; |ish=rus.glas.org.ua}}&lt;/ref&gt; va boshqa tanlovlarda hakamlar hay’ati aʼzosi.

== Unvon va mukofotlari ==

* 1998-yil – S.Turchak nomidagi simfonik dirijyorlarning II milliy tanlovida „Kvіtka nadії“ maxsus sovrini
* 2003-yil – diplom, M. Arkas teatr mukofoti laureati („Katerina“, opera)
* 2005-yil – Ukraina Vazirlar Mahkamasining Faxriy yorligʻi,
* 2008-yil – „Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1185/2008 |sarlavha=Про нагородження діячів театрального мистецтва - від 19.12.2008 № 1185/2008 |ish=zakon3.rada.gov.ua}}&lt;/ref&gt; faxriy unvoni,
* 2019-yil – „Ukraina xalq artisti“ faxriy unvoni

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Havolalar == 
* {{official|https://oksanamadarash.com/ }}
* [https://www.facebook.com/oksanamadarash/ The official Facebook page]
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=60281/ Encyclopedia of modern Ukraine]
* [http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ About Oksana Madarash on the website of the Kyiv National Academic Theater of Operetta (uk)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221111054303/http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ |date=2022-11-11 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=8LeXtb0WV2A/ Conductor Oksana Madarash - Video (uk)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc/ The annual symphonic concert &quot;Strauss in the Operetta&quot; - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_ocAL8WQAJo/ Concert &quot;Greatest Composers&quot;, Chamber Orchestra 'Ars-Nova', Conductor Oksana Madarash - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4_LQHyMNITU/ &quot;Be my love&quot; (Nicholas Brodzsky) Conductor: Oksana Madarash, Festival &quot;Operetta in Kaunas Castle-XIII&quot;, Kaunas, Lithuania, 2014 - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vM5sHnaXOog/ Mozart`s concert 03\12\2011\ Kiev Ukraine - Video]
* [https://www.ukrinform.ua/rubric-other_news/1800039-oksana_madarash_dirigent_v_ukraiini___duge_navit_ginocha_profesiya_2007075.html/ Диригент в Україні - дуже навіть жіноча професія (uk)]
* [https://web.archive.org/web/20181123133643/http://operetta.com.ua/wp-content/uploads/Operetta-News----6.pdf Operetta News (p.6)]
* [http://vsekommentarii.com/news/2010/10/11/2683170.htm/ «Из-под палки творческий человек работать не должен» (ru)]
* [http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ Сегодня в Николаеве выступит уникальная женщина-дирижер Оксана Мадараш (ru)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304192712/http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ |date=2016-03-04 }}
* [http://kauno.diena.lt/naujienos/laisvalaikis-ir-kultura/kultura/skaniausias-gyvenimo-tiramisu-maidano-623007/ Skaniausias gyvenimo tiramisu – iš Maidano (lt)]
{{DEFAULTSORT:Madarash, Oksana}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1969-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>s7mbvnrnsem2cc41oecrm0mxyp7aase</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273149</id>
      <parentid>6273148</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:19:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15231" sha1="hquzuhzyamd2ceddasufi0gqtxa6y59" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Oksana Madarash
 | tasvir               = 
 | izoh                 = Oksana Madarash, Conductor
 | tavallud_paytidagi_ismi = 
 | tavallud_sanasi      = {{birth date and age|1969|9|12}}
 | tavallud_joyi        = Buchach, [[Ukraina]]
 | kasbi                = [[Dirijyor]]
 | veb-sayt             = {{URL|oksanamadarash.com}}
}}
'''Madarash Oksana Stepanivna''' ({{Lang-uk|Мадараш Оксана Степанівна}}; 1969-yil 12-sentyabrda tugʻilgan) [[Dirijyorlik|dirijyor]], badiiy rahbar, [[oʻqituvchi]], Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist (2008).

== Taʼlimi ==
Chaykovskiy nomidagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasida oliy musiqiy maʼlumot olgan:

* 2002–2005-yillar – Opera va simfoniya dirijyorligi yoʻnalishi boʻyicha aspirantura, Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida assistent-amaliyotchi, Ukraina xalq artisti, [[:uk:Дущенко Євген Васильович|professor E.Dushenko]]&lt;nowiki/&gt;rahbarligida.
* 1999-yil – Opera va simfoniya dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, professor E.Dushenko rahbarligida.
* 1994-yil – xor dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, [[:ru:Петриченко, Виктор Викторович|professor V. Petrichenko]] va Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida fakultativ darslar, Ukraina va [[Rossiya Federatsiyasi xalq artisti]], [[:uk:Кожухар Володимир Маркович|professor V. Kojuxar]] rahbarligida.

[[Mykolaiv|Nikolayev]] davlat oliy musiqa kollejining dirijyorlik va xor fakultetini tamomlagan (1989, oʻqituvchi L. Lakiza rahbarligida).

== Dirijyorlik faoliyati ==
2002-yildan – Kiyev Milliy akademik operetta teatrining dirijyor-rejissyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ |sarlavha=МАДАРАШ Оксана Степановна - Киевские театры - Театр оперетты в Киеве, Киевский национальный академический театр оперетты |sana=24 March 2016 |nashriyot= |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-09-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190924021109/http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ }}&lt;/ref&gt; va Kiyev Bolalar badiiy akademiyasi musiqa sanʼati fakulteti yosh talabalar kamera orkestrining badiiy rahbari va dirijyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm |sarlavha=The Kyiv Children's Academy of Arts (KCAA) |ish=www.kdam.kiev.ua |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-12-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191228025613/http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm }}&lt;/ref&gt;, Stankovich nomidagi 1-xalqaro tanlovi gʻolibi.

Oksana [[Georges Bizet|G. Bizetning]] [[Konsert|&quot;]][[Carmen]]&quot;, [[Johann Strauss II|J. Strausning]] „Die Fledermaus“, G. Donizettining „La campana“, F. Lyovning „Moya prekrasna ledі“, [[Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]] „Kaffeekantate“, [[Kalman Imre|E. Kalman]] „Monmartr binafshasi“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://day.kyiv.ua/en/article/time-out/wheres-our-carriage/ |sarlavha=Kyiv Operetta Theater stages new version of Emmerich Kalman's &quot;The Violet of Montmartre&quot; (2008) |ish=day.kyiv.ua}}&lt;/ref&gt; M. Arkas „Katerina“ va boshqa asarlarda dirijyorlik qilgan.

Kiyev Milliy Akademik [[Operetta]] teatrida musiqa direktori va dirijyori sifatida quyidagi: yillik „Shtraus v operetі“ simfonik kontserti&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://day.kyiv.ua/en/article/culture/strauss-operetta |sarlavha=Strauss in the operetta |ish=Strauss in the operetta |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc |sarlavha=В опереті відбувся &quot;Новорічний Штраус-концерт&quot; |muallif=KievOperetta |sana=31 December 2012 |nashriyot=}}&lt;/ref&gt;, „Ferens Lexar“ badiiy kechasi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://spilnotv.com/archives/32264 |sarlavha=Знайомтесь: Ференц Легар! Мистецький вечір до 145-річчя угорського композитора в Київській опереті {{!}} Spіlnobachennya |ish=spilnotv.com |til=uk-UA |qaralgan sana=2017-07-10 }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, „Perlina Dunayu“, „Simfonіchniy blyuzoviy kokteyl“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facebook.com/oesterreichisches.kulturforum.Kiew/posts/1104216046299722 |sarlavha=Österreichisches Kulturforum Kiew |ish=www.facebook.com |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; „Vivat, Offenbach!“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facenews.ua/articles/2016/305837/ |sarlavha=Киевский театр оперетты сыграл &quot;по-французски&quot; |ish=www.facenews.ua |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ |sarlavha=Филипп Уи. Браво, Маэстро! Виват Оффенбах! — chercherlafemme.ua |ish=www.chercherlafemme.ua |til=ru-RU |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2022-07-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220702020003/http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ }}&lt;/ref&gt; „Vivat, L’Operette“, „Opernі shedevri“ venger musiqasi kechasi kabi shu va boshqa konsertlarni olib borgan.

[[Gioacchino Rossini|G. Rossinining]] „Barbero de sevilla“, [[Giuseppe Verdi|G. Verdining]] „Rigoletto“, [[Pyotr Ilich Chaykovskiy|P. Chaykovskiyning]] „&lt;nowiki/&gt;[[Yevgeniy Onegin]]&lt;nowiki/&gt;“, [[Sergey Raxmaninov|S. Raxmaninovning]] „Aleko“, [[Orf Karl|C. Orffning]] „Karmina Burana“, E. Kalmanning „Silva“va „Mr. X“, [[Johann Strauss II|J. Shtrausning]] „Gypsy Baron“, F. Lexarning „Graf Lyuksemburg“, [[Jacques Offenbach|J. Offenbachning]] „Italyanlar bilan kechki ovqat“, [[:uk:Поклад Ігор Дмитрович|I. Pokladning]] „Bunday yahudiy baxti“, M. Lisenkoning „Travneva nіch“, M. Samoylovning „Komediya Ameriki“ va boshqa spektakllarda dirijyor&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://esu.com.ua/search_articles.php?id=57748 |sarlavha=Мадараш Оксана Степанівна - Енциклопедія Сучасної України |ish=esu.com.ua }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ukraina milliy [[Orkestr|Simfonik orkestr]]&lt;nowiki/&gt;i, Kiyev Milliy akademik operetta teatrining simfonik orkestr dasturlari, Kaunas davlat musiqiy teatrining simfoniya orkestri, Sankt-Peterburg festivali orkestri ([[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]), [[Ternopil]] mintaqaviy filarmoniyasi simfonik orchestri, Mikolayev mintaqaviy madaniyat idorasi simfonikorkestri, Mikolov mintaqaviy filharmoniyasi „Ars-Nova“ kamerorkestri&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/en/news/?id=25678 |sarlavha=Grand cantata &quot;Stabat Mater &quot; by Giovanni Battista Pergolesi, 2016 |ish=uknr.mk.gov.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/ru/news/?id=31351 |sarlavha=Події — Отдел по делам национальностей облгосадміністрації |ish=uknr.mk.gov.ua |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://homerandatlantis.com/?p=3132&amp;lang=en |sarlavha=Ars-Nova: «Italian fresco&quot; {{!}} Homer &amp; Atlantis |ish=homerandatlantis.com |til=en-US |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;, Kiyevdagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasidagi simfonik qoʻlnichilik kursi orkestri bilan hamkorlik qilgan.

„Operetta in the Kaunas Castle“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.operetta.lt/old/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) |ish=operetta.lt |til=lt |qaralgan sana=2014-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE |sarlavha=JUBILEE OPERETTA AT KAUNAS CASTLE 2011 |ish=kamane.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2017-11-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171107015503/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.lt/ |sarlavha=Festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=operetta.lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 |sarlavha=International Festival Operetta at Kaunas Castle 2016 » Sound » News » Kamane.lt - Lithuanian art news website |muallif=solutions |ism=UAB Coral |ish=www.kamane.lt |til=en-GB |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2017-09-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170910174255/http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://renginiai.kasvyksta.lt/18304/tarptautinis-festivalis-operete-kauno-pilyje-2017 |sarlavha=Tarptautinis festivalis &quot;OPERETĖ KAUNO PILYJE 2017&quot; |ish=renginiai.kasvyksta.lt |til=lt |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) - Tarptautinis muzikos festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=web2.saulenet.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2024-03-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240325164933/http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 }}&lt;/ref&gt; ([[Litva]]), „O – Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://o-fest.com/# |sarlavha=O-Fest – Міжнародний музичний фестиваль оперети, опери та мюзиклу |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170705085332/http://o-fest.com/# |arxivsana=2017-07-05}}&lt;/ref&gt; ([[Kiyev]], [[Bucha, Kiev viloyati|Bucha]]), „Fransuzka vesna“ (Kyiv), „Zolotі opleski Bukovini“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://promin.cv.ua/2017/11/01/festyval-komedii-u-chernivtsiakh-zavershyvsia-operetoiu-pro-farmatsevta-iakyi-ne-mih-distatysia-do-spalni-u-pershu-shliubnu-nich.html |sarlavha=Фестиваль комедії у Чернівцях завершився оперетою про фармацевта, який не міг дістатися до спальні у першу шлюбну ніч |ish=promin.cv.ua |til=uk |qaralgan sana=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; ([[Chernovtsi|Chernivtsi]]), „Melpomena Tavrії“ ([[Xerson]]), „Gogol Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.gogolfest.org.ua/ |sarlavha=ГОГОЛЬFEST Новини |ish=www.gogolfest.org.ua |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171210134316/http://gogolfest.org.ua/ |arxivsana=2017-12-10}}&lt;/ref&gt; ([[Poltava]]) kabi xalqaro festivallarda ishtirok etgan.

Ukraina va chet el shaharlarida konsert hamda festivallarda ishtirok etgan va boshqargan.

Oksana oʻzining muvaffaqiyatli faoliyati bilan birga koʻplab nufuzli musiqiy musobaqalarda ishtirok etgan, shu jumladan: A. Pedrotti xalqaro simfonik dirijorlar musobaqasi (Trento, [[Italiya]]), V. Jordania xalqaro simfonika dirijorlari musobaqasiga ([[Xarkov]], [[Ukraina]])&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://kharkov.vbelous.net/mus_life.htm |sarlavha=Музыкальная жизнь |ism=Valery |muallif=Belous |ish=kharkov.vbelous.net}}&lt;/ref&gt;, Turchak milliy simfonik dirjorlar tanlovida ([[Kiyev|Kyiv]], [[Ukraina]]) u majburiy ishning eng yaxshi ijro etilishi uchun maxsus mukofot „Umot rozi“ (M. [[Maurice Ravel|Ravel]], 2-suit „Daphnis e Chloe“), Yosh chorus dirijorlarining umumittifoq musobaqashi (II mukofot, [[Mykolaiv|Mikolayev]], [[Ukraina]]) oldi.

1994-2002-yillarda Ukrainaning „Dumka“ &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.dumkacapella.com.ua/en# |sarlavha=Archived copy |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170609052029/http://www.dumkacapella.com.ua/en# |arxivsana=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; akademik kapellasida ishlagan ([[Kiyev]], [[Ukraina]]). „Sonyachniy potіk“ xor dirijyorlarining I va II Umumkraina ochiq tanlovi (Mikolayiv, 2015-2016), Bortnyanskiy nomidagi IV xalqaro vokal ansambli tanlovi ([[Kiyev]], 2014)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://rus.glas.org.ua/news/?id=2556 |sarlavha=IV Международный конкурс вокальных ансамблей имени Дмитрия БортнянскогоПоследние события · Телерадиокомпания &quot;Глас&quot; |ish=rus.glas.org.ua}}&lt;/ref&gt; va boshqa tanlovlarda hakamlar hay’ati aʼzosi.

== Unvon va mukofotlari ==

* 1998-yil – S.Turchak nomidagi simfonik dirijyorlarning II milliy tanlovida „Kvіtka nadії“ maxsus sovrini
* 2003-yil – diplom, M. Arkas teatr mukofoti laureati („Katerina“, opera)
* 2005-yil – Ukraina Vazirlar Mahkamasining Faxriy yorligʻi,
* 2008-yil – „Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1185/2008 |sarlavha=Про нагородження діячів театрального мистецтва - від 19.12.2008 № 1185/2008 |ish=zakon3.rada.gov.ua}}&lt;/ref&gt; faxriy unvoni,
* 2019-yil – „Ukraina xalq artisti“ faxriy unvoni

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Havolalar == 
* {{official|https://oksanamadarash.com/ }}
* [https://www.facebook.com/oksanamadarash/ The official Facebook page]
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=60281/ Encyclopedia of modern Ukraine]
* [http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ About Oksana Madarash on the website of the Kyiv National Academic Theater of Operetta (uk)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221111054303/http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ |date=2022-11-11 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=8LeXtb0WV2A/ Conductor Oksana Madarash - Video (uk)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc/ The annual symphonic concert &quot;Strauss in the Operetta&quot; - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_ocAL8WQAJo/ Concert &quot;Greatest Composers&quot;, Chamber Orchestra 'Ars-Nova', Conductor Oksana Madarash - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4_LQHyMNITU/ &quot;Be my love&quot; (Nicholas Brodzsky) Conductor: Oksana Madarash, Festival &quot;Operetta in Kaunas Castle-XIII&quot;, Kaunas, Lithuania, 2014 - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vM5sHnaXOog/ Mozart`s concert 03\12\2011\ Kiev Ukraine - Video]
* [https://www.ukrinform.ua/rubric-other_news/1800039-oksana_madarash_dirigent_v_ukraiini___duge_navit_ginocha_profesiya_2007075.html/ Диригент в Україні - дуже навіть жіноча професія (uk)]
* [https://web.archive.org/web/20181123133643/http://operetta.com.ua/wp-content/uploads/Operetta-News----6.pdf Operetta News (p.6)]
* [http://vsekommentarii.com/news/2010/10/11/2683170.htm/ «Из-под палки творческий человек работать не должен» (ru)]
* [http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ Сегодня в Николаеве выступит уникальная женщина-дирижер Оксана Мадараш (ru)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304192712/http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ |date=2016-03-04 }}
* [http://kauno.diena.lt/naujienos/laisvalaikis-ir-kultura/kultura/skaniausias-gyvenimo-tiramisu-maidano-623007/ Skaniausias gyvenimo tiramisu – iš Maidano (lt)]
{{DEFAULTSORT:Madarash, Oksana}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1969-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>hquzuhzyamd2ceddasufi0gqtxa6y59</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273150</id>
      <parentid>6273149</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15232" sha1="czwpuu9r025evev9qguljj514it06nq" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Oksana Madarash
 | tasvir               = 
 | izoh                 = Oksana Madarash, Conductor
 | tavallud_paytidagi_ismi = 
 | tavallud_sanasi      = {{birth date and age|1969|9|12}}
 | tavallud_joyi        = Buchach, [[Ukraina]]
 | kasbi                = [[Dirijyor]]
 | veb-sayt             = {{URL|oksanamadarash.com}}
}}

'''Madarash Oksana Stepanivna''' ({{Lang-uk|Мадараш Оксана Степанівна}}; 1969-yil 12-sentyabrda tugʻilgan) [[Dirijyorlik|dirijyor]], badiiy rahbar, [[oʻqituvchi]], Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist (2008).

== Taʼlimi ==
Chaykovskiy nomidagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasida oliy musiqiy maʼlumot olgan:

* 2002–2005-yillar – Opera va simfoniya dirijyorligi yoʻnalishi boʻyicha aspirantura, Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida assistent-amaliyotchi, Ukraina xalq artisti, [[:uk:Дущенко Євген Васильович|professor E.Dushenko]]&lt;nowiki/&gt;rahbarligida.
* 1999-yil – Opera va simfoniya dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, professor E.Dushenko rahbarligida.
* 1994-yil – xor dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, [[:ru:Петриченко, Виктор Викторович|professor V. Petrichenko]] va Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida fakultativ darslar, Ukraina va [[Rossiya Federatsiyasi xalq artisti]], [[:uk:Кожухар Володимир Маркович|professor V. Kojuxar]] rahbarligida.

[[Mykolaiv|Nikolayev]] davlat oliy musiqa kollejining dirijyorlik va xor fakultetini tamomlagan (1989, oʻqituvchi L. Lakiza rahbarligida).

== Dirijyorlik faoliyati ==
2002-yildan – Kiyev Milliy akademik operetta teatrining dirijyor-rejissyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ |sarlavha=МАДАРАШ Оксана Степановна - Киевские театры - Театр оперетты в Киеве, Киевский национальный академический театр оперетты |sana=24 March 2016 |nashriyot= |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-09-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190924021109/http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ }}&lt;/ref&gt; va Kiyev Bolalar badiiy akademiyasi musiqa sanʼati fakulteti yosh talabalar kamera orkestrining badiiy rahbari va dirijyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm |sarlavha=The Kyiv Children's Academy of Arts (KCAA) |ish=www.kdam.kiev.ua |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-12-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191228025613/http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm }}&lt;/ref&gt;, Stankovich nomidagi 1-xalqaro tanlovi gʻolibi.

Oksana [[Georges Bizet|G. Bizetning]] [[Konsert|&quot;]][[Carmen]]&quot;, [[Johann Strauss II|J. Strausning]] „Die Fledermaus“, G. Donizettining „La campana“, F. Lyovning „Moya prekrasna ledі“, [[Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]] „Kaffeekantate“, [[Kalman Imre|E. Kalman]] „Monmartr binafshasi“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://day.kyiv.ua/en/article/time-out/wheres-our-carriage/ |sarlavha=Kyiv Operetta Theater stages new version of Emmerich Kalman's &quot;The Violet of Montmartre&quot; (2008) |ish=day.kyiv.ua}}&lt;/ref&gt; M. Arkas „Katerina“ va boshqa asarlarda dirijyorlik qilgan.

Kiyev Milliy Akademik [[Operetta]] teatrida musiqa direktori va dirijyori sifatida quyidagi: yillik „Shtraus v operetі“ simfonik kontserti&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://day.kyiv.ua/en/article/culture/strauss-operetta |sarlavha=Strauss in the operetta |ish=Strauss in the operetta |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc |sarlavha=В опереті відбувся &quot;Новорічний Штраус-концерт&quot; |muallif=KievOperetta |sana=31 December 2012 |nashriyot=}}&lt;/ref&gt;, „Ferens Lexar“ badiiy kechasi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://spilnotv.com/archives/32264 |sarlavha=Знайомтесь: Ференц Легар! Мистецький вечір до 145-річчя угорського композитора в Київській опереті {{!}} Spіlnobachennya |ish=spilnotv.com |til=uk-UA |qaralgan sana=2017-07-10 }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, „Perlina Dunayu“, „Simfonіchniy blyuzoviy kokteyl“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facebook.com/oesterreichisches.kulturforum.Kiew/posts/1104216046299722 |sarlavha=Österreichisches Kulturforum Kiew |ish=www.facebook.com |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; „Vivat, Offenbach!“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facenews.ua/articles/2016/305837/ |sarlavha=Киевский театр оперетты сыграл &quot;по-французски&quot; |ish=www.facenews.ua |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ |sarlavha=Филипп Уи. Браво, Маэстро! Виват Оффенбах! — chercherlafemme.ua |ish=www.chercherlafemme.ua |til=ru-RU |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2022-07-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220702020003/http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ }}&lt;/ref&gt; „Vivat, L’Operette“, „Opernі shedevri“ venger musiqasi kechasi kabi shu va boshqa konsertlarni olib borgan.

[[Gioacchino Rossini|G. Rossinining]] „Barbero de sevilla“, [[Giuseppe Verdi|G. Verdining]] „Rigoletto“, [[Pyotr Ilich Chaykovskiy|P. Chaykovskiyning]] „&lt;nowiki/&gt;[[Yevgeniy Onegin]]&lt;nowiki/&gt;“, [[Sergey Raxmaninov|S. Raxmaninovning]] „Aleko“, [[Orf Karl|C. Orffning]] „Karmina Burana“, E. Kalmanning „Silva“va „Mr. X“, [[Johann Strauss II|J. Shtrausning]] „Gypsy Baron“, F. Lexarning „Graf Lyuksemburg“, [[Jacques Offenbach|J. Offenbachning]] „Italyanlar bilan kechki ovqat“, [[:uk:Поклад Ігор Дмитрович|I. Pokladning]] „Bunday yahudiy baxti“, M. Lisenkoning „Travneva nіch“, M. Samoylovning „Komediya Ameriki“ va boshqa spektakllarda dirijyor&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://esu.com.ua/search_articles.php?id=57748 |sarlavha=Мадараш Оксана Степанівна - Енциклопедія Сучасної України |ish=esu.com.ua }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ukraina milliy [[Orkestr|Simfonik orkestr]]&lt;nowiki/&gt;i, Kiyev Milliy akademik operetta teatrining simfonik orkestr dasturlari, Kaunas davlat musiqiy teatrining simfoniya orkestri, Sankt-Peterburg festivali orkestri ([[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]), [[Ternopil]] mintaqaviy filarmoniyasi simfonik orchestri, Mikolayev mintaqaviy madaniyat idorasi simfonikorkestri, Mikolov mintaqaviy filharmoniyasi „Ars-Nova“ kamerorkestri&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/en/news/?id=25678 |sarlavha=Grand cantata &quot;Stabat Mater &quot; by Giovanni Battista Pergolesi, 2016 |ish=uknr.mk.gov.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/ru/news/?id=31351 |sarlavha=Події — Отдел по делам национальностей облгосадміністрації |ish=uknr.mk.gov.ua |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://homerandatlantis.com/?p=3132&amp;lang=en |sarlavha=Ars-Nova: «Italian fresco&quot; {{!}} Homer &amp; Atlantis |ish=homerandatlantis.com |til=en-US |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;, Kiyevdagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasidagi simfonik qoʻlnichilik kursi orkestri bilan hamkorlik qilgan.

„Operetta in the Kaunas Castle“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.operetta.lt/old/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) |ish=operetta.lt |til=lt |qaralgan sana=2014-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE |sarlavha=JUBILEE OPERETTA AT KAUNAS CASTLE 2011 |ish=kamane.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2017-11-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171107015503/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.lt/ |sarlavha=Festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=operetta.lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 |sarlavha=International Festival Operetta at Kaunas Castle 2016 » Sound » News » Kamane.lt - Lithuanian art news website |muallif=solutions |ism=UAB Coral |ish=www.kamane.lt |til=en-GB |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2017-09-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170910174255/http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://renginiai.kasvyksta.lt/18304/tarptautinis-festivalis-operete-kauno-pilyje-2017 |sarlavha=Tarptautinis festivalis &quot;OPERETĖ KAUNO PILYJE 2017&quot; |ish=renginiai.kasvyksta.lt |til=lt |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) - Tarptautinis muzikos festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=web2.saulenet.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2024-03-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240325164933/http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 }}&lt;/ref&gt; ([[Litva]]), „O – Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://o-fest.com/# |sarlavha=O-Fest – Міжнародний музичний фестиваль оперети, опери та мюзиклу |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170705085332/http://o-fest.com/# |arxivsana=2017-07-05}}&lt;/ref&gt; ([[Kiyev]], [[Bucha, Kiev viloyati|Bucha]]), „Fransuzka vesna“ (Kyiv), „Zolotі opleski Bukovini“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://promin.cv.ua/2017/11/01/festyval-komedii-u-chernivtsiakh-zavershyvsia-operetoiu-pro-farmatsevta-iakyi-ne-mih-distatysia-do-spalni-u-pershu-shliubnu-nich.html |sarlavha=Фестиваль комедії у Чернівцях завершився оперетою про фармацевта, який не міг дістатися до спальні у першу шлюбну ніч |ish=promin.cv.ua |til=uk |qaralgan sana=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; ([[Chernovtsi|Chernivtsi]]), „Melpomena Tavrії“ ([[Xerson]]), „Gogol Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.gogolfest.org.ua/ |sarlavha=ГОГОЛЬFEST Новини |ish=www.gogolfest.org.ua |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171210134316/http://gogolfest.org.ua/ |arxivsana=2017-12-10}}&lt;/ref&gt; ([[Poltava]]) kabi xalqaro festivallarda ishtirok etgan.

Ukraina va chet el shaharlarida konsert hamda festivallarda ishtirok etgan va boshqargan.

Oksana oʻzining muvaffaqiyatli faoliyati bilan birga koʻplab nufuzli musiqiy musobaqalarda ishtirok etgan, shu jumladan: A. Pedrotti xalqaro simfonik dirijorlar musobaqasi (Trento, [[Italiya]]), V. Jordania xalqaro simfonika dirijorlari musobaqasiga ([[Xarkov]], [[Ukraina]])&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://kharkov.vbelous.net/mus_life.htm |sarlavha=Музыкальная жизнь |ism=Valery |muallif=Belous |ish=kharkov.vbelous.net}}&lt;/ref&gt;, Turchak milliy simfonik dirjorlar tanlovida ([[Kiyev|Kyiv]], [[Ukraina]]) u majburiy ishning eng yaxshi ijro etilishi uchun maxsus mukofot „Umot rozi“ (M. [[Maurice Ravel|Ravel]], 2-suit „Daphnis e Chloe“), Yosh chorus dirijorlarining umumittifoq musobaqashi (II mukofot, [[Mykolaiv|Mikolayev]], [[Ukraina]]) oldi.

1994-2002-yillarda Ukrainaning „Dumka“ &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.dumkacapella.com.ua/en# |sarlavha=Archived copy |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170609052029/http://www.dumkacapella.com.ua/en# |arxivsana=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; akademik kapellasida ishlagan ([[Kiyev]], [[Ukraina]]). „Sonyachniy potіk“ xor dirijyorlarining I va II Umumkraina ochiq tanlovi (Mikolayiv, 2015-2016), Bortnyanskiy nomidagi IV xalqaro vokal ansambli tanlovi ([[Kiyev]], 2014)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://rus.glas.org.ua/news/?id=2556 |sarlavha=IV Международный конкурс вокальных ансамблей имени Дмитрия БортнянскогоПоследние события · Телерадиокомпания &quot;Глас&quot; |ish=rus.glas.org.ua}}&lt;/ref&gt; va boshqa tanlovlarda hakamlar hay’ati aʼzosi.

== Unvon va mukofotlari ==

* 1998-yil – S.Turchak nomidagi simfonik dirijyorlarning II milliy tanlovida „Kvіtka nadії“ maxsus sovrini
* 2003-yil – diplom, M. Arkas teatr mukofoti laureati („Katerina“, opera)
* 2005-yil – Ukraina Vazirlar Mahkamasining Faxriy yorligʻi,
* 2008-yil – „Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1185/2008 |sarlavha=Про нагородження діячів театрального мистецтва - від 19.12.2008 № 1185/2008 |ish=zakon3.rada.gov.ua}}&lt;/ref&gt; faxriy unvoni,
* 2019-yil – „Ukraina xalq artisti“ faxriy unvoni

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Havolalar == 
* {{official|https://oksanamadarash.com/ }}
* [https://www.facebook.com/oksanamadarash/ The official Facebook page]
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=60281/ Encyclopedia of modern Ukraine]
* [http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ About Oksana Madarash on the website of the Kyiv National Academic Theater of Operetta (uk)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221111054303/http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ |date=2022-11-11 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=8LeXtb0WV2A/ Conductor Oksana Madarash - Video (uk)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc/ The annual symphonic concert &quot;Strauss in the Operetta&quot; - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_ocAL8WQAJo/ Concert &quot;Greatest Composers&quot;, Chamber Orchestra 'Ars-Nova', Conductor Oksana Madarash - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4_LQHyMNITU/ &quot;Be my love&quot; (Nicholas Brodzsky) Conductor: Oksana Madarash, Festival &quot;Operetta in Kaunas Castle-XIII&quot;, Kaunas, Lithuania, 2014 - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vM5sHnaXOog/ Mozart`s concert 03\12\2011\ Kiev Ukraine - Video]
* [https://www.ukrinform.ua/rubric-other_news/1800039-oksana_madarash_dirigent_v_ukraiini___duge_navit_ginocha_profesiya_2007075.html/ Диригент в Україні - дуже навіть жіноча професія (uk)]
* [https://web.archive.org/web/20181123133643/http://operetta.com.ua/wp-content/uploads/Operetta-News----6.pdf Operetta News (p.6)]
* [http://vsekommentarii.com/news/2010/10/11/2683170.htm/ «Из-под палки творческий человек работать не должен» (ru)]
* [http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ Сегодня в Николаеве выступит уникальная женщина-дирижер Оксана Мадараш (ru)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304192712/http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ |date=2016-03-04 }}
* [http://kauno.diena.lt/naujienos/laisvalaikis-ir-kultura/kultura/skaniausias-gyvenimo-tiramisu-maidano-623007/ Skaniausias gyvenimo tiramisu – iš Maidano (lt)]
{{DEFAULTSORT:Madarash, Oksana}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1969-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>czwpuu9r025evev9qguljj514it06nq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273151</id>
      <parentid>6273150</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15236" sha1="ad8jkrcgd20anpzetkvj5sv7ma29pj7" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Oksana Madarash
 | tasvir               = 
 | izoh                 = Oksana Madarash, Conductor
 | tavallud_paytidagi_ismi = 
 | tavallud_sanasi      = {{birth date and age|1969|9|12}}
 | tavallud_joyi        = Buchach, [[Ukraina]]
 | kasbi                = [[Dirijyor]]
 | veb-sayt             = {{URL|oksanamadarash.com}}
}}

'''Madarash Oksana Stepanivna''' ({{Lang-uk|Мадараш Оксана Степанівна}}; 1969-yil 12-sentyabrda tugʻilgan) – [[Dirijyorlik|dirijyor]], badiiy rahbar, [[oʻqituvchi]], Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist (2008).

== Taʼlimi ==
Chaykovskiy nomidagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasida oliy musiqiy maʼlumot olgan:

* 2002–2005-yillar – Opera va simfoniya dirijyorligi yoʻnalishi boʻyicha aspirantura, Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida assistent-amaliyotchi, Ukraina xalq artisti, [[:uk:Дущенко Євген Васильович|professor E.Dushenko]]&lt;nowiki/&gt;rahbarligida.
* 1999-yil – Opera va simfoniya dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, professor E.Dushenko rahbarligida.
* 1994-yil – xor dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, [[:ru:Петриченко, Виктор Викторович|professor V. Petrichenko]] va Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida fakultativ darslar, Ukraina va [[Rossiya Federatsiyasi xalq artisti]], [[:uk:Кожухар Володимир Маркович|professor V. Kojuxar]] rahbarligida.

[[Mykolaiv|Nikolayev]] davlat oliy musiqa kollejining dirijyorlik va xor fakultetini tamomlagan (1989, oʻqituvchi L. Lakiza rahbarligida).

== Dirijyorlik faoliyati ==
2002-yildan – Kiyev Milliy akademik operetta teatrining dirijyor-rejissyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ |sarlavha=МАДАРАШ Оксана Степановна - Киевские театры - Театр оперетты в Киеве, Киевский национальный академический театр оперетты |sana=24 March 2016 |nashriyot= |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-09-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190924021109/http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ }}&lt;/ref&gt; va Kiyev Bolalar badiiy akademiyasi musiqa sanʼati fakulteti yosh talabalar kamera orkestrining badiiy rahbari va dirijyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm |sarlavha=The Kyiv Children's Academy of Arts (KCAA) |ish=www.kdam.kiev.ua |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-12-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191228025613/http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm }}&lt;/ref&gt;, Stankovich nomidagi 1-xalqaro tanlovi gʻolibi.

Oksana [[Georges Bizet|G. Bizetning]] [[Konsert|&quot;]][[Carmen]]&quot;, [[Johann Strauss II|J. Strausning]] „Die Fledermaus“, G. Donizettining „La campana“, F. Lyovning „Moya prekrasna ledі“, [[Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]] „Kaffeekantate“, [[Kalman Imre|E. Kalman]] „Monmartr binafshasi“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://day.kyiv.ua/en/article/time-out/wheres-our-carriage/ |sarlavha=Kyiv Operetta Theater stages new version of Emmerich Kalman's &quot;The Violet of Montmartre&quot; (2008) |ish=day.kyiv.ua}}&lt;/ref&gt; M. Arkas „Katerina“ va boshqa asarlarda dirijyorlik qilgan.

Kiyev Milliy Akademik [[Operetta]] teatrida musiqa direktori va dirijyori sifatida quyidagi: yillik „Shtraus v operetі“ simfonik kontserti&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://day.kyiv.ua/en/article/culture/strauss-operetta |sarlavha=Strauss in the operetta |ish=Strauss in the operetta |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc |sarlavha=В опереті відбувся &quot;Новорічний Штраус-концерт&quot; |muallif=KievOperetta |sana=31 December 2012 |nashriyot=}}&lt;/ref&gt;, „Ferens Lexar“ badiiy kechasi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://spilnotv.com/archives/32264 |sarlavha=Знайомтесь: Ференц Легар! Мистецький вечір до 145-річчя угорського композитора в Київській опереті {{!}} Spіlnobachennya |ish=spilnotv.com |til=uk-UA |qaralgan sana=2017-07-10 }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, „Perlina Dunayu“, „Simfonіchniy blyuzoviy kokteyl“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facebook.com/oesterreichisches.kulturforum.Kiew/posts/1104216046299722 |sarlavha=Österreichisches Kulturforum Kiew |ish=www.facebook.com |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; „Vivat, Offenbach!“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facenews.ua/articles/2016/305837/ |sarlavha=Киевский театр оперетты сыграл &quot;по-французски&quot; |ish=www.facenews.ua |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ |sarlavha=Филипп Уи. Браво, Маэстро! Виват Оффенбах! — chercherlafemme.ua |ish=www.chercherlafemme.ua |til=ru-RU |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2022-07-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220702020003/http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ }}&lt;/ref&gt; „Vivat, L’Operette“, „Opernі shedevri“ venger musiqasi kechasi kabi shu va boshqa konsertlarni olib borgan.

[[Gioacchino Rossini|G. Rossinining]] „Barbero de sevilla“, [[Giuseppe Verdi|G. Verdining]] „Rigoletto“, [[Pyotr Ilich Chaykovskiy|P. Chaykovskiyning]] „&lt;nowiki/&gt;[[Yevgeniy Onegin]]&lt;nowiki/&gt;“, [[Sergey Raxmaninov|S. Raxmaninovning]] „Aleko“, [[Orf Karl|C. Orffning]] „Karmina Burana“, E. Kalmanning „Silva“va „Mr. X“, [[Johann Strauss II|J. Shtrausning]] „Gypsy Baron“, F. Lexarning „Graf Lyuksemburg“, [[Jacques Offenbach|J. Offenbachning]] „Italyanlar bilan kechki ovqat“, [[:uk:Поклад Ігор Дмитрович|I. Pokladning]] „Bunday yahudiy baxti“, M. Lisenkoning „Travneva nіch“, M. Samoylovning „Komediya Ameriki“ va boshqa spektakllarda dirijyor&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://esu.com.ua/search_articles.php?id=57748 |sarlavha=Мадараш Оксана Степанівна - Енциклопедія Сучасної України |ish=esu.com.ua }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ukraina milliy [[Orkestr|Simfonik orkestr]]&lt;nowiki/&gt;i, Kiyev Milliy akademik operetta teatrining simfonik orkestr dasturlari, Kaunas davlat musiqiy teatrining simfoniya orkestri, Sankt-Peterburg festivali orkestri ([[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]), [[Ternopil]] mintaqaviy filarmoniyasi simfonik orchestri, Mikolayev mintaqaviy madaniyat idorasi simfonikorkestri, Mikolov mintaqaviy filharmoniyasi „Ars-Nova“ kamerorkestri&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/en/news/?id=25678 |sarlavha=Grand cantata &quot;Stabat Mater &quot; by Giovanni Battista Pergolesi, 2016 |ish=uknr.mk.gov.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/ru/news/?id=31351 |sarlavha=Події — Отдел по делам национальностей облгосадміністрації |ish=uknr.mk.gov.ua |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://homerandatlantis.com/?p=3132&amp;lang=en |sarlavha=Ars-Nova: «Italian fresco&quot; {{!}} Homer &amp; Atlantis |ish=homerandatlantis.com |til=en-US |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;, Kiyevdagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasidagi simfonik qoʻlnichilik kursi orkestri bilan hamkorlik qilgan.

„Operetta in the Kaunas Castle“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.operetta.lt/old/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) |ish=operetta.lt |til=lt |qaralgan sana=2014-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE |sarlavha=JUBILEE OPERETTA AT KAUNAS CASTLE 2011 |ish=kamane.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2017-11-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171107015503/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.lt/ |sarlavha=Festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=operetta.lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 |sarlavha=International Festival Operetta at Kaunas Castle 2016 » Sound » News » Kamane.lt - Lithuanian art news website |muallif=solutions |ism=UAB Coral |ish=www.kamane.lt |til=en-GB |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2017-09-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170910174255/http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://renginiai.kasvyksta.lt/18304/tarptautinis-festivalis-operete-kauno-pilyje-2017 |sarlavha=Tarptautinis festivalis &quot;OPERETĖ KAUNO PILYJE 2017&quot; |ish=renginiai.kasvyksta.lt |til=lt |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) - Tarptautinis muzikos festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=web2.saulenet.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2024-03-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240325164933/http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 }}&lt;/ref&gt; ([[Litva]]), „O – Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://o-fest.com/# |sarlavha=O-Fest – Міжнародний музичний фестиваль оперети, опери та мюзиклу |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170705085332/http://o-fest.com/# |arxivsana=2017-07-05}}&lt;/ref&gt; ([[Kiyev]], [[Bucha, Kiev viloyati|Bucha]]), „Fransuzka vesna“ (Kyiv), „Zolotі opleski Bukovini“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://promin.cv.ua/2017/11/01/festyval-komedii-u-chernivtsiakh-zavershyvsia-operetoiu-pro-farmatsevta-iakyi-ne-mih-distatysia-do-spalni-u-pershu-shliubnu-nich.html |sarlavha=Фестиваль комедії у Чернівцях завершився оперетою про фармацевта, який не міг дістатися до спальні у першу шлюбну ніч |ish=promin.cv.ua |til=uk |qaralgan sana=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; ([[Chernovtsi|Chernivtsi]]), „Melpomena Tavrії“ ([[Xerson]]), „Gogol Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.gogolfest.org.ua/ |sarlavha=ГОГОЛЬFEST Новини |ish=www.gogolfest.org.ua |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171210134316/http://gogolfest.org.ua/ |arxivsana=2017-12-10}}&lt;/ref&gt; ([[Poltava]]) kabi xalqaro festivallarda ishtirok etgan.

Ukraina va chet el shaharlarida konsert hamda festivallarda ishtirok etgan va boshqargan.

Oksana oʻzining muvaffaqiyatli faoliyati bilan birga koʻplab nufuzli musiqiy musobaqalarda ishtirok etgan, shu jumladan: A. Pedrotti xalqaro simfonik dirijorlar musobaqasi (Trento, [[Italiya]]), V. Jordania xalqaro simfonika dirijorlari musobaqasiga ([[Xarkov]], [[Ukraina]])&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://kharkov.vbelous.net/mus_life.htm |sarlavha=Музыкальная жизнь |ism=Valery |muallif=Belous |ish=kharkov.vbelous.net}}&lt;/ref&gt;, Turchak milliy simfonik dirjorlar tanlovida ([[Kiyev|Kyiv]], [[Ukraina]]) u majburiy ishning eng yaxshi ijro etilishi uchun maxsus mukofot „Umot rozi“ (M. [[Maurice Ravel|Ravel]], 2-suit „Daphnis e Chloe“), Yosh chorus dirijorlarining umumittifoq musobaqashi (II mukofot, [[Mykolaiv|Mikolayev]], [[Ukraina]]) oldi.

1994-2002-yillarda Ukrainaning „Dumka“ &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.dumkacapella.com.ua/en# |sarlavha=Archived copy |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170609052029/http://www.dumkacapella.com.ua/en# |arxivsana=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; akademik kapellasida ishlagan ([[Kiyev]], [[Ukraina]]). „Sonyachniy potіk“ xor dirijyorlarining I va II Umumkraina ochiq tanlovi (Mikolayiv, 2015-2016), Bortnyanskiy nomidagi IV xalqaro vokal ansambli tanlovi ([[Kiyev]], 2014)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://rus.glas.org.ua/news/?id=2556 |sarlavha=IV Международный конкурс вокальных ансамблей имени Дмитрия БортнянскогоПоследние события · Телерадиокомпания &quot;Глас&quot; |ish=rus.glas.org.ua}}&lt;/ref&gt; va boshqa tanlovlarda hakamlar hay’ati aʼzosi.

== Unvon va mukofotlari ==

* 1998-yil – S.Turchak nomidagi simfonik dirijyorlarning II milliy tanlovida „Kvіtka nadії“ maxsus sovrini
* 2003-yil – diplom, M. Arkas teatr mukofoti laureati („Katerina“, opera)
* 2005-yil – Ukraina Vazirlar Mahkamasining Faxriy yorligʻi,
* 2008-yil – „Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1185/2008 |sarlavha=Про нагородження діячів театрального мистецтва - від 19.12.2008 № 1185/2008 |ish=zakon3.rada.gov.ua}}&lt;/ref&gt; faxriy unvoni,
* 2019-yil – „Ukraina xalq artisti“ faxriy unvoni

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Havolalar == 
* {{official|https://oksanamadarash.com/ }}
* [https://www.facebook.com/oksanamadarash/ The official Facebook page]
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=60281/ Encyclopedia of modern Ukraine]
* [http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ About Oksana Madarash on the website of the Kyiv National Academic Theater of Operetta (uk)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221111054303/http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ |date=2022-11-11 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=8LeXtb0WV2A/ Conductor Oksana Madarash - Video (uk)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc/ The annual symphonic concert &quot;Strauss in the Operetta&quot; - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_ocAL8WQAJo/ Concert &quot;Greatest Composers&quot;, Chamber Orchestra 'Ars-Nova', Conductor Oksana Madarash - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4_LQHyMNITU/ &quot;Be my love&quot; (Nicholas Brodzsky) Conductor: Oksana Madarash, Festival &quot;Operetta in Kaunas Castle-XIII&quot;, Kaunas, Lithuania, 2014 - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vM5sHnaXOog/ Mozart`s concert 03\12\2011\ Kiev Ukraine - Video]
* [https://www.ukrinform.ua/rubric-other_news/1800039-oksana_madarash_dirigent_v_ukraiini___duge_navit_ginocha_profesiya_2007075.html/ Диригент в Україні - дуже навіть жіноча професія (uk)]
* [https://web.archive.org/web/20181123133643/http://operetta.com.ua/wp-content/uploads/Operetta-News----6.pdf Operetta News (p.6)]
* [http://vsekommentarii.com/news/2010/10/11/2683170.htm/ «Из-под палки творческий человек работать не должен» (ru)]
* [http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ Сегодня в Николаеве выступит уникальная женщина-дирижер Оксана Мадараш (ru)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304192712/http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ |date=2016-03-04 }}
* [http://kauno.diena.lt/naujienos/laisvalaikis-ir-kultura/kultura/skaniausias-gyvenimo-tiramisu-maidano-623007/ Skaniausias gyvenimo tiramisu – iš Maidano (lt)]
{{DEFAULTSORT:Madarash, Oksana}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1969-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>ad8jkrcgd20anpzetkvj5sv7ma29pj7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273152</id>
      <parentid>6273151</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15238" sha1="jx25tjj12vw22u8o8zkx4pvqdye4bgh" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Oksana Madarash
 | tasvir               = 
 | izoh                 = Oksana Madarash, Conductor
 | tavallud_paytidagi_ismi = 
 | tavallud_sanasi      = {{birth date and age|1969|9|12}}
 | tavallud_joyi        = Buchach, [[Ukraina]]
 | kasbi                = [[Dirijyor]]
 | veb-sayt             = {{URL|oksanamadarash.com}}
}}

'''Madarash Oksana Stepanivna''' ({{Lang-uk|Мадараш Оксана Степанівна}}; 1969-yil 12-sentyabrda tugʻilgan) – [[Dirijyorlik|dirijyor]], badiiy rahbar, [[oʻqituvchi]], Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist (2008).

== Taʼlimi ==
Chaykovskiy nomidagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasida oliy musiqiy maʼlumot olgan:

* 2002–2005-yillar – Opera va simfoniya dirijyorligi yoʻnalishi boʻyicha aspirantura, Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida assistent-amaliyotchi, Ukraina xalq artisti, [[:uk:Дущенко Євген Васильович|professor E.Dushenko]]&lt;nowiki/&gt;rahbarligida.
* 1999-yil – Opera va simfoniya dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, professor E.Dushenko rahbarligida.
* 1994-yil – xor dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, [[:ru:Петриченко, Виктор Викторович|professor V. Petrichenko]] va Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida fakultativ darslar, Ukraina va [[Rossiya Federatsiyasi xalq artisti]], [[:uk:Кожухар Володимир Маркович|professor V. Kojuxar]] rahbarligida.

[[Mykolaiv|Nikolayev]] davlat oliy musiqa kollejining dirijyorlik va xor fakultetini tamomlagan (1989, oʻqituvchi L. Lakiza rahbarligida).

== Dirijyorlik faoliyati ==
2002-yildan – Kiyev Milliy akademik operetta teatrining dirijyor-rejissyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ |sarlavha=МАДАРАШ Оксана Степановна - Киевские театры - Театр оперетты в Киеве, Киевский национальный академический театр оперетты |sana=24 March 2016 |nashriyot= |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-09-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190924021109/http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ }}&lt;/ref&gt; va Kiyev Bolalar badiiy akademiyasi musiqa sanʼati fakulteti yosh talabalar kamera orkestrining badiiy rahbari va dirijyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm |sarlavha=The Kyiv Children's Academy of Arts (KCAA) |ish=www.kdam.kiev.ua |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-12-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191228025613/http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm }}&lt;/ref&gt;, Stankovich nomidagi 1-xalqaro tanlovi gʻolibi.

Oksana [[Georges Bizet|G. Bizetning]] [[Konsert|&quot;]][[Carmen]]&quot;, [[Johann Strauss II|J. Strausning]] „Die Fledermaus“, G. Donizettining „La campana“, F. Lyovning „Moya prekrasna ledі“, [[Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]] „Kaffeekantate“, [[Kalman Imre|E. Kalman]] „Monmartr binafshasi“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://day.kyiv.ua/en/article/time-out/wheres-our-carriage/ |sarlavha=Kyiv Operetta Theater stages new version of Emmerich Kalman's &quot;The Violet of Montmartre&quot; (2008) |ish=day.kyiv.ua}}&lt;/ref&gt; M. Arkas „Katerina“ va boshqa asarlarda dirijyorlik qilgan.

Kiyev Milliy Akademik [[Operetta]] teatrida musiqa direktori va dirijyori sifatida quyidagi: yillik „Shtraus v operetі“ simfonik kontserti&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://day.kyiv.ua/en/article/culture/strauss-operetta |sarlavha=Strauss in the operetta |ish=Strauss in the operetta |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc |sarlavha=В опереті відбувся &quot;Новорічний Штраус-концерт&quot; |muallif=KievOperetta |sana=31 December 2012 |nashriyot=}}&lt;/ref&gt;, „Ferens Lexar“ badiiy kechasi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://spilnotv.com/archives/32264 |sarlavha=Знайомтесь: Ференц Легар! Мистецький вечір до 145-річчя угорського композитора в Київській опереті {{!}} Spіlnobachennya |ish=spilnotv.com |til=uk-UA |qaralgan sana=2017-07-10 }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, „Perlina Dunayu“, „Simfonіchniy blyuzoviy kokteyl“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facebook.com/oesterreichisches.kulturforum.Kiew/posts/1104216046299722 |sarlavha=Österreichisches Kulturforum Kiew |ish=www.facebook.com |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; „Vivat, Offenbach!“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facenews.ua/articles/2016/305837/ |sarlavha=Киевский театр оперетты сыграл &quot;по-французски&quot; |ish=www.facenews.ua |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ |sarlavha=Филипп Уи. Браво, Маэстро! Виват Оффенбах! — chercherlafemme.ua |ish=www.chercherlafemme.ua |til=ru-RU |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2022-07-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220702020003/http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ }}&lt;/ref&gt; „Vivat, L’Operette“, „Opernі shedevri“ venger musiqasi kechasi kabi shu va boshqa konsertlarni olib borgan.

[[Gioacchino Rossini|G. Rossinining]] „Barbero de sevilla“, [[Giuseppe Verdi|G. Verdining]] „Rigoletto“, [[Pyotr Ilich Chaykovskiy|P. Chaykovskiyning]] „&lt;nowiki/&gt;[[Yevgeniy Onegin]]&lt;nowiki/&gt;“, [[Sergey Raxmaninov|S. Raxmaninovning]] „Aleko“, [[Orf Karl|C. Orffning]] „Karmina Burana“, E. Kalmanning „Silva“va „Mr. X“, [[Johann Strauss II|J. Shtrausning]] „Gypsy Baron“, F. Lexarning „Graf Lyuksemburg“, [[Jacques Offenbach|J. Offenbachning]] „Italyanlar bilan kechki ovqat“, [[:uk:Поклад Ігор Дмитрович|I. Pokladning]] „Bunday yahudiy baxti“, M. Lisenkoning „Travneva nіch“, M. Samoylovning „Komediya Ameriki“ va boshqa spektakllarda dirijyor&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://esu.com.ua/search_articles.php?id=57748 |sarlavha=Мадараш Оксана Степанівна - Енциклопедія Сучасної України |ish=esu.com.ua }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ukraina milliy [[Orkestr|Simfonik orkestr]]&lt;nowiki/&gt;i, Kiyev Milliy akademik operetta teatrining simfonik orkestr dasturlari, Kaunas davlat musiqiy teatrining simfoniya orkestri, Sankt-Peterburg festivali orkestri ([[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]), [[Ternopil]] mintaqaviy filarmoniyasi simfonik orchestri, Mikolayev mintaqaviy madaniyat idorasi simfonikorkestri, Mikolov mintaqaviy filharmoniyasi „Ars-Nova“ kamerorkestri&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/en/news/?id=25678 |sarlavha=Grand cantata &quot;Stabat Mater &quot; by Giovanni Battista Pergolesi, 2016 |ish=uknr.mk.gov.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/ru/news/?id=31351 |sarlavha=Події — Отдел по делам национальностей облгосадміністрації |ish=uknr.mk.gov.ua |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://homerandatlantis.com/?p=3132&amp;lang=en |sarlavha=Ars-Nova: «Italian fresco&quot; {{!}} Homer &amp; Atlantis |ish=homerandatlantis.com |til=en-US |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;, Kiyevdagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasidagi simfonik qoʻlnichilik kursi orkestri bilan hamkorlik qilgan.

„Operetta in the Kaunas Castle“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.operetta.lt/old/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) |ish=operetta.lt |til=lt |qaralgan sana=2014-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE |sarlavha=JUBILEE OPERETTA AT KAUNAS CASTLE 2011 |ish=kamane.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2017-11-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171107015503/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.lt/ |sarlavha=Festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=operetta.lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 |sarlavha=International Festival Operetta at Kaunas Castle 2016 » Sound » News » Kamane.lt - Lithuanian art news website |muallif=solutions |ism=UAB Coral |ish=www.kamane.lt |til=en-GB |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2017-09-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170910174255/http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://renginiai.kasvyksta.lt/18304/tarptautinis-festivalis-operete-kauno-pilyje-2017 |sarlavha=Tarptautinis festivalis &quot;OPERETĖ KAUNO PILYJE 2017&quot; |ish=renginiai.kasvyksta.lt |til=lt |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) - Tarptautinis muzikos festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=web2.saulenet.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2024-03-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240325164933/http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 }}&lt;/ref&gt; ([[Litva]]), „O – Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://o-fest.com/# |sarlavha=O-Fest – Міжнародний музичний фестиваль оперети, опери та мюзиклу |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170705085332/http://o-fest.com/# |arxivsana=2017-07-05}}&lt;/ref&gt; ([[Kiyev]], [[Bucha, Kiev viloyati|Bucha]]), „Fransuzka vesna“ (Kyiv), „Zolotі opleski Bukovini“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://promin.cv.ua/2017/11/01/festyval-komedii-u-chernivtsiakh-zavershyvsia-operetoiu-pro-farmatsevta-iakyi-ne-mih-distatysia-do-spalni-u-pershu-shliubnu-nich.html |sarlavha=Фестиваль комедії у Чернівцях завершився оперетою про фармацевта, який не міг дістатися до спальні у першу шлюбну ніч |ish=promin.cv.ua |til=uk |qaralgan sana=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; ([[Chernovtsi|Chernivtsi]]), „Melpomena Tavrії“ ([[Xerson]]), „Gogol Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.gogolfest.org.ua/ |sarlavha=ГОГОЛЬFEST Новини |ish=www.gogolfest.org.ua |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171210134316/http://gogolfest.org.ua/ |arxivsana=2017-12-10}}&lt;/ref&gt; ([[Poltava]]) kabi xalqaro festivallarda ishtirok etgan.

Ukraina va chet el shaharlarida konsert hamda festivallarda ishtirok etgan va boshqargan.

Oksana oʻzining muvaffaqiyatli faoliyati bilan birga koʻplab nufuzli musiqiy musobaqalarda ishtirok etgan, shu jumladan: A. Pedrotti xalqaro simfonik dirijorlar musobaqasi (Trento, [[Italiya]]), V. Jordania xalqaro simfonika dirijorlari musobaqasiga ([[Xarkov]], [[Ukraina]])&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://kharkov.vbelous.net/mus_life.htm |sarlavha=Музыкальная жизнь |ism=Valery |muallif=Belous |ish=kharkov.vbelous.net}}&lt;/ref&gt;, Turchak milliy simfonik dirjorlar tanlovida ([[Kiyev|Kyiv]], [[Ukraina]]) u majburiy ishning eng yaxshi ijro etilishi uchun maxsus mukofot „Umot rozi“ (M. [[Maurice Ravel|Ravel]], 2-suit „Daphnis e Chloe“), Yosh chorus dirijorlarining umumittifoq musobaqashi (II mukofot, [[Mykolaiv|Mikolayev]], [[Ukraina]]) oldi.

1994-2002-yillarda Ukrainaning „Dumka“ &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.dumkacapella.com.ua/en# |sarlavha=Archived copy |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170609052029/http://www.dumkacapella.com.ua/en# |arxivsana=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; akademik kapellasida ishlagan ([[Kiyev]], [[Ukraina]]). „Sonyachniy potіk“ xor dirijyorlarining I va II Umumkraina ochiq tanlovi (Mikolayiv, 2015-2016), Bortnyanskiy nomidagi IV xalqaro vokal ansambli tanlovi ([[Kiyev]], 2014)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://rus.glas.org.ua/news/?id=2556 |sarlavha=IV Международный конкурс вокальных ансамблей имени Дмитрия БортнянскогоПоследние события · Телерадиокомпания &quot;Глас&quot; |ish=rus.glas.org.ua}}&lt;/ref&gt; va boshqa tanlovlarda hakamlar hay’ati aʼzosi.

== Unvon va mukofotlari ==

* 1998-yil – S.Turchak nomidagi simfonik dirijyorlarning II milliy tanlovida „Kvіtka nadії“ maxsus sovrini
* 2003-yil – diplom, M. Arkas teatr mukofoti laureati („Katerina“, opera)
* 2005-yil – Ukraina Vazirlar Mahkamasining Faxriy yorligʻi,
* 2008-yil – „Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1185/2008 |sarlavha=Про нагородження діячів театрального мистецтва - від 19.12.2008 № 1185/2008 |ish=zakon3.rada.gov.ua}}&lt;/ref&gt; faxriy unvoni,
* 2019-yil – „Ukraina xalq artisti“ faxriy unvoni

== Manbalar ==
{{Manbalar}}
== Havolalar == 
* {{official|https://oksanamadarash.com/ }}
* [https://www.facebook.com/oksanamadarash/ The official Facebook page]
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=60281/ Encyclopedia of modern Ukraine]
* [http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ About Oksana Madarash on the website of the Kyiv National Academic Theater of Operetta (uk)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221111054303/http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ |date=2022-11-11 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=8LeXtb0WV2A/ Conductor Oksana Madarash - Video (uk)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc/ The annual symphonic concert &quot;Strauss in the Operetta&quot; - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_ocAL8WQAJo/ Concert &quot;Greatest Composers&quot;, Chamber Orchestra 'Ars-Nova', Conductor Oksana Madarash - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4_LQHyMNITU/ &quot;Be my love&quot; (Nicholas Brodzsky) Conductor: Oksana Madarash, Festival &quot;Operetta in Kaunas Castle-XIII&quot;, Kaunas, Lithuania, 2014 - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vM5sHnaXOog/ Mozart`s concert 03\12\2011\ Kiev Ukraine - Video]
* [https://www.ukrinform.ua/rubric-other_news/1800039-oksana_madarash_dirigent_v_ukraiini___duge_navit_ginocha_profesiya_2007075.html/ Диригент в Україні - дуже навіть жіноча професія (uk)]
* [https://web.archive.org/web/20181123133643/http://operetta.com.ua/wp-content/uploads/Operetta-News----6.pdf Operetta News (p.6)]
* [http://vsekommentarii.com/news/2010/10/11/2683170.htm/ «Из-под палки творческий человек работать не должен» (ru)]
* [http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ Сегодня в Николаеве выступит уникальная женщина-дирижер Оксана Мадараш (ru)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304192712/http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ |date=2016-03-04 }}
* [http://kauno.diena.lt/naujienos/laisvalaikis-ir-kultura/kultura/skaniausias-gyvenimo-tiramisu-maidano-623007/ Skaniausias gyvenimo tiramisu – iš Maidano (lt)].

{{DEFAULTSORT:Madarash, Oksana}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1969-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>jx25tjj12vw22u8o8zkx4pvqdye4bgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273153</id>
      <parentid>6273152</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15239" sha1="fixbw3ppstqh2zvlqmxp1zdanppman7" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | Oti                  = Oksana Madarash
 | tasvir               = 
 | izoh                 = Oksana Madarash, Conductor
 | tavallud_paytidagi_ismi = 
 | tavallud_sanasi      = {{birth date and age|1969|9|12}}
 | tavallud_joyi        = Buchach, [[Ukraina]]
 | kasbi                = [[Dirijyor]]
 | veb-sayt             = {{URL|oksanamadarash.com}}
}}

'''Madarash Oksana Stepanivna''' ({{Lang-uk|Мадараш Оксана Степанівна}}; 1969-yil 12-sentyabrda tugʻilgan) – [[Dirijyorlik|dirijyor]], badiiy rahbar, [[oʻqituvchi]], Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist (2008).

== Taʼlimi ==
Chaykovskiy nomidagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasida oliy musiqiy maʼlumot olgan:

* 2002–2005-yillar – Opera va simfoniya dirijyorligi yoʻnalishi boʻyicha aspirantura, Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida assistent-amaliyotchi, Ukraina xalq artisti, [[:uk:Дущенко Євген Васильович|professor E.Dushenko]]&lt;nowiki/&gt;rahbarligida.
* 1999-yil – Opera va simfoniya dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, professor E.Dushenko rahbarligida.
* 1994-yil – xor dirijyorligi, Ukraina xalq artisti, [[:ru:Петриченко, Виктор Викторович|professor V. Petrichenko]] va Opera va simfoniya dirijyorligi kafedrasida fakultativ darslar, Ukraina va [[Rossiya Federatsiyasi xalq artisti]], [[:uk:Кожухар Володимир Маркович|professor V. Kojuxar]] rahbarligida.

[[Mykolaiv|Nikolayev]] davlat oliy musiqa kollejining dirijyorlik va xor fakultetini tamomlagan (1989, oʻqituvchi L. Lakiza rahbarligida).

== Dirijyorlik faoliyati ==
2002-yildan – Kiyev Milliy akademik operetta teatrining dirijyor-rejissyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ |sarlavha=МАДАРАШ Оксана Степановна - Киевские театры - Театр оперетты в Киеве, Киевский национальный академический театр оперетты |sana=24 March 2016 |nashriyot= |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-09-24 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190924021109/http://operetta.com.ua/ru/madarash-oksana-stepanivna/ }}&lt;/ref&gt; va Kiyev Bolalar badiiy akademiyasi musiqa sanʼati fakulteti yosh talabalar kamera orkestrining badiiy rahbari va dirijyori&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm |sarlavha=The Kyiv Children's Academy of Arts (KCAA) |ish=www.kdam.kiev.ua |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2019-12-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191228025613/http://www.kdam.kiev.ua/images/lang/gb.htm }}&lt;/ref&gt;, Stankovich nomidagi 1-xalqaro tanlovi gʻolibi.

Oksana [[Georges Bizet|G. Bizetning]] [[Konsert|&quot;]][[Carmen]]&quot;, [[Johann Strauss II|J. Strausning]] „Die Fledermaus“, G. Donizettining „La campana“, F. Lyovning „Moya prekrasna ledі“, [[Johann Sebastian Bach|J. S. Bach]] „Kaffeekantate“, [[Kalman Imre|E. Kalman]] „Monmartr binafshasi“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://day.kyiv.ua/en/article/time-out/wheres-our-carriage/ |sarlavha=Kyiv Operetta Theater stages new version of Emmerich Kalman's &quot;The Violet of Montmartre&quot; (2008) |ish=day.kyiv.ua}}&lt;/ref&gt; M. Arkas „Katerina“ va boshqa asarlarda dirijyorlik qilgan.

Kiyev Milliy Akademik [[Operetta]] teatrida musiqa direktori va dirijyori sifatida quyidagi: yillik „Shtraus v operetі“ simfonik kontserti&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://day.kyiv.ua/en/article/culture/strauss-operetta |sarlavha=Strauss in the operetta |ish=Strauss in the operetta |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc |sarlavha=В опереті відбувся &quot;Новорічний Штраус-концерт&quot; |muallif=KievOperetta |sana=31 December 2012 |nashriyot=}}&lt;/ref&gt;, „Ferens Lexar“ badiiy kechasi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://spilnotv.com/archives/32264 |sarlavha=Знайомтесь: Ференц Легар! Мистецький вечір до 145-річчя угорського композитора в Київській опереті {{!}} Spіlnobachennya |ish=spilnotv.com |til=uk-UA |qaralgan sana=2017-07-10 }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, „Perlina Dunayu“, „Simfonіchniy blyuzoviy kokteyl“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facebook.com/oesterreichisches.kulturforum.Kiew/posts/1104216046299722 |sarlavha=Österreichisches Kulturforum Kiew |ish=www.facebook.com |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; „Vivat, Offenbach!“, &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.facenews.ua/articles/2016/305837/ |sarlavha=Киевский театр оперетты сыграл &quot;по-французски&quot; |ish=www.facenews.ua |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ |sarlavha=Филипп Уи. Браво, Маэстро! Виват Оффенбах! — chercherlafemme.ua |ish=www.chercherlafemme.ua |til=ru-RU |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2022-07-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20220702020003/http://www.chercherlafemme.ua/filipp-ui-bravo-maestro-vivat-offenbax/ }}&lt;/ref&gt; „Vivat, L’Operette“, „Opernі shedevri“ venger musiqasi kechasi kabi shu va boshqa konsertlarni olib borgan.

[[Gioacchino Rossini|G. Rossinining]] „Barbero de sevilla“, [[Giuseppe Verdi|G. Verdining]] „Rigoletto“, [[Pyotr Ilich Chaykovskiy|P. Chaykovskiyning]] „&lt;nowiki/&gt;[[Yevgeniy Onegin]]&lt;nowiki/&gt;“, [[Sergey Raxmaninov|S. Raxmaninovning]] „Aleko“, [[Orf Karl|C. Orffning]] „Karmina Burana“, E. Kalmanning „Silva“va „Mr. X“, [[Johann Strauss II|J. Shtrausning]] „Gypsy Baron“, F. Lexarning „Graf Lyuksemburg“, [[Jacques Offenbach|J. Offenbachning]] „Italyanlar bilan kechki ovqat“, [[:uk:Поклад Ігор Дмитрович|I. Pokladning]] „Bunday yahudiy baxti“, M. Lisenkoning „Travneva nіch“, M. Samoylovning „Komediya Ameriki“ va boshqa spektakllarda dirijyor&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://esu.com.ua/search_articles.php?id=57748 |sarlavha=Мадараш Оксана Степанівна - Енциклопедія Сучасної України |ish=esu.com.ua }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ukraina milliy [[Orkestr|Simfonik orkestr]]&lt;nowiki/&gt;i, Kiyev Milliy akademik operetta teatrining simfonik orkestr dasturlari, Kaunas davlat musiqiy teatrining simfoniya orkestri, Sankt-Peterburg festivali orkestri ([[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]]), [[Ternopil]] mintaqaviy filarmoniyasi simfonik orchestri, Mikolayev mintaqaviy madaniyat idorasi simfonikorkestri, Mikolov mintaqaviy filharmoniyasi „Ars-Nova“ kamerorkestri&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/en/news/?id=25678 |sarlavha=Grand cantata &quot;Stabat Mater &quot; by Giovanni Battista Pergolesi, 2016 |ish=uknr.mk.gov.ua}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://uknr.mk.gov.ua/ru/news/?id=31351 |sarlavha=Події — Отдел по делам национальностей облгосадміністрації |ish=uknr.mk.gov.ua |til=en |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://homerandatlantis.com/?p=3132&amp;lang=en |sarlavha=Ars-Nova: «Italian fresco&quot; {{!}} Homer &amp; Atlantis |ish=homerandatlantis.com |til=en-US |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;, Kiyevdagi Ukraina Milliy musiqa akademiyasidagi simfonik qoʻlnichilik kursi orkestri bilan hamkorlik qilgan.

„Operetta in the Kaunas Castle“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.operetta.lt/old/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) |ish=operetta.lt |til=lt |qaralgan sana=2014-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE |sarlavha=JUBILEE OPERETTA AT KAUNAS CASTLE 2011 |ish=kamane.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2017-11-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171107015503/http://www.kamane.lt/eng/Kamane-s-texts/Sound/JUBILEE-OPERETTA-AT-KAUNAS-CASTLE }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://operetta.lt/ |sarlavha=Festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=operetta.lt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 |sarlavha=International Festival Operetta at Kaunas Castle 2016 » Sound » News » Kamane.lt - Lithuanian art news website |muallif=solutions |ism=UAB Coral |ish=www.kamane.lt |til=en-GB |qaralgan sana=2017-07-10 |arxivsana=2017-09-10 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170910174255/http://www.kamane.lt/eng/News/Sound/International-Festival-Operetta-at-Kaunas-Castle-2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://renginiai.kasvyksta.lt/18304/tarptautinis-festivalis-operete-kauno-pilyje-2017 |sarlavha=Tarptautinis festivalis &quot;OPERETĖ KAUNO PILYJE 2017&quot; |ish=renginiai.kasvyksta.lt |til=lt |qaralgan sana=2017-07-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 |sarlavha=Oksana Madaraš (Ukraina, dirigentė) - Tarptautinis muzikos festivalis OPERETĖ KAUNO PILYJE |ish=web2.saulenet.lt |qaralgan sana=2024-03-25 |arxivsana=2024-03-25 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240325164933/http://web2.saulenet.lt/~operetta/?p=169 }}&lt;/ref&gt; ([[Litva]]), „O – Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://o-fest.com/# |sarlavha=O-Fest – Міжнародний музичний фестиваль оперети, опери та мюзиклу |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170705085332/http://o-fest.com/# |arxivsana=2017-07-05}}&lt;/ref&gt; ([[Kiyev]], [[Bucha, Kiev viloyati|Bucha]]), „Fransuzka vesna“ (Kyiv), „Zolotі opleski Bukovini“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://promin.cv.ua/2017/11/01/festyval-komedii-u-chernivtsiakh-zavershyvsia-operetoiu-pro-farmatsevta-iakyi-ne-mih-distatysia-do-spalni-u-pershu-shliubnu-nich.html |sarlavha=Фестиваль комедії у Чернівцях завершився оперетою про фармацевта, який не міг дістатися до спальні у першу шлюбну ніч |ish=promin.cv.ua |til=uk |qaralgan sana=2017-10-31}}&lt;/ref&gt; ([[Chernovtsi|Chernivtsi]]), „Melpomena Tavrії“ ([[Xerson]]), „Gogol Fest“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.gogolfest.org.ua/ |sarlavha=ГОГОЛЬFEST Новини |ish=www.gogolfest.org.ua |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20171210134316/http://gogolfest.org.ua/ |arxivsana=2017-12-10}}&lt;/ref&gt; ([[Poltava]]) kabi xalqaro festivallarda ishtirok etgan.

Ukraina va chet el shaharlarida konsert hamda festivallarda ishtirok etgan va boshqargan.

Oksana oʻzining muvaffaqiyatli faoliyati bilan birga koʻplab nufuzli musiqiy musobaqalarda ishtirok etgan, shu jumladan: A. Pedrotti xalqaro simfonik dirijorlar musobaqasi (Trento, [[Italiya]]), V. Jordania xalqaro simfonika dirijorlari musobaqasiga ([[Xarkov]], [[Ukraina]])&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://kharkov.vbelous.net/mus_life.htm |sarlavha=Музыкальная жизнь |ism=Valery |muallif=Belous |ish=kharkov.vbelous.net}}&lt;/ref&gt;, Turchak milliy simfonik dirjorlar tanlovida ([[Kiyev|Kyiv]], [[Ukraina]]) u majburiy ishning eng yaxshi ijro etilishi uchun maxsus mukofot „Umot rozi“ (M. [[Maurice Ravel|Ravel]], 2-suit „Daphnis e Chloe“), Yosh chorus dirijorlarining umumittifoq musobaqashi (II mukofot, [[Mykolaiv|Mikolayev]], [[Ukraina]]) oldi.

1994-2002-yillarda Ukrainaning „Dumka“ &lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.dumkacapella.com.ua/en# |sarlavha=Archived copy |qaralgan sana=2017-07-09 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170609052029/http://www.dumkacapella.com.ua/en# |arxivsana=2017-06-09}}&lt;/ref&gt; akademik kapellasida ishlagan ([[Kiyev]], [[Ukraina]]). „Sonyachniy potіk“ xor dirijyorlarining I va II Umumkraina ochiq tanlovi (Mikolayiv, 2015-2016), Bortnyanskiy nomidagi IV xalqaro vokal ansambli tanlovi ([[Kiyev]], 2014)&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://rus.glas.org.ua/news/?id=2556 |sarlavha=IV Международный конкурс вокальных ансамблей имени Дмитрия БортнянскогоПоследние события · Телерадиокомпания &quot;Глас&quot; |ish=rus.glas.org.ua}}&lt;/ref&gt; va boshqa tanlovlarda hakamlar hay’ati aʼzosi.

== Unvon va mukofotlari ==

* 1998-yil – S.Turchak nomidagi simfonik dirijyorlarning II milliy tanlovida „Kvіtka nadії“ maxsus sovrini
* 2003-yil – diplom, M. Arkas teatr mukofoti laureati („Katerina“, opera)
* 2005-yil – Ukraina Vazirlar Mahkamasining Faxriy yorligʻi,
* 2008-yil – „Ukrainada xizmat koʻrsatgan artist“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/1185/2008 |sarlavha=Про нагородження діячів театрального мистецтва - від 19.12.2008 № 1185/2008 |ish=zakon3.rada.gov.ua}}&lt;/ref&gt; faxriy unvoni,
* 2019-yil – „Ukraina xalq artisti“ faxriy unvoni

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar == 
* {{official|https://oksanamadarash.com/ }}
* [https://www.facebook.com/oksanamadarash/ The official Facebook page]
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=60281/ Encyclopedia of modern Ukraine]
* [http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ About Oksana Madarash on the website of the Kyiv National Academic Theater of Operetta (uk)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221111054303/http://operetta.com.ua/madarash-oksana-stepanivna/ |date=2022-11-11 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=8LeXtb0WV2A/ Conductor Oksana Madarash - Video (uk)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zCKtDHvUluc/ The annual symphonic concert &quot;Strauss in the Operetta&quot; - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=_ocAL8WQAJo/ Concert &quot;Greatest Composers&quot;, Chamber Orchestra 'Ars-Nova', Conductor Oksana Madarash - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=4_LQHyMNITU/ &quot;Be my love&quot; (Nicholas Brodzsky) Conductor: Oksana Madarash, Festival &quot;Operetta in Kaunas Castle-XIII&quot;, Kaunas, Lithuania, 2014 - Video]
* [https://www.youtube.com/watch?v=vM5sHnaXOog/ Mozart`s concert 03\12\2011\ Kiev Ukraine - Video]
* [https://www.ukrinform.ua/rubric-other_news/1800039-oksana_madarash_dirigent_v_ukraiini___duge_navit_ginocha_profesiya_2007075.html/ Диригент в Україні - дуже навіть жіноча професія (uk)]
* [https://web.archive.org/web/20181123133643/http://operetta.com.ua/wp-content/uploads/Operetta-News----6.pdf Operetta News (p.6)]
* [http://vsekommentarii.com/news/2010/10/11/2683170.htm/ «Из-под палки творческий человек работать не должен» (ru)]
* [http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ Сегодня в Николаеве выступит уникальная женщина-дирижер Оксана Мадараш (ru)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160304192712/http://www.mk.mk.ua/rubric/culture/2013/05/13/10607/ |date=2016-03-04 }}
* [http://kauno.diena.lt/naujienos/laisvalaikis-ir-kultura/kultura/skaniausias-gyvenimo-tiramisu-maidano-623007/ Skaniausias gyvenimo tiramisu – iš Maidano (lt)].

{{DEFAULTSORT:Madarash, Oksana}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1969-yilda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>fixbw3ppstqh2zvlqmxp1zdanppman7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Al-Adiliya masjidi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1078911</id>
    <revision>
      <id>6273104</id>
      <parentid>5857215</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3937" sha1="6nu7c8t7xyfv3zygcz35tpu04aevzk8" xml:space="preserve">{{masjid|Tasvir=Flickr - Eusebius@Commons - Al-Adiliyah mosque.jpg|Asl nomi=جَامِع الْعَادِلِيَّة|Mamlakat=Suriya|Hudud=Halab|Hudud turi=Shahar|Koordinatalar={{coord|36|11|50.8|N|37|9|27.9|E|type:landmark_region:SY|display=inline,title}}|Binokor=Meʼmor Sinan|Asosiy sana=1566-yil|Minoralar soni=1}}
'''Al-Adiliya masjidi''' ({{Lang-ar|جَامِع الْعَادِلِيَّة|Jāmiʿ al-ʿAdilīyah}}, {{Lang-tr|Adliye Camii}}) yoki '''Dukaginzade Mehmed Posho masjidi''' [[Halab|Halabdagi]] kulliya boʻlib, Qalʼaning janubi-gʻarbida, qadimiy shaharning „Al-Jallum“ tumanida, Al-Saffahiya masjididan bir necha metr uzoqlikda joylashgan. Masjid 1556-yilda Dukakinzoda Mehmed Posho tomonidan [[vaqf]] qilingan. Dukakinzoda Mehmed Posho 1551-yildan 1553-yilgacha Misr general-gubernatori etib tayinlanganidan keyin [[Albanlar|alban-]]&lt;nowiki/&gt;usmonli Halab general-gubernatori lavozimida ishlagan. 1557-yilda vafot etgan va masjid 1565-1566 (hijriy 973) yillar oraligʻida qurib bitkazilgan{{Sfn|Necipoğlu|2005}}. Mazkur inshoot Usmonlilar davrining Halabdagi Xusruviya masjididan keyin eng qadimiy masjidlaridan biri hisoblangan.

Masjid gubernator saroyi yaqinida joylashgani uchun Adiliya nomi bilan mashhur boʻlgan, chunki u Dar al-Adl, shuningdek, Dor al-Saada deb ham nomlanadi{{Sfn|Necipoğlu|2005}}{{Sfn|Carswell|2006}}.

Masjidda katta gumbazli namozxona bor, uning oldida qoʻshaloq [[ayvon]] bunyod etilgan. Shimol tarafdagi derazalar tepasida va ibodatxonada yorqin rangli kafel bilan qoplangan lunette panellari mavjud. Bular Turkiyaning Iznik shahridan olib kelingan boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi{{Sfn|Necipoğlu|2005}}{{Sfn|Carswell|2006}}.

2014 yoki 2015-yil yozida Halab jangi paytida bino deyarli butunlay vayron qilingan.

== Galereya ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Al-Adiliyah_mosque1.jpg|alt=The main entrance|Kirish qismi
Fayl:Al-Adiliyah_mosque2.jpg|alt=The courtyard|Hovli
Fayl:Al-Adiliyah_mosque4.jpg|alt=Inside the mosque|Masjid ichi
Fayl:Al-Adiliyah_mosque5.jpg|alt=The alley leading to the entrance|Kirish eshigiga olib boruvchi xiyobon
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9823.jpg|alt=Interior with mihrab|Mehrob bilan ichki koʻrinish
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9826_(1).jpg|alt=Tiles above window|Deraza ustidagi plitkalar
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9842_(1).jpg|alt=View from &quot;whispering gallery&quot;|Masjid ichining yuqoridan koʻrinish
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9844_(1).jpg|alt=The &quot;whispering gallery&quot;|Gumbaz ichki qismi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9829_(1).jpg|alt=View from below dome with citadel|Qubba ostidan qalʼa bilan koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9848_(1).jpg|alt=View of dome from a little below|Bir oz pastdan gumbazning koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9830_(1).jpg|alt=View from below dome in setting sun|Quyosh botayotganda gumbaz yonidan koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9847_(1).jpg|alt=View from below minaret in setting sun|Quyosh botayotganini minora ostida koʻrinishi
&lt;/gallery&gt;
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==

* {{Kitob manbasi |last=Carswell |first=John |year=2006 |origyear=1998 |title=Iznik Pottery |publisher=British Museum Press |location=London |isbn=978-0-7141-2441-4}}
* {{Kitob manbasi |last=Necipoğlu |first=Gülru |authorlink=Gülru Necipoğlu |year=2005 |title=The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=978-1-86189-253-9}}

== Havolalar ==

* {{Veb manbasi |sarlavha=Jami' al-'Adiliyya, Aleppo, Syria |url=https://archnet.org/sites/1798 |nashriyot=Archnet Digital Archive |qaralgan sana=20 March 2017 |arxivsana=2019-05-01 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190501135952/https://archnet.org/sites/1798 }}
[[Turkum:Halabdagi madrasalar]]
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]
[[Turkum:16-asr masjidlari]]
[[Turkum:Suriyadagi maqbaralar]]
[[Turkum:Halabdagi masjidlar]]
[[Turkum:Meʼmor Sinan qurgan binolar]]</text>
      <sha1>6nu7c8t7xyfv3zygcz35tpu04aevzk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273105</id>
      <parentid>6273104</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3938" sha1="4ie0q47q568lsipltxtj8x59z4qm628" xml:space="preserve">{{masjid|Tasvir=Flickr - Eusebius@Commons - Al-Adiliyah mosque.jpg|Asl nomi=جَامِع الْعَادِلِيَّة|Mamlakat=Suriya|Hudud=Halab|Hudud turi=Shahar|Koordinatalar={{coord|36|11|50.8|N|37|9|27.9|E|type:landmark_region:SY|display=inline,title}}|Binokor=Meʼmor Sinan|Asosiy sana=1566-yil|Minoralar soni=1}}

'''Al-Adiliya masjidi''' ({{Lang-ar|جَامِع الْعَادِلِيَّة|Jāmiʿ al-ʿAdilīyah}}, {{Lang-tr|Adliye Camii}}) yoki '''Dukaginzade Mehmed Posho masjidi''' [[Halab|Halabdagi]] kulliya boʻlib, Qalʼaning janubi-gʻarbida, qadimiy shaharning „Al-Jallum“ tumanida, Al-Saffahiya masjididan bir necha metr uzoqlikda joylashgan. Masjid 1556-yilda Dukakinzoda Mehmed Posho tomonidan [[vaqf]] qilingan. Dukakinzoda Mehmed Posho 1551-yildan 1553-yilgacha Misr general-gubernatori etib tayinlanganidan keyin [[Albanlar|alban-]]&lt;nowiki/&gt;usmonli Halab general-gubernatori lavozimida ishlagan. 1557-yilda vafot etgan va masjid 1565-1566 (hijriy 973) yillar oraligʻida qurib bitkazilgan{{Sfn|Necipoğlu|2005}}. Mazkur inshoot Usmonlilar davrining Halabdagi Xusruviya masjididan keyin eng qadimiy masjidlaridan biri hisoblangan.

Masjid gubernator saroyi yaqinida joylashgani uchun Adiliya nomi bilan mashhur boʻlgan, chunki u Dar al-Adl, shuningdek, Dor al-Saada deb ham nomlanadi{{Sfn|Necipoğlu|2005}}{{Sfn|Carswell|2006}}.

Masjidda katta gumbazli namozxona bor, uning oldida qoʻshaloq [[ayvon]] bunyod etilgan. Shimol tarafdagi derazalar tepasida va ibodatxonada yorqin rangli kafel bilan qoplangan lunette panellari mavjud. Bular Turkiyaning Iznik shahridan olib kelingan boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi{{Sfn|Necipoğlu|2005}}{{Sfn|Carswell|2006}}.

2014 yoki 2015-yil yozida Halab jangi paytida bino deyarli butunlay vayron qilingan.

== Galereya ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Al-Adiliyah_mosque1.jpg|alt=The main entrance|Kirish qismi
Fayl:Al-Adiliyah_mosque2.jpg|alt=The courtyard|Hovli
Fayl:Al-Adiliyah_mosque4.jpg|alt=Inside the mosque|Masjid ichi
Fayl:Al-Adiliyah_mosque5.jpg|alt=The alley leading to the entrance|Kirish eshigiga olib boruvchi xiyobon
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9823.jpg|alt=Interior with mihrab|Mehrob bilan ichki koʻrinish
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9826_(1).jpg|alt=Tiles above window|Deraza ustidagi plitkalar
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9842_(1).jpg|alt=View from &quot;whispering gallery&quot;|Masjid ichining yuqoridan koʻrinish
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9844_(1).jpg|alt=The &quot;whispering gallery&quot;|Gumbaz ichki qismi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9829_(1).jpg|alt=View from below dome with citadel|Qubba ostidan qalʼa bilan koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9848_(1).jpg|alt=View of dome from a little below|Bir oz pastdan gumbazning koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9830_(1).jpg|alt=View from below dome in setting sun|Quyosh botayotganda gumbaz yonidan koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9847_(1).jpg|alt=View from below minaret in setting sun|Quyosh botayotganini minora ostida koʻrinishi
&lt;/gallery&gt;
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==

* {{Kitob manbasi |last=Carswell |first=John |year=2006 |origyear=1998 |title=Iznik Pottery |publisher=British Museum Press |location=London |isbn=978-0-7141-2441-4}}
* {{Kitob manbasi |last=Necipoğlu |first=Gülru |authorlink=Gülru Necipoğlu |year=2005 |title=The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=978-1-86189-253-9}}

== Havolalar ==

* {{Veb manbasi |sarlavha=Jami' al-'Adiliyya, Aleppo, Syria |url=https://archnet.org/sites/1798 |nashriyot=Archnet Digital Archive |qaralgan sana=20 March 2017 |arxivsana=2019-05-01 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190501135952/https://archnet.org/sites/1798 }}
[[Turkum:Halabdagi madrasalar]]
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]
[[Turkum:16-asr masjidlari]]
[[Turkum:Suriyadagi maqbaralar]]
[[Turkum:Halabdagi masjidlar]]
[[Turkum:Meʼmor Sinan qurgan binolar]]</text>
      <sha1>4ie0q47q568lsipltxtj8x59z4qm628</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273106</id>
      <parentid>6273105</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* Havolalar */</comment>
      <origin>6273106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3939" sha1="r153qy4dog9ovm1wwkfkg1dwuhgrbrs" xml:space="preserve">{{masjid|Tasvir=Flickr - Eusebius@Commons - Al-Adiliyah mosque.jpg|Asl nomi=جَامِع الْعَادِلِيَّة|Mamlakat=Suriya|Hudud=Halab|Hudud turi=Shahar|Koordinatalar={{coord|36|11|50.8|N|37|9|27.9|E|type:landmark_region:SY|display=inline,title}}|Binokor=Meʼmor Sinan|Asosiy sana=1566-yil|Minoralar soni=1}}

'''Al-Adiliya masjidi''' ({{Lang-ar|جَامِع الْعَادِلِيَّة|Jāmiʿ al-ʿAdilīyah}}, {{Lang-tr|Adliye Camii}}) yoki '''Dukaginzade Mehmed Posho masjidi''' [[Halab|Halabdagi]] kulliya boʻlib, Qalʼaning janubi-gʻarbida, qadimiy shaharning „Al-Jallum“ tumanida, Al-Saffahiya masjididan bir necha metr uzoqlikda joylashgan. Masjid 1556-yilda Dukakinzoda Mehmed Posho tomonidan [[vaqf]] qilingan. Dukakinzoda Mehmed Posho 1551-yildan 1553-yilgacha Misr general-gubernatori etib tayinlanganidan keyin [[Albanlar|alban-]]&lt;nowiki/&gt;usmonli Halab general-gubernatori lavozimida ishlagan. 1557-yilda vafot etgan va masjid 1565-1566 (hijriy 973) yillar oraligʻida qurib bitkazilgan{{Sfn|Necipoğlu|2005}}. Mazkur inshoot Usmonlilar davrining Halabdagi Xusruviya masjididan keyin eng qadimiy masjidlaridan biri hisoblangan.

Masjid gubernator saroyi yaqinida joylashgani uchun Adiliya nomi bilan mashhur boʻlgan, chunki u Dar al-Adl, shuningdek, Dor al-Saada deb ham nomlanadi{{Sfn|Necipoğlu|2005}}{{Sfn|Carswell|2006}}.

Masjidda katta gumbazli namozxona bor, uning oldida qoʻshaloq [[ayvon]] bunyod etilgan. Shimol tarafdagi derazalar tepasida va ibodatxonada yorqin rangli kafel bilan qoplangan lunette panellari mavjud. Bular Turkiyaning Iznik shahridan olib kelingan boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi{{Sfn|Necipoğlu|2005}}{{Sfn|Carswell|2006}}.

2014 yoki 2015-yil yozida Halab jangi paytida bino deyarli butunlay vayron qilingan.

== Galereya ==
&lt;gallery&gt;
Fayl:Al-Adiliyah_mosque1.jpg|alt=The main entrance|Kirish qismi
Fayl:Al-Adiliyah_mosque2.jpg|alt=The courtyard|Hovli
Fayl:Al-Adiliyah_mosque4.jpg|alt=Inside the mosque|Masjid ichi
Fayl:Al-Adiliyah_mosque5.jpg|alt=The alley leading to the entrance|Kirish eshigiga olib boruvchi xiyobon
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9823.jpg|alt=Interior with mihrab|Mehrob bilan ichki koʻrinish
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9826_(1).jpg|alt=Tiles above window|Deraza ustidagi plitkalar
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9842_(1).jpg|alt=View from &quot;whispering gallery&quot;|Masjid ichining yuqoridan koʻrinish
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9844_(1).jpg|alt=The &quot;whispering gallery&quot;|Gumbaz ichki qismi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9829_(1).jpg|alt=View from below dome with citadel|Qubba ostidan qalʼa bilan koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9848_(1).jpg|alt=View of dome from a little below|Bir oz pastdan gumbazning koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9830_(1).jpg|alt=View from below dome in setting sun|Quyosh botayotganda gumbaz yonidan koʻrinishi
Fayl:Aleppo_Al-Adiliyah_Mosque_9847_(1).jpg|alt=View from below minaret in setting sun|Quyosh botayotganini minora ostida koʻrinishi
&lt;/gallery&gt;
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==

* {{Kitob manbasi |last=Carswell |first=John |year=2006 |origyear=1998 |title=Iznik Pottery |publisher=British Museum Press |location=London |isbn=978-0-7141-2441-4}}
* {{Kitob manbasi |last=Necipoğlu |first=Gülru |authorlink=Gülru Necipoğlu |year=2005 |title=The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=978-1-86189-253-9}}

== Havolalar ==

* {{Veb manbasi |sarlavha=Jami' al-'Adiliyya, Aleppo, Syria |url=https://archnet.org/sites/1798 |nashriyot=Archnet Digital Archive |qaralgan sana=20 March 2017 |arxivsana=2019-05-01 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190501135952/https://archnet.org/sites/1798 }}

[[Turkum:Halabdagi madrasalar]]
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]
[[Turkum:16-asr masjidlari]]
[[Turkum:Suriyadagi maqbaralar]]
[[Turkum:Halabdagi masjidlar]]
[[Turkum:Meʼmor Sinan qurgan binolar]]</text>
      <sha1>r153qy4dog9ovm1wwkfkg1dwuhgrbrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andoza:Country data Paraná</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1084737</id>
    <revision>
      <id>6273199</id>
      <parentid>4238090</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>204</id>
      </contributor>
      <comment>[[Tasvir:Bandeira_estadual_do_Paraná_1990.svg]] [[Tasvir:Bandeira_do_Paraná_(1990–2002).svg]] bilan almashtirildi ([[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] tomonidan; [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous na</comment>
      <origin>6273199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="rvc6qwwpkgwt089hf0vtxb2cwv7ynaw" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Paraná (state)
| shortname alias = Paraná
| flag alias = Bandeira do Paraná.svg
| flag alias-1892 = Bandeira estadual do Paraná 1892.svg
| flag alias-1905 = Bandeira estadual do Paraná 1905.svg
| flag alias-1990 = Bandeira do Paraná (1990–2002).svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
| var1 = 1892
| var2 = 1905
| var3 = 1990
}}</text>
      <sha1>rvc6qwwpkgwt089hf0vtxb2cwv7ynaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andoza:Country data Ceará</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1084742</id>
    <revision>
      <id>6273198</id>
      <parentid>4238187</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>204</id>
      </contributor>
      <comment>[[Tasvir:Ceara-antiga.png]] [[Tasvir:Bandeira_do_Ceará_(1922–1937,_1947–1967).png]] bilan almashtirildi ([[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] tomonidan; [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Clar</comment>
      <origin>6273198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="421" sha1="gu3kx3i1lnxm9hjeblsa2vpb4911wwo" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;
|country showdata
&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Ceará
| flag alias = Bandeira do Ceará.svg
| flag alias-1850 = Bandeira Província Ceará.svg
| flag alias-1922 = Bandeira do Ceará (1922–1937, 1947–1967).png
| flag alias-1968 = Bandeira do Ceará (até 2007).svg
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
| var1 = 1850
| var2 = 1922
| var3 = 1968
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gu3kx3i1lnxm9hjeblsa2vpb4911wwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Andoza:Country data Alagoas</title>
    <ns>10</ns>
    <id>1084743</id>
    <revision>
      <id>6273197</id>
      <parentid>4238217</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>204</id>
      </contributor>
      <comment>[[Tasvir:Alagoas-antiga.png]] [[Tasvir:Bandeira_de_Alagoas_(1894–1963).png]] bilan almashtirildi ([[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] tomonidan; [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · To clarify</comment>
      <origin>6273197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="344" sha1="08k28xs99cwwfumdhyx7bcc8qcek1jm" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|country showdata&lt;/noinclude&gt;}}}
| alias = Alagoas
| flag alias = Bandeira de Alagoas.svg
| flag alias-1850 = Bandeira Província de Alagoas.svg
| flag alias-1894 = Bandeira de Alagoas (1894–1963).png
| size = {{{size|}}}
| name = {{{name|}}}
| variant = {{{variant|}}}
| var1 = 1850
| var2 = 1894
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>08k28xs99cwwfumdhyx7bcc8qcek1jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jurat ash-Shamʼa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1113686</id>
    <revision>
      <id>6273102</id>
      <parentid>5251013</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:10:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2867" sha1="6gyqq0caojxuhbj9g2963tt7lmju064" xml:space="preserve">{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi                 = Jurat ash-Shamʼa
| tasvir               = 
| mamlakat             = Falastin
| mintaqa turi         = Gubernatorlik
| mintaqa              = Baytullahm gubernatorligi
| rahbar turi          = 
| rahbar               = 
| asos solingan        = 
| maydon               = 
| balandlik_m          = 
| aholi                = 1778
| sanalgan yil         = 2017
| zichlik              = auto
| sayt                 = 
| koordinatalar        = {{coord|31|38|57.03|N|35|10|06.54|E|region:PS|display=inline,title}}
}}
'''Jurat ash-Sham’a''' – [[Baytullahm|Baytullahm shahridan]] oʻn kilometr janubda joylashgan [[Falastinliklar|Falastin]] qishlogʻi. Qishloq [[Iordan daryosining Gʻarbiy sohili|Gʻarbiy Sohilning]] janubidagi Baytullahm gubernatorligida joylashgan. Falastin Markaziy Statistika Byurosi maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 2017-yilda 1778 kishi istiqomat qilgan. Birlamchi tibbiy yordam Bayt-Fajjarda olinadi, u yerda Sogʻliqni saqlash vazirligi tibbiy muassasalarni 3-darajali deb tasniflagan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.reliefweb.int/rw/fullMaps_Sa.nsf/luFullMap/BB0D1D0CC89A371F8525706F00517495/$File/healthinforum_HLT_westbank_opt110205.pdf?OpenElement |sarlavha=West Bank Healthcare |qaralgan sana=2016-05-24 |arxivurl=http://webarchive.loc.gov/all/20060313002206/http://www.reliefweb.int/rw/fullMaps_Sa.nsf/luFullMap/BB0D1D0CC89A371F8525706F00517495/$File/healthinforum_HLT_westbank_opt110205.pdf?OpenElement |arxivsana=2006-03-13}}&lt;/ref&gt;.

1967-yildagi [[Olti kunlik urush|Olti kunlik urushdan]] beri shahar Isroil hukumati qoʻl ostiga oʻtgan. 1967-yilda Isroil hukumati tomonidan oʻtkazilgan aholini roʻyxatga olishda aholi soni 263 kishini tashkil etgan&lt;ref name=&quot;67census&quot;&gt;{{Veb manbasi |url=http://www.levyinstitute.org/pubs/1967_census/vol_1_tab_2.pdf |sarlavha=The 1967 Census of the West Bank and Gaza Strip: A Digitized Version |muallif=Perlmann, Joel |sana=November 2011 – February 2012 |ish=[[Levy Economics Institute]] |nashriyot= |qaralgan sana=24 June 2016 |iqtibos= |arxivsana=2018-11-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20181103051809/http://www.levyinstitute.org/pubs/1967_census/vol_1_tab_2.pdf }}&lt;/ref&gt;.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==

* [http://vprofile.arij.org/bethlehem/pdfs/EN/Jurat%20ash%20Sham_fs_en.pdf Jurat ash Sham’a qishlogʻi (fakt varaq)], Amaliy tadqiqot instituti – Quddus, ARIJ
* [http://vprofile.arij.org/bethlehem/pdfs/VP/Jurat%20ash%20Sham_vp_en.pdf Jurat ash Sham’a qishloq profili], ARIJ
* [http://vprofile.arij.org/bethlehem/images/areal/Jurat%20ash%20Sham’a_ap_en.jpg Juret Ash Sham’a aerofotosurati]{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ARIJ
{{Falastin-geo-stub}}
{{Tashqi havolalar}}
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]
[[Turkum:Gʻarbiy Sohildagi qishloqlar]]</text>
      <sha1>6gyqq0caojxuhbj9g2963tt7lmju064</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kisan (Falastin)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1113801</id>
    <revision>
      <id>6273204</id>
      <parentid>4740010</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3137" sha1="l747479c42b8v4wbyiftdvv63w1b1zf" xml:space="preserve">{{Orphan|date=avgust 2024}}

{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi                 = Kisan
| tasvir               = 
| mamlakat             = Falastin
| mintaqa turi         = Gubernatorlik
| mintaqa              = Baytullahm gubernatorligi
| rahbar turi          = 
| rahbar               = 
| asos solingan        = 
| maydon               = 
| balandlik_m          = 
| aholi                = 560
| sanalgan yil         = 2017
| zichlik              = auto
| sayt                 = 
| koordinatalar        = {{coord|31|36|40|N|35|13|28|E|region:PS|display=inline,title}}
}}
'''Kisan''' ([[Arab tili|arabcha]]: كيسان) – [[Falastin davlati|Falastinning]] [[Iordan daryosining Gʻarbiy sohili|Gʻarbiy Sohil hududining]] janubidagi Baytullahm gubernatorligida joylashgan qishloq. 2017-yilda uning aholisi Falastin markaziy statistika byurosi maʼlumotlariga koʻra, 560 kishini tashkil qilgan. Qishloq [[Olti kunlik urush|1967-yilgi Olti kunlik urushdan]] keyin Isroil tomonidan bosib olingan&lt;ref name=&quot;67census&quot;&gt;{{Veb manbasi |muallif=Perlmann, Joel |sana=November 2011 – February 2012 |sarlavha=The 1967 Census of the West Bank and Gaza Strip: A Digitized Version |url=http://www.levyinstitute.org/pubs/1967_census/vol_1_tab_2.pdf |qaralgan sana=24 June 2016 |ish=[[Levy Economics Institute]] |nashriyot= |iqtibos= |arxivsana=2018-11-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20181103051809/http://www.levyinstitute.org/pubs/1967_census/vol_1_tab_2.pdf }}&lt;/ref&gt;. Isroil Kisan boʻylab Ajratish devorini qurib, Isroil aholi punktlari uchun qishloq umumiy maydonining 65,5 foizini musodara qilgan&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Veb manbasi |muallif=Al Jazeera Staff |sarlavha=Palestinian village target of settler attacks and land theft |url=https://www.aljazeera.com/features/2021/10/10/bethlehem-village-target-of-settler-attacks-and-land-theft |qaralgan sana=2022-06-26 |ish=www.aljazeera.com |til=en}}&lt;/ref&gt;. Qishloqning qolgan hududi devor, Isroil harbiy obyektlari va Isroilning bir qancha noqonuniy aholi punktlari va postlari, jumladan, Falastin egalaridan ekspropriatsiya qilingan xususiy yerlarning katta maydonlarida qurilgan Maʼale Amos, Mitzpe Shalem va Abei Hanahal bilan oʻralgan&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Tarixi ==
1997-yilda Kisan shahrida Falastin Mahalliy Hukumat vazirligining loyiha qoʻmitasi tashkil etilgan va keyinchalik 9 aʼzolik qishloq kengashiga aylantirilgan.

== Koʻchmanchilarning hujumlari ==
Kisan aholisi deyarli har kuni yaqin atrofdagi koʻchmanchilarning hujumlaridan aziyat chekishadi&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;.

2022-yil 24-iyun kuni isroillik koʻchmanchilar mahalliy [[Masjid|masjidni]] tahqirlashgan, uning eshiklarini sindirishgan, unga kirib, diniy bino tepasiga Isroil bayroqlarini ilib qoʻyishgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sana=2022-06-24 |sarlavha=Jewish Settlers Raise Israeli Flag atop Mosque near Bethlehem |url=https://www.palestinechronicle.com/jewish-settlers-raise-israeli-flag-atop-mosque-near-bethlehem/ |qaralgan sana=2022-06-26 |ish=Palestine Chronicle |til=en-US}}&lt;/ref&gt;.
== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]
[[Turkum:Baytullahm gubernatorligi]]


{{Falastin-geo-stub}}</text>
      <sha1>l747479c42b8v4wbyiftdvv63w1b1zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jupati daryosi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1122411</id>
    <revision>
      <id>6273101</id>
      <parentid>5190332</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:09:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2384" sha1="6lc6qduef9tc4q51ct11eh02wzku22r" xml:space="preserve">{{Daryo
 |Asl nomi                                          = 
 |Tasvir                                            = 
 |Tasvirga izoh                                     = 
 |Xarita                                            = 
 |Xaritaga izoh                                     = 
 |Uzunligi                                          = 
 |Maydoni                                           = 
 |Havzasi                                           = 
 |Daryolar havzasi                                  = 
 |Suv sarfi                                         = 
 |Oʻlchangan joyi                                   = 
 |Boshlanishi                                       = 
 |Boshlanish joyi                                   = 
  |Boshlanish joyining balandligi                   = 
  |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
  |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
 |Quyilish joyi                                     = 
 |Quyilish joyining balandligi                      = 
  |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
  |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
 |Daryo burilishi                                   = 
 |Davlat                                            = |Quyilishi=Amazon daryosi|Mintaqa=Amapa shtati}}

'''Jupati daryosi''' [[Braziliya]]ning [[Amapá]] shtatidan oqib oʻtadigan daryo&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FgdB4Ea8mc0C&amp;q=Jupati+River&amp;pg=PA463|title=The Naturalist on the River Amazons|last=Bates|first=Henry Walter|date=1962|publisher=University of California Press|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.amazoniaecia.com/loja/en/jupati-natural-seed-units-packing-p-623.html|title=Jupati Natural Seed - 500 Units - Packing 09-|website=www.amazoniaecia.com|access-date=2019-03-15}}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Daryo Amazon daryosining irmogʻidir&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kupidonia.com/list/list-of-amazon-river-tributaries|title=List of Amazon River Tributaries|website=kupidonia.com|language=en|access-date=2019-03-15|arxivsana=2019-11-22|arxivurl=https://web.archive.org/web/20191122025707/https://kupidonia.com/list/list-of-amazon-river-tributaries}}&lt;/ref&gt;.

==Manbalar==
{{manbalar}}

==Havolalar==
*[https://www.gifex.com/imapa/americas/md_bahia_brazil.pdf Braziliya transport vazirligi]


{{Amapá-daryo-stub}}</text>
      <sha1>6lc6qduef9tc4q51ct11eh02wzku22r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Choiseul (Haute-Marne)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1160755</id>
    <revision>
      <id>6273091</id>
      <parentid>6060899</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kontributor 2K</username>
        <id>104477</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>gerb</comment>
      <origin>6273091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="0b125eu516sjdouw23ctofkd29z2p3p" xml:space="preserve">{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi = {{PAGENAMEBASE}}
| mavqe = [[Fransiya kommunalari|Kommuna]]
| mamlakat = Fransiya
| tuman turi = Fransiya departamentlari{{!}}Departament
| tuman = Haute-Marne
| jadvalda tuman = Haute-Marne
| maydon =
| aholi =
| sanalgan yil =
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| gerb = Blason maison fr de Choiseul.svg
}}
'''{{PAGENAMEBASE}}''' — [[Fransiya]]ning [[Grand Est]] mintaqasi [[Haute-Marne]] [[departament]]ida joylashgan [[kommuna]]&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.villesavivre.fr/regions/grand-est/departements/haute-marne/|sarlavha=Haute-Marne|nashriyot=Villes à Vivre|qaralgan sana=09-11-2024|til=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi|url=https://www.citypopulation.de/en/france/hautegaronne/https://www.cartesfrance.fr/carte-france-departement/carte-departement-Haute-Marne.html|sarlavha=Departement de la Haute-Marne - 52|nashriyot=Cartes France|qaralgan sana=09-11-2024|til=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{France-geo-stub}}
{{geo-stub}}
{{Haute-Marne departamenti kommunalari}}
{{Tashqi havolalar}}[[Turkum:Alifbo boʻyicha aholi punktlari]][[Turkum:Haute-Marne departamenti kommunalari]]</text>
      <sha1>0b125eu516sjdouw23ctofkd29z2p3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Juhor ad-Dik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1205018</id>
    <revision>
      <id>6273090</id>
      <parentid>6255476</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7696" sha1="qhfqc691oz6mc0ajehvaz2nr82dwb52" xml:space="preserve">{{Bilgiquti aholi punkti
| nomi                 = Juhor ad-Dik
| tasvir               = 
| mamlakat             = Falastin
| mintaqa turi         = Gubernatorlik
| mintaqa              = G'azo
| rahbar turi          = 
| rahbar               = 
| asos solingan        = 
| maydon               = 
| balandlik_m          = 
| aholi                = 4586
| sanalgan yil         = 2017
| zichlik              = auto
| sayt                 = 
| koordinatalar        = {{coord|31|27|25|N|34|26|24|E|region:PS|display=inline,title}}
}}
'''Juhor ad-Dik''' ({{Lang-ar|جحر الديك}}) [[G'azo gubernatorligi|Gʻazo gubernatorligining]] [[Gʻazza|Gʻazo shahri]] janubida, Markaziy [[Gʻazo sektori|Gʻazo sektorida]] joylashgan dehqonlar qishlogʻi. [[Falastin Markaziy Statistika Byurosi]] (PCBS) maʼlumotlariga koʻra, 2017-yilda qishloqda 4586 nafar aholi istiqomat qilgan. Bu hudud [[Isroil–Hamas urushi|Isroil-Hamas urushidan]] soʻng Isroil tomonidan nazorat qilinadi. 2024-yil may oyida [[The Washington Post|Washington Post gazetasi]] Netzarim koridorini qurish uchun qishloq vayron qilingani haqida xabar berdi&lt;ref&gt;What Israel’s strategic corridor in Gaza reveals about its postwar plans, By Loveday Morris, Evan Hill, Samuel Granados and Hazem Balousha, Published May 17, 2024 at 5:00 a.m. EDT, https://www.washingtonpost.com/world/2024/05/17/gaza-israel-netzarim-corridor-war-hamas/&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==

=== 2009-yilgi Isroil bosqinchiligi ===
2009-yilda Isroilning Gʻazo sektoriga bosqini chogʻida Isroil qoʻshinlari va [[Falastin davlati|Falastin]] [[Falastinliklar|askarlari]] Juxor ad-Dikda tez-tez toʻqnash kelishgan, mojaro tugagunga qadar qishloqning 100 dan ortiq uylari Isroil kuchlari tomonidan buldozer bilan vayron qilingan&lt;ref&gt;[http://www.maannews.net/en/index.php?opr=ShowDetails&amp;ID=34757 Palestinian fighters kill Israeli soldier, claim extensive action throughout Gaza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305010324/http://www.maannews.net/en/index.php?opr=ShowDetails&amp;ID=34757|date=2016-03-05}} [[Ma'an News Agency]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.nytimes.com/2009/01/21/world/middleeast/21village.html |ish=[[The New York Times]] |qaralgan sana=2023-11-12 |muallif=Sabrina Tavernise |sarlavha=Debating the Blame for Reducing Much of a Village to Rubble |sana=2009-01-21}}&lt;/ref&gt;.

=== 2014-yilgi Isroil bosqinchiligi ===
Qishloq 2014-yilgi Gʻazo urushi paytida juda katta aziyat chekadi. Oʻsha vaqtda isroil kuchlari koʻplab binolarni vayronaga aylantiradi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://sg.style.yahoo.com/tagged/celebrity/video/gaza-village-ruins-israeli-attacks-063455891.html |qaralgan sana=2023-11-12 |sarlavha=Gaza Village in Ruins After Israeli Attacks |ish=[[Yahoo!]] }}{{Oʻlikhavola|date=avgust 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 2015-yilning yanvarida, ''[https://www.newarab.com/ The New Arab gazetasiga] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240722210221/https://www.newarab.com/ |date=2024-07-22 }}'' koʻra, urushdan keyin qishloqda „birorta ham uy qolmagan“&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.newarab.com/analysis/do-it-yourself-besieged-gaza |qaralgan sana=2023-11-12 |sarlavha=Do it yourself in besieged Gaza |muallif=Alice Gray |sana=2015-01-27 |ish=[[The New Arab]] |arxivsana=2023-11-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231112082344/https://www.newarab.com/analysis/do-it-yourself-besieged-gaza }}&lt;/ref&gt;. Isroilning „[https://www.breakingthesilence.org.il/ Breaking the Silence]“ nodavlat tashkiloti [[Isroil harbiy kuchlari|Isroil harbiy kuchlarining]] zirhli korpusidagi katta serjanti bilan anonim intervyusini chop etadi, u oʻz boʻlinmasi [[:en:IDF_Caterpillar_D9|IDF Caterpillar D9 buldozerlari]] yordamida qishloqdagi uylar va daraxtlarni qanday vayron qilganini aytib berdi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.breakingthesilence.org.il/testimonies/database/456701 |nashriyot=[[Breaking the Silence (Israel)|Breaking the Silence]] |qaralgan sana=2023-11-12 |sarlavha=“Check it out, there’s nothing at all left of Juhar al-Dik”}}&lt;/ref&gt;.

=== 2014–2023 ===
Gʻazo sektorining shimolidagi eng katta [[chiqindixona]] Gʻazo chegara devoridan taxminan 500 metr uzoqlikda, Juhor ad-Dik hududida joylashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.ochaopt.org/content/waste-away-living-next-dumpsite |sana=2020-07-20 |qaralgan sana=2023-11-12 |sarlavha=Waste Away: Living next to a dumpsite |nashriyot=[[United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs]]}}&lt;/ref&gt;. 2023-yil sentabr oyidagi kuchli issiqlik bu yerda bir necha kun davom etgan yongʻinning boshlanishiga sabab boʻldi&lt;ref name=&quot;memo3&quot;&gt;{{cite web |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-09-04 |lang=en |title=Gaza landfill fire rages for days, officials appeal for help |url=https://www.middleeastmonitor.com/20230904-gaza-landfill-fire-rages-for-days-officials-appeal-for-help/ |website=[[Middle East Monitor]] |access-date=2023-11-12}}&lt;/ref&gt;. [[Isroil–Hamas urushi|2023-yilgi Isroil-Xamas urushi]] davrida Gʻazo shahri koʻchalarida chiqindilar toʻplana boshladi, chunki shahar axlatchilari Isroilning kuchli bombardimonlari tufayli ularni Juhor ad-Dikdagi chiqindixonaga olib oʻta olmadilar&lt;ref name=&quot;dustour2&quot;&gt;{{cite news |author=&lt;!--not stated--&gt; |date=2023-10-26 |title=بلدية غزة تحذر من تداعيات تكدس آلاف أطنان النفايات |trans-title=The Gaza Municipality warns of the repercussions of the accumulation of thousands of tons of waste |work=Al-Dustour Newspaper |location=Amman |url=https://www.addustour.com/articles/1376087-%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D8%AA%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D9%85%D9%86-%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D9%83%D8%AF%D8%B3-%D8%A2%D9%84%D8%A7%D9%81-%D8%A3%D8%B7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA |access-date=2023-10-28 |lang=ar}}&lt;/ref&gt;.

=== 2023-yilgi Isroil bosqinchiligi ===
2023-yilning 28-oktabr kuni Isroil mudofaa kuchlari qoʻshinlari Juhor ad-Dik hududidagi [[Al- Bureyj qochqinlar lageri|al- Bureyj qochqinlar lagerining]] sharqidagi Gʻazo sektoriga reydini amalga oshirdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Ravid |first=Barak |date=2023-10-27 |title=Israeli military launches major ground incursion in Gaza |work=Axios |location=DC |url=https://www.axios.com/2023/10/27/israel-hamas-ground-invasion-gaza |access-date=2023-10-28}}&lt;/ref&gt;. Isroilning Gʻazo sektoriga bostirib kirishi chogʻida Juhor ad-Dik yaqinidagi isroilning piyoda askarlari va zirhli texnikalari tez-tez [[Hamas|Hamasning]] [[Al-Qassam brigasi|Izz ad-Din al-Qassam brigasi]] tomonidan pistirmalar, minomyot hujumlari va tankga qarshi hujumlari nishoniga aylangan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.understandingwar.org/backgrounder/israel%E2%80%93hamas-war-iran-updates |qaralgan sana=2023-11-12 |nashriyot=[[Institute for the Study of War]] |sarlavha=Israel-Hamas War (Iran Updates) |arxivsana=2023-11-08 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231108084958/https://www.understandingwar.org/backgrounder/israel%E2%80%93hamas-war-iran-updates }}&lt;/ref&gt;.

== Demografiyasi ==
1997-yilda PCBS tomonidan roʻyxatga olingan Falastinlik qochqinlar aholining 72,3 foizini tashkil etgan, bu oʻsha paytda 2275 kishiga teng edi&lt;ref&gt;[http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t6.aspx Palestinian Population by Locality and Refugee Status] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107152041/http://www.pcbs.gov.ps/Portals/_pcbs/phc_97/gaz_t6.aspx|date=2008-01-07}} [[Palestinian Central Bureau of Statistics]] (PCBS).&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]
[[Turkum:Gʻazo sektoridagi shaharlar]]
[[Turkum:Gʻazo sektori]]</text>
      <sha1>qhfqc691oz6mc0ajehvaz2nr82dwb52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kabo-Verde Airlines</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1208387</id>
    <revision>
      <id>6273107</id>
      <parentid>4623541</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9571" sha1="3czm2hxwylbxvnlb7msjqngvh0a6pvy" xml:space="preserve">{{Infobox airline|airline=Kabo Verde Airlines|logo=Cabo Verde Airlines logo.svg|logo_size=150|fleet_size=2|destinations=6|IATA=VR|ICAO=TCV|callsign=KABOVERDE|founded=1958|num_employees=200|parent=State of Cabo Verde (100%)|headquarters=[[Sal, Kape Verde]]|key_people=Sara Pires ([[CEO]])|hubs={{nowrap|[[Amílkar Kabral International Airport]]}}|website={{url|https://caboverdeairlines.com|caboverdeairlines.com}}}}'''Kabo Verde Airlines''' – [[Kabo-Verde]] davlatida joylashgan xalqaro aviakompaniya. U [[Sal]] orolidagi Amilcar Kabral xalqaro aeroportini markaz sifatida ishlatib, uch qitʼani toʻgʻridan-toʻgʻri parvozlar orqali bogʻlaydi.

== Tarixi ==
Kabo-Verde havo yoʻllari 1958-yilda tashkil etilgan. 1975-yil iyulda Kabo-Verde mustaqillikka erishgach, aviakompaniya milliy tashuvchi maqomini oldi va 1983-yilda davlat korxonasiga aylandi. Aviakompaniya TACV (Transportes Aereos de Cabo Verde qisqartmasi) deb nomlandi va uning logotipida aviakompaniya taklif etgan ichki orollararo parvozlar sonini aks ettiruvchi yetti chiziqli koʻk qanot tasvirlangan edi. 1984-yilgacha u 9 ta aholi yashaydigan orolning 8 tasiga xizmat koʻrsatgan. Mamlakatning ayrim aeroportlarida, jumladan Esperadinha va Agostinho Neto aeroportlarida, xavfsizlik standartlarining talabga javob bermasligi bu orollarga parvozlarning toʻxtatilishiga sabab boʻldi. Keyinchalik, Brava aeroporti 2003-yilda, Santo-Antao aeroporti esa 2007-yilda yopildi. Yevropa yoʻnalishlari 1985-yilda ochildi, Lissabon birinchi Yevropa manzili boʻldi. Shu yili aviakompaniya LAM Mozambik Airlines taqdim etgan McDonnell Douglas DC-10 samolyotidan foydalanib, Massachusets shtatining Boston shahriga parvozlarni yoʻlga qoʻydi.

1996-yilda Kabo-Verde havo yoʻllari Boeing zavodidan oʻzining birinchi yangi [[Boeing|Boeing 757-200]] samolyotini qabul qilib oldi. Bu samolyot „Kabo-Verde aviakompaniyasining faxri va quvonchi“ deb hisoblanib, B.Leza nomi bilan atalgan. B.Leza (roʻyxat raqami D4-CBG) bilan aviakompaniya oʻz samolyotlari va ekipaji yordamida Yevropaga parvozlarni yoʻlga qoʻydi. Cabo Verde Airlines 1998-yilgacha, Kabo Verde Express faoliyatini boshlaguniga qadar, mamlakatning yagona aviakompaniyasi boʻlib kelgan. 2004-yilgacha uning barcha xalqaro reyslarining boshlanish nuqtasi Sal aeroporti edi. Bir necha yil davomida ikkala 757 samolyoti Kabo-Verde aviakompaniyasining barcha xalqaro yoʻnalishlariga xizmat koʻrsatgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.planespotters.net/airline/TACV?refresh=1 |sarlavha=TACV Cabo Verde Airlines Fleet Details and History |ish=www.planespotters.net |qaralgan sana=2020-04-23 |arxivsana=2019-09-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190928221557/https://www.planespotters.net/airline/TACV?refresh=1 }}&lt;/ref&gt;.

2015-yil iyun oyida aviakompaniya [[Resife]] va [[Rod-Aylend]] shtatidagi [[Providens]] shaharlariga ikkita yangi yoʻnalish ochdi. Providens yoʻnalishi Bostondagi [[Logan xalqaro aeroporti]] oʻrnini egalladi. Shuningdek, [[Bissau]] bilan parvozlar qayta tiklandi va Dakar orqali oʻtadigan ikki haftalik reys sifatida yoʻlga qoʻyildi. Bu parvozlar [[ATR 72 samolyoti|ATR 72]] samolyotida amalga oshirildi.

2017-yil avgust oyida Kabo-Verde hukumati [[Ikelandair Group]] tarkibidagi [[Loftleidir Icelandic]] kompaniyasi bilan shartnoma imzoladi. Bu shartnomaga koʻra, Kabo-Verde havo yoʻllari boshqaruvi Islandiya guruhiga oʻtkazildi. Yangi rahbariyat [[Praya xalqaro aeroporti]]&lt;nowiki/&gt;dagi asosiy markazni tugatib, aviakompaniyaning bosh markazini [[Amilkar Kabral xalqaro aeroportig]]&lt;nowiki/&gt;a koʻchirdi. Bu yangi markaz Amerika, Yevropa va Afrikaga xizmat koʻrsatadigan boʻldi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.icelandairgroup.is/investors/company-news/story/loftleidir-icelandic-enters-into-management-agreement-in-cabo-verde |sarlavha=Loftleidir Icelandic enters into management agreement in Cabo Verde &amp;#124; Icelandairgroup.is |ish=www.icelandairgroup.is}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.ch-aviation.com/portal/news/58567-loftleidir-icelandic-outlines-plans-for-tacv-cape-verde |sarlavha=Loftleidir Icelandic outlines plans for TACV Cape Verde |ish=ch-aviation}}&lt;/ref&gt;.

2017-yil 5-noyabrda Icelandair aviakompaniyaga birinchi Boeing 757-200 samolyotini topshirdi. Bu samolyot mavjud yoʻnalishlarni kuchaytirish hamda Lissabonga kunlik reyslarni va Fortaleza hamda Resifega parvozlarni amalga oshirish uchun foydalanildi&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[vikipediya:Manba kerak|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (April 2021)&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;iqtibos zarur]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]''&lt;/sup&gt;.

2018-yil may oyida aviakompaniya milliy aviatashuvchining oʻz vatani bilan aloqasini mustahkamlash maqsadida „'''Cabo Verde Airlines'''“ deb qayta nomlashini eʼlon qildi. Cabo Verde Airlines mamlakatning dunyo bilan bogʻlanishini kuchaytirdi, Salvador-de-Bahiya, Milan, Parij, Lissabon va Rimga yangi yoʻnalishlar ochdi. Shuningdek, tashuvchi ijaraga olingan ikkita 757-200 rusumli samolyot yordamida Resife va Fortalezaga boʻlgan reyslar sonini ham koʻpaytirdi.

2019-yil 1-martda Loftleidir katta qarzga botgan Cabo Verde Airlines kompaniyasining 51% ulushini 1,3 million yevroga sotib oldi va shu tariqa uning asosiy egasiga aylandi. Tez orada Loftleidir Cabo Verde Airlines uchun yangi bosh direktor nomzodini taqdim etdi. 2021-yil iyun oyida Cabo Verde Airlines yaqin kelajakda yangi direktorlar kengashini tashkil etishi hamda kompaniyani qayta tashkil etish va hajmini moslash bosqichini boshlashi eʼlon qilindi&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=Governo vai nomear novo conselho de administração da CVA e iniciar a reestruturação |url=https://expressodasilhas.cv/economia/2021/06/30/governo-vai-nomear-novo-conselho-de-administracao-da-cva-e-iniciar-a-reestruturacao/75490 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210709184537/https://expressodasilhas.cv/economia/2021/06/30/governo-vai-nomear-novo-conselho-de-administracao-da-cva-e-iniciar-a-reestruturacao/75490 |arxivsana=2021-07-09}}&lt;/ref&gt;.

== Flot ==

=== Amaldagi ===
2023-yil iyul oyiga koʻra, Cabo Verde Airlines aviaparki quyidagi samolyotlardan tashkil topgan:&lt;ref&gt;[https://www.ch-aviation.com/portal/airline/VRL ch-aviation.com – Cabo Verde Airlines] retrieved 2 February 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.planespotters.net/airline/Cabo-Verde-Airlines |sarlavha=Cabo Verde Airlines Fleet Details and History |ish=Planespotters.net |qaralgan sana=August 11, 2023}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;text-align:center&quot;
|+Cabo Verde Airlines floti
! rowspan=&quot;2&quot; |Samolyot
! rowspan=&quot;2&quot; |Yilda &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; xizmat
! rowspan=&quot;2&quot; |Buyurtmalar
! colspan=&quot;3&quot; |Yoʻlovchilar
! rowspan=&quot;2&quot; |Eslatmalar
!
|-
!&lt;abbr title=&quot;Business&quot;&gt;C&lt;/abbr&gt;
!&lt;abbr title=&quot;Economy&quot;&gt;Y&lt;/abbr&gt;
!Jami
!
|-
|Boeing 737-700
|1
|&amp;#x2014;
|12
|108
|120
|
|
|-
|Boeing 737 MAX 8
|1
|&amp;#x2014;
|&amp;#x2014;
|179
|179
|
|
|-
!Jami
!2
!&amp;#x2014;
! colspan=&quot;6&quot; |
|}

=== Isteʼfodagi ===
[[Fayl:Cabo_Verde_Airlines,_D4-CCG,_Boeing_757-208_(49589422332).jpg|thumb|Sobiq Kabo-Verde Havo Yoʻllari kompaniyasining [[Boeing 757-200]] samolyoti hozirda „Icelandair“ aviakompaniyasiga TF-CCG raqami bilan tegishli.]]
TACV sifatida aviakompaniya quyidagi havo kemalarini boshqargan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://www.planespotters.net/airline/TACV |sarlavha=TACV - Cabo Verde Airlines Fleet Details and History |ish=Planespotters.net |qaralgan sana=October 20, 2023}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;border-collapse:collapse;text-align:center&quot;
|+Kabo-Verde havo yoʻllari isteʼfodagi parki
!Samolyot
!Jami
!Joriy
!Isteʼfodagi
!Eslatmalar
|-
|ATR 42-300
|4
|1994
|2010
|
|-
|ATR 42-500
|1
| rowspan=&quot;2&quot; |2007
| rowspan=&quot;2&quot; |2017
|
|-
|[[ATR 72 samolyoti|ATR 72-500]]
|3
|
|-
|Auster D. 5
|3
|1962
|Noʼmalum
|-
|[[Boeing 737 Classic|Boeing 737-300]]
|1
|2002
|2004
|
|-
|[[Boeing 737 Classic|Boeing 737-400]]
|1
|2015
|2015
|Go2skiydan ijaraga olingan
|-
|Boeing 737-800
|2
|2012
|2016
|
|-
|Boeing 757-200
|6
|1996
|2022
|
|-
|Britten-Norman BN-2 Islander
|3
|1971
|1984
|
|-
|CASA C-212 Aviocar
|2
|1992
|1993
|
|-
|De Havilland DH.89 Dragon Rapide
|1
|1959
|Noʼmalum
|-
|De Havilland DH.104 kaptar
|3
|1962
|Noʼmalum
|-
|de Havilland Kanada DHC-6 egizak Otter
|2
|1977
|2004
|
|-
|Dornier 228
|1
|1999
|1999
|5002 reysi sifatida qulab tushdi
|-
|Embraer EMB-120 Brasilia
|1
|1989
|1994
|
|-
|Xoker Siddeli HS 748
|2
|1973
|1998
|
|-
|}

== Baxtsiz hodisalar ==

* TACV 5002-reysi 1999-yil 7-avgust kuni soat 11:42 da San-Pedrodan Agostinho Netoga qisqa parvoz uchun yoʻlga chiqdi. Parvozdan oʻn uch daqiqa oʻtgach, yomgʻir va tuman Santo Antãoni qoplab oldi va kelish aeroportining koʻrinishini VFR minimal darajasidan pastroqqa tushirdi. Uchuvchilar soat 11:56 da San-Visentga qaytishga qaror qilishdi. Samolyot soat 12:02 da Santo-Antao oroli ustidan uchib oʻtdi, biroq 1370 metr balandlikda oʻrmonli togʻ yonbagʻriga urilib ketdi. Samolyot alanga oldi va bortdagi 18 nafar yoʻlovchi hamda ekipaj aʼzolarining barchasi halok boʻldi&lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B;''[[vikipediya:Manba kerak|&lt;span title=&quot;This claim needs references to reliable sources. (September 2022)&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;iqtibos zarur]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]''&lt;/sup&gt;.

== Yana qarang ==

* Kabo-Verde aviakompaniyalari roʻyxati

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar == 
{{Commons category-inline|TACV}}

* [https://caboverdeairlines.com Rasmiy veb-sayt]
[[Turkum:Kabo-Verde]]
[[Turkum:Aviakompaniyalar]]</text>
      <sha1>3czm2hxwylbxvnlb7msjqngvh0a6pvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>José Calado</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1228039</id>
    <revision>
      <id>6273086</id>
      <parentid>6087099</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:45:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9581" sha1="jx5fnw7cjaql5gwqyoelqcjg93d0j0a" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi
 | ism                = José Calado
 | tasvir             = 
 | toʻliqism          = José António Calado da Silva
 | tavallud_sana      = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1974|04|1|df=yes}}
 | boʻyi              = {{boʻy|m=1.79}}
 | pozitsiya          = [[Himoyachi (futbol)|markaziy yarim himoyachi]]
 | joriyklub          = 
 | klubraqami         = 
 | yoshlikyillari1    = 1987–1988
 | yoshlikyillari2    = 1988–1989
 | yoshlikyillari3    = 1989–1990
 | yoshlikyillari4    = 1990–1991
 | yoshlikklublari1   = Belenenses
 | yoshlikklublari2   = Casa Pia
 | yoshlikklublari3   = Belenenses
 | yoshlikklublari4   = Casa Pia
 | yillar1            = 1991–1992
 | yillar2            = 1992–1995
 | yillar3            = 1995–2001
 | yillar4            = 2001–2004
 | yillar5            = 2003–2004
 | yillar6            = 2004–2007
 | yillar7            = 2007–2008
 | yillar8            = 2008–2010
 | yillar9            = 
 | yillar10           = 
 | yillar11           = 
 | yillar12           = 
 | klublar1           = Casa Pia
 | klublar2           = [[C.F. Estrela da Amadora]]
 | klublar3           = Benfica
 | klublar4           = Betis
 | klublar5           = {{ijara}}Poli Ejido
 | klublar6           = Poli Ejido
 | klublar7           = APOP
 | klublar8           = AEP
 | klublar9           = 
 | klublar10          = 
 | klublar11          = 
 | klublar12          = 
 | isht1              = 53
 | isht2              = 138
 | isht3              = 20
 | isht4              = 30
 | isht5              = 70
 | isht6              = 26
 | isht7              = 39
 | isht8              = 
 | isht9              = 
 | isht10             = 
 | isht11             = 
 | isht12             = 
 | gollar1            = 3
 | gollar2            = 4
 | gollar3            = 1
 | gollar4            = 8
 | gollar5            = 7
 | gollar6            = 3
 | gollar7            = 2
 | gollar8            = 
 | gollar9            = 
 | gollar10           = 
 | gollar11           = 
 | gollar12           = 
 | milliyyillar1      = 1994–1996
 | milliyyillar2      = 1996
 | milliyyillar3      = 1995–1998
 | milliyjamoa1       = [[Portugaliya milliy futbol terma jamoasi (21 yoshgacha)|Portugaliya U21]]
 | milliyjamoa2       = [[Portugaliya milliy futbol terma jamoasi (23 yoshgacha)|Portugaliya U23]]
 | milliyjamoa3       = [[Portugaliya milliy futbol terma jamoasi|Portugaliya]]
 | milliyisht1        = 14
 | milliyisht2        = 6
 | milliyisht3        = 4
 | milliygollar1      = 2
 | milliygollar2      = 2
 | milliygollar3      = 0
 | club-update        = 
 | ntupdate           = 
 | medallar           = 
 | tavallud_joyi      = [[Lissabon]], [[Portugaliya]]
}}
'''José António Calado da Silva''' (1974-yil 1-mart, [[Lissabon]], [[Portugaliya]]) – [[Portugaliya|portugaliyalik]] sobiq [[futbolchi]] boʻlib, Calado [[Himoyachi (futbol)|markaziy yarim himoyachi]] sifatida toʻp surgan.

Calado [[Portugaliya|Portugaliyadagi]] Benfica klubi safida tanilganidan soʻng, 19 yillik professional faoliyatining qolgan qismini [[Ispaniya|Ispaniyaning]] ikkita va [[Kipr Respublikasi|Kiprning]] ikkita klubida oʻtkazdi. Calado sakkiz mavsumda Primeira Ligada jami 184 ta oʻyin maydonga tushdi va 7 ta gol urdi.

== Klubdagi faoliyati ==
Calado [[Lissabon]] shahrida tugʻilgan va oʻz faoliyatini mahalliy Casa Pia AC klubida boshlagan, keyinchalik [[C.F. Estrela da Amadora]] va S. L. Benfica klublarida oʻynagan hamda soʻnggi klubi bilan xalqaro darajadagi yutuqlarga erishgan.

2001-yilning yozida Calado oʻz jamoadoshi João Tomás bilan birga La Liga jamoasi Real Betis bilan shartnoma imzoladi. Biroq, ikkala futbolchi ham klubga moslasha olmadi. [[Yarim himoyachi]] Kalado ikki mavsumda jami 22 ta rasmiy uchrashuvdagina ishtirok etdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=9 August 2001 |title=El portugués Calado, contento en su presentación |language=es |trans-title=Portugal's Calado, happy in his presentation |work=[[Diario AS]] |url=https://as.com/futbol/2001/08/09/mas_futbol/997414485_850215.html |access-date=27 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=9 August 2001 |title=Calado apresentado quinta-feira como jogador do Bétis |language=pt |trans-title=Calado presented as Betis player on Thursday |work=[[Record (Portuguese newspaper)|Record]] |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/benfica/detalhe/calado-apresentado-quinta-feira-como-jogador-do-betis |access-date=27 March 2023 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327112607/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/benfica/detalhe/calado-apresentado-quinta-feira-como-jogador-do-betis |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Jiménez |first=Juan |date=22 September 2010 |title=Ser portugués en el Betis |language=es |trans-title=To be Portuguese at Betis |work=Diario AS |url=https://as.com/opinion/2010/09/22/portada/1285181771_850215.html |access-date=27 March 2023}}&lt;/ref&gt;. Calado 2003—2004-yillarda Segunda Divisionidagi Polideportivo Ejido klubiga ijaraga berildi va keyinchalik bu shartnoma doimiyga aylantirildi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |last=Rodríguez |first=S. |date=14 August 2003 |title=Puesta de largo del bético Calado |language=es |trans-title=Calado man Betis gets going |work=[[Mundo Deportivo]] |url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2003/08/14/pagina-31/552607/pdf.html#&amp;mode=fullScreen |access-date=27 March 2023 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208224951/https://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2003/08/14/pagina-31/552607/pdf.html#&amp;mode=fullScreen |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=22 July 2004 |title=Calado se desvincula del Betis para irse al club ejidense |language=es |trans-title=Calado cuts ties with Betis to go to club from Ejido |work=Diario Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/deportes/2004/07/22/calado-desvincula-betis-irse-club-38862870.html |access-date=27 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=30 May 2005 |title=El Poli Ejido, casi salvado tras ganar a un débil Elche |language=es |trans-title=Poli Ejido, nearly saved after defeating weak Elche |work=Diario AS |url=http://futbol.as.com/futbol/2005/05/30/mas_futbol/1117434435_850215.html |access-date=25 May 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=4 May 2008 |title=El milagro celeste pasa por ganar en Santo Domingo |language=es |trans-title=Sky blue miracle needs a win at Santo Domingo |work=Diario AS |url=http://futbol.as.com/futbol/2008/05/04/mas_futbol/1209882419_850215.html |access-date=25 May 2014}}&lt;/ref&gt;.

Calado 102 ta oʻyinda maydonga tushdi va 15 ta gol urgan holda 2006—2007-yilgi mavsumni jarohati tufayli toʻliq oʻtkazib yubordi. Calado [[Kipr Respublikasi|Kiprga]] koʻchib oʻtdi va dastlab APOP Kinyras FC klubiga, soʻngra 2008—2009-yilgi mavsumda AEP Paphos FC klubida toʻp surdi&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=8 June 2007 |title=Calado vai jogar no Chipre |language=pt |trans-title=Calado will play in Cyprus |work=Record |url=https://www.record.pt/internacional/detalhe/calado-vai-jogar-no-chipre |access-date=27 March 2023}}&lt;/ref&gt;. Calado oʻzining [[Kipr]] Birinchi Divizionidagi faoliyati mobaynida har ikkala klubda asosiy tarkibda maydonga tushdi va 2010-yilning boshlarida AEP Paphos FC klubini tark etdi. Calado 36 yoshida futbolchilik faoliyatini yakunladi.

== Milliy terma jamoadagi faoliyati ==
Calado uch yil mobaynida [[Portugaliya milliy futbol terma jamoasi|Portugaliya milliy terma jamoasi]] safida toʻrt marta maydonga tushgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://maisfutebol.iol.pt/geral/selecao/lista-completa-dos-internacionais-portugueses |sarlavha=Lista completa dos internacionais portugueses |nashriyot=Mais Futebol |til=pt |sana=18 February 2004 |qaralgan sana=27 March 2023}}&lt;/ref&gt;. Calado 1996-yilgi Yozgi Olimpiya oʻyinlarida ham [[Portugaliya milliy futbol terma jamoasi|Portugaliya milliy terma jamoasi]] safida oʻynagan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |url=https://maisfutebol.iol.pt/geral/selecao/portugal-brasil-o-pesadelo-das-olimpiadas-de-96-segundo-ronaldo-e-bebeto |sarlavha=Portugal-Brasil: o pesadelo das Olimpíadas de 96 segundo Ronaldo e Bebeto |nashriyot=Mais Futebol |til=pt |sana=27 March 2003 |qaralgan sana=27 March 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Yutuqlar ==
'''Benfica'''

* Taça de Portugaliya: 1995—1996 &lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=12 August 2003 |title=100 anos: 1995–96 |language=pt |trans-title=100 years: 1995–96 |work=Record |url=https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/benfica/detalhe/100-anos-1995-96 |access-date=27 March 2023 |archive-date=2023-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327112608/https://www.record.pt/futebol/futebol-nacional/liga-bwin/benfica/detalhe/100-anos-1995-96 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{Manbalar}}


[[Turkum:Ispaniyadagi portugaliyalik muhojir sportchilar]]
[[Turkum:Ispaniyadagi muhojir erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Portugaliya olimpiya futbolchilari]]
[[Turkum:Portugaliya terma jamoasi futbolchilari]]
[[Turkum:Portugaliya U21 terma jamoasi futbolchilari]]
[[Turkum:Real Betis futbolchilari]]
[[Turkum:Segunda División futbolchilari]]
[[Turkum:La Liga oʻyinchilari]]
[[Turkum:S.L. Benfica futbolchilari]]
[[Turkum:Primeira Liga futbolchilari]]
[[Turkum:Erkak futbol yarim himoyachilari]]
[[Turkum:Portugaliyalik erkak futbolchilari]]
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1974-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Portugaliyalik muhojir erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]</text>
      <sha1>jx5fnw7cjaql5gwqyoelqcjg93d0j0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kibriyo Qahhorova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1234953</id>
    <revision>
      <id>6273200</id>
      <parentid>6207438</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20002" sha1="3pqj4qt7yecro8dtb6f3vs3fd0jdh0v" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Kibriyo Qahhorova
| tasvir                   = Fayl:Kibriyo Qahhorova.png
| tasvir_eni               =
| izoh                     = Kibriyo Qahhorova turmush oʻrtogʻi Abdulla Qahhor bilan, 1950-yillar
| asl_ismi                 = &lt;!-- bu parametrga faqat kishining ona tili lotin yozuviga asoslanmagan hollarda qiymat kiritilishi kerak (masalan, kirill, arab, xitoy yozuvlarida va h.k.). --&gt;
| tavallud_paytidagi_ismi  = Kibriyo Lutfullayeva
| tavallud_sanasi          = 1914-yil 14-aprel
| tavallud_joyi            = [[Samarqand]], [[Turkiston general-gubernatorligi]], [[Rossiya imperiyasi]]
| vafot_sanasi             = 1996-yil 26-sentyabr
| vafot_joyi               =  
| fuqaroligi               =  {{SSSR}}→{{UZB}}
| taʼlimi =Leningrad universiteti
| kasbi =[[tarjimon]], adabiyotshunos
| dini =
| faoliyat_yillari =1930—1996
| asarlari =&quot;Chorak asr hamnafas&quot;, „Abdulla Qahhor“ hamda koʻplab tarjima asarlar
| boʻyi =
| unvoni =[[Fayl:Honored_Worker_of_Culture_of_Uzbek_SSR.png|20px]]
| turmush_oʻrtogʻi =[[Abdulla Qahhor]]
| bolalari =
| otasi =Lutfullo Maxsum Fayzulloyev
| onasi =
| qarindoshlari =
| mukofotlari =*[[„1941-1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 50 yilligi“ yubiley medali]]
* [[Shuhrat medali]]
| veb-sayt = &lt;!-- {{URL|sayt havolasi}}--&gt;
| imzosi =
}}

'''Kibriyo Qahhorova''' ({{qizlik familyasi|Lutfullayeva}}) – taniqli [[oʻzbek]] [[tarjimon]]i va adabiyotshunosi&lt;ref name=&quot;centrasia.org&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |title=КАХХАРОВА Кибрие |url=https://centrasia.org/person2.php?st=1230481136 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=centrasia.org}}&lt;/ref&gt;. Koʻplab nodir asarlarni tarjima qilgan. [[Oʻzbekiston xalq yozuvchisi]] [[Abdulla Qahhor]]ning turmush oʻrtogʻi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=«Yashash va sevgi san’atini o‘rgansa bo‘ladi» - yozuvchi Abdulla Qahhor va Kibriyo Qahhorova uyidan fotoreportaj |url=http://kun.uz/34814087 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=kun.uz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Abdulla Qahhor — biografiya |url=https://oz.sputniknews.uz/20230917/abdulla-qahhor--biografiya-39028008.html?ysclid=m4tn0plrxo535998808 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=SPUTNIK Uzbekistan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi |last1=Шоқаҳҳор САЛИМОВ |title=ҲАР БИР СЎЗНИНГ ҚАДРИ, ЎРНИ БОР! |journal=O‘zbekiston adabiyoti va san’ati |date= |issue=38-son |page=4 |pages= |url=http://rasul.template.uz/sites/default/files/38-son_2022_uzas.pdf}}&lt;/ref&gt;. [[O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi]] (1987). SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi.

Olima [[adabiyotshunoslik]], [[tarjima]] va [[nasr]] sohalarida faoliyat olib borgan. Tarjimon sifatida [[rus tili|rus]], [[fors tili|fors]] va [[tojik tili]]dagi koʻplab kitoblarni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Shuningdek, [[Abdulla Qahhor]]ning bir qancha asarlarini [[oʻzbekcha]]dan [[tojikcha]]ga tarjima qilgan&lt;ref name=&quot;centrasia.org&quot;/&gt;{{Oʻtishga|Tarjimonlik faoliyati}}.

Adabiyotshunos sifatida oʻzbek tilida soʻzlarning yasalishi hamda toʻgʻri qoʻllanishi haqida izlanishlar olib borgan. Yozuvchi sifatida, Abdulla Qahhor haqida xotira asarlarini yozib qoldirgan&lt;ref&gt;{{jurnal manbasi |last1=Шоқаҳҳор САЛИМОВ, |title=ҲАР БИР СЎЗНИНГ ҚАДРИ, ЎРНИ БОР! |journal=Oʻzbekiston adabiyoti va san'ati |date=2022 |issue=38 |pages=4}}&lt;/ref&gt;{{Oʻtishga|Yozuvchilik faoliyati}}.

== Hayoti ==
Kibriyo Qahhorova 1914-yilning 14-aprelida [[Turkiston general-gubernatorligi]]ga qarashli [[Samarqand shahri]]ning „Xonsaid imom“ koʻchasida ziyoli oilasida tugʻilgan. Otasi Lutfullo Maxsum Fayzullayev ziyoli inson boʻlib, Buxorodagi „[[Koʻkaldosh madrasasi (Buxoro)|Koʻkaldosh]]“ madrasasida tahsil olgan. Qahhorova shahardagi 9-sonli oʻrta maktabni tamomlagach, oʻqituvchilarni tayyorlash maxsus kursini oʻqiydi. 1930-yilda Samarqand shahridagi 16-maktabga oʻqituvchi sifatida ishga kiradi. 1932-yilda [[Samarqand]]dagi yirik nashriyotga [[Sadriddin Ayniy]]ning koʻmagi asosida ishga qabul qilinadi. 1938-yilgacha nashriyotda muharrir, adabiy boʻlim mudiri sifatida faoliyat yuritgan. Shu yili, Leningdrad universitetining sharqshunoslik fakultetiga oʻqishga kiradi. Oʻqish chogʻida Tojikiston davlat nashriyotining Leningrad shahri boʻlimi boshligʻi sifatida ham faoliyat olib borgan. 1941-yilda [[Ikkinchi jahon urushi]] boshlangach [[Leningrad]]dan [[Dushanbe]] shahriga qaytib, Tojikiston radioqoʻmitasining bosh muharriri va Tojikiston komsomol qoʻmitasining mas’ul xodimi lavozimlarida ishlaydi. Dushanbeda ishlayotgan chogʻlarida taniqli fargʻonalik shoir [[Mirshakar|Mirsaid Mirshakar]] bilan oila qurgan&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{jurnal manbasi |last1=Ortiqboy Abdullayev |title=Men dardimni kimga aytaman |journal=Sharq yulduzi |date=1989 |issue=12-son}}&lt;/ref&gt;.

1943-yilda [[Toshkent shahri]]ga koʻchib oʻtgan. Soʻng, Xarkov shahridagi harbiy-siyosiy bilim yurtiga yuboriladi hamda 1943-yildan 1945-yilgacha [[Sovet Armiyasi]]da xizmat qilgan. Unga „[[Leytenant]]“ harbiy unvoni beriladi. Xizmat paytida Toshkent harbiy okrugi muassisligidagi „Frunzevets“ gazetasida harbiy tarjimon sifatida faoliyatini boshlaydi. 1945-yilning 12-aprelida taniqli oʻzbek yozuvchisi [[Abdulla Qahhor]] bilan turmush quradi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Одна на всю жизнь: к 100-летию первой таджикской журналистки Кибриё Каххаровой посвящается Подробнее: https://asiaplustj.info/ru/news/life/person/20140415/odna-na-vsyu-zhizn-k-100-letiyu-pervoi-tadzhikskoi-zhurnalistki-kibrie-kakhkharovoi-posvyashcha |url=https://asiaplustj.info/ru/news/life/person/20140415/odna-na-vsyu-zhizn-k-100-letiyu-pervoi-tadzhikskoi-zhurnalistki-kibrie-kakhkharovoi-posvyashcha |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=AsiaPlusTj}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{kitob manbasi |last1=ЮНУСИ ИМОМНАЗАР |title=ХИРМАНИ СУХАН |date=2019 |publisher=«Noshirlik yogʻdusi» |location=Toshketnt |isbn=978-9943-5564-1-6 |pages=29 |url=https://yunus.okis.ru/files/1/3/7/13796/books/%D0%A5%D0%98%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%98%20%D0%A1%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9D%20(%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B1%D0%B8%20%D1%8F%D0%BA%D1%83%D0%BC).pdf}}&lt;/ref&gt;. Ayrim manbalarda ularning asl turmush qurgan yili 1943-yil deb koʻrsatiladi&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Кибриё Қаҳҳорова (Лутфуллоева). ЧОРЯК АСР ҲАМНАФАС (Ёддоштҳо дар бораи нависанда Абдулло Қаҳҳор). – Хуҷанд, 2019.-124 саҳ |url=https://acadlib.org/ru/2024/10/02/%D0%BA%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%91-%D2%9B%D0%B0%D2%B3%D2%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%BE%D1%80%D1%8F%D0%BA-%D0%B0/ |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=https://acadlib.org/}}&lt;/ref&gt;.

1987-yilda Qahhorova tashabbusi bilan [[Abdulla Qahhor uy-muzeyi]] tashkil etilgan. Muzeyda u tomonidan 5000 dan ortiq eksponatlar jamlangan. Muzeyda uning oʻzi vafotiga qadar ilmiy xodim sifatida ham faoliyat olib borgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=«Yashash va sevgi san’atini o‘rgansa bo‘ladi» - yozuvchi Abdulla Qahhor va Kibriyo Qahhorova uyidan fotoreportaj |url=http://kun.uz/34814087 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=Kun.uz}}&lt;/ref&gt;.

== Faoliyati ==
=== Tarjimonlik faoliyati ===
Kibriyo Qahhorova [[oʻzbek tili|oʻzbek]], [[tojik tili|tojik]], [[arab tili|arab]], [[fors tili|fors]] va [[rus tili|rus tillarini]] mukammal bilgan. [[Abdulla Qahhor]] bilan turmush qurganidan soʻng, tarjimonlik faoliyatini boshlagan. Eng yirik tarjima ishi – rus yozuvchisi [[Lev Tolstoy]]ning „[[Urush va tinchlik]]“ epopeyasi hisoblanadi&lt;ref&gt;{{kitob manbasi |title=ALISHER NAVOIY NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY KUTUBXONASIGA 2021 YILDA KELIB TUSHGAN ADABIYOTLAR KATALOGI |date=2022 |publisher=Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi |location=Toshkent |pages=168 |url=https://einfolib.uz/source/nashrlar/pdf/kJL6mwIX8X_AOka8cEplh2Dc2LmbT2I7.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=“ЛЕВ ТОЛСТОЙ ҲИКМАТЛАРИ” КИТОБИ ТАҚДИМОТИ ЎТКАЗИЛДИ |url=http://nhrc.uz/uz/news/m12976 |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=http://nhrc.uz/ }}{{Oʻlikhavola|date=iyul 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 4 qismdan iborat ushbu epopeyaning birinchi qismini Abdulla Qahhorning oʻzi, ikkinchi va uchinchi qismlarini Qahhor bilan hamkorlikda tarjima qilgan&lt;ref&gt;{{kitob manbasi |last1=Usarova Laylo Ibragimovna |title=&quot;URUSH VA TINCHLIK” ROMAN-EPOPIYASI HAQIDA MULOHAZALAR |date=2024 |publisher=Oʻzbekiston -Finlandiya pedagogikainstituti |location=Samarqand sh}}&lt;/ref&gt;. Abdulla Qahhor 1968-yili vafot etganidan soʻng, epopeyaning qolgan 4-qismini oʻzi mustaqil tarjima qilgan&lt;ref name=&quot;jadid.uz&quot;&gt;{{yangiliklar manbasi |title=ADIBDAN QOLGAN ERTAKLAR MANZILI |url=https://jadid.uz/adibdan-qolgan-ertaklar-manzili/ |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=jadid.uz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{kitob manbasi |title=ЎЗБЕКИСТОНДА 1917— 1981 ЙИЛЛАРДА НАШР НИЛИНГАН ҚАРДОШ РЕСПУБЛИКАЛАР ЁЗУВЧИЛАРИНИНГ АСАРЛАРИ |date=1983 |publisher=ЎЗБЕКИСТОН ССР Давлат китоб палатаси |location=ТАШКЕНТ |pages=12 |url=https://uzbekbibliography.library.illinois.edu/Content/PDFs/1917-1981.pdf.ocr_pisatelei_bratskikh.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Bundan tashqari, atoqli rus yozuvchisi [[Maksim Gorkiy]]ning „Ona“, „Mening universitetlarim“ romanlarini, [[Nikolay Gogol]]ning „Revizor“, Aleksandr Serafimovichning „Temir oqim“ asari, Mixail Zoshchenkoning koʻplab hikoyalarini, [[Chingiz Aytmatov]]ning „[[Oq kema]]“ qissasi, „Sevgi“ romanlarini rus tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Shuningdek, [[Mixail Zoshchenko]]ning „Lenin haqidagi hikoyalar“ asari, [[Sadriddin Ayniy]]ning „Eski maktab“ qissalarini tojik tilidan oʻzbekchaga tarjima qilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=O`ZBEK ADABIYOTINING FEMINIST VAKILASI KIBRIYOXONIM QAHHOROVA |url=https://slib.uz/uz/article/view?id=3308 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=NamDU }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

[[Oʻrta asr]]lar namoyondalari [[Avfiy Buxoriy]], [[Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy]] hamda [[Faxriddin Ali Safiy]]larning asarlari, Abul Faroj Rumiyning „Qiziqarli vaqealar“ asarini, fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan&lt;ref name=&quot;jadid.uz&quot;/&gt;.

Qahhorova nafaqat boshqa tillardan oʻzbek tiliga asarlarni tarjima qildi, balki Abdulla Qahhorning ayrim asarlarini [[tojik tili]]ga ham tarjima qilgan. Jumladan Qahhorning „Anor“, ​​&quot;Oʻgʻrilar&quot;, „Boshsiz odam“, „Maston“, „Tobutdan ovoz“, „Adabiyot oʻqituvchisi“, „Beshik“, „Ming bir jon“, „Muhabbat“, „Oʻtmish ertaklari“, „Oltin yulduz“ asarlari&lt;ref name=&quot;jadid.uz&quot;/&gt;.

=== Adabiyotshunoslik faoliyati ===
Qahhorova adabiyotshunos sifatida salmoqli ishlarni amalga oshirgan. Adabiyotshunosning 1989-yilda „[[Sharq yulduzi]]“ gazetasiga bergan intervyusida, oʻzbek tilida qoʻllanadigan soʻzlarni tahlil qilib chiqib bir qancha fikrlarni bildirgan&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;:
{{Q2|...Bugungi kunda biz matbuot tilini ko‘zdan kechirsak, tepa sochimiz tikka bo‘ladi. Qaysi bir no‘noq jurnalistning aybi bilan tilimizga „noqoratuproq“ degan so‘z kirib ketgan edi, endilikda qayerda do‘ppi tor kelsa „no“ni ishlatamiz-qo‘yamiz. Qaysi bir dehqon „bizning yerlar noqoratuproq“ deb gapiradi. Men aminmanki, hammasi „bizning yerlar bo‘z yer“ deydi.&lt;br/&gt;„Sun’iy“ degan so‘z turgan joyda „notabiiy“ deymiz. „G‘ayriqonuniy“ning o‘rniga „noqonuniy“ deb ishlatamiz. „Odobsiz“, „uyatsiz“, „manmanlikka berilgan“ degan so‘zlardan „nokamtarin“ni afzal ko‘ramiz...&lt;br/&gt;— Bunday sun’iy so‘z yasalishiga xohlagancha misol keltirsa bo‘ladi: nozarur, noreal, nomuhim, nosoz, noishlab chiqarish, noodil, noteng…}}

Bundan tashqari, asli kelib chiqishi turkiy tillariga borib taqaladigan soʻzlarni ham tadqiq qilgan&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

=== Yozuvchilik faoliyati ===
[[Fayl:Kibriyo Qahhorova and her colleagues in Armenia SSR, 1955.png|230px|thumb|Bir guruh oʻzbek ijodkorlari [[Armaniston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Armaniston SSR]]da. Oʻngdan chapga: [[Said Ahmad]], [[Shuhrat]], [[Zulfiya]], [[Abdulla Qahhor]] hamda Kibriyo Qahhorova]]
1958-yilda SSSR Yozuvchilar uyushmasiga aʼzo boʻladi. 1987-yilda Qahhorovaning turmush oʻrtogʻi Abdulla Qahhorning xotirasiga bagʻishlangan „Chorak asr hamnafas“ nomli kitobi „Yosh gvardiya“ nashriyotida chop etilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Kibriyo Qahhorova “Chorak asr hamnafas” |url=https://uza.uz/oz/posts/kibriyo-qahhorova-chorak-asr-hamnafas-video_636549 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=UzA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Муз кўчди… |url=https://uzhurriyat.uz/2024/05/29/muz-kuchdi/ |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=Hurriyat}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Abdulla Qahhor’s Tales from the Past |url=https://www.oeaw.ac.at/sice/sice-blog/abdulla-qahhors-tales-from-the-past |accessdate=10-may 2025-yil |agency=https://www.oeaw.ac.at/ |publisher=Austrian Academy of Sciences Study of Islam in Central Eurasia}}&lt;/ref&gt;. Ushbu asar dastlab „Oʻzbek haqiqati“ gazetasida hikoyalar shaklida nashr etilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=«Чоряк аср ҳамнафас» — китобе, ки ёди ёри меҳрубон дорад |url=https://khovar.tj/2019/06/choryak-asr-amnafas-kitobe-ki-yodi-yori-me-rubon-dorad/ |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=https://khovar.tj/}}&lt;/ref&gt;. Abdulla Qahhor vafotidan keyin, 1968-yilda adibning chop etilmay qolgan kitobi — „Yoshlar bilan suhbat“ asarini Qahhorova, taniqli adabiyotshunos [[Ozod Sharafiddinov]] hamda munaqqid [[Matyoqub Qoʻshjonov]]lar bilan birgalikda chop etgan&lt;ref&gt;{{kitob manbasi |last1=Tulishova Gulzina Ravshanovna |first1=Jizzax davlat pedagogika universiteti o‘qituvchisi |title=OZOD SHARAFIDDINOV: YORQIN ISTE’DOD VA SERMAHSUL IJOD |date=2024 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.14003778}}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, 1987-yilda „Abdulla Qahhor“ nomli 5 jildlik asari ham nashr etilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Абдулла Қаҳҳор. Асарлар. 5 жилдлик (1987-1989) |url=https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/abdulla-qahhor-5-jildlik/ |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=ziyouz.uz}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Kibriyo Qahhorova |url=https://kitobxon.com/oz/yozuvchi/kahhorova_kibriyo |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=kitobxon.com}}&lt;/ref&gt;.

== Mukofotlari ==
Kibriyo Qahhorovaning uzoq yillik faoliyati hukumat tomonidan eʼtirof etilgan. 1987-yilning sentyabr oyida „[[O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi]]“ faxriy unvoni taqdim etiladi. 1995-yilda „[[„1941-1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 50 yilligi“ yubiley medali]]“ bilan mukofotlangan. Shuningdek, [[Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti]]ning tegishli farmoniga muvofiq, [[Shuhrat medali]] bilan mukofotlangan&lt;ref name=&quot;centrasia.org&quot;/&gt;.

== Xotirasi ==
2014-yilning 14-aprel kuni Kibriyo Qahhorova tavalludining 100 yilligi munosabati bilan [[Tojikiston universiteti|Tojikiston davlat universiteti]]ning „Xalqaro jurnalistika“
kafedrasida adabiy kecha tashkil etilgan. Shuningdek, tojik dramaturgi Mansur Surush muallifligida adabiyotshunosning hayoti va ijodi haqida hikoya qiluvchi „Qissayi bonui sohibqalam“ asari nashr etilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Нахустин журналистзани тоҷик 100- сола шуд |url=https://khovar.tj/2014/04/nahustin-zhurnalistzani-to-1207-ik-100-sola-shud/ |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=https://khovar.tj/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=ҚИССАИ БОНУИ СОҲИБҚАЛАМ |url=https://peshina.bonuvon.tj/index.php/tj/fe-rist/far-ang/1006-2013-07-18-11-08-55 |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=https://peshina.bonuvon.tj/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Хабарҳо аз кишвар |url=https://sadoimardum.tj/minta-a-o/habar-o-az-kishvar-28/ |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=https://sadoimardum.tj/ }}{{Oʻlikhavola|date=avgust 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=СУРУШ МАНСУР |url=https://navisandagan.tj/tj/%D1%81%D1%83%D1%80%D1%83%D1%88-%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%83%D1%80/ |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=ИТТИФОҚИ НАВИСАНДАГОНИ ТОҶИКИСТОН}}&lt;/ref&gt;.

Oʻzbek shoirasi [[Sharifa Salimova]] muallifligida „Kibriyo Qahhorova haqida toʻplam“ nomli asari nashr etilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Burgutlar qoyangga yana qaytadi |url=https://zarnews.uz/uz/post/burgutlar-qoyangga-yana-qaytadi |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=zarnews.uz}}&lt;/ref&gt;.

[[Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti]]ning 2020-yil 18-fevral kunidagi „Jamiyatda ijtimoiy-maʼnaviy muhitni sogʻlomlashtirish, mahalla institutini yanada qoʻllab-quvvatlash hamda oila va xotin-qizlar bilan ishlash tizimini yangi darajaga olib chiqish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi PF-5938-sonli farmoniga muvofiq, Kibriyo Qahhorova va Abdulla Qahhor haqida film suratga olinishi belgilangan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |last1=Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони |title=Жамиятда ижтимоий-маънавий муҳитни соғломлаштириш, маҳалла институтини янада қўллаб-қувватлаш ҳамда оила ва хотин-қизлар билан ишлаш тизимини янги даражага олиб чиқиш чора-тадбирлари тўғрисида |url=https://lex.uz/en/docs/4740345?ONDATE=13.01.2025&amp;ONDATE2=01.12.2021&amp;action=compare |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=lex.uz}}&lt;/ref&gt;.

2023-yil 14-aprel kuni adabiyotshunos tavalludining 109 yilligiga bagʻishlab, „Buyuk inson ayoli“ shiori ostida ziyorat tadbiri oʻtkazilgan. Tadbir davomida bir guruh ziyolilar Abdulla Qahhor uy-muzeyiga tashrif buyurishgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Буюк инсон ортида турган аёл – Кибриё Қаҳҳорова |url=https://ishonch-doverie.uz/archives/13472 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=Ishonch.uz}}&lt;/ref&gt;.

2024-yil sentyabr oyida [[Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi]] tomonidan Kibriyo Qahhorova tavalludining 110 yilligi munosabati bilan, „Abdulla Qahhor mohir hikoyanavis“ nomli adabiy, ilmiy-maʼrifiy tadbir oʻtkazilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Abdulla Qahhor va Kibriyo Qahhorova xotirasi yodga olindi |url=https://uza.uz/oz/posts/abdulla-qahhor-va-kibriyo-qahhorova-xotirasi-yodga-olindi_636434 |accessdate=22-yanvar 2025-yil |agency=UzA}}&lt;/ref&gt;.

[[Samarqand viloyati]] tarkibidagi [[Samarqand shahri]]ning koʻchalaridan biriga „Kibriyo Qahhorova“ nomi berilgan&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=Obyekt - Kibriyo Qahhorova |url=https://geonames.kadastr.uz/show/210829 |accessdate=4-fevral 2025-yil |agency=https://geonames.kadastr.uz/ }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Yana qarang ==
* [[Abdulla Qahhor]]
* [[Mirshakar]]
* [[Urush va tinchlik]]
* [[Oq kema]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Oʻzbekistonlik sharqshunoslar]]
[[Turkum:Oʻzbekiston adabiyotshunoslari]]
[[Turkum:Oʻzbekistonlik tarjimonlar]]
[[Turkum:Oʻzbek tarixchilari]]
[[Turkum:Samarqandda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1914-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1996-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Shuhrat medali sohiblari]]
[[Turkum:O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimlari]]
[[Turkum:Tarjimonlar]]
[[Turkum:SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzolari]]</text>
      <sha1>3pqj4qt7yecro8dtb6f3vs3fd0jdh0v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kariné Poghosyan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1242263</id>
    <revision>
      <id>6273168</id>
      <parentid>6117403</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:53:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5382" sha1="btnmlolp9pwi6vtxht8fyrrzhixzgjy" xml:space="preserve">{{Musiqachi bilgiqutisi
| ismi                     = Kariné Poghosyan
| tasvir                   = Kariné_Poghosyan_performing_at_Carnegie_Hall.jpg
| izoh                     = Kariné Poghosyan Carnegie Hall sahnasida chiqish qilmoqda
| tavallud_sanasi          = 1980-yil
| tavallud_joyi            = [[Yerevan]], [[Armaniston]]
| fuqaroligi               = [[Armaniston]], [[AQSh]]
| kasblari                 = [[pianist]]
}}
'''Kariné Pogosyan''' – asli [[Armanlar|arman]] millatiga mansub [[pianist]]. Bugungi kunda [[Nyu-York|Nyu-Yorkda]] istiqomat qiladi. Orkestr bilan ilk bora 14 yoshida sahnaga chiqish qilgan hamda [[Ludwig van Beethoven|Ludwig van Beethovenning]] ''Piano Concerto No. 1'' asarini ijro etgan. Ilk yakkaxon konsertini 23 yoshida Carnegie Hall’da bergan. Shundan keyin koʻplab mukofotlarga sazovor boʻlib, dunyoning eng nufuzli konsert zallarida chiqish qilib kelmoqda.

== Biografiyasi ==
Poghosyan musiqa boʻyicha ilk tahsilini tugʻilgan shahri [[Yerevan|Yerevandagi]] 1-sonli sanʼat maktabida boshlagan. Keyinchalik Romanos Melikian kolleji va Komitas nomidagi davlat konservatoriyasida oʻqishni davom ettirgan. [[Armaniston|Armanistondagi]] ustozlari orasida Irina Gazarian, Vatche Umr-Shat va Svetlana Dadyanlar boʻlgan. 1998-yilda [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlarga]] koʻchib oʻtgach, Northridgedagi [[Kaliforniya]] shtati universitetida [[professor]] Françoise Regnat qoʻl ostida [[musiqa]] boʻyicha bakalavr (BM) darajasini ''summa cum laude'', yaʼni eng yuqori faxriy unvon bilan egallagan. Shuningdek, [[Manhattan]] musiqa maktabida doktor Arkady Aronov rahbarligida [[magistratura]] (MM) va musiqa doktori (D. M. A.) darajalarini olgan. Poghosyan doktorlik darajasini rekord darajada qisqa, yaʼni atigi ikki yilda yakunlagan. Hozirda Nyu-Yorkda istiqomat qiladi va oʻzi tahsil olgan [[Manhattan]] musiqa maktabida kollej va maktabgacha darajadagi talabalarga dars beradi. Uning eng mashhur shogirdlaridan biri mashhur qoʻshiqchi [[Charlie Puth]] Poghosyan qoʻl ostida pre-kollej dasturida tahsil olgan.

== Musiqiy faoliyati ==
Poghosyan Carnegie Hallning Weill Recital Hall zali&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=31 January 2024 |title=Kariné Poghosyan Celebrates the 100th Anniversary of Gershwin's Rhapsody in Blue at Carnegie Hall |work=Broadway World |url=https://www.broadwayworld.com/article/Karin-Poghosyan-Celebrates-the-100th-Anniversary-of-Gershwins-Rhapsody-in-Blue-at-Carnegie-Hall-20240131 |access-date=15 February 2024}}&lt;/ref&gt;, Merkin Concert Hall, Steinway Hall, Trinity cherkovidagi Concerts at One dasturi, Beverly Hillsdagi Sundays at Two konsertlar turkumi, [[Los-Anjeles]] filarmoniyasi uchun Valley qoʻmitasi, [[Kaliforniya|Kaliforniyadagi]] Bach’s Lunch konsertlar seriyasi, Young Artists International Peninsula festivali va [[Nyu-York|Nyu-Yorkdagi]] International Keyboard Institute and Festivalda oʻzining yakkaxon konsertlari bilan ishtirok etgan.

2007-yilning kuzida Poghosyan Yamaha piano salonida „Twentieth Century Piano Sonata“ (Yigirmanchi asr pianino sonatasi) nomli uch qismdan iborat konsert turkumini tashkil etib, unda oʻzi ham ijrochi sifatida qatnashgan. Nyu-Yorkdagi Sent-Vartan arman soborida [[Arman genotsidi|Armanlar genotsidining]] 95 yilligiga bagʻishlangan „''Requiem and Resurrection''“ konsertini tashkil etishda yordam bergan. Ushbu konsertda Xachaturyanning fortepiano sonatasini ijro etib, tomoshabinlar tomonidan olqish bilan kutib olingan va ijrosi „hayratomuz“ deya baholangan. ''The Armenian Mirror Spectator'' gazetasi u haqida shunday yozgan: „Xachaturyanning kamdan-kam ijro etiladigan uch qismdan iborat sonatasi [[virtuoz]] pianinochi uchun haqiqiy mahorat sinovidir. Texnik jihatdan begʻubor ijroda Poghosyan tashqi qismlardagi kuchli harakatni va markaziy boʻlimdagi yurakni ezgu gʻam bilan toʻldiruvchi goʻzallikni mahorat bilan ochib berdi“&lt;ref&gt;{{Yangiliklar manbasi |date=27 August 2013 |title=Pianist Karine Poghosyan to Play St. Vartan Cathedral |work=BWWClassical MusicWorld by www.broadwayworld.com |url=http://www.broadwayworld.com/bwwclassical/article/Pianist-Karine-Poghosyan-to-Play-St-Vartan-Cathedral-925-20130827 |access-date=29 November 2013}}&lt;/ref&gt;.

Poghosyan yakkaxon ijrochi sifatida koʻplab orkestrlar bilan, jumladan, New West Symphony, Park Avenue Chamber Symphony Orchestra, Musica Bella Symphony Orchestra, CSUN Symphony, Kokolo Ensemble va Greater Newburgh Symphony Orchestra bilan sahnaga chiqqan. Greater Newburgh Symphony Orchestraning musiqa direktori doktor Choe uni „tomoshabinlarni oʻziga tortuvchi ijrochi“ va „tugʻma ijrochi“ deya taʼriflagan. Poghosyan mashhur sanʼatkorlar [[Alicia de Larrocha]], Claude Franck, Jon OʻConnor va [[Jerome Rose|Jerome Rosening]] mahorat darslarida ham ishtirok etgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Commons category}}
* [http://www.karinepoghosyan.com Official website] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210614215636/http://karinepoghosyan.com/ |date=2021-06-14 }}
* [https://www.youtube.com/luckystarpiano Official YouTube channel]
* [http://www.facebook.com/KarinePoghosyanPianist Official fan page]

[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:1980-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Yerevanda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Armanistonda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Pianistlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha musiqachilar]]</text>
      <sha1>btnmlolp9pwi6vtxht8fyrrzhixzgjy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ahmad Sayid Kazmiy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1246498</id>
    <revision>
      <id>6273129</id>
      <parentid>5466726</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>6273129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3983" sha1="nyq9upo1xvsmtio8iuq3talyerllmho" xml:space="preserve">{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[Islom]]
| birth_date         = 13-mart 1913
| nationality        = [[Pokiston]]
| birth_place        = [[Amroha]], Hindiston
| region             = Janubiy Osiyo
| denomination       = [[Sunniy]]
| jurisprudence      = Hanafiy
| creed              = [[Moturidiy]]
| Sufi_order         = Qadariy
| resting_place      = Moʻlton
| death_date         = 4-iyun 1986
| children           = Hamid Sayid Kazmiy
Pir Mazhar Sayid Kazmiy
| father             = 
| background         = green
| image              = Sayed Ahmad Saeed Kazmi.jpg
| title              = *Gʻazzoliyi zamon
*Roziyi Davron
}}

'''Sayid Ahmad Sayid Kazmiy''' (13-mart 1913 – 4-iyun 1986) – pokistonlik islom olimi va soʻfiy boʻlib&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=All writings of Syed Ahmad Saeed Kazmi |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Rekhta |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830143111/https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all}}&lt;/ref&gt;, [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy islomning]] Barelvi harakatiga mansub edi. U 1935-yilda Amrohadan [[Moʻlton|Moʻltonga]] koʻchib oʻtgan qilgan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |date=1995 |title=The Journal of Political Science |language=en |publisher=Department of Political Science, Government College. |accessdate=18 March 2023 |page=126 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005103935/https://books.google.com/books?id=TwtuAAAAMAAJ&amp;q=Ahmad+Saeed+Kazmi++amroha |archive-date=5 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=Qadri |first=Muhammad Tahir ul- |date=1987 |title=Islamic concept of Law |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0525-1 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160855/https://books.google.com/books?id=WQpCcaLfxQ0C&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT3 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;. U Pokiston harakati, [[Qurʼon|Qur’onning]] urdu tilidagi tarjimasi va tafsiri hamda [[hadis]] taʼlimotiga qoʻshgan hissasi bilan tanilgan. Uning qabri Moʻltondagi 18-asrga oid Shohi hayitgoh masjidi yonida joylashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sana=2019-05-31 |sarlavha=Ghazali e Zaman Syed Ahmad Saeed Kazmi رحمتہ اللہ علیہ |url=https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%d8%b1%d8%ad%d9%85%d8%aa%db%81-%d8%a7%d9%84%d9%84%db%81-%d8%b9%d9%84%db%8c%db%81%e2%80%8e/ |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830141608/https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA%DB%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DB%81%E2%80%8E/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=T̤āhirulqādrī |first=Muḥammad |date=2005 |title=Islam and Christianity |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0529-9 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160857/https://books.google.com/books?id=NZ6cIvLoXDIC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT2 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Hayoti va taʼlimi ==
Ahmad Sayid Kazmiy Hindistonning [[Uttar-Pradesh|Uttar Pradesh shtatining]] Amroha shahrida Sayyid Muhammad Muxtor Ahmad Shoh Kazmiy oilasida tugʻilgan. U dastlabki taʼlimni onasidan olgan. Keyinchalik amakisi unga hadis ilmi boʻyicha sanad (ilmiy ruxsatnoma) bergan va maʼnaviy tarbiya bilan shugʻullangan. Bu taʼlim va tarbiya uning [[Alloh]] tomonidan ato etilgan salohiyatlarini yanada sayqallagan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |title=The Ghadir Declaration (Spiritual sovereighty of caliphate Ali RA) |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0513-8 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160858/https://books.google.com/books?id=OWEUrmQoDEsC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PP4 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>nyq9upo1xvsmtio8iuq3talyerllmho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273130</id>
      <parentid>6273129</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3996" sha1="a1a6iq9dxfb0t78fxeictfmhydq8rdf" xml:space="preserve">{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[Islom]]
| birth_date         = 13-mart 1913
| nationality        = [[Pokiston]]
| birth_place        = [[Amroha]], Hindiston
| region             = Janubiy Osiyo
| denomination       = [[Sunniy]]
| jurisprudence      = Hanafiy
| creed              = [[Moturidiy]]
| Sufi_order         = Qadariy
| resting_place      = Moʻlton
| death_date         = 4-iyun 1986
| children           = Hamid Sayid Kazmiy
Pir Mazhar Sayid Kazmiy
| father             = 
| background         = green
| image              = Sayed Ahmad Saeed Kazmi.jpg
| title              = *Gʻazzoliyi zamon
*Roziyi Davron
}}

'''Sayid Ahmad Sayid Kazmiy''' (13-mart 1913 – 4-iyun 1986) – [[pokiston]]&lt;nowiki/&gt;lik islom olimi va soʻfiy boʻlib&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=All writings of Syed Ahmad Saeed Kazmi |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Rekhta |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830143111/https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all}}&lt;/ref&gt;, [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy islomning]] Barelvi harakatiga mansub edi. U 1935-yilda Amrohadan [[Moʻlton|Moʻltonga]] koʻchib oʻtgan qilgan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |date=1995 |title=The Journal of Political Science |language=en |publisher=Department of Political Science, Government College. |accessdate=18 March 2023 |page=126 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005103935/https://books.google.com/books?id=TwtuAAAAMAAJ&amp;q=Ahmad+Saeed+Kazmi++amroha |archive-date=5 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=Qadri |first=Muhammad Tahir ul- |date=1987 |title=Islamic concept of Law |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0525-1 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160855/https://books.google.com/books?id=WQpCcaLfxQ0C&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT3 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;. U Pokiston harakati, [[Qurʼon|Qur’onning]] urdu tilidagi tarjimasi va tafsiri hamda [[hadis]] taʼlimotiga qoʻshgan hissasi bilan tanilgan. Uning qabri Moʻltondagi 18-asrga oid Shohi hayitgoh masjidi yonida joylashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sana=2019-05-31 |sarlavha=Ghazali e Zaman Syed Ahmad Saeed Kazmi رحمتہ اللہ علیہ |url=https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%d8%b1%d8%ad%d9%85%d8%aa%db%81-%d8%a7%d9%84%d9%84%db%81-%d8%b9%d9%84%db%8c%db%81%e2%80%8e/ |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830141608/https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA%DB%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DB%81%E2%80%8E/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=T̤āhirulqādrī |first=Muḥammad |date=2005 |title=Islam and Christianity |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0529-9 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160857/https://books.google.com/books?id=NZ6cIvLoXDIC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT2 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Hayoti va taʼlimi ==
Ahmad Sayid Kazmiy Hindistonning [[Uttar-Pradesh|Uttar Pradesh shtatining]] Amroha shahrida Sayyid Muhammad Muxtor Ahmad Shoh Kazmiy oilasida tugʻilgan. U dastlabki taʼlimni onasidan olgan. Keyinchalik amakisi unga hadis ilmi boʻyicha sanad (ilmiy ruxsatnoma) bergan va maʼnaviy tarbiya bilan shugʻullangan. Bu taʼlim va tarbiya uning [[Alloh]] tomonidan ato etilgan salohiyatlarini yanada sayqallagan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |title=The Ghadir Declaration (Spiritual sovereighty of caliphate Ali RA) |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0513-8 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160858/https://books.google.com/books?id=OWEUrmQoDEsC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PP4 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>a1a6iq9dxfb0t78fxeictfmhydq8rdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273131</id>
      <parentid>6273130</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3987" sha1="t560rdoro2csclq5a2v3rzno68i5vpv" xml:space="preserve">{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[Islom]]
| birth_date         = 13-mart 1913
| nationality        = [[Pokiston]]
| birth_place        = [[Amroha]], Hindiston
| region             = Janubiy Osiyo
| denomination       = [[Sunniy]]
| jurisprudence      = Hanafiy
| creed              = [[Moturidiy]]
| Sufi_order         = Qadariy
| resting_place      = Moʻlton
| death_date         = 4-iyun 1986
| children           = Hamid Sayid Kazmiy
Pir Mazhar Sayid Kazmiy
| father             = 
| background         = green
| image              = Sayed Ahmad Saeed Kazmi.jpg
| title              = *Gʻazzoliyi zamon
*Roziyi Davron
}}

'''Sayid Ahmad Sayid Kazmiy''' (13-mart 1913 – 4-iyun 1986) – [[pokiston]]lik islom olimi va soʻfiy boʻlib&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=All writings of Syed Ahmad Saeed Kazmi |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Rekhta |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830143111/https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all}}&lt;/ref&gt;, [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy islomning]] Barelvi harakatiga mansub edi. U 1935-yilda Amrohadan [[Moʻlton|Moʻltonga]] koʻchib oʻtgan qilgan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |date=1995 |title=The Journal of Political Science |language=en |publisher=Department of Political Science, Government College. |accessdate=18 March 2023 |page=126 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005103935/https://books.google.com/books?id=TwtuAAAAMAAJ&amp;q=Ahmad+Saeed+Kazmi++amroha |archive-date=5 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=Qadri |first=Muhammad Tahir ul- |date=1987 |title=Islamic concept of Law |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0525-1 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160855/https://books.google.com/books?id=WQpCcaLfxQ0C&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT3 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;. U Pokiston harakati, [[Qurʼon|Qur’onning]] urdu tilidagi tarjimasi va tafsiri hamda [[hadis]] taʼlimotiga qoʻshgan hissasi bilan tanilgan. Uning qabri Moʻltondagi 18-asrga oid Shohi hayitgoh masjidi yonida joylashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sana=2019-05-31 |sarlavha=Ghazali e Zaman Syed Ahmad Saeed Kazmi رحمتہ اللہ علیہ |url=https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%d8%b1%d8%ad%d9%85%d8%aa%db%81-%d8%a7%d9%84%d9%84%db%81-%d8%b9%d9%84%db%8c%db%81%e2%80%8e/ |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830141608/https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA%DB%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DB%81%E2%80%8E/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=T̤āhirulqādrī |first=Muḥammad |date=2005 |title=Islam and Christianity |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0529-9 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160857/https://books.google.com/books?id=NZ6cIvLoXDIC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT2 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Hayoti va taʼlimi ==
Ahmad Sayid Kazmiy Hindistonning [[Uttar-Pradesh|Uttar Pradesh shtatining]] Amroha shahrida Sayyid Muhammad Muxtor Ahmad Shoh Kazmiy oilasida tugʻilgan. U dastlabki taʼlimni onasidan olgan. Keyinchalik amakisi unga hadis ilmi boʻyicha sanad (ilmiy ruxsatnoma) bergan va maʼnaviy tarbiya bilan shugʻullangan. Bu taʼlim va tarbiya uning [[Alloh]] tomonidan ato etilgan salohiyatlarini yanada sayqallagan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |title=The Ghadir Declaration (Spiritual sovereighty of caliphate Ali RA) |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0513-8 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160858/https://books.google.com/books?id=OWEUrmQoDEsC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PP4 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>t560rdoro2csclq5a2v3rzno68i5vpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273132</id>
      <parentid>6273131</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sherzod11W</username>
        <id>273619</id>
      </contributor>
      <origin>6273132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3991" sha1="8b0gxq40mnssohrxad43vlvgs78oguq" xml:space="preserve">{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[Islom]]
| birth_date         = 13-mart 1913
| nationality        = [[Pokiston]]
| birth_place        = [[Amroha]], Hindiston
| region             = Janubiy Osiyo
| denomination       = [[Sunniy]]
| jurisprudence      = Hanafiy
| creed              = [[Moturidiy]]
| Sufi_order         = Qadariy
| resting_place      = Moʻlton
| death_date         = 4-iyun 1986
| children           = Hamid Sayid Kazmiy
Pir Mazhar Sayid Kazmiy
| father             = 
| background         = green
| image              = Sayed Ahmad Saeed Kazmi.jpg
| title              = *Gʻazzoliyi zamon
*Roziyi Davron
}}

'''Sayid Ahmad Sayid Kazmiy''' (13-mart 1913 – 4-iyun 1986) – [[pokiston]]lik islom olimi va [[soʻfiy]] boʻlib&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=All writings of Syed Ahmad Saeed Kazmi |url=https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Rekhta |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830143111/https://www.rekhta.org/authors/syed-ahmad-saeed-kazmi/all}}&lt;/ref&gt;, [[Ahl as-Sunna val-Jamoa|sunniy islomning]] Barelvi harakatiga mansub edi. U 1935-yilda Amrohadan [[Moʻlton|Moʻltonga]] koʻchib oʻtgan qilgan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |date=1995 |title=The Journal of Political Science |language=en |publisher=Department of Political Science, Government College. |accessdate=18 March 2023 |page=126 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005103935/https://books.google.com/books?id=TwtuAAAAMAAJ&amp;q=Ahmad+Saeed+Kazmi++amroha |archive-date=5 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=Qadri |first=Muhammad Tahir ul- |date=1987 |title=Islamic concept of Law |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0525-1 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160855/https://books.google.com/books?id=WQpCcaLfxQ0C&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT3 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;. U Pokiston harakati, [[Qurʼon|Qur’onning]] urdu tilidagi tarjimasi va tafsiri hamda [[hadis]] taʼlimotiga qoʻshgan hissasi bilan tanilgan. Uning qabri Moʻltondagi 18-asrga oid Shohi hayitgoh masjidi yonida joylashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sana=2019-05-31 |sarlavha=Ghazali e Zaman Syed Ahmad Saeed Kazmi رحمتہ اللہ علیہ |url=https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%d8%b1%d8%ad%d9%85%d8%aa%db%81-%d8%a7%d9%84%d9%84%db%81-%d8%b9%d9%84%db%8c%db%81%e2%80%8e/ |qaralgan sana=2023-08-30 |ish=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi |til=en |arxivsana=30 August 2023 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230830141608/https://aalequtub.com/ghazali-e-zaman-syed-ahmad-saeed-kazmi-%D8%B1%D8%AD%D9%85%D8%AA%DB%81-%D8%A7%D9%84%D9%84%DB%81-%D8%B9%D9%84%DB%8C%DB%81%E2%80%8E/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |last=T̤āhirulqādrī |first=Muḥammad |date=2005 |title=Islam and Christianity |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0529-9 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160857/https://books.google.com/books?id=NZ6cIvLoXDIC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PT2 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Hayoti va taʼlimi ==
Ahmad Sayid Kazmiy Hindistonning [[Uttar-Pradesh|Uttar Pradesh shtatining]] Amroha shahrida Sayyid Muhammad Muxtor Ahmad Shoh Kazmiy oilasida tugʻilgan. U dastlabki taʼlimni onasidan olgan. Keyinchalik amakisi unga hadis ilmi boʻyicha sanad (ilmiy ruxsatnoma) bergan va maʼnaviy tarbiya bilan shugʻullangan. Bu taʼlim va tarbiya uning [[Alloh]] tomonidan ato etilgan salohiyatlarini yanada sayqallagan&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |title=The Ghadir Declaration (Spiritual sovereighty of caliphate Ali RA) |language=en |publisher=Minhaj-ul-Quran Publications |isbn=978-969-32-0513-8 |accessdate=29 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120160858/https://books.google.com/books?id=OWEUrmQoDEsC&amp;dq=Ahmad+Saeed+Kazmi&amp;pg=PP4 |archive-date=20 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>8b0gxq40mnssohrxad43vlvgs78oguq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oʻrgimchak-odam: Yangi kun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1260360</id>
    <revision>
      <id>6273175</id>
      <parentid>6272816</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Just Khumoyun</username>
        <id>137686</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Matn kiritildi</comment>
      <origin>6273175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53205" sha1="mr6jnga56god0bpbwd2v5iww60iymoi" xml:space="preserve">{{rasmiy tarjima}}
{{Film bilgiqutisi
| nom               = Oʻrgimchak-odam: Yangi kun
| asl_nom           = Spider-Man: Brand New Day
| tasvir            = Fayl:Spider-Man Brand New Day posteri.jpg
| izoh              = Filmning oʻzbekcha posteri
| director          = [[Destin Daniel Cretton]]
| writer            = {{Plainlist|
* [[Chris McKenna]]
* [[Erik Sommers]]
}}
| based_on          = {{Based on|[[Oʻrgimchak-odam]]|[[Stan Lee]], [[Steve Ditko]]}}
| producer          = {{Plainlist|
* [[Kevin Feige]]
* [[Amy Pascal]]
* [[Avi Arad]]
* Rachel O'Connor
}}
| starring          = {{Plainlist|
* [[Tom Holland]]
* [[Zendaya]]
* [[Sadie Sink]]
* [[Jacob Batalon]]
* [[Jon Bernthal]]
* [[Florence Pugh]]
* [[Tramell Tillman]]
* [[Marisa Tomei]]
* [[Mark Ruffalo]]
}}
| cinematography    = [[Brett Pawlak]]
| editing           = {{Plainlist|
* [[Nat Sanders]]
* Gina Sansom
* [[Harry Yoon]]
}}
| music             = [[Michael Giacchino]]
| studio            = {{Plainlist|
* [[Columbia Pictures]]
* [[Marvel Studios]]
* {{tah|Pascal Pictures|en}}
}}
| distributor       = [[Sony Pictures Releasing]]
| released          = {{Film date|2026|7|31|AQSH|2026|8|6|Oʻzbekiston|ref2=&lt;ref&gt;{{yangiliklar manbasi |title=“Oʻrgimchak odam: yangi kun” filmi kinoteatrlarda oʻzbek tilida ham namoyish etiladi |url=https://www.afisha.uz/uz/cinema/2026/07/21/uzbek-spider |accessdate=2026-yil 5-avgust |work=Afisha.uz |date=2026-yil 21-iyul}}&lt;/ref&gt;}}
| runtime           = 145 daqiqa&lt;ref name=&quot;Runtime&quot;&gt;{{Cite web |date=July 16, 2026 |title=''Spider-Man: Brand New Day'' (12A) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/spider-man-brand-new-day-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmtezmty0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260723072009/https://www.bbfc.co.uk/release/spider-man-brand-new-day-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmtezmty0 |archive-date=July 23, 2026 |access-date=July 16, 2026 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}&lt;/ref&gt;
| country           = AQSH
| language          = inglizcha
| budget            = $225&amp;nbsp;million&lt;ref name=&quot;DeadlineBOTracking&quot;&gt;{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=July 28, 2026 |title=Look Out, Here Comes 'Spider-Man: Brand New Day': $465M WW Opening Set To Be 2nd-Biggest Ever For Sony – Box Office Preview |url=https://deadline.com/2026/07/spider-man-brand-new-day-box-office-projection-1237005824/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260728210630/https://deadline.com/2026/07/spider-man-brand-new-day-box-office-projection-1237005824/ |archive-date=July 28, 2026 |access-date=July 28, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;
| gross             = $2.453 milliard&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{Cite Box Office Mojo|id=22084616|access-date=August 4, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NUM&quot;&gt;{{Cite The Numbers|id=spider-man-brand-new-day-(2026)|access-date=August 5, 2026}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Oʻrgimchak-odam: Yangi kun''' ({{lang-en|Spider-Man: Brand New Day}}) — [[Marvel Comics]] qahramoni [[Oʻrgimchak-odam]] haqidagi [[superqahramonlik filmi]]. Film Columbia Pictures, Marvel Studios va Pascal Pictures tomonidan ishlab chiqarilgan boʻlib, Sony Pictures Releasing tomonidan namoyish etiladi. U Marvel Kino Olamining (MCU) 38-filmi hamda [[Spider-Man: No Way Home]] (2021) filmidan keyingi toʻrtinchi MCU ''Spider-Man'' filmi hisoblanadi. Filmga [[Destin Daniel Cretton]] rejissyorlik qilgan, ssenariyni esa [[Chris McKenna]] va [[Erik Sommers]] yozgan. Asosiy rolni yana [[Tom Holland]] ijro etib, [[Peter Parker (Marvel Kinematografiya Koinoti)|Peter Parker]] / [[Oʻrgimchak odam|Spider-Man]] obrazini gavdalantiradi. Shuningdek, filmda [[Zendaya]], [[Sadie Sink]], [[Jacob Batalon]], [[Jon Bernthal]], [[Florence Pugh]],  [[Tramell Tillman]], [[Marisa Tomei]], [[Michael Mando]] va [[Mark Ruffalo]] kabi aktyorlar ham ishtirok etadi. Filmda Parker yolg‘iz holda qahramon O‘rgimchak odam sifatida Nyu-York shahrini himoya qilishga o‘zini bag‘ishlaydi. Shaxsiy muammolari va haddan tashqari ko‘p ishlashi uning superqobiliyatlarining rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga, Parker yangi telepatik tahdidga duch keladi.

Spider-Man: Brand New Day filmini yaratish gʻoyasi 2019-yil avgust oyidayoq [[Sony Pictures]] tomonidan muhokama qilina boshlagan. 2021-yil noyabrida film prodyuseri Amy Pascal ushbu loyiha [[Tom Holland]] bosh rolni ijro etadigan yangi ''Spider-Man'' trilogiyasining ilk filmi boʻlishini maʼlum qilgan. 2021-yil dekabr oyida ssenariy gʻoyasi ishlab chiqila boshlangan. Tom Holland bu safar faqat bosh rol ijrochisi sifatida emas, balki ijodiy jarayonda ham faol qatnashgan. Uning Peter Parker obrazining rivojlanishi haqidagi fikrlari film konsepsiyasini shakllantirishda muhim rol oʻynagan. 2023-yil fevral oyida avvalgi ''Spider-Man'' filmlarining ssenariy mualliflari [[Chris McKenna]] va [[Erik Sommers]] yana loyiha ustida ishlashni boshladilar. 2024-yil oktyabr oyida esa rejissyorlik vazifasi [[Destin Daniel Cretton|Destin Daniel Crettonga]] topshirildi. 2025-yil mart oyida filmning Brand New Day nomi rasman eʼlon qilingan. Bu nom 2008-yilda nashr etilgan [[Marvel Comics|Marvel komikslaridagi]] mashhur „Brand New Day“ syujetiga ishora qiladi. Mazkur komiksda Spider-Manning hayoti tubdan oʻzgaradi. Film ijodkorlari ham aynan shu gʻoyani ekranga olib chiqishni maqsad qilgan: Peter Parker endi yolgʻiz harakat qiladigan, [[Nyu-York]] koʻchalaridagi jinoyatlarga qarshi kurashuvchi qahramon sifatida tasvirlanadi. Suratga olish ishlari boshlanishidan avval [[Jon Bernthal]] va [[Mark Ruffalo]] Marvel Kino Olamidagi mashhur rollariga qaytishi tasdiqlangan. Bernthal yana [[Frank Castle]] / [[Punisher]], Ruffalo esa [[Bruce Banner]] / [[Hulk]] obrazlarini gavdalantiradi va shu orqali film voqealarini MCU bilan yanada chambarchas bogʻlaydi. Filmni suratga olish ishlari 2025-yil avgust oyida boshlanib, dekabr oyida yakunlangan. Tashqi sahnalar [[Shotlandiya|Shotlandiyaning]] [[Glazgo]] shahri hamda [[Angliya|Angliyaning]] turli hududlarida tasvirga olingan. Maxsus dekoratsiyalar talab qiladigan ichki sahnalar esa Angliyadagi [[Pinewood Studios]] pavilyonlarida suratga tushirilgan. Bu studiya zamonaviy kino sanoatining eng mashhur maskanlaridan biri boʻlib, koʻplab [[Marvel]] va boshqa yirik blokbaster filmlar aynan shu yerda ishlangan.

''Spider-Man: Brand New Day'' filmining premyerasi 2026-yil 27-iyul kuni [[Los-Anjeles|Los Angeles]] shahri [[Gollivud|Hollywood]] [[Dolby Theatre|Dolby Theatreda]] bo‘lib o‘tgan. Film 2026-yil 31-iyul kuni [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQShda]] ommaga taqdim qilingan hamda Marvel Kino Olamining (MKO)ning oltinchi fazasi tarkibiga kirgan. Tanqidchilar tomonidan asosan ijobiy baholangan. Film dunyo bo‘ylab 2.453 milliard AQSh dollari miqdorida daromad to‘plab, daromad bo‘yicha [[Oʻrgimchak odam|Spider-Man]] filmlari orasida hamda 2026-yilda ekranlarga chiqqan filmlar orasida esa eng yuqori daromad qilgan film boʻlgan. Shuningdek, u kino tarixidagi eng yuqori daromad qilgan uchinchi filmga aylangan.

== Syujeti ==
Doctor Strangening sehrli afsuni butun insoniyat xotirasidan Peter Parker mavjudligini unuttirgach, u sevgilisi MJ va eng yaqin do‘sti Ned Leedsni himoya qilish maqsadida ularga o‘zini qayta tanishtirmaslikka qaror qiladi. Keyingi to‘rt yil davomida Parker Nyu-York shahrini O‘rgimchak odam nomi bilan anonim ravishda himoya qiladi va mashhur qahramonga aylanadi. U Mac Gargan va „Qo‘l“ ninjalar guruhi kabi yirik jinoyatchilarni mag‘lub etib, politsiya detektivi Jean DeWolffning ishonchiga sazovor bo‘ladi. Shu bilan birga Parker xolasi May Parkerning qabrini muntazam ziyorat qilib turadi.

== Rollarda ==
{| class=&quot;center toccolours&quot;
|+
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;140&quot; style=&quot;line-height:130%&quot;&gt;
Fayl:Tom Holland by Gage Skidmore.jpg |[[Tom Holland|Tom Holland]]  (Peter Parker) 
Fayl:Zendaya - 2019 by Glenn Francis.jpg |[[Zendaya]]   (MJ / Michelle Jones-Watson)  
Fayl:Sadie Sink, September 2022.jpg |[[Sadie Sink]]   (Jean Grey)  
Fayl:Jacob Batalon (28035642754) (cropped).jpg|[[Jacob Batalon]]  (Ned Leeds) 
Fayl:Florence Pugh - The Wonder BFI London Film Festival Premiere, October 2022 (cropped).jpg|[[Florence Pugh]]  (Black Widow) 
Fayl:Marisa Tomei (82155) (cropped).jpg|[[Marisa Tomei]]  (May Parker) 
Fayl:Mark Ruffalo (36201774756) (cropped).jpg|[[Mark Ruffalo]]  (Bruce Benner / Hulk) 
&lt;/gallery&gt;
|-
| style=&quot;text-align:left&quot; |
|}
* [[Tom Holland]] [[Peter Parker (Marvel Kinematografiya Koinoti)|Peter Parker]] ([[Oʻrgimchak odam|Oʻrgimchak-odam]]) rolida&lt;ref name=&quot;Jul2026Date&quot;&gt;{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=October 25, 2024 |title=Sony Adds Untitled 'Spider-Man' With Tom Holland To Summer 2026 Calendar; Destin Daniel Cretton Directing |url=https://deadline.com/2024/10/spider-man-tom-holland-new-movie-1236158673/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20241025180924/https://deadline.com/2024/10/spider-man-tom-holland-new-movie-1236158673/ |archive-date=October 25, 2024 |access-date=October 25, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt; Radioaktiv oʻrgimchak chaqqanidan soʻng oʻrgimchakka xos qobiliyatlarga ega boʻlgan sobiq [[Qasoskorlar|Qasoskor]] Peter Parker [[Spider-Man: No Way Home|Oʻrgimchak odam: Uyga yoʻl yoʻq]] filmi voqealaridan soʻng butunlay yangi hayot boshlaydi&lt;ref name=&quot;Jul2026Date2&quot;&gt;{{Cite web |last=D'Alessandro |first=Anthony |date=October 25, 2024 |title=Sony Adds Untitled 'Spider-Man' With Tom Holland To Summer 2026 Calendar; Destin Daniel Cretton Directing |url=https://deadline.com/2024/10/spider-man-tom-holland-new-movie-1236158673/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241026230930/https://deadline.com/2024/10/spider-man-tom-holland-new-movie-1236158673/ |archive-date=October 26, 2024 |access-date=October 25, 2024 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;. [[Doktor Strange|Doctor Strangening]] sehri sababli butun dunyo uning kimligini unutadi va Parker jamiyat uchun nomaʼlum shaxsga aylanadi. Endilikda u [[Nyu-York]] shahrini koʻcha jinoyatchilaridan himoya qilishni oʻzining asosiy maqsadiga aylantiradi&lt;ref name=&quot;FeigeBNDJul20252&quot;&gt;{{Cite magazine |last1=Mullor |first1=Mireia |last2=Tanswell |first2=Adam |date=July 21, 2025 |title=MCU boss Kevin Feige reveals why Marvel is pairing up Spider-Man and The Punisher in Brand New Day: &quot;[It's] street-level crime as opposed to world-ending events&quot; |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/superhero-movies/mcu-boss-kevin-feige-reveals-why-marvel-is-pairing-up-spider-man-and-the-punisher-in-brand-new-day-its-street-level-crime-as-opposed-to-world-ending-events/ |url-status=live |magazine=Total Film] |publisher=GamesRadar+ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722123717/https://www.gamesradar.com/entertainment/superhero-movies/mcu-boss-kevin-feige-reveals-why-marvel-is-pairing-up-spider-man-and-the-punisher-in-brand-new-day-its-street-level-crime-as-opposed-to-world-ending-events/ |archive-date=July 22, 2025 |access-date=July 22, 2025}}&lt;/ref&gt;. Rejissyor [[Destin Daniel Cretton|Destin Daniel Crettonning]] taʼkidlashicha, Parker endi bor eʼtiborini Oʻrgimchak Odam boʻlishga qaratadi&lt;ref name=&quot;FeigeEmpireMay2026&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Travis |first=Ben |date=May 28, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day Is First MCU Film To Centre 'Classic Elements' Of Spidey, Says Kevin Feige |url=https://www.empireonline.com/movies/news/spider-man-brand-new-day-classic-elements-of-spidey-kevin-feige-exclusive/ |url-status=live |magazine=[[Empire (magazine)|Empire]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528163536/https://www.empireonline.com/movies/news/spider-man-brand-new-day-classic-elements-of-spidey-kevin-feige-exclusive/ |archive-date=May 28, 2026 |access-date=May 28, 2026}}&lt;/ref&gt;. [[Tom Holland]] esa ushbu rolni oʻziga xos chuqur hissiyotlarga boy ekanligini taʼkidlagan. Uning aytishicha, doimiy fidoyilik va oʻz manfaatlaridan voz kechish Parkerning shaxsiy hayoti hamda sogʻligʻiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Film, shuningdek, Parkerning oʻsmirlik davridan kattalar hayotiga oʻtish jarayonida oʻzligini anglash yoʻlidagi izlanishlarini yoritadi&lt;ref name=&quot;HollandMar2026ESB&quot;&gt;{{Cite web |date=March 20, 2026 |title=WATCH: Tom Holland Swings by ESB to Drop &quot;Spider-Man: Brand New Day&quot; Trailer |url=https://www.esbnyc.com/blog/watch-tom-holland-swings-esb-drop-spider-man-brand-new-day-trailer |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321102326/https://www.esbnyc.com/blog/watch-tom-holland-swings-esb-drop-spider-man-brand-new-day-trailer |archive-date=March 21, 2026 |access-date=March 21, 2026 |website=[[The Empire State Building]]}}&lt;/ref&gt;. Holland bu obrazni talqin qilishda oʻzining hayotiy tajribalaridan ham ilhomlangani aytiladi. Jinoyatchilikka qarshi tinimsiz kurash va bir vaqtlar unga yaqin boʻlgan doʻstlarining usiz hayotlarini davom ettirayotganini koʻrish Parkerning qobiliyatlarida yangi oʻzgarishlarni yuzaga keltiradi. Natijada u tanasidan tabiiy ravishda oʻrgimchak toʻri ishlab chiqarish qobiliyatiga ega boʻladi&lt;ref name=&quot;NewTrailer&amp;Tickets&quot;&gt;{{Cite web |date=June 17, 2026 |title='Spider-Man: Brand New Day' Trailer and Movie Tickets Go Live |url=https://www.marvel.com/articles/movies/spider-man-brand-new-day-trailer-and-movie-tickets-go-live |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617194051/https://www.marvel.com/articles/movies/spider-man-brand-new-day-trailer-and-movie-tickets-go-live |archive-date=June 17, 2026 |access-date=June 18, 2026 |website=[[Marvel.com]]}}&lt;/ref&gt;. Bu qobiliyat Sam Raimi rejissyorligida suratga olingan bosh rolni [[Tobey Maguire]] ijro etgan [[O‘rgimchak-odam (film)|Oʻrgimchak Odam]] filmlaridagi qobiliyatiga oʻxshashdir&lt;ref name=&quot;EWTrailer&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Romano |first=Nick |date=March 18, 2026 |title='Spider-Man: Brand New Day' trailer reveals Punisher, Hulk, Scorpion, and mutating Peter Parker |url=https://ew.com/spider-man-brand-new-day-trailer-punisher-hulk-scorpion-11928072 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318121040/https://ew.com/spider-man-brand-new-day-trailer-punisher-hulk-scorpion-11928072 |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026}}&lt;/ref&gt;.
* [[Zendaya]] Michelle Jones-Watson / MJ rolida: &lt;br /&gt; Parkerning sobiq sinfdoshi hamda sevgilisi. MJ hozirda [[Massachusetts texnologiya instituti|Massachusetts texnologiya institutida]] (MIT) Ned Leeds bilan birga taqsil oladi&lt;ref name=&quot;GizmodoTrailer&quot;&gt;{{Cite web |last=Whitbrook |first=James |date=March 18, 2026 |title=Breaking Down the Secrets of the 'Spider-Man: Brand New Day' Trailer |url=https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318210041/https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Gizmodo}}&lt;/ref&gt;. Filmda MJning yangi sevgilisi paydo boʻlishi Parkerning ichki dunyosida hissiy ziddiyatlarga sabab boʻladi&lt;ref name=&quot;TFTrailer&quot;&gt;{{Cite web |last=Russell |first=Bradley |date=March 18, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day trailer brings in Punisher and Mark Ruffalo's Hulk as Tom Holland's Peter Parker faces iconic villains and personal heartbreak |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318141559/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-trailer/ |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;. [[Zendaya]] ssenariy mualliflari bilan hamkorlik qilib, MJ obrazining o‘ziga xos xususiyatlari saqlab qolinishini, shu bilan birga qahramonning xarakteri yanada yetukroq tarzda rivojlantirilishini ta’minlagan. Bunga sabab, dastlabki ssenariy variantida uning fikricha, qahramonning xarakteri haddan tashqari oddiy edi&lt;ref name=&quot;ZendayaEWMJScriptPass&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Romano |first=Nick |date=July 29, 2026 |title=Zendaya wanted an 'MJ pass' of the Spider-Man: Brand New Day script: 'Where did all her weirdness go?' |url=https://ew.com/zendaya-mj-pass-spider-man-brand-new-day-script-12028408 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260729165108/https://ew.com/zendaya-mj-pass-spider-man-brand-new-day-script-12028408 |archive-date=July 29, 2026 |access-date=July 31, 2026}}&lt;/ref&gt;.
* [[Sadie Sink]] [[Jean Grey]] rolida&lt;ref name=&quot;SinkCast&quot;&gt;{{Cite web |last=Kroll |first=Justin |date=March 12, 2025 |title='Stranger Things' Star Sadie Sink Joins Tom Holland In Next 'Spider-Man' Movie |url=https://deadline.com/2025/03/sadie-sink-spider-man-movie-1236323300/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250312172218/https://deadline.com/2025/03/sadie-sink-spider-man-movie-1236323300/ |archive-date=March 12, 2025 |access-date=March 12, 2025 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt; Telekinez, telepatiya hamda boshqa shaxs ongini egallash kabi psionik qobiliyatlarga ega bo‘lgan mutant bo‘lib, Department of Damage Control tomonidan qo‘lga olinadi va keyinchalik Spider-Manning raqibiga aylanadi&lt;ref name=&quot;SinkGreyTF&quot;&gt;{{Cite web |last=Garside |first=Megan |date=July 29, 2026 |title=Who does Sadie Sink play in Spider-Man: Brand New Day? Marvel's biggest secret this year has been revealed |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/who-does-sadie-sink-play-in-spider-man-brand-new-day/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260729212649/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/who-does-sadie-sink-play-in-spider-man-brand-new-day/ |archive-date=July 29, 2026 |access-date=July 29, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GreyDODC&quot;&gt;{{Cite web |last=Milici |first=Lauren |date=July 29, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day ending explained: Who dies, who does Sadie Sink play, and does Ned remember Peter? |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-ending-explained-who-dies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730104031/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-ending-explained-who-dies/ |archive-date=July 30, 2026 |access-date=July 29, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;. Film Jeanning kelib chiqish tarixini komikslardagidan o‘zgacha talqin qiladi. Filmda Jean o‘z qobiliyatlarini singlisi Sara bilan birgalikda asta-sekin rivojlantiradi. Bu talqin komikslardagi voqealardan farq qiladi. Komikslarda Jeanning qobiliyatlari avtohalokatdan keyin yuzaga kelgan posttravmatik stress oqibatida namoyon bo‘ladi&lt;ref name=&quot;EWJeanGreyOrigin&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Romano |first=Nick |date=July 31, 2026 |title=Sadie Sink's Spider-Man: Brand New Day character officially revealed |url=https://ew.com/sadie-sink-spider-man-brand-new-day-character-officially-revealed-12028693 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731184147/https://ew.com/sadie-sink-spider-man-brand-new-day-character-officially-revealed-12028693 |archive-date=July 31, 2026 |access-date=July 31, 2026}}&lt;/ref&gt;.
* [[Jacob Batalon]] Ned Leeds rolida: &lt;br /&gt; Parkerning MJ bilan hozirda MIT da taqsil olayotgan sobiq doʻsti&lt;ref name=&quot;GizmodoTrailer2&quot;&gt;{{Cite web |last=Whitbrook |first=James |date=March 18, 2026 |title=Breaking Down the Secrets of the 'Spider-Man: Brand New Day' Trailer |url=https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318210041/https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Gizmodo}}&lt;/ref&gt;. U Oʻrgimchak odam ular yuqori maktabda oʻqib yurgan vaqtlari ularning hayotini saqlab qolgani uchun raxmat aytish hamda kimligini bilish ilinjida „Spidey tracker“ degan ilova yaratadi&lt;ref name=&quot;VarietyCinemaConFootage&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Rubin |first=Rebecca |date=April 13, 2026 |title='Spider-Man: Brand New Day' Footage at CinemaCon Reveals Tom Holland's Peter Parker Discovering Zendaya's New Love Interest |url=https://variety.com/2026/film/news/spider-man-brand-new-day-footage-cinemacon-tom-holland-zendaya-love-interest-1236704423/ |url-status=live |magazine=[[Variety (magazine)|Variety]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414122819/https://variety.com/2026/film/news/spider-man-brand-new-day-footage-cinemacon-tom-holland-zendaya-love-interest-1236704423/ |archive-date=April 14, 2026 |access-date=April 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EWCinemaConFootage&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stenzel |first=Wesley |date=April 14, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day at CinemaCon: Here's what we saw in the new footage |url=https://ew.com/spider-man-brand-new-day-cinemacon-footage-11948022 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414140711/https://ew.com/spider-man-brand-new-day-cinemacon-footage-11948022 |archive-date=April 14, 2026 |access-date=April 14, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SamsungGalaxyVariety&quot;&gt;{{Cite web |last=Steinberg |first=Brian |date=June 16, 2026 |title=Samsung Galaxy Gets Starring Role in 'Spider Man: Brand New Day' |url=https://variety.com/2026/tv/news/samsung-galaxy-spider-man-brand-new-day-1236782164/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260616193616/https://variety.com/2026/tv/news/samsung-galaxy-spider-man-brand-new-day-1236782164/ |archive-date=June 16, 2026 |access-date=June 16, 2026 |website=[[Variety (magazine)|Variety]]}}&lt;/ref&gt;. [[Jacob Batalon|Batalonning]] ta’kidlashicha, Ned va MJ har ikkisi ham to‘laqonli va farovon hayot kechirayotgan bo‘lsalar-da, ichki hissiyotlarida go‘yoki nimadir yetishmayotgandek tuyg‘u saqlanib qolgan. Uning so‘zlariga ko‘ra, Ned tomonidan yaratilgan „Spidey tracker“ aynan Spider-Man bilan ular o‘rtasidagi yo‘qolgan bog‘liqlik qayta topishga qaratilgan vosita hisoblanadi&lt;ref name=&quot;ZendayaBatalonJul2026SR&quot;&gt;{{Cite web |last=Behbakht |first=Andy |date=July 21, 2026 |title=MJ's Spider-Man: Brand New Day Story Replaces Peter Parker From OG Trilogy In 1 Key Way |url=https://screenrant.com/spider-man-brand-new-day-mj-peter-optimism-reversal-zendaya/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260722085359/https://screenrant.com/spider-man-brand-new-day-mj-peter-optimism-reversal-zendaya/ |archive-date=July 22, 2026 |access-date=July 23, 2026 |website=Screen Rant}}&lt;/ref&gt;.
* [[Jon Bernthal]] Frank Castle / Punisher rolida: &lt;br /&gt; Oilasining shafqatsizlarcha oʻldirilishidan soʻng, jinoyatchilik olamiga qarshi har qanday vosita orqali, uning oqibatlari qanchalik halokatli boʻlishidan qatʼi nazar, kurashishni maqsad qilgan qahramon&lt;ref name=&quot;Bernthal&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Kit |first=Borys |date=June 20, 2025 |title=Jon Bernthal Joins Tom Holland in 'Spider-Man: Brand New Day' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/spider-man-brand-new-day-jon-bernthal-1236296073/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250620224954/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/spider-man-brand-new-day-jon-bernthal-1236296073/ |archive-date=June 20, 2025 |access-date=June 20, 2025}}&lt;/ref&gt;. Film Castle obrazining [[Disney+]] platformasida namoyish etilgan ''[[The Punisher: One Last Kill]]'' (2026) nomli maxsus televizion filmidagi voqealardan keyingi faoliyatini davom ettiradi. Mazkur maxsus film Brand New Day voqealari arafasida Frankning psixologik holatini yoritadi&lt;ref name=&quot;GreenMay2026TheDirect&quot;&gt;{{Cite web |last=Milheim |first=Russ |date=May 13, 2026 |title=The Punisher: One Last Kill Perfectly Sets Up Frank Castle for Spider-Man: Brand New Day—Director Reinaldo Marcus Green Explains Why |url=https://thedirect.com/article/the-punisher-one-last-kill-perfectly-sets-up-frank-castle-for-spider-man-brand-new-dayheres-why |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260513142620/https://thedirect.com/article/the-punisher-one-last-kill-perfectly-sets-up-frank-castle-for-spider-man-brand-new-dayheres-why |archive-date=May 13, 2026 |access-date=May 13, 2026 |website=The Direct}}&lt;/ref&gt;. [[Jon Bernthal|Jon Bernthalning]] taʼkidlashicha, film voqealari boshlanishiga kelib Castle deyarli insoniyatdan butunlay yuz oʻgirgan boʻladi&lt;ref name=&quot;CastJul2026Collider&quot;&gt;{{Cite web |last1=McPherson |first1=Chris |last2=Nemiroff |first2=Perri |date=July 15, 2026 |title=Tom Holland Addresses Sadie Sink's Mysterious MCU Debut in 'Spider-Man: Brand New Day' [Exclusive] |url=https://collider.com/spider-man-brand-new-day-tom-holland-sadie-sink-jon-bernthal-punisher/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715185509/https://collider.com/spider-man-brand-new-day-tom-holland-sadie-sink-jon-bernthal-punisher/ |archive-date=July 15, 2026 |access-date=July 15, 2026 |website=Collider}}&lt;/ref&gt;. Castle yuk tashuvchi kemadan qayta yasalgan uy-qayiqda faoliyat yuritadi. Ushbu inshoot bir vaqtning oʻzida boshqaruv markazi va xavfsiz boshpana vazifasini bajaradi&lt;ref name=&quot;ArtBookReview&quot;&gt;{{Cite web |last=Brooke |first=David |date=July 8, 2026 |title='The Art of Spider-Man: Brand New Day' review: everything we learned |url=https://aiptcomics.com/2026/07/08/the-art-of-spider-man-brand-new-day-review-highlights/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20260708155328/https://aiptcomics.com/2026/07/08/the-art-of-spider-man-brand-new-day-review-highlights/ |archive-date=July 8, 2026 |access-date=July 8, 2026 |website=AIPT}}&lt;/ref&gt;. Prodyuser [[Kevin Feige|Kevin Feigening]] soʻzlariga koʻra, mazkur filmda qahramonning talqini uning avvalgi [[Marvel kinematografiya koinoti|Marvel Kino Olamidagi]] (MKO) koʻrinishlariga nisbatan oʻziga xos uslubiy ohang bilan ajralib turadi. Uning avvalgi MKO loyihalaridagi talqini zoʻravonlikka asoslangan harakatlariga koʻproq urgʻu bergan boʻlsa, ushbu filmning [[PG-13]] reytingi bunday zoʻravonlikni xuddi shu darajada tasvirlash imkonini bermaydi&lt;ref name=&quot;FeigeConferenceJul2025THR&quot;&gt;{{Cite magazine |last1=Kit |first1=Borys |last2=McClintock |first2=Pamela |date=July 20, 2025 |title=Marvel's Kevin Feige Talks Scaling Back, Losing Kang and His Texts to James Gunn After 'Superman' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/marvels-kevin-feige-fantastic-four-superman-1236324127/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250720191934/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/marvels-kevin-feige-fantastic-four-superman-1236324127/ |archive-date=July 20, 2025 |access-date=July 21, 2025}}&lt;/ref&gt;. [[Tom Holland|Tom Hollandning]] aytishicha, suratga olish jarayonida u va Jon Bernthal koʻplab sahnalarni improvizatsiya qilgan. Natijada Peter Parker va Frank Castle oʻrtasidagi munosabatlar rivojlanib, dastlab oʻzaro nafrat bilan boshlangan aloqalar keyinchalik „katta aka–kichik uka“ uslubidagi raqobatga aylangan&lt;ref name=&quot;HollandMar2026Punisher&quot;&gt;{{Cite web |last=Marston |first=George |date=March 20, 2026 |title=Tom Holland compares Jon Bernthal's Frank Castle to Robert Downey Jr.'s Tony Stark in Spider-Man: Brand New Day: &quot;The relationship between Spider-Man and the Punisher is so funny&quot; |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/tom-holland-compares-jon-bernthals-frank-castle-to-robert-downey-jr-s-tony-stark-in-spider-man-brand-new-day-the-relationship-between-spider-man-and-the-punisher-is-so-funny/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260320221305/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/tom-holland-compares-jon-bernthals-frank-castle-to-robert-downey-jr-s-tony-stark-in-spider-man-brand-new-day-the-relationship-between-spider-man-and-the-punisher-is-so-funny/ |archive-date=March 20, 2026 |access-date=March 20, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;. Holland, shuningdek, Peter Parker va Frank Castle oʻrtasidagi oʻxshashlikni taʼkidlab, har ikkala qahramon ham „bir xil jarayonni boshdan kechirayotganini“ qayd etgan&lt;ref name=&quot;CastJul2026Collider2&quot;&gt;{{Cite web |last1=McPherson |first1=Chris |last2=Nemiroff |first2=Perri |date=July 15, 2026 |title=Tom Holland Addresses Sadie Sink's Mysterious MCU Debut in 'Spider-Man: Brand New Day' [Exclusive] |url=https://collider.com/spider-man-brand-new-day-tom-holland-sadie-sink-jon-bernthal-punisher/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715185509/https://collider.com/spider-man-brand-new-day-tom-holland-sadie-sink-jon-bernthal-punisher/ |archive-date=July 15, 2026 |access-date=July 15, 2026 |website=Collider}}&lt;/ref&gt;. Shu sababli Castle Peter Parker uchun murabbiylik rolini bajarib, unga murakkab ruhiy holatini yengib oʻtishda yordam beradi&lt;ref name=&quot;BernthalJul2026THR&quot;&gt;{{Cite web |last=Canfield |first=David |date=July 16, 2026 |title=Jon Bernthal on 'Odyssey' Battles, Counseling Spider-Man and Always Going Big: &quot;Embarrass the F*** Out of Yourself&quot; |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/jon-bernthal-the-odyssey-spider-man-marvel-1236648432/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260717085803/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-features/jon-bernthal-the-odyssey-spider-man-marvel-1236648432/ |archive-date=July 17, 2026 |access-date=July 17, 2026 |website=[[The Hollywood Reporter]]}}&lt;/ref&gt;. Bundan tashqari, komikslarda tasvirlangan Castlening jangovor furgoni ilk bor ekranizatsiyalashtiriladi&lt;ref name=&quot;GizmodoTrailer4&quot;&gt;{{Cite web |last=Whitbrook |first=James |date=March 18, 2026 |title=Breaking Down the Secrets of the 'Spider-Man: Brand New Day' Trailer |url=https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318210041/https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Gizmodo}}&lt;/ref&gt;.
* [[Tramell Tillman]] Bill Metzger rolida&lt;ref name=&quot;TillmanRoleConfirmed&quot;&gt;{{Cite web |last=Behbakht |first=Andy |date=June 17, 2026 |title=Major X-Men Villain Confirmed For Spider-Man: Brand New Day |url=https://screenrant.com/spiderman-brand-new-day-xmen-villain-william-metzger-tramell-tillman/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260618092653/https://screenrant.com/spiderman-brand-new-day-xmen-villain-william-metzger-tramell-tillman/ |archive-date=June 18, 2026 |access-date=June 18, 2026 |website=Screen Rant}}&lt;/ref&gt;: &lt;br /&gt; Damage Control Departmenti (DCD) boshligʻi boʻlib, superqobiliyatlarga ega shaxslar faoliyatini nazorat qiladi&lt;ref name=&quot;TillmanMetzgerCB&quot;&gt;{{Cite web |last=Bacon |first=Tom |date=June 18, 2026 |title=X-Men Villain Officially Confirmed For Spider-Man: Brand New Day, Setting Up Marvel's Mutant Saga |url=https://comicbook.com/movies/news/x-men-villain-officially-confirmed-for-spider-man-brand-new-day-setting-up-marvels-mutant-saga/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260618223539/https://comicbook.com/movies/news/x-men-villain-officially-confirmed-for-spider-man-brand-new-day-setting-up-marvels-mutant-saga/ |archive-date=June 18, 2026 |access-date=June 25, 2026 |website=ComicBook.com}}&lt;/ref&gt;. DCD obyektida sodir bo‘lgan ommaviy qochishdan so‘ng, Metzger faqat Spider-Man sezishi mumkin bo‘lgan va uning superqobiliyatlari tufayli o‘ziga ta’sir qilmaydigan ko‘rinmas tahdidga qarshi kurashishda Spider-Mandan yordam so‘raydi&lt;ref name=&quot;FinalTrailerSC&quot;&gt;{{Cite web |author=Riddhee |date=July 21, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day final trailer reveals Peter Parker's new blocking-electric-batons power |url=https://www.soapcentral.com/entertainment/news-the-final-trailer-spider-man-brand-new-day-released-revealed-spider-man-yet-another-new-power-the-final-trailer-takes-us-spider-man-peter-parker-s-journey-beginning-till-now-gives-us-footage-highly-anticipated-hulk-vs-spider-man-fight-while-earlier-trailers-leaks-revealed-spider-man-will-organic-webs-upcoming-film-final-trailer-revealed-marvel-hero-s-skin-will-mutating-too |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260725151513/https://www.soapcentral.com/entertainment/news-the-final-trailer-spider-man-brand-new-day-released-revealed-spider-man-yet-another-new-power-the-final-trailer-takes-us-spider-man-peter-parker-s-journey-beginning-till-now-gives-us-footage-highly-anticipated-hulk-vs-spider-man-fight-while-earlier-trailers-leaks-revealed-spider-man-will-organic-webs-upcoming-film-final-trailer-revealed-marvel-hero-s-skin-will-mutating-too |archive-date=July 25, 2026 |access-date=July 25, 2026 |website=[[Soap Central]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CrettonInverseJul2026&quot;&gt;{{Cite web |last=Bui |first=Hoai-Tran |date=July 22, 2026 |title=How Destin Daniel Cretton Brought Spider-Man Back To Earth |url=https://www.inverse.com/entertainment/spider-man-brand-new-day-destin-daniel-cretton-interview |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260724071130/https://www.inverse.com/entertainment/spider-man-brand-new-day-destin-daniel-cretton-interview |archive-date=July 24, 2026 |access-date=July 25, 2026 |website=[[Inverse (website)|Inverse]]}}&lt;/ref&gt;.
* [[Florence Pugh]] Yelena Belova / Black Widow rolida: ''Red Roomda'' Black Widow boʻlishga tayyorlangan yangi qasoskorlar jamoasining aʼzosi&lt;ref name=&quot;PughTF&quot;&gt;{{Cite web |last=Staniforth |first=Nick |date=July 30, 2026 |title=Yelena's cameo in Spider-Man: Brand New Day finally answers one of the MCU's biggest questions about the Avengers |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/yelenas-cameo-in-spider-man-brand-new-day-finally-answers-one-of-the-mcus-biggest-questions-about-the-avengers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730110410/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/yelenas-cameo-in-spider-man-brand-new-day-finally-answers-one-of-the-mcus-biggest-questions-about-the-avengers/ |archive-date=July 30, 2026 |access-date=July 30, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;.
* [[Marisa Tomei]] May Parker rolida: Peterning xolasi. U filmda fleshbeklar orqali Peterning xotiralarida paydo boʻladi&lt;ref name=&quot;DeadlineBNDCast&quot;&gt;{{Cite web |last=Gomez |first=Dessi |date=July 31, 2026 |title='Spider-Man: Brand New Day' Cast &amp; Character Guide: Avengers, Mutants &amp; More Superheroes |url=https://deadline.com/gallery/spider-man-brand-new-day-cast-characters-mutants-avengers/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260801163219/https://deadline.com/gallery/spider-man-brand-new-day-cast-characters-mutants-avengers/ |archive-date=August 1, 2026 |access-date=August 1, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;.
* [[Mark Ruffalo]] [[Bruce Banner]] / [[Hulk]] rolida:&lt;br /&gt;Qasoskorlar jamoasining asoschilaridan biri boʻlgan buyuk olim. Bruce Banner gamma nurlanishi bilan bogʻliq hodisa natijasida jahli chiqqanda yoki kuchli hissiy bosim ostida qolganda ulkan, yashil terili va favqulodda kuchga ega mavjudotga aylanadi&lt;ref name=&quot;RuffaloMando2&quot;&gt;{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=August 1, 2025 |title=Mark Ruffalo Returning as the Hulk for 'Spider-Man 4' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/spider-man-brand-new-day-mark-ruffalo-1236232140/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250801205701/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/spider-man-brand-new-day-mark-ruffalo-1236232140/ |archive-date=August 1, 2025 |access-date=August 1, 2025}}&lt;/ref&gt;. Hozirda Banner Empire State Universitetida (ESU) kvant mexanikasi boʻyicha professor lavozimida ishlaydi. Peter Parker oʻz superqobiliyatlaridagi gʻayrioddiy oʻzgarishlarni tushunish uchun uning yordamiga murojaat qiladi&lt;ref name=&quot;EWTrailer2&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Romano |first=Nick |date=March 18, 2026 |title='Spider-Man: Brand New Day' trailer reveals Punisher, Hulk, Scorpion, and mutating Peter Parker |url=https://ew.com/spider-man-brand-new-day-trailer-punisher-hulk-scorpion-11928072 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318121040/https://ew.com/spider-man-brand-new-day-trailer-punisher-hulk-scorpion-11928072 |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GizmodoTrailer3&quot;&gt;{{Cite web |last=Whitbrook |first=James |date=March 18, 2026 |title=Breaking Down the Secrets of the 'Spider-Man: Brand New Day' Trailer |url=https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318210041/https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Gizmodo}}&lt;/ref&gt;. Oʻzidagi gamma nurlanishini nazorat qilish maqsadida Banner maxsus inhibitor texnologiyasidan foydalanadi, bu esa unga inson qiyofasini saqlab qolish imkonini beradi. Ushbu qurilma ilk bor [[Shang-Chi and the Legend of the Ten Rings]] filmida namoyon boʻlgan va keyinchalik [[She-Hulk: Attorney at Law]] serialida uning vazifasi hamda ishlash mexanizmi batafsil tushuntirilgan&lt;ref name=&quot;BannerInhibitor&quot;&gt;{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=March 18, 2026 |title=Why Mark Ruffalo's Hulk Is Human Again In Spider-Man: Brand New Day |url=https://www.slashfilm.com/2126438/why-mark-ruffalo-hulk-human-again-spider-man-brand-new-day/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319211558/https://www.slashfilm.com/2126438/why-mark-ruffalo-hulk-human-again-spider-man-brand-new-day/ |archive-date=March 19, 2026 |access-date=March 19, 2026 |website=[[/Film]]}}&lt;/ref&gt;. [[Avengers: Endgame]] filmida Banner oʻz shaxsiyatining ikki tomonini (Bruce Benner va Hulk) muvaffaqiyatli birlashtirib, „''Smart Hulk''“ qiyofasiga erishganidan soʻng, Brand New Day filmida u yana boshqarib boʻlmaydigan va vayronkor „''Savage Hulk''“ shaxsiyatiga qaytadi. Ushbu qiyofa oxirgi marta [[Avengers: Infinity War]] filmida namoyon boʻlgan edi&lt;ref name=&quot;HulkTrailerWrap&quot;&gt;{{Cite web |last=Loving |first=Casey |date=June 17, 2026 |title='Spider-Man: Brand New Day' Trailer Brings Savage Hulk Back to the MCU |url=https://www.thewrap.com/creative-content/movies/spider-man-brand-new-day-trailer-savage-hulk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260617193756/https://www.thewrap.com/creative-content/movies/spider-man-brand-new-day-trailer-savage-hulk/ |archive-date=June 17, 2026 |access-date=June 25, 2026 |website=[[TheWrap]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SavageHulkChange&quot;&gt;{{Cite web |last=Bonomolo |first=Cameron |date=June 17, 2026 |title='Spider-Man: Brand New Day' Officially Confirms a Major Change to the Hulk |url=https://collider.com/spider-man-brand-new-day-trailer-hulk-mcu-change-savage-hulk/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260620144646/https://collider.com/spider-man-brand-new-day-trailer-hulk-mcu-change-savage-hulk/ |archive-date=June 20, 2026 |access-date=June 25, 2026 |website=Collider}}&lt;/ref&gt;.
Bundan tashqari, [[Michael Mando]] Mac Gargan / Scorpion rolidani ijro etgan. Chayonga oʻxshash mexanik dum bilan jihozlangan zirhli jangovar kostyumdan foydalanadigan jinoyatchi&lt;ref name=&quot;TrailerClipScorpion&quot;&gt;{{Cite web |last=Gallagher |first=Simon |date=March 18, 2026 |title=The MCU Finally Drops First Official Scorpion Reveal in Brand New Day After 9 Years |url=https://comicbook.com/movies/news/spider-man-brand-new-day-scorpion-first-look/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318125722/https://comicbook.com/movies/news/spider-man-brand-new-day-scorpion-first-look/ |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=ComicBook.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TFTrailerVillains&quot;&gt;{{Cite web |last=Russell |first=Bradley |date=March 18, 2026 |title=All the new comic-book characters in the Spider-Man: Brand New Day trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/comic-book-characters-in-the-spider-man-brand-new-day-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318151555/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/comic-book-characters-in-the-spider-man-brand-new-day-trailer/ |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;. U avvalroq Oʻrgimchak Odam tomonidan qoʻlga olinib, ''[[Spider-Man: Homecoming|Oʻrgimchak Odam:]]'' ''[[Spider-Man: Homecoming|Uyga qaytish]]'' voqealaridan soʻng hibsga olingan&lt;ref name=&quot;RuffaloMando&quot;&gt;{{Cite magazine |last1=Couch |first1=Aaron |last2=Kit |first2=Borys |date=August 1, 2025 |title=Mark Ruffalo Returning as the Hulk for 'Spider-Man 4' |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/spider-man-brand-new-day-mark-ruffalo-1236232140/ |url-status=live |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20250801205701/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/spider-man-brand-new-day-mark-ruffalo-1236232140/ |archive-date=August 1, 2025 |access-date=August 1, 2025}}&lt;/ref&gt;. [[Zabryna Guevara]] esa MCU teleseriali [[Daredevil: Born Again]] (2025–hozirgacha)dagi Sheila Rivera roliga yana qaytadi&lt;ref name=&quot;Guevara&quot;&gt;{{Cite web |last=George |first=Joe |date=March 18, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day Looks to Directly Tie into Daredevil: Born Again |url=https://www.denofgeek.com/movies/spider-man-brand-new-day-looks-to-directly-tie-into-daredevil-born-again/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260319000803/https://www.denofgeek.com/movies/spider-man-brand-new-day-looks-to-directly-tie-into-daredevil-born-again/ |archive-date=March 19, 2026 |access-date=March 19, 2026 |website=[[Den of Geek]]}}&lt;/ref&gt;. Ushbu filmda u New York meri sifatida gavdalanadi&lt;ref name=&quot;ScreenRantEasterEggs&quot;&gt;{{Cite web |last=Erdmann |first=Kevin |date=July 30, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day - Over 100 Easter Eggs, References, &amp; Major Cameos Explained |url=https://screenrant.com/spiderman-brand-new-day-movie-easter-eggs-references/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731104755/https://screenrant.com/spiderman-brand-new-day-movie-easter-eggs-references/ |archive-date=July 31, 2026 |access-date=July 31, 2026 |website=Screen Rant}}&lt;/ref&gt;. [[Liza Colón-Zayas]] detektiv Jean DeWolff rolini gavdalantiradi&lt;ref name=&quot;Colón-ZayasDeadline&quot;&gt;{{Cite web |last=Cordero |first=Rose |date=July 20, 2026 |title=Liza Colon-Zayas Joins Hulu's David Shore Legal Drama 'Conviction' |url=https://deadline.com/2026/07/liza-colon-zayas-hulu-david-shore-series-conviction-1236998671/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260720213119/https://deadline.com/2026/07/liza-colon-zayas-hulu-david-shore-series-conviction-1236998671/ |archive-date=July 20, 2026 |access-date=July 22, 2026 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;. [[Marvin Jones III]] albinizmga ega, terisi deyarli shikastlanmaydigan va g‘ayriinsoniy kuchga ega bo‘lgan jinoyat yetakchisi [[Lonnie Lincoln|Lonnie Lincoln / Tombstone]] rolini ijro etadi&lt;ref name=&quot;Jones&quot;&gt;{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=September 23, 2025 |title=Marvin Jones III To Play Crime Boss Tombstone In 'Spider-Man: Brand New Day' |url=https://deadline.com/2025/09/spider-man-brand-new-day-casts-marvin-jones-iii-tombstone-1236553455/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923175858/https://deadline.com/2025/09/spider-man-brand-new-day-casts-marvin-jones-iii-tombstone-1236553455/ |archive-date=September 23, 2025 |access-date=September 23, 2025 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;. U avvalroq ushbu qahramonning boshqa talqiniga ''[[Spider-Man: Into the Spider-Verse]]'' (2018) animatsion filmida ovoz bergan edi&lt;ref name=&quot;Jones2&quot;&gt;{{Cite web |last=Grobar |first=Matt |date=September 23, 2025 |title=Marvin Jones III To Play Crime Boss Tombstone In 'Spider-Man: Brand New Day' |url=https://deadline.com/2025/09/spider-man-brand-new-day-casts-marvin-jones-iii-tombstone-1236553455/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923175858/https://deadline.com/2025/09/spider-man-brand-new-day-casts-marvin-jones-iii-tombstone-1236553455/ |archive-date=September 23, 2025 |access-date=September 23, 2025 |website=[[Deadline Hollywood]]}}&lt;/ref&gt;. [[Eman Esfandi]] MJning yangi sevgilisi obrazida paydo bo‘ladi&lt;ref name=&quot;TFTrailer2&quot;&gt;{{Cite web |last=Russell |first=Bradley |date=March 18, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day trailer brings in Punisher and Mark Ruffalo's Hulk as Tom Holland's Peter Parker faces iconic villains and personal heartbreak |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318141559/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-trailer/ |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EWCinemaConFootage2&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stenzel |first=Wesley |date=April 14, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day at CinemaCon: Here's what we saw in the new footage |url=https://ew.com/spider-man-brand-new-day-cinemacon-footage-11948022 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414140711/https://ew.com/spider-man-brand-new-day-cinemacon-footage-11948022 |archive-date=April 14, 2026 |access-date=April 14, 2026}}&lt;/ref&gt;. [[Olivia Booth-Ford]] Jeanning undan katta, o‘zi kabi mutant bo‘lgan va ayni psionik qobiliyatlarga ega opasi Sara Greyni ijro etadi&lt;ref name=&quot;EWJeanGreyOrigin2&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Romano |first=Nick |date=July 31, 2026 |title=Sadie Sink's Spider-Man: Brand New Day character officially revealed |url=https://ew.com/sadie-sink-spider-man-brand-new-day-character-officially-revealed-12028693 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731184147/https://ew.com/sadie-sink-spider-man-brand-new-day-character-officially-revealed-12028693 |archive-date=July 31, 2026 |access-date=July 31, 2026}}&lt;/ref&gt;. [[Shannon Young Cho]] ESUdagi Bannerning talabalaridan biri bo‘lgan Cindy rolini ijro etadi&lt;ref name=&quot;YoungCho&quot;&gt;{{Cite web |last=Majumdar |first=Rahul |date=July 31, 2026 |title=Spider-Man Fans Think They've Found a Major MCU Cameo Hidden in Brand New Day |url=https://www.superherohype.com/news/683043-spider-man-fans-found-major-mcu-cameo-hidden-brand-new-day |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731190534/https://www.superherohype.com/news/683043-spider-man-fans-found-major-mcu-cameo-hidden-brand-new-day |archive-date=July 31, 2026 |access-date=July 31, 2026 |website=[[SuperHeroHype]]}}&lt;/ref&gt;. [[Billy Clements]] kiborg superyovuz qahramon Ramrod obrazini gavdalantiradi&lt;ref name=&quot;Clements&quot;&gt;{{Cite web |last=Russell |first=Bradley |date=July 30, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day villain says a &quot;lot&quot; of his scenes were cut and &quot;more recognizable actors&quot; were removed entirely |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-villain-says-a-lot-of-his-scenes-were-cut-and-more-recognizable-actors-were-removed-entirely/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260730104037/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/spider-man-brand-new-day-villain-says-a-lot-of-his-scenes-were-cut-and-more-recognizable-actors-were-removed-entirely/ |archive-date=July 30, 2026 |access-date=July 30, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;, Naomi Watts esa Parkerning sun’iy intellekt yordamchisi ''E.V.'' ga ovoz beradi&lt;ref name=&quot;WattsEV&quot;&gt;{{Cite web |last=Mathai |first=Jeremy |date=July 31, 2026 |title=Who Voices Peter Parker's AI Assistant E.V. In Spider-Man: Brand New Day? |url=https://www.slashfilm.com/2226537/peter-parker-ai-assistant-ev-spider-man-brand-new-day-voice-naomi-watts/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731193502/https://www.slashfilm.com/2226537/peter-parker-ai-assistant-ev-spider-man-brand-new-day-voice-naomi-watts/ |archive-date=July 31, 2026 |access-date=July 31, 2026 |website=[[/Film]]}}&lt;/ref&gt;. [[Keith David]] Peter tomosha qiladigan o‘rgimchaklar haqidagi tabiatshunoslik hujjatli filmida hikoyachiga ovoz beradi&lt;ref name=&quot;GizmodoTrailer5&quot;&gt;{{Cite web |last=Whitbrook |first=James |date=March 18, 2026 |title=Breaking Down the Secrets of the 'Spider-Man: Brand New Day' Trailer |url=https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318210041/https://gizmodo.com/spider-man-brand-new-day-trailer-breakdown-marvel-2000734989 |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Gizmodo}}&lt;/ref&gt;. Filmda, shuningdek, Boomerang, Tarantula&lt;ref name=&quot;TFTrailerVillains2&quot;&gt;{{Cite web |last=Russell |first=Bradley |date=March 18, 2026 |title=All the new comic-book characters in the Spider-Man: Brand New Day trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/comic-book-characters-in-the-spider-man-brand-new-day-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318151555/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/comic-book-characters-in-the-spider-man-brand-new-day-trailer/ |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;, hamda ''the Hand'' tashkiloti ham ishtirok etadi&lt;ref name=&quot;TFTrailerVillains3&quot;&gt;{{Cite web |last=Russell |first=Bradley |date=March 18, 2026 |title=All the new comic-book characters in the Spider-Man: Brand New Day trailer |url=https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/comic-book-characters-in-the-spider-man-brand-new-day-trailer/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260318151555/https://www.gamesradar.com/entertainment/marvel-movies/comic-book-characters-in-the-spider-man-brand-new-day-trailer/ |archive-date=March 18, 2026 |access-date=March 18, 2026 |website=Total Film] |publisher=GamesRadar+}}&lt;/ref&gt;. Kaskadyor va jang san’ati ustasi [[Fan Xiaoshuang]] ''the Hand'' tashkilotining yetakchisi rolini ijro etadi&lt;ref name=&quot;CrettonCrewSpotlightCostumes&quot;&gt;{{Cite web |last=Phillips |first=Tom |date=July 3, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day Director Gives Best Look Yet at Villains Boomerang and the Hand — but Are the Photos a Misdirect? |url=https://www.ign.com/articles/spider-man-brand-new-day-director-gives-best-look-yet-at-villains-boomerang-and-the-hand-but-are-the-photos-a-misdirect |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260704055125/https://www.ign.com/articles/spider-man-brand-new-day-director-gives-best-look-yet-at-villains-boomerang-and-the-hand-but-are-the-photos-a-misdirect |archive-date=July 4, 2026 |access-date=July 4, 2026 |website=[[IGN]]}}&lt;/ref&gt;. Pat Kiernan filmda reporyor bo libo‘zining hayotdagi obrazini gavdalantiradi&lt;ref name=&quot;ScreenRantEasterEggs2&quot;&gt;{{Cite web |last=Erdmann |first=Kevin |date=July 30, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day - Over 100 Easter Eggs, References, &amp; Major Cameos Explained |url=https://screenrant.com/spiderman-brand-new-day-movie-easter-eggs-references/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260731104755/https://screenrant.com/spiderman-brand-new-day-movie-easter-eggs-references/ |archive-date=July 31, 2026 |access-date=July 31, 2026 |website=Screen Rant}}&lt;/ref&gt;. [[Tony Revolori]] va [[Martin Starr]] esa MKO qahramonlari Flash Thompson hamda Roger Harrington sifatida fotosuratlar orqali namoyon bo‘ladi&lt;ref name=&quot;EWCinemaConFootage3&quot;&gt;{{Cite magazine |last=Stenzel |first=Wesley |date=April 14, 2026 |title=Spider-Man: Brand New Day at CinemaCon: Here's what we saw in the new footage |url=https://ew.com/spider-man-brand-new-day-cinemacon-footage-11948022 |url-status=live |magazine=Entertainment Weekly |archive-url=https://web.archive.org/web/20260414140711/https://ew.com/spider-man-brand-new-day-cinemacon-footage-11948022 |archive-date=April 14, 2026 |access-date=April 14, 2026}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Commons category}}
* {{Official website}} {{ref-en}}
* [https://www.marvel.com/movies/spider-man-brand-new-day ''Spider-Man: Brand New Day''] ''[[Marvel.com]]'' saytida {{ref-en}}
* [https://www.sonypictures.com/movies/spidermanbrandnewday ''Spider-Man: Brand New Day''] [[Sony Pictures]] saytida {{ref-en}}
* {{IMDbda film}}

{{Oʻrgimchak odam filmlari}}

[[Turkum:2026-yil filmlari]]
[[Turkum:AQSh filmlari]]
[[Turkum:AQSh jangari filmlari]]
[[Turkum:AQSH ilmiy-fantastik filmlari]]
[[Turkum:Superqahramonlar haqidagi AQSh filmlari]]
[[Turkum:Ingliz tilidagi filmlar]]
[[Turkum:Oʻrgimchak-odam haqidagi filmlar]]
[[Turkum:4DX-filmlar]]
[[Turkum:IMAX filmlari]]
[[Turkum:Destin Daniel Cretton filmlari]]
[[Turkum:Columbia Pictures filmlari]]
[[Turkum:Marvel kinematografiya koinoti filmlari]]</text>
      <sha1>mr6jnga56god0bpbwd2v5iww60iymoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Fiesta de todos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1274440</id>
    <revision>
      <id>6273243</id>
      <parentid>6154778</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2832" sha1="fomw00oyv2o9kgfu0hpkksntmb9rxb9" xml:space="preserve">{{Film bilgiqutisi
| nom                  = La Fiesta de todos
| tasvir               = 
| izoh                 = 
| rejissyor            = [[Sergio Renán]]
| prodyuser            = 
| ssenariy_muallifi    = Hugo Sofovich, Adrián Quiroga and Gogo Andreu
| rollarda             = 
| hikoyachi            = 
| operator             = 
| bastakor             = 
| premyera             = {{premyera sanasi|1979}}
| mamlakat             = Argentina
| til                  = [[Ispan tili|Ispancha]]
}}
'''La Fiesta de todos''' (inglizcha: ''The Party of All'') – 1979-yilda [[Ente Autárquico Mundial 1978|EAM '78]] tomonidan suratga olingan [[Argentina]] filmi. Ushbu tashkilot [[Futbol boʻyicha 1978-yilgi jahon chempionati|1978-yilgi FIFA jahon chempionati]]ni tashkil etish uchun mas’ul boʻlgan. Filmda [[Luis Sandrini]] kabi argentinalik aktyorlar ishtirok etib, xalqning mazkur musobaqaga boʻlgan tuygʻularini aks ettirgan. Film Milliy qayta tashkil etish jarayoni diktaturasi davrida suratga olingan boʻlib, baʼzan Germaniyada natsistlar davrida yaratilgan 1938-yilgi ''Olympia'' filmi bilan taqqoslanadi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://papelitos.com.ar/nota/la-fiesta-de-todos-de-sergio-renan |title=“La fiesta de todos”, de Sergio Renán: Propaganda disfrazada de cine |first=Marcelo |last=Acevedo |qaralgan sana=2025-09-19 |arxivsana=2026-05-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20260520010554/https://papelitos.com.ar/nota/la-fiesta-de-todos-de-sergio-renan }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pagina12.com.ar/diario/suplementos/radar/subnotas/3289-523-2006-10-01.html |title=El cine en dictadura |website=Pagina 12}}&lt;/ref&gt;.

== Rollarda ==
{{columns-list|colwidth=10em|
*[[Juan Carlos Calabró]]
*{{ill|Mario Sánchez (aktyor)|es|lt=Mario Sánchez}}
* [[Ricardo Espalter]]
* [[Luis Landriscina]]
* [[Julio de Grazia]]
* [[Nélida Lobato]]
* [[Félix Luna]]
* [[Marta Lynch]]
* [[Roberto Maidana]]
* [[César Luis Menotti]]
* [[José María Muñoz]]
* [[Luis Sandrini]]
* [[Malvina Pastorino]]
* [[Gogó Andreu]]
* [[Aldo Barbero]]
* [[Elsa Berenguer]]
* [[Amalia Bernabé]]
* [[Rudy Chernicoff]]
* [[Alfonso De Grazia]]
* [[Graciela Dufau]]
* [[Ulises Dumont]]
* [[Alberto Irízar]]
* [[Susú Pecoraro]]
* [[Elena Sedova]]
* [[Silvina Rada]]
* [[Néstor Ibarra]]
* [[Enrique Macaya Márquez]]
* [[Ricardo Darín]]
* Roberto Ayala
* Héctor Drazer
* [[Diego Bonadeo]]
* [[Gustavo Carfagna]]
* [[Miguel Jordán]]
* [[Jorge de la Riestra]]
* [[Margarita Luro]]
* [[Jesús Pamplonas]]
* [[Atilio Regaló]]
* [[Tacholas]]
* Tempo
* [[Jorge Villalba]]
* Memé Vigo
* [[Marcos Woinski]]
}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* {{IMDb title|0194880}}

{{1970-yillar-Argentina-film-stub}}

{{DEFAULTSORT:Fiesta de todos, La}}
[[Turkum:1970-yillar Argentina filmlari]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha filmlar]]</text>
      <sha1>fomw00oyv2o9kgfu0hpkksntmb9rxb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Esmeralda 1879</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1276383</id>
    <revision>
      <id>6273242</id>
      <parentid>5964343</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1442" sha1="hr0fj7t2ak19dusfs4zhg2776kat9hu" xml:space="preserve">{{Film bilgiqutisi
| nom                  = La Esmeralda 1879
| tasvir               = 
| alt                  = 
| izoh                 = 
| rejissyor            = Elías Llanos
| prodyuser            = 
| ssenariy_muallifi    = Elías Llanos
| hikoya               = 
| rollarda             = 
| hikoyachi            = 
| operator             = 
| montajyor            = 
| bastakor             = 
| studiya              = Azul Producciones
| distribyutor         = Azul Producciones
| premyera             = {{premyera sanasi|2010}}
| mamlakat             = Chili
| til                  = [[Ispan tili|Ispancha]]
}}
'''La Esmeralda 1879''' – 2010-yilda rejissyor [[Elías Llanos]] tomonidan suratga olingan [[Chili]] filmi. Film 1879-yil 21-may kuni Tarapaka mintaqasidagi Iquique portida boʻlib oʻtgan dengiz jangiga bagʻishlangan. Filmda [[Fernando Godoy]] va [[Jaime Omeñaca]] bosh rollarni ijro etgan&lt;ref name=encancha&gt;{{cite web|url=https://www.encancha.cl/tvn-emitira-la-esmeralda-1879-a-10-anos-de-su-estreno-fva94/|title=TVN emitirá La Esmeralda 1879 a 10 años de su estreno|date=20 May 2020|language=es|accessdate=23 June 2020|arxivsana=2020-06-26|arxivurl=https://web.archive.org/web/20200626161736/https://www.encancha.cl/tvn-emitira-la-esmeralda-1879-a-10-anos-de-su-estreno-fva94/}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* {{IMDb title|2008553}}

{{Chili-film-stub}}

{{DEFAULTSORT:Esmeralda 1879, La}}</text>
      <sha1>hr0fj7t2ak19dusfs4zhg2776kat9hu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foydalanuvchi:Mupapap29/qumloq</title>
    <ns>2</ns>
    <id>1282084</id>
    <revision>
      <id>6273181</id>
      <parentid>6272748</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mupapap29</username>
        <id>201910</id>
      </contributor>
      <origin>6273181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7627" sha1="67il0adavnpsd4cpd9fcqzkzy47y065" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
!a
!class=unsortable|b
!c
|-
|
|
|
|}

{{Sportchi bilgiqutisi
|ism=Ibrohim Latipov
|tasvir=
|jins=erkak
|fuqaroligi=O‘zbekiston
|mukofotlar=O‘zbekiston chempioni (2019,2020,2023,2024,2025)&lt;br/&gt;Qoraqalpog‘iston chempioni (2019,2023)&lt;br/&gt;Osiyo chempioni (2024)&lt;br/&gt;Arnold Classic Amateur g‘olibi (2026)
|sport=[[Bodibilding]]
}}
'''Ibrohim Latipov''' — o‘zbekistonlik [[bodibilding]] sportchisi. U bir necha marotaba bodibilding va atlet fizik yo‘nalishi bo‘yicha O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston chempioni bo‘lgan. 2024-yilda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan [[IFBB]] Osiyo kubogida 90 kg gacha, 2025-yil 11-mayda [[Jizzax]] sharida o‘tkazilgan IFBB O‘zbekiston chempionatida 100 kg gacha bo‘lgan vazn toifasi va mutlaq toifada g‘olib bo‘lgan. 2026-yilda AQShning [[Columbus]] shahrida o‘tkazilgan Arnold Classic Amateur musobaqasida 90 kg vazn toifasida g‘olib bo‘lib, mutlaq chempionlikni qo‘lga kiritgan va Pro Card olgan.

== Sport faoliyati ==

=== 2019-yil ===
2019-yil 21-aprelda [[Nukus]] shahrida o‘tkazilgan Xorazm viloyati va Qoraqalpog‘iston Respublikasi ochiq chempionatida atlet-fizik yo‘nalishining 180 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Khorezm Region and Republic of Karakalpakstan Open Bodybuilding, Fitness and Mas-Wrestling Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-khorezmskoy-oblasti-respubliki-karakalpakstan-bodi
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-04-21
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 11-avgustda [[Samarqand]] shahrida o‘tkazilgan Samarqand viloyati ochiq chempionatida atlet-fizikning 180 sm gacha bo‘lgan toifasida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Samarkand Region Open Bodybuilding and Fitness Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-samarkandskoy-oblasti-bodibildingu-fitnesu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-08-11
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 22-sentabrda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan Toshkent ochiq kubogida erkaklar bodibildingining 75 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tashkent Open Bodybuilding, Fitness and Mas-Wrestling Cup 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-kubok-tashkenta-bodibildingu-fitnesu-mas-restlingu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-09-22
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 24-noyabrda [[Jizzax]] shahrida o‘tkazilgan Jizzax viloyati ochiq chempionatida atlet-fizikning 182 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jizzakh Region Open Bodybuilding and Fitness Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-dzhizakskoy-oblasti-bodibildingu-fitnesu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-11-24
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 29–30-noyabr kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida atlet-fizikning 175 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=PROFORM Classic Sports Festival 2019 – Uzbekistan Bodybuilding and Fitness Championship
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-proform-classic-sports-festival-2019-chempionat-uzbekistana-bodibildin
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-11-30
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020-yil ===
2020-yil 13-sentabrda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida erkaklar bodibildingining 85 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Uzbekistan Bodybuilding and Fitness Championship PROFORM Classic Sports Festival 2020
 |url=https://uzfbf.pro/events/2020-chempionat-uzbekistana-bodibildingu-fitnesu-proform-classic-sports-fes
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2020-09-13
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2023-yil ===
2023-yil mart oyida Qoraqalpog‘iston ochiq chempionatida bodibilding sport turi bo‘yicha 1-o‘rinni egallab, mutlaq chempion bo‘lgan. 4-iyunda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan BEFIT PRO &amp; PROFORM Classic Sports Festival doirasidagi O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida erkaklar bodibildingining 90 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. Musobaqaning mutlaq toifasida ham 1-o‘rinni qayd etgan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=BEFIT PRO &amp; PROFORM Classic Sports Festival 2023
 |url=https://uzfbf.pro/events/2023-befit-pro-proform-classic-sports-festival-2023
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2023-06-04
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 6–12-noyabr kunlari [[Janubiy Koreya]]ning [[Vonju]] shahrida o‘tkazilgan 14-jahon bodibilding va jismoniy tarbiya sport turlari chempionatida 85 kg vazn toifasida 4-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=14TH WORLD BODYBUILDING AND PHYSIQUE CHAMPIONSHIPS AND ANNUAL CONGRESS
|url=https://www.wbpsf.org/PDF/Result/Final%20Report-14th%20WBPF%20Championships%202023.pdf
|website=World Bodybuilding and Physique Sports Federation
|date=2023-11
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2024-yil ===
2024-yil 15–16-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan IFBB Osiyo kubogida erkaklar bodibildingining 90 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. Shuningdek, erkaklar bodibildingining mutlaq toifasida ham 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=IFBB Asian Cup 2024 Results
 |url=https://ifbb.com/wp-content/uploads/2024/01/results-asian-cup-24.pdf
 |website=IFBB
 |date=2024-06
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 28–29-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan WBPF O‘zbekiston chempionatida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. 28–30-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan WBPF Markaziy Osiyo chempionatida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan.

=== 2025-yil ===
2025-yil 11-may kuni [[Jizzax]] shahrida o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding chempionatida 100 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallab, mutlaq chempion bo‘lgan. Oktabr oyida [[Birlashgan Arab Amirliklari]]ning [[Dubay]] shahrida o‘tkazilgan Dubai Muscle Classic xalqaro turnirida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Победа на «Dubai Muscle Classic»
|url=https://uza.uz/ru/posts/pobeda-na-dubai-muscle-classic_777565
|website=O‘zbekiston Milliy axborot agentligi
|date=2025-10-31
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=2025 Dubai Muscle Classic Semi Pro
|url=https://ifbbproofficial.com/wp-content/uploads/2025/09/2025-Dubai-Muscle-Classic-1.pdf
|website=IFBB Pro Official
|date=2025-10
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2026-yil ===
2026-yil 5-mart kuni AQShning [[Columbus]] shahrida o‘tkazilgan Arnold Classic Amateur musobaqasida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallab, erkaklar bodibildingining mutlaq g‘olibi bo‘lgan. Musobaqa yakunida IFBB Pro League professional maqomini beruvchi Pro Cardni qo‘lga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Xon Saroy sportchilari Arnold Classic Amateur 2026 turnirida muvaffaqiyatli ishtirok etdi
|url=https://daryo.uz/2026/03/10/xon-saroy-sportchilari-arnold-classic-amateur-2026-turnirida-muvaffaqiyatli-ishtirok-etdi/
|website=Daryo
|date=2026-03-11
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Arnold Classic Amateur 2026 – deset nových profesionálů!
|url=https://kulturistika.ronnie.cz/c-43395-arnold-classic-amateur-2026-deset-novych-profesionalu.html
|website=Ronnie.cz
|date=2026-03-20
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}</text>
      <sha1>67il0adavnpsd4cpd9fcqzkzy47y065</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273185</id>
      <parentid>6273181</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:11:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mupapap29</username>
        <id>201910</id>
      </contributor>
      <comment>Replaced content with &quot;{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot; |- !a !class=unsortable|b !c |- | | | |}&quot;</comment>
      <origin>6273185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="nhul7vlbnannfp05cyhw070m456hnzd" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable plainrowheaders sortable&quot; style=&quot;text-align:left;&quot;
|-
!a
!class=unsortable|b
!c
|-
|
|
|
|}</text>
      <sha1>nhul7vlbnannfp05cyhw070m456hnzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Yaratishga/Jamiyat va madaniyat</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1333274</id>
    <revision>
      <id>6273228</id>
      <parentid>5891391</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T04:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allokarak</username>
        <id>308238</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Xatoni togrladim</comment>
      <origin>6273228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="326" sha1="dev2cqkoo9nc2mr484v2ru7syjt3bcm" xml:space="preserve">== Izoh ==
MY313TVNEW haqida ushbu maqoladagi ma’lumotlar ochiq manbalarda mavjud bo‘lgan ma’lumotlarga asoslanadi. Kanal MY313TV loyihasi bilan bog‘liq bo‘lib, uning asosiy yo‘nalishi kino va ko‘ngilochar kontentga oid materiallarni o‘zbek tilida taqdim etishdan iborat.

Kanal: @my313tvnew
Bot: @my313tvv_bot</text>
      <sha1>dev2cqkoo9nc2mr484v2ru7syjt3bcm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karpowership</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1336937</id>
    <revision>
      <id>6273173</id>
      <parentid>6233963</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29453" sha1="8jvn6nrdt53g1lmg5kfxhkq4te1tabm" xml:space="preserve">{{Short description|Turkish powership manufacturer}}
{{Shirkat bilgiqutisi
| nomi = Karpowership
| tasvir = KARPOWERSHIP.jpg
| izoh =
| sobiq_nomi = 
| turi = Xususiy
| sanoat = Energetika, Suvdagi elektr stansiya
| shirkat_egasi = [[Karadeniz Holding]]
| asos_solingan_sanasi = &lt;!-- {{Start date and age|YYYY|OO|KK}} --&gt;
| tugatilgan = &lt;!-- {{End date|YYYY|OO|KK}} --&gt;
| joylashuvi = [[Istanbul]], [[Turkey]] 
| asoschilari = 
| rahbariyat = {{unbulleted list|Orhan Karadeniz (Bosh direktor)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-10-27 |title=Turkish power-generating ships set sail to Ghana and Indonesia - Latest News |url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkish-power-generating-ships-set-sail-to-ghana-and-indonesia-90407 |access-date=2025-11-08 |website=Hürriyet Daily News |language=en}}&lt;/ref&gt;|Osman Karadeniz (Boshqaruvchi direktor)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Karadeniz Holding: Board of Directors |url=https://www.karadenizholding.com/board-of-directors |access-date=2025-11-08 |website=www.karadenizholding.com}}&lt;/ref&gt;
}}
| mahsulotlari = 
| budjet = 
| daromad = 
| ishchilar_soni = 
| mijozlar_soni = 
| aʼzolari = 
| vebsayti = {{URL|www.karpowership.com}}
}}
'''Karpowership''' – suvdagi [[elektr stansiya]]lar, shuningdek, quruqlikdagi [[energetika]] loyihalari va tegishli infratuzilmani ishlab chiqadigan va boshqaradigan global energiya ishlab chiqaruvchi kompaniya &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-15 |title=Karpowership, Seatrium team up on powerships and FSRU Conversions |url=https://shippingtelegraph.com/offshore-news/karpowership-seatrium-team-up-on-powerships-and-fsru-conversions/ |access-date=2025-09-29 |website=Shipping Telegraph |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Verdejo |first=Genivi |title=MOL, Kinetics to partner for world's first floating data center |url=https://www.msn.com/en-ph/news/money/mol-kinetics-to-partner-for-world-s-first-floating-data-center/ar-AA1IcOaN |access-date=2025-09-29 |website=www.msn.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ajdin |first=Adis |date=2025-08-14 |title=Karpowership doubles down on Seatrium for floating power expansion |url=https://splash247.com/karpowership-doubles-down-on-seatrium-for-floating-power-expansion/ |access-date=2025-09-29 |website=Splash247 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;.

Kompaniya 40 dan ortiq [[aktiv]]larni oʻz ichiga olgan va toʻrtta [[Qit'a|qitʼada]] elektr energiyasini ishlab chiqaradigan, umumiy oʻrnatilgan quvvati 7000 [[Vatt|Megavatt]]dan ortiq boʻlgan kuchli kemalar flotining egasi, operatori va quruvchisi hisoblanadi &lt;ref&gt;{{Cite news |last=Levent |first=Sefer |date=2024-12-17 |title=Powershiple ışık oldu sırada smartship var |url=https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/sefer-levent/powershiple-isik-oldu-sirada-smartship-var-42628476 |access-date=2025-11-08 |website=[[Hürriyet]] |language=tr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kleinschmidt |first=Oliver |date=2024-10-02 |title=World’s largest FSRU stops off in the Canary Islands |url=https://www.lngindustry.com/floating-lng/02102024/worlds-largest-fsru-stops-off-in-the-canary-islands/ |access-date=2025-11-08 |website=LNG Industry |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Karpowership oʻzining suzuvchi zavodlarini [[Turkiya]]ning [[Yalova]] shahridagi Karmarine [[kemasozlik zavodi]]da quradi va oʻzining barcha faoliyatini, jumladan loyihalash, qurilish, maydonni tayyorlash, ishga tushirish, yoqilgʻi taʼminoti va elektr energiyasini yetkazib berishni oʻzida amalga oshiradi &lt;ref&gt;{{Cite web |title=146m OK Launched by Karmarine Shipyard |url=https://yachtharbour.com/news/146m-ok-launched-by-karmarine-shipyard-5270#:~:text=Karmarine%20Shipyard%20was%20established%20in,Powership%20ships%20developed%20by%20Karpowership |access-date=2025-07-01 |website=Yacht Harbour |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Erkul |first=Nuran |date=2019-09-09 |title=Turkish powership to produce 1st LNG power in Africa |url=https://www.aa.com.tr/en/energy/electricity/turkish-powership-to-produce-1st-lng-power-in-africa/26509 |access-date=2025-07-01 |website=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
Karpowership [[Karadeniz Holding]] kompaniyasining xalqaro energiya ishlab chiqarish brendi boʻlib, u orqali kompaniya turli mamlakatlardagi suzuvchi elektr stansiyalari flotini boshqaradi &lt;ref&gt;{{cite web |last=Dasgupta |first=Soumyajit |date=2013-02-22 |title=What is Karadeniz Powership? |url=http://www.marineinsight.com/marine/marine-news/headline/what-is-karadeniz-powership/ |website=Marine Insight |publisher= |qaralgan sana=2026-01-30 |arxivsana=2015-11-18 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20151118022725/http://www.marineinsight.com/marine/marine-news/headline/what-is-karadeniz-powership/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-11-11 |title=Much more than a shipyard to Karmar.. |url=https://haberci.com.tr/karmarine-bir-tersaneden-cok-daha-fazlasi/ |access-date=2025-07-01 |website=haberci.com.tr |language=tr}}&lt;/ref&gt;.

2007-yilda Karpowership [[Yaqin Sharq]], [[Afrika]] va [[Osiyo]]ning energiya tanqisligiga uchragan mamlakatlariga elektr energiyasini yetkazib beruvchi „Doʻstlik kuchi“ loyihasini ishlab chiqdi &lt;ref&gt;{{Cite web |date=2010-02-01 |title=Of Floating Power Barges and Ships |url=http://www.powermag.com/of-floating-power-barges-and-ships/ |access-date=2016-06-08 |website=POWER Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2008-yil dekabr oyida Karpowership [[Elektr energetika vazirligi|Iroq Elektr energiyasi vazirligi]] (MoE) bilan umumiy quvvati 520 MVt boʻlgan uchta energiya kemasi oʻrnatish boʻyicha shartnoma imzoladi&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://cedelft.eu/wp-content/uploads/sites/2/2022/07/CE_Delft_210370_Summary_assessment_of_status_floating_powerplants_FINAL.pdf | title=Summary assessment of the status of floating powerplants | website=cedelft.eu}}&lt;/ref&gt;. 2010-yilda [[Iroq]]da birinchi energiya kemasi loyihasi ishga tushirildi&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=Patel |first=Sonal |date=2020-10-01 |title=The 470-MW Floating Powership That Buoyed Ghana |url=https://www.powermag.com/the-470-mw-floating-powership-that-buoyed-ghana/ |access-date=2025-07-01 |website=POWER Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rapacki |first=Kristina |date=2025-02-27 |title=Offshore grid: the rise of the power ship |url=https://www.architectural-review.com/essays/offshore-grid-the-rise-of-the-power-ship |access-date=2025-07-01 |website=The Architectural Review |language=en}}&lt;/ref&gt;. 2010-yildan 2016-yilgacha Karpowership [[Basra]] shahriga uch xil joydagi toʻrtta energiya kemasi orqali elektr energiyasi yetkazib berdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Lee |first=John |date=2016-06-28 |title=Turkish Power Ships Resume work in Basra |url=https://www.iraq-businessnews.com/2016/06/28/turkish-power-ships-resume-work-in-basra/ |access-date=2025-11-08 |website=Iraq Business News |language=en-GB |arxivsana=2025-12-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20251212064202/https://www.iraq-businessnews.com/2016/06/28/turkish-power-ships-resume-work-in-basra/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Yıldız |first=Gökhan |date=2015-05-18 |title=Karadeniz Holding's powership provides Iraqi electricity |url=https://www.aa.com.tr/en/energy/electricity/karadeniz-holdings-powership-provides-iraqi-electricity/10350 |access-date=2025-11-08 |website=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;.

2012-yil iyun oyida Karpowership Livan elektr taʼminoti kompaniyasi (EDL) bilan umumiy quvvati deyarli 400 MVt boʻlgan ikkita Suvdagi elektr stansiyani joylashtirish boʻyicha shartnoma imzoladi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Şengül |first=Ebru |date=2018-09-20 |title=Turkey's powership builder meets 40% of Lebanon's elec. |url=https://www.aa.com.tr/en/energy/electricity/turkeys-powership-builder-meets-40-of-lebanons-elec/21690 |access-date=2025-11-08 |website=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;. Karpowership [[Livan]]da faoliyat olib bordi va mamlakatning umumiy elektr energiyasiga boʻlgan talabining 25 foizini taʼminlab berdi&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Blair |first=Edmund |last2=Sezer |first2=Can |date=2021-05-14 |title=Turkey's Karpowership shuts down power to Lebanon |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-karpowership-says-it-is-shutting-down-power-lebanon-2021-05-14/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417061845/https://www.reuters.com/world/middle-east/turkeys-karpowership-says-it-is-shutting-down-power-lebanon-2021-05-14/ |archive-date=2023-04-17 |access-date=2025-11-08 |work=Reuters |language=en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

2016 va 2018-yillar oraligʻida kompaniya [[Mozambik]] shimolidagi [[Nakala porti]]da bogʻlangan 110 MVt quvvat orqali [[Zambiya]]ga transchegaraviy elektr energiyasini yetkazib berdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eaglestone.eu/xms/files/arquivo/2023-08/Inside_Africa_Eaglestone_Advisory_29_February_2016.pdf?utm_source=chatgpt.com|title=Inside Africa | website=www.eaglestone.eu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-02-25 |title=Powership Arrives Offshore Mozambique |url=https://www.petroleumafrica.com/powership-arrives-offshore-mozambique/ |access-date=2025-11-08 |website=Petroleum Africa}}&lt;/ref&gt;.

2016 va 2021-yillar oraligʻida Karpowership [[Indoneziya]]ga elektr energiyasi yetkazib berdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Batu |first=Safrin La |date=2016-12-29 |title=Jokowi inaugurates operation of Turkish power barge in E. Nusa Tenggara - Business |url=https://www.thejakartapost.com/news/2016/12/29/jokowi-inaugurates-operation-of-turkish-power-barge-in-e-nusa-tenggara.html |access-date=2025-11-08 |website=The Jakarta Post |language=en}}&lt;/ref&gt;. Kompaniya PT PLN (Persero) davlat kommunal xizmati tomonidan Indoneziya [[arxipelag]]ining 5 xil oroliga elektr energiyasini yetkazib berish uchun 540 MVt quvvatga ega [[tender]]ni qoʻlga kiritdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sarwono |first=Ono |date=2016-07-10 |title=Karpowership, Fast and Cheap Setrum |url=https://mediaindonesia.com/ekonomi/70803/karpowership-setrum-cepat-dan-murah |access-date=2025-11-08 |website=mediaindonesia.com |language=id}}&lt;/ref&gt;.

Kompaniya 2014-yilda [[Gana]]dagi 450 MVt loyihasi bilan [[Afrika]] bozoriga kirdi va 2018-yilda [[Mozambik]], [[Gambiya]], [[Serra-Leone]] va [[Sudan]], 2019-yilda [[Gvineya-Bisau]], [[Senegal]] va [[Gvineya Konakri]], 2022-yilda [[Kot-D’Ivuar]] va 2024-yilda [[Gabon]] bilan Afrikada kengayishda davom etdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Amadu |first=Umaru Sanda |date=2014-10-10 |title=Turkish power ships to generate 21% of Ghana's electricity |url=https://www.aa.com.tr/en/economy/turkish-power-ships-to-generate-21-of-ghanas-electricity/112416 |access-date=2025-11-08 |website=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cativelos |first=Pedro |date=2021-10-05 |title=How Karpowership Took Africa by Storm • 360 Mozambique |url=https://360mozambique.com/oil-gas/energy/africa-how-karpowership-took-africa-by-storm/ |access-date=2025-11-08 |website=360 Mozambique |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kaya |first=Nuran Erkul |date=2019-08-09 |title=Turkish ship will be a light for Senegal |url=https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/turk-gemisi-senegale-isik-olacak/1575967 |access-date=2025-11-08 |website=www.aa.com.tr |language=tr}}&lt;/ref&gt;.

Kompaniya, shuningdek, [[Braziliya]], [[Dominikan Respublikasi]], [[Ekvador]], [[Yangi Kaledoniya]] va [[Gayana]] davlatlarida suvdagi elektr stansiya vakolatxonalariga ega&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Firrie |first=Simon |date=2023-09-07 |title=Karpowership charts unique course |url=https://pemedianetwork.com/petroleum-economist/articles/gas-lng/2023/karpowership-charts-unique-course/ |access-date=2025-11-08 |website=pemedianetwork.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-09-10 |title=Ecuador Relies On A Floating Power Plant To Stabilize Its Electricity Grid |url=https://energynews.pro/en/ecuador-relies-on-a-floating-power-plant-to-stabilize-its-electricity-grid/ |access-date=2025-11-08 |website=Energy News |language=en-US |arxivsana=2025-09-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20250915125501/https://energynews.pro/en/ecuador-relies-on-a-floating-power-plant-to-stabilize-its-electricity-grid/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2022-04-19 |title=Eramet's New Caledonia nickel smelter to use floating power unit |url=https://www.reuters.com/article/markets/eramet-s-new-caledonia-nickel-smelter-to-use-floating-power-unit-idUSL5N2WH42L/ |access-date=2025-11-09 |work=Reuters}}&lt;/ref&gt;.

== Suvdagi elektr stansiya ==
[[File:MV Karadeniz Powership Doğan Bey, Freetown, Sierra Leone.jpg|thumb|250px|MV Karadeniz Powership Doğan Bey [[Syerra-Leone]] poytaxti [[Fritaun]]da (2024) ]]
Elektr kemalar suyuq yoqilgʻi yoki [[tabiiy gaz]]da ishlashi mumkin boʻlgan kemalar yoki kemaga oʻrnatilgan suzuvchi elektr stansiyalaridir. Karpowership elektr kemalari elektr energiyasini ishlab chiqarish xizmatlari shartnomalari, elektr energiyasini ijaraga olish shartnomalari, energiyani oʻzgartirish ishlari shartnomalari yoki elektr energiyasini sotib olish shartnomalari boʻyicha oʻz faoliyatini olib boradi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=State of the Nation Address |url=http://www.presidency.gov.gh/2015sonabook.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319050035/http://presidency.gov.gh/2015sonabook.pdf |archive-date=2015-03-19 |access-date=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ee.co.za/article/power-ships-real-solution-south-africas-short-term-energy-needs.html|title=Power ships: a real solution to South Africa's short-term energy needs - EE Publishers|date=2015-04-20|website=EE Publishers|language=en-US|access-date=2016-06-08|archive-date=2016-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414063529/http://www.ee.co.za/article/power-ships-real-solution-south-africas-short-term-energy-needs.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

''Melpomeni'' yuk kemasi 2009-yilda Karpowership tomonidan [[Liberiya]] bayrogʻi ostida suzuvchi elektr stansiyasiga aylantirish maqsadida sotib olingan. U [[kompaniyaning bosh direktor]]i Nuri Dogʻan Karadeniz sharafiga Karadeniz Powership Dogʻan Bey deb oʻzgartirilgan&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.milliyet.com.tr/irak-in-petrolu--font-color-red-varsa----font-/ekonomi/ekonomidetay/10.12.2009/1172155/default.htm|title=Türkiye'den Irak'a &quot;yüzer elektrik santrali&quot;|website=MÝLLÝYET HABER - TÜRKÝYE'NÝN HABER SÝTESÝ|access-date=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;.

2009-yil may oyida [[Istanbul]]ning Tuzla shahridagi Sedef kemasozlik zavodida bortga kerakli [[dvigatel generatorlari]], [[Transformator|transformatorlar]] va [[elektr o‘tkazgichlar]]ni oʻrnatish orqali yuk kemasini Powershipga aylantirish vazifasi bilan foydalanishga topshirildi&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

[[Karadeniz Powership Dog'an Bey|Karadeniz Powership Dog‘an Bey]] [[tabiiy gaz]]da ham ishlay oladigan ikki yoqilgʻili dizel dvigatellariga ega boʻlgan birinchi Powership hisoblanadi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.metal-supply.dk/?id=40836|title=Nyheder - Metal Supply DK|website=www.metal-supply.dk|access-date=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;. Kema bortida 10,53 MVt quvvatga ega oʻn ikkita generator qurilmasi oʻrnatilgan. Kemaning toʻrtta korpusining har birida uchta boʻlim mavjud boʻlib, [[ventilyator]]lar va voronkalar palubaga oʻrnatilgan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.iss-shipping.com/NewsDetails.aspx?newsid=4624|title=Inchcape Shipping Services - News|access-date=2016-06-08|archive-date=2016-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625012635/http://www.iss-shipping.com/NewsDetails.aspx?newsid=4624|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
Kemasozlik va elektr stansiyalarini rivojlantirishni nazorat qilish tajribasiga ega boʻlgan [[Bureau Veritas]] xalqaro sertifikatlashtirish agentligi kemani konvertatsiyadan soʻng „maxsus xizmat koʻrsatuvchi suzuvchi elektr stansiyasi“ sifatida tasnifladi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.maritimedirectory.com.mt/newsread.asp?l=e&amp;ID=794|title=Malta Maritime Directory :: Bureau Veritas classes powerships|website=www.maritimedirectory.com.mt|access-date=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;.

2024-yilda Karpowership [[Senegal]]da suzuvchi gaz saqlash va qayta gazlashtirish qurilmasi (FSRU) orqali suzuvchi elektr stansiyasiga gaz yetkazib berish boʻyicha Afrikadagi birinchi LNGni elektr energiyasiga aylantirish loyihasini ishga tushirdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Hine |first=Lucy |date=2025-05-12 |title=Senegal finally receives first LNG cargo for FSRU as power plant switches to gas |url=https://www.tradewindsnews.com/gas/senegal-finally-receives-first-lng-cargo-for-fsru-as-power-plant-switches-to-gas/2-1-1818273 |access-date=2025-07-22 |website=tradewindsnews.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nikše |first=Dragana |date=2025-07-16 |title=Four years in the making: Africa's first LNG-to-power project up and running off Senegal |url=https://www.offshore-energy.biz/four-years-in-the-making-africas-first-lng-to-power-project-up-and-running-off-senegal/ |access-date=2025-07-22 |website=Offshore Energy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

2025-yil avgust oyida Karpowership oʻzining shoʻba korxonasi BKPS orqali Iroq Elektr energiyasi vazirligi bilan Basra portlarida joylashgan ikkita qudratli kemadan foydalangan holda 590 MVtgacha elektr energiyasi bilan taʼminlash boʻyicha shartnoma imzoladi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-08-20 |title=Turkish floating plant operator to supply electricity to Iraq |url=https://www.dailysabah.com/business/energy/turkish-floating-plant-operator-to-supply-electricity-to-iraq |access-date=2025-09-29 |website=Daily Sabah |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Sykes |first=Patrick |date=2025-08-20 |title=Iraq Orders Floating Power Plants to Ease Electricity Crisis |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-08-20/iraq-orders-floating-power-plants-to-ease-electricity-crisis |access-date=2025-09-29 |work=Bloomberg.com |language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Operatsiyalari ===
Karpowership [[Afrika]], [[Amerika (qitʼa)|Amerika]], [[Osiyo]], [[Yevropa]] va [[Yaqin Sharq]]da ofislarga ega va faoliyat yuritadi. Karpowershipning xalqaro loyihalari Istanbuldan tashqarida ishlaydi, u yerdan ular suzuvchi elektr stansiyalarini chet eldagi joylarga yetkazib berishlari mumkin.

==== Gana ====
Karpowership 2014-yil iyun oyida [[Gana elektr energiyasi kompaniyasi]] (ECG) bilan Gana xalqiga ikkita Powership bilan jami 450 MVt quvvat yetkazib berish boʻyicha [[Elektr energiyasini sotib olish shartnomasi]]ni (PPA) imzoladi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zhuwakinyu |first=Martin |title=Ghana to introduce powership-generated electricity into energy mix |url=https://www.engineeringnews.co.za/article/powerships-2015-11-02 |access-date=2025-11-08 |website=Engineering News}}&lt;/ref&gt;. Birinchi 225 MVt quvvat 2015-yilda yetkazib berildi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Patel |first=Sonal |date=2020-10-01 |title=The 470-MW Floating Powership That Buoyed Ghana |url=https://www.powermag.com/the-470-mw-floating-powership-that-buoyed-ghana/ |access-date=2025-11-08 |website=POWER Magazine |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. 2016-yilda PPA bitta 450 MVt quvvatga birlashtirildi va 2017-yil avgust oyida Karpowership Ganaga dunyodagi eng yirik 470 MVt quvvatni joylashtirdi. Joylashtirib boʻlingandan bir oy oʻtib, 2017-yil sentyabr oyida oʻz faoliyatini boshladi&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-08-28 |title=New 470mw Karpowership arrives in Ghana |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/new-470mw-karpowership-arrives-in-ghana.html?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-11-08 |website=Graphic Online |language=en-gb}}&lt;/ref&gt;.

==== Braziliya ====
2024-yil may oyida Karpowership [[Braziliya]]ning [[Petrobras|Petrobras davlat energetika kompaniyasi]] bilan Amerikada tabiiy gaz loyihalarini ishlab chiqish boʻyicha shartnoma imzoladi. Kompaniya Braziliyada faol boʻlib, mamlakat energetika infratuzilmasini qoʻllab-quvvatlash uchun suzuvchi energiya tizimlarini yetkazib beradi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Erkalan |first=Başak |date=2024-07-05 |title=Türkiye's Karpowership and Brazil's Petrobras to develop natural gas projects in Americas |url=https://www.aa.com.tr/en/energy/news-from-companies/turkiyes-karpowership-and-brazils-petrobras-to-develop-natural-gas-projects-in-americas/41575 |access-date=2025-11-08 |website=[[Anadolu Agency]]}}&lt;/ref&gt;.

==== Janubiy Afrika ====
2021-yil aprel oyida [[Janubiy Afrika]]ning [[Mineral resurslar va energetika departamenti]] davom etayotgan [[energiya inqirozi]]ni hal qilish uchun Karpowership bilan 20 yillik elektr taʼminoti shartnomasini tuzdi. Ushbu kelishuvga koʻra, Janubiy Afrikaning Xavfni kamaytirish IPP xarid dasturi (RMIPPPP) 1845 MVt energiyaning asosiy qismini Janubiy Afrikaning uchta portlarida (Ngqura, Durban va Saldanha koʻrfazi) jami beshta kema va uchta gaz kemasi orqali yangi energiya quvvatlarida olishi rejalashtirilgan[https://www.reuters.com/world/africa/south-africa-grants-turkeys-karpowership-deal-ease-power-crisis-2023-05-18/ ] [https://www.news24.com/business/economy/energy-department-says-20-year-contracts-for-floating-powerships-will-keep-prices-down-20210420 Energy Department says 20-year contracts for floating powerships will keep prices down]. 2022-yil 1-avgustda oʻrmon, baliq xoʻjaligi va atrof-muhitni muhofaza qilish vaziri Janubiy Afrikadagi shoʻba korxonasining umumiy quvvati 1220 MVt boʻlgan uchta kemani joylashtirish loyihasini davom ettirish toʻgʻrisidagi murojaatini maslahatlashuvlar yoʻqligi, ekologik hisobotlarning ishonchsizligi va „taklif etilayotgan loyihaning zarurligi va maqsadga muvofiqligi“ tufayli rad etdi. Vazir kompaniyaga qayta koʻrib chiqish uchun taqdim etishdagi boʻshliqlar va kamchiliklarni bartaraf etish uchun 180 kun muhlat berdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mg.co.za/the-green-guardian/2022-08-12-creecy-shoots-down-karpowership-appeal-but-extends-a-lifeline-to-the-project/|title=Creecy shoots down Karpowership appeal but extends a lifeline to the project|date=August 12, 2022}}&lt;/ref&gt;. Elektr energetikasi vaziri 20 yillik shartnomani 5 yilga qisqartirdi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Nyathi |first=Mandisa |date=2023-06-06 |title=Karpowership: Contract to be negotiated amid heavy fuel oil fears |url=https://mg.co.za/environment/2023-06-06-karpowership-contract-to-be-negotiated-amid-heavy-fuel-oil-fears/ |access-date=2023-10-06 |website=The Mail &amp; Guardian |language=en-ZA}}&lt;/ref&gt;.

2023-yil 26-fevralda [[Fikile Mbalula]] [[transport vaziri]] sifatidagi faoliyatidagi soʻnggi qarorlardan biri doirasida Karpowership kompaniyasiga 79-boʻlim boʻyicha ruxsatnoma berdi. Ushbu ruxsatnoma ilgari bekor qilingan ikki ruxsatnomadan biri hisoblanadi. Qaror Karpowership’ning bosh kompaniyasi – Karadeniz tomonidan BEE talablari boʻyicha mavjud shartnoma buzilgach, shuningdek, 79-boʻlim ruxsatnomasini olish maqsadida [[Anna Mokgokong]] bilan hamkorlik qilishni nazarda tutuvchi maxfiy [[memorandum]] imzolangandan soʻng qabul qilingan. Mazkur hamkorlik doirasida [[Mokgokong]]ga tegishli [[Tamasa Investment Holdings]] kompaniyasi Ngqura portida quruqlikdagi [[qayta gazlashtirish]] terminalini qurishi lozim boʻlgan boʻlib, ushbu loyiha uchun ham 79-boʻlim ruxsatnomasi talab etilgan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Comrie |first=Susan |date=2023-10-06 |title=Karpowership: failed interdict unearths 'State Capture on steroids' agreement |url=https://amabhungane.org/stories/karpowership-failed-interdict-unearths-state-capture-on-steroids-agreement/ |access-date=2023-10-06 |website=amaBhungane |language=en-ZA |arxivsana=2023-10-06 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231006070226/https://amabhungane.org/stories/karpowership-failed-interdict-unearths-state-capture-on-steroids-agreement/ }}&lt;/ref&gt;.

=== Kemalar ===

{| Class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Nomi
! IMO
! Qayta jihozlangan
! Sinfi
! MW(E)
! Joylashuvi
! Oldin
! Ref
|-
| [[Karadeniz Powership Dog'an Bey|''Karadeniz Powership Doğan Bey'']]
| 8117031
| 2010
|
| 126
| Serre Leone
| Basra, Iroq
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kpsdoganbey - Type of ship: Cargo Ship - Callsign: A8TB7 - vesseltracker.com |url=http://www.vesseltracker.com/en/Ships/Melpomeni-8117031.html |access-date=2016-06-08 |website=www.vesseltracker.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[MV Karadeniz Powership Rauf Bey|''Karadeniz Powership Rauf Bey'']]
| 7925522
| 2010
|
| 179
| Sudan
| Basra, Iroq
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=photo of the &quot;Karadeniz Ps Raufbey&quot; by Chiefe - vesseltracker.com |url=http://www.vesseltracker.com/en/ShipPhotos/516253-Karadeniz-Ps-Raufbey-7925522.html |access-date=2016-06-08 |website=www.vesseltracker.com}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[MV Karadeniz Powership Kaya Bey|''Karadeniz Powership Kaya Bey'']]
| 7925546
| 2011
|
| 216
| Pokiston
| Basra, Iroq
| &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kps Kaya Bey - Type of ship: Other Ship - Callsign: TCZP4 - vesseltracker.com |url=http://www.vesseltracker.com/en/Ships/Karadeniz-P.kaya-Bey-7925546.html |access-date=2016-06-08 |website=www.vesseltracker.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2010/nov/19/ship-power-station-pakistan |title=Pakistan to plug into the world's largest floating power station|agency=Associated Press|date=2010-11-19|website=the Guardian|access-date=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[MV Karadeniz Powership Alican Bey|''Karadeniz Powership Alican Bey'']]
|
| 2011
|
| 104
| Pokiston
|
|
|-
| [[MV Karadeniz Powership İrem Sultan|''Karadeniz Powership İrem Sultan'']]
| 8222252
| 2012
| Shark
| 114
| Nakala, Mozambik
| Basra, Iroq
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zitamar.com/mozambique-zambia-powership-nacala/ |title=Turkish 'powership' docks in Nacala to generate 114 MW for Zambia - Zitamar|date=2016-02-19|website=Zitamar|language=en-GB|access-date=2016-06-08}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[MV Karadeniz Powership Fatmagül Sultan|''Karadeniz Powership Fatmagül Sultan'']]
|
| 2013
| Orca
| 202
| Abidjan, Kot-d’Ivuar
| Bayrut, Livan
|
|-
| [[MV Karadeniz Powership Orhan Bey|''Karadeniz Powership Orhan Bey'']]
| 7942582
| 2013
| Orca
| 202
| Bayrut, Livan
|
|
|-
| [[MV Karadeniz Powership Ayşegül Sultan|''Karadeniz Powership Esra Sultan'']]
| 9116967
| 2015
|
| 235
| Bayrut, Livan
| Tema, Gana
| &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gbcghana.com/1.8407975 |title=1.8407975|last=Adjorlolo|first=Ruth Abla|website=gbcghana.com|access-date=2016-06-08|archive-url= https://web.archive.org/web/20151031230849/http://www.gbcghana.com/1.8407975 |archive-date=2015-10-31|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.denizhaber.com.tr/yuzen-santraller-aysegul-sultan-ganaya-zeynep-sultan-endonezyaya-ugurlandi-haber-64631.htm |title=Yüzen santraller Ayşegül Sultan Gana'ya, Zeynep Sultan Endonezya'ya uğurlandı|website=Deniz Haber|access-date=2016-06-08|archive-date=2016-04-13|archive-url= https://web.archive.org/web/20160413044639/http://www.denizhaber.com.tr/yuzen-santraller-aysegul-sultan-ganaya-zeynep-sultan-endonezyaya-ugurlandi-haber-64631.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[MV Karadeniz Powership Zeynep Sultan|''Karadeniz Powership Zeynep Sultan'']]
| 8116051
| 2015
| Shark
| 125
| Amurang, Indoneziya
|
|
|-
| [[MV Karadeniz Powership Osman Khan|''Karadeniz Powership Osman Khan'']]
| 9189158
| 2016
| Khan
| 470
| Tema, Gana
|
|
|-
| [[MV Karadeniz Powership Onur Sultan|''Karadeniz Powership Onur Sultan'']]
| 9248514
| 2016
| Khan
| 470
| Belavan, Indoneziya
|
|
|-
| [[MV Karadeniz Powership Gökhan Bey|''Karadeniz Powership Gökhan Bey'']]
| 9214563
| 2016
| Shark
| 125
| Kupang, Indoneziya
|
|
|-
| [[MV Karadeniz Powership Yasin Bey|''Karadeniz Powership Yasin Bey'']]
| 9214551
| 2016
| Shark
| 125
| Ambon, Indoneziya
|
|
|-
| ''Karadeniz Powership Mehmet Bey''
| 9232785
| 2018
| Shark
| 126
| XXXX, Indoneziya
|
|
|-
| ''Karadeniz Powership Nezih Bey''
| 9034781
| 2018
|
| 37
| Ambon, Indoneziya
|
|
|-
| ''Karadeniz Powership Koray Bey''
| 9086203
| 2018
|
| 36
| Gambiya
|
|
|-
| ''Karadeniz Powership Barış Bey''
| 9166546
| 2019
| Seal
| 36
| Kuba
|
| &lt;ref&gt;{{cite web | author =  | date = 2019-04-10 | title = Sailing to Cuba Comes Power Plant Manufactured in Turkey | url = https://www.plenglish.com/index.php?o=rn&amp;id=40804&amp;SEO=sailing-to-cuba-comes-power-plant-manufactured-in-turkey | website = plenglish.com | publisher = [[Prensa Latina]] | accessdate = 2019-04-11 | arxivsana = 2019-04-11 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190411000226/https://www.plenglish.com/index.php?o=rn&amp;id=40804&amp;SEO=sailing-to-cuba-comes-power-plant-manufactured-in-turkey }}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Karadeniz Powership İbrahim Bey''
| 9216638
|
| Shark
|
|
|
|
|-
| ''Karadeniz Powership Orka Sultan''
|
|
| Khan
|
|
|
|
|-
| ''Karadeniz Powership Orhan Ali Khan''
| 9248514
|
| Khan
|
|
|
|
|-
| ''Karadeniz Powership Ayşegül Sultan''
|
|
| Orca
| 235
| Dakar, Senegal
| Gana, Livan
|
|-
| ''Karadeniz Powership Filiz Sultan''
|
|
| Mermaid
|
|
|
|
|
|-
| ''Karadeniz LNGT Powership Americas''
| 9045132
| 2025
| LNG – NWS
| 0
|
|
| &lt;ref&gt;{{cite web |title=Synergy Marine Group delivers next-generation FSRU 'KARADENIZ LNGT POWERSHIP AMERICAS' |url=https://www.shipmanagementinternational.com/news/stena-bulk-appoints-exclusive-global-partner-for-jettyless-lng-technology-pfm2b |website=SMI DIGITAL |access-date=10 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=LNGT AMERICAS ex. Northwest Stormpetrel {{!}} Helderline.com |url=https://www.helderline.com/tanker/lngt-americas-ex-northwest-stormpetrel |website=www.helderline.com}}&lt;/ref&gt;
|}

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar==
[https://www.africaintelligence.com/central-africa/2024/10/28/gabon-s-ailing-power-utility-desperate-to-unplug-crippling-karpowership-contract%2C110332353-gra Gabon's ailing power utility desperate to unplug crippling Karpowership contract] Afrika razvedkasi, 2024-yil 28-oktyabr (bepul ro‘yxatdan o‘tish talab etiladi)

[[Turkum:Istanbulda joylashgan kompaniyalar]]</text>
      <sha1>8jvn6nrdt53g1lmg5kfxhkq4te1tabm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kazan Soda Elektrik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1338328</id>
    <revision>
      <id>6273186</id>
      <parentid>5905527</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6436" sha1="s6oyatdrvzsy8wi7bx5axtaa1z02zct" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| nomi = Kazan Soda Elektrik
| tasvir = [[Fayl:Kazansoda.png|thumb]]
| sobiq_nomi = 
| turi = [[Xususiy shirkat|Xususiy]]
| sanoat = [[Kimyo sanoati]]
| shirkat_egasi = [[Ciner Holding]]
| asos_solingan_sanasi = {{Start date and age|2010}}
| tugatilgan = 
| joylashuvi = [[Anqara]], Turkiya
| asoschilari = 
| rahbariyat = 
| mahsulotlari = [[Natriy karbonat|Kalsiniyatsiyalangan soda]], [[Natriy bikarbonat|Oziq-ovqat sodasi]]
| budjet = 1,5 milliard AQSh dollari (investitsiya)
| daromad = 
| ishchilar_soni = 1 000
| mijozlar_soni = 
| aʼzolari = 
| vebsayti = {{URL|http://www.kazansoda.com/}}
}}
'''Kazan Soda Elektrik''' (toʻliq nomi '''Kazan Soda Elektrik Üretim A.Ş.''') — Turkiyaning [[Anqara (viloyat)|Anqara viloyatida]] joylashgan, [[trona]] mineralidan tabiiy kalsiniyatsiyalangan soda va oziq-ovqat sodasi ishlab chiqaruvchi kimyo sanoati va elektr energiyasi korxonasi. Kompaniya [[Ciner Holding]] tarkibiga kiradi.

== Tarixi ==
Trona rudasi konlari dastlab dunyodagi eng yirik togʻ-kon korporatsiyalaridan biri — Avstraliya-Britaniya qoʻshma shirkati [[Rio Tinto Group]]ga tegishli edi. Oʻn besh yildan ortiq davom etgan qidiruv ishlaridan soʻng, kompaniya bu yerda trona qazib olishni amalga oshira olmaydi degan xulosaga keldi va 2010-yilda konlarni [[Ciner Holding]]ga sotib yubordi&lt;ref name=&quot;ht1&quot;/&gt;.

[[Byurokratiya|Byurokratik]] ruxsatnomalar va moliyalashtirish masalalari hal etilgach, 2015-yilda zavod qurilishi boshlandi. Loyihaning investitsiya byudjeti 1,5 milliard AQSh dollarini tashkil etdi&lt;ref name=&quot;cg&quot;/&gt;. Loyihani moliyalashtirish [[ICBC|Xitoy sanoat va tijorat banki]] (ICBC), [[Xitoy eksport-import banki]] va [[Doyche bank]] tomonidan Xitoy eksport va kredit sugʻurta korporatsiyasi (Sinosure) kafolati ostida taʼminlandi. Qurilish ishlari China Tianchen Engineering Corporation (TCC) tomonidan amalga oshirildi&lt;ref name=&quot;a&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;m1&quot;/&gt;. Korxona ikki yarim yil ichida qurib bitkazildi. Kazan Soda Elektrik zavodining ochilish marosimi 2018-yil 15-yanvarda Turkiya prezidenti [[Recep Tayyip Erdoğan]] ishtirokida boʻlib oʻtdi&lt;ref name=&quot;ht1&quot;/&gt;.

== Faoliyati va ishlab chiqarish ==
Kazan Soda Elektrik uchta boʻlimdan iborat: togʻ-kon qazib olish, qayta ishlash va [[kogeneratsiya]]&lt;ref name=&quot;cg&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ph&quot;/&gt;. Kon qazib olish maydoni [[Kahramankazan]] tumanida, ishlab chiqarish zavodi esa Anqaraning shimoli-gʻarbidagi [[Sincan]] tumanida joylashgan&lt;ref name=&quot;ht1&quot;/&gt;.

Zavodning konchilik boʻlimi qayta ishlash boʻlimini trona eritmasi (natriy seskvikarbonat) bilan taʼminlaydi. Buning uchun oʻrtacha 600 metr chuqurlikdagi trona qatlamiga burgʻulash quduqlari orqali issiq suv yuboriladi va erigan trona eritma shaklida yuqoriga soʻrib olinadi&lt;ref name=&quot;cg&quot;/&gt;. Zavodda beshta qayta ishlash liniyasi mavjud. Kogeneratsiya inshooti 380 MVt elektr energiyasi va 400 tonna bugʻ ishlab chiqaradi&lt;ref name=&quot;ht2&quot;/&gt;.

Zavodning yillik ishlab chiqarish quvvati 2,5 million tonna kalsiniyatsiyalangan soda ([[natriy karbonat]], Na&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) va 200 000 tonna oziq-ovqat sodasini ([[natriy bikarbonat]], NaHCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) tashkil etadi&lt;ref name=&quot;cg&quot;/&gt;. Kompaniyada 1000 ga yaqin xodim mehnat qiladi.

Kazan Soda Elektrikning trona zaxiralari dunyoda kattaligi boʻyicha ikkinchi oʻrinda turadi&lt;ref name=&quot;cg&quot;/&gt;. Zavod Yevropadagi eng yirik kalsiniyatsiyalangan soda ishlab chiqarish korxonasi hisoblanadi. Kazan Soda va [[Eti Soda]] korxonalari bilan birgalikda Ciner Holding va Turkiya dunyoda kalsiniyatsiyalangan soda ishlab chiqarish boʻyicha yetakchiga aylandi. Ishlab chiqarilayotgan sodaning soflik darajasi 99,8% ni tashkil etadi, bu dunyodagi eng yuqori koʻrsatkichdir&lt;ref name=&quot;ht1&quot;/&gt;.

== Barqarorlik ==
Kompaniya atrof-muhitga taʼsiri boʻyicha [[Carbon Disclosure Project]] (CDP) hisobotini eʼlon qilgan. 2019-yilda ularning emissiya intensivligi har bir tonna mahsulot uchun 0,345 tonna CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ekvivalentini tashkil etdi.

== Yana qarang ==
* [[Eti Soda]]
* [[Ciner Holding]]

== Manbalar ==
{{manbalar|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;ht1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.haberturk.com/kazan-soda-elektrik-uretim-as-acildi-1797291-ekonomi |newspaper=[[Habertürk]] |title=Kazan Soda Elektrik Üretim A.Ş açildi |date=2018-01-15 |language=tr |access-date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ht2&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.haberturk.com/kazan-soda-elektrik-uretim-as-tesislerinin-acilisi-yarin-yapiliyor-1795668-ekonomi |newspaper=[[Habertürk]] |title=Kazan Soda Elektrik Üretim AŞ tesislerinin açılışı bugün yapılacak |date=2018-01-13 |language=tr |access-date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cg&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cinergroup.com.tr/cam-ve-kimyasallar/kazan-soda-elektrik |publisher=[[Ciner Holding|Ciner Grup]] |title=Kazan Soda Elektrik |language=tr |access-date=2018-01-14 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;a&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.altinsoy.net/en/portfolio-type/china-tianchen-engineering-corporation-ankara-kazan-soda-kulu-uretim-tesisi-projesi-insaat-isleri/ |publisher=Altınsoy |title=China Tianchen Engineering Corporation Ankara Kazan Soda Ash production Facility Construction |access-date=2018-01-16 }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;m1&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.milliyet.com.tr/ciner-cinli-tcc-ile-ankara-da-soda-uretecek-ekonomi-1654163/ |newspaper=[[Milliyet]] |title=Ciner, Çinli TCC ile Ankara'da soda üretecek |date=2014-01-11 |language=tr |access-date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ph&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.parkholding.com/kazan-elektrik |publisher=Park Holding |title=Kazan Soda Elektrik |language=tr |access-date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;
}}

==Havolalar ==
* [http://www.kazansoda.com/ Kazan Soda Elektrik rasmiy veb-sayti] (turk va ingliz tillarida)
* [http://www.cinergroup.com.tr/cam-ve-kimyasallar/kazan-soda-elektrik Ciner Grup saytida Kazan Soda Elektrik haqida ma'lumot]
* [https://www.kazansoda.com/wp-content/uploads/2022/01/Kazan-Soda-Elektrik-Sustainability-Report-2020.pdf Kazan Soda Elektrik 2020-yilgi barqarorlik hisoboti (PDF)] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20240630084511/https://www.kazansoda.com/wp-content/uploads/2022/01/Kazan-Soda-Elektrik-Sustainability-Report-2020.pdf |date=2024-06-30 }}

[[Turkum:Turkiya kimyo kompaniyalari]]
[[Turkum:2010-yilda tashkil etilgan kompaniyalar]]
[[Turkum:Turkiyadagi konchilik kompaniyalari]]
[[Turkum:Anqaradagi kompaniyalar]]
[[Turkum:Kahramankazan]]</text>
      <sha1>s6oyatdrvzsy8wi7bx5axtaa1z02zct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foydalanuvchi munozarasi:Lhoussine AIT TAYFST</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1352709</id>
    <redirect title="Foydalanuvchi munozarasi:Lhoussine BENTAYFASTE" />
    <revision>
      <id>6273207</id>
      <parentid>5922204</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:33:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xqbot</username>
        <id>1850</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Fixing double redirect from [[Foydalanuvchi munozarasi:Lhoussine Bentayfaste]] to [[Foydalanuvchi munozarasi:Lhoussine BENTAYFASTE]]</comment>
      <origin>6273207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="hz0jzczguz59bc3cln69mj7hr7z5ipr" xml:space="preserve">#YOʻNALTIRISH [[Foydalanuvchi munozarasi:Lhoussine BENTAYFASTE]]</text>
      <sha1>hz0jzczguz59bc3cln69mj7hr7z5ipr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bioaugmentatsiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1358209</id>
    <revision>
      <id>6273286</id>
      <parentid>6187222</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9033" sha1="t0gxfdlzjh40tm4f1lnefs966az6ep8" xml:space="preserve">'''Bioaugmentatsiya''' — bioremediatsiyaning bir turi boʻlib, odatda shahar [[Oqova suvlarni tozalash|oqova suvlarini tozalashda]] faol loy [[Bioreaktor|bioreaktorlarini]] qayta ishga tushirish uchun qoʻllaniladi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Herrero|first1=M|last2=Stuckey|first2=D.C.|title=Bioaugmentation and its application in wastewater treatment: A review|journal=Chemosphere|year=2015|volume=140|pages=119–128|doi=10.1016/j.chemosphere.2014.10.033|pmid=25454204|bibcode=2015Chmsp.140..119H|hdl=10044/1/19478|via=Elsevier Science Direct|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;. Sotuvda mavjud boʻlgan aksariyat kulturalar tarkibida barcha zaruriy mikroorganizmlar (''B. licheniformis'', ''B. thuringiensis'', ''P. polymyxa'', ''B. stearothermophilus'', ''Penicillium''sp., [[Aspergillar|''Aspergillus'' sp]]., ''Flavobacterium'', ''Arthrobacter'', ''Pseudomonas'', ''Streptomyces'', ''Saccharomyces'', h.k.) mavjud. Faol loy tizimlari, odatda, biologik parchalanadigan organik moddalarni parchalash xususiyatiga ega boʻlgan bakteriyalar, sodda hayvonlar (protozoa), nematodalar, rotiferlar va zamburugʻlar kabi mikroorganizmlarga asoslanadi. Bioaugmentatsiyadan foydalanish koʻplab ijobiy natijalarga olib keladi, jumladan, moddalarning parchalanish jarayoni samaradorligi va tezligining oshishi hamda muayyan hududdagi toksik zarralarning kamayishi shular jumlasidan&lt;ref&gt;Huban, C. M. [Betz-Dearborn Inc., and R. D. [Sybron Chemicals Plowman, [http://www.osti.gov/scitech/biblio/455431# „Bioaugmentation: Put Microbes to Work.“ Chemical Engineering 104.3&quot;], (1997): n. pag. Print.&lt;/ref&gt;.

== Keys tadqiqotlari ==
Oqova suvlarni tozalashdan tashqari, bioaugmentatsiya hozircha keng koʻlamli amaliyotdan koʻra koʻproq nazariy-istiqbolli yoʻnalish boʻlib qolmoqda.

=== Tuproq remediasiyasi ===
Bioaugmentatsiya ifloslangan tuproqlarni zararsizlantirish uchun taklif qilingan. Xususan, u xloruglerodlar (masalan, kimyoviy tozalash korxonalaridan chiquvchi) va uglevodorodlar (masalan, yoqilgʻi quyish shoxobchalaridan chiquvchi) bilan ishlashda qoʻllaniladi&lt;ref name=&quot;vogel&quot;&gt;{{cite journal|author=Vogel, Timothy M.|title=Bioaugmentation as a soil bioremediation approach|journal=Current Opinion in Biotechnology|volume=7|issue=3|year=1996|pages=311–316|pmid=8785436|doi=10.1016/s0958-1669(96)80036-x}}&lt;/ref&gt;. Bioaugmentatsiya odatda elektron donorlari qoʻshilishi (biostimulyatsiya) bilan birga amalga oshiriladi; bu yer osti suvlarida bioaugmentatsiya kulturasidagi dexlorlovchi mikroorganizmlarning oʻsishi uchun qulay geokimyoviy sharoitlarni yaratishga xizmat qiladi&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Major, D.W., M.L. McMaster, E.E. Cox, E.A. Edwards, S.M. Dworatzek, E.R. Hendrickson, M.G. Starr, J.A. Payne, and L.W. Buonamici|year=2002|title=Field Demonstration of Successful Bioaugmentation to Achieve Dechlorination of Tetrachloroethene to Ethene|url=https://archive.org/details/environmental-science-technology_2002-12-01_36_23/page/5106|journal=Environmental Science and Technology|volume=36|issue=23|pages=5106–5116|doi=10.1021/es0255711|pmid=12523427|bibcode=2002EnST...36.5106M}}&lt;/ref&gt;.

=== Koks chiqindilari ===
Bioaugmentatsiya [[koks]] chiqindilarini tozalashda ham qoʻllaniladi. [[Xitoyda ko‘mir]] asosiy energiya manbai boʻlib, u ifloslantirgan suvlar tarkibida [[ammiak]], [[Tiotsianatlar|tiotsianat]], [[fenollar]] hamda mono-, polisiklik va turli [[Geterotsiklik birikmalar|geterosiklik birikmalar]] kabi zararli moddalar mavjud&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Jianlong Wang|display-authors=et al|year=2002|title=Bioaugmentation as a tool to enhance the removal of refractory compound in coke plant wastewater|url=https://archive.org/details/sim_process-biochemistry_2002-12-31_38_5/page/776|journal=Process Biochemistry|volume=38|issue=5|pages=777–781|doi=10.1016/S0032-9592(02)00227-3}}&lt;/ref&gt;.

=== Neft mahsulotlaridan tozalash ===
[[Neft sanoati|Neft sanoatida]] neft konlarining burgʻulash chuqurlarini tozalash katta muammo hisoblanadi va baʼzan umumiy neft uglevodorodlari ([[TPH]]) darajasi bilan oʻlchanadi. Ayrim bakteriyalar tomonidan [[Polisiklik aromatik uglevodorodlar|polisiklik aromatik uglevodorodlarning]] metabolizmga uchrashi bu borada potensial yechim boʻlishi mumkin, ammo bu sohada siljish sust kechmoqda&lt;ref&gt;{{cite web |first1=Alex |last1=Fanelli |title=Bioaugmentation |url=http://www.soil-bio-remediation.com/products/ |publisher=Soil Bioremediation |date=2016 |access-date=26 December 2017 |arxivsana=2020-02-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20200219231920/http://www.soil-bio-remediation.com/products/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barber, T. P., [http://www.osti.gov/scitech/biblio/483721 „Bioaugmentation for the treatment of oilfield drilling waste.“], ''PennWell Conferences and Exhibitions, Houston, TX (United States)'', 1997&lt;/ref&gt;.

=== Muvaffaqiyatsizliklar va potensial yechimlar ===
Bioaugmentatsiya jarayonida kamchiliklar kuzatilgan koʻplab holatlar mavjud, jumladan, notoʻgʻri organizmlardan foydalanish shular jumlasidan Atrof-muhitda bioaugmentatsiyani qoʻllashda yirtqichlik (boshqa organizmlar tomonidan yeb qoʻyilishi), mahalliy va kiritilgan bakteriyalar oʻrtasidagi ozuqaviy raqobat, yetarsiz inokulyatsiya (mikroorganizm kiritish) hamda katta hajmdagi inokulyatsiyalar tufayli ekologik muvozanatning buzilishi kabi muammolar yuzaga kelishi mumkin&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Oerther DB, Danalewich J, Dulekgurgen E, Leveque E, Freedman D, Raskin L|title=Bioaugmentation of sequencing batch reactors for biological phosphorus removal: comparative rRNA sequence analysis and hybridization with oligonucleotide probes|url=https://archive.org/details/sim_water-science-and-technology_1998_37_4-5/page/469|journal=Water Science and Technology|volume=37|issue=4–5|pages=469–473|date=1998|doi=10.1016/S0273-1223(98)00148-6|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Ushbu muammolarning har biri turli usullar yordamida hal qilinishi mumkin. Yirtqichlikning oldini bakteriyalarning yuqori boshlangʻich dozalari yoki inokulyatsiyadan oldin issiqlik bilan ishlov berish orqali olish mumkin, ozuqaviy raqobat masalasi esa biostimulyatsiya yordamida hal qilinadi&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Raper|first1=E|last2=Stephenson|first2=T|last3=Anderson|first3=D.R.|title=Industrial Wastewater Treatment through Bioaugmentation|url=http://dspace.lib.cranfield.ac.uk/handle/1826/13610|journal=Process Safety and Environmental Protection|year=2018|volume=118|pages=178–187|doi=10.1016/j.psep.2018.06.035|bibcode=2018PSEP..118..178R|hdl=1826/13610|s2cid=102887808|via=Elsevier Science Direct}}&lt;/ref&gt;. Yetarsiz inokulyatsiyalarni takroriy yoki doimiy inokulyatsiyalar yordamida tuzatish mumkin, katta hajmdagi inokulyatsiyalar esa bakteriyalarning qatʼiy nazorat qilinadigan dozalari orqali muvozanatlanadi.

Masalan, baʼzida kiritilgan bakteriyalar tuproqdagi parchalanish jarayonini kuchaytira olmaydi yoki laboratoriya miqyosida muvaffaqiyatsiz boʻlgan sinovlar katta miqyosda muvaffaqiyat qozonishi mumkin&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Appl Environ Microbiol|year=1985|volume=50|issue=4|pages=977–83|title=Reasons for possible failure of inoculation to enhance biodegradation|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_1985-10_50_4/page/976|vauthors=Goldstein RM, Mallory LM, Alexander M|pmid=4083891|pmc=291779|doi=10.1128/AEM.50.4.977-983.1985|bibcode=1985ApEnM..50..977G}}&lt;/ref&gt;. Ushbu muammolarning aksariyati bioaugmentatsiya samaradorligini baholashda mikrob ekologiyasi masalalari hisobga olinmagani sababli kelib chiqqan&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Biotechnol. Adv.|year=1992|volume=10|issue=4|pages=549–59|title=Bioaugmentation for enhancing biological wastewater treatment|url=https://archive.org/details/sim_biotechnology-advances_1992-12_10_4/page/548|vauthors=Stephenson D, Stephenson T|pmid=14543705|doi=10.1016/0734-9750(92)91452-k}}&lt;/ref&gt;. Mikroblarning ular kiritiladigan jamoatdagi sharoitlarga bardosh berish qobiliyatini hisobga olish juda muhimdir&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Smith RC, Saikaly PE, Zhang K, Thomas S, Oerther DB|title=Ecological engineering of bioaugmentation from side-stream nitrification|journal=Water Science and Technology|volume=57|issue=12|pages=1927–1933|date=2008|pmid=18587180|doi=10.1016/S0273-1223(98)00148-6|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;. Muvaffaqiyatsiz yakunlangan koʻplab holatlarda mikroblarning faqat birikmalarni parchalash qobiliyatiga eʼtibor berilib, ularning mavjud jamoalardagi yashovchanligi va natijada yuzaga keladigan raqobatbardoshlik darajasi inobatga olinmagan. Shuning uchun ifloslantiruvchi moddalarni parchalovchi shtammlarni tanlashdan avval hududdagi mavjud mikrob jamoalarini aniqlash maqsadga muvofiq&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Thompson Ian P.|display-authors=et al|year=2005|title=Bioaugmentation for bioremediation: the challenge of strain selection|journal=Environmental Microbiology|volume=7|issue=7|pages=909–915|doi=10.1111/j.1462-2920.2005.00804.x|pmid=15946288|bibcode=2005EnvMi...7..909T|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Mikrobiologiya]]</text>
      <sha1>t0gxfdlzjh40tm4f1lnefs966az6ep8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kurd gilami</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1358360</id>
    <revision>
      <id>6273232</id>
      <parentid>5967535</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1080" sha1="35mhgytd3xvf54j30o5z8u4791pasy7" xml:space="preserve">'''Kurd gilamlari''' ({{Lang-ku|فەرشی کوردی}}) — [[Kurdlar|kurdlar]] tomonidan [[Kurdiston]]da toʻqiladigan gilamlardir&lt;ref name=&quot;Neff&quot;&gt;Neff, Ivan C. and Carol V. Maggs. Dictionary of Oriental Rugs. London: AD. Donker LTD, 1977. {{ISBN|978-0-949937-35-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kurdish Rug Motif Designs and Their Meanings |url=https://www.kurdishrugs.com/learn/kurdish-rug-motif-designs-and-their-meanings |access-date=2022-03-28 |website=Kurdish Rugs |language=en-US |arxivsana=2023-05-16 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230516205638/https://www.kurdishrugs.com/learn/kurdish-rug-motif-designs-and-their-meanings }}&lt;/ref&gt;. Gilam sanoatida „kurd gilamlari“ deyilganda, odatda [[Eron Kurdistoni]]da tayyorlangan gilamlar nazarda tutiladi&lt;ref name=&quot;Neff&quot; /&gt;.

== Gallereya ==
&lt;gallery widths=&quot;220&quot; heights=&quot;230&quot;&gt;
File:Kurdish Bojnurd Jajim.jpg|[[Bojnurd]]dan kurdcha ''[[Jajim]]'' gilami
File:Modern Bidjar rug.jpg|[[Bidjar rug|kurdcha Bidjor]] gilami
&lt;/gallery&gt;

== Yana qarang ==
* [[Yürük gilami]]
* [[Fors gilami]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}</text>
      <sha1>35mhgytd3xvf54j30o5z8u4791pasy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ketish kuni bayrami</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1358557</id>
    <revision>
      <id>6273196</id>
      <parentid>5970657</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T21:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7602" sha1="jidly4mw5z30r28t5g6xw9flxk75ps0" xml:space="preserve">
{{Infobox bayram
| bayram nomi  = Ketish kuni
| type          = milliy
| image         = The last American Soldier to leave Afghanistan (cropped).jpg
| imagesize     = 
| alt           = 
| caption       = [[82nd Airborne Division]] [[desant]]chilari [[2021 Kobul evakuvatsiyasi]] paytida ketmoqda.
| nickname      = 
| observedby    = {{flag|Afghanistan}}
| litcolor      =
| longtype      =
| significance  = Afgʻonistondan [[2020–2021 AQSh qo‘shinlarining ketishi |  AQSh qoʻshinlarining ketishi]] ni nishonlaydi
| celebrations  =
| observances   =
| date          = 31 avgust
| scheduling    = har yili bir xil sana
| duration      = 1 kun
| frequency     = Yillik
| firsttime     = 31 avgust 2022
| lasttime      =
| startedby     = [[Tolibon]]
| relatedto     = [[G‘alaba kuni (Tolibon)|Gʻalaba kuni]]
}}

'''Ketish kuni''' ({{langx|ps|د وتلو ورځ|da watlo warz}})&lt;ref name=&quot;NDTV&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-declares-national-holiday-on-august-31-to-mark-withdrawal-of-us-army-4133813|title=Taliban 31 avgustni AQSh qo‘shinlarining chiqishini nishonlash uchun milliy bayram deb e’lon qildi|language=en|date=19 June 2023|access-date=18 August 2025|work=[[NDTV 24x7|NDTV World]]}}&lt;/ref&gt; — bu [[Afg‘oniston]]dagi milliy bayram boʻlib, 2021 yilda mamlakatdan [[2020–2021 AQSh qo‘shinlarining chiqishi Afg‘onistondan|AQSh qoʻshinlarining chiqishini]] nishonlaydi. [[Tolibon]] 2022 yilda 31 avgustni rasmiy bayram deb eʼlon qilgan va 2023 yilda uni milliy bayramga aylantirgan. Ketish kuni shunga oʻxshash [[G‘alaba kuni (Tolibon)|Gʻalaba kuni]] bayramidan yarim oy keyin, 15 avgustda nishonlanadi, bu bayram [[Kobulning qulashi (2021)|Tolibonning 2021 yildagi Kobulni egallashini]] nishonlaydi&lt;ref name=&quot;Foschini&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/extensive-but-not-inclusive-afghanistans-growing-list-of-national-holidays/|title=Keng, lekin inklyuziv emas: Afg‘onistonda milliy bayramlarning o‘sib borayotgan ro‘yxati|language=en|date=30 August 2023|access-date=18 August 2025|work=Afghanistan Analysts|first1=Fabrizio|last1=Foschini}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==

2001 yildan 2021 yilgacha, AQSh [[Afg‘onistonda urush (2001–2021)|Afgʻonistonda]] [[Tolibon]] va [[al-Qoida]]ga qarshi harakat qilgan qoʻshinlarini joylashtirgan edi&lt;ref name=&quot;AJ&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/31/afghanistans-taliban-mark-anniversary-of-us-led-force-withdrawal|title=Afg‘onistondagi Tolibon AQSh qo‘shinlarining chiqish yilini nishonladi|language=en|date=31 August 2022|access-date=18 August 2025|work=[[Al Jazeera English]]}}&lt;/ref&gt;. 2020 yilda AQSh Afgʻonistondan [[2020–2021 AQSh qo‘shinlarining chiqishi Afg‘onistondan|qoʻshinlarni chiqarishni]] boshladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/29/afghanistans-taliban-us-sign-agreement-aimed-at-ending-war|title=Afg‘oniston Toliboni va AQSh urushni tugatish bo‘yicha kelishuvga imzo chekdi|language=en|date=29 February 2020|access-date=18 August 2025|work=[[Al Jazeera English]]}}&lt;/ref&gt;, va bu jarayon 30 avgust 2021 yil soat 23:59 da yakunlandi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/08/30/politics/us-military-withdraws-afghanistan/index.html|title=AQShning oxirgi harbiy samolyotlari Afg‘onistondan ketdi, AQShning eng uzun urushi yakunlandi|language=en|date=31 August 2025|access-date=18 August 2025|work=[[CNN]]|first1=Nicole|last1=Gaouette|first2=Jennifer|last2=Hansler|first3=Barbara|last3=Starr|first4=Oren|last4=Liebermann}}&lt;/ref&gt;. Chiqishning oxirgi oylarida Tolibonning [[2021 Tolibon hujumi|harbiy hujumi]] davom etib, ular Afgʻonistonda hokimiyatni qayta qoʻlga kiritdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-taliban-5934ef05b0094d0189b5d900d2380179|title=Biden jamoasi Afg‘onistonda Tolibon tezkor yutuqlari bilan hayratda qoldi|language=en|date=15 August 2021|access-date=18 August 2025|work=[[Associated Press]]|first1=Zeke|last1=Miller|first2=Jonathan|last2=Lemire|first3=Josh|last3=Boak|location=[[Washington, D.C.]], United States}}&lt;/ref&gt;. Tolibon amerikaliklarning chiqishini ertasi kuni, 31 avgustda nishonladi&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/08/31/taliban-afghanistan-us-withdrawal/|title=Kobulda: AQSh qo‘shinlari chiqishidan keyingi bayram va xavotir|language=en|date=31 August 2021|access-date=18 August 2025|newspaper=[[The Washington Post]]|first1=Susannah|last1=George|location=[[Kabul]], Afghanistan|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;.

== Rivojlanishi ==

2022 yil 30 avgustda Tolibon 31 avgustni [[Afg‘onistondagi davlat bayramlari|ommaviy bayram]] deb eʼlon qildi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://amu.tv/16088/|title=Tolibon AQSh qo‘shinlarining chiqishini nishonlash uchun ommaviy bayramni e’lon qildi|language=en|date=30 August 2022|access-date=18 August 2025|work=[[Amu Television]]}}&lt;/ref&gt;. Tolibon chiqishning birinchi yilligini „Amerika ishgʻolidan ozod boʻlish“ deb nishonladi&lt;ref name=&quot;EFE&quot;&gt;{{cite web|url=https://efe.com/en/culture/2023-08-31/afghanistan-marks-2nd-anniversary-of-us-withdrawal-with-silence/|title=Afg‘oniston AQSh qo‘shinlarining chiqishining 2-yilligini sukut bilan nishonladi|language=en|date=31 August 2023|access-date=18 August 2025|work=[[EFE]]|location=[[Kabul]], Afghanistan}}&lt;/ref&gt;, [[Kobul]]da harbiy parad oʻtkazildi&lt;ref name=&quot;AJ&quot; /&gt;. Tolibon jangchilari shuningdek Afg‘oniston bayrog‘ini koʻtardi, nishonlash o‘qi va [[o'qdonlar]]dan foydalandi, va „Amerikaga o‘lim! Ishgʻolga oʻlim! Ozodlik abadiy boʻlsin!“ degan shiorlarni [[AQSh elchixonasi, Kobul|yopiq Amerika elchixonasi]] oldida kuyladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20220831-taliban-celebrate-anniversary-of-foreign-troop-withdrawal-from-afghanistan|title=Tolibon Afg‘onistondan xorijiy qo‘shinlarning chiqishini nishonladi|language=en|date=31 August 2022|access-date=18 August 2025|work=[[France 24]]}}&lt;/ref&gt;.

[[Mehnat va ijtimoiy ishlar vazirligi (Afg‘oniston)|Mehnat va ijtimoiy ishlar vazirligi]] 2023 yil 9 yanvarda Ketish kunining nishonlanishini qisqa muddatga toʻxtatdi, chunki u 15 avgustda nishonlanadigan [[G‘alaba kuni (Tolibon)|Gʻalaba kuni]] bayramiga oʻxshash deb topildi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rudabe.org/archives/6147|title=Tolibon guruhi AQSh qo‘shinlarining chiqish kunini endi nishonlamaydi|language=en|date=9 January 2023|access-date=18 August 2025|work=Rudabe|arxivsana=2025-10-07|arxivurl=https://web.archive.org/web/20251007162926/https://rudabe.org/archives/6147}}&lt;/ref&gt;. Tolibon hukumati Ketish kunini 17 iyun kuni yana milliy bayram sifatida tikladi&lt;ref name=&quot;NDTV&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.firstpost.com/world/afghanistan-declares-aug-31-as-national-holiday-to-commemorate-us-troop-withdrawal-12754892.html|title=Afg‘oniston 31 avgustni AQSh qo‘shinlarining chiqishini nishonlash uchun milliy bayram deb e’lon qildi|language=en|date=18 June 2023|access-date=18 August 2025|work=First Post}}&lt;/ref&gt;. 2023 yil avgustida Tolibon oliy rahbari [[Hibatulloh Ahunzoda|Hibatulloh Ahundzoda]] hukumatga oʻsha yilgi Ketish kunini nishonlamaslikni buyurdi, shuning natijasida rasmiy bayram boʻlmadi, ammo baʼzi fuqarolar bayramni norasmiy tarzda davom ettirdi&lt;ref name=&quot;EFE&quot; /&gt;.

== Shuningdek qarang ==


* [[Afg‘oniston Mustaqillik kuni]], 19 avgustda nishonlanadi, bu [[Uchinchi Anglo-Afg‘on urushi]] tugaganini munosabati bilan nishonlanadi&lt;ref name=&quot;Foschini&quot; /&gt;.

== Manbalar ==

{{manbalar}}


[[Category:Avgust bayramlari]]
[[Category:Afg‘onistondagi davlat bayramlari]]</text>
      <sha1>jidly4mw5z30r28t5g6xw9flxk75ps0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Modul:Transclusion count/data/N</title>
    <ns>828</ns>
    <id>1360469</id>
    <revision>
      <id>6273222</id>
      <parentid>6256791</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T03:00:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MalikxanBot</username>
        <id>49138</id>
      </contributor>
      <comment>Bot: Yangilandi</comment>
      <origin>6273222</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1595" sha1="ottet6n5kz1wzu9co75oyksqgei3cgm" xml:space="preserve">return {
    [&quot;Modul:Namespace detect/config&quot;] = 350000,
    [&quot;Modul:Namespace detect/data&quot;] = 350000,
    [&quot;Modul:Namespace detect&quot;] = 300000,
    [&quot;Modul:Navbar&quot;] = 280000,
    [&quot;Modul:Navbar/configuration&quot;] = 280000,
    [&quot;Modul:Navbar/styles.css&quot;] = 280000,
    [&quot;Modul:Navbox&quot;] = 150000,
    [&quot;Modul:Navbox/configuration&quot;] = 150000,
    [&quot;Modul:Navbox/styles.css&quot;] = 150000,
    [&quot;Nbsp&quot;] = 110000,
    [&quot;Navbox&quot;] = 90000,
    [&quot;Nobr&quot;] = 50000,
    [&quot;Ns:Draft&quot;] = 40000,
    [&quot;Namespace detect showall&quot;] = 10000,
    [&quot;No iwiki&quot;] = 10000,
    [&quot;NGC navigatori&quot;] = 8000,
    [&quot;Modul:Navseasoncats&quot;] = 5000,
    [&quot;Modul:Navseasoncats/styles.css&quot;] = 5000,
    [&quot;Navseasoncats&quot;] = 5000,
    [&quot;Modul:No globals&quot;] = 4000,
    [&quot;Noerkin fayl&quot;] = 3000,
    [&quot;Noerkin fayl/styles.css&quot;] = 3000,
    [&quot;Non-free media&quot;] = 3000,
    [&quot;Nowrap&quot;] = 3000,
    [&quot;Modul:NumberSpell&quot;] = 2000,
    [&quot;Namespace detect&quot;] = 2000,
    [&quot;NFT&quot;] = 2000,
    [&quot;NFT player&quot;] = 2000,
    [&quot;Nobold&quot;] = 2000,
    [&quot;Modul:National squad&quot;] = 1000,
    [&quot;Modul:Native name&quot;] = 1000,
    [&quot;National squad&quot;] = 1000,
    [&quot;Natural son&quot;] = 1000,
    [&quot;Nikoh&quot;] = 1000,
    [&quot;Nixongo&quot;] = 1000,
    [&quot;Noerkin poster&quot;] = 1000,
    [&quot;Notelist&quot;] = 1000,
    [&quot;Number-stub&quot;] = 1000,
    [&quot;Native name checker&quot;] = 900,
    [&quot;Modul:Number table sorting&quot;] = 700,
    [&quot;Number table sorting&quot;] = 700,
    [&quot;Navbox with collapsible groups&quot;] = 600,
    [&quot;Navboxes&quot;] = 600,
    [&quot;Niderlandlar bayrogʻi&quot;] = 600,
    [&quot;NLD&quot;] = 600,
    [&quot;Nom&quot;] = 600,
    [&quot;Nowrap begin&quot;] = 600,
    [&quot;Nowrap end&quot;] = 600,
    [&quot;Navbar&quot;] = 500,
    [&quot;Nts&quot;] = 500,
}</text>
      <sha1>ottet6n5kz1wzu9co75oyksqgei3cgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kuranov Aleksandr Yevgenyevich</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1401962</id>
    <revision>
      <id>6273231</id>
      <parentid>6074379</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:05:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5436" sha1="is07rwqsiigzvsful61ztgkxxsb7942" xml:space="preserve">'''Aleksandr Evgenievich Kuranov''' ([[1952|1952-yil]] [[23-aprel|23-aprelda]] [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston SSR]], [[Yangiyoʻl]], [[Toshkent viloyati]]) — [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|sovet]] va [[Oʻzbekiston|oʻzbekistonlik]] [[meʼmor]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/CcslUU6tVKf/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2025-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://mytashkent.uz/2025/08/02/aleksandr-kuranov-polemicheskie-zametki/|title=Александр Куранов. Полемические Заметки|lang=ru-RU|website=Письма о Ташкенте|date=2025|access-date=2025-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=P-_5xutWDzI|title=О Ташкенте и его архитектуре|last=Alter Ego. Все про Узбекистан|date=2022-05-02|access-date=2025-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2025/11/20/wind-rose-uzb/|title=При строительстве зданий в Узбекистане начнут учитывать направления ветра|lang=ru|author=Gazeta|website=gazeta.uz|date=2025-11-20|publisher=Gazeta.uz|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.uz/ru/2021/12/08/uzbum/|title=Ташкентцы обеспокоены слухами о сносе архитектурного ансамбля XIX века|lang=ru|author=Gazeta.uz|website=gazeta.uz|date=2021-12-08|publisher=Gazeta.uz|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, shaharsozlik boʻyicha mutaxassis, dizayner va [[arxitektura]] oʻqituvchisi. Oʻzbekiston Arxitektorlar Uyushmasi Prezidiumi aʼzosi&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/26353687|title=&quot;Прекрасная эпоха&quot;. О феномене восстановления Ташкента после землетрясения|lang=ru|author=Дмитрий Радченко|website=ТАСС|date=2026-02-05|publisher=[[ТАСС]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jOxzCHAQG1c|title=Как убивают Ташкент и есть ли шанс его спасти {{!}} OPINION|last=UzCast by UzNews|date=2024-12-20|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=P-_5xutWDzI|title=О Ташкенте и его архитектуре|last=Alter Ego. Все про Узбекистан|date=2022-05-02|access-date=2026-04-16}}&lt;/ref&gt; va SAD arxitektura byurosining asoschisi.

== Biografiya ==
[[Fayl:Куранов Александр Евгеньевич (портрет).jpg|thumb|Aleksandr Kuranov]]
Toshkent viloyatining Yangiyo'lda tug'ilib o'sgan. 1969-yilda Lomonosov nomidagi 10-maktabni tamomlagan.

1974-yilda [[Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti|Toshkent politexnika instituti]]&lt;nowiki/&gt;ning arxitektura fakultetini tamomlagan. Uning professional rivojlanishi XX asrning ikkinchi yarmida Toshkentda faol arxitektura rivojlanishi davrida Sovet loyihalash institutlari tizimida sodir bo'lgan&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hum.hse.ru/lsaar/interview1|title=Интервью Ольги Казаковой с архитекторами Владиславом Русановым и Александром Курановым об архитектуре Ташкента|lang=ru|website=hum.hse.ru|access-date=2026-04-08}}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Sovet davrida u shahar muhitini, jumladan, turar-joy va jamoat ob'ektlarini shakllantirishda ishtirok etgan yirik sovet loyihalash guruhlari tarkibida ishlagan:

* 1974-yildan 1986-yilgacha u Richard Bleyz rahbarligida UzNIIP Shaharsozlik institutida (hozirgi O'zShaharsozlik LITI) ishlagan va u yerda bosh loyiha me'mori lavozimida ishlagan.
* 1981-yilda u [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSRI]] [[Arxitektorlar ittifoqi]]&lt;nowiki/&gt;ga qabul qilingan va qabul qilingan paytda ittifoqning eng yosh a'zolaridan biri bo'lgan.
* 1987-yildan 1989-yilgacha u &quot;SovPlastItal&quot; qo'shma korxonasining dizayn bo'limini boshqargan.
* 1989-yilda u &quot;Style&quot; dizayn markazini tashkil etdi va boshqardi, u yerda 2005-yilgacha ishladi, shuningdek, bosh me'mor va badiiy rahbar lavozimlarida ham ishladi.
* 1991-yildan beri u O'zbekiston Arxitektorlar uyushmasi a'zosi.
* 2007-yildan beri u arxitektura va qurilish masalalari bo'yicha konsalting xizmatlarini ko'rsatib kelmoqda.

== Muallimlik va tadqiqot ishlari ==
Aleksandr Kuranov shuningdek, Toshkent arxitekturasi va sovet modernizmiga oid ta'lim va tadqiqot loyihalarida dars bergan va ishtirok etgan&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2007-yildan 2016-yilgacha u [[Toshkent arxitektura va qurilish universiteti|Toshkent arxitektura va qurilish]] [[Toshkent arxitektura va qurilish universiteti|institutida]] dars bergan va u yerda [[dotsent]] lavozimida ishlagan. Institutda u &quot;Toshkent arxitektura va qurilish muhandisligi instituti – Versal oliy arxitektura maktabi&quot; dasturiga rahbarlik qilgan. O'qishni tugatgandan beri u diplom ishlar bo'yicha maslahatchi va kurator bo'lib ishlab keladi. O'qituvchilik va kuratorlik qilish davomida uning ko'plab talabalari loyihalari mahalliy va xalqaro arxitektura tanlovlarida e'tirof va mukofotlarga sazovor bo'lgan.

U xalqaro tadqiqot tashabbuslarida, jumladan, shaharning me'moriy merosi bo'yicha materiallar tayyorlashda ishtirok etgan.

== Manbalar ==</text>
      <sha1>is07rwqsiigzvsful61ztgkxxsb7942</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oʻzbekiston texnologik metallar kombinati</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1416283</id>
    <revision>
      <id>6273268</id>
      <parentid>6259315</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abdullokh Jurayev</username>
        <id>283160</id>
      </contributor>
      <comment>qaytadan yaratildi</comment>
      <origin>6273268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9212" sha1="hoycocpglc8avgokwai3g63jh3zxo72" xml:space="preserve">{{Shirkat bilgiqutisi
| nomi = Oʻzbekiston texnologik metallar kombinati
| turi = Aksiyadorlik jamiyati
| sanoat = Kritik minerallar va texnologik metallar
| asos_solingan_sanasi = 2024-yil
| joylashuvi = [[Chirchiq]], [[Toshkent viloyati]], [[Oʻzbekiston]]
| yetakchi_sarlavha = Boshqaruv raisi
| yetakchi_nomi = Farhod Abdullayev
| mahsulotlari = Volfram, molibden va reniy mahsulotlari
| vebsayti = {{URL|https://uztmk.uz}}
}}

'''Oʻzbekiston texnologik metallar kombinati''' ('''TMK''') — Oʻzbekistonda kritik minerallar va texnologik metallar boʻyicha faoliyat yuritadi. 2024-yilda tashkil etilgan. Bosh ofisi Toshkent viloyatining Chirchiq shahrida joylashgan.

== Aksiyadorlari ==

TMK aksiyalarining 60,2 foizi O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasiga, 39,8 foizi esa “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJga tegishli&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://uztmk.uz/storage/documents/966cf199-81a8-4f1b-af1d-78d6cce4e8a4.pdf
|title=“O‘zbekiston texnologik metallar kombinati” aksiyadorlik jamiyati Ustavi (yangi tahriri)
|date=26.02.2026
|website=UzTMK
|format=PDF
}}&lt;/ref&gt;.

== Faoliyati ==

Geologik qidiruv, foydali qazilmalarni qazib olish, boyitish, qayta ishlash hamda metallurgiya bilan bogʻliq sanoat loyihalarini amalga oshiradi.

Kombinat [[volfram]], [[molibden]], [[grafit]], [[litiy]], [[reniy]] va [[Nodir-yer elementlari|nodir yer elementlari]] yoʻnalishlarda geologik qidiruv, xomashyoni qayta ishlash va sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishga oid loyihalarni amalga oshiradi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uztmk.uz/uz/about|title=Biz haqimizda|website=UzTMK}}&lt;/ref&gt;.

== Ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari ==

=== 2025-yil ===

2025-yilda umumiy sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 804,1 mlrd so‘mni tashkil etdi. Reja 100,4 foizga bajarildi, o‘sish sur’ati 2024-yilga nisbatan 141,5 foizni tashkil etdi.

Mahsulotlar bo‘yicha 952,0 tonna molibden ishlab chiqarildi. Bu belgilangan rejaga nisbatan 114,7 foizni, o‘sish sur’ati esa 122,2 foizni tashkil etdi.

Shuningdek, 53,4 tonna volfram ishlab chiqarildi. Mazkur ko‘rsatkich belgilangan rejaga nisbatan 140,5 foizni tashkil etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://t.me/uztmk_official/2615
|title=O‘zbekiston texnologik metallar kombinati ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari
|website=Telegram — “O‘zTMK” AJ Press-service
|publisher=O‘zbekiston texnologik metallar kombinati
|access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

=== 2026-yil I yarim yillik ===

2026-yilning birinchi yarim yilligida umumiy sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 695,6 mlrd so‘mni tashkil etdi. Reja 153,2 foizga bajarildi, o‘sish sur’ati 2024-yilga nisbatan 2,2 barobarni tashkil etdi.

Mazkur davrda 457,0 tonna molibden ishlab chiqarildi. Bu belgilangan rejaga nisbatan 120,8 foizni, o‘sish sur’ati esa 100,2 foizni tashkil etdi.

Shuningdek, 96,9 tonna volfram ishlab chiqarildi. Mazkur ko‘rsatkich belgilangan rejaga nisbatan 148,1 foizni, o‘sish sur’ati esa 4,5 barobarni tashkil etdi.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://t.me/uztmk_official/2615
|title=O‘zbekiston texnologik metallar kombinati ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari
|website=Telegram — “O‘zTMK” AJ Press-service
|publisher=O‘zbekiston texnologik metallar kombinati
|access-date=2026-09-19
}}&lt;/ref&gt;

== Asosiy loyihalari ==

=== Volfram sanoat klasteri ===

Volfram sanoat klasteri volfram xomashyosini qazib olish, qayta ishlash va volfram mahsulotlarini ishlab chiqarishni qamrab olgan loyihalar majmuasi&lt;ref name=&quot;prezident9304&quot;&gt;{{cite web|url=https://president.uz/uz/lists/view/9304|title=Kritik minerallar xomashyo bazasi kengaytirilib, yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqariladi|website=Prezident.uz}}&lt;/ref&gt;.

Loyiha doirasida volfram konsentrati, volfram angidridi va metall volfram ishlab chiqarish quvvatlari yaratiladi hamda kengaytiriladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2025.minexeurope.com/sponsors/tmk/|title=TMK (Uzbekistan Technological Metals Complex)|website=MINEX Europe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mining-journal.com/resourcestocks/resourcestocks-articles/4532675/uzbekistans-metals-future-mining-opportunities-untapped-source-critical-minerals|title=Uzbekistan's 'Metals of the Future' Mining Opportunities and Untapped Source of Critical Minerals|website=Mining Journal}}&lt;/ref&gt;. 

=== Molibden xomashyosini chuqur qayta ishlash klasteri ===

Mazkur loyiha molibden tarkibli xomashyoni qayta ishlash hamda molibden asosidagi sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarishga moʻljallangan loyihalarni oʻz ichiga oladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://president.uz/uz/lists/view/9304|title=Kritik minerallar xomashyo bazasi kengaytirilib, yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqariladi}}&lt;/ref&gt;.

Loyiha doirasida yiliga 5 000 tonna molibden tarkibli xomashyoni qayta ishlash, 2 500 tonna molibden uch oksidi (MoO₃) hamda keyingi bosqichda yiliga 1 600 tonna molibden kukuni ishlab chiqarish rejalashtirilgan. Mazkur mahsulotlar metallurgiya va boshqa sanoat tarmoqlarida xomashyo sifatida qoʻllaniladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2024.minexasia.com/minex-central-asia-2025-session-2-uzbekistan-in-global-critical-minerals-supply-chains/|title=Session 2: Uzbekistan in Global Critical Minerals Supply Chains|website=MINEX Central Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mmta.co.uk/uzbekistan-technological-metals-complex-joins-the-mmta/|title=Uzbekistan Technological Metals Complex joins the MMTA|website=MMTA}}&lt;/ref&gt;. 

=== Kelajak metallari texnoparki ===

'''Kelajak metallari texnoparki''' — TMK tarkibidagi sanoat va innovatsion ishlab chiqarish majmuasi. Joylashuvi Toshkent viloyatining Chirchiq va Ohangaron hududlari hamda Samarqand viloyatining Nurobod tumani. Loyiha qiymati 841 million AQSH dollarini tashkil etadi va 50 dan ortiq investitsiya loyihasini oʻz ichiga oladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uzkmt.uz|title=Kelajak metallari texnoparki|website=uzkmt.uz}}&lt;/ref&gt;.

Texnopark kritik va nodir metallarni chuqur qayta ishlash, ilmiy tadqiqotlarni ishlab chiqarish bilan integratsiyalash hamda tayyor sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.uzkmt.uz|title=Kelajak metallari texnoparki}}&lt;/ref&gt;.

Toshkent xalqaro investitsiya forumi (2025-yil)dagi nutqida Prezident Shavkat Mirziyoyev Toshkent va Samarqand viloyatlarida Kelajak metallari texnoparklari tashkil etilayotganini maʼlum qilgan&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://president.uz/uz/lists/view/8203|title=Prezident Shavkat Mirziyoyevning IV Toshkent xalqaro investitsiya forumidagi nutqi|website=Prezident.uz}}&lt;/ref&gt;.

=== R&amp;D Park ===

'''R&amp;D Park''' TMKning ilmiy-tadqiqot va texnologiyalarni rivojlantirish markazi. Joylashuvi Toshkent viloyatining Chirchiq shahri. Markaz laboratoriya tadqiqotlari, texnologik sinovlar hamda ilmiy ishlanmalarni sanoatda qoʻllash va tijoratlashtirish yoʻnalishlarida faoliyat yuritadi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://rndpark.uz|title=R&amp;D Park}}&lt;/ref&gt;. 

R&amp;D Park tarkibida Markaziy nano-tahlil laboratoriyasi, Texnologik sinov markazi hamda Innovatsion loyihalarni tijoratlashtirish markazi bor. Unda materiallarning fizik-kimyoviy xususiyatlarini tahlil qilish, rudalar va konsentratlarni laboratoriya hamda tajriba-sanoat sharoitida sinovdan oʻtkazish, shuningdek ilmiy ishlanmalarni sanoat amaliyotiga joriy etish boʻyicha ishlar olib boriladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uztmk.uz/en/project/rd-park|title=R&amp;D Park}}&lt;/ref&gt;.

=== Miskon loyihasi ===

'''Miskon loyihasi''' Toshkent viloyatining Piskent tumanida amalga oshirilayotgan kon-metallurgiya loyihasi. Loyiha molibden, reniy hamda boshqa kritik minerallarni geologik oʻrganish, qazib olish va qayta ishlashni qamrab oladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://president.uz/uz/lists/view/9304|title=Kritik minerallar xomashyo bazasi kengaytirilib, yuqori qoʻshilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqariladi|website=Prezident.uz}}&lt;/ref&gt;.

Shuningdek, loyiha oltin, kumush va mis zaxiralarini oʻzlashtirishni ham nazarda tutadi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uztmk.uz/uz/project/miskon|title=Miskon loyihasi}}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Miskon mineral xomashyoni qayta ishlash va tayyor sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish yoʻnalishidagi loyiha&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://timesca.com/uzbekistans-4-2-billion-critical-minerals-plan-aims-to-turn-raw-materials-into-industry/|title=Uzbekistan's $4.2 Billion Critical Minerals Plan Aims to Turn Raw Materials Into Industry|website=Times of Central Asia}}&lt;/ref&gt;.

== Xalqaro hamkorlik ==

TMK kritik minerallar va texnologik metallar sohasida xorijiy kompaniyalar, ilmiy muassasalar hamda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi.

Hamkorlikning asosiy yoʻnalishlari geologik qidiruv, mineral resurslarni qayta ishlash, texnologiyalar transferi, ilmiy tadqiqotlar, investitsiya loyihalarini amalga oshirish hamda mutaxassislar tayyorlashni qamrab oladi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uztmk.uz/uz/category/xalqaro-hamkorlik|title=Xalqaro hamkorlik|website=UzTMK}}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Oʻzbekiston metallurgiya korxonalari]]
[[Turkum:2024-yilda tashkil etilgan tashkilotlar]]</text>
      <sha1>hoycocpglc8avgokwai3g63jh3zxo72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Julián Quiñones</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1422371</id>
    <revision>
      <id>6273092</id>
      <parentid>6255499</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T13:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22666" sha1="57qk3nagyec31wtzkzcyq7tgq909572" xml:space="preserve">{{Futbolchi bilgiqutisi
 | name               = Julián Quiñones
 | image              = Julián Quiñones.png
 | caption            = Quiñones [[Meksika milliy futbol terma jamoasi|Meksika]] tarkibida (2025-yil)
 | full_name          = Julián Andrés Quiñones Quiñones&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fichajes.com/jugador/julian-andres-quinones-quinones/|title=J. Quiñones|publisher=Fichajes|language=Spanish|access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
 | birth_date         = {{birth date and age|1997|3|24|df=y}}
 | birth_place        = [[Magüí Payán]], Kolumbiya 
 | height             = 1.80 m&lt;ref&gt;https://alqadsiah.com/en/players/julian-quinones&lt;/ref&gt;
 | position           = [[Hujumchi (futbol)|Hujumchi]], [[Yarim himoyachi|vinger]]
 | currentclub        = [[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]
 | clubnumber         = 33
 | youthyears1        = {{0|0000}}—2015
 | youthclubs1        = Fútbol Paz
 | youthyears2        = 2015—2016
 | youthclubs2        = [[Tigres UANL]]
 | yillar1            = 2016—2021
 | klublar1           = [[Tigres UANL]]
 | isht1              = 59
 | gollar1            = 8
 | yillar2            = 2016
 | klublar2           = {{ijara}} [[Venados F.C.|Venados]]
 | isht2              = 14
 | gollar2            = 3
 | yillar3            = 2017—2018
 | klublar3           = {{ijara}} [[Lobos BUAP]] 
 | isht3              = 28
 | gollar3            = 17
 | yillar4            = 2021
 | klublar4           = {{ijara}} [[Atlas F.C.|Atlas]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mexico.as.com/mexico/2021/06/16/futbol/1623874385_823779.html|title=Atlas anuncia oficialmente la llegada de Julián Quiñones|publisher=Diario AS México|language=es|date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt;
 | isht4              = 23
 | gollar4            = 5
 | yillar5            = 2022—2023
 | klublar5           = [[Atlas F.C.|Atlas]]
 | isht5              = 55
 | gollar5            = 27
 | yillar6            = 2023—2024
 | klublar6           = [[Club América|América]]
 | isht6              = 41
 | gollar6            = 18
 | yillar7            = 2024—
 | klublar7           = [[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]
 | isht7              = 59
 | gollar7            = 53
 | milliyyillar1      = 2017—2018
 | milliyjamoa1       = [[Kolumbiya milliy futbol terma jamoasi (20 yoshgacha)|Kolumbiya U20]]
 | milliyisht1        = 13
 | milliygollar1      = 4
 | milliyyillar2      = 2023—
 | milliyjamoa2       = [[Meksika milliy futbol terma jamoasi|Meksika]]
 | milliyisht2        = 27
 | milliygollar2      = 6
 | club-update        = 21 May 2026 
 | nationalteam-update = 6 July 2026 
}}
'''Julian Andrés Quiñones Quiñones''' (1997-yil, 24-martda tugʻilgan) — professional [[futbolchi]], [[Saudiya Pro ligasi|Saudiya Arabistoni Pro-ligasi]]&lt;nowiki/&gt;ning „&lt;nowiki/&gt;[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]&lt;nowiki/&gt;“ klubida [[Hujumchi (futbol)|hujumchi]] yoki vinger sifatida oʻynaydi. [[Kolumbiya]]&lt;nowiki/&gt;da tugʻilgan, [[Meksika milliy futbol terma jamoasi|Meksika terma jamoasi]]&lt;nowiki/&gt;ni himoya qiladi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/38856900/mexico-call-colombia-dual-national-quinones-first |title=Mexico call up Colombia dual-national Quinones for first time |publisher=ESPN |date=9 November 2023}}&lt;/ref&gt;.

== Xalqaro faoliyati ==
=== Kolumbiya ===

[[File:Julián_Quiñones.jpg|thumb|Quiñones 2017-yilda Kolumbiya U20 terma jamoasida oʻynagan]]
Quinones Kolumbiyaning yoshlar terma jamoasi tarkibida yoshlar musobaqalarida ishtirok etgan, avval 2017-yilgi Janubiy Amerika U20 chempionatida, keyin esa 2018-yilgi Markaziy Amerika va Karib dengizi oʻyinlarida. Biroq, uzoq vaqtdan buyon Meksikada yashaganidan soʻng 2023-yil may oyida Kolumbiya terma jamoasining kattalar jamoasiga chaqiruvni qabul qilmaslikni tanlagan&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.marca.com/co/2023/08/17/64dde69be2704ee3aa8b45e3.html|title=Julián Quiñones rechazó ir con la Selección Colombia|language=Spanish|date=17 August 2023|website=Marca Colombia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elcolombiano.com/deportes/futbol/julian-quinones-explica-por-que-rechazo-a-la-seleccion-colombia-y-representa-a-mexico-pa23109677|title=&quot;Ni leí la carta&quot;: Julián Quiñones rompió el silencio y explicó por qué prefirió representar a México en vez de Colombia|language=Spanish|date=13 November 2023|website=El Colombiano}}&lt;/ref&gt;.

=== Meksika ===
2023-yil sentyabr oyida Quinones Meksika terma jamoasining oʻquv-mashgʻulot yigʻiniga qoʻshilgan. Julián avvalroq Meksika sharafini himoya qilish niyatini eʼlon qilgan edi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.as.com/soccer/julian-quinones-set-to-train-with-mexican-national-team-n/|title=Julián Quiñones set to train with Mexican National Team|publisher=Diario AS|date=3 September 2023}}&lt;/ref&gt;. U oktyabr oyida fuqarolikni qabul qilish jarayonini yakunladi va keyingi oyda terma jamoa birinchi chaqiruvini olgan&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.as.com/soccer/julian-quinones-eligible-to-play-for-mexico-when-and-against-whom-could-he-make-his-debut-n/|title=Julián Quiñones eligible to play for Mexico|publisher=Diario AS|date=12 October 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 November 2023 |title=Selección Mexicana revela lista con Julián Quiñones como novedad |url=https://www.espn.com.mx/futbol/selecciones/nota/_/id/12849335/seleccion-mexicana-lista-jugadores-convocatoria-julian-quinones-honduras |publisher=ESPN México}}&lt;/ref&gt;. Quinones 17-noyabr kuni Gondurasga qarshi KONKAKAF Millatlar Ligasi oʻyinida debyut qildi&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.marca.com/mx/futbol/seleccion-mx/2023/11/18/65583189268e3e22438b4589.html|title=¿Cómo le fue a Julián Quiñones en su debut con México ante Honduras?|language=Spanish|date=17 November 2023|website=Marca}}&lt;/ref&gt;. U oʻzining birinchi golini 2024-yil 21-mart kuni KONKAKAF Millatlar Ligasining yarim final oʻyinida [[Panama milliy futbol terma jamoasi|Panama]]&lt;nowiki/&gt;ga qarshi oʻyinda kiritgan. Meksika oʻyinda 3:0 hisobida gʻalaba qozongan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/690323 |title=Mexico ease past Panama to advance to National League final |publisher=ESPN |date=22 March 2024 }}&lt;/ref&gt;.

Kinyones [[Futbol boʻyicha 2026-yilgi jahon chempionati|2026-yilgi]] [[Futbol boʻyicha jahon chempionati|FIFA Jahon chempionati]] uchun oʻz maydonida birgalikda mezbonlik qilgan 26 kishilik tarkibga kiritildi&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%7C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |title=Al Llamado {{!}} Convocatoria de la SNM para la Copa Mundial de la FIFA 2026 |trans-title=Call-up {{!}} Mexico national team squad for the 2026 FIFA World Cup |language=es |publisher=[[Mexican Football Federation]] |date=31 May 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260601061123/https://miseleccion.mx/noticia/6463-Al-Llamado-%257C-Convocatoria-de-la-SNM-para-la-Copa-Mundial-de-la-FIFA-2026 |archive-date=1 June 2026 |access-date=31 May 2026 }}&lt;/ref&gt;. 2026-yil 11-iyunda Quiñones [[Janubiy Afrika milliy futbol terma jamoasi|Janubiy Afrika]]&lt;nowiki/&gt;ga qarshi 2:0 hisobidagi gʻalabada turnirning ochilish golini urdi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-06-11 |title=Quinones stars as Mexico start in style |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/mexico-south-africa-highlights-match-report |access-date=2026-06-11 |publisher=[[FIFA]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Anderson |first=Kari |url=https://sports.yahoo.com/soccer/article/mexicos-julian-quinones-nets-first-goal-of-2026-world-cup-with-clinical-nutmeg-in-2-0-win-over-south-africa-194921967.html |title=Mexico's Julián Quiñones nets first goal of 2026 World Cup with clinical nutmeg in 2-0 win over South Africa |publisher=Yahoo! Sports |date=11 June 2026 }}&lt;/ref&gt;. Oʻyindan soʻng u oʻyinning eng yaxshi oʻyinchisi deb topildi. 1/32 finalda [[Ekvador milliy futbol terma jamoasi|Ekvador]]&lt;nowiki/&gt;ga qarshi oʻyinda dastlabki golni urgan va jamoasi 1/8 finalga yoʻl olgani uchun oʻyinning eng yaxshi oʻyinchisi deb topilgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fifa.com/en/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/mexico-ecuador-review-highlights |title=Mexico remain perfect and sweep past Ecuador |publisher=FIFA |date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt;. Keyin Meksika 1/8 finalda [[Angliya milliy futbol terma jamoasi|Angliya]] bilan toʻqnash keldi va bu bosqichda 2:3 hisobida magʻlubiyatga uchragan. Oʻyinda gollardan biriga Quiñones mualliflik qilgan&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Athletic |first=The |date=2026-07-05 |title=England survive red card to end Mexico’s World Cup dream in Azteca classic: Live reaction |url=https://www.nytimes.com/athletic/live-blogs/mexico-vs-england-live-updates-world-cup-2026-score-result/1kXwPh7t8O2X/ |access-date=2026-07-06 |website=The Athletic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Shunday qilib, u Jahon chempionati turniridagi toʻrtinchi golini urgan va meksikalik futbolchilar [[Luis Hernández (1968-yilda tugʻilgan futbolchi)|Luis Hernández]] va [[Javier Hernández]] tomonidan oʻrnatilgan rekordni takrorlagan&lt;ref&gt;{{cite web |last=Rosas |first=Javier |url=https://espndeportes.espn.com/futbol/mundial/nota/_/id/16964102/julian-quinones-goles-mexico-mundiales-lista-jugadores |title=Quiñones se convierte en máximo goleador de México en Mundiales |publisher=ESPN Deportes |language=es |date=5 July 2026 }}&lt;/ref&gt;.

== Shaxsiy hayoti ==
Nariño shtatining Magui Payán shahrida tugʻilgan Quiñones afro-kolumbiyalik&lt;ref name=&quot;faced racism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;unlikely hero&quot;&gt;{{cite news|last=Begley|first=Emlyn|url=https://www.bbc.com/sport/football/articles/cqx1l3n9dj5o|title=Mexico's unlikely hero who England could fear most|publisher=BBC Sport|date=3 July 2026|access-date=5 July 2026|quote=Quinones was born in Magui Payan in southern Colombia, not too far from the Ecuadorian border, and grew up in some poverty.}}&lt;/ref&gt;. Uning bolaligi shu darajada qashshoqlikda oʻtganki, hatto telefon orqali gaplashish uchun ham uch soat qayiqda suzishiga toʻgʻri kelgan&lt;ref name=&quot;faced racism&quot;&gt;{{cite news|last=G|first=Sandip|title=Mexico’s Quiñones: Faced racism, nearly joined guerrillas but now national hero|url=https://indianexpress.com/article/sports/football/julian-quinones-colombia-born-mexico-world-cup-2026-hero-10765847/|work=The Indian Express|date=1 July 2026|access-date=5 July 2026}}&lt;/ref&gt;. Quiñones meksikalik model va influenser Ana Gabriela Amatoga uylangan. Juftlik 2022-yilda uchrasha boshlagan va oʻsha yilning dekabrida turmush qurgan. Ularning qizi Alanna 2023-yil 26-dekabrda dunyoga kelgan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-06 |title=Julián Quiñones' Wife: Who Is Ana Gabriela Amato? Her Love Story and Children |url=https://ahoraelpueblo.bo/julian-quinones-wife-who-is-ana-gabriela-amato-her-love-story-and-children/ |access-date=2026-07-07 |language=en-US |arxivsana=2026-07-14 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20260714075046/https://ahoraelpueblo.bo/julian-quinones-wife-who-is-ana-gabriela-amato-her-love-story-and-children/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Cantú |first=Nadia |title=Why the world loves Julián Quiñones’ inspiring journey |url=https://www.azcentral.com/story/sports/2026/07/01/who-is-julin-quiones-from-poverty-in-colombia-to-shining-for-mexico/90772319007/ |access-date=2026-07-07 |website=The Arizona Republic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

== Faoliyat statistikasi ==
=== Klub ===
{{updated|2026-yil 21-may kuni boʻlib oʻtagan oʻyin holatiga koʻra}}&lt;ref name=&quot;Soccerway&quot;&gt;{{Soccerway|id=431497|name=Julián Quiñones|access-date=24 June 2024}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Klub, mavsum va musobaqalar boʻyicha ishtirok va gollar
!rowspan=&quot;2&quot;|Klub
!rowspan=&quot;2&quot;|Mavsum
!colspan=&quot;3&quot;|Liga
!colspan=&quot;2&quot;|Milliy kubok{{efn|Jumladan [[Copa MX]], [[Qirol kubogi (Saudiya Arabistoni)|Qirol kubogi]]}}
!colspan=&quot;2&quot;|Xalqaro
!colspan=&quot;2&quot;|Boshqa
!colspan=&quot;2&quot;|Jami
|-
!Divizion!!Oʻyinlar!!Gollar!!Oʻyinlar!!Gollar!!Oʻyinlar!!Gollar!!Oʻyinlar!!Gollar!!Oʻyinlar!!Gollar
|-
|[[Venados F.C.|Venados]] (ijara)
|2015–16
|[[Ascenso MX]]
|14||3||6||3||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||20||6
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|[[Tigres UANL]]
|2016–17
|[[Liga MX]]
|7||0||0||0||3{{efn|name=CCC|CONCACAF Chempionlar kubogidagi o‘yinlari}}||1||colspan=&quot;2&quot;|—||10||1
|-
|2018–19
|Liga MX
|25||6||4||1||6{{efn|name=CCC}}||2||colspan=&quot;2&quot;|—||35||9
|-
|2019–20
|Liga MX
|4||0||colspan=&quot;2&quot;|—||2{{efn|name=CCC}}||0||colspan=&quot;2&quot;|—||6||0
|-
|2020–21
|Liga MX
|23||2||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||1{{efn|name=&quot;FCW&quot;|FIFA klublar o‘rtasidagi jahon chempionatidagi ishtiroki}}||0||24||2
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Jami
!59!!8!!4!!1!!11!!3!!1!!0!!75!!12
|-
|[[Lobos BUAP|BUAP]] (ijara)
|2017–18
|Liga MX
|28||17||0||0||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||28||17
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Atlas F.C.|Atlas]]
|2021–22
|Liga MX
|43||14||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||1{{efn|[[Supercopa MX]]dagi ishtiroki}}||1||44||15
|-
|2022–23
|Liga MX
|35||18||colspan=&quot;2&quot;|—||3{{efn|name=CCC}}||3||1{{efn|Campeones kubogidagi ishtiroki}}||0||39||21
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Jami
!78!!32!!colspan=&quot;2&quot;|—!!3!!3!!2!!1!!83!!36
|-
|[[Club América|América]]
|2023–24
|Liga MX
|41||18||colspan=&quot;2&quot;|—||7{{efn|name=CCC}}||3||4{{efn|Ligalar kubogidagi o‘yinlari}}||2||52||23
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Al Qadsiah FC|Al-Qadsiah]]
|2024–25
|[[Saudiya Pro ligasi]]
|28||20||5||5||colspan=&quot;2&quot;|—||colspan=&quot;2&quot;|—||33||25
|-
|2025–26
|Saudiya Pro ligasi
|31||33||3||4||colspan=&quot;2&quot;|—||1{{efn|[[Saudiya Arabistoni Superkubogi]]da ishtirok etgan}}||0||35||37
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Jami
!59!!53!!8!!9!!colspan=&quot;2&quot;|—!!1!!0!!68!!62
|-
!colspan=&quot;3&quot;|Umumiy faoliyat statistikasi
!278!!129!!18!!13!!21!!9!!8!!3!!325!!154
|}
{{notelist}}
{{Manbalar|group=izoh}}

=== Xalqaro ===
{{updated|2026-yil 5-iyulda boʻlib oʻtgan oʻyin holatiga koʻra}}&lt;ref name=&quot;Soccerway&quot; /&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ Terma jamoa va yil boʻyicha ishtirok va gollar
!Terma jamoa!!Yil!!Oʻyinlar!!Gollar
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|[[Meksika milliy futbol terma jamoasi|Meksika]]
|2023||2||0
|-
|2024||8||2
|-
|2025||8||0
|-
|2026||9||4
|-
!colspan=&quot;2&quot;|Jami!!27!!6
|}

''Hsiob va natijalar birinchi boʻlib Meksikaning gollari roʻyxatini koʻrsatadi, hisob ustuni Quiñonesning har bir golidan keyingi natijani koʻrsatadi.''

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Julián Quiñones tomonidan kiritilgan xalqaro gollar roʻyxati
!scope=&quot;col&quot;|No.
!scope=&quot;col&quot;|Sana
!scope=&quot;col&quot;|Stadion
!scope=&quot;col&quot;|Oʻyin
!scope=&quot;col&quot;|Raqib
!scope=&quot;col&quot;|Hisob
!scope=&quot;col&quot;|Natija
!scope=&quot;col&quot;|Musobaqa
!scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot;|{{Abbr|Ref.|Reference}}
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|1
|2024-yil 21-mart
|[[AT&amp;T Stadium]], [[Arlington, Texas|Arlington]],AQSH
|style=&quot;text-align:center&quot;|3
|{{fb|PAN}}
|align=center|2–0
|align=center|3–0
|2024-yilgi KONKAKAF Millatlar ligasi finali
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=PANAMA VS. MEXICO 0 - 3|url=https://int.soccerway.com/matches/2024/03/22/nc-america/concacaf-nations-league/panama/mexico/4263323/|website=Soccerway|access-date=24 June 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|2
|2024-yil 8-iyun
|[[Kyle Field]], [[College Station, Texas|College Station]], AQSH
|style=&quot;text-align:center&quot;|5
|{{fb|BRA}}
|align=center|1–2
|align=center|2–3
|[[Oʻrtoqlik uchrashuvi|Oʻrtoqlik]]
|
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|3
|2026-yil 11-iyun
|[[Estadio Azteca]], [[Mexiko shahri]], Meksika
|style=&quot;text-align:center&quot;|23
|{{fb|RSA}}
|align=center|1–0
|align=center|2–0
|[[Futbol boʻyicha 2026-yilgi jahon chempionati — A guruhi#Meksika v Janubiy Afrika|2026-yilgi jahon chempionati]]
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|4
|2026-yil 24-iyun
|Estadio Azteca, Mexiko shahri, Meksika
|style=&quot;text-align:center&quot;|25
|{{fb|CZE}}
|align=center|2–0
|align=center|3–0
|2026-yilgi jahon chempionati
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/12098/13556651/world-cup-2026-czech-republic-0-3-mexico-guillermo-ochoa-and-gilberto-mora-make-history-as-co-hosts-make-it-three-wins-from-three-in-group-a|title=World Cup 2026: Czech Republic 0-3 Mexico|website=Sky Sports|date=24 June 2026|access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|5
|2026-yil 30-iyun
|Estadio Azteca, Mexiko shahri, Meksika
|style=&quot;text-align:center&quot;|26
|{{fb|ECU}}
|align=center|1–0
|align=center|2–0
|[[Futbol boʻyicha 2026-yilgi jahon chempionati play-off bosqichi|2026-yilgi jahon chempionati]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c1jy90n0kz5t|title=Co-hosts reach last 16 with impressive win at Azteca Stadium|website=BBC|date=1 July 2026|access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;text-align:center&quot;|6
|2026-yil 5-iyul
|Estadio Azteca, Mexiko shahri, Meksika
|style=&quot;text-align:center&quot;|27
|{{fb|ENG}}
|align=center|1–2
|align=center|2–3
|2026-yilgi jahon chempionati
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/cr5j14eyzm8t|title=Jude Bellingham and Harry Kane send 10-man Three Lions to quarter-finals|website=BBC|date=6 July 2026|access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

== Yutuqlar ==
;Tigres UANL

* Liga MX: Apertura 2016, Klausura 2019
* KONKAKAF Chempionlar ligasi: 2020
;Atlas

* Liga MX: Apertura 2021, Klausura 2022
* Campeón de Campeones: 2022
;América

* Liga MX: Apertura 2023&lt;ref&gt;{{cite web | last=Hernandez | first=Cesar | title=Club América extends Liga MX record to 14 titles after defeating Tigres | website=ESPN | date=18 December 2023 | url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/690858 | access-date=19 December 2023}}&lt;/ref&gt;, Klausura 2024&lt;ref&gt;{{cite web | last=Hernandez | first=Cesar | title=América secure back-to-back Liga MX titles with win over Cruz Azul | website=ESPN | date=27 May 2024 | url=https://www.espn.com/soccer/report?gameId=702650 | access-date=28 May 2024}}&lt;/ref&gt;
* Campeón de Campeones: 2024
;Kolumbiya U20

* Markaziy Amerika va Karib havzasi oʻyinlari: 2018
;Meksika

* KONKAKAF Oltin kubogi: 2025&lt;ref&gt;{{Cite web |title=United States 1-2 Mexico: Mauricio Pochettino's side beaten in Gold Cup final |url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cy4nj815ep1t |access-date=2025-07-07 |website=BBC Sport |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;
* KONKAKAF Millatlar ligasi: 2024–25&lt;ref&gt;{{Cite news |last= |first= |date=2025-03-24 |title=Mexico win first Nations League final thanks to Raúl Jiménez double |url=https://www.theguardian.com/football/2025/mar/24/mexico-concacaf-nations-league-panama-raul-jimenez#:~:text=Ra%C3%BAl%20Jim%C3%A9nez%20scored%20his%20second,tournament%20for%20the%20first%20time. |access-date=2025-03-24 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

=== Shaxsiy ===

* Markaziy Amerika va Karib havzasi oʻyinlari toʻpurari: 2018
* Liga MX ramziy terma jamoasi: Klausura 2022&lt;ref&gt;https://x.com/LigaBBVAMX/status/1533856319618293764?ref_src=twsrc%5Etfw&lt;/ref&gt;
* Liga MXning eng yaxshi hujumkor yarim himoyachisi: 2021–22&lt;ref&gt;{{cite web |title=Atlas acaparó la gala del Balón de Oro en la Liga MX |url=https://www.espn.com.mx/futbol/mexico/nota/_/id/10559778 |website=ESPN México |access-date=July 1, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607141112/https://www.espn.com.mx/futbol/mexico/nota/_/id/10559778/balon-oro-liga-mx-ganadores-atlas-pachuca-america-leon |archive-date=June 7, 2023 |date=June 27, 2022 |trans-title=Atlas Dominated the Ballon d'Or Gala in Liga MX}}&lt;/ref&gt;
* Liga MX All-Star (Yulduzlar oʻyini): 2022&lt;ref&gt;{{cite web|title=LIGA MX announces roster for 2022 MLS All-Star Game at Allianz Field|url=https://www.mlssoccer.com/news/liga-mx-announces-roster-for-2022-mls-all-star-game-at-allianz-field|website=Major League Soccer|access-date=10 August 2022|date=19 July 2022}}&lt;/ref&gt;
* Qirol kubogi toʻpurari: 2024–25
* Saudiya Professional ligasi „Oltin butsa“si: 2025–26&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 May 2026 |title=2025-26 SPL Awards winners: Felix, Jesus, Al Juwayr, Al Elewa honoured |url=https://www.spl.com.sa/en/news/1069886/2025-26-rsl-awards-winners-felix-jesus-al-juwayr-al-elewa-celebrated |access-date=24 May 2026 |website=Saudi Pro League |arxivsana=2026-05-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20260526002150/https://www.spl.com.sa/en/news/1069886/2025-26-rsl-awards-winners-felix-jesus-al-juwayr-al-elewa-celebrated }}&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* {{Liga MX player|111155|Julián Andrés Quiñones Quiñones}}
* {{Soccerway}}


{{S-start}}
{{s-sports}}
{{succession box|before=[[Enner Valencia]]|title=[[Futbol boʻyicha jahon chempionati|FIFA Jahon chempionati]]ning ochilish goli|years=[[Futbol boʻyicha 2026-yilgi jahon chempionati|2026]]|after=Hozirgi}}
{{s-end}}
{{Al-Qadisiyah FC tarkibi}}
{{Navboxes
|title= Meksika tarkibi
|bg = #016549
|fg = White
|bordercolor =#CE1126
|list1=
{{Meksika tarkibi 2024-yilgi Copa América}}
{{Meksika tarkibi 2025-yilgi KONKAKAF oltin kubogi}}
{{Meksika tarkibi 2026-yilgi FIFA jahon chempionati}}
}}
{{Navboxes
| title = Mukofoftlar
| bg = gold
| fg = navy
| list =
{{2021–22 Liga MX Best XI}}
{{Saudi Professional League top scorers}}
}}

{{DEFAULTSORT:Quinones, Julian}}
[[Turkum:Yashayotgan insonlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha futbolchilar]]
[[Turkum:Nariño departamentilik futbolchilari]]
[[Turkum:Meksikadagi kolumbiyalik muhojirlar]]
[[Turkum:Meksika fuqaroligini olgan kishilar]]
[[Turkum:Kelib chiqishi kolumbiyalik boʻlgan sportchilar]]
[[Turkum:Kolumbiyalik erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Meksikalik erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Futboldagi erkak hujumchilar]]
[[Turkum:Tigres UANL futbolchilari]]
[[Turkum:Venados F.C. futbolchilari]]
[[Turkum:Lobos BUAP futbolchilari]]
[[Turkum:Atlas F.C. futbolchilari]]
[[Turkum:Club América futbolchilari]]
[[Turkum:Al Qadsiah FC futbolchilari]]
[[Turkum:Liga MX futbolchilari]]
[[Turkum:Ascenso MX futbolchilari]]
[[Turkum:Saudiya Arabistoni Pro-ligasi futbolchilari]]
[[Turkum:Meksika milliy futbol terma jamoasi erkak futbolchilari]]
[[Turkum:Kolumbiya milliy futbol terma jamoasi (20 yoshgacha) erkak futbolchilari]]
[[Turkum:Copa América 2024 oʻyinchilari]]
[[Turkum:2025-yilgi KONKAKAF oltin kubogi futbolchilari]]
[[Turkum:FIFA Jahon chempionati 2026 oʻyinchilari]]
[[Turkum:KONKAKAF oltin kubogida gʻolib boʻlgan futbolchilar]]
[[Turkum:KONKAKAF Chempionlar kubogida gʻolib boʻlgan futbolchilar]]
[[Turkum:2018-yilgi Markaziy Amerika va Karib dengizi oʻyinlaridagi futbolchilar]]
[[Turkum:Meksikalik muhojir erkak futbolchilar]]
[[Turkum:Saudiya Arabistonidagi meksikalik muhojir sportchilar]]
[[Turkum:Saudiya Arabistonidagi muhojir erkak futbolchilar]]
[[Turkum:21-asrda Kolumbiyalik erkak sportchilar]]
[[Turkum:21-asrda Meksikalik erkak sportchilar]]
[[Turkum:Afrikadan kelgan kolumbiyaliklar]]
[[Turkum:Afrikadan kelgan meksikaliklar]]
[[Turkum:Mahalliylashtirilgan futbolchilar]]</text>
      <sha1>57qk3nagyec31wtzkzcyq7tgq909572</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Level 26</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1422411</id>
    <revision>
      <id>6273288</id>
      <parentid>6202191</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1539" sha1="qwh9i2ep01brvg5igi0hc3bgozx0noi" xml:space="preserve">'''Level 26''' — [[Anthony E. Zuiker]] va [[Duane Swierczynski]] tomonidan yaratilgan raqamli qoʻrqinchli [[roman]]lar turkumi&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.mobiletechreview.com/ubbthreads/showflat.php?Cat=0&amp;Number=40194&amp;an=0&amp;page=4 | title=iBook Review: ''Dark Prophecy'' by Dare to Pass | last=Dayen | first=Guy | publisher=MobileTechReview | date=March 15, 2011 | accessdate=April 5, 2011 | arxivsana=2023-11-03 | arxivurl=https://web.archive.org/web/20231103025018/https://www.mobiletechreview.com/ubbthreads/showflat.php?Cat=0&amp;Number=40194&amp;an=0&amp;page=4 }}&lt;/ref&gt;. Asarlar videolavhalar va interaktiv veb-hamjamiyatni oʻz ichiga olgan onlayn kontent bilan boyitilgan. Oʻquvchilar ushbu materiallarni koʻrish uchun ''Level26.com'' saytiga tashrif buyurishga undalgan&lt;ref&gt;Rachel (May 20, 2011). [http://www.csifiles.com/content/2011/05/mendelsohn-talks-helgenberger-harnois-the-return-of-sqweegel/ „Mendelsohn talks Helgenberger, Harnois &amp; the return of Sqweegel“]. CSI Files. Retrieved April 10, 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://suicidegirls.com/news/search/blog/keywords=level%2B26/recent_posts/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121014142704/http://suicidegirls.com/news/search/blog/keywords%3Dlevel%2B26/recent_posts/ |archivedate=October 14, 2012 |author=Blogbot |title=''Level 26: Dark Prophecy'' – A Puzzle for SG from CSI's Anthony E. Zuiker |publisher=[[SuicideGirls]] |date=October 7, 2010 |accessdate=March 6, 2015 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Qo‘rqinchli-roman-stub}}</text>
      <sha1>qwh9i2ep01brvg5igi0hc3bgozx0noi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Senolitik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1423392</id>
    <revision>
      <id>6273265</id>
      <parentid>6205478</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10775" sha1="niykldo8q6nsk64up5hcq1t117hnz5a" xml:space="preserve">'''Senolitik''' ([[inglizcha]] senescence — „qarish“ va -lytic — „parchalanish“ soʻzlaridan olingan) — [[Hujayra qarishi|qarigan hujayralarni]] tanlab yoʻq qilish va inson salomatligini yaxshilash imkoniyatini aniqlash maqsadida tadqiq etilayotgan [[Kichik molekula|kichik molekulalar]] guruhi&lt;ref name=&quot;pmid26646499&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Childs BG, Durik M, Baker DJ, van Deursen JM|title=Cellular senescence in aging and age-related disease: from mechanisms to therapy|journal=Nature Medicine|volume=21|issue=12|pages=1424–1435|date=December 2015|pmid=26646499|pmc=4748967|doi=10.1038/nm.4000}}&lt;/ref&gt;. Ushbu tadqiqotlarning maqsadi yosh oʻtishi bilan bogʻliq kasalliklarni kechiktirish, oldini olish, yengillashtirish yoki ularning rivojlanishini ortga qaytarishga xizmat qiladigan vositalarni aniqlash yoki ishlab chiqishdan iborat&lt;ref name=&quot;pmid25446976&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kirkland JL, Tchkonia T|title=Clinical strategies and animal models for developing senolytic agents|journal=Experimental Gerontology|volume=68|pages=19–25|date=August 2015|pmid=25446976|pmc=4412760|doi=10.1016/j.exger.2014.10.012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=van Deursen JM|title=Senolytic therapies for healthy longevity|url=https://archive.org/details/science_2019-05-17_364_6441/page/636|journal=Science|volume=364|issue=6441|pages=636–637|date=May 2019|pmid=31097655|pmc=6816502|doi=10.1126/science.aaw1299|bibcode=2019Sci...364..636V}}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, senolitiklar yordamida qarigan hujayralarni yoʻq qilish qarish jarayonida immun tizimi faoliyatini yaxshilash usullaridan biri sifatida ham taklif etilgan&lt;ref name=&quot;pmid332386656&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chambers ES, Akbar AN|title=Can blocking inflammation enhance immunity during aging?|journal=[[The Journal of Allergy and Clinical Immunology]]|volume=145|issue=5|pages=1323–1331|year=2020|doi=10.1016/j.jaci.2020.03.016|pmid=32386656|url=https://discovery.ucl.ac.uk/10108233/3/Akbar_JACI%20review%20280220%20TOP.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Senostatik esa senolitiklarga yaqin tushuncha boʻlib, hujayralarning qarish jarayonini bostirish yoki sekinlashtirish maʼnosini anglatadi&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hu|first1=Qinchao|last2=Peng|first2=Jianmin|last3=Jiang|first3=Laibo|last4=Li|first4=Wuguo|last5=Su|first5=Qiao|last6=Zhang|first6=Jiayu|last7=Li|first7=Huan|last8=Song|first8=Ming|last9=Cheng|first9=Bin|last10=Xia|first10=Juan|last11=Wu|first11=Tong|title=Metformin as a senostatic drug enhances the anticancer efficacy of CDK4/6 inhibitor in head and neck squamous cell carcinoma|journal=Cell Death &amp; Disease|date=28 October 2020|volume=11|issue=10|page=925|doi=10.1038/s41419-020-03126-0|pmid=33116117|pmc=7595194}}&lt;/ref&gt;.

== Tadqiqotlar ==
Ehtimoliy senolitik vositalar hozirda dastlabki ilmiy tadqiqotlar bosqichida boʻlib, ularning ayrimlari insonlarda oʻtkazilayotgan ilk bosqich [[Klinik sinov|klinik sinovlarda]] baholanmoqda&lt;ref name=&quot;10.1111/joim.13141&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kirkland JL, Tchkonia T|title=Senolytic drugs: from discovery to translation|journal=Journal of Internal Medicine|volume=288|issue=5|pages=518–536|date=November 2020|pmid=32686219|pmc=7405395|doi=10.1111/joim.13141}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Baumann K|title=Rejuvenating senolytics|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=19|issue=9|pages=543|date=September 2018|pmid=30054558|doi=10.1038/s41580-018-0047-5|s2cid=51726136}}&lt;/ref&gt;. Senolitik vositalar sifatida oʻrganilayotgan nomzodlarning aksariyati boshqa maqsadlarda qoʻllanadigan, xususan saratonga qarshi ishlab chiqilgan preparatlar hisoblanadi. Ular qatoriga dasatinib [[Malign neoplazmalar uchun kimyoterapiya|kimyoterapiya preparati]] hamda tajriba bosqichidagi navitoklaks kabi kichik molekulalar kiradi&lt;ref name=&quot;pmid24345884&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Blagosklonny MV|title=Selective anti-cancer agents as anti-aging drugs|journal=Cancer Biology &amp; Therapy|volume=14|issue=12|pages=1092–1097|date=December 2013|pmid=24345884|pmc=3912031|doi=10.4161/cbt.27350}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid26587873&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Slack C, Alic N, Partridge L|title=Could cancer drugs provide ammunition against aging?|journal=Cell Cycle|volume=15|issue=2|pages=153–155|date=6 January 2016|pmid=26587873|pmc=4825846|doi=10.1080/15384101.2015.1118905}}&lt;/ref&gt;.

Eruvchan urokinaza plazminogen aktivatori retseptori qarigan hujayralarda yuqori darajada ifodalanishi aniqlangan. Shu sababli tadqiqotchilar qarigan hujayralarni yoʻq qilish maqsadida sichqonlarda [[CAR T hujayra|CAR-T hujayralaridan]] foydalangan&lt;ref name=&quot;pmid32601490&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Wagner V, Gil J|title=T cells engineered to target senescence|journal=Nature|volume=583|issue=7814|pages=37–38|date=July 2020|pmid=32601490|doi=10.1038/d41586-020-01759-x|doi-access=free|bibcode=2020Natur.583...37W|hdl=10044/1/80980|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid32555459&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Amor C, Feucht J, Leibold J, Ho YJ, Zhu C, Alonso-Curbelo D, Mansilla-Soto J, Boyer JA, Li X, Giavridis T, Kulick A, Houlihan S, Peerschke E, Friedman SL, Ponomarev V, Piersigilli A, Sadelain M, Lowe SW|display-authors=6|title=Senolytic CAR T cells reverse senescence-associated pathologies|journal=Nature|volume=583|issue=7814|pages=127–132|date=July 2020|pmid=32555459|pmc=7583560|doi=10.1038/s41586-020-2403-9|bibcode=2020Natur.583..127A}}&lt;/ref&gt;.

Sharhlarga koʻra, senolitik preparatlar uzluksiz qoʻllash oʻrniga vaqti-vaqti bilan qoʻllanganda ham xuddi shunday samarali boʻlishi mumkin. Bu senolitik preparatlarning afzalliklaridan biri hisoblanadi va nojoʻya taʼsirlar, jumladan maqsadli boʻlmagan toʻqimalarga taʼsir etishi xavfini kamaytirishga yordam berishi mumkin&lt;ref name=&quot;10.1111/joim.13141&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;10.1111/joim.131412&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Kirkland JL, Tchkonia T|title=Senolytic drugs: from discovery to translation|journal=Journal of Internal Medicine|volume=288|issue=5|pages=518–536|date=November 2020|pmid=32686219|pmc=7405395|doi=10.1111/joim.13141}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10.1146/annurev-pharmtox-050120-105018&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Robbins PD, Jurk D, Khosla S, Kirkland JL, LeBrasseur NK, Miller JD, Passos JF, Pignolo RJ, Tchkonia T, Niedernhofer LJ|display-authors=6|title=Senolytic Drugs: Reducing Senescent Cell Viability to Extend Health Span|journal=Annual Review of Pharmacology and Toxicology|volume=61|issue=1|pages=779–803|date=January 2021|pmid=32997601|pmc=7790861|doi=10.1146/annurev-pharmtox-050120-105018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10.1038/s41580-020-00314-w&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Di Micco R, Krizhanovsky V, Baker D, d'Adda di Fagagna F|title=Cellular senescence in ageing: from mechanisms to therapeutic opportunities|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=22|issue=2|pages=75–95|date=February 2021|pmid=33328614|pmc=8344376|doi=10.1038/s41580-020-00314-w}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid31451866&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Palmer AK, Gustafson B, Kirkland JL, Smith U|title=Cellular senescence: at the nexus between ageing and diabetes|journal=Diabetologia|volume=62|issue=10|pages=1835–1841|date=October 2019|pmid=31451866|pmc=6731336|doi=10.1007/s00125-019-4934-x}}&lt;/ref&gt;.

== Senomorfiklar ==
Senolitiklar qarigan hujayralarni yoʻq qilsa, senomorfiklar esa ularni yoʻq qilmasdan, ularning xususiyatlarini oʻzgartiradi. Apigenin, rapamitsin va uning analogi everolimus senomorfik vositalar sifatida oʻrganilayotgan nomzodlar qatoriga kiradi. Ular qarigan hujayralarning xususiyatlarini, jumladan SASPni bostirish orqali ularning salbiy taʼsirini kamaytirishga xizmat qiladi&lt;ref name=&quot;10.1038/s41580-020-00314-w2&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Di Micco R, Krizhanovsky V, Baker D, d'Adda di Fagagna F|title=Cellular senescence in ageing: from mechanisms to therapeutic opportunities|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=22|issue=2|pages=75–95|date=February 2021|pmid=33328614|pmc=8344376|doi=10.1038/s41580-020-00314-w}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;10.1146/annurev-pharmtox-050120-1050182&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Robbins PD, Jurk D, Khosla S, Kirkland JL, LeBrasseur NK, Miller JD, Passos JF, Pignolo RJ, Tchkonia T, Niedernhofer LJ|display-authors=6|title=Senolytic Drugs: Reducing Senescent Cell Viability to Extend Health Span|journal=Annual Review of Pharmacology and Toxicology|volume=61|issue=1|pages=779–803|date=January 2021|pmid=32997601|pmc=7790861|doi=10.1146/annurev-pharmtox-050120-105018}}&lt;/ref&gt;.
== Manbalar ==
{{manbalar|3}}

== Adabiyotlar ==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Arora S, Thompson PJ, Wang Y, Bhattacharyya A, Apostolopoulou H, Hatano R, Naikawadi RP, Shah A, Wolters PJ, Koliwad S, Bhattacharya M, Bhushan A | display-authors = 6 | title = Invariant Natural Killer T cells coordinate removal of senescent cells | language = English | journal = Med | volume = 2 | issue = 8 | pages = 938–950 | date = August 2021 | pmid = 34617070 | pmc = 8491998 | doi = 10.1016/j.medj.2021.04.014 | s2cid = 236546883 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kirkland JL, Tchkonia T | title = Senolytic drugs: from discovery to translation | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 288 | issue = 5 | pages = 518–536 | date = November 2020 | pmid = 32686219 | pmc = 7405395 | doi = 10.1111/joim.13141 }}, a review that is [[open access]] and features a list of senolytics candidates
* {{cite journal | vauthors = Zhu Y, Prata LG, Gerdes EO, Netto JM, Pirtskhalava T, Giorgadze N, Tripathi U, Inman CL, Johnson KO, Xue A, Palmer AK, Chen T, Schaefer K, Justice JN, Nambiar AM, Musi N, Kritchevsky SB, Chen J, Khosla S, Jurk D, Schafer MJ, Tchkonia T, Kirkland JL | display-authors = 6 | title = Orally-active, clinically-translatable senolytics restore α-Klotho in mice and humans | language = English | journal = eBioMedicine | volume = 77 | article-number = 103912 | date = March 2022 | pmid = 35292270 | pmc = 9034457 | doi = 10.1016/j.ebiom.2022.103912 | s2cid = 247443187 }}
* {{Cite journal | vauthors = Dance A |date=2022-12-21 |title=Could getting rid of old cells turn back the clock on aging? |url=https://knowablemagazine.org/article/health-disease/2022/could-getting-rid-old-cells-turn-back-clock-aging?mc_cid=b691ff690b&amp;mc_eid=6e7303fddd |journal=Knowable Magazine |language=en |doi=10.1146/knowable-122122-1|s2cid=255055238 |doi-access=free |url-access=subscription }}
{{refend}}
* {{Cite journal |last=Wong |first=Carissa |date=2024-05-15 |title=How to kill the 'zombie' cells that make you age |url=https://www.nature.com/articles/d41586-024-01370-4 |journal=Nature |language=en |volume=629 |issue=8012 |pages=518–520 |doi=10.1038/d41586-024-01370-4|pmid=40796952 |bibcode=2024Natur.629..518W |url-access=subscription }}

[[Turkum:Inson bo‘lmagan organizmlarda qarish]]
[[Turkum:Qarish]]
[[Turkum:Qarishga qarshi moddalar]]</text>
      <sha1>niykldo8q6nsk64up5hcq1t117hnz5a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kazbek (film)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1425259</id>
    <revision>
      <id>6273189</id>
      <parentid>6255841</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6671" sha1="6vb55x9rivouyx06oplt2x9bjnbq7zq" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name           = Kazbek
| native_name    = {{Infobox name module|uz|Osiyo arsloni}}
| caption        =
| image          = Kazbek 2023.jpg
| writer         = Igor Kostyuchenko&lt;br /&gt;Akbar Bekturdiyev
| starring       = [[Ulugʻbek Qodirov]]&lt;br /&gt;[[Fotih Nasimov]]
| narrator       =
| director       = Akbar Bekturdiyev
| producer       =
| music          = Ubaydulla Karimov
| cinematography = [[Husan Aliyev]]
| editing        =
| studio         = Cinema of Central Asia
| distributor    = [[O'zbekfilm]]
| released       = {{Film date|2025|05|09}}
| runtime        = 94 daqiqa
| language       = Oʻzbek&lt;br /&gt;Belarus&lt;br /&gt;[[Russian language|Rus]]&lt;br /&gt;[[German language|Nemis]]
| country        = [[Uzbekistan]]&lt;br /&gt;[[Belarus]]
| budget         = 2 million AQSh dollari
}}

'''Kazbek''' ({{lang-uz|Osiyo arsloni, Осиё арслони}}) — [[Oʻzbekiston]] va [[Belarusiya]] hamkorligida Akbar Bekturdiyev tomonidan suratga olingan oʻzbek-belarus filmi&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UzDaily |title=The film &quot;Kazbek&quot; produced by Uzbekistan and Belarus to be released in May 2023 |url=https://uzdaily.ru/en/post/74608 |access-date=2024-06-05 |website=UzDaily.uz |language=ru}}&lt;/ref&gt;. Film [[Mamadali Topivoldiyev|Mamadali Topivoldiyev]]ning hayotiga asoslangan boʻlib, u [[Sovet Ittifoqi Qahramoni]] unvoniga sazovor boʻlgan&lt;ref&gt;[https://kun.uz/uz/76919940 Belarusning oʻzbek qahramoni — Kazbek jang qilgan hududlardan reportaj] kun.uz&lt;/ref&gt; Filmda qahramon obrazini oʻzbek aktyori [[Ulugʻbek Qodirov]] ijro etgan&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://qalampir.uz/uz/news/ulugbek-k-odirov-uzbek-belarus-fil-mida-suratga-tushadi-fil-m-byuzheti-2-million-dollar-72004 Ulugʻbek Qodirov oʻzbek-belarus filmida suratga tushadi. Film byudjeti 2 million dollar] qalampir.uz&lt;/ref&gt;.

Film byudjeti 2 million AQSh dollaridan ortiqni tashkil qilgan&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Syujeti ==
[[Ikkinchi jahon urushi]] davrida [[natsist]]lar tomonidan bosib olingan hududlarda oʻzbek va sovet askarlaridan tashkil topgan guruh fashistlar rahbarlariga qarshi suiqasd uyushtiradi.

== Rollarda ==

* [[Ulugʻbek Qodirov]] — [[Mamadali Topivoldiyev]] (Kazbek)
* Fotih Nasimov
* [[:de:Dirk_Martens|Dirk Martens]]
* Vera Kolesnikova
* Elizaveta Shukova
* [[Aleksandr Aleksandrovich Ilyin|Aleksandr Ilin]]
* Nodar Siradze
* Sergey Zhbankov

== Ishlab chiqarish ==

=== Rivojlanish ===

Loyiha treyleri dastlab 2021-yil may oyida [[:ru:Телевидение в Узбекистане|Oʻzbekiston televideniyesi]] orqali namoyish etilgan. Filmda [[Ulugʻbek Qodirov]] Rossiya oʻrmonlarida yashovchi askar obrazini ijro etadi. Filmga tayyorgarlik jarayonida [[Ulugʻbek Qodirov]] roli uchun 25 kilogramm vazn yoʻqotgan. Shuningdek, u kurash va qoʻl jangi mashgʻulotlarini oʻrgangan.&lt;ref&gt;[https://www.xabaruz.com/uz/madaniyat/ulugbek-qodirov-qahramon-roli-uchun-25-kiloga-ozdi Ulugʻbek Qodirov qahramon roli uchun 25 kiloga ozdi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20250220162130/https://www.xabaruz.com/uz/madaniyat/ulugbek-qodirov-qahramon-roli-uchun-25-kiloga-ozdi |date=2025-02-20 }} xabaruz.com&lt;/ref&gt;

=== Aktyorlar tanlovi ===

2021-yilda [[:uz:Adiz Rajabov|Adiz Rajabov]], [[Umid Iskandarov]], [[:uz:Bekzod Todjiyev|Bekzod Tadjiyev]], [[Shaxrux Xamdamov]], [[:uz:Yigitali Mamajonov|YigitAli Mamajonov]] va [[Fotih Nasimov]]ga Kazbek roli taklif qilingan edi. Biroq yakunda bosh rolni [[Ulugʻbek Qodirov]] ijro etishi maʼlum boʻldi&lt;ref&gt;[https://m.aniq.uz/uz/yangiliklar/ulugbek-qodirov-uzbek-belarus-filmida-bosh-rolga-tasdiqlandi Ulugʻbek Qodirov oʻzbek-belarus filmida bosh rolga tasdiqlandi] aniq.uz&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://yuz.uz/news/taniqli-kinoaktyor-ulugbek-qodirov-kazbek-filmidagi-bosh-rolga-tasdiqlandi Taniqli kinoaktyor Ulugʻbek Qodirov „Kazbek“ filmidagi bosh rolga tasdiqlandi]{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} yuz.uz&lt;/ref&gt;.

[[File:Mamadali Topivoldiyev And Ulug’bek Qodirov.jpg|thumb| [[Ulugʻbek Qodirov]] va [[Mamadali Topivoldiyev]]]]

Filmning asosiy suratga olish ishlari 2022-yil mart oyida boshlangan va asosan [[Fargʻona]] hududida suratga olingan&lt;ref&gt;[https://darakchi.uz/index.php/oz/144297 Fargʻonada oʻzbek va belarus kinoijodkorlari tomonidan „Osiyo arsloni“ filmi suratga olish ishlari boshlandi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240105150358/https://darakchi.uz/index.php/oz/144297 |date=2024-01-05 }} darakchi.uz&lt;/ref&gt;. Film suratga olish ishlari 2023-yil sentabr oyida yakunlangan.

== Yaratilish tarixi ==

„Kazbek“ filmi ustida ish boshlanishidan avval 2021-yilda [[Toshkent]] shahrida „[[Mamadali Topivoldiyev]]: uning hayoti va filmlardagi badiiy ifodasi“ mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya oʻtkazilgan. Unda filmning gʻoyaviy talqini va ssenariysi muhokama qilingan&lt;ref&gt;[https://daryo.uz/2022/08/01/belarusda-ozbek-snayperchi-qizining-ikkinchi-jahon-urushida-korsatgan-jasorati-haqida-film-suratga-olinmoqda-video/ „Kazbek“ badiiy filmi haqida] daryo.uz&lt;/ref&gt;.

2021-yilda „Kazbek“ filmi rejissyorligi [[:uz:Muhammad Ali Iskandarov|Muhammad Ali Iskandarov]]ga topshirilgan. 2022-yilda ayrim sabablarga koʻra [[Oʻzbekfilm]] film rejissyorini oʻzgartirdi. Film rejissyori sifatida Akbar Bekturdiyev tayinlandi.

Konferensiyada [[Oʻzbekiston]] va [[Belarus]] olimlari hamda tarixchilari ishtirok etib, [[Mamadali Topivoldiyev]] tarjimai holi va oʻsha davr voqealarining talqini haqida fikr almashdilar&lt;ref&gt;[https://www.uzdaily.uz/ru/post/70637 Film „Kazbek“ proizvodstva Uzbekistana i Belarusi vipustyat v prokat v mae 2023 goda] uzdaily.uz&lt;/ref&gt;.

Filmni suratga olish ishlari Markaziy Osiyo kinokompaniyasiga topshirilgan. Filmda taniqli [[oʻzbek]], [[nemis]] va [[belarus]] aktyorlari ishtirok etgan.

Oʻsha davr muhiti Markaziy Osiyo kinokompaniyasi suratga olish maydonida qayta yaratilgan. Belarus ijodiy guruhi bilan hamkorlikda 50 gektar hududda shahar va jang maydoni manzaralari qurilgan. Ikkinchi jahon urushi davridagi maydonlar, uylar, yoʻllar, koʻpriklar va binolar barpo etilgan.

== Saundtrek ==

{{Infobox album
| name         = Hayot
| type         = Soundtrack
| artist       = {{unbulleted list|Ubaydulla Karimov}}
| cover        =
| alt          =
| released     = {{Start date|df=yes|2023|}}
| recorded     =
| venue        =
| studio       =
| genre        = [[Film soundtrack|Badiiy film saundtreki]]
| length       = {{Duration|m=10|s=16}}
| label        = Fox Music
| producer     = Firdavs Abduxoliqov
| chronology   = Ubaydulla Karimov
| prev_title   = [[Uzbek Qizi]]
| prev_year    = 2022
| next_title   = [[Hur Qiz]]
| next_year    = 2011
| misc         =
}}

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}</text>
      <sha1>6vb55x9rivouyx06oplt2x9bjnbq7zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Legion of the Damned (roman)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1426468</id>
    <revision>
      <id>6273273</id>
      <parentid>6213855</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T10:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1898" sha1="md8wrnf6svurguxmphir6yqg73r1pab" xml:space="preserve">{{Kitob bilgiqutisi
| nomi                 = Legion of the Damned
| tasvir               = 
| izoh                 = 1993-yilgi ommaviy nashr (yumshoq muqova)
| muallif              = William C. Dietz
| mamlakat             = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari]]
| til                  = [[ingliz tili]]
| janr                 = Harbiy ilmiy fantastika
| nashriyot            = [[Ace Books]]
| nashr_etilgan_sana   = 1993-yil 1-avgust
| media_turi           = Bosma (yumshoq muqova)
| betlar               = 352 (yumshoq muqova nashri)
| isbn                 = 0-441-48040-3
| oclc                 = 28450164
| keyingisi            = ''The Final Battle''
}}
'''Legion of the Damned''' — [[William C. Dietz]] tomonidan yozilgan va 1993-yilda [[Ace Books]] tomonidan ilk bor nashr etilgan [[Ilmiy fantastika|ilmiy fantastik]] roman&lt;ref name=PW&gt;{{Cite web|url=https://www.publishersweekly.com/978-0-441-48040-1|title = Fiction Book Review: Legion of the Damned by William C. Dietz, Author Ace Books $7.99 (352p) ISBN 978-0-441-48040-1}}&lt;/ref&gt;. U ''Legion of the Damned'' turkumining birinchi kitobi hisoblanadi. Toʻqqiz kitobdan iborat ushbu turkumning yakuniy qismi ''A Fighting Chance'' 2011-yilda nashr etilgan. Keyinchalik Dietz ''Andromedaʼs Fall'' (2012), ''Andromedaʼs Choice'' (2013) va ''Andromedaʼs War'' (2014) romanlaridan iborat prikvel trilogiyasini ham yozgan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/william-c-dietz/andromedas-fall/|title=ANDROMEda's FALL &amp;#124; Kirkus Reviews}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [http://us.penguingroup.com/nf/Book/BookDisplay/0,,9780441480401,00.html Publisher’s Website for „Legion of the Damned“]
* [http://legionofthedamned.com/ Legion of the Damned — iOS Game] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20251114181708/http://legionofthedamned.com/ |date=2025-11-14 }}

{{1990s-if-roman-stub}}</text>
      <sha1>md8wrnf6svurguxmphir6yqg73r1pab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Journal d'Hirondelle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1427168</id>
    <revision>
      <id>6273088</id>
      <parentid>6215420</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:54:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2004" sha1="ag0smiywskado9wzd3n63anbc28u4pb" xml:space="preserve">{{Kitob bilgiqutisi
| nomi                 = Journal d'Hirondelle
| tasvir               = 
| izoh                 = Birinchi nashr ([[Éditions Albin Michel|Albin Michel]])
| muallif              = Amélie Nothomb
| nashriyot            = Albin Michel
| nashr_etilgan_sana   = 2006-yil 23-avgust
| isbn                 = 978-2-226-17335-5
}}
'''Journal d’Hirondelle''' — [[belgiya]]lik yozuvchi [[Amélie Nothomb]] tomonidan 2006-yilda yozilgan [[roman]]. Asar Nothombning 15-romanidir. Ilk bor 2006-yilda Éditions Albin Michel nashriyoti tomonidan chop etilgan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Journal d'Hirondelle - Amélie Nothomb |url=https://www.babelio.com/livres/Nothomb-Journal-dHirondelle/6099 |access-date=2023-12-11 |website=Babelio |language=fr |arxivsana=2024-01-20 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20240120010026/https://www.babelio.com/livres/Nothomb-Journal-dHirondelle/6099 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Journal d'hirondelle de Amélie Nothomb |url=http://evene.lefigaro.fr/livres/livre/amelie-nothomb-journal-d-hirondelle-22133.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20161201075957/http://evene.lefigaro.fr/livres/livre/amelie-nothomb-journal-d-hirondelle-22133.php |archive-date=2016-12-01 |access-date=2023-12-11 |website=Le Figaro |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2006-08-31 |title=Le Nothomb nouveau est arrivé |url=https://www.lexpress.fr/culture/livre/journal-d-hirondelle_811534.html |access-date=2023-12-11 |website=L'Express |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berthod |first=Anne |date=2006-08-23 |title=Mortel désir |url=https://www.lexpress.fr/culture/livre/journal-d-hirondelle_821518.html |access-date=2023-12-11 |website=L'Express |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Granger |first=Alice |date=2006-08-28 |title=Journal d'Hirondelle |url=http://www.e-litterature.net/publier2/spip.php?page=article5&amp;id_article=346 |access-date=2023-12-11 |website=Exigence}}&lt;/ref&gt;. Roman 137 betdan iborat.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{2000s-roman-stub}}</text>
      <sha1>ag0smiywskado9wzd3n63anbc28u4pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Las aventuras de Pito Pérez</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1431445</id>
    <revision>
      <id>6273252</id>
      <parentid>6225564</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1776" sha1="2u481ey5yc1lyfw23vyeyd3ddjtqn11" xml:space="preserve">{{Film bilgiqutisi
| director       = [[Juan Bustillo Oro]]
| based_on       = {{Based on|''[[La vida inútil de Pito Pérez]]''|[[José Rubén Romero]]}}
| producer       = Fernando de Fuentes
| starring       = [[Germán Valdés]]
| narrator       = 
| cinematography = [[Enrique Wallace]]
| editing        = [[Carlos Savage]]
| music          = [[Luis Hernández Bretón]]
| distributor    = 
| released       = {{Film date|df=y|1957|2|27|[[Meksika]]}}
| mamlakat             = [[Meksika]]
| til                  = [[Ispan tili|Ispancha]]
}}
'''Las aventuras de Pito Pérez''' – 1957-yilda rejissyor [[Juan Bustillo Oro]] tomonidan suratga olingan [[Meksika]] komediya-drama filmi. Bosh rollarni [[Germán Valdés]] («Tin-Tan») va [[Anabelle Gutiérrez]] ijro etgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.literatura.bellasartes.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1757:exhiben-cinta-las-aventuras-de-pito-perez-en-el-ciclo-cinema-palacio&amp;catid=73:boletines&amp;Itemid=89 |title=Exhiben cinta 'Las aventuras de Pito Pérez' en el ciclo Cinema Palacio |trans-title=Film 'Las aventuras de Pito Pérez' exhibited in the Cinema Palacio series |language=es |publisher=Instituto Nacional de Bellas Artes |work=Coordinación Nacional de Literatura |qaralgan sana=2026-08-05 |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304130145/http://www.literatura.bellasartes.gob.mx/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1757:exhiben-cinta-las-aventuras-de-pito-perez-en-el-ciclo-cinema-palacio&amp;catid=73:boletines&amp;Itemid=89 }}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
*Dann Luna, Ilana. ''Adapting Gender: Mexican Feminisms from Literature to Film''. SUNY Press, 2018.

== Havolalar ==
* {{IMDb title|0165096}}

{{1950-yillar-Meksika-film-stub}}</text>
      <sha1>2u481ey5yc1lyfw23vyeyd3ddjtqn11</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Démence du boxeur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1432702</id>
    <revision>
      <id>6273241</id>
      <parentid>6228566</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="fkx1sxfjqli6iahe175a0amc3d293op" xml:space="preserve">{{Kitob bilgiqutisi
| nomi                 = La Démence du boxeur
| asl_nomi             =
| tasvir               =
| izoh                 =
| muallif              = François Weyergans
| muharrir             =
| tarjimon             =
| bezovchi             =
| muqova_artist        =
| mamlakat             = [[Belgiya]]
| til                  = [[Fransuz tili|fransuzcha]]
| seriya               =
| janr                 =
| nashriyot             = [[éditions Grasset]]
| nashr_etilgan_sana   = 1992
| oʻzbek_nashr_sanasi  =
| betlar               =
| mukofotlar            = [[Prix Renaudot]] (1992)
| avvalgisi             =
| keyingisi             =
| isbn                  = 978-2-246-44851-8
| oclc                  =
| veb-sayt              =
| izohlar              =
}}
'''La Démence du boxeur''' — [[belgiya]]lik yozuvchi [[François Weyergans]]ning romani. Asar ilk bor 1992-yilda nashr etilgan va shu yili [[Prix Renaudot]] mukofotiga sazovor boʻlgan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.babelio.com/livres/Weyergans-La-Demence-du-boxeur/150837|title=La Démence du boxeur - François Weyergans - Babelio|website=www.babelio.com|language=fr|access-date=2018-07-21|arxivsana=2018-07-22|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180722011440/https://www.babelio.com/livres/Weyergans-La-Demence-du-boxeur/150837}}&lt;/ref&gt;.

== Nashrlar ==
* ''La Démence du boxeur'', [[éditions Grasset]], 1992, ISBN 978-2246448518.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{1990s-roman-stub}}</text>
      <sha1>fkx1sxfjqli6iahe175a0amc3d293op</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Window of Time</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1435110</id>
    <revision>
      <id>6273256</id>
      <parentid>6236017</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:46:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1429" sha1="o7cvt55a7ydjvvy3m0qhwdmmrq5ueh8" xml:space="preserve">'''Window of Time''' — Karen Weinberg tomonidan yozilgan va Annelle Woggon Ratcliffe tomonidan illyustratsiya qilingan bolalar kitobi. Asar 1991-yilda White Maine Publishing Company tomonidan nashr etilgan. 8–12 yoshdagi bolalarga moʻljallangan hikoya 1988-yilda [[Westminster, Maryland|Vestminster]]da yashovchi bolaning tasodifan [[Gettisburg jangi]] davriga vaqt boʻylab sayohat qilishi haqida hikoya qiladi. Muqova Harry A. West tomonidan ishlangan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.baltimoresun.com/news/bs-xpm-1991-09-01-9113009092-story.html|title=Window of Time is window of opportunity for author|last=Baublitz|first=Ellie|date=1991-09-01|website=Baltimore Sun|language=en-US|access-date=2019-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Weird War Stories: Supernatural and Science Fiction Elements in Novels, Pulps, Comics, Film, Television, Games and Other Media| last=Green| first=Paul|date=2017| publisher=McFarland| isbn=9781476628745|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rodley|first=Laura|date=May 1991|title=Review|journal=Valley Women's Voice|pages=7|via=Archives of Sexuality &amp; Gender (GALE)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kinney|first=Molly|date=July 1991|title=Review|url=https://archive.org/details/sim_school-library-journal_1991-07_37_7/page/n78|journal=School Library Journal|volume=37|issue=7|pages=75|issn=0362-8930}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{1990s-tarixiy-roman-stub}}</text>
      <sha1>o7cvt55a7ydjvvy3m0qhwdmmrq5ueh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Celle qui vint d'ailleurs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1436862</id>
    <revision>
      <id>6273253</id>
      <parentid>6241061</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="a1cqri93orlel0ejiwvh8afunil2ezv" xml:space="preserve">'''Celle qui vint d’ailleurs''' — [[fransuz]] yozuvchisi [[Jeanne Galzy]] tomonidan 1958-yilda yozilgan [[roman]]. Bu gʻayritabiiy voqealar asosidagi asardir. Unda bosh qahramon [[Fransiya]]ning janubida poyezdda onasining eski dugonasiga duch keladi, biroq bu ayol qirq yil avval vafot etgan boʻladi&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Schuler|first=Georgette R.|year=1959|title=Rev. of Galzy, ''Celle qui vient d'ailleurs''|url=https://archive.org/details/sim_world-literature-today_1959_spring_33_2/page/170|journal=[[World Literature Today|Books Abroad]]|volume=33|issue=2|page=170|jstor=40097097|doi=10.2307/40097097}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{1950s-roman-stub}}</text>
      <sha1>a1cqri93orlel0ejiwvh8afunil2ezv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laurence Stoughton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1437629</id>
    <revision>
      <id>6273259</id>
      <parentid>6243158</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:24:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="d1hvdnk6l7g35nlhb9t2r9zhvp4bf6z" xml:space="preserve">'''Sir Laurence Stoughton''' (1554–1615) — [[Surrey]] grafligining Stoughton va [[Sussex]] grafligining West Stoke qishloqlaridan bo‘lgan ingliz siyosatchisi.

[[Guildford (saylov okrugi)|Guildford]] saylov okrugidan 1572, 1584, 1586 va 1593-yillardagi parlamentlarda qatnashgan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1558-1603/member/stoughton-laurence-1554-1615|title=STOUGHTON, Laurence (1554-1615), of Stoughton, Surr. - History of Parliament Online|website=www.historyofparliamentonline.org|qaralgan sana=2026-08-20|arxivsana=2024-12-05|arxivurl=https://web.archive.org/web/20241205132355/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1558-1603/member/stoughton-laurence-1554-1615}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Authority control}}
{{1593-Angliya-MP-stub}}</text>
      <sha1>d1hvdnk6l7g35nlhb9t2r9zhvp4bf6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barrage of Fire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1438068</id>
    <revision>
      <id>6273264</id>
      <parentid>6244371</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1495" sha1="s0j38n67ksaar6hnewt8f079ziz3g9g" xml:space="preserve">{{Kitob bilgiqutisi
| nomi                 = Barrage of Fire
| asl_nomi             = Aluvión de Fuego
| tasvir               =
| izoh                 =
| muallif              = Óscar Cerruto
| muharrir             =
| tarjimon             =
| bezovchi             =
| muqova_artist        =
| mamlakat             =
| til                  = [[Ispan tili|ispan]]
| seriya               =
| janr                 =
| nashriyot             =
| nashr_etilgan_sana   = 1935
| oʻzbek_nashr_sanasi  =
| betlar               =
| mukofotlar            =
| avvalgisi             =
| keyingisi             =
| isbn                  =
| oclc                  =
| dewey                 =
| congress              =
| veb-sayt              =
| izohlar              =
}}
'''Barrage of Fire''' ({{lang-es|Aluvión de Fuego}}) — [[Óscar Cerruto]] tomonidan yozilgan va 1935-yilda nashr etilgan [[roman]].

== Taqrizlar ==
Asarning tanqidiy taqrizi Pitsburg universitetining ''Ibero-American Magazine'' jurnalida chop etilgan. Jurnalning [[ISSN]] raqami 2154-4794&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi = 10.5195/reviberoamer.1986.4149|title = Territorio y nación: Indios y mineros en &quot;Aluvión de Fuego&quot; de Oscar Cerruto|url = https://archive.org/details/sim_revista-iberoamericana_january-march-1986_52_134/page/93|journal = Revista Iberoamericana|volume = 52|issue = 134|pages = 93–109|year = 1986|last1 = García Pabón|first1 = Leonardo|doi-access = free}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{1930s-roman-stub}}</text>
      <sha1>s0j38n67ksaar6hnewt8f079ziz3g9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Late Bourgeois World</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1438522</id>
    <revision>
      <id>6273263</id>
      <parentid>6246323</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:44:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for verifiability (20260919sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>6273263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2376" sha1="bhix1fru2ukgaxhggzm1k3jqfg5tgmz" xml:space="preserve">{{Kitob bilgiqutisi
| nomi                 = The Late Bourgeois World
| asl_nomi              =
| tasvir               =
| izoh                 = 1st edition cover
| muallif              = Nadine Gordimer
| muharrir             =
| tarjimon             =
| bezovchi             =
| muqova_artist        =
| mamlakat             = [[Janubiy Afrika]]
| til                  = [[Ingliz tili|ingliz tili]]
| seriya               =
| janr                 = [[Povest]]
| nashriyot             = [[Victor Gollancz]]&lt;br /&gt;Littlehampton Book Services Ltd&lt;br /&gt;[[Viking Press|Viking]]
| nashr_etilgan_sana   = 1966
| oʻzbek_nashr_sanasi  =
| betlar               = 120
| mukofotlar            =
| avvalgisi            = [[Occasion for Loving]]
| keyingisi             = [[A Guest of Honour (roman)|A Guest of Honour]]
| isbn                 = 9780670419647
| oclc                 = 229415208
| izohlar              = Asar [[Janubiy Afrika]]dagi aparteid davrida, 1965-yil iyun oyida kechadi.
}}
'''The Late Bourgeois World''' — [[Nadine Gordimer]] tomonidan 1966-yilda yozilgan [[povest]]. Asarda nikohi barbod boʻlayotgan, „koʻngili yarim“ ishqiy munosabatlar va siyosiy intrigalar girdobida qolgan egosentrik oq tanli janubiy afrikalik ayol haqida hikoya qilinadi&lt;ref name = NYT&gt;{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Mitchell| first = Adrian| title = The Late Bourgeois World| work = The New York Times| date = 1966-09-11| url = https://www.nytimes.com/1966/09/11/books/gordimer-bourg.html}}&lt;/ref&gt;. Asar [[Janubiy Afrika]]dagi Senzura kengashi tomonidan taqiqlangan&lt;ref name =Barrett&gt;{{Cite journal| doi = 10.4000/erea.491| issn = 1638-1718| issue = 1| last = Barrett| first = Susan| title = &quot;What I say will not be understood&quot;: Intertextuality as a subversive force in Nadine Gordimer's Burger's Daughter| journal = Revue électronique d'études sur le monde anglophone| volume = 2| date = 2004-06-15| doi-access = free}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{cite journal| title = Novel Readings: The Social Organization of Interpretation| url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1990-01_95_4/page/887| first =Marjorie L.| last =  DeVault| journal = American Journal of Sociology| volume = 95 | number = 4 | date= January 1990| pages =887–921| jstor = 2780645| doi=10.1086/229380| s2cid =144256236}}

{{1960s-roman-stub}}</text>
      <sha1>bhix1fru2ukgaxhggzm1k3jqfg5tgmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vikipediya:Viki filmni sevadi 2026/Ishtirok etish</title>
    <ns>4</ns>
    <id>1439182</id>
    <revision>
      <id>6273155</id>
      <parentid>6272164</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50603-73</username>
        <id>308087</id>
      </contributor>
      <comment>/* Roʻyxat */ Matn qoshdim</comment>
      <origin>6273155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="643z4bfps72botpk8fxbxjb3xkvo7ao" xml:space="preserve">{{Vikipediya:Viki filmni sevadi 2026/Tepasi}}
Oʻzbekcha Vikipediyadagi '''Viki filmni sevadi — 2026''' loyihasida qatnashish uchun quyidagi roʻyxatga ismingizni qoʻshing.

Buning uchun:

# Roʻyxat oxiriga yangi qator qoʻshing.
# Quyidagi kodni u yerga yozing:
#* &lt;nowiki&gt;# nowiki&lt;/nowiki&gt;
# Sahifani saqlang.

=== Roʻyxat ===
# [[Foydalanuvchi:Miss Kamola|Miss Kamola]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Miss Kamola|munozara]])
# [[User:Javoxir Yorqulov|&lt;font face=&quot;Harlow Solid Italic&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:#000000&quot;&gt;Javoxir Yorqulov&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;]]&lt;sup&gt;[[User talk:Javoxir Yorqulov|&lt;span style=&quot;color:#00721D&quot;&gt;(suhbat uchun!)&lt;/span&gt;]]&lt;/sup&gt; 16:34, 2026-yil 25-avgust (UTC)
# [[Foydalanuvchi:Mulan Xon|Mulan Xon]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Mulan Xon|munozara]]) 
[[Turkum:Loyiha:Viki filmni sevadi]]
#[[Foydalanuvchi:Bobonorova Hulkar|Bobonorova Hulkar]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Bobonorova Hulkar|munozara]]) 07:03, 2026-yil 2-sentyabr (UTC)
# [[User:Abdufattohov Ibrohimjon|&lt;font face=&quot;Georgia&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;'''''Ibrohimjon'''''&lt;/span&gt;&lt;/font&gt;]] 07:07, 2026-yil 2-sentyabr (UTC)
# [[Foydalanuvchi:MrKrasav4ik|MrKrasav4ik]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:MrKrasav4ik|munozara]]) 17:43, 2026-yil 2-sentyabr (UTC)
# [[User:Panpanchik|&lt;span style=&quot;color:pink;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;font-family:Pristina;&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#A76BCF&quot;&gt;Pan&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#FF69B4&quot;&gt;Pan&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;color:#6495ED&quot;&gt;Chik&lt;/span&gt;]] [[User talk:Panpanchik|&lt;sup&gt;#yozish&lt;/sup&gt;]] 06:21, 2026-yil 10-sentyabr (UTC)
#[[Foydalanuvchi:Tredichi|Tredichi]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Tredichi|munozara]]) 10:47, 2026-yil 11-sentyabr (UTC)
#[[Foydalanuvchi:AnvarMelibayev|AnvarMelibayev]] 
#
[[Foydalanuvchi:GavharoyQurbonova|GavharoyQurbonova]]</text>
      <sha1>643z4bfps72botpk8fxbxjb3xkvo7ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leonard Crosse</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1439940</id>
    <revision>
      <id>6273277</id>
      <parentid>6249450</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="734" sha1="m6djbexgk59r7jqpsi3gf7hipey5vog" xml:space="preserve">'''Leonard Crosse''' (1610-yilda vafot etgan) — [[Somerset]] grafligining Wells shahridan bo‘lgan ingliz siyosatchisi.

1590-yilda Wells meri lavozimida xizmat qilgan. [[Wells (saylov okrugi)|Wells]] saylov okrugidan 1597-yilgi parlamentda qatnashgan&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://historyofparliamentonline.org/volume/1558-1603/member/crosse-leonard-1610|title=CROSSE, Leonard (d.1610), of Wells, Som. - History of Parliament Online|website=historyofparliamentonline.org|qaralgan sana=2026-08-25|arxivsana=2025-01-20|arxivurl=https://web.archive.org/web/20250120051548/http://historyofparliamentonline.org/volume/1558-1603/member/crosse-leonard-1610}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Authority control}}
{{1597-Angliya-MP-stub}}</text>
      <sha1>m6djbexgk59r7jqpsi3gf7hipey5vog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>La Dormeuse de Naples (roman)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1440426</id>
    <revision>
      <id>6273240</id>
      <parentid>6251063</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T06:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1030" sha1="fkgvjar9ipzx3065jbasah46mrwaief" xml:space="preserve">'''La Dormeuse de Naples''' — [[fransuz]] yozuvchisi [[Adrien Goetz]]ning hali ingliz tiliga tarjima qilinmagan [[roman]]i&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fondation Prince Pierre de Monaco |url=https://www.fondationprincepierre.mc/en/literature/biography/000092-adrien-goetz |access-date=2023-10-16 |website=www.fondationprincepierre.mc |arxivsana=2025-01-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20250126013659/https://www.fondationprincepierre.mc/en/literature/biography/000092-adrien-goetz }}&lt;/ref&gt;. Voqealar [[Jean Auguste Dominique Ingres]] tomonidan chizilgani taxmin qilinadigan, ammo nomaʼlum boʻlgan surat atrofida rivojlanadi va XIX asr boshlarida kechadi. Roman Prix des Deux Magots va Roger Nimier Prize mukofotlarini qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Histoire des Deux Magots |url=https://lesdeuxmagots.fr/en/our-history/ |access-date=2023-10-16 |website=Les Deux Magots |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. Asar 2004-yilda La Passage nashriyoti tomonidan nashr etilgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{2000s-tarixiy-roman-stub}}</text>
      <sha1>fkgvjar9ipzx3065jbasah46mrwaief</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kleopatra Pharaoh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1440884</id>
    <revision>
      <id>6273216</id>
      <parentid>6251655</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="gjfvqlnl6k4ea8gc9bl9htg1gxakxsi" xml:space="preserve">'''Kleopatra''' va '''Pharaoh''' — „Leonardoʻs Swans“ va „Stealing Athena“ asarlarining muallifi, tarixiy romanlar yozuvchisi [[Karen Essex]] tomonidan yozilgan romanning ikki jildidir. Kitoblarda Misr malikasining [[Iskandar Zulqarnayn]] avlodi sifatidagi yunon ildizlariga urgʻu berilib, u ziyrak hukmdor va diplomat sifatida qayta tasvirlanadi.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
1. Author website, [http://www.karenessex.com KarenEssex.com]

== Havolalar ==
* [http://ancienthistory.about.com/library/weekly/aa082801a.htm Review of Kleopatra About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040831145400/http://ancienthistory.about.com/library/weekly/aa082801a.htm |date=2004-08-31 }}
* [http://ancienthistory.about.com/library/weekly/aafprpharaoh.htm Review of Pharaoh About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510064009/http://ancienthistory.about.com/library/weekly/aafprpharaoh.htm |date=2008-05-10 }}
* [http://www.thebookhaven.net/Z_Kleopatra.html Review at thebookhaven.net] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160303182851/http://www.thebookhaven.net/Z_Kleopatra.html |date=2016-03-03 }}

{{2000s-tarixiy-roman-stub}}</text>
      <sha1>gjfvqlnl6k4ea8gc9bl9htg1gxakxsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kittilä aeroporti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1441799</id>
    <revision>
      <id>6273206</id>
      <parentid>6253457</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:20:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23510" sha1="j4tcu9086qze5cpk4aq300pbq5bnw1u" xml:space="preserve">{{Qisqa tavsif|Finlandiyaning Laplandiya mintaqasidagi aeroport}}
{{Infobox airport
| name                   = Kittilä aeroporti
| native_name            = ''{{lang|fi|Kittilän lentoasema}}''
| image                  = Finavia Logo.svg
| image_size             = 150
| image2                 = Kittilä_airport.jpg
| image2_size            = 250
| IATA                   = KTT
| ICAO                   = EFKT
| pushpin_map            = Finlandiya
| pushpin_label_position = 
| pushpin_label          = KTT
| pushpin_alt            = 
| pushpin_map_size       = 
| pushpin_image          = 
| pushpin_caption        = Aeroportning Finlandiya xaritasidagi joylashuvi
| type                   = Fuqarolik
| owner                  = 
| operator               = [[Finavia]]
| area_served            = Kittilä, Laplandiya, [[Finlandiya]]
| location               = &lt;!--If different than above--&gt;
| elevation-f            = 644
| elevation-m            = 196
| coordinates            = {{coord|67|41|55|N|024|50|53|E|region:FI-LL|display=inline,title}}
|latd=67|latm=41|lats=55|latNS=N|longd=024|longm=50|longs=53|longEW=E
| website                = [https://web.archive.org/web/20091225085058/http://www.finavia.fi/airports/airport_kittila finavia.fi]
| metric_elev            = yes
| metric_rwy             = yes
| timezone               = 
| utc                    = [[UTC+2]]
| summer                 = 
| utcs                   = [[UTC+3]]
| r1-number              = 16/34
| r1-length-f            = 8,202
| r1-length-m            = 2,500
| r1-surface             = [[Asfalt-beton|Asfalt]]
| stat-year              = 2025
| stat1-header           = Yoʻlovchilar soni
| stat1-data             = 445 911 &lt;ref&gt;{{Cite web |title = Matkustajat%20lentoasemittain%201998-2025-fi-fi |url=https://www.finavia.fi/sites/default/files/documents/Matkustajat%20lentoasemittain%201998-2025-fi-fi.xlsx}}&lt;/ref&gt;
| stat2-header           = Yoʻlovchilar soni oʻzgarishi 24–25
| stat2-data             = {{increase}} +8,3%
| stat3-header           = Qoʻnishlar
| stat3-data             = 2 198 &lt;ref&gt;{{Cite web |title = Laskeutumiset%20lentoasemittain%201998-2025-fi-fi|url=https://www.finavia.fi/sites/default/files/documents/Laskeutumiset%20lentoasemittain%201998-2025-fi-fi.xlsx}}&lt;/ref&gt;
| footnotes              = Source: [[Aeronautical Information Publication|AIP]] Finland&lt;ref name=&quot;aip_efkt&quot;&gt;{{Cite web |url= https://ais.fi/ais/eaip/pdf/aerodromes/EF_AD_2_EFKT_EN.pdf |title= EFKT Kittilä |access-date= 15 July 2011 |date= 30 June 2011 |work= AIP Suomi / Finland |publisher= Finavia |location= Vantaa |pages= EFKT AD 2.1, 1–12 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20160811023619/https://ais.fi/ais/eaip/pdf/aerodromes/EF_AD_2_EFKT_EN.pdf |archive-date= 11 August 2016 }}&lt;/ref&gt;
}}
'''Kittilä aeroporti''' {{airport codes|KTT|EFKT}}, ({{lang-fi|Kittilän lentoasema}}) — [[Shimoliy qutb doirasi]]dagi [[Finlandiya]]ning Kittilä munitsipalitetida joylashgan aeroport. Umumiy aviatsiya va asosan mavsumiy xalqaro qatnovlarni amalga oshiradi va Shimoliy Finlyandiyadagi asosiy aeroportlardan biridir. Qishda Kittilä [[Germaniya]], [[Fransiya]], [[Buyuk Britaniya]], [[Ukraina]], [[Niderlandiya]], [[Shveysariya]], [[Ispaniya]] va [[Kanada]] kabi mamlakatlardan tashrif buyuruvchilarni qabul qiladi&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Facts about Kittilä Airport {{!}} Finavia|url=https://www.finavia.fi/en/airports/kittila/airport/about|access-date=2021-04-08|website=www.finavia.fi|language=en}}&lt;/ref&gt;. Aeroport yaqin atrofdagi Levi va Ylläs changʻi kurortlariga xizmat koʻrsatadi. 2019-yilda 363 161 yoʻlovchini va 2020-yilda ([[Finlandiyada COVID-19 pandemiyasi|COVID-19 tufayli]]) 206 251 yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan va [[Finlyandiya]]dagi toʻrtinchi eng gavjum aeroport boʻlgan&lt;ref name=&quot;finavia.fi&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.finavia.fi/sites/default/files/documents/Passengers%20by%20Airport-fi_0.pdf|title=PASSENGERS 2017|website=www.finavia.fi}}&lt;/ref&gt;.

== Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar ==
Quyidagi aviakompaniyalar Kittilä aeroportidan muntazam va charter qatnovlarni amalga oshiradi:

{{Aeroport-yoʻnalishlar
&lt;!-- --&gt;
| Aer Lingus, {{IRL}} | '''Mavsumiy charter:''' {{Flagicon|Ireland}}Dublin&lt;ref name=&quot;Sunway RVN Trips&quot;&gt;{{Cite web |title=Summer Sun Package Holidays 2021 |url=https://www.sunway.ie/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170518104333/https://www.sunway.ie/ |archive-date=18 May 2017 |access-date=9 March 2021 |website=sunway.ie}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[airBaltic]] | '''Mavsumiy:''' [[Riga xalqaro aeroporti|Riga]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230512-btnw23|title=airBaltic NW23 Network Expansion – 11MAY23|website=Aeroroutes.com|date=12 May 2023|accessdate=15 March 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;, [[Tallin aeroporti|Tallin]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240815-btnw24 | title=AirBaltic NW24 Network Addition Update – 14AUG24 }}&lt;/ref&gt; [[Tampere-Pirkkala aeroporti|Tampere]]&lt;ref name=winter23&gt;{{Cite web |title=Airbaltic 2023 Winter New Routes - 11MAY23 |url=https://www.airbaltic.com/en/largest-number-of-new-routes-for-winter-airbaltic-announces-11-new-routes |access-date=2023-05-11 |website=AirBaltic |language=en |archive-date=2023-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511153905/https://www.airbaltic.com/en/largest-number-of-new-routes-for-winter-airbaltic-announces-11-new-routes |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240815-btnw24 | title=AirBaltic NW24 Network Addition Update – 14AUG24 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[Air France]] | '''Mavsumiy:''' [[Sharl de Goll aeroporti|Parij–Sharl de Goll]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aeroroutes.com/eng/220721-afnw22ktttos|title=AIR FRANCE EXPANDS SCANDINAVIA NETWORK FROM DEC 2022|publisher=Aeroroutes|date=21 July 2022|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Animawings, {{ROU}} | '''Mavsumiy:''' {{Flagicon|Romania}}Buxarest–Otopeni&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nordic.ro/circuite/revelion-in-laponia|title=Lapland - once in a lifetime|publisher=Nordic.ro|access-date=2023-12-03|archive-date=2023-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203112036/https://www.nordic.ro/circuite/revelion-in-laponia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[Austrian Airlines]] | '''Mavsumiy:''' [[Vena xalqaro aeroporti|Vena]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/230503-os1q24ktt|title=Austrian Adds Kittila Service in 1Q24|website=AeroRoutes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Corendon Dutch Airlines | '''Mavsumiy charter:''' [[Schiphol|Amsterdam]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=Nordic Nederland debuteert met eigen charter op Lapland - TravMagazine | url=https://www.travmagazine.nl/nordic-nederland-debuteert-met-eigen-charter-op-lapland/ }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[Centrum Air]] | '''Mavsumiy:''' [[Toshkent xalqaro aeroporti|Toshkent]] (2026-yil 26-dekabrda boshlanadi) &lt;ref&gt;{{Cite web |title= Centrum Air запускает рейсы Ташкент–Киттиля с 26 декабря | date=26 June 2026 |url= https://terravia.ru/news/centrum-air-zapuskaet-reysy-tashkent-kittilya-2026-06-26?ysclid=mqvvephkis479161371 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Discover Airlines, {{DEU}} | [[Frankfurt aeroporti|Frankfurt]]&lt;ref&gt;{{cite web | url= https://www.mynewsdesk.com/uk/discover-airlines/pressreleases/in-winter-2024-strich-25-discover-airlines-expands-route-network-and-flies-to-norway-and-finland-3296679 | title=In winter 2024/25: Discover Airlines expands route network and flies to Norway and Finland | date=16 January 2024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.aviation24.be/airlines/lufthansa-group/discover-airlines/discover-airlines-launches-historic-year-round-route-from-frankfurt-to-kittila/ | title=Discover Airlines launches historic year-round route from Frankfurt to Kittilä | date=12 August 2024 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| EasyJet, {{UK}} | '''Mavsumiy:''' [[Gatvik aeroporti|London–Gatvik]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.aviation24.be/airlines/easyjet/easyjet-to-start-direct-flights-from-london-gatwick-and-manchester-to-kittila-airport-in-november/ | title=EasyJet to start direct flights from London Gatwick and Manchester to Kittilä Airport in November | date=13 July 2023 }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|England}}Manchester&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.aviation24.be/airlines/easyjet/easyjet-to-start-direct-flights-from-london-gatwick-and-manchester-to-kittila-airport-in-november/ | title=EasyJet to start direct flights from London Gatwick and Manchester to Kittilä Airport in November | date=13 July 2023 }}&lt;/ref&gt;, [[Milan Malpensa aeroporti|Milan–Malpensa]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=EasyJet expands Lapland connectivity with new routes to Kittilä from Milan and Paris | date=24 August 2024 | url=https://www.aviation24.be/airlines/easyjet/easyjet-expands-lapland-connectivity-with-new-routes-to-kittila-from-milan-and-paris/ }}&lt;/ref&gt;, [[Sharl de Goll aeroporti|Parij–Sharl de Goll]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=EasyJet expands Lapland connectivity with new routes to Kittilä from Milan and Paris | date=24 August 2024 | url=https://www.aviation24.be/airlines/easyjet/easyjet-expands-lapland-connectivity-with-new-routes-to-kittila-from-milan-and-paris/ }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Edelweiss Air, {{CHE}} | {{Flagicon|Switzerland}}Syurix&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240508-wknw24fi|title=Edelweiss Air Expands Finland Service in NW24 &amp;#124; Aeroroutes|website=www.aeroroutes.com}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Eurowings, {{DEU}} | '''Mavsumiy:''' {{Flagicon|Germany}}Berlin&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://ber.berlin-airport.de/de/news/2025-05-28-eurowings-marsa-alam-kittilae.html| title=An den Strand und in den Schnee}}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|Germany}}Düsseldorf&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.helsinkitimes.fi/themes/themes/travel/22127-eurowings-and-air-france-to-launch-direct-flights-from-duesseldorf-and-paris-to-kittilae-in-december.html | title=Eurowings and Air France to launch direct flights from Düsseldorf and Paris to Kittilä in December | date=31 August 2022 }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|Germany}}Gamburg&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240528-ewnw24eu|title=Eurowings NW24 Europe Network Additions – 27MAY24|website=Aeroroutes.com|date=28 May 2024|accessdate=4 January 2025|language=en-ca}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eurowings.com/services/ibe/deeplink.html?adt=1&amp;inf=0&amp;rt=false&amp;s=web&amp;d=KTT&amp;lng=en-GB&amp;t=o&amp;od=2025-01-12&amp;culture=en-GB&amp;chd=0&amp;o=HAM|title=Eurowings - New Routes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Finnair | {{Flagicon|Finland}}Alta&lt;ref&gt;{{cite web |title=Finnair NS26 Norway Network Expansion |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250410-ayns26no |website=Aeroroutes |access-date=10 April 2025}}&lt;/ref&gt; [[Helsinki Airport|Helsinki]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240122-ayjul24nordics|title=Finnair July/August 2024 Nordic Holiday Destinations Service Expansion|website=Aeroroutes}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Helvetic Airways, {{CHE}} | '''Mavsumiy:''' {{Flagicon|Switzerland}}Syurix&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/221212-2lnw22ktt|title=Helvetic Adds Seasonal Kittila Service in NW22|website=Aeroroutes.com|date=12 December 2022|accessdate=29 December 2024|language=en-CA}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[KLM]] | '''Mavsumiy:''' [[Schiphol|Amsterdam]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=KLM Adds Kittila Service in NW25 |url=https://www.aeroroutes.com/eng/250717-klnw25ktt}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| [[Lufthansa]] | '''Mavsumiy:''' [[Myunxen aeroporti|Myunxen]]&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/241030-lhnw24eu|title=Lufthansa NW24 Europe Frequency Changes – 27OCT24|website=Aeroroutes.com|date=30 October 2024|accessdate=1 February 2025|language=en-ca}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Scandinavian Airlines | '''Mavsumiy:''' [[Kopengagen aeroporti|Kopengagen]]&lt;ref name=&quot;SAS25&quot;&gt;{{cite web |title=SAS NS25 Intercontinental Network Update; Summer Holidays Addition |url=https://www.aeroroutes.com/eng/241204-skns25inc |website=Aeroroutes |access-date=4 December 2024}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| Transavia, {{NLD}} | '''Mavsumiy:''' {{Flagicon|France}}Parij–Orly&lt;ref&gt;{{Cite web|last1=Liu|first1=Jim|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240507-tonw24|title=Transavia France NW24 New Routes Addition – 05MAY24|website=Aeroroutes.com|date=7 May 2024|accessdate=2 January 2025|language=en-ca}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.leclercvoyages.com/salesprocess-v2/quotedRateDetails.to?profile=XIPgxso7IBaHBKdK%2F2wZEOuBI4Fv7exbuqk11jFmcYZyypT30MPsqFaSNoD5n5c8&amp;allElementsMatched=true|title=Voyages Finlande - Laponie - Levi|publisher=leclercvoyages.com}}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| TUI Airways&lt;ref name=&quot;TUI.uk&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tui.co.uk/flight/timetable|title=Flight Timetable|website=tui.co.uk|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;, {{UK}} | '''Mavsumiy:''' [[Birmingem aeroporti|Birmingem]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=TUI puts 2026 Lapland day trips on sale | url=https://travelgossip.co.uk/latestnews/tui-puts-2026-lapland-day-trips-on-sale/ }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|England}}Bristol&lt;ref&gt;{{cite web | title=TUI puts 2026 Lapland day trips on sale | url=https://travelgossip.co.uk/latestnews/tui-puts-2026-lapland-day-trips-on-sale/ }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|Ireland}}Dublin&lt;ref&gt;{{cite web | title=TUI puts 2026 Lapland day trips on sale | url=https://travelgossip.co.uk/latestnews/tui-puts-2026-lapland-day-trips-on-sale/ }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|England}}East Midlands&lt;ref&gt;{{cite web | title=Flying TUI from East Midlands Airport: Destinations, Covid rules, and parking | work=Derbyshire Live | date=26 September 2020 | url=https://www.derbytelegraph.co.uk/whats-on/whats-on-news/flying-tui-east-midlands-airport-4544656 }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|Scotland}}Glazgo&lt;ref&gt;{{cite web | title=TUI puts 2026 Lapland day trips on sale | url=https://travelgossip.co.uk/latestnews/tui-puts-2026-lapland-day-trips-on-sale/ }}&lt;/ref&gt;, [[Gatvik aeroporti|London–Gatvik]]&lt;ref&gt;{{cite web | title=TUI puts 2026 Lapland day trips on sale | url=https://travelgossip.co.uk/latestnews/tui-puts-2026-lapland-day-trips-on-sale/ }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|England}}Manchester&lt;ref&gt;{{cite web | title=TUI puts 2026 Lapland day trips on sale | url=https://travelgossip.co.uk/latestnews/tui-puts-2026-lapland-day-trips-on-sale/ }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|England}}Newcastle upon Tyne&lt;ref&gt;{{cite web | title=Newcastle to Lapland - direct flights launched to meet demand for Christmas 2024 | date=26 June 2023 | url=https://www.sunderlandecho.com/travel/newcastle-to-lapland-direct-flights-launched-by-tui-to-meet-demand-for-christmas-2024-4197157 }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- --&gt;
| TUI fly Belgium&lt;ref name=&quot;TUI.be&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tuifly.be/en/destinations/finland/kittila-lapland|title=Flight plan|website=tui.be}}&lt;/ref&gt; | '''Mavsumiy:''' {{Flagicon|Belgium}}Brussel
&lt;!-- --&gt;
| TUI fly Netherlands&lt;ref name=&quot;TUI.nl&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.tui.nl/vliegtickets/finland/kittila/|title=Destination Kittilä|website=tui.nl}}&lt;/ref&gt; | '''Mavsumiy:''' [[Schiphol|Amsterdam]]&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.aeroroutes.com/eng/240515-or1q25fi | title=TUIfly Netherlands Expands Finland Service in 1Q25 }}&lt;/ref&gt;, {{Flagicon|Netherlands}}Rotterdam/Gaaga&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.luchtvaartnieuws.nl/nieuws/categorie/3/airports/tui-fly-in-de-winter-van-rotterdam-airport-naar-egypte-en-lapland | title=TUI fly in de winter van Rotterdam Airport naar Egypte en Lapland | date=30 May 2022 }}&lt;/ref&gt;
}}

== Statistika ==
[[File:Kittila Finnair MD-83.jpg|thumb|Apron koʻrinishi]]
{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Tashilgan yoʻlovchilar soni boʻyicha toʻrtta eng gavjum yoʻnalish&lt;ref name=&quot;Database - Eurostat&quot;&gt;{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/data/database|title=Database - Eurostat|website=ec.europa.eu|access-date=24 May 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
! Oʻrni
! Aeroport
! Yoʻlovchilar soni&lt;br /&gt;(2015)
! Tashuvchilar
|-
| 1.
| Helsinki, [[Finlandiya]]
|{{center| {{Loss}} 109 855}}
| Finnair, Nordic Regional Airlines, Norwegian Air Shuttle, Scandinavian Airlines
|-
| 2.
|  Ivalo, [[Finlandiya]]
|{{center| {{Oʻsish}} 30 911}}
| Finnair
|-
| 3.
|  [[Gatvik aeroporti|London–Gatvik]], [[Birlashgan Qirollik]]
|{{center| {{Oʻsish}} 18 970}}
| easyJet, Finnair, TUI Airways
|-
| 4.
| Manchester, [[Birlashgan Qirollik]]
|{{center| {{Oʻsish}} 18 093}}
| Jet2.com, TUI Airways
|}

=== Yoʻlovchilar ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|+ Kittilä aeroportining yillik yoʻlovchilar statistikasi&lt;ref name=&quot;alakulppi_2006_p732&quot;&gt;{{Cite book | last = Alakulppi | first = Jaakko | title = Lapin ilmailuhistoria II. Jälleenrakentamisesta 1945 Lapin lentomatkailuun ja Hornet-kauteen 2001 |trans-title=The Aviation History of Lapland, part II. From Reconstruction in 1945 to Air Tourism and Hornet Era in 2001 | year = 2006 | page = 732 | publisher = Jaakko Alakulppi | series = Lapin maakuntamuseon julkaisuja 10 | isbn = 952-92-0337-3 | issn = 0781-5409| language = fi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Statistics&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.finavia.fi/en/about-finavia/about-air-traffic/traffic-statistics/traffic-statistics-year |title= Traffic statistics 2019 |access-date= 11 May 2019 |publisher= Finavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Finavia Traffic statistics 1998-2025 |url=https://www.finavia.fi/sites/default/files/documents/Passengers%20by%20Airport%201998-2025-fi-fi.xlsx |access-date=25 January 2026}}&lt;/ref&gt;
! Yillar !! Mahalliy !! Xalqaro !! Jami !! Oʻzgarishi
|-
! 1983
| || || 1 821 ||
|-
! 1985
| || || 280 ||
|-
! 1990
| || || 21 103 ||
|-
! 1995
| || || 76 002 ||
|-
! 1998
| 115 651 || 12 247 || 127 898 ||
|-
! 1999
| 110 128 || 17 808 || 127 936 || style:&quot;color:green!| +0,0% {{Oʻsish}}
|-
! 2000
| 143 627 || 26 455 || 170 082 || style:&quot;color:green!| +32,9% {{Oʻsish}}
|-
! 2001
| 145 757 || 35 781 || 181 538 || style:&quot;color:green!| +6,7% {{Oʻsish}}
|-
! 2002
| 146 408 || 51 083 || 197 491 || style:&quot;color:green!| +8,8% {{Oʻsish}}
|-
! 2003
| 144 482 || 69 300 || 213 782 || style:&quot;color:green!| +8,2% {{Oʻsish}}
|-
! 2004
| 161 854 || 77 109 || 238 963 || style:&quot;color:green!| +11,8% {{Oʻsish}}
|-
! 2005
| 155 008 || 73 513 || 228 521 || style=&quot;color:red&quot;| −4,4% {{Loss}}
|-
! 2006
| 153 264 || 91 820 || 245 084 || style=&quot;color:green&quot;|+7,2% {{Oʻsish}}
|-
! 2007
| 145 675 || 96 291 || 241 966 || style=&quot;color:red&quot;| −1,3%{{Loss}}
|-
! 2008
| 164 136 || 101 259 || 265 395 || style=&quot;color:green&quot;|+9,7% {{Oʻsish}}
|-
! 2009
| 165 926 || 79 387 || 245 313 || style=&quot;color:red&quot;|−7,6% {{Loss}}
|-
! 2010
| 142 197 || 72 179 || 214 376 || style=&quot;color:red&quot;|−12,6% {{Loss}}
|-
! 2011
| 167 484 || 71 054 || 238 538 || style=&quot;color:green&quot;|+11,3% {{Oʻsish}}
|-
! 2012
| 186 184 || 77 202 || 263 386 || style=&quot;color:green&quot;|+10,4% {{Oʻsish}}
|-
! 2013
| 157 465 || 79 757 || 237 222 || style=&quot;color:red&quot;|−9,9% {{Loss}}
|-
! 2014
| 153 011 || 81 722 || 234 733 || style=&quot;color:red&quot;|−1,0% {{Loss}}
|-
! 2015
| 140 831 || 85 988 || 226 819 || style=&quot;color:red&quot;|−3,4% {{Loss}}
|-
! 2016
| 148 274 || 109 263 || 257 537 || style=&quot;color:green&quot;|+13,5% {{Oʻsish}}
|-
! 2017
| 183 952 || 141 101 || 325 053 || style=&quot;color:green&quot;|+26,2% {{Oʻsish}}
|-
! 2018
| 208 835 || 145 726 || 354 561 || style=&quot;color:green&quot;|+9,1% {{Oʻsish}}
|-
! 2019
| 214 357 || 148 804 || 363 161 || style=&quot;color:green&quot;|+2,4% {{Oʻsish}}
|-
!2020
| 128 093 || 78 158 || 206 251 || style=&quot;color:red&quot;|-43,2% {{Loss}}
|-
!2021
| 118 618 || 63 869 || 182 487 || style=&quot;color:red&quot;|-11,5% {{Loss}}
|-
!2022
| 175 527 || 161 671 || 337 198 || style=&quot;color:green&quot;|+84,8% {{Oʻsish}}
|-
!2023
| 184 005 || 190 621 || 374 626 || style=&quot;color:green&quot;|+11,1% {{Oʻsish}}
|-
!2024
| 199 420 || 212 298 || 411 718 || style=&quot;color:green&quot;|+9,9% {{Oʻsish}}
|-
!2025
| 189 189 || 256 722 || 445 911 || style=&quot;color:green&quot;|+8,3% {{Oʻsish}}
|-
|}

=== Yuk ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|+ Kittilä aeroporti orqali tashilgan yuk va pochta, tonna&lt;ref name=&quot;statistics_2009_freight&quot;&gt;{{Cite web| title = Finavia's Air Traffic Statistics 2009| page = 13| location = Vantaa| publisher = Finavia| url = http://www.finavia.fi/files/finavia2/liikennetilastot_pdf/finavia_lentoliikennetilasto2009_web.pdf| access-date = 15 July 2011| url-status = dead| archive-url = https://web.archive.org/web/20120415190629/http://www.finavia.fi/files/finavia2/liikennetilastot_pdf/finavia_lentoliikennetilasto2009_web.pdf| archive-date = 15 April 2012}}&lt;/ref&gt;
! Yillar !! Mahalliy yuk !! Mahalliy pochta !! Xalqaro yuk !! Xalqaro pochta !! Jami yuk va pochta !! Oʻzgarishi
|-
! 2005
| 25 || 0 || 0 || 0 || 25 || style=&quot;color:red&quot;|−7% {{Loss}}
|-
! 2006
| 26 || 1 || 0 || 0 || 27 || style=&quot;color:green&quot;|+8% {{Oʻsish}}
|-
! 2007
| 14 || 0 || 0 || 0 || 14 || style=&quot;color:red&quot;|−48% {{Loss}}
|-
! 2008
| 13 || 0 || 0 || 0 || 13 || style=&quot;color:red&quot;|−7% {{Loss}}
|-
! 2009
| 11 || 0 || 0 || 0 || 11 || style=&quot;color:red&quot;|−15% {{Loss}}
|}

== Baxtsiz hodisalar va falokatlar ==
* 2006-yil 27-iyul kuni soat 19:00 atrofida eski terminal binosi va yangi terminalning yangi, tugallanmagan qismi oʻrtasida yongʻin sodir boʻldi. Aeroport 2006-yil dekabr oyida yangi terminal ochilishi bilan yana ishga tayyor boʻldi&lt;ref name=&quot;finavia_20060727&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.finavia.fi/press/pressreleases/finavia_releases/finavia_release?id=1091404 |title=Fire at Kittilä Airport |date=27 July 2006 |publisher=Finavia |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718034719/http://www.finavia.fi/press/pressreleases/finavia_releases/finavia_release?id=1091404 |archive-date=18 July 2011 }}&lt;/ref&gt;.
* 2018-yil 4-yanvarda [[Avstriya]]da roʻyxatdan oʻtgan va rossiyalik yoʻlovchilarini tashiydigan Gulfstream G150 samolyoti [[Rossiya]]ga qaytish uchun parvozga tayyorlanayotgan edi, ammo samolyot ichidagi bosim tufayli tashqi tekshiruv paytida nemis kapitanining eshigi yopilib, u darhol halok boʻldi. Samolyotda yoʻlovchilar boʻlmagan&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Investigation of incident involving the door of a business jet at Kittilä airport on 4 January 2018 is progressing - Onnettomuustutkintakeskus|url=https://turvallisuustutkinta.fi/en/index/currentissues/releases/2018/kittilanlentoasemalla4.1.2018tapahtuneenliikesuihkukoneenoviturmantutkintaetenee.html|access-date=2021-04-08|website=turvallisuustutkinta.fi|arxivsana=2023-11-18|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231118230740/https://turvallisuustutkinta.fi/en/index/currentissues/releases/2018/kittilanlentoasemalla4.1.2018tapahtuneenliikesuihkukoneenoviturmantutkintaetenee.html}}&lt;/ref&gt;.
* 2025-yil 28-dekabrda [[Germaniya]]dan qoʻngan Nextant 400XT samolyoti va 150 yoʻlovchini tashiydigan Swiss International Air Lines samolyoti Yoxannes boʻroni keltirib chiqargan kuchli shamol tufayli uchish-qoʻnish yoʻlagidan qor uyumiga uchirib yuborildi. Hech kim jarohat olmadi&lt;ref&gt;{{cite web|date=28 December 2025 |title=Three killed in Sweden as major storm sweeps across Nordic countries |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdj817m37rgo |access-date=28 December 2025 |website=BBC |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Commons category-inline}}
* [http://www.finavia.fi/en/kittila/ Official website]
* [https://web.archive.org/web/20071014073401/http://www.ais.fi/ais/eaip/html/efkt.htm AIP Finland – Kittilä Airport]
* {{GCM|KTT|source=DAFIF}}
* [https://web.archive.org/web/20121024195718/http://aviation-safety.net/database/airport/airport.php?id=KTT Accident history for KTT] at Aviation Safety Network

{{Finlandiya aeroportlari}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Kittila Airport}}
[[Turkum:Finlandiya aeroportlari]]</text>
      <sha1>j4tcu9086qze5cpk4aq300pbq5bnw1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laurence Stoughton (Angliya parlamenti aʼzosi)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1441975</id>
    <revision>
      <id>6273260</id>
      <parentid>6254005</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T09:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="707" sha1="29qb6idb7yt4agl5yopwo6qzb52fzcx" xml:space="preserve">'''Sir Laurence Stoughton''' (1554-yil — 1615-yil) — [[Surrey]] grafligining Stoughton qishlog‘i va [[Sussex]] grafligining West Stoke qishlog‘idan bo‘lgan ingliz siyosatchisi&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1558-1603/member/stoughton-laurence-1554-1615|title=STOUGHTON, Laurence (1554-1615), of Stoughton, Surr. - History of Parliament Online|website=www.historyofparliamentonline.org|qaralgan sana=2026-08-29|arxivsana=2024-12-05|arxivurl=https://web.archive.org/web/20241205132355/http://www.historyofparliamentonline.org/volume/1558-1603/member/stoughton-laurence-1554-1615}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Authority control}}
{{1586-Angliya-MP-stub}}</text>
      <sha1>29qb6idb7yt4agl5yopwo6qzb52fzcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>K2 ligasi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1442522</id>
    <revision>
      <id>6273103</id>
      <parentid>6255119</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T14:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3263" sha1="g4kognijbshz2prtcuoyge7tw2nmv9j" xml:space="preserve">{{Infobox futbol ligasi
|name                 = K2 ligasi
|image                = [[File:K League 2 logo.svg.webp|200px]]
|pixels               = 150
|country              = {{fba|South Korea}}
| organiser           = [[K liga|K liga federatsiyasi]]
|confed               = [[Osiyo Futbol Konfederatsiyasi|AFC]]
|founded              = {{start date and age|2013}}
|teams                = 17
|promotion            = [[K1 ligasi]]
|relegation           = [[K3 ligasi]]
|pyramid              = Janubiy Koreya futbol ligasi tizimi
|levels               = [[Janubiy Koreya futbol ligasi tizimi|2]]
|domest_cup           = [[Koreya Kubogi]]
|league_cup           =
|confed_cup           =
|champions            = [[Incheon United FC|Incheon United]]
|season               = [[Futbol boʻyicha 2025-yilgi K2 ligasi|2025]]
|most_successful_club = [[Gwangju FC]]&lt;br /&gt;[[Gimcheon Sangmu FC|Sangju Sangmu]]&lt;br /&gt;[[Gimcheon Sangmu FC|Gimcheon Sangmu]]&lt;br /&gt;(Har birida 2 ta)
|tv                   = [[Sky Sports (Janubiy Koreya telekanali)|Sky Sports (Janubiy Koreya)]]&lt;br /&gt;Life &amp; Sports TV
|website              = {{URL|http://www.kleague.com/|kleague.com}}
|current              = [[Futbol boʻyicha 2026-yilgi K2 ligasi]]
}}
'''K2 ligasi''' ({{lang-ko|K리그2}}) — [[Koreya Respublikasi|Janubiy Koreya]] [[futbol]] ligalari tizimidagi erkaklar jamoalari oʻrtasida oʻtkaziladigan ikkinchi eng yuqori divizion. 2013-yilda K Liga Chellenj ('''K League Challenge''') nomi bilan tashkil etilgan ushbu musobaqada 17 ta professional klub kurash olib boradi.

== Tarix ==
{{main|K liga}}
2011-yilda asl [[K liga]] oʻzi va tashkil etilishi rejalashtirilgan ikkinchi divizion oʻrtasida yuqori ligaga koʻtarilish va quyi ligaga tushib ketish tizimini joriy etish rejasini eʼlon qildi&lt;ref&gt;{{cite web|last=Richards|first=Dave|title=Korea, England: closer football ties|url=http://koreajoongangdaily.joinsmsn.com/news/article/article.aspx?aid=2931084|work=[[Korea JoongAng Daily]]|access-date=5 January 2013|url-status=usurped}}&lt;/ref&gt;. Shundan soʻng, K-liga yangi ikkinchi divizionni yaratish choralarini koʻra boshladi. Xususan, [[Futbol boʻyicha 2012-yilgi K liga|2012-yilgi K liga]] mavsumida „split-tizim“ joriy etildi: bu tizimga koʻra, quyi oʻrinlardagi klublar ligada qolish uchun kurash olib bordi va soʻnggi oʻrinni egallagan jamoa yangi ikkinchi divizionga tushirildi (dastlab ikkita klub tushirilishi kerak edi, ammo „[[Gimcheon Sangmu FC|Sangju Sangmu]]“ jamoasining musobaqani tark etishi faqat bitta klubning quyi ligaga tushishini anglatardi)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&amp;mid=sec&amp;sid1=107&amp;oid=076&amp;aid=0002260771 |title=ko:K리그 31~44라운드, 상주 없이 그대로 진행 |publisher=[[Sports Chosun]] |date=2012-09-14 |language=ko |access-date=2022-09-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=K League confirm promotion-relegation system |url=http://sportspying.com/k-league-confirm-promotion-relegation-system.html |work=SportsSpying |access-date=5 January 2013 }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [https://www.kleague.com/ K ligasi rasmiy veb-sayti]

[[Turkum:Janubiy Koreyadagi futbol klublari musobaqalari]]</text>
      <sha1>g4kognijbshz2prtcuoyge7tw2nmv9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaj ti je deklica (film)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1443464</id>
    <revision>
      <id>6273147</id>
      <parentid>6260022</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T15:19:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15348" sha1="tibcintaj9dl0qcy0lgejb939z4vq7g" xml:space="preserve">{{Infobox film
| name         = Nima bo‘ldi, qizaloq?
| native_name  = Kaj ti je deklica
| image        = 
| caption      = Xalqaro reklama afishasi
| director     = Urška Djukić
| writer       = {{Plainlist|
* Urška Djukić
* Maria Bohr
}}
| producer     = {{Plainlist|
* Jožko Rutar
* Miha Černec
}}
| starring     = {{Plainlist|
* Jara Sofija Ostan
* Mina Švajger
* Saša Tabaković
* Nataša Burger
* Staša Popović
* Mateja Strle
}}
| editing      = Vlado Gojun
| cinematography = Lev Predan Kowarski
| music        = 
| studio       = {{Plainlist|
* SPOK Films
* Staragara
* 365 Films
* Non-Aligned Films
* Nosorogi
* OINK
}}
| distributor  = 
| released     = {{Film date|2025|2|14|75-Berlin xalqaro kinofestivali|df=yes}}
| runtime      = 90 daqiqa&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 July 2025 |title=''Little Trouble Girls'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/little-trouble-girls-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdmxmtg0 |access-date=9 July 2025 |website=[[British Board of Film Classification]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| country      = {{Plainlist|
* [[Sloveniya]]
* [[Italiya]]
* [[Xorvatiya]]
* [[Serbiya]]
}}
| language     = slovencha
| gross        = $63,917&lt;ref name=&quot;BOM&quot;&gt;{{Cite Box Office Mojo |title=Little Trouble Girls |url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl199393281/weekend/ |access-date=2026-01-12 |website=[[Box Office Mojo]]}}&lt;/ref&gt;
}}

'''''Nima bo‘ldi, qizaloq?''''' (slovencha: ''Kaj ti je deklica'') — 2025-yilda rejissyor Urška Djukić tomonidan suratga olingan [[Drama (kino va televideniye)|dramatik film]]. Rejissyor ssenariyni Maria Bohr bilan hamkorlikda yozgan. Film oʻzining ichki dunyosiga berilib yashovchi 16 yoshli Lujiya va uning sinfdoshi Ana-Mariya bilan boʻlgan munosabatlari haqida hikoya qiladi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/film/473370/|title=Little Trouble Girls |first=Urska |last=Djukic|date=21 January 2025|access-date=8 February 2025|website= Cineuropa|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://www.berlinale.de/en/press/press-material/presskit-download-action.html?file=Perspectives/Alle_Filme/202501131_en_Little_Trouble_Grils.pdf
|title=Little Trouble Girls |publisher=Berlinale
|access-date=8 February 2025}}&lt;/ref&gt;.

Film oʻzining jahon premyerasini 2025-yil 14-fevralda 75-Berlin xalqaro kinofestivalining „Perspektivalar“ boʻlimida oʻtkazdi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/472576 |title= The Berlinale unveils the titles playing in its Competition and its Perspectives and Berlinale Special strands|author= Davide Abbatescianni |date=21 January 2025|access-date=8 February 2025 |website= Cineuropa|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;maincomp:sd&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.screendaily.com/news/berlin-film-festival-reveals-2025-competition-line-up/5200946.article |title=Berlin film festival reveals 2025 competition line-up 2025 |first= Michael |last= Rosser |date=21 January 2025 |access-date=8 February 2025 |website=ScreenDaily|language=en}}&lt;/ref&gt;. U yerda u [[Teddy award]]ga nomzod boʻlib, eng yaxshi badiiy film mukofoti uchun kurashdi&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://teddyaward.tv/en/archive/kaj-ti-je-deklica/ |title=39th Teddy Award: Little Trouble Girls (Kaj ti je deklica)|website=Teddy Award |date=26 January 2025|access-date=8 February 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, film 98-[[Oskar]] mukofotlarida Sloveniya nomidan „Eng yaxshi xorijiy film“ nominatsiyasiga taqdim etilgan, biroq nomzodlikka oʻtmagan&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 September 2025 |title=Film Kaj ti je deklica Urške Djukić slovenski kandidat za oskarja |trans-title=Urška Djukićning „Kaj ti je deklica“ filmi Sloveniyaning Oskar nomzodi|url=https://www.delo.si/kultura/film-tv/film-kaj-ti-je-deklica-urske-djukic-slovenski-kandidat-za-oskarja|access-date=9 September 2025 |website= [[Delo (newspaper)|Delo]] |language=sl}}&lt;/ref&gt;.

== Mazmuni ==
Katolik maktabining uyatchan oʻquvchisi, 16 yoshli Lujiya qizlar xoriga qoʻshiladi va xarizmatik Ana-Mariya bilan doʻstlashadi. Qishloqdagi monastirda oʻtkaziladigan lager paytida Lujiyaning restavratsiya ustasiga nisbatan qiziqishi Ana-Mariya va xor aʼzolari bilan ziddiyatlarni keltirib chiqaradi. Oʻzining oʻsib borayotgan jinsiy ongini anglab borar ekan, u oʻz eʼtiqodlarini soʻroq ostiga qoʻya boshlaydi va guruh ichida tushunmovchiliklar kelib chiqadi.

== Rollarda ==
* Jara Sofija Ostan— Lujiya
* Mina Švajger — Ana-Mariya
* Saša Tabaković — Dirijyor
* [[:sl:Nataša Burger|Nataša Burger]] — Ona
* Staša Popović — Klara
* Mateja Strle — Uršula

== Ishlab chiqarish ==
Sloveniya, Italiya, Xorvatiya va Serbiya hamkorligida suratga olingan mazkur filmga Urška Djukić rejissyorlik qilgan, ssenariyni esa Maria Bohr bilan birga yozgan. Film Jožko Rutar (SPOK Films), Miha Černec va David Cej (Staragara), shuningdek Katarina Prpić (Izazov 365) tomonidan prodyuserlik qilingan. Hamkor prodyuserlar qatoriga Radiotelevizija Slovenija hamda Marina Gumzi (Nosorogi) kiradi. Film Sloveniya kino markazi, Italiya madaniyat vazirligining kino direksiyasi, Fruli-Venetsiya-Juliya kino komissiyasi, Eurimages va Xorvatiya audiovisual markazi tomonidan moliyalashtirilgan. Asosiy suratga olish ishlari 2023-yil 20-iyunda Italiyaning [[Chividale del Friuli]] shahrida boshlanib, keyinchalik Sloveniyaning [[Lyublyana]] shahrida davom ettirilgan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/445358/ |title=Urška Djukić shooting her debut feature, Little Trouble Girls|first= Marko |last= Stojiljković |date=26 June 2023 |access-date=8 February 2025|website= [[Cineuropa]]|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/445914/ |title=Eurimages supports 33 co-productions|first= David|last= González |date=4 July 2023 |access-date=8 February 2025|website= [[Cineuropa]]|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Fransiyaning Sister Productions kompaniyasi filmda hamkor prodyuser sifatida qatnashgan&lt;ref&gt;{{cite web | last=Barraclough | first=Leo | title=Berlinale’s ‘Little Trouble Girls,’ Which Explores ‘Awkward Relationship With Sexuality, Sin and Feelings of Guilt,’ Picked Up by Heretic, Trailer Debuts (EXCLUSIVE) | website=Variety | date=22 January 2025 | url=https://variety.com/2025/film/global/little-trouble-girls-heretic-berlinale-1236278299/ | access-date=18 September 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Namoyish ==
''Little Trouble Girls'' filmi oʻzining jahon premyerasidan tashqari, 24-bor oʻtkazilgan Tribeca kinofestivalining xalqaro hikoyaviy tanlov boʻlimida qatnashib, 2025-yil 5-iyunda namoyish etilgan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/476524/ |title=European productions set to make a great first impression at Tribeca |first=Olivia |last= Popp|date=18 April 2025|access-date=3 July 2025|website=Cineuropa|language=en}}&lt;/ref&gt;. Shuningdek, u 59-Karlovy Vary xalqaro kinofestivalining „Gorizontlar“ boʻlimida (5–11-iyul 2025), 31-Sarayevo kinofestivalida, Vankuver xalqaro kinofestivalida, Sars kinofestivalida, shuningdek, Pech-Karlovy Vary, Stockholm International Film Festival va boshqa koʻplab xalqaro kinofestivallarda namoyish etilgan.

2025-yil yanvar oyida Afinada joylashgan „Heretic“ savdo agentligi filmning xalqaro savdo huquqlarini qoʻlga kiritgan&lt;ref name=&quot;gen:variety&quot;&gt;{{Cite news|url=https://variety.com/2025/film/global/little-trouble-girls-heretic-berlinale-1236278299/ |title=Berlinale's 'Little Trouble Girls,' Which Explores 'Awkward Relationship With Sexuality, Sin and Feelings of Guilt,' Picked Up by Heretic, Trailer Debuts (EXCLUSIVE)|author= Leo Barraclough |work=[[Variety (magazine)|Variety]] |date= 22 January 2025 |access-date=8 February 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Qabul qilinishi ==
[[Rotten Tomatoes]] saytida film 46 ta taqrizga asoslanib 98% ijobiy baholangan.&lt;ref&gt;Rotten Tomatoes prose|98||46|consensus=Harmonizing themes of sexual awakening and spirituality into a wholly authentic and revelatory coming-of-age drama, ''Little Trouble Girls'' is an arresting feature debut from writer-director Urška Djukić.|ref=yes|access-date=17 January 2026}}&lt;/ref&gt;

[[The Guardian]] nashridan Peter Bradshaw filmga 5 taldan 5 yulduz berib, uni „juda qiziqarli va ajoyib tarzda ijro etilgan film“ deb atagan&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Bradshaw |first1=Peter |title=Little Trouble Girls review – monstrous choirmaster spikes a sublime Catholic coming-of-age tale |url=https://www.theguardian.com/film/2025/aug/15/little-trouble-girls-review |website=The Guardian |access-date=19 August 2025 |date=15 August 2025}}&lt;/ref&gt;.

== Mukofotlar ==
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
! Mukofot
! Marosim sanasi
! Kategoriya
! Qabul qiluvchi
! Natija
! Manba
|-
!scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;1&quot;|Les Arcs kinofestivali
| 18-dekabr 2023
| TitraFilm mukofoti
| rowspan=&quot;4&quot;|''Little Trouble Girls''
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/453882/ |title=The Work in Progress of Les Arcs awards Little Trouble Girls|author=Fabien Lemercier |date=19 December 2023|access-date=8 February 2025 |website= [[Cineuropa]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.screendaily.com/news/five-country-european-co-production-little-trouble-girls-leads-les-arcs-industry-winners/5188891.article |title=Urska Djukic's five-country European co-production 'Little Trouble Girls' leads Les Arcs industry winners |first=Ben|last=Dalton|date=19 December 2023 |access-date=10 February 2025 |website=[[ScreenDaily]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;3&quot;|[[Berlin xalqaro kinofestivali]]
| rowspan=&quot;3&quot;|75-Berlin xalqaro kinofestivali|23-fevral 2025
| GWFF eng yaxshi debyut film mukofoti
| {{Nom}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/berlin-film-festival-2025-lineup-competition-program-1236113007/ |title= Berlin Film Festival Lineup: Movies From Richard Linklater, Michel Franco, Hang Song-Soo in Competition (Full List) |author= Scott Roxborough |website= [[The Hollywood Reporter]] |date=21 January 2025 |access-date=8 February 2025|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| Teddy mukofoti
| {{Nom}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot;|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://teddyaward.tv/en/program/filmnamen-2025/ |title=39th Teddy Award: Filmtitles|website=Teddy Award |date=26 January 2025|access-date=8 February 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| Xalqaro kino tanqidchilari federatsiyasi mukofoti
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/berlin2025-fipresci-international-film-critics-award-winners-1236143761/ |title= Berlin: Fipresci International Film Critic Award Winners |author=Scott Roxborough |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=22 February 2025 |access-date= 23 February 2025|lang=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;1&quot;|Tribeca kinofestivali
| 12-iyun 2025
| Eng yaxshi operatorlik ishi
| Lev Predan Kowarski
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; rowspan=&quot;1&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/480364/ |title=Cuerpo Celeste, Little Trouble Girls and An Eye for an Eye are the big European winners at Tribeca |first=Davide |last=Abbatescianni|date=13 June 2025|access-date=3 July 2025|website= Cineuropa |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | CinEast kinofestivali
| 26-oktabr 2025
| Tanqidchilar mukofoti
| rowspan=&quot;2&quot;|''Little Trouble Girls''
| {{Won}}
| style='text-align:center' |&lt;ref&gt;{{cite web |title=CinEast 2025 Awards |url=https://www.cineast.lu/2025/ |website=CinEast Film Festival |publisher=Luxembourg |access-date=26 October 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/485215 |title=Balkan films come out on top at the 18th edition of Luxembourg's CinÉast |first=Olivia|last=Popp |date=27 October 2025|access-date=27 October 2025 |website= Cineuropa|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;6&quot;|Sloveniya kinofestivali
| rowspan=&quot;6&quot;|26-oktabr 2025
| Eng yaxshi badiiy film
| {{Won}}
| style='text-align:center'rowspan=&quot;6&quot;|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/485253 |title=Little Trouble Girls crowned at the Festival of Slovenian Film|first=Marko |last=Stojiljković |date=28 October 2025|access-date=28 October 2025 |website= Cineuropa |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| Eng yaxshi aktrisa
| Jara Sofija Ostan
| {{Won}}
|-
| Eng yaxshi ikkinchi plandagi aktrisa
| Mina Švajger
| {{Won}}
|-
| Eng yaxshi ovoz dizayni
| Julij Zornik
| {{Won}}
|-
| Eng yaxshi ikkinchi plandagi aktyor
| Saša Tabaković
| {{Won}}
|-
| FIPRESCI mukofoti
| Urška Djukić
| {{Won}}
|-
! scope=&quot;row&quot; | Yevro-Balkan kinofestivali
| 6-noyabr 2025
| Yoshlar hakamlar hay’ati mukofoti: Eng yaxshi rejissyor
| Urška Djukić
| {{Won}}
| style='text-align:center'|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/485655 |title=Afterwar crowned Best Film at the Euro Balkan Film Festival in Rome|first=Vittoria|last=Scarpa |date=7 November 2025|access-date=8 November 2025 |website= Cineuropa |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;1&quot;|Hindiston xalqaro kinofestivali
| rowspan=&quot;1&quot;|28-noyabr 2025
| Oltin tovus mukofoti
| rowspan=&quot;4&quot;|''Little Trouble Girls''
| {{Nom}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iffigoa.org/international-cinema/2025/international-competition|title=International Competition - 2025|date=7 November 2025|access-date=8 November 2025|website=International Film Festival of India|language=en}}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
!scope=&quot;row&quot; rowspan=&quot;1&quot;|Les Arcs kinofestivali
| 20-dekabr 2025
| Hakamlar hay’atining bosh mukofoti
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/487173 |title=Mr. Nobody Against Putin triumphs at Les Arcs|author=Fabien Lemercier |date=22 December 2025|access-date=22 December 2025 |website= Cineuropa|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Yevropa kino mukofoti
| 38-Yevropa kino mukofotlari 17-yanvar 2026
| Yevropa kashfiyoti – FIPRESCI mukofoti
| {{Nom}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;ref&gt;https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/european-film-award-nominations-2026-1236429513/ |last=Roxborough |first=Scott |date=18 November 2025 |title=Nominations for the 2026 European Film Awards Unveiled |access-date=18 November 2025 |websiteThe Hollywood Reporter|language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://deadline.com/2025/10/european-film-awards-nominations-shortlist-2025-1236584205/ |title=‘Bugonia’, ‘On Falling’ &amp; ‘Sound Of Falling’ Among Titles On The European Film Awards Nominations Shortlist|first=Zac|last=Ntim|date=14 October 2025|access-date=15 October 2025 |website= Deadline Hollywood|Deadline|language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | Tromsø kinofestivali
| 25-yanvar 2026
| Kino va eʼtiqod mukofoti
| {{Won}}
| align=&quot;center&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/487955 |title= A Sad and Beautiful World triumphs at the 36th Tromsø International Film Festival |first=Olivia|last= Popp|date=26 January 2026|access-date=26 January 2026|website= Cineuropa |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Manbalar ==
{{reflist}}

== Havolalar == 

* [https://heretic.gr/film/little-touch-girls/ ''Little Trouble Girls''] Heretic saytida
* [https://sisterprod.com/en/film/little-trouble-girls/ ''Little Trouble Girls''] Sister Productions saytida
* [https://www.berlinale.de/en/2025/programme/202501131.html ''Little Trouble Girls''] Berlinale saytida
* [https://www.youtube.com/watch?v=wpyZFRZNvPM Rasmiy treyler] YouTubeda</text>
      <sha1>tibcintaj9dl0qcy0lgejb939z4vq7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mehdi Mirzamehdi Tehroniy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1444007</id>
    <revision>
      <id>6273245</id>
      <parentid>6264173</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:01:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1967" sha1="1mtpll1z3y2ru2icemz3dtiryto9ajk" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{wikify|sana=2026-09}}
{{turkumsiz|sana=2026-09}}
{{xatolar|sana=2026-09}}
}}
{{Infobox person
 | name                 = Mehdi Mirzamehdi Tehroniy
 | image                = File:Mehdi tehrani (3).jpg
 | caption              = 
 | birth_date           = 13-martda 1970
 | birth_place          = [[Tehron]], [[Eron]]
 | kasbi                = [[jurnalist]], [[akademik]]
 | alma_mater           = McGill University
}}
'''Mehdi Mirzamehdi Tehroniy''' ({{lang-fa|مهدی میرزامهدی تهرانی}}-1970 yil 13-martda tug‘ilgan) — eronlik [[kinotanqidchi]], [[jurnalist]] va [[akademik]], shuningdek [[Eron-Iroq urushi]] faxriysi. U uch o‘n yildan ortiq vaqt davomida Eron nashrlarida kino sharhlari yozgan va [[Tehron universiteti]] Nafis san’atlar fakultetida kino san’ati bo‘yicha dars bergan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=گپ و گفت سینمایی پروفسور آرتور آسا برگر و مهدی تهرانی |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/294229/ |website=Hamshahri Online |language=fa |trans-title=Cinematic conversation between Professor Arthur Asa Berger and Mehdi Tehrani}}&lt;/ref&gt;

U jurnalistika va ensiklopedik maqolalar yozish sohasida faoliyat yuritadi. [[Tarjima]] va [[Ensiklopediya]] yozuv asoslarini [[Rizo Sayyid Husayniy]]dan o‘rgangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-01 |title=زندگینامه: رضا سیدحسینی (۱۳۰۵-۱۳۸۸) |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/80243/زندگینامه-رضا-سید-حسینی-۱۳۰۵-۱۳۸۸ |access-date=2022-03-11 |website=همشهری آنلاین |language=fa}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Tehroniy, Mehdi Mirzamehdi}}

[[Category:1970 births]]
[[Category:Iranian journalists]]
[[Category:Iranian film critics]]
[[Category:Iranian academics]]
[[Category:Iran–Iraq War veterans]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT: Mirzamehdi Tehrani, Mehdi}}
[[Turkum:1970-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tehronda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>1mtpll1z3y2ru2icemz3dtiryto9ajk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273247</id>
      <parentid>6273245</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>/* */     Maqoladagi imlo xatolari tuzatildi.</comment>
      <origin>6273247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1970" sha1="ryxnaya1o5tdgh6dclc1xm0kdg6o9qi" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{wikify|sana=2026-09}}
{{turkumsiz|sana=2026-09}}
{{xatolar|sana=2026-09}}
}}
{{Infobox person
 | name                 = Mehdi Mirzamehdi Tehroniy
 | image                = File:Mehdi tehrani (3).jpg
 | caption              = 
 | birth_date           = 13-martda 1970
 | birth_place          = [[Tehron]], [[Eron]]
 | kasbi                = [[jurnalist]], [[akademik]]
 | alma_mater           = McGill University
}}
'''Mehdi Mirzamehdi Tehroniy''' ({{lang-fa|مهدی میرزامهدی تهرانی}}-1970 yil 13-martda tug‘ilgan) — eronlik [[kinotanqidchi]], [[jurnalist]] va [[akademik]], shuningdek [[Eron-Iroq urushi]] faxriysi. U uch o‘n yildan ortiq vaqt davomida Eron nashrlarida kino sharhlari yozgan va [[Tehron universiteti]] Nafis san’atlar fakultetida kino san’ati bo‘yicha dars bergan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=گپ و گفت سینمایی پروفسور آرتور آسا برگر و مهدی تهرانی |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/294229/ |website=Hamshahri Online |language=fa |trans-title=Cinematic conversation between Professor Arthur Asa Berger and Mehdi Tehrani}}&lt;/ref&gt;

U jurnalistika va ensiklopedik maqolalar yozish sohasida faoliyat olib boradi. [[Tarjima]] va [[Ensiklopediya]] yozuv asoslarini [[Rizo Sayyid Husayniy]]dan o‘rgangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-01 |title=زندگینامه: رضا سیدحسینی (۱۳۰۵-۱۳۸۸) |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/80243/زندگینامه-رضا-سید-حسینی-۱۳۰۵-۱۳۸۸ |access-date=2022-03-11 |website=همشهری آنلاین |language=fa}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Tehroniy, Mehdi Mirzamehdi}}

[[Category:1970 births]]
[[Category:Iranian journalists]]
[[Category:Iranian film critics]]
[[Category:Iranian academics]]
[[Category:Iran–Iraq War veterans]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT: Mirzamehdi Tehrani, Mehdi}}
[[Turkum:1970-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tehronda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>ryxnaya1o5tdgh6dclc1xm0kdg6o9qi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273250</id>
      <parentid>6273247</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Matn</comment>
      <origin>6273250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1972" sha1="bq13i3vbx6auabtnxz3fd9d0mzxkgoy" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{wikify|sana=2026-09}}
{{turkumsiz|sana=2026-09}}
{{xatolar|sana=2026-09}}
}}
{{Infobox person
 | name                 = Mehdi Mirzamehdi Tehroniy
 | image                = File:Mehdi tehrani (3).jpg
 | caption              = 
 | birth_date           = 13-martda 1970
 | birth_place          = [[Tehron]], [[Eron]]
 | kasbi                = [[jurnalist]], [[akademik]]
 | alma_mater           = McGill University
}}
'''Mehdi Mirzamehdi Tehroniy''' ({{lang-fa|مهدی میرزامهدی تهرانی}} 1970 - yil 13-martda tug‘ilgan) — eronlik [[kinotanqidchi]], [[jurnalist]] va [[akademik]], shuningdek [[Eron-Iroq urushi]] faxriysi. U uch o‘n yildan ortiq vaqt davomida Eron nashrlarida kino sharhlari yozgan va [[Tehron universiteti]] Nafis san’atlar fakultetida kino san’ati bo‘yicha dars bergan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=گپ و گفت سینمایی پروفسور آرتور آسا برگر و مهدی تهرانی |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/294229/ |website=Hamshahri Online |language=fa |trans-title=Cinematic conversation between Professor Arthur Asa Berger and Mehdi Tehrani}}&lt;/ref&gt;

U jurnalistika va ensiklopedik maqolalar yozish sohasida faoliyat olib boradi. [[Tarjima]] va [[Ensiklopediya]] yozuv asoslarini [[Rizo Sayyid Husayniy]]dan o‘rgangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-01 |title=زندگینامه: رضا سیدحسینی (۱۳۰۵-۱۳۸۸) |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/80243/زندگینامه-رضا-سید-حسینی-۱۳۰۵-۱۳۸۸ |access-date=2022-03-11 |website=همشهری آنلاین |language=fa}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Tehroniy, Mehdi Mirzamehdi}}

[[Category:1970 births]]
[[Category:Iranian journalists]]
[[Category:Iranian film critics]]
[[Category:Iranian academics]]
[[Category:Iran–Iraq War veterans]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT: Mirzamehdi Tehrani, Mehdi}}
[[Turkum:1970-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tehronda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>bq13i3vbx6auabtnxz3fd9d0mzxkgoy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273251</id>
      <parentid>6273250</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Matn</comment>
      <origin>6273251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1968" sha1="hip9vavybypw3xj5chmvnxklymw4yrd" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{wikify|sana=2026-09}}
{{turkumsiz|sana=2026-09}}
{{xatolar|sana=2026-09}}
}}
{{Infobox person
 | name                 = Mehdi Mirzamehdi Tehroniy
 | image                = File:Mehdi tehrani (3).jpg
 | caption              = 
 | birth_date           = 13-martda 1970
 | birth_place          = [[Tehron]], [[Eron]]
 | kasbi                = [[jurnalist]], [[akademik]]
 | alma_mater           = McGill University
}}
'''Mehdi Mirzamehdi Tehroniy''' ({{lang-fa|مهدی میرزامهدی تهرانی}} 1970 - yil 13-martda tug‘ilgan) Eronlik [[kinotanqidchi]], [[jurnalist]] va [[akademik]], shuningdek [[Eron-Iroq urushi]] faxriysi. U uch o‘n yildan ortiq vaqt davomida Eron nashrlarida kino sharhlari yozgan va [[Tehron universiteti]] Nafis san’atlar fakultetida kino san’ati bo‘yicha dars bergan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=گپ و گفت سینمایی پروفسور آرتور آسا برگر و مهدی تهرانی |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/294229/ |website=Hamshahri Online |language=fa |trans-title=Cinematic conversation between Professor Arthur Asa Berger and Mehdi Tehrani}}&lt;/ref&gt;

U jurnalistika va ensiklopedik maqolalar yozish sohasida faoliyat olib boradi. [[Tarjima]] va [[Ensiklopediya]] yozuv asoslarini [[Rizo Sayyid Husayniy]]dan o‘rgangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-01 |title=زندگینامه: رضا سیدحسینی (۱۳۰۵-۱۳۸۸) |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/80243/زندگینامه-رضا-سید-حسینی-۱۳۰۵-۱۳۸۸ |access-date=2022-03-11 |website=همشهری آنلاین |language=fa}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Tehroniy, Mehdi Mirzamehdi}}

[[Category:1970 births]]
[[Category:Iranian journalists]]
[[Category:Iranian film critics]]
[[Category:Iranian academics]]
[[Category:Iran–Iraq War veterans]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT: Mirzamehdi Tehrani, Mehdi}}
[[Turkum:1970-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tehronda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>hip9vavybypw3xj5chmvnxklymw4yrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273281</id>
      <parentid>6273251</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>{{bio-stub}}</comment>
      <origin>6273281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1868" sha1="rk7n3wv3pvuzeelxerweg1zbf995h1g" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{wikify|sana=2026-09}}
{{turkumsiz|sana=2026-09}}
{{xatolar|sana=2026-09}}
}}
{{Infobox person
 | name                 = Mehdi Mirzamehdi Tehroniy
 | image                = File:Mehdi tehrani (3).jpg
 | caption              = 
 | birth_date           = 13-martda 1970
 | birth_place          = [[Tehron]], [[Eron]]
 | kasbi                = [[jurnalist]], [[akademik]]
 | alma_mater           = McGill University
}}
'''Mehdi Mirzamehdi Tehroniy''' ({{lang-fa|مهدی میرزامهدی تهرانی}} 1970 - yil 13-martda tug‘ilgan) Eronlik [[kinotanqidchi]], [[jurnalist]] va [[akademik]], shuningdek [[Eron-Iroq urushi]] faxriysi. U uch o‘n yildan ortiq vaqt davomida Eron nashrlarida kino sharhlari yozgan va [[Tehron universiteti]] Nafis san’atlar fakultetida kino san’ati bo‘yicha dars bergan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=گپ و گفت سینمایی پروفسور آرتور آسا برگر و مهدی تهرانی |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/294229/ |website=Hamshahri Online |language=fa |trans-title=Cinematic conversation between Professor Arthur Asa Berger and Mehdi Tehrani}}&lt;/ref&gt;

U jurnalistika va ensiklopedik maqolalar yozish sohasida faoliyat olib boradi. [[Tarjima]] va [[Ensiklopediya]] yozuv asoslarini [[Rizo Sayyid Husayniy]]dan o‘rgangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-01 |title=زندگینامه: رضا سیدحسینی (۱۳۰۵-۱۳۸۸) |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/80243/زندگینامه-رضا-سید-حسینی-۱۳۰۵-۱۳۸۸ |access-date=2022-03-11 |website=همشهری آنلاین |language=fa}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Tehroniy, Mehdi Mirzamehdi}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT: Mirzamehdi Tehrani, Mehdi}}
[[Turkum:1970-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tehronda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar]]
{{bio-stub}}</text>
      <sha1>rk7n3wv3pvuzeelxerweg1zbf995h1g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273282</id>
      <parentid>6273281</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>fixed</comment>
      <origin>6273282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1872" sha1="hoh8lxu6iv97bgc5ao0i151mn55599t" xml:space="preserve">{{multiple issues|
{{wikify|sana=2026-09}}
{{turkumsiz|sana=2026-09}}
{{xatolar|sana=2026-09}}
}}
{{Infobox person
 | name                 = Mehdi Mirzamehdi Tehroniy
 | image                = File:Mehdi tehrani (3).jpg
 | caption              = 
 | birth_date           = 13-martda 1970
 | birth_place          = [[Tehron]], [[Eron]]
 | kasbi                = [[jurnalist]], [[akademik]]
 | alma_mater           = McGill University
}}
'''Mehdi Mirzamehdi Tehroniy''' ({{lang-fa|مهدی میرزامهدی تهرانی}} 1970 - yil 13-martda tug‘ilgan) – Eronlik [[kinotanqidchi]], [[jurnalist]] va [[akademik]], shuningdek [[Eron-Iroq urushi]] faxriysi. U uch o‘n yildan ortiq vaqt davomida Eron nashrlarida kino sharhlari yozgan va [[Tehron universiteti]] Nafis san’atlar fakultetida kino san’ati bo‘yicha dars bergan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=گپ و گفت سینمایی پروفسور آرتور آسا برگر و مهدی تهرانی |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/294229/ |website=Hamshahri Online |language=fa |trans-title=Cinematic conversation between Professor Arthur Asa Berger and Mehdi Tehrani}}&lt;/ref&gt;

U jurnalistika va ensiklopedik maqolalar yozish sohasida faoliyat olib boradi. [[Tarjima]] va [[Ensiklopediya]] yozuv asoslarini [[Rizo Sayyid Husayniy]]dan o‘rgangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-01 |title=زندگینامه: رضا سیدحسینی (۱۳۰۵-۱۳۸۸) |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/80243/زندگینامه-رضا-سید-حسینی-۱۳۰۵-۱۳۸۸ |access-date=2022-03-11 |website=همشهری آنلاین |language=fa}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Tehroniy, Mehdi Mirzamehdi}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT: Mirzamehdi Tehrani, Mehdi}}
[[Turkum:1970-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tehronda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar]]
{{bio-stub}}</text>
      <sha1>hoh8lxu6iv97bgc5ao0i151mn55599t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273283</id>
      <parentid>6273282</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>Please see the talk page: I removed the tags.</comment>
      <origin>6273283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2013" sha1="90tswj4q0efkvnv0si92l2f41gn4b8t" xml:space="preserve">{{Infobox person
 | name                 = Mehdi Mirzamehdi Tehroniy
 | image                = File:Mehdi tehrani (3).jpg
 | caption              = 
 | birth_date           = 13-martda 1970
 | birth_place          = [[Tehron]], [[Eron]]
 | kasbi                = [[jurnalist]], [[akademik]]
 | alma_mater           = McGill University
}}
'''Mehdi Mirzamehdi Tehroniy''' ({{lang-fa|مهدی میرزامهدی تهرانی}} 1970 - yil 13-martda tug‘ilgan) – Eronlik [[kinotanqidchi]], [[jurnalist]] va [[akademik]], shuningdek [[Eron-Iroq urushi]] faxriysi. U uch o‘n yildan ortiq vaqt davomida Eron nashrlarida kino sharhlari yozgan va [[Tehron universiteti]] Nafis san’atlar fakultetida kino san’ati bo‘yicha dars bergan.&lt;ref&gt;{{cite web |title=گپ و گفت سینمایی پروفسور آرتور آسا برگر و مهدی تهرانی |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/294229/ |website=Hamshahri Online |language=fa |trans-title=Cinematic conversation between Professor Arthur Asa Berger and Mehdi Tehrani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jurnal manbasi |date=2026-05-21 |title=&quot;Interview with Mehdi Tehrani, critic. Jam Jam Newspaper&quot;. |url=https://doi.org/10.28932/jam.v18i1 |magazine=Jurnal Akuntansi |volume=18 |issue=1 |doi=10.28932/jam.v18i1 |issn=2598-4977}}&lt;/ref&gt;

U jurnalistika va ensiklopedik maqolalar yozish sohasida faoliyat olib boradi. [[Tarjima]] va [[Ensiklopediya]] yozuv asoslarini [[Rizo Sayyid Husayniy]]dan o‘rgangan.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2009-05-01 |title=زندگینامه: رضا سیدحسینی (۱۳۰۵-۱۳۸۸) |url=https://www.hamshahrionline.ir/news/80243/زندگینامه-رضا-سید-حسینی-۱۳۰۵-۱۳۸۸ |access-date=2022-03-11 |website=همشهری آنلاین |language=fa}}&lt;/ref&gt;

{{DEFAULTSORT:Tehroniy, Mehdi Mirzamehdi}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Authority control}}
{{DEFAULTSORT: Mirzamehdi Tehrani, Mehdi}}
[[Turkum:1970-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Tehronda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar]]
{{bio-stub}}</text>
      <sha1>90tswj4q0efkvnv0si92l2f41gn4b8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Munozara:Mehdi Mirzamehdi Tehroniy</title>
    <ns>1</ns>
    <id>1444117</id>
    <revision>
      <id>6273248</id>
      <parentid>6264175</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T08:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Sajjadmrt</username>
        <id>304146</id>
      </contributor>
      <comment>/* Formatlash */ yangi mavzu</comment>
      <origin>6273248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267" sha1="o1v2yfgewlx53h8lctu4gowd2mst40e" xml:space="preserve">{{Munozara}}

== Formatlash ==
''Men maqolani yaxshilash ustida ishlayapman. Formatlash, turkum va imlo xatolarini tez orada tuzataman. Rahmat!'' [[Foydalanuvchi:Sajjadmrt|Sajjadmrt]] ([[Foydalanuvchi munozarasi:Sajjadmrt|munozara]]) 08:13, 2026-yil 19-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>o1v2yfgewlx53h8lctu4gowd2mst40e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leonard Sandell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1444614</id>
    <revision>
      <id>6273278</id>
      <parentid>6262058</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T11:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="656" sha1="gljhj29c4iborg9b9n4ogi2ttly3sp0" xml:space="preserve">'''Leonard Sandell''' (1533-yildan avval — 1570-yil) — [[Essex]] grafligining Hatfield Peverel qishlog‘idan bo‘lgan [[Angliya parlamenti]] aʼzosi.

[[Orford (saylov okrugi)|Orford]] saylov okrugidan 1554-yil noyabrdagi parlamentda qatnashgan&lt;ref&gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/sandell-leonard-1533-70 |qaralgan sana=2026-09-07 |arxivsana=2023-11-03 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231103135730/http://historyofparliamentonline.org/volume/1509-1558/member/sandell-leonard-1533-70 }}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Authority control}}
{{1554-2-Angliya-MP-stub}}</text>
      <sha1>gljhj29c4iborg9b9n4ogi2ttly3sp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ko to tamo peva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1445421</id>
    <revision>
      <id>6273217</id>
      <parentid>6263782</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T23:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8039" sha1="qe3lb5ue3g1p8mxj6x7k92eieqndqmw" xml:space="preserve">{{Short description|1980-yilda suratga olingan yugoslav qora komediya filmi}}
{{Infobox film
| name          = Ko to tamo peva
| image         = 
| caption       = 
| native_name   = {{Infobox name module
| language      = Serbo-Croatian
| title         = Ko to tamo peva
| nolink        = 1
}}
| director      = Slobodan Šijan
| producer      = Milan Zmukić
| writer        = Dušan Kovačević
| starring      = {{plainlist|
*Pavle Vujisić
*Dragan Nikolić
*Danilo Stojković
*Aleksandar Berček
*Neda Arnerić
*Milivoje Tomić
*Taško Načić
*Boro Stjepanović
*[[Slavko Štimac]]
*Miodrag Kostić (actor)
*Nenad Kostić (actor)}}
| music         = Vojislav Kostić
| cinematography = Božidar Nikolić
| editing       = Ljiljana Lana Vukobratović
| studio        = Centar Film
| distributor   = Radio Television Belgrade (Yugoslavia, video)&lt;br /&gt;International Home Cinema (AQSh, barcha ommaviy axborot vositalari)
| released      = {{Film date|1980|10|3|df=yes|ref1=&lt;ref name=&quot;Zabavnik&quot;&gt;{{cite journal | url=http://politikin-zabavnik.rs/pz/tekstovi/misko-i | title=Мишко и данас вози! | author=Baćković, Nemanja | journal=Politikin Zabavnik | pages=4–7 | date=18 September 2015 | trans-title=Miško still drives | archive-date=27 September 2015 | access-date=21 September 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150927201139/http://politikin-zabavnik.rs/pz/tekstovi/misko-i | url-status=dead | archivedate=2015-09-27 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150927201139/http://politikin-zabavnik.rs/pz/tekstovi/misko-i }}&lt;/ref&gt;}}
| runtime       = 87 daqiqa&lt;ref name=&quot;Centar&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.centarfilm.com/movie/whos-singing-over-there | title=Ko to tamo peva | publisher=Centar Film official web site | access-date=21 September 2015 | archive-date=23 September 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150923201725/http://www.centarfilm.com/movie/whos-singing-over-there | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| country       = Yugoslaviya
| language      = Serb-xorvat tili
| budget        = Deutsche Mark 180,000&lt;ref&gt;Dušan Kovačević bilan filmining DVD nashridagi intervyu&lt;/ref&gt;
}}

'''„Ko to tamo peva“''' (serbcha: ''Ko to tamo peva'') – rejissyor [[Slobodan Šijan]] tomonidan [[Dušan Kovačević]] ssenariysi asosida 1980-yilda suratga olingan [[Yugoslaviya]] filmi&lt;ref name=&quot;Centar&quot; /&gt;. Film [[qora komediya]] janrida boʻlib, ansambl aktyorlar tarkibini oʻz ichiga oladi. Kartina [[Yugoslaviya qirolligi]]ning soʻnggi kunlarida, fashistlar Germaniyasi bosqinidan oldin, 1941-yilda [[Belgrad]] shahriga avtobusda ketayotgan yoʻlovchilar guruhi haqida hikoya qiladi.

Film 1981-yilgi [[Kann kinofestivali]]ning „Un Certain Regard“ boʻlimida namoyish etilgan&lt;ref name=&quot;festival-cannes.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/1774/year/1981.html |title=Festival de Cannes: Who's That Singing Over There |access-date=6 June 2009 |work=festival-cannes.com |archive-date=30 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120930220526/http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/1774/year/1981.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 1996-yilda Yugoslaviya Kino sanʼati va fanlari akademiyasi (AFUN) kengashi ushbu filmni 1947–1995-yillar oraligʻida yaratilgan eng yaxshi serb filmi deb topdi.

== Mazmuni ==
1941-yil 5-aprel, shanba kuni, [[Yugoslaviya qirolligi]]ga fashistlar bostirib kirishidan bir kun oldin, [[Serbiya]] qoq markazidagi qishloq yoʻlidan poytaxt [[Belgrad]] sari harakatlanayotgan eskirgan avtobusga tasodifiy yoʻlovchilar chiqishadi. Guruh tarkibida ikkita [[Loʻlilar|lo'li]] musiqachi, [[Birinchi jahon urushi]] faxriysi, olmonparast geolog, endigina tanilib kelayotgan xonanda, betob koʻrinishdagi odam va ov qurolini koʻtargan ovchi bor. Avtobusga keksa Krstić egalik qiladi, uni tez taʼsirchan va sodda oʻgʻli Miško haydaydi.

Yoʻl davomida ularga ruhoniy hamda asal oyi uchun dengizga ketayotgan yosh kelin-kuyov qoʻshiladi. Ular koʻplab qiyinchiliklarga duch kelishadi: armiya tomonidan yoʻlning toʻsib qoʻyilishi, yerimga tegishli deb yoʻlni haydab tashlayotgan dehqon, teshilgan shina, dafn marosimi, urishib qolgan ikki oila, tebranma koʻprik, kichik Krstićning armiyaga chaqirilishi va yoʻqolgan hamyon. Bularning barchasi avtobus harakatini sekinlashtirib, yoʻlovchilar orasidagi ziddiyatlarni yuzaga chiqaradi.

Yakshanba kuni tongda, urush mish-mishlari ostida ular nihoyat [[Belgrad]]ga yetib kelishadi, biroq [[Luftwaffe]] havo hujumi (Jazo operatsiyasi) ostida qolishadi. Omon qolgan yagona yoʻlovchilar oxirida „Za Beograd“ qoʻshigʻini kuylaydigan ikki loʻli musiqachi boʻladi.

===Belgrad uchun===

'''Belgrad uchun''' (shuningdek, ''„Sviće zora u subotu“'' deb ham tanilgan) – ikki loʻli yigit tomonidan ijro etilgan filmning asosiy qoʻshigʻi. Film kompozitori Vojislav Kostić tomonidan yozilgan ushbu tarona oʻz-oʻzidan mashhur boʻlib ketdi va boshqa sanʼatkorlar tomonidan ham koʻp bor kuylandi&lt;ref name=tot&gt;Fedor Tot, [https://www.brightwalldarkroom.com/2021/02/24/whos-singin-over-there-ko-to-tamo-peva/ Who’s Singin’ Over There?: Roma music and survival in Yugoslav cinema - Ko to tamo peva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230218180335/https://www.brightwalldarkroom.com/2021/02/24/whos-singin-over-there-ko-to-tamo-peva/ |date=18 February 2023 }}, ''Bright Wall / Dark Room'', 92-son, Fevral 2021&lt;/ref&gt;.

== Rollarda ==
{{Div col}}
* Pavle Vujisić – avtobus konduktori
* Dragan Nikolić – xonanda
* Danilo Stojković – Brka
* Aleksandar Berček – Miško Krstić
* Neda Arnerić – kelin
* Milivoje Tomić – Aleksa Simić
* Taško Načić – ovchi
* Boro Stjepanović – kal odam
* [[Slavko Štimac]] – kuyov
* Miodrag Kostić (aktyor) – 1-musiqachi
* Nenad Kostić (aktyor) – 2-musiqachi
* Bora Todorović – motam tutuvchi
* Slobodan Aligrudić – leytenant
* Petar Lupa – ruhoniy
* Stanojlo Milinković – dehqon
* Ljubomir Ćipranić – kapral Rajković
* Milovan Tasić – dehqonning oʻgʻli (titrda koʻrsatilmagan)
{{div col end}}

== Ishlab chiqarish ==
Davlatga qarashli Centar Film kinostudiyasi [[Dušan Kovačević]] ssenariysi asosida film suratga olishni 1978-yildan beri rejalashtirgan edi. Film rejissyorligiga dastlab Goran Paskaljević tanlangan edi, biroq u loyihadan voz kechgach, vazifa shu paytgacha birorta ham toʻliq metrajli film suratga olmagan 33 yoshli Slobodan Šijanga yuklatildi&lt;ref name=&quot;popboks.com&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.popboks.com/tekst.php?ID=7341 |title=SLOBODAN ŠIJAN – Reditelj komedija: Još sam živ i snimam, ''Popboks'', April 30, 2009 |access-date=1 May 2009 |archive-date=25 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120225001656/http://www.popboks.com/tekst.php?ID=7341 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Film 130 000 AQSh dollari miqdoridagi budjet bilan 21 kun davomida suratga olingan. Tasvirga olish ishlari asosan Deliblatska Peščara hududida olib borilgan. Avtobus sifatida Jadran Film kompaniyasidan ijaraga olingan Mercedes-Benz O 3500 rusumli transport vositasi ishlatilgan va u qizil rangga boʻyalgan&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.novosti.rs/vesti/naslovna/reportaze/aktuelno.293.html:551226-Miskovautobus-trunuo-u-Zagrebu|title=&quot;Miškov&quot;autobus trunuo u Zagrebu|date=3 June 2015|work=Večernje novosti|language=sr|access-date=22 January 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Qabul qilinishi va mukofotlar ==
Film chiqarilgandan soʻng butun [[Yugoslaviya]] boʻylab tomoshabinlar va tanqidchilar tomonidan yuqori baholandi hamda Bolqon mintaqasida katta madaniy maqomga ega boʻldi. 1981-yilda Monreal xalqaro kinofestivalining maxsus hakamlar hayʼati mukofotini qoʻlga kiritdi. 1996-yilda Yugoslaviya Kino sanʼati va fanlari akademiyasi (AFUN) aʼzolari ushbu filmni 1947–1995-yillar oraligʻida yaratilgan eng yaxshi serb filmi deb topishdi.

== Manbalar ==
{{Reflist}}

== Havolalar ==
* {{IMDb title | id=0076276 | title=Who's Singin' Over There?}}
* {{Rotten Tomatoes|ko_to_tamo_peva_who_sings_over_there}}</text>
      <sha1>qe3lb5ue3g1p8mxj6x7k92eieqndqmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lalla G‘ariba masjidi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1446423</id>
    <revision>
      <id>6273244</id>
      <parentid>6267066</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T07:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4672" sha1="iroghv0p3dr1pzsk0qin8qrrg2edz0q" xml:space="preserve">{{masjid|Asl nomi={{Lang|ar|مسجد لالة غريبة}}|Mamlakat=Jazoir|Shahar=Tilimsan|Koordinatalar={{coord|34|53|6.9|N|1|18|27.99|W|type:landmark_region:DZ|display=inline,title}}|Minoralar soni=1 ta}}
'''Lalla Gʻariba masjidi''' ({{Lang-ar|مسجد لالة غريبة}}), shuningdek, '''Al-Korran masjidi''' nomi bilan ham tanilgan, [[Jazoir]]ning [[Tilimsan]] shahri [[Madina (ichki shahar)|madina]]sida joylashgan kichik bir [[Masjid|masjid]]dir. U al-Korran mahallasidagi ''Derb Es-Sbabet'' („Poyabzallar tor koʻchasi“)da joylashgan. Ushbu binoning tarixi haqida yetarlicha maʼlumot mavjud emas.

== Tarixi ==

=== Lalla Gʻariba ===
[[Magʻrib]] ommabop madaniyatida Lalla Gʻariba („Gʻalati xonim“) bir ayol-avliyo haqidagi afsona va rivoyatdir. Uning sadoqatli bandaligi [[Ilohiy]] Zotga shu qadar manzur boʻlganki, u moʻjizalar bilan siylangan, deb aytiladi. Rivoyatlarga koʻra, u karomatlar koʻrsatgan va Tilimsandagi shu masjid yaqiniga dafn etilgan. Anʼanaga koʻra, u kechasi al-Korran mahallasida paydo boʻlib, uning oq arvohi uylar orasida kezib yuradi va shahar aholisini kutayotgan balolar haqida bashoratlar qiladi&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book |author1=Brosselard, Charles |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5689176x |title=Revue Africaine |date=1862 |location=Paris |pages=167–171 |language=fr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |access-date=2024-12-04 |date=2014 |title=Lalla El Ghariba, la sainte de Tlemcen |url=https://www.djazairess.com/fr/horizons/136059 |website=Horizons |language=fr |arxivsana=2024-12-08 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20241208145151/https://www.djazairess.com/fr/horizons/136059 }}&lt;!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;. Marokashning Fos shahrida [[Lalla Gʻariba masjidi|joylashgan masjidlaridan]] biri va Tunisning Jerba hududida joylashgan bir sinagoga ham shu afsonaviy siymo nomi bilan ataladi&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=2024-12-04 |date=2023-05-10 |first=Moncef |language=fr-FR |last=Gouja |title=El Ghriba, le mythe, le sacré et la violence |url=https://www.leconomistemaghrebin.com/2023/05/10/el-ghriba-mythe-sacre-violence/ |website=Leconomiste Maghrebin}}&lt;!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Attilio Gaudio |date=1982 |page=39 |publisher=Presses de l'Unesco-NEL |title=Fès : Joyau de la civilisation islamique |language=fr }}&lt;!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Vaqf ===
Fransuz tadqiqotchisi Charles Brosselard magʻrib yozuvida bitilgan, 32 satrdan iborat boʻlgan, masjidga xizmat koʻrsatish yoki daromad keltirish uchun ajratilgan uylar, doʻkonlar va kitoblar kabi barcha mulklar va ''[[Vaqf|vaqflarni]]'' tasvirlab beruvchi lavhaning mavjudligini eslatib oʻtadi. Charles Brosselard bu lavha kamida ikki asrlik tarixga ega deb hisoblagan. Uning mazmuni toʻliq holda 1876-yilda ''Revue africaine'' jurnalida eʼlon qilingan&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Abu al-Qosim Saʼdalloh, shuningdek, Fotima bint Jabbur ismli ayol saqlab kelgan kitoblarni ham qayd etgan. Ular orasida [[Jaloliddin as-Suyutiy|As-Suyutiy]] va [[Ibn al-Javziy]] asarlarining nusxalari ham boʻlgan&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Saâdallah, Abou El Kacem |date=1998 |location=Beyrouth |page=299 |title=Histoire culturelle de l'Algérie |language=fr }}&lt;!-- auto-translated from French by Module:CS1 translator --&gt;&lt;/ref&gt;.

== Meʼmorchilik ==
[[Georges Marçais]] va [[William Marçais]]ning taʼkidlashicha, bu inshoot dastlab [[maqbara]] sifatida qurilgan, keyinchalik esa masjidga aylantirilgan. Bino sodda bir xonadan iborat boʻlib, unda [[mehrob]]ga parallel joylashgan bitta namoz yoʻlagi mavjud. Xona uchta ravoq bilan bezatilgan: oʻrtada yarim doira shaklidagi ravoq, uning ikki tomonida esa uchli ravoqlar joylashgan&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last=Marçais |first=Georges |title=Les monuments arabes de Tlemcen |last2=Marçais |first2=William |publisher=A. Fontemoing |year=1903 |location=Paris |pages=325 |language=fr}}&lt;/ref&gt;.

Sayoz qilib ishlangan [[mehrob]] tokchasi kichik yarim doira shaklidagi ravoq bilan oʻralgan. Mehrobning roʻparasidagi devor ichidagi chuqurchada avliyoning qabri joylashgan. [[Minora]] namozgoh yonida joylashgan boʻlib, toʻrt qiyalikli cherepitsa tom bilan yopilgan minorasimon inshootdan iborat va namozgohdan biroz balandroq koʻtarilib turadi. Minoraning tepasidagi yagona deraza orqali [[muazzin]] namozga chaqiruvchi azon aytgan&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Yana qarang ==
{{Stack|{{Portal|Algeria|Islom}}}}
* [[Jazoirda Islom|Jazoirda islom]]
* [[Jazoir masjidlari roʻyxati]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Tashqi_havolalar}}

[[Turkum:Tilimsandagi masjidlar]]</text>
      <sha1>iroghv0p3dr1pzsk0qin8qrrg2edz0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Omad (ism)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1446757</id>
    <revision>
      <id>6273078</id>
      <parentid>6268197</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <origin>6273078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1130" sha1="jv991jbd2ifxqa1k8c22vicr223uy4v" xml:space="preserve">{{Ism
| Ism = Omad
| Turi = 
| Aslicha yozilishi = 
| Tasvir = 
| Tasvir eni = 
| Tasvir izohi = 
| Jins = erkak
| Kelib chiqishi = arabcha
| Talaffuzi = 
| Etimologik maʼnosi = 
| Ota_ismi_erk = 
| Ota_ismi_ayo = 
| Shakli_erkak = 
| Shakli_ayol = 
| Qarshi jins shakli = 
| Boshqa shakllari = Omadbek
| Yasama shakllari = 
| Oʻxshash ismlar = 
| Afgʻ. = 
| Arab. = 
| Ozar. = 
| Beng. = 
| Chuv. = 
| Nem. = 
| Yun. = 
| Ingl. = 
| Isp. = 
| Fors. = 
| Fr. = 
| Qad.yah. = 
| Yah. = 
| Hind. = 
| Qoz. = 
| Qirgʻ. = 
| Lot. = 
| Moʻgʻ. = 
| Qad.turk. = 
| Pahl. = 
| Port. = 
| Rus. = 
| Sans. = 
| Sugʻd. = 
| Sur. = 
| Tat. = 
| Toj. = 
| Turk. = 
| Turkm. = 
| Uygʻ. = 
| Urdu. = 
| Xit. = 
| Chet tillardagi oʻxshashliklar = 
| Izoh = 
}}
'''Omad''' — erkaklar ismi. Kelib chiqishi [[arabcha]]. Omadli, baxtli; tolei baland bola degan maʼnolarni bildiradi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |year=2007 |author=Begmatov E.A |title=Oʻzbek ismlari maʼnosi |edition=2-nashr |publisher=„Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti |location=Toshkent |pages=608 |isbn=978-9943-07-003-5}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==</text>
      <sha1>jv991jbd2ifxqa1k8c22vicr223uy4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273079</id>
      <parentid>6273078</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <comment>/* Manbalar */</comment>
      <origin>6273079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1173" sha1="67wazrgquk1p9noouhdkh66o5m5f7zp" xml:space="preserve">{{Ism
| Ism = Omad
| Turi = 
| Aslicha yozilishi = 
| Tasvir = 
| Tasvir eni = 
| Tasvir izohi = 
| Jins = erkak
| Kelib chiqishi = arabcha
| Talaffuzi = 
| Etimologik maʼnosi = 
| Ota_ismi_erk = 
| Ota_ismi_ayo = 
| Shakli_erkak = 
| Shakli_ayol = 
| Qarshi jins shakli = 
| Boshqa shakllari = Omadbek
| Yasama shakllari = 
| Oʻxshash ismlar = 
| Afgʻ. = 
| Arab. = 
| Ozar. = 
| Beng. = 
| Chuv. = 
| Nem. = 
| Yun. = 
| Ingl. = 
| Isp. = 
| Fors. = 
| Fr. = 
| Qad.yah. = 
| Yah. = 
| Hind. = 
| Qoz. = 
| Qirgʻ. = 
| Lot. = 
| Moʻgʻ. = 
| Qad.turk. = 
| Pahl. = 
| Port. = 
| Rus. = 
| Sans. = 
| Sugʻd. = 
| Sur. = 
| Tat. = 
| Toj. = 
| Turk. = 
| Turkm. = 
| Uygʻ. = 
| Urdu. = 
| Xit. = 
| Chet tillardagi oʻxshashliklar = 
| Izoh = 
}}
'''Omad''' — erkaklar ismi. Kelib chiqishi [[arabcha]]. Omadli, baxtli; tolei baland bola degan maʼnolarni bildiradi&lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |year=2007 |author=Begmatov E.A |title=Oʻzbek ismlari maʼnosi |edition=2-nashr |publisher=„Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyoti |location=Toshkent |pages=608 |isbn=978-9943-07-003-5}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Ism-stub}}</text>
      <sha1>67wazrgquk1p9noouhdkh66o5m5f7zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sodiq (ism)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1446762</id>
    <revision>
      <id>6273082</id>
      <parentid>6272699</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <origin>6273082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="r4g0n8tm5izqvazflxu98hlwq9c9kc8" xml:space="preserve">{{Ism
| Ism = Sodiq
| Turi = 
| Aslicha yozilishi = 
| Tasvir = 
| Tasvir eni = 
| Tasvir izohi = 
| Jins = erkak
| Kelib chiqishi = arabcha
| Talaffuzi = 
| Etimologik maʼnosi = 
| Ota_ismi_erk = 
| Ota_ismi_ayo = 
| Shakli_erkak = 
| Shakli_ayol = 
| Qarshi jins shakli = 
| Boshqa shakllari = Sodiqjon, Sodiqbek
| Yasama shakllari = 
| Oʻxshash ismlar = 
| Afgʻ. = 
| Arab. = 
| Ozar. = 
| Beng. = 
| Chuv. = 
| Nem. = 
| Yun. = 
| Ingl. = 
| Isp. = 
| Fors. = 
| Fr. = 
| Qad.yah. = 
| Yah. = 
| Hind. = 
| Qoz. = 
| Qirgʻ. = 
| Lot. = 
| Moʻgʻ. = 
| Qad.turk. = 
| Pahl. = 
| Port. = 
| Rus. = 
| Sans. = 
| Sugʻd. = 
| Sur. = 
| Tat. = 
| Toj. = 
| Turk. = 
| Turkm. = 
| Uygʻ. = 
| Urdu. = 
| Xit. = 
| Chet tillardagi oʻxshashliklar = 
| Izoh = 
}}
'''Sodiq''' — erkaklar ismi. Kelib chiqishi [[arabcha]]. Sadoqatli, rostgoʻy, chin doʻst. &lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |year=2007-yil |author=E. A. Begmatov |title=O'zbek ismlari ma'nosi |edition=2-nashr |publisher=&quot;O'zbekiston milliy ensiklopediyasi&quot; Davlat ilmiy nashriyoti |location=Toshkent |pages=608 |isbn=978-9943-07-003-5}}&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==


{{Ism-stub}}

[[Turkum:Musulmoncha ismlar]]
[[Turkum:Kelib chiqishi arabcha boʻlgan ismlar]]</text>
      <sha1>r4g0n8tm5izqvazflxu98hlwq9c9kc8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273083</id>
      <parentid>6273082</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <origin>6273083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1293" sha1="gw1e7js37f1bvjv9uhy3mrmgs35bpsc" xml:space="preserve">{{Ism
| Ism = Sodiq
| Turi = 
| Aslicha yozilishi = {{Lang-ar|صادق}}
| Tasvir = 
| Tasvir eni = 
| Tasvir izohi = 
| Jins = erkak
| Kelib chiqishi = arabcha
| Talaffuzi = 
| Etimologik maʼnosi = 
| Ota_ismi_erk = 
| Ota_ismi_ayo = 
| Shakli_erkak = 
| Shakli_ayol = 
| Qarshi jins shakli = 
| Boshqa shakllari = Sodiqjon, Sodiqbek
| Yasama shakllari = 
| Oʻxshash ismlar = 
| Afgʻ. = 
| Arab. = صادق
| Ozar. = 
| Beng. = 
| Chuv. = 
| Nem. = 
| Yun. = 
| Ingl. = 
| Isp. = 
| Fors. = 
| Fr. = 
| Qad.yah. = 
| Yah. = 
| Hind. = 
| Qoz. = 
| Qirgʻ. = 
| Lot. = 
| Moʻgʻ. = 
| Qad.turk. = 
| Pahl. = 
| Port. = 
| Rus. = 
| Sans. = 
| Sugʻd. = 
| Sur. = 
| Tat. = 
| Toj. = 
| Turk. = 
| Turkm. = 
| Uygʻ. = 
| Urdu. = 
| Xit. = 
| Chet tillardagi oʻxshashliklar = 
| Izoh = 
}}
'''Sodiq''' ({{Lang-ar|صادق}}) — erkaklar ismi. Kelib chiqishi [[arabcha]]. Sadoqatli, rostgoʻy, chin doʻst. &lt;ref&gt;{{Kitob manbasi |year=2007-yil |author=E. A. Begmatov |title=O'zbek ismlari ma'nosi |edition=2-nashr |publisher=&quot;O'zbekiston milliy ensiklopediyasi&quot; Davlat ilmiy nashriyoti |location=Toshkent |pages=608 |isbn=978-9943-07-003-5}}&lt;/ref&gt;

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==


{{Ism-stub}}

[[Turkum:Musulmoncha ismlar]]
[[Turkum:Kelib chiqishi arabcha boʻlgan ismlar]]</text>
      <sha1>gw1e7js37f1bvjv9uhy3mrmgs35bpsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tibbiyot fizikasi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1446776</id>
    <revision>
      <id>6273077</id>
      <parentid>6272693</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <comment>Vikihavola(lar) qoʻshdim</comment>
      <origin>6273077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="atdupviedem16qhs5nxlip26pb07nl0" xml:space="preserve">{{multiple issues|

{{ichki havolasiz|sana=2026-09}}
}}

'''Tibbiyot fizikasi'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NYS Medical Physics |url=http://www.op.nysed.gov/prof/medphys/ |access-date=2022-02-03 |website=www.op.nysed.gov |archive-date=2012-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603011906/http://www.op.nysed.gov/prof/medphys/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; inson salomatligini yaxshilash maqsadida [[Kasallik|kasalliklarga]] tashxis qoʻyish va davolash, shuningdek oldini olish uchun fizik qonunlar va usullardan foydalanadi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iomp.org/medical-physics/ |title=Medical Physics – International Organization for Medical Physics |date=27 March 2018}}&lt;/ref&gt;. 2008-yildan buyon ''tibbiyot fizikasi'' [[sogʻliqni saqlash]] sohalaridan biri hisoblanadi&lt;ref&gt;''Guidelines for the Certification of Clinically Qualified Medical Physicists''. IAEA. Link: https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/TCS-71web.pdf&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==

[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Fizika]]</text>
      <sha1>atdupviedem16qhs5nxlip26pb07nl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273080</id>
      <parentid>6273077</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T12:18:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <comment>Vikihavola(lar) qoʻshildi</comment>
      <origin>6273080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="944" sha1="p0o81tkv0b2zfr4w0i3xavos47ni4y5" xml:space="preserve">'''Tibbiyot fizikasi'''&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NYS Medical Physics |url=http://www.op.nysed.gov/prof/medphys/ |access-date=2022-02-03 |website=www.op.nysed.gov |archive-date=2012-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603011906/http://www.op.nysed.gov/prof/medphys/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; inson salomatligini yaxshilash maqsadida [[Kasallik|kasalliklarga]] tashxis qoʻyish va davolash, shuningdek oldini olish uchun fizik qonunlar va usullardan foydalanadi&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.iomp.org/medical-physics/ |title=Medical Physics – International Organization for Medical Physics |date=27 March 2018}}&lt;/ref&gt;. 2008-yildan buyon ''tibbiyot fizikasi'' [[sogʻliqni saqlash]] sohalaridan biri hisoblanadi&lt;ref&gt;''Guidelines for the Certification of Clinically Qualified Medical Physicists''. IAEA. Link: https://www-pub.iaea.org/MTCD/Publications/PDF/TCS-71web.pdf&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==

[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Fizika]]</text>
      <sha1>p0o81tkv0b2zfr4w0i3xavos47ni4y5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kromme toʻgʻoni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1447244</id>
    <revision>
      <id>6273225</id>
      <parentid>6269062</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T04:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>0 ta manba qutqarildi hamda 1 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1488" sha1="bi4xyq8b56uvqgkv75u0agsvsqbwyor" xml:space="preserve">{{Toʻgʻon
| location_map         = South Africa
| location_map_caption= {{PAGENAME}} joylashuvi
| name_official      = {{PAGENAME}}
| dam_length = 247 m
| dam_height = 39 m
| dam_type = 
| dam_width_base = 
| construction_began = 
| opening = 1943
| cost = 
| res_capacity_total = 33 282 000 m³
| res_catchment = 
| res_surface = 253 ha
| plant_turbines = 
| plant_capacity = 
| plant_annual_gen = 
| coordinates = {{coord|34|0|4|S|24|29|1|E|type:landmark|display=inline,title}}
}}
'''Churchill toʻgʻoni''' — [[Janubiy Afrika]]ning [[Eastern Cape]] provinsiyasidagi [[Kareedouw]] shahri yaqinida, [[Kromme daryosi]]da joylashgan koʻp arkali toʻgʻon. 1943-yilda qurib bitkazilgan. Toʻgʻon asosan kommunal va sanoat maqsadlarida foydalaniladi&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Churchill Dam and Water Scheme details |url=https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=19290 |access-date=2026-06-15 |website=artefacts.co.za }}{{Oʻlikhavola|date=sentabr 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Yana qarang ==
* [[Janubiy Afrika toʻgʻonlari roʻyxati]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}
* [http://www.dwaf.gov.za/iwqs/gis_apps/dam/dams/index.htm List of South African Dams] from the [[Department of Water Affairs and Forestry (South Africa)]]

== Adabiyotlar ==
* Logie, Bartle (1999). ''Governor's travels. A journey along the Kouga/Tsitsikamma coast''. Hunters Retreat: Bluecliff. {{ISBN|0-620-24152-7}}

{{Authority control}}
{{JanubiyAfrika-dam-stub}}</text>
      <sha1>bi4xyq8b56uvqgkv75u0agsvsqbwyor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kilim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1447447</id>
    <revision>
      <id>6273202</id>
      <parentid>6269738</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T22:10:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>58913</id>
      </contributor>
      <comment>1 ta manba qutqarildi hamda 0 tasi oʻlik sifatida belgilandi.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>6273202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7678" sha1="a3hajdaz64a7fbtcw2adfrw8fg2vow7" xml:space="preserve">[[File:Hotamis Kilim.jpg|thumb|Hotamis kilimi, [[Onadoʻli]] markazi, XIX asr boshlari]]
'''Kilim''' ([[forscha]]: گلیم ''gilīm''; [[turkcha]]: ''kilim'') — sobiq [[Ahamoniylar davlati|Fors imperiyasi]] mamlakatlari, jumladan, [[Eron]] va [[Turkiya]]da, shuningdek, [[Bolqon yarim oroli]] va [[Turkiy xalqlar|turkiy oʻlkalarda]] anʼanaviy tarzda toʻqiladigan [[Gobelen|patsiz]], yassi [[gilam]] yoki palos.

Kilimlar sof bezak buyumi sifatida ishlatilishi yoki [[joynamoz]] vazifasini oʻtashi mumkin. Zamonaviy kilimlar Gʻarb xonadonlarida keng tarqalgan pol qoplamasi hisoblanadi.

== Etimologiyasi ==
Kilim soʻzi [[forscha]] گلیم (gilīm), yaʼni „gilamcha, adyol, toʻshak yoki pol qoplamasi“ soʻzidan kelib chiqqan. Bu soʻz oromiy-suriya tilidagi ''גלימא'' (galīmā, galīmtā) soʻzi bilan oʻzakdosh boʻlib, u ham xuddi shu maʼnoni anglatadi&lt;ref name=&quot;DigardBier&quot;&gt;{{cite book |author1=Digard, Jean-Pierre |author2=Bier, Carol |url=http://www.iranicaonline.org/articles/carpets-v |title=Carpets v. Flat-woven carpets: Techniques and structures |publisher=Encyclopedia Iranica |edition=Online |date=1996 |quote= In Persia this structure is called gelīm (Turk. kilim).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nisanyansozluk&quot;&gt;{{cite dictionary |entry-url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/kilim |title=Nişanyan Dictionary |entry=kilim |access-date=22 September 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite dictionary |title=American Heritage Dictionary |entry-url=https://ahdictionary.com/word/search.html?q=kilim |entry=kilim |access-date=22 September 2025}}&lt;/ref&gt;. Har ikkalasi ham qadimgi [[yunoncha]] ''καλύπτω'' (kalýptō), yaʼni „qoplamoq yoki yashirmoq“ feʼlidan yasalgan ''κάλυμμα'' (kálymma) — „qoplama“ soʻzidan olingan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert S. P. |author1-link=Robert S. P. Beekes |title=Etymological Dictionary of Greek |date=2010 |publisher=Brill |page=628 |url=https://archive.org/details/etymological-dictionary-of-greek_202306 |chapter=καλύπτω}}&lt;/ref&gt;.

== Tarixi ==
[[File:Gelim khorramabad.JPG|thumb|Gilim Eron muzeyi]]
[[File:Ali MTM.jpg|thumb|Zamonaviy gilam]]
Xuddi paxmoq gilamlar singari, kilimlar ham qadim zamonlardan beri toʻqib kelingan. Tadqiqotchi [[Aurel Stein|Mark Aurel Stein]] Xitoyning [[Xoʻtan (shahar)|Xoʻtan]] shahrida kamida milodiy toʻrtinchi yoki beshinchi asrga oid kilimlarni topgan:

&lt;blockquote&gt;Kilimlar tanda va arqoq iplarini himoya qiladigan tukli gilamlarga qaraganda ancha moʻrt boʻlgani uchun, qadimiy namunalarining juda oz qismi saqlanib qolgani ajablanarli emas…. Uning toʻqilishi deyarli zamonaviy kilimlarnikiga oʻxshaydi va har dyuymida taxminan oʻn toʻrt tanda ipi hamda oʻn olti arqoq ipi bor. Naqshlari juda mayda geometrik shakllardan iborat boʻlib, koʻk, yashil, sargʻish-jigarrang va qizil rangli ingichka yoʻllardan tashkil topgan. Gʻoyat yaxshi saqlanib qolgan ushbu yagona namunani hisobga olmaganda, yoshi yuz yildan oshgan kilimlar juda kam boʻlsa kerak&lt;ref&gt;Hawley, Walter A. (1970)[1913]. [https://archive.org/details/orientalrugsanti0000hawl ''Oriental Rugs: Antique &amp; Modern'']. New York: Dover Publications. p. 278. {{ISBN|0486223663}}. {{LCCN|79105665}}. {{OCLC|1245622846}}.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Toʻqish usuli ==
Kilimlar toʻqish jarayonida [[tanda va arqoq]] iplarini bir-biriga mahkam oʻrash orqali tuksiz, silliq yuza hosil qilish yoʻli bilan tayyorlanadi. Kilim toʻqimalari gobelen toʻqimalari turiga mansub boʻlib, texnik jihatdan arqoq ustun boʻlgan polotno oʻrilish hisoblanadi. Bunda gorizontal arqoq iplari vertikal tanda iplarini toʻliq yopib turishi uchun pastga qarab zich tortiladi&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/carpets-v &quot;Carpets v. Flat-woven carpets: Techniques and structures&quot;], ''Encyclopædia Iranica''&lt;/ref&gt;.

Bir rang chegarasi tugagan joyda arqoq ipi oʻsha chegara nuqtasidan orqaga qaytarib oʻraladi. Shu tariqa, agar naqsh chegarasi toʻgʻri vertikal chiziqdan iborat boʻlsa, ikki xil rang tutashgan joyda vertikal tirqish hosil boʻladi. Shu sababli koʻpchilik kilimlarni „tirqishli toʻqima“ deb tasniflash mumkin. Bunday tirqishlar kolleksionerlar orasida yuqori qadrlanadi, chunki ular [[Matematika va tolali san’at|toʻqilish geometriyasini]] alohida ajratib koʻrsatadigan aniq va qirrali naqshlarni vujudga keltiradi. Tirqish paydo boʻlishining oldini oluvchi ilmoqlash kabi toʻqish usullari esa naqsh tasvirini xiraroq qiladi&lt;ref name=DaviesWeaving&gt;Davies, 2000&lt;/ref&gt;.

Koʻzga koʻrinib turadigan naqsh va rangni tashuvchi arqoq iplari deyarli har doim jundan, yashirin tanda iplari esa jundan yoki paxtadan toʻqilishi mumkin. Tanda iplari faqat chetki qismida popuk shaklida koʻrinadi. Bu popuklar toʻqimaning boʻshashib yoki soʻkilib ketishining oldini olish uchun odatda dasta qilib bogʻlab qoʻyiladi&lt;ref name=DaviesWeaving/&gt;.

== Naqshlari ==
Turk gilamlarida har birining oʻziga xos turlari koʻp boʻlgan turfa naqshlar qoʻllaniladi. Quyida ularning bir necha namunalari Guran Erbekning „Kilim“ asarida keltirilgan maʼnolari bilan tasvirlangan&lt;ref name=Erbek&gt;{{cite book |author=Erbek, Güran |title=Kilim Catalogue No. 1 |publisher=May Selçuk A. S. Edition=1st |date=1998}}&lt;/ref&gt;. Keng tarqalgan naqshlardan biri onalik va [[Fertillik|serpushtlik]] timsoli boʻlgan „[[elibelinde]]“ nomli uslublashtirilgan ayol siymosidir&lt;ref name=&quot;kilim&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.kilim.com/about_kilims/motifs/hands_on_hips.asp | title=Hands on Hips - Elibelinde | access-date=24 February 2014 | arxivsana=2015-01-16 | arxivurl=https://web.archive.org/web/20150116221713/https://www.kilim.com/about_kilims/motifs/hands_on_hips.asp }}&lt;/ref&gt;. Boshqa naqshlar esa qabila toʻquvchilarining oʻz oila podalarini [[boʻri]]lardan himoya qilish istagini „boʻri ogʻzi“ yoki „boʻri izi“ (turkcha: Kurt agʻzı, Kurt izi) naqshlari orqali, chayon chaqishidan saqlanish niyatini esa chayon (turkcha: Akrep) tasviri orqali ifodalaydi. Shuningdek, ayrim naqshlarda toʻquvchining oilasini yomon koʻzdan (turkcha: Kem goʻz) asrash umidi aks etgan boʻlib, buning uchun [[koʻztumor]] ([[turkcha]]: Nazarlık) naqshidan foydalanilgan. [[Yomon koʻz]]ni xoch (turkcha: Haç) belgisi bilan toʻrtga boʻlib daf qilish, ilgak (turkcha: Çengel), inson koʻzi (turkcha: Goʻz) yoki tumor (turkcha: Muska; koʻpincha, ichida muqaddas oyat yozilgan uchburchak shakldagi tugun) timsollari yordamida qaytarish mumkin, deb ishonilgan. Gilamga toʻqilgan bunday tumor buyumning shunchaki tasviri emas, balki u oʻzining mavjudligi bilanoq himoya ato etuvchi haqiqiy tumor hisoblanadi&lt;ref name=Thompson&gt;{{cite book |last1=Thompson |first1=Jon |title=Carpets from the Tents, Cottages and Workshops of Asia |date=1988 |publisher=Barrie &amp; Jenkins |isbn=0-7126-2501-1 |page=156}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Qoʻshimcha oʻqish uchun ==
* {{Cite book |last=Allane |first=Lee |year=1988 |title=Oriental Rugs: A Buyer's Guide |publisher=Thames &amp; Hudson |isbn=0-500-27517-3 |ref=none}}
* Landreau, Anthony N.; Pickering, W. R. (1969). ''From the Bosporus to Samarkand Flat-Woven Rugs''. The George Washington University: The Textile Museum.
* Mackie, Louise; Thompson, Jon (1980). ''Turkmen: Tribal Carpets and Traditions''. The George Washington University: The Textile Museum.
* {{Cite book |last=Petsopoulos |first=Yanni |year=1979 |title=Kilims: Flat Woven Tapestry Rugs |publisher=Rizzoli |isbn=0-8478-0245-0 |ref=none}}

== Havolalar == 
{{Commons category|Kilims}}
* [http://www.weavingartmuseum.org/ex2_main.htm Weaving Art Museum: Soumak and Kelim Weaving of the Caucasus]

[[Turkum:Fors hunarmandchiligi]]
[[Turkum:Turk hunarmandchiligi]]</text>
      <sha1>a3hajdaz64a7fbtcw2adfrw8fg2vow7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fil qushlar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448788</id>
    <revision>
      <id>6273061</id>
      <timestamp>2026-09-18T12:01:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tim124865</username>
        <id>97914</id>
      </contributor>
      <comment>„{{Taxobox |color=#ebebd2 |name=Fil qushlari |fossil_range={{Fossil range|Quaternary}} |subdivision_ranks=Urugʻ |satus=EX |image=Aepyornis maximus.jpg |image_caption= ''[[Aepyornis maximus]]'' skeleti va tuxumi |regnum=[[Hayvonlar]] |subregnum=[[Eumetazoa]] |phylum=[[Xordalilar]] |subphylum=[[Umurtqalilar]] |classis=[[Qushlar]] |subclassis=[[Yelpigʻich dumli qushlar]] |infraclassis=[[Toj suyaksiz qushlar]] |ordo=''Aepyornithiformes'' |ordo_authori...“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>6273061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1879" sha1="i6ehx1ql13iz26jf5hocss9c7341c9l" xml:space="preserve">{{Taxobox
|color=#ebebd2
|name=Fil qushlari
|fossil_range={{Fossil range|Quaternary}}
|subdivision_ranks=Urugʻ
|satus=EX
|image=Aepyornis maximus.jpg
|image_caption= ''[[Aepyornis maximus]]'' skeleti va tuxumi
|regnum=[[Hayvonlar]]
|subregnum=[[Eumetazoa]]
|phylum=[[Xordalilar]]
|subphylum=[[Umurtqalilar]]
|classis=[[Qushlar]]
|subclassis=[[Yelpigʻich dumli qushlar]]
|infraclassis=[[Toj suyaksiz qushlar]]
|ordo=''Aepyornithiformes''
|ordo_authority=([[Alfred Newton|Newton]], 1884)
|familia=[[Fil qushlar]]i ''(Aepyornithidae)''
|familia_authority=([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1853)
|type_species={{extinct}}''[[Aepyornis maximus]]''
|type_species_authority=[[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|Hilaire]], 1851
}}
'''Fil qushlari, Epiornislar''' ({{Lang-la|Aepyornithidae}}, {{Lang-gr| αιπος}} — baland + {{Lang-grc2| ορνις}} — qush soʻzlaridan) — [[Madagaskar]] orolida yashagan, [[Aepyornithiformes]] turkumiga mansub, qirilib ketgan [[uchmaydigan qushlar]]. Ular taxminan milodiy 1000-yillarda, ehtimol, inson faoliyati natijasida qirilib ketgan deb hisoblanadi. Hozirgi vaqtda fil qushlarining uchta turi tan olingan: ulardan biri ''[[Mullerornis]]'' urugʻiga, ikkitasi esa ''[[Aepyornis]]'' urugʻiga mansub. ''[[Aepyornis maximus]]'' ehtimol tarixda yashagan eng yirik qush boʻlgan, uning tuxumlari esa maʼlum [[amniotalar]] orasidagi eng yirik tuxumlar hisoblanadi.

Fil qushlari oʻtxoʻr boʻlib, odamlar kelishidan oldingi davrda [[Madagaskar]] ekotizimining muhim tarkibiy qismlaridan biri boʻlgan. Fil qushlari [[Toj suyaksiz qushlar]] infrasinfiga mansub (eskirgan nomlanish boyicha yuguruvchi qushlar ''(Ratitae)'' infrasinfi). Ularning hozirgi kungacha saqlanib qolgan eng yaqin qardosh turi faqat [[Yangi Zelandiya]]da uchraydigan [[Kivi (qush)|kivilar]] hisoblanadi.
{{Taxonbar |from= Q214508}}
{{bird-stub}}
[[Turkum:Qushlar]]</text>
      <sha1>i6ehx1ql13iz26jf5hocss9c7341c9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adam Russel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448789</id>
    <revision>
      <id>6273071</id>
      <timestamp>2026-09-18T12:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahror Akramovich</username>
        <id>75193</id>
      </contributor>
      <comment>Qarang: [[Loyiha:Shaxsiyatlar|Shaxsiyatlar loyihasi]] doirasida yozilgan maqola</comment>
      <origin>6273071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="571" sha1="1iq5z16yhx97mua5jxr1auhirvka7b4" xml:space="preserve">'''Adam Russel''' ([[floruit|fl.]] 1295) — ingliz siyosatchisi. [[Preston (saylov okrugi)|Preston]] saylov okrugidan 1295-yilgi [[Angliya parlamenti]]da qatnashgan&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Baines |first1=Edward |last2=Whatton |first2=William Robert |title=History of the county palatine and duchy of Lancaster |year=1836 |oclc=809034493 |page=[https://archive.org/details/historycountypa00whatgoog/page/n322 293] |url=https://archive.org/details/historycountypa00whatgoog|language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Authority control}}
{{XIIIasr-Angliya-MP-stub}}</text>
      <sha1>1iq5z16yhx97mua5jxr1auhirvka7b4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Richard de Weston</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448790</id>
    <revision>
      <id>6273075</id>
      <timestamp>2026-09-18T12:07:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahror Akramovich</username>
        <id>75193</id>
      </contributor>
      <comment>Qarang: [[Loyiha:Shaxsiyatlar|Shaxsiyatlar loyihasi]] doirasida yozilgan maqola</comment>
      <origin>6273075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="389" sha1="gniq716azsydcwe7x4s4a0msee46n1x" xml:space="preserve">'''Richard de Weston''' — 1295-yilda [[Coventry (saylov okrugi)|Coventry]] saylov okrugidan [[Angliya parlamenti]] aʼzosi etib saylangan&lt;ref&gt;[https://www.british-history.ac.uk/vch/warks/vol8/pp248-255 The City of Coventry: Parliamentary representation.] British History Online. Retrieved 5 June 2019.&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Authority control}}
{{XIIIasr-Angliya-MP-stub}}</text>
      <sha1>gniq716azsydcwe7x4s4a0msee46n1x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Kelle</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448791</id>
    <revision>
      <id>6273076</id>
      <timestamp>2026-09-18T12:09:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ahror Akramovich</username>
        <id>75193</id>
      </contributor>
      <comment>Qarang: [[Loyiha:Shaxsiyatlar|Shaxsiyatlar loyihasi]] doirasida yozilgan maqola</comment>
      <origin>6273076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="401" sha1="r4ep70ue3u050srznenpmwuo7p3ee6t" xml:space="preserve">'''Robert Kelle''' — 1298-yilda [[Coventry (saylov okrugi)|Coventry]] saylov okrugidan [[Angliya parlamenti]] aʼzosi etib saylangan ingliz savdogari&lt;ref&gt;[https://www.british-history.ac.uk/vch/warks/vol8/pp248-255 The City of Coventry: Parliamentary representation.] British History Online. Retrieved 5 June 2019.&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{Authority control}}
{{XIIIasr-Angliya-MP-stub}}</text>
      <sha1>r4ep70ue3u050srznenpmwuo7p3ee6t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tatiana Pauhofová</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448793</id>
    <revision>
      <id>6273159</id>
      <timestamp>2026-09-18T17:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <comment>#wikifilm</comment>
      <origin>6273159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6761" sha1="p4g1zor94ngk7sbrbn6ezuoyrwb54o5" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Tatiana Pauhofová
| tasvir                   = Táňa Pauhofová, SI (2024).jpg
| tasvir_eni               =
| izoh                     = Tatiana Pauhofová (2024)
| asl_ismi                 =
| tavallud_paytidagi_ismi  =
| tavallud_sanasi          = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1983|8|13}}
| tavallud_joyi            = [[Bratislava]], [[Chexoslovakiya]]
| vafot_sanasi              =
| vafot_joyi                =
| fuqaroligi               = [[Slovakiya]]
| taʼlimi                  = [[Bratislavadagi Sanʼat akademiyasi]]
| kasbi                    = [[Aktrisa]]
| dini                     =
| faoliyat_yillari         = 1995–hozirgacha
| asarlari                 =
| boʻyi                    =
| unvoni                   =
| turmush_oʻrtogʻi         = Jonathán Pastirčák
| bolalari                 = 1
| otasi                    =
| onasi                    =
| qarindoshlari            =
| mukofotlari              =
| veb-sayt                 =
| imzosi                   =
}}

'''Tatiana Pauhofová''' (1983-yil 13-avgustda tugʻilgan) — [[Slovakiya|slovak]] aktrisasi. U [[Bratislava]]da tugʻilgan.

== Hayoti va faoliyati ==
Tatiana (Táňa) Pauhofová [[Bratislavadagi Sanʼat akademiyasi]]da aktyorlik sanʼatini oʻrgangan. 2007-yilda u European Film Promotion tashkilotining „Shooting Stars“ dasturiga tanlangan.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ulman|first=Miro|url=http://www.sme.sk/c/3151781/pauhofova-je-nasa-prva-shooting-star.html|title=Pauhofová je naša prvá Shooting Star|website=[[Sme]]|publisher=Petit Press|date=17 February 2007|language=sk}}&lt;/ref&gt;

Slovakiya va Chexiyadagi filmlar va seriallardagi rollaridan tashqari, u teatrda komik aktrisa sifatida, shuningdek, dublyaj va reklamalarda ham faoliyat yuritgan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.blesk.cz/tag/tatiana%20pauhofov%C3%A1/1|title=tatiana pauhofová |website=[[Blesk]]|access-date=2018-10-10|publisher=[[Czech News Center]]|language=cs}}&lt;/ref&gt; Aktrisa sifatida u ''Kruté radosti'' (2002), ''Nezné vlny'' (2013) va ''Kousek nebe'' (2005) filmlaridagi rollari bilan mashhur.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fdb.cz/lidi/101927-tatiana-pauhofova.html|title=Tatiana Pauhofová|website=FDb.cz}}&lt;/ref&gt; 2016-yilda u [[Lída Baarová]] bosh rolini ijro etgan ''The Devil’s Mistress'' filmida suratga tushdi. Film [[Netflix]] orqali butun dunyoda namoyish etildi.

2007–2025-yillarda u [[Slovakiya milliy teatri]]ning doimiy aktrisasi boʻlgan.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jánošová |first1=Soňa |last2=Kizáková |first2=Zuzana |title=Sú obsadzovaní, majú divadelné ocenenia sezóny. Medzi prepustenými hercami zo SND sú Pauhofová aj Poláčik |url=https://www.sme.sk/kultura/c/je-obsadzovany-ziskal-divadelne-ocenenie-sezony-jednym-z-patice-prepustenych-hercov-zo-snd-je-roman-polacik |website=Kultúra SME |language=sk}}&lt;/ref&gt;

== Shaxsiy hayoti ==
2003–2011-yillarda Pauhofová aktyor [[Tomáš Maštalír]] bilan munosabatda boʻlgan.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gálová |first=Simona |title=Zaujala ho inteligenciou a skromnosťou. Tomáš Maštalír našiel šťastie pri žene, ktorá sa ním nechváli |url=https://www.dobrenoviny.sk/c/210092/zaujala-ho-inteligenciou-a-skromnostou-tomas-mastalir-nasiel-stastie-pri-zene-ktora-sa-nim-nechvali/3 |website=dobrenoviny.sk |access-date=27 August 2024 |language=sk |date=7 March 2023|publisher=Dobré médiá, s.r.o.}}&lt;/ref&gt; Pauhofová musiqachi Jonathán Pastirčák bilan turmush qurgan. Ularning qizi Míla 2022-yilda tugʻilgan.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vargová |first=Eva |title=Takto rastie Míla, rozkošná dcérka Táni Pauhofovej: Herečka ju už vôbec neskrýva! |url=https://najmama.aktuality.sk/clanok/gaGT9pf/takto-rastie-mila-rozkosna-dcerka-tani-pauhofovej-herecka-ju-uz-vobec-neskryva/ |website=Najmama.sk |access-date=20 October 2023 |language=sk|publisher=Ringier Slovakia Media s.r.o.}}&lt;/ref&gt;

== Filmografiyasi ==
* ''„Škriatok“'' (1995) — televideniye seriali
* ''Hu-hu bratia'' (1995) (televideniye)
* ''[[Vater wider Willen]]'' (1995) (televideniye)
* ''Caro múdrosti a lásky'' (1997)
* ''Len treba chciet'' (1997)
* ''[[Kruté radosti]]'' (2002) — Valentina
* ''Pokrevní vztahy'' (2003) — Marienka
* ''Cert ví proc'' (2003) — malika Anna
* ''Trampoty vodníka Jakoubka'' (2004) (televideniye)
* ''Siegfried'' (2004)
* ''Indián a sestricka'' (2005) — Kajovka
* ''Kousek nebe'' (2005) — Dana
* ''„Poslední sezóna“'' (2006) — televideniye seriali
* ''Polcas rozpadu'' (2007) (televideniye)
* ''Tri životy'' (2007) (televideniye)
* ''BrainStorm'' (2008) (televideniye)
* ''[[Music (2008 film)|Muzika]]'' (2008)
* ''„Soukromé pasti“'' (2008) — televideniye seriali, 1-mavsum, 10-qism
* ''Ženy môjho muža'' (2009)
* ''Zlatá voci'' (2009) (televideniye)
* ''Vlna'' (2009) — televideniye mini-seriali
* ''Smog'' (2009)
* ''„Obchod so štastím“'' (2009) — televideniye seriali
* ''Chut leta'' (2009) (televideniye filmi)
* ''Fabrika smrti: mladá krv'' (2009)
* ''[[3 Seasons in Hell]]'' (2009) — Hana
* ''[[Janosik: A True Story]]'' (2009) — Anusiya
* ''[[Terapie]]'' (2011) — Sandra
* ''[[Burning Bush (miniseries)|Burning Bush]]'' (2013) — Dagmar Burešová
* ''[[The Devil's Mistress (2016 film)|The Devil’s Mistress]]'' (2016)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Devil's Mistress|date=2016|publisher=Netflix|url=https://www.netflix.com/title/80157564}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Films: ''The Devil's Mistress''|url=http://cineuropa.org/en/film/310748/|work=Cineuropa.org|author=Renc, Filip (Director)|date=April 15, 2016 }}&lt;/ref&gt; — [[Lída Baarová]]
* ''[[Po čem muži touží]]'' (2018) — Leona
* ''[[The Last Aristocrat]]'' (2019) — Jess
* ''[[The Sleepers (TV series)|The Sleepers]]'' (2019) — Marie Skálová
* ''[[Waves (2024 film)|Waves]]'' (2024) — Věra Šťovíčková-Heroldová

== Teatr ==
=== Praga yozgi Shekspir festivali ===
* ''[[A Midsummer Night's Dream|Yoz kechasidagi tush]]'' — Puk (premyera: 2009-yil 27-iyul, Lixtenshteyn saroyi)

=== Bratislavadagi Drama teatri (SND) ===
* ''[[Anna Karenina]]'' — Kitti
* ''Matka Guráž a jej děti'' — Katrin, uning soqov qizi (Bertolt Brext, Paul Dessau)
* ''Plantáž'' — Sandra
* ''[[Intrigue and Love|Makr va muhabbat]]'' — Luiza, uning qizi
* ''[[Three Sisters (play)|Uch opa-singil]]'' — Irina
* ''[[A Midsummer Night's Dream|Yoz kechasidagi tush]]''
* ''[[Manon Lescaut]]''
* ''Irena Hrováthová: Fetišistky'' — Michaela, Marylaning qizi
* ''[[The Cripple of Inishmaan|Inishmaan nogironi]]''
* ''[[Othello]]''
* ''Kocúr na kolieskových korčuliach'' — Rebeka Rybková

== Manbalar ==
{{manbalar|32em}}

== Havolalar ==
* {{imdb name|id=1294207|name=Táňa Pauhofová}}</text>
      <sha1>p4g1zor94ngk7sbrbn6ezuoyrwb54o5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273160</id>
      <parentid>6273159</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <comment>#wikifilm</comment>
      <origin>6273160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6761" sha1="ipaefclrligxcg80s9v0wsz1fpqdus2" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Tatiana Pauhofová
| tasvir                   = Táňa Pauhofová, SI (2024).jpg
| tasvir_eni               =
| izoh                     = Tatiana Pauhofová (2024)
| asl_ismi                 =
| tavallud_paytidagi_ismi  =
| tavallud_sanasi          = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1983|8|13}}
| tavallud_joyi            = [[Bratislava]], [[Chexoslovakiya]]
| vafot_sanasi              =
| vafot_joyi                =
| fuqaroligi               = [[Slovakiya]]
| taʼlimi                  = [[Bratislavadagi Sanʼat akademiyasi]]
| kasbi                    = [[Aktrisa]]
| dini                     =
| faoliyat_yillari         = 1995–hozirgacha
| asarlari                 =
| boʻyi                    =
| unvoni                   =
| turmush_oʻrtogʻi         = Jonathán Pastirčák
| bolalari                 = 1
| otasi                    =
| onasi                    =
| qarindoshlari            =
| mukofotlari              =
| veb-sayt                 =
| imzosi                   =
}}

'''Tatiana Pauhofová''' (1983-yil 13-avgustda tugʻilgan) — [[Slovakiya|slovak]] aktrisasi. U [[Bratislava]]da tugʻilgan.

== Hayoti va faoliyati ==
Tatiana (Táňa) Pauhofová [[Bratislavadagi Sanʼat akademiyasi]]da aktyorlik sanʼatini oʻrgangan. 2007-yilda u European Film Promotion tashkilotining „Shooting Stars“ dasturiga tanlangan&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ulman|first=Miro|url=http://www.sme.sk/c/3151781/pauhofova-je-nasa-prva-shooting-star.html|title=Pauhofová je naša prvá Shooting Star|website=[[Sme]]|publisher=Petit Press|date=17 February 2007|language=sk}}&lt;/ref&gt;.

Slovakiya va Chexiyadagi filmlar va seriallardagi rollaridan tashqari, u teatrda komik aktrisa sifatida, shuningdek, dublyaj va reklamalarda ham faoliyat yuritgan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.blesk.cz/tag/tatiana%20pauhofov%C3%A1/1|title=tatiana pauhofová |website=[[Blesk]]|access-date=2018-10-10|publisher=[[Czech News Center]]|language=cs}}&lt;/ref&gt;. Aktrisa sifatida u ''Kruté radosti'' (2002), ''Nezné vlny'' (2013) va ''Kousek nebe'' (2005) filmlaridagi rollari bilan mashhur&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fdb.cz/lidi/101927-tatiana-pauhofova.html|title=Tatiana Pauhofová|website=FDb.cz}}&lt;/ref&gt;. 2016-yilda u [[Lída Baarová]] bosh rolini ijro etgan ''The Devil’s Mistress'' filmida suratga tushdi. Film [[Netflix]] orqali butun dunyoda namoyish etildi.

2007–2025-yillarda u [[Slovakiya milliy teatri]]ning doimiy aktrisasi boʻlgan&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jánošová |first1=Soňa |last2=Kizáková |first2=Zuzana |title=Sú obsadzovaní, majú divadelné ocenenia sezóny. Medzi prepustenými hercami zo SND sú Pauhofová aj Poláčik |url=https://www.sme.sk/kultura/c/je-obsadzovany-ziskal-divadelne-ocenenie-sezony-jednym-z-patice-prepustenych-hercov-zo-snd-je-roman-polacik |website=Kultúra SME |language=sk}}&lt;/ref&gt;.

== Shaxsiy hayoti ==
2003–2011-yillarda Pauhofová aktyor [[Tomáš Maštalír]] bilan munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gálová |first=Simona |title=Zaujala ho inteligenciou a skromnosťou. Tomáš Maštalír našiel šťastie pri žene, ktorá sa ním nechváli |url=https://www.dobrenoviny.sk/c/210092/zaujala-ho-inteligenciou-a-skromnostou-tomas-mastalir-nasiel-stastie-pri-zene-ktora-sa-nim-nechvali/3 |website=dobrenoviny.sk |access-date=27 August 2024 |language=sk |date=7 March 2023|publisher=Dobré médiá, s.r.o.}}&lt;/ref&gt;. Pauhofová musiqachi Jonathán Pastirčák bilan turmush qurgan. Ularning qizi Míla 2022-yilda tugʻilgan&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vargová |first=Eva |title=Takto rastie Míla, rozkošná dcérka Táni Pauhofovej: Herečka ju už vôbec neskrýva! |url=https://najmama.aktuality.sk/clanok/gaGT9pf/takto-rastie-mila-rozkosna-dcerka-tani-pauhofovej-herecka-ju-uz-vobec-neskryva/ |website=Najmama.sk |access-date=20 October 2023 |language=sk|publisher=Ringier Slovakia Media s.r.o.}}&lt;/ref&gt;.

== Filmografiyasi ==
* ''„Škriatok“'' (1995) — televideniye seriali
* ''Hu-hu bratia'' (1995) (televideniye)
* ''[[Vater wider Willen]]'' (1995) (televideniye)
* ''Caro múdrosti a lásky'' (1997)
* ''Len treba chciet'' (1997)
* ''[[Kruté radosti]]'' (2002) — Valentina
* ''Pokrevní vztahy'' (2003) — Marienka
* ''Cert ví proc'' (2003) — malika Anna
* ''Trampoty vodníka Jakoubka'' (2004) (televideniye)
* ''Siegfried'' (2004)
* ''Indián a sestricka'' (2005) — Kajovka
* ''Kousek nebe'' (2005) — Dana
* ''„Poslední sezóna“'' (2006) — televideniye seriali
* ''Polcas rozpadu'' (2007) (televideniye)
* ''Tri životy'' (2007) (televideniye)
* ''BrainStorm'' (2008) (televideniye)
* ''[[Music (2008 film)|Muzika]]'' (2008)
* ''„Soukromé pasti“'' (2008) — televideniye seriali, 1-mavsum, 10-qism
* ''Ženy môjho muža'' (2009)
* ''Zlatá voci'' (2009) (televideniye)
* ''Vlna'' (2009) — televideniye mini-seriali
* ''Smog'' (2009)
* ''„Obchod so štastím“'' (2009) — televideniye seriali
* ''Chut leta'' (2009) (televideniye filmi)
* ''Fabrika smrti: mladá krv'' (2009)
* ''[[3 Seasons in Hell]]'' (2009) — Hana
* ''[[Janosik: A True Story]]'' (2009) — Anusiya
* ''[[Terapie]]'' (2011) — Sandra
* ''[[Burning Bush (miniseries)|Burning Bush]]'' (2013) — Dagmar Burešová
* ''[[The Devil's Mistress (2016 film)|The Devil’s Mistress]]'' (2016)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Devil's Mistress|date=2016|publisher=Netflix|url=https://www.netflix.com/title/80157564}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Films: ''The Devil's Mistress''|url=http://cineuropa.org/en/film/310748/|work=Cineuropa.org|author=Renc, Filip (Director)|date=April 15, 2016 }}&lt;/ref&gt; — [[Lída Baarová]]
* ''[[Po čem muži touží]]'' (2018) — Leona
* ''[[The Last Aristocrat]]'' (2019) — Jess
* ''[[The Sleepers (TV series)|The Sleepers]]'' (2019) — Marie Skálová
* ''[[Waves (2024 film)|Waves]]'' (2024) — Věra Šťovíčková-Heroldová

== Teatr ==
=== Praga yozgi Shekspir festivali ===
* ''[[A Midsummer Night's Dream|Yoz kechasidagi tush]]'' — Puk (premyera: 2009-yil 27-iyul, Lixtenshteyn saroyi)

=== Bratislavadagi Drama teatri (SND) ===
* ''[[Anna Karenina]]'' — Kitti
* ''Matka Guráž a jej děti'' — Katrin, uning soqov qizi (Bertolt Brext, Paul Dessau)
* ''Plantáž'' — Sandra
* ''[[Intrigue and Love|Makr va muhabbat]]'' — Luiza, uning qizi
* ''[[Three Sisters (play)|Uch opa-singil]]'' — Irina
* ''[[A Midsummer Night's Dream|Yoz kechasidagi tush]]''
* ''[[Manon Lescaut]]''
* ''Irena Hrováthová: Fetišistky'' — Michaela, Marylaning qizi
* ''[[The Cripple of Inishmaan|Inishmaan nogironi]]''
* ''[[Othello]]''
* ''Kocúr na kolieskových korčuliach'' — Rebeka Rybková

== Manbalar ==
{{manbalar|32em}}

== Havolalar ==
* {{imdb name|id=1294207|name=Táňa Pauhofová}}</text>
      <sha1>ipaefclrligxcg80s9v0wsz1fpqdus2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273163</id>
      <parentid>6273160</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:Slovakiya aktrisalari]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6795" sha1="gjolvgahjobcgtk5lbc32z57tr7fwi4" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Tatiana Pauhofová
| tasvir                   = Táňa Pauhofová, SI (2024).jpg
| tasvir_eni               =
| izoh                     = Tatiana Pauhofová (2024)
| asl_ismi                 =
| tavallud_paytidagi_ismi  =
| tavallud_sanasi          = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1983|8|13}}
| tavallud_joyi            = [[Bratislava]], [[Chexoslovakiya]]
| vafot_sanasi              =
| vafot_joyi                =
| fuqaroligi               = [[Slovakiya]]
| taʼlimi                  = [[Bratislavadagi Sanʼat akademiyasi]]
| kasbi                    = [[Aktrisa]]
| dini                     =
| faoliyat_yillari         = 1995–hozirgacha
| asarlari                 =
| boʻyi                    =
| unvoni                   =
| turmush_oʻrtogʻi         = Jonathán Pastirčák
| bolalari                 = 1
| otasi                    =
| onasi                    =
| qarindoshlari            =
| mukofotlari              =
| veb-sayt                 =
| imzosi                   =
}}

'''Tatiana Pauhofová''' (1983-yil 13-avgustda tugʻilgan) — [[Slovakiya|slovak]] aktrisasi. U [[Bratislava]]da tugʻilgan.

== Hayoti va faoliyati ==
Tatiana (Táňa) Pauhofová [[Bratislavadagi Sanʼat akademiyasi]]da aktyorlik sanʼatini oʻrgangan. 2007-yilda u European Film Promotion tashkilotining „Shooting Stars“ dasturiga tanlangan&lt;ref&gt;{{cite web|last=Ulman|first=Miro|url=http://www.sme.sk/c/3151781/pauhofova-je-nasa-prva-shooting-star.html|title=Pauhofová je naša prvá Shooting Star|website=[[Sme]]|publisher=Petit Press|date=17 February 2007|language=sk}}&lt;/ref&gt;.

Slovakiya va Chexiyadagi filmlar va seriallardagi rollaridan tashqari, u teatrda komik aktrisa sifatida, shuningdek, dublyaj va reklamalarda ham faoliyat yuritgan&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.blesk.cz/tag/tatiana%20pauhofov%C3%A1/1|title=tatiana pauhofová |website=[[Blesk]]|access-date=2018-10-10|publisher=[[Czech News Center]]|language=cs}}&lt;/ref&gt;. Aktrisa sifatida u ''Kruté radosti'' (2002), ''Nezné vlny'' (2013) va ''Kousek nebe'' (2005) filmlaridagi rollari bilan mashhur&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fdb.cz/lidi/101927-tatiana-pauhofova.html|title=Tatiana Pauhofová|website=FDb.cz}}&lt;/ref&gt;. 2016-yilda u [[Lída Baarová]] bosh rolini ijro etgan ''The Devil’s Mistress'' filmida suratga tushdi. Film [[Netflix]] orqali butun dunyoda namoyish etildi.

2007–2025-yillarda u [[Slovakiya milliy teatri]]ning doimiy aktrisasi boʻlgan&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jánošová |first1=Soňa |last2=Kizáková |first2=Zuzana |title=Sú obsadzovaní, majú divadelné ocenenia sezóny. Medzi prepustenými hercami zo SND sú Pauhofová aj Poláčik |url=https://www.sme.sk/kultura/c/je-obsadzovany-ziskal-divadelne-ocenenie-sezony-jednym-z-patice-prepustenych-hercov-zo-snd-je-roman-polacik |website=Kultúra SME |language=sk}}&lt;/ref&gt;.

== Shaxsiy hayoti ==
2003–2011-yillarda Pauhofová aktyor [[Tomáš Maštalír]] bilan munosabatda boʻlgan&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gálová |first=Simona |title=Zaujala ho inteligenciou a skromnosťou. Tomáš Maštalír našiel šťastie pri žene, ktorá sa ním nechváli |url=https://www.dobrenoviny.sk/c/210092/zaujala-ho-inteligenciou-a-skromnostou-tomas-mastalir-nasiel-stastie-pri-zene-ktora-sa-nim-nechvali/3 |website=dobrenoviny.sk |access-date=27 August 2024 |language=sk |date=7 March 2023|publisher=Dobré médiá, s.r.o.}}&lt;/ref&gt;. Pauhofová musiqachi Jonathán Pastirčák bilan turmush qurgan. Ularning qizi Míla 2022-yilda tugʻilgan&lt;ref&gt;{{cite web |last=Vargová |first=Eva |title=Takto rastie Míla, rozkošná dcérka Táni Pauhofovej: Herečka ju už vôbec neskrýva! |url=https://najmama.aktuality.sk/clanok/gaGT9pf/takto-rastie-mila-rozkosna-dcerka-tani-pauhofovej-herecka-ju-uz-vobec-neskryva/ |website=Najmama.sk |access-date=20 October 2023 |language=sk|publisher=Ringier Slovakia Media s.r.o.}}&lt;/ref&gt;.

== Filmografiyasi ==
* ''„Škriatok“'' (1995) — televideniye seriali
* ''Hu-hu bratia'' (1995) (televideniye)
* ''[[Vater wider Willen]]'' (1995) (televideniye)
* ''Caro múdrosti a lásky'' (1997)
* ''Len treba chciet'' (1997)
* ''[[Kruté radosti]]'' (2002) — Valentina
* ''Pokrevní vztahy'' (2003) — Marienka
* ''Cert ví proc'' (2003) — malika Anna
* ''Trampoty vodníka Jakoubka'' (2004) (televideniye)
* ''Siegfried'' (2004)
* ''Indián a sestricka'' (2005) — Kajovka
* ''Kousek nebe'' (2005) — Dana
* ''„Poslední sezóna“'' (2006) — televideniye seriali
* ''Polcas rozpadu'' (2007) (televideniye)
* ''Tri životy'' (2007) (televideniye)
* ''BrainStorm'' (2008) (televideniye)
* ''[[Music (2008 film)|Muzika]]'' (2008)
* ''„Soukromé pasti“'' (2008) — televideniye seriali, 1-mavsum, 10-qism
* ''Ženy môjho muža'' (2009)
* ''Zlatá voci'' (2009) (televideniye)
* ''Vlna'' (2009) — televideniye mini-seriali
* ''Smog'' (2009)
* ''„Obchod so štastím“'' (2009) — televideniye seriali
* ''Chut leta'' (2009) (televideniye filmi)
* ''Fabrika smrti: mladá krv'' (2009)
* ''[[3 Seasons in Hell]]'' (2009) — Hana
* ''[[Janosik: A True Story]]'' (2009) — Anusiya
* ''[[Terapie]]'' (2011) — Sandra
* ''[[Burning Bush (miniseries)|Burning Bush]]'' (2013) — Dagmar Burešová
* ''[[The Devil's Mistress (2016 film)|The Devil’s Mistress]]'' (2016)&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Devil's Mistress|date=2016|publisher=Netflix|url=https://www.netflix.com/title/80157564}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Films: ''The Devil's Mistress''|url=http://cineuropa.org/en/film/310748/|work=Cineuropa.org|author=Renc, Filip (Director)|date=April 15, 2016 }}&lt;/ref&gt; — [[Lída Baarová]]
* ''[[Po čem muži touží]]'' (2018) — Leona
* ''[[The Last Aristocrat]]'' (2019) — Jess
* ''[[The Sleepers (TV series)|The Sleepers]]'' (2019) — Marie Skálová
* ''[[Waves (2024 film)|Waves]]'' (2024) — Věra Šťovíčková-Heroldová

== Teatr ==
=== Praga yozgi Shekspir festivali ===
* ''[[A Midsummer Night's Dream|Yoz kechasidagi tush]]'' — Puk (premyera: 2009-yil 27-iyul, Lixtenshteyn saroyi)

=== Bratislavadagi Drama teatri (SND) ===
* ''[[Anna Karenina]]'' — Kitti
* ''Matka Guráž a jej děti'' — Katrin, uning soqov qizi (Bertolt Brext, Paul Dessau)
* ''Plantáž'' — Sandra
* ''[[Intrigue and Love|Makr va muhabbat]]'' — Luiza, uning qizi
* ''[[Three Sisters (play)|Uch opa-singil]]'' — Irina
* ''[[A Midsummer Night's Dream|Yoz kechasidagi tush]]''
* ''[[Manon Lescaut]]''
* ''Irena Hrováthová: Fetišistky'' — Michaela, Marylaning qizi
* ''[[The Cripple of Inishmaan|Inishmaan nogironi]]''
* ''[[Othello]]''
* ''Kocúr na kolieskových korčuliach'' — Rebeka Rybková

== Manbalar ==
{{manbalar|32em}}

== Havolalar ==
* {{imdb name|id=1294207|name=Táňa Pauhofová}}

[[Turkum:Slovakiya aktrisalari]]</text>
      <sha1>gjolvgahjobcgtk5lbc32z57tr7fwi4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Martha Issová</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448794</id>
    <revision>
      <id>6273164</id>
      <timestamp>2026-09-18T17:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <comment>#wikifilm</comment>
      <origin>6273164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5037" sha1="9t67bw7ig8du9mdgj3dretfggpoe9c2" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Martha Issová
| tasvir                   = Martha Issová (2020).jpg
| tasvir_eni               =
| izoh                     = Martha Issová
| asl_ismi                 =
| tavallud_paytidagi_ismi  =
| tavallud_sanasi          = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1981|3|22}}
| tavallud_joyi            = [[Praga]], [[Chexoslovakiya]]
| vafot_sanasi              =
| vafot_joyi                =
| fuqaroligi               =
| taʼlimi                  = Pragadagi Davlat konservatoriyasi
| kasbi                    = [[Aktrisa]]
| dini                     =
| faoliyat_yillari         = 1995–hozirgacha
| asarlari                 =
| boʻyi                    =
| unvoni                   =
| turmush_oʻrtogʻi         =
| bolalari                 = 2
| otasi                     = Moris Issa
| onasi                     = [[Lenka Termerová]]
| qarindoshlari            = [[Klára Issová]]
| mukofotlari              =
| veb-sayt                 =
| imzosi                   =
}}
'''Martha Issová''' ('''Martha Issa''' nomi bilan ham tanilgan; 1981-yil 22-martda tugʻilgan) — chex kino, televideniye va teatr aktrisasi.

== Biografiyasi ==
Issová [[Praga]] shahrida suriyalik kelib chiqishga ega oilada tugʻilgan.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Máme s Marthou třaskavý vztah, ale jenom z jedné strany, říká Ondříček|url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/vztahy-a-sex/david-ondricek-martha-issova-vztah-hadky-rodina.A210902_115349_sex_zar|work=iDnes|language=cs|date=3 September 2021|access-date=3 October 2022}}&lt;/ref&gt; U aktrisa [[Lenka Termerová]] va rejissyor Moris Issaning qizi. Uning amakivachchasi [[Klára Issová]] hisoblanadi. U Pragadagi Davlat konservatoriyasida tahsil olgan. Faoliyatini Pragadagi [[Divadlo na Fidlovačce]] teatrida boshlagan va keyinchalik Praganing boshqa teatrlarida ham faoliyat yuritgan. 2006-yildan beri Pragadagi Dejvice teatrida faoliyat yuritadi&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.dejvickedivadlo.cz/en/umelecky-soubor?martha-issova | title=Dejvické divadlo }}&lt;/ref&gt;.

Uning [[David Ondříček]] bilan ikki qizi bor&lt;ref&gt;{{cite news|first=Eliška|last=Vinterová|title=Půjde v máminých šlépějích? Dcera Marthy Issové si poprvé zahrála před kamerou a celé to obrečela!|language=cs|url=https://www.super.cz/621015-pujde-v-maminych-slepejich-dcera-marthy-issove-si-poprve-zahrala-pred-kamerou-a-cele-to-obrecela.html|access-date=20 September 2019|work=super.cz|date=21 February 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Filmografiyasi ==
* ''[[Changes (2026 film)|Changes]]'' (2026) — Kamila
* ''[[Buko (film)|Buko]]'' (2022) — Tereza
* ''[[Zátopek (film)|Zátopek]]'' (2021) — [[Dana Zátopková]]
* ''[[Resistance (2020 film)|Resistance]]'' (2020) — Flora
* ''[[The Zookeeper's Wife (film)|The Zookeeper’s Wife]]'' (2017) — Regina Kenigswein
* ''[[The Seven Ravens (2015 film)|The Seven Ravens]]'' (2015) — Bohdanka
* ''Operace Dunaj'' (2009) — Petra
* ''You Kiss Like a God'' (2009) — Běla, Adamning rafiqasi
* ''O bílé paní'' — Fanynka
* ''[[Private Traps|Private Traps]]'' (2008) — Hanka Mašková (''Tři do páru'' qismi)
* ''[[Night Owls (2008 film)|Night Owls]]'' (2008) — Ofka
* ''Trapasy'' (2008) — Klímová xonim (''Kočárek'' qismi)
* ''[[Little Girl Blue (2007 film)|Little Girl Blue]]'' (2007) — Cecilie
* ''Stop'' (2007, televizion film) — Jana
* ''Náves'' (2006) — Moka Vaněčková (''Last Love'' va ''Comedians'' qismlari)
* ''[[Dobrá čtvrť]]'' (2005) — Katka Erhartová
* ''[[Hop nebo trop]]'' (2005) — Bohuna
* ''Koumáci'' (2004)
* ''Děvčátko'' (2002) — Věra
* ''Waterloo po česku'' (2002)
* ''Tuláci'' (2002, televizion film)
* ''Otec neznámý'' (2001, televizion film) — Maruška Outlá
* ''Nelásky'' (2001)
* ''Začátek světa'' (2000) — Marta
* ''Debut'' (2000) — Jitka
* ''[[The Conception of My Younger Brother]]'' (2000)
* ''[[Hanele]]'' (1999)
* ''Otevřené srdce'' (1999) — Lisa
* ''Když se slunci nedaří'' (1995) — televizion serial

== Teatr ==
=== Divadlo Na Fidlovačce ===
* ''Loupežník'' — Mimi
* ''Horoskop pro Rudolfa II'' — Trudi
* ''Podivná paní S'' — May pari
* ''Když tančila'' — Belzer
* ''Help'' — Aranka
* ''Růžové šampaňské'' — Mary
* ''Nahniličko'' — Senyorita

=== Dejvice teatri ===
* ''The Magic Flute'' (2005) — Pamina
* ''KFT/Sandwich Reality®'' (2005) — Ann
* ''[[The Brothers Karamazov|Karamazovi]]'' (2006) — Kateřina
* ''Spříznění volbou'' (2006) — Otýlie
* ''The Black Hole'' (2007) — Brenda
* ''[[Oblomov]]'' (2008) — Olga Sergeyevna Ilinskaya
* ''Idiot'' (2008) — Aglaya
* ''Debris'' (2009) — Michelle

== Boshqa sahna asarlari ==
* ''Nahniličko'' — Senyorita (Kalich teatri)

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [https://www.csfd.cz/tvurce/1197-martha-issova/ Martha Issová — ČSFD]
* [http://vikend.ihned.cz/c4-10108650-21168950-v00000_d-marta-issova-herecka iHNed.cz saytidagi intervyu]
* {{IMDb name|0411568}}</text>
      <sha1>9t67bw7ig8du9mdgj3dretfggpoe9c2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273166</id>
      <parentid>6273164</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <comment>#wikifilm</comment>
      <origin>6273166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5037" sha1="cov963sfqymcl4cxtjizihsshgkdubc" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Martha Issová
| tasvir                   = Martha Issová (2020).jpg
| tasvir_eni               =
| izoh                     = Martha Issová
| asl_ismi                 =
| tavallud_paytidagi_ismi  =
| tavallud_sanasi          = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1981|3|22}}
| tavallud_joyi            = [[Praga]], [[Chexoslovakiya]]
| vafot_sanasi              =
| vafot_joyi                =
| fuqaroligi               =
| taʼlimi                  = Pragadagi Davlat konservatoriyasi
| kasbi                    = [[Aktrisa]]
| dini                     =
| faoliyat_yillari         = 1995–hozirgacha
| asarlari                 =
| boʻyi                    =
| unvoni                   =
| turmush_oʻrtogʻi         =
| bolalari                 = 2
| otasi                     = Moris Issa
| onasi                     = [[Lenka Termerová]]
| qarindoshlari            = [[Klára Issová]]
| mukofotlari              =
| veb-sayt                 =
| imzosi                   =
}}
'''Martha Issová''' ('''Martha Issa''' nomi bilan ham tanilgan; 1981-yil 22-martda tugʻilgan) — chex kino, televideniye va teatr aktrisasi.

== Biografiyasi ==
Issová [[Praga]] shahrida suriyalik kelib chiqishga ega oilada tugʻilgan&lt;ref&gt;{{cite news |title=Máme s Marthou třaskavý vztah, ale jenom z jedné strany, říká Ondříček|url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/vztahy-a-sex/david-ondricek-martha-issova-vztah-hadky-rodina.A210902_115349_sex_zar|work=iDnes|language=cs|date=3 September 2021|access-date=3 October 2022}}&lt;/ref&gt;. U aktrisa [[Lenka Termerová]] va rejissyor Moris Issaning qizi. Uning amakivachchasi [[Klára Issová]] hisoblanadi. U Pragadagi Davlat konservatoriyasida tahsil olgan. Faoliyatini Pragadagi [[Divadlo na Fidlovačce]] teatrida boshlagan va keyinchalik Praganing boshqa teatrlarida ham faoliyat yuritgan. 2006-yildan beri Pragadagi Dejvice teatrida faoliyat yuritadi&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.dejvickedivadlo.cz/en/umelecky-soubor?martha-issova | title=Dejvické divadlo }}&lt;/ref&gt;.

Uning [[David Ondříček]] bilan ikki qizi bor&lt;ref&gt;{{cite news|first=Eliška|last=Vinterová|title=Půjde v máminých šlépějích? Dcera Marthy Issové si poprvé zahrála před kamerou a celé to obrečela!|language=cs|url=https://www.super.cz/621015-pujde-v-maminych-slepejich-dcera-marthy-issove-si-poprve-zahrala-pred-kamerou-a-cele-to-obrecela.html|access-date=20 September 2019|work=super.cz|date=21 February 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Filmografiyasi ==
* ''[[Changes (2026 film)|Changes]]'' (2026) — Kamila
* ''[[Buko (film)|Buko]]'' (2022) — Tereza
* ''[[Zátopek (film)|Zátopek]]'' (2021) — [[Dana Zátopková]]
* ''[[Resistance (2020 film)|Resistance]]'' (2020) — Flora
* ''[[The Zookeeper's Wife (film)|The Zookeeper’s Wife]]'' (2017) — Regina Kenigswein
* ''[[The Seven Ravens (2015 film)|The Seven Ravens]]'' (2015) — Bohdanka
* ''Operace Dunaj'' (2009) — Petra
* ''You Kiss Like a God'' (2009) — Běla, Adamning rafiqasi
* ''O bílé paní'' — Fanynka
* ''[[Private Traps|Private Traps]]'' (2008) — Hanka Mašková (''Tři do páru'' qismi)
* ''[[Night Owls (2008 film)|Night Owls]]'' (2008) — Ofka
* ''Trapasy'' (2008) — Klímová xonim (''Kočárek'' qismi)
* ''[[Little Girl Blue (2007 film)|Little Girl Blue]]'' (2007) — Cecilie
* ''Stop'' (2007, televizion film) — Jana
* ''Náves'' (2006) — Moka Vaněčková (''Last Love'' va ''Comedians'' qismlari)
* ''[[Dobrá čtvrť]]'' (2005) — Katka Erhartová
* ''[[Hop nebo trop]]'' (2005) — Bohuna
* ''Koumáci'' (2004)
* ''Děvčátko'' (2002) — Věra
* ''Waterloo po česku'' (2002)
* ''Tuláci'' (2002, televizion film)
* ''Otec neznámý'' (2001, televizion film) — Maruška Outlá
* ''Nelásky'' (2001)
* ''Začátek světa'' (2000) — Marta
* ''Debut'' (2000) — Jitka
* ''[[The Conception of My Younger Brother]]'' (2000)
* ''[[Hanele]]'' (1999)
* ''Otevřené srdce'' (1999) — Lisa
* ''Když se slunci nedaří'' (1995) — televizion serial

== Teatr ==
=== Divadlo Na Fidlovačce ===
* ''Loupežník'' — Mimi
* ''Horoskop pro Rudolfa II'' — Trudi
* ''Podivná paní S'' — May pari
* ''Když tančila'' — Belzer
* ''Help'' — Aranka
* ''Růžové šampaňské'' — Mary
* ''Nahniličko'' — Senyorita

=== Dejvice teatri ===
* ''The Magic Flute'' (2005) — Pamina
* ''KFT/Sandwich Reality®'' (2005) — Ann
* ''[[The Brothers Karamazov|Karamazovi]]'' (2006) — Kateřina
* ''Spříznění volbou'' (2006) — Otýlie
* ''The Black Hole'' (2007) — Brenda
* ''[[Oblomov]]'' (2008) — Olga Sergeyevna Ilinskaya
* ''Idiot'' (2008) — Aglaya
* ''Debris'' (2009) — Michelle

== Boshqa sahna asarlari ==
* ''Nahniličko'' — Senyorita (Kalich teatri)

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [https://www.csfd.cz/tvurce/1197-martha-issova/ Martha Issová — ČSFD]
* [http://vikend.ihned.cz/c4-10108650-21168950-v00000_d-marta-issova-herecka iHNed.cz saytidagi intervyu]
* {{IMDb name|0411568}}</text>
      <sha1>cov963sfqymcl4cxtjizihsshgkdubc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273167</id>
      <parentid>6273166</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T17:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:Chex aktrisalari]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5066" sha1="sc1rhkhn99qrdqdsy49g5c4z4k7f71x" xml:space="preserve">{{Shaxsiyat bilgiqutisi
| ismi                     = Martha Issová
| tasvir                   = Martha Issová (2020).jpg
| tasvir_eni               =
| izoh                     = Martha Issová
| asl_ismi                 =
| tavallud_paytidagi_ismi  =
| tavallud_sanasi          = {{tugʻilgan sanasi va yoshi|1981|3|22}}
| tavallud_joyi            = [[Praga]], [[Chexoslovakiya]]
| vafot_sanasi              =
| vafot_joyi                =
| fuqaroligi               =
| taʼlimi                  = Pragadagi Davlat konservatoriyasi
| kasbi                    = [[Aktrisa]]
| dini                     =
| faoliyat_yillari         = 1995–hozirgacha
| asarlari                 =
| boʻyi                    =
| unvoni                   =
| turmush_oʻrtogʻi         =
| bolalari                 = 2
| otasi                     = Moris Issa
| onasi                     = [[Lenka Termerová]]
| qarindoshlari            = [[Klára Issová]]
| mukofotlari              =
| veb-sayt                 =
| imzosi                   =
}}
'''Martha Issová''' ('''Martha Issa''' nomi bilan ham tanilgan; 1981-yil 22-martda tugʻilgan) — chex kino, televideniye va teatr aktrisasi.

== Biografiyasi ==
Issová [[Praga]] shahrida suriyalik kelib chiqishga ega oilada tugʻilgan&lt;ref&gt;{{cite news |title=Máme s Marthou třaskavý vztah, ale jenom z jedné strany, říká Ondříček|url=https://www.idnes.cz/zpravy/revue/vztahy-a-sex/david-ondricek-martha-issova-vztah-hadky-rodina.A210902_115349_sex_zar|work=iDnes|language=cs|date=3 September 2021|access-date=3 October 2022}}&lt;/ref&gt;. U aktrisa [[Lenka Termerová]] va rejissyor Moris Issaning qizi. Uning amakivachchasi [[Klára Issová]] hisoblanadi. U Pragadagi Davlat konservatoriyasida tahsil olgan. Faoliyatini Pragadagi [[Divadlo na Fidlovačce]] teatrida boshlagan va keyinchalik Praganing boshqa teatrlarida ham faoliyat yuritgan. 2006-yildan beri Pragadagi Dejvice teatrida faoliyat yuritadi&lt;ref&gt;{{Cite web | url=http://www.dejvickedivadlo.cz/en/umelecky-soubor?martha-issova | title=Dejvické divadlo }}&lt;/ref&gt;.

Uning [[David Ondříček]] bilan ikki qizi bor&lt;ref&gt;{{cite news|first=Eliška|last=Vinterová|title=Půjde v máminých šlépějích? Dcera Marthy Issové si poprvé zahrála před kamerou a celé to obrečela!|language=cs|url=https://www.super.cz/621015-pujde-v-maminych-slepejich-dcera-marthy-issove-si-poprve-zahrala-pred-kamerou-a-cele-to-obrecela.html|access-date=20 September 2019|work=super.cz|date=21 February 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Filmografiyasi ==
* ''[[Changes (2026 film)|Changes]]'' (2026) — Kamila
* ''[[Buko (film)|Buko]]'' (2022) — Tereza
* ''[[Zátopek (film)|Zátopek]]'' (2021) — [[Dana Zátopková]]
* ''[[Resistance (2020 film)|Resistance]]'' (2020) — Flora
* ''[[The Zookeeper's Wife (film)|The Zookeeper’s Wife]]'' (2017) — Regina Kenigswein
* ''[[The Seven Ravens (2015 film)|The Seven Ravens]]'' (2015) — Bohdanka
* ''Operace Dunaj'' (2009) — Petra
* ''You Kiss Like a God'' (2009) — Běla, Adamning rafiqasi
* ''O bílé paní'' — Fanynka
* ''[[Private Traps|Private Traps]]'' (2008) — Hanka Mašková (''Tři do páru'' qismi)
* ''[[Night Owls (2008 film)|Night Owls]]'' (2008) — Ofka
* ''Trapasy'' (2008) — Klímová xonim (''Kočárek'' qismi)
* ''[[Little Girl Blue (2007 film)|Little Girl Blue]]'' (2007) — Cecilie
* ''Stop'' (2007, televizion film) — Jana
* ''Náves'' (2006) — Moka Vaněčková (''Last Love'' va ''Comedians'' qismlari)
* ''[[Dobrá čtvrť]]'' (2005) — Katka Erhartová
* ''[[Hop nebo trop]]'' (2005) — Bohuna
* ''Koumáci'' (2004)
* ''Děvčátko'' (2002) — Věra
* ''Waterloo po česku'' (2002)
* ''Tuláci'' (2002, televizion film)
* ''Otec neznámý'' (2001, televizion film) — Maruška Outlá
* ''Nelásky'' (2001)
* ''Začátek světa'' (2000) — Marta
* ''Debut'' (2000) — Jitka
* ''[[The Conception of My Younger Brother]]'' (2000)
* ''[[Hanele]]'' (1999)
* ''Otevřené srdce'' (1999) — Lisa
* ''Když se slunci nedaří'' (1995) — televizion serial

== Teatr ==
=== Divadlo Na Fidlovačce ===
* ''Loupežník'' — Mimi
* ''Horoskop pro Rudolfa II'' — Trudi
* ''Podivná paní S'' — May pari
* ''Když tančila'' — Belzer
* ''Help'' — Aranka
* ''Růžové šampaňské'' — Mary
* ''Nahniličko'' — Senyorita

=== Dejvice teatri ===
* ''The Magic Flute'' (2005) — Pamina
* ''KFT/Sandwich Reality®'' (2005) — Ann
* ''[[The Brothers Karamazov|Karamazovi]]'' (2006) — Kateřina
* ''Spříznění volbou'' (2006) — Otýlie
* ''The Black Hole'' (2007) — Brenda
* ''[[Oblomov]]'' (2008) — Olga Sergeyevna Ilinskaya
* ''Idiot'' (2008) — Aglaya
* ''Debris'' (2009) — Michelle

== Boshqa sahna asarlari ==
* ''Nahniličko'' — Senyorita (Kalich teatri)

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
* [https://www.csfd.cz/tvurce/1197-martha-issova/ Martha Issová — ČSFD]
* [http://vikend.ihned.cz/c4-10108650-21168950-v00000_d-marta-issova-herecka iHNed.cz saytidagi intervyu]
* {{IMDb name|0411568}}

[[Turkum:Chex aktrisalari]]</text>
      <sha1>sc1rhkhn99qrdqdsy49g5c4z4k7f71x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2016-yilgi Jahon ko‘chmanchilar o‘yinlari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448795</id>
    <revision>
      <id>6273170</id>
      <timestamp>2026-09-18T18:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <comment>„'''2016-yilgi Jahon koʻchmanchilar oʻyinlari''' [[Qirgʻiziston]]ning [[Choʻlponota]] shahrida 2016-yil 3–8-sentabr kunlari oʻtkazildi. Oʻyinlarning ikkinchi musobaqasi dasturiga 23 ta etnosport turi kiritildi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldnomadgames.com/en/page/About-the-Games/|title=About the Games|website=worldnomadgames.com|access-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820113702/http://worldnomadgames.com/en/page/A...“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>6273170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3971" sha1="ogea9oy08uw19c16gkw9bg99srkpr45" xml:space="preserve">'''2016-yilgi Jahon koʻchmanchilar oʻyinlari''' [[Qirgʻiziston]]ning [[Choʻlponota]] shahrida 2016-yil 3–8-sentabr kunlari oʻtkazildi. Oʻyinlarning ikkinchi musobaqasi dasturiga 23 ta etnosport turi kiritildi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldnomadgames.com/en/page/About-the-Games/|title=About the Games|website=worldnomadgames.com|access-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820113702/http://worldnomadgames.com/en/page/About-the-Games/|archive-date=2016-08-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Musobaqada 40 ta mamlakat ishtirok etdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.euronews.com/2016/09/04/world-nomad-games-opening-ceremony-2016 |title=World Nomad Games opening ceremony 2016 |work=EuroNews }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/04/welcome-to-the-world-nomad-games-if-genghis-khan-was-alive-hed-be-here |title=Welcome to the World Nomad Games: 'If Genghis Khan was alive, he’d be here'|first=Shaun|last=Walker|date=2016-yil 4-sentabr|work=The Guardian }}&lt;/ref&gt;.

== Sport turlari ==

=== Ot sporti ===

6 ta sport turi:

* ot poygalari:
** At chabish;
** {{transliteration|ky|italic=no|Jorgo salish}};
** Kunan chabish;
* ot ustidagi musobaqalar:
** [[Uloq]] (Kok-boru);
** [[Er enish]];
** {{transliteration|tr|Jirit}}.

=== Jangovar sport turlari ===

7 ta anʼanaviy kurash turi:

* mass-kurash;
* qozoq kurashi;
* goʻresh;
* gyulesh;
* aba kurosh;
* qirgʻiz kuroshi;
* [[Alish]].

=== Anʼanaviy sport turlari ===

8 ta sport turi:

* anʼanaviy oʻyinlar:
** [[Ordo]];
* ot poygasi:
** Chong at chabish;
* anʼanaviy kamondan otish:
** piyoda turib otish;
** otda turib otish;
** ommaviy kamondan otish;
* anʼanaviy ov:
** {{transliteration|ky|italic=no|Burkut saluu}}:
*** „Undok“;
*** „Chyrga“;
*** {{transliteration|ky|italic=no|Dalba oynotuu}};
*** {{transliteration|ky|italic=no|Taygan jarysh}}.

=== Anʼanaviy intellektual oʻyinlar ===

2 ta sport turi:

* [[Toʻgʻiz qumaloq]];
* [[Mangala]].

== Medallar jadvali ==

{{Medals table
 | caption        =
 | host           =
 | flag_template  = flagcountry
 | event          =
 | team           =
 | gold_KGZ = 25 | silver_KGZ = 25 | bronze_KGZ = 29
 | gold_TKM = 15 | silver_TKM = 3 | bronze_TKM = 6
 | gold_KAZ = 12 | silver_KAZ = 13 | bronze_KAZ = 13
 | gold_RUS = 12 | silver_RUS = 5 | bronze_RUS = 10
 | gold_AZE = 4 | silver_AZE = 4 | bronze_AZE = 7
 | gold_IRI = 2 | silver_IRI = 5 | bronze_IRI = 11
 | gold_GEO = 2 | silver_GEO = 1 | bronze_GEO = 0
 | gold_UZB = 1 | silver_UZB = 4 | bronze_UZB = 7
 | gold_AAA = 1 | silver_AAA = 3 | bronze_AAA = 6 | name_AAA = {{flagcountry|Bashkortostan}}
 | gold_BBB = 1 | silver_BBB = 2 | bronze_BBB = 2 | name_BBB = {{flagcountry|Tatarstan}}
 | gold_SVK = 1 | silver_SVK = 2 | bronze_SVK = 0
 | gold_MGL = 1 | silver_MGL = 1 | bronze_MGL = 6
 | gold_SRB = 1 | silver_SRB = 1 | bronze_SRB = 0
 | gold_HUN = 1 | silver_HUN = 0 | bronze_HUN = 4
 | gold_MDA = 1 | silver_MDA = 0 | bronze_MDA = 2
 | gold_TUR = 1 | silver_TUR = 0 | bronze_TUR = 0
 | gold_UKR = 0 | silver_UKR = 4 | bronze_UKR = 7
 | gold_TJK = 0 | silver_TJK = 2 | bronze_TJK = 2
 | gold_USA = 0 | silver_USA = 2 | bronze_USA = 2
 | gold_ARM = 0 | silver_ARM = 2 | bronze_ARM = 1
 | gold_ECU = 0 | silver_ECU = 1 | bronze_ECU = 1
 | gold_POL = 0 | silver_POL = 1 | bronze_POL = 1
 | gold_LTU = 0 | silver_LTU = 0 | bronze_LTU = 5
 | gold_CHN = 0 | silver_CHN = 0 | bronze_CHN = 4
 | gold_ARG = 0 | silver_ARG = 0 | bronze_ARG = 2
 | gold_BLR = 0 | silver_BLR = 0 | bronze_BLR = 2
 | gold_KOR = 0 | silver_KOR = 0 | bronze_KOR = 2
 | gold_LAT = 0 | silver_LAT = 0 | bronze_LAT = 2
 | gold_BRA = 0 | silver_BRA = 0 | bronze_BRA = 1
 | gold_AFG = 0 | silver_AFG = 0 | bronze_AFG = 1 | name_AFG = {{flagcountry|Afghanistan|2013}}
 | gold_NOR = 0 | silver_NOR = 0 | bronze_NOR = 1
 | gold_IND = 0 | silver_IND = 0 | bronze_IND = 1
}}

== Manbalar ==

{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://worldnomadgames.com/en/ Rasmiy veb-sayt]</text>
      <sha1>ogea9oy08uw19c16gkw9bg99srkpr45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273171</id>
      <parentid>6273170</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:Jahon ko‘chmanchilar o‘yinlari]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4018" sha1="m4n8nkwkbqpppuzhgwjv06re1gzslxj" xml:space="preserve">'''2016-yilgi Jahon koʻchmanchilar oʻyinlari''' [[Qirgʻiziston]]ning [[Choʻlponota]] shahrida 2016-yil 3–8-sentabr kunlari oʻtkazildi. Oʻyinlarning ikkinchi musobaqasi dasturiga 23 ta etnosport turi kiritildi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldnomadgames.com/en/page/About-the-Games/|title=About the Games|website=worldnomadgames.com|access-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820113702/http://worldnomadgames.com/en/page/About-the-Games/|archive-date=2016-08-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Musobaqada 40 ta mamlakat ishtirok etdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.euronews.com/2016/09/04/world-nomad-games-opening-ceremony-2016 |title=World Nomad Games opening ceremony 2016 |work=EuroNews }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/04/welcome-to-the-world-nomad-games-if-genghis-khan-was-alive-hed-be-here |title=Welcome to the World Nomad Games: 'If Genghis Khan was alive, he’d be here'|first=Shaun|last=Walker|date=2016-yil 4-sentabr|work=The Guardian }}&lt;/ref&gt;.

== Sport turlari ==

=== Ot sporti ===

6 ta sport turi:

* ot poygalari:
** At chabish;
** {{transliteration|ky|italic=no|Jorgo salish}};
** Kunan chabish;
* ot ustidagi musobaqalar:
** [[Uloq]] (Kok-boru);
** [[Er enish]];
** {{transliteration|tr|Jirit}}.

=== Jangovar sport turlari ===

7 ta anʼanaviy kurash turi:

* mass-kurash;
* qozoq kurashi;
* goʻresh;
* gyulesh;
* aba kurosh;
* qirgʻiz kuroshi;
* [[Alish]].

=== Anʼanaviy sport turlari ===

8 ta sport turi:

* anʼanaviy oʻyinlar:
** [[Ordo]];
* ot poygasi:
** Chong at chabish;
* anʼanaviy kamondan otish:
** piyoda turib otish;
** otda turib otish;
** ommaviy kamondan otish;
* anʼanaviy ov:
** {{transliteration|ky|italic=no|Burkut saluu}}:
*** „Undok“;
*** „Chyrga“;
*** {{transliteration|ky|italic=no|Dalba oynotuu}};
*** {{transliteration|ky|italic=no|Taygan jarysh}}.

=== Anʼanaviy intellektual oʻyinlar ===

2 ta sport turi:

* [[Toʻgʻiz qumaloq]];
* [[Mangala]].

== Medallar jadvali ==

{{Medals table
 | caption        =
 | host           =
 | flag_template  = flagcountry
 | event          =
 | team           =
 | gold_KGZ = 25 | silver_KGZ = 25 | bronze_KGZ = 29
 | gold_TKM = 15 | silver_TKM = 3 | bronze_TKM = 6
 | gold_KAZ = 12 | silver_KAZ = 13 | bronze_KAZ = 13
 | gold_RUS = 12 | silver_RUS = 5 | bronze_RUS = 10
 | gold_AZE = 4 | silver_AZE = 4 | bronze_AZE = 7
 | gold_IRI = 2 | silver_IRI = 5 | bronze_IRI = 11
 | gold_GEO = 2 | silver_GEO = 1 | bronze_GEO = 0
 | gold_UZB = 1 | silver_UZB = 4 | bronze_UZB = 7
 | gold_AAA = 1 | silver_AAA = 3 | bronze_AAA = 6 | name_AAA = {{flagcountry|Bashkortostan}}
 | gold_BBB = 1 | silver_BBB = 2 | bronze_BBB = 2 | name_BBB = {{flagcountry|Tatarstan}}
 | gold_SVK = 1 | silver_SVK = 2 | bronze_SVK = 0
 | gold_MGL = 1 | silver_MGL = 1 | bronze_MGL = 6
 | gold_SRB = 1 | silver_SRB = 1 | bronze_SRB = 0
 | gold_HUN = 1 | silver_HUN = 0 | bronze_HUN = 4
 | gold_MDA = 1 | silver_MDA = 0 | bronze_MDA = 2
 | gold_TUR = 1 | silver_TUR = 0 | bronze_TUR = 0
 | gold_UKR = 0 | silver_UKR = 4 | bronze_UKR = 7
 | gold_TJK = 0 | silver_TJK = 2 | bronze_TJK = 2
 | gold_USA = 0 | silver_USA = 2 | bronze_USA = 2
 | gold_ARM = 0 | silver_ARM = 2 | bronze_ARM = 1
 | gold_ECU = 0 | silver_ECU = 1 | bronze_ECU = 1
 | gold_POL = 0 | silver_POL = 1 | bronze_POL = 1
 | gold_LTU = 0 | silver_LTU = 0 | bronze_LTU = 5
 | gold_CHN = 0 | silver_CHN = 0 | bronze_CHN = 4
 | gold_ARG = 0 | silver_ARG = 0 | bronze_ARG = 2
 | gold_BLR = 0 | silver_BLR = 0 | bronze_BLR = 2
 | gold_KOR = 0 | silver_KOR = 0 | bronze_KOR = 2
 | gold_LAT = 0 | silver_LAT = 0 | bronze_LAT = 2
 | gold_BRA = 0 | silver_BRA = 0 | bronze_BRA = 1
 | gold_AFG = 0 | silver_AFG = 0 | bronze_AFG = 1 | name_AFG = {{flagcountry|Afghanistan|2013}}
 | gold_NOR = 0 | silver_NOR = 0 | bronze_NOR = 1
 | gold_IND = 0 | silver_IND = 0 | bronze_IND = 1
}}

== Manbalar ==

{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://worldnomadgames.com/en/ Rasmiy veb-sayt]

[[Turkum:Jahon ko‘chmanchilar o‘yinlari]]</text>
      <sha1>m4n8nkwkbqpppuzhgwjv06re1gzslxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273172</id>
      <parentid>6273171</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:Ko‘chmanchilar]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4046" sha1="70q0hnxqs0rjwn1pg465j0he5r50r6k" xml:space="preserve">'''2016-yilgi Jahon koʻchmanchilar oʻyinlari''' [[Qirgʻiziston]]ning [[Choʻlponota]] shahrida 2016-yil 3–8-sentabr kunlari oʻtkazildi. Oʻyinlarning ikkinchi musobaqasi dasturiga 23 ta etnosport turi kiritildi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://worldnomadgames.com/en/page/About-the-Games/|title=About the Games|website=worldnomadgames.com|access-date=2016-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820113702/http://worldnomadgames.com/en/page/About-the-Games/|archive-date=2016-08-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Musobaqada 40 ta mamlakat ishtirok etdi&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.euronews.com/2016/09/04/world-nomad-games-opening-ceremony-2016 |title=World Nomad Games opening ceremony 2016 |work=EuroNews }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2016/sep/04/welcome-to-the-world-nomad-games-if-genghis-khan-was-alive-hed-be-here |title=Welcome to the World Nomad Games: 'If Genghis Khan was alive, he’d be here'|first=Shaun|last=Walker|date=2016-yil 4-sentabr|work=The Guardian }}&lt;/ref&gt;.

== Sport turlari ==

=== Ot sporti ===

6 ta sport turi:

* ot poygalari:
** At chabish;
** {{transliteration|ky|italic=no|Jorgo salish}};
** Kunan chabish;
* ot ustidagi musobaqalar:
** [[Uloq]] (Kok-boru);
** [[Er enish]];
** {{transliteration|tr|Jirit}}.

=== Jangovar sport turlari ===

7 ta anʼanaviy kurash turi:

* mass-kurash;
* qozoq kurashi;
* goʻresh;
* gyulesh;
* aba kurosh;
* qirgʻiz kuroshi;
* [[Alish]].

=== Anʼanaviy sport turlari ===

8 ta sport turi:

* anʼanaviy oʻyinlar:
** [[Ordo]];
* ot poygasi:
** Chong at chabish;
* anʼanaviy kamondan otish:
** piyoda turib otish;
** otda turib otish;
** ommaviy kamondan otish;
* anʼanaviy ov:
** {{transliteration|ky|italic=no|Burkut saluu}}:
*** „Undok“;
*** „Chyrga“;
*** {{transliteration|ky|italic=no|Dalba oynotuu}};
*** {{transliteration|ky|italic=no|Taygan jarysh}}.

=== Anʼanaviy intellektual oʻyinlar ===

2 ta sport turi:

* [[Toʻgʻiz qumaloq]];
* [[Mangala]].

== Medallar jadvali ==

{{Medals table
 | caption        =
 | host           =
 | flag_template  = flagcountry
 | event          =
 | team           =
 | gold_KGZ = 25 | silver_KGZ = 25 | bronze_KGZ = 29
 | gold_TKM = 15 | silver_TKM = 3 | bronze_TKM = 6
 | gold_KAZ = 12 | silver_KAZ = 13 | bronze_KAZ = 13
 | gold_RUS = 12 | silver_RUS = 5 | bronze_RUS = 10
 | gold_AZE = 4 | silver_AZE = 4 | bronze_AZE = 7
 | gold_IRI = 2 | silver_IRI = 5 | bronze_IRI = 11
 | gold_GEO = 2 | silver_GEO = 1 | bronze_GEO = 0
 | gold_UZB = 1 | silver_UZB = 4 | bronze_UZB = 7
 | gold_AAA = 1 | silver_AAA = 3 | bronze_AAA = 6 | name_AAA = {{flagcountry|Bashkortostan}}
 | gold_BBB = 1 | silver_BBB = 2 | bronze_BBB = 2 | name_BBB = {{flagcountry|Tatarstan}}
 | gold_SVK = 1 | silver_SVK = 2 | bronze_SVK = 0
 | gold_MGL = 1 | silver_MGL = 1 | bronze_MGL = 6
 | gold_SRB = 1 | silver_SRB = 1 | bronze_SRB = 0
 | gold_HUN = 1 | silver_HUN = 0 | bronze_HUN = 4
 | gold_MDA = 1 | silver_MDA = 0 | bronze_MDA = 2
 | gold_TUR = 1 | silver_TUR = 0 | bronze_TUR = 0
 | gold_UKR = 0 | silver_UKR = 4 | bronze_UKR = 7
 | gold_TJK = 0 | silver_TJK = 2 | bronze_TJK = 2
 | gold_USA = 0 | silver_USA = 2 | bronze_USA = 2
 | gold_ARM = 0 | silver_ARM = 2 | bronze_ARM = 1
 | gold_ECU = 0 | silver_ECU = 1 | bronze_ECU = 1
 | gold_POL = 0 | silver_POL = 1 | bronze_POL = 1
 | gold_LTU = 0 | silver_LTU = 0 | bronze_LTU = 5
 | gold_CHN = 0 | silver_CHN = 0 | bronze_CHN = 4
 | gold_ARG = 0 | silver_ARG = 0 | bronze_ARG = 2
 | gold_BLR = 0 | silver_BLR = 0 | bronze_BLR = 2
 | gold_KOR = 0 | silver_KOR = 0 | bronze_KOR = 2
 | gold_LAT = 0 | silver_LAT = 0 | bronze_LAT = 2
 | gold_BRA = 0 | silver_BRA = 0 | bronze_BRA = 1
 | gold_AFG = 0 | silver_AFG = 0 | bronze_AFG = 1 | name_AFG = {{flagcountry|Afghanistan|2013}}
 | gold_NOR = 0 | silver_NOR = 0 | bronze_NOR = 1
 | gold_IND = 0 | silver_IND = 0 | bronze_IND = 1
}}

== Manbalar ==

{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://worldnomadgames.com/en/ Rasmiy veb-sayt]

[[Turkum:Jahon ko‘chmanchilar o‘yinlari]]
[[Turkum:Ko‘chmanchilar]]</text>
      <sha1>70q0hnxqs0rjwn1pg465j0he5r50r6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Monique Burkland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448796</id>
    <revision>
      <id>6273174</id>
      <timestamp>2026-09-18T18:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <comment>„{{Sportchi bilgiqutisi | ismi              = Monique Matthews | tasvir             = | izoh               = | jins               = ayol | laqabi             = | fuqaroligi         = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] | tavallud_sanasi    = {{Birth date and age|1989|8|11|mf=y}} | tavallud_joyi      = [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]] | vafot_sanasi       = | vafot_joyi         = | faoliyat_yillari   = | boʻyi              = 6 fut | vazni...“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>6273174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7202" sha1="a6q947d74os20b4clzqu34xypedzaxj" xml:space="preserve">{{Sportchi bilgiqutisi
| ismi              = Monique Matthews
| tasvir             =
| izoh               =
| jins               = ayol
| laqabi             =
| fuqaroligi         = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| tavallud_sanasi    = {{Birth date and age|1989|8|11|mf=y}}
| tavallud_joyi      = [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]
| vafot_sanasi       =
| vafot_joyi         =
| faoliyat_yillari   =
| boʻyi              = 6 fut
| vazni              =
| turmush oʻrtogʻi   = Landon Matthews
| bolalari            =
| veb-sayt            =
| mukofotlar          =
| mamlakat            = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| sport               = [[Oʻtirib voleybol]]
| klub                =
| pozitsiya            =
| murabbiylar         =
| faol_tomon         =
}}
'''Monique Marie Matthews''' (qizlik familiyasi '''Burkland'''; 1989-yil 11-avgustda tugʻilgan) — [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] paralimpiya oʻtirib voleybolchisi.

== Ilk hayoti ==

Burkland [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]da tugʻilgan. U 2008-yilda [[Plainview High School]]ni tamomlagan. Maktabda oʻqish davrida softbol boʻyicha shtat miqyosidagi jamoada oʻynagan, shuningdek, yengil atletika va basketbol bilan shugʻullangan. Yozgi ish vaqtida [[Yuk koʻtarish mashinalari|forklift]] bilan bogʻliq baxtsiz hodisa natijasida oyogʻidan ayrilgan. Shundan soʻng AQShning [[oʻtirib voleybol]] terma jamoasiga qoʻshilgan va [[Central Oklahoma universiteti]]da mashgʻulotlar olib borgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425063849/http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |url-status=dead |archive-date=2012-yil 25-aprel |title=Monique Burkland |publisher=[[United States Olympic Committee]] |work=Team USA |accessdate=2013-yil 7-iyul}}&lt;/ref&gt;.

2016-yil 2-mayda u qariyb besh yil davomida uchrashib yurgan Landon Matthews bilan [[Oklahoma City (Oklahoma)|Oklahoma Siti]]da turmush qurgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.outsports.com/2021/8/18/22627881/monique-matthews-lgbtq-paralympics-sitting-volleyball-trans-husband |title=Paralympian Monique Matthews' husband is transitioning, and they can use your help |website=Outsports.com |first=Cyd |last=Zeigler |date=2021-yil 18-avgust}}&lt;/ref&gt;.

== Faoliyati ==

Matthews 2010-yilda xalqaro musobaqalarda qatnasha boshlagan. Oʻsha yili [[Nogironlar uchun voleybol boʻyicha jahon tashkiloti]] musobaqasida AQSh terma jamoasi tarkibida kumush medalni qoʻlga kiritgan. 2011 va 2012-yillarda esa ECVD Continental Cup, [[San-Paulu]], [[Braziliya]]da oʻtkazilgan Parapan Amerika zonal chempionati hamda Volleyball Masters musobaqalarida jami uchta oltin medalni qoʻlga kiritgan. Shuningdek, [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[London]]da kumush medal sohibi boʻlgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;/&gt;.

U AQSh ayollar paralimpiya oʻtirib voleybol terma jamoasi tarkibida 2015-yilgi [[Parapan Amerika oʻyinlari]]da [[Toronto]]da oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004092205/http://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |url-status=dead |archive-date=2015-yil 4-oktabr |title=U.S. Women's Sitting Team Golden at Parapan |publisher=Team USA |author=Bill Kauffman |date=2015-yil 14-avgust |accessdate=2018-yil 19-aprel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Ranks and Medals |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101353/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Athletes |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101132/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2016-yilgi [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari]]da [[Rio-de-Janeyro]]da&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |title=Volleyball at the Rio 2016 Paralympic Games |website=[[Paralympic.org]] |archive-date=2019-yil 24-aprel |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424213929/https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; hamda [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[Tokio]]da AQSh terma jamoasi tarkibida oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |title=Sitting Volleyball: MATTHEWS Monique |work=Tokyo 2020 Paralympics |publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]] |access-date=2021-yil 24-sentabr |archive-date=2021-yil 24-sentabr |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924111244/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Medallari ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Musobaqa
! Yil
! Yoʻnalish
! Natija
|-
| [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|-
| [[2015-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2015
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2016
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2019-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2019
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2020
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2024-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2024
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Parapan Amerika zonal chempionati
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| ECVD Continental Cup
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Volleyball Masters
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Jahon chempionati
| 2010
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|}

== Manbalar ==

{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [https://usavolleyball.org/athlete/monique-burkland/ Monique (Burkland) Matthews] — [[USA Volleyball]] saytidagi profil
* [https://web.archive.org/web/20230402123830/https://www.teamusa.org/usa-volleyball/athletes/monique-burkland-matthews Monique Burkland Matthews] — AQSh terma jamoasi profili
* [https://www.paralympic.org/athlete/monique-burkland Monique Burkland] — [[Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi]] profili
* [https://www.instagram.com/moniqueusav7/ Monique Matthews] — Instagram</text>
      <sha1>a6q947d74os20b4clzqu34xypedzaxj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273176</id>
      <parentid>6273174</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:28:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:AQSh sportchilari]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7232" sha1="ri9cmq4qqw263ujvh4q5oip207wbc6p" xml:space="preserve">{{Sportchi bilgiqutisi
| ismi              = Monique Matthews
| tasvir             =
| izoh               =
| jins               = ayol
| laqabi             =
| fuqaroligi         = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| tavallud_sanasi    = {{Birth date and age|1989|8|11|mf=y}}
| tavallud_joyi      = [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]
| vafot_sanasi       =
| vafot_joyi         =
| faoliyat_yillari   =
| boʻyi              = 6 fut
| vazni              =
| turmush oʻrtogʻi   = Landon Matthews
| bolalari            =
| veb-sayt            =
| mukofotlar          =
| mamlakat            = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| sport               = [[Oʻtirib voleybol]]
| klub                =
| pozitsiya            =
| murabbiylar         =
| faol_tomon         =
}}
'''Monique Marie Matthews''' (qizlik familiyasi '''Burkland'''; 1989-yil 11-avgustda tugʻilgan) — [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] paralimpiya oʻtirib voleybolchisi.

== Ilk hayoti ==

Burkland [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]da tugʻilgan. U 2008-yilda [[Plainview High School]]ni tamomlagan. Maktabda oʻqish davrida softbol boʻyicha shtat miqyosidagi jamoada oʻynagan, shuningdek, yengil atletika va basketbol bilan shugʻullangan. Yozgi ish vaqtida [[Yuk koʻtarish mashinalari|forklift]] bilan bogʻliq baxtsiz hodisa natijasida oyogʻidan ayrilgan. Shundan soʻng AQShning [[oʻtirib voleybol]] terma jamoasiga qoʻshilgan va [[Central Oklahoma universiteti]]da mashgʻulotlar olib borgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425063849/http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |url-status=dead |archive-date=2012-yil 25-aprel |title=Monique Burkland |publisher=[[United States Olympic Committee]] |work=Team USA |accessdate=2013-yil 7-iyul}}&lt;/ref&gt;.

2016-yil 2-mayda u qariyb besh yil davomida uchrashib yurgan Landon Matthews bilan [[Oklahoma City (Oklahoma)|Oklahoma Siti]]da turmush qurgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.outsports.com/2021/8/18/22627881/monique-matthews-lgbtq-paralympics-sitting-volleyball-trans-husband |title=Paralympian Monique Matthews' husband is transitioning, and they can use your help |website=Outsports.com |first=Cyd |last=Zeigler |date=2021-yil 18-avgust}}&lt;/ref&gt;.

== Faoliyati ==

Matthews 2010-yilda xalqaro musobaqalarda qatnasha boshlagan. Oʻsha yili [[Nogironlar uchun voleybol boʻyicha jahon tashkiloti]] musobaqasida AQSh terma jamoasi tarkibida kumush medalni qoʻlga kiritgan. 2011 va 2012-yillarda esa ECVD Continental Cup, [[San-Paulu]], [[Braziliya]]da oʻtkazilgan Parapan Amerika zonal chempionati hamda Volleyball Masters musobaqalarida jami uchta oltin medalni qoʻlga kiritgan. Shuningdek, [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[London]]da kumush medal sohibi boʻlgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;/&gt;.

U AQSh ayollar paralimpiya oʻtirib voleybol terma jamoasi tarkibida 2015-yilgi [[Parapan Amerika oʻyinlari]]da [[Toronto]]da oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004092205/http://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |url-status=dead |archive-date=2015-yil 4-oktabr |title=U.S. Women's Sitting Team Golden at Parapan |publisher=Team USA |author=Bill Kauffman |date=2015-yil 14-avgust |accessdate=2018-yil 19-aprel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Ranks and Medals |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101353/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Athletes |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101132/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2016-yilgi [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari]]da [[Rio-de-Janeyro]]da&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |title=Volleyball at the Rio 2016 Paralympic Games |website=[[Paralympic.org]] |archive-date=2019-yil 24-aprel |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424213929/https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; hamda [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[Tokio]]da AQSh terma jamoasi tarkibida oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |title=Sitting Volleyball: MATTHEWS Monique |work=Tokyo 2020 Paralympics |publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]] |access-date=2021-yil 24-sentabr |archive-date=2021-yil 24-sentabr |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924111244/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Medallari ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Musobaqa
! Yil
! Yoʻnalish
! Natija
|-
| [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|-
| [[2015-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2015
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2016
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2019-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2019
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2020
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2024-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2024
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Parapan Amerika zonal chempionati
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| ECVD Continental Cup
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Volleyball Masters
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Jahon chempionati
| 2010
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|}

== Manbalar ==

{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [https://usavolleyball.org/athlete/monique-burkland/ Monique (Burkland) Matthews] — [[USA Volleyball]] saytidagi profil
* [https://web.archive.org/web/20230402123830/https://www.teamusa.org/usa-volleyball/athletes/monique-burkland-matthews Monique Burkland Matthews] — AQSh terma jamoasi profili
* [https://www.paralympic.org/athlete/monique-burkland Monique Burkland] — [[Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi]] profili
* [https://www.instagram.com/moniqueusav7/ Monique Matthews] — Instagram

[[Turkum:AQSh sportchilari]]</text>
      <sha1>ri9cmq4qqw263ujvh4q5oip207wbc6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273177</id>
      <parentid>6273176</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari sovrindorlari]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7297" sha1="ez3pl6k2u20ulgk85xf9ew1l58ygwwu" xml:space="preserve">{{Sportchi bilgiqutisi
| ismi              = Monique Matthews
| tasvir             =
| izoh               =
| jins               = ayol
| laqabi             =
| fuqaroligi         = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| tavallud_sanasi    = {{Birth date and age|1989|8|11|mf=y}}
| tavallud_joyi      = [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]
| vafot_sanasi       =
| vafot_joyi         =
| faoliyat_yillari   =
| boʻyi              = 6 fut
| vazni              =
| turmush oʻrtogʻi   = Landon Matthews
| bolalari            =
| veb-sayt            =
| mukofotlar          =
| mamlakat            = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| sport               = [[Oʻtirib voleybol]]
| klub                =
| pozitsiya            =
| murabbiylar         =
| faol_tomon         =
}}
'''Monique Marie Matthews''' (qizlik familiyasi '''Burkland'''; 1989-yil 11-avgustda tugʻilgan) — [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] paralimpiya oʻtirib voleybolchisi.

== Ilk hayoti ==

Burkland [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]da tugʻilgan. U 2008-yilda [[Plainview High School]]ni tamomlagan. Maktabda oʻqish davrida softbol boʻyicha shtat miqyosidagi jamoada oʻynagan, shuningdek, yengil atletika va basketbol bilan shugʻullangan. Yozgi ish vaqtida [[Yuk koʻtarish mashinalari|forklift]] bilan bogʻliq baxtsiz hodisa natijasida oyogʻidan ayrilgan. Shundan soʻng AQShning [[oʻtirib voleybol]] terma jamoasiga qoʻshilgan va [[Central Oklahoma universiteti]]da mashgʻulotlar olib borgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425063849/http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |url-status=dead |archive-date=2012-yil 25-aprel |title=Monique Burkland |publisher=[[United States Olympic Committee]] |work=Team USA |accessdate=2013-yil 7-iyul}}&lt;/ref&gt;.

2016-yil 2-mayda u qariyb besh yil davomida uchrashib yurgan Landon Matthews bilan [[Oklahoma City (Oklahoma)|Oklahoma Siti]]da turmush qurgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.outsports.com/2021/8/18/22627881/monique-matthews-lgbtq-paralympics-sitting-volleyball-trans-husband |title=Paralympian Monique Matthews' husband is transitioning, and they can use your help |website=Outsports.com |first=Cyd |last=Zeigler |date=2021-yil 18-avgust}}&lt;/ref&gt;.

== Faoliyati ==

Matthews 2010-yilda xalqaro musobaqalarda qatnasha boshlagan. Oʻsha yili [[Nogironlar uchun voleybol boʻyicha jahon tashkiloti]] musobaqasida AQSh terma jamoasi tarkibida kumush medalni qoʻlga kiritgan. 2011 va 2012-yillarda esa ECVD Continental Cup, [[San-Paulu]], [[Braziliya]]da oʻtkazilgan Parapan Amerika zonal chempionati hamda Volleyball Masters musobaqalarida jami uchta oltin medalni qoʻlga kiritgan. Shuningdek, [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[London]]da kumush medal sohibi boʻlgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;/&gt;.

U AQSh ayollar paralimpiya oʻtirib voleybol terma jamoasi tarkibida 2015-yilgi [[Parapan Amerika oʻyinlari]]da [[Toronto]]da oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004092205/http://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |url-status=dead |archive-date=2015-yil 4-oktabr |title=U.S. Women's Sitting Team Golden at Parapan |publisher=Team USA |author=Bill Kauffman |date=2015-yil 14-avgust |accessdate=2018-yil 19-aprel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Ranks and Medals |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101353/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Athletes |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101132/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2016-yilgi [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari]]da [[Rio-de-Janeyro]]da&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |title=Volleyball at the Rio 2016 Paralympic Games |website=[[Paralympic.org]] |archive-date=2019-yil 24-aprel |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424213929/https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; hamda [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[Tokio]]da AQSh terma jamoasi tarkibida oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |title=Sitting Volleyball: MATTHEWS Monique |work=Tokyo 2020 Paralympics |publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]] |access-date=2021-yil 24-sentabr |archive-date=2021-yil 24-sentabr |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924111244/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Medallari ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Musobaqa
! Yil
! Yoʻnalish
! Natija
|-
| [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|-
| [[2015-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2015
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2016
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2019-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2019
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2020
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2024-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2024
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Parapan Amerika zonal chempionati
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| ECVD Continental Cup
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Volleyball Masters
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Jahon chempionati
| 2010
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|}

== Manbalar ==

{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [https://usavolleyball.org/athlete/monique-burkland/ Monique (Burkland) Matthews] — [[USA Volleyball]] saytidagi profil
* [https://web.archive.org/web/20230402123830/https://www.teamusa.org/usa-volleyball/athletes/monique-burkland-matthews Monique Burkland Matthews] — AQSh terma jamoasi profili
* [https://www.paralympic.org/athlete/monique-burkland Monique Burkland] — [[Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi]] profili
* [https://www.instagram.com/moniqueusav7/ Monique Matthews] — Instagram

[[Turkum:AQSh sportchilari]]
[[Turkum:2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari sovrindorlari]]</text>
      <sha1>ez3pl6k2u20ulgk85xf9ew1l58ygwwu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273178</id>
      <parentid>6273177</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T18:29:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MrKrasav4ik</username>
        <id>116296</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Turkum:Paralimpiyachi ayollar]] qoʻshildi ([[VP:HOTCAT|HotCat]])</comment>
      <origin>6273178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7331" sha1="1w3ir12i8mnzvzexjeitzwzugme9p84" xml:space="preserve">{{Sportchi bilgiqutisi
| ismi              = Monique Matthews
| tasvir             =
| izoh               =
| jins               = ayol
| laqabi             =
| fuqaroligi         = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| tavallud_sanasi    = {{Birth date and age|1989|8|11|mf=y}}
| tavallud_joyi      = [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]
| vafot_sanasi       =
| vafot_joyi         =
| faoliyat_yillari   =
| boʻyi              = 6 fut
| vazni              =
| turmush oʻrtogʻi   = Landon Matthews
| bolalari            =
| veb-sayt            =
| mukofotlar          =
| mamlakat            = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
| sport               = [[Oʻtirib voleybol]]
| klub                =
| pozitsiya            =
| murabbiylar         =
| faol_tomon         =
}}
'''Monique Marie Matthews''' (qizlik familiyasi '''Burkland'''; 1989-yil 11-avgustda tugʻilgan) — [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] paralimpiya oʻtirib voleybolchisi.

== Ilk hayoti ==

Burkland [[Reno (Nevada)|Reno]], [[Nevada]]da tugʻilgan. U 2008-yilda [[Plainview High School]]ni tamomlagan. Maktabda oʻqish davrida softbol boʻyicha shtat miqyosidagi jamoada oʻynagan, shuningdek, yengil atletika va basketbol bilan shugʻullangan. Yozgi ish vaqtida [[Yuk koʻtarish mashinalari|forklift]] bilan bogʻliq baxtsiz hodisa natijasida oyogʻidan ayrilgan. Shundan soʻng AQShning [[oʻtirib voleybol]] terma jamoasiga qoʻshilgan va [[Central Oklahoma universiteti]]da mashgʻulotlar olib borgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425063849/http://www.teamusa.org/Athletes/BU/Monique-Burkland.aspx |url-status=dead |archive-date=2012-yil 25-aprel |title=Monique Burkland |publisher=[[United States Olympic Committee]] |work=Team USA |accessdate=2013-yil 7-iyul}}&lt;/ref&gt;.

2016-yil 2-mayda u qariyb besh yil davomida uchrashib yurgan Landon Matthews bilan [[Oklahoma City (Oklahoma)|Oklahoma Siti]]da turmush qurgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.outsports.com/2021/8/18/22627881/monique-matthews-lgbtq-paralympics-sitting-volleyball-trans-husband |title=Paralympian Monique Matthews' husband is transitioning, and they can use your help |website=Outsports.com |first=Cyd |last=Zeigler |date=2021-yil 18-avgust}}&lt;/ref&gt;.

== Faoliyati ==

Matthews 2010-yilda xalqaro musobaqalarda qatnasha boshlagan. Oʻsha yili [[Nogironlar uchun voleybol boʻyicha jahon tashkiloti]] musobaqasida AQSh terma jamoasi tarkibida kumush medalni qoʻlga kiritgan. 2011 va 2012-yillarda esa ECVD Continental Cup, [[San-Paulu]], [[Braziliya]]da oʻtkazilgan Parapan Amerika zonal chempionati hamda Volleyball Masters musobaqalarida jami uchta oltin medalni qoʻlga kiritgan. Shuningdek, [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[London]]da kumush medal sohibi boʻlgan&lt;ref name=&quot;teamusa&quot;/&gt;.

U AQSh ayollar paralimpiya oʻtirib voleybol terma jamoasi tarkibida 2015-yilgi [[Parapan Amerika oʻyinlari]]da [[Toronto]]da oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004092205/http://www.teamusa.org/USA-Volleyball/Features/2015/August/14/US-Womens-Sitting-Team-Golden-at-Parapan |url-status=dead |archive-date=2015-yil 4-oktabr |title=U.S. Women's Sitting Team Golden at Parapan |publisher=Team USA |author=Bill Kauffman |date=2015-yil 14-avgust |accessdate=2018-yil 19-aprel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Ranks and Medals |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101353/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/event-overview-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |title=Sitting Volleyball - Event Overview - Women: Athletes |publisher=2015 Parapan American Games |accessdate=2015-yil 3-oktabr |archivedate=2015-yil 4-oktabr |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151004101132/http://results.toronto2015.org/PRS/en/sitting-volleyball/athletes-women.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

2016-yilgi [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari]]da [[Rio-de-Janeyro]]da&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |title=Volleyball at the Rio 2016 Paralympic Games |website=[[Paralympic.org]] |archive-date=2019-yil 24-aprel |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424213929/https://www.paralympic.org/sdms4/hira/web/competition/rio-2016/volleyball |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; hamda [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari]]da [[Tokio]]da AQSh terma jamoasi tarkibida oltin medalni qoʻlga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |title=Sitting Volleyball: MATTHEWS Monique |work=Tokyo 2020 Paralympics |publisher=[[Tokyo Organising Committee of the Olympic and Paralympic Games]] |access-date=2021-yil 24-sentabr |archive-date=2021-yil 24-sentabr |archive-url=https://web.archive.org/web/20210924111244/https://olympics.com/tokyo-2020/paralympic-games/en/results/sitting-volleyball/athlete-profile-n1691693-matthews-monique.htm |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Medallari ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Musobaqa
! Yil
! Yoʻnalish
! Natija
|-
| [[2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|-
| [[2015-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2015
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2016-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2016
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2019-yilgi Parapan Amerika oʻyinlari|Parapan Amerika oʻyinlari]]
| 2019
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2020-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2020
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| [[2024-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari|Yozgi Paralimpiada]]
| 2024
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Parapan Amerika zonal chempionati
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| ECVD Continental Cup
| 2011
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Volleyball Masters
| 2012
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Gold medal}}
|-
| Jahon chempionati
| 2010
| Oʻtirib voleybol, jamoaviy
| {{Silver medal}}
|}

== Manbalar ==

{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [https://usavolleyball.org/athlete/monique-burkland/ Monique (Burkland) Matthews] — [[USA Volleyball]] saytidagi profil
* [https://web.archive.org/web/20230402123830/https://www.teamusa.org/usa-volleyball/athletes/monique-burkland-matthews Monique Burkland Matthews] — AQSh terma jamoasi profili
* [https://www.paralympic.org/athlete/monique-burkland Monique Burkland] — [[Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi]] profili
* [https://www.instagram.com/moniqueusav7/ Monique Matthews] — Instagram

[[Turkum:AQSh sportchilari]]
[[Turkum:2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari sovrindorlari]]
[[Turkum:Paralimpiyachi ayollar]]</text>
      <sha1>1w3ir12i8mnzvzexjeitzwzugme9p84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ibrohim Latipov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1448797</id>
    <revision>
      <id>6273183</id>
      <timestamp>2026-09-18T18:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mupapap29</username>
        <id>201910</id>
      </contributor>
      <comment>„{{Sportchi bilgiqutisi |ism=Ibrohim Latipov |tasvir= |jins=erkak |fuqaroligi=O‘zbekiston |mukofotlar=O‘zbekiston chempioni (2019,2020,2023,2024,2025)&lt;br/&gt;Qoraqalpog‘iston chempioni (2019,2023)&lt;br/&gt;Osiyo chempioni (2024)&lt;br/&gt;Arnold Classic Amateur g‘olibi (2026) |sport=[[Bodibilding]] }} '''Ibrohim Latipov''' — o‘zbekistonlik [[bodibilding]] sportchisi. U bir necha marotaba bodibilding va atlet fizik yo‘nalishi bo‘yicha O‘zbekiston...“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>6273183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7630" sha1="3fh2f0dq12uwyxc8ur4ekzpvb9wtqfp" xml:space="preserve">{{Sportchi bilgiqutisi
|ism=Ibrohim Latipov
|tasvir=
|jins=erkak
|fuqaroligi=O‘zbekiston
|mukofotlar=O‘zbekiston chempioni (2019,2020,2023,2024,2025)&lt;br/&gt;Qoraqalpog‘iston chempioni (2019,2023)&lt;br/&gt;Osiyo chempioni (2024)&lt;br/&gt;Arnold Classic Amateur g‘olibi (2026)
|sport=[[Bodibilding]]
}}
'''Ibrohim Latipov''' — o‘zbekistonlik [[bodibilding]] sportchisi. U bir necha marotaba bodibilding va atlet fizik yo‘nalishi bo‘yicha O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston chempioni bo‘lgan. 2024-yilda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan [[IFBB]] Osiyo kubogida 90 kg gacha, 2025-yil 11-mayda [[Jizzax]] sharida o‘tkazilgan IFBB O‘zbekiston chempionatida 100 kg gacha bo‘lgan vazn toifasi va mutlaq toifada g‘olib bo‘lgan. 2026-yilda AQShning [[Columbus]] shahrida o‘tkazilgan Arnold Classic Amateur musobaqasida 90 kg vazn toifasida g‘olib bo‘lib, mutlaq chempionlikni qo‘lga kiritgan va Pro Card olgan.

== Sport faoliyati ==

=== 2019-yil ===
2019-yil 21-aprelda [[Nukus]] shahrida o‘tkazilgan Xorazm viloyati va Qoraqalpog‘iston Respublikasi ochiq chempionatida atlet-fizik yo‘nalishining 180 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Khorezm Region and Republic of Karakalpakstan Open Bodybuilding, Fitness and Mas-Wrestling Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-khorezmskoy-oblasti-respubliki-karakalpakstan-bodi
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-04-21
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 11-avgustda [[Samarqand]] shahrida o‘tkazilgan Samarqand viloyati ochiq chempionatida atlet-fizikning 180 sm gacha bo‘lgan toifasida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Samarkand Region Open Bodybuilding and Fitness Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-samarkandskoy-oblasti-bodibildingu-fitnesu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-08-11
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 22-sentabrda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan Toshkent ochiq kubogida erkaklar bodibildingining 75 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tashkent Open Bodybuilding, Fitness and Mas-Wrestling Cup 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-kubok-tashkenta-bodibildingu-fitnesu-mas-restlingu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-09-22
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 24-noyabrda [[Jizzax]] shahrida o‘tkazilgan Jizzax viloyati ochiq chempionatida atlet-fizikning 182 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jizzakh Region Open Bodybuilding and Fitness Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-dzhizakskoy-oblasti-bodibildingu-fitnesu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-11-24
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 29–30-noyabr kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida atlet-fizikning 175 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=PROFORM Classic Sports Festival 2019 – Uzbekistan Bodybuilding and Fitness Championship
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-proform-classic-sports-festival-2019-chempionat-uzbekistana-bodibildin
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-11-30
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020-yil ===
2020-yil 13-sentabrda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida erkaklar bodibildingining 85 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Uzbekistan Bodybuilding and Fitness Championship PROFORM Classic Sports Festival 2020
 |url=https://uzfbf.pro/events/2020-chempionat-uzbekistana-bodibildingu-fitnesu-proform-classic-sports-fes
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2020-09-13
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2023-yil ===
2023-yil mart oyida Qoraqalpog‘iston ochiq chempionatida bodibilding sport turi bo‘yicha 1-o‘rinni egallab, mutlaq chempion bo‘lgan. 4-iyunda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan BEFIT PRO &amp; PROFORM Classic Sports Festival doirasidagi O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida erkaklar bodibildingining 90 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. Musobaqaning mutlaq toifasida ham 1-o‘rinni qayd etgan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=BEFIT PRO &amp; PROFORM Classic Sports Festival 2023
 |url=https://uzfbf.pro/events/2023-befit-pro-proform-classic-sports-festival-2023
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2023-06-04
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 6–12-noyabr kunlari [[Janubiy Koreya]]ning [[Vonju]] shahrida o‘tkazilgan 14-jahon bodibilding va jismoniy tarbiya sport turlari chempionatida 85 kg vazn toifasida 4-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=14TH WORLD BODYBUILDING AND PHYSIQUE CHAMPIONSHIPS AND ANNUAL CONGRESS
|url=https://www.wbpsf.org/PDF/Result/Final%20Report-14th%20WBPF%20Championships%202023.pdf
|website=World Bodybuilding and Physique Sports Federation
|date=2023-11
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2024-yil ===
2024-yil 15–16-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan IFBB Osiyo kubogida erkaklar bodibildingining 90 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. Shuningdek, erkaklar bodibildingining mutlaq toifasida ham 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=IFBB Asian Cup 2024 Results
 |url=https://ifbb.com/wp-content/uploads/2024/01/results-asian-cup-24.pdf
 |website=IFBB
 |date=2024-06
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 28–29-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan WBPF O‘zbekiston chempionatida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. 28–30-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan WBPF Markaziy Osiyo chempionatida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan.

=== 2025-yil ===
2025-yil 11-may kuni [[Jizzax]] shahrida o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding chempionatida 100 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallab, mutlaq chempion bo‘lgan. Oktabr oyida [[Birlashgan Arab Amirliklari]]ning [[Dubay]] shahrida o‘tkazilgan Dubai Muscle Classic xalqaro turnirida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Победа на «Dubai Muscle Classic»
|url=https://uza.uz/ru/posts/pobeda-na-dubai-muscle-classic_777565
|website=O‘zbekiston Milliy axborot agentligi
|date=2025-10-31
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=2025 Dubai Muscle Classic Semi Pro
|url=https://ifbbproofficial.com/wp-content/uploads/2025/09/2025-Dubai-Muscle-Classic-1.pdf
|website=IFBB Pro Official
|date=2025-10
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2026-yil ===
2026-yil 5-mart kuni AQShning [[Columbus]] shahrida o‘tkazilgan Arnold Classic Amateur musobaqasida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallab, erkaklar bodibildingining mutlaq g‘olibi bo‘lgan. Musobaqa yakunida IFBB Pro League professional maqomini beruvchi Pro Cardni qo‘lga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Xon Saroy sportchilari Arnold Classic Amateur 2026 turnirida muvaffaqiyatli ishtirok etdi
|url=https://daryo.uz/2026/03/10/xon-saroy-sportchilari-arnold-classic-amateur-2026-turnirida-muvaffaqiyatli-ishtirok-etdi/
|website=Daryo
|date=2026-03-11
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Arnold Classic Amateur 2026 – deset nových profesionálů!
|url=https://kulturistika.ronnie.cz/c-43395-arnold-classic-amateur-2026-deset-novych-profesionalu.html
|website=Ronnie.cz
|date=2026-03-20
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

[[Turkum:Bodibildingchilar]]
[[Turkum:O‘zbekistonlik bodibildingchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar]]</text>
      <sha1>3fh2f0dq12uwyxc8ur4ekzpvb9wtqfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273184</id>
      <parentid>6273183</parentid>
      <timestamp>2026-09-18T19:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mupapap29</username>
        <id>201910</id>
      </contributor>
      <origin>6273184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7879" sha1="1h9awru6r2cs31agsqzshl6j15j01oq" xml:space="preserve">{{Sportchi bilgiqutisi
|ism=Ibrohim Latipov
|tasvir=
|tavallud_sanasi=1995-yil 23-fevral
|tavallud_joyi=[[Navoiy viloyati]] [[Qiziltepa tumani]]
|faoliyat_yillari=2019-yildan hozirchaga
|jins=[[Erkak]]
|fuqaroligi=O‘zbek
|mukofotlar=O‘zbekiston chempioni (2019,2020,2023,2024,2025)&lt;br/&gt;Qoraqalpog‘iston chempioni (2019,2023)&lt;br/&gt;Osiyo chempioni (2024)&lt;br/&gt;Arnold Classic Amateur g‘olibi (2026)
|sport=[[Bodibilding]]
}}
'''Ibrohim Latipov''' — o‘zbekistonlik [[bodibilding]] sportchisi. U bir necha marotaba bodibilding va atlet fizik yo‘nalishi bo‘yicha O‘zbekiston va Qoraqalpog‘iston chempioni bo‘lgan. 2024-yilda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan [[IFBB]] Osiyo kubogida 90 kg gacha, 2025-yil 11-mayda [[Jizzax]] sharida o‘tkazilgan IFBB O‘zbekiston chempionatida 100 kg gacha bo‘lgan vazn toifasi va mutlaq toifada g‘olib bo‘lgan. 2026-yilda AQShning [[Columbus]] shahrida o‘tkazilgan Arnold Classic Amateur musobaqasida 90 kg vazn toifasida g‘olib bo‘lib, mutlaq chempionlikni qo‘lga kiritgan va Pro Card olgan.

== Sport faoliyati ==

=== 2019-yil ===
2019-yil 21-aprelda [[Nukus]] shahrida o‘tkazilgan Xorazm viloyati va Qoraqalpog‘iston Respublikasi ochiq chempionatida atlet-fizik yo‘nalishining 180 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Khorezm Region and Republic of Karakalpakstan Open Bodybuilding, Fitness and Mas-Wrestling Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-khorezmskoy-oblasti-respubliki-karakalpakstan-bodi
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-04-21
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 11-avgustda [[Samarqand]] shahrida o‘tkazilgan Samarqand viloyati ochiq chempionatida atlet-fizikning 180 sm gacha bo‘lgan toifasida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Samarkand Region Open Bodybuilding and Fitness Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-samarkandskoy-oblasti-bodibildingu-fitnesu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-08-11
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 22-sentabrda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan Toshkent ochiq kubogida erkaklar bodibildingining 75 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Tashkent Open Bodybuilding, Fitness and Mas-Wrestling Cup 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-kubok-tashkenta-bodibildingu-fitnesu-mas-restlingu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-09-22
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 24-noyabrda [[Jizzax]] shahrida o‘tkazilgan Jizzax viloyati ochiq chempionatida atlet-fizikning 182 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Jizzakh Region Open Bodybuilding and Fitness Championship 2019
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-otkrytyy-chempionat-dzhizakskoy-oblasti-bodibildingu-fitnesu-2019
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-11-24
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 29–30-noyabr kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida atlet-fizikning 175 sm gacha bo‘lgan toifasida 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=PROFORM Classic Sports Festival 2019 – Uzbekistan Bodybuilding and Fitness Championship
 |url=https://uzfbf.pro/events/2019-proform-classic-sports-festival-2019-chempionat-uzbekistana-bodibildin
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2019-11-30
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2020-yil ===
2020-yil 13-sentabrda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida erkaklar bodibildingining 85 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Uzbekistan Bodybuilding and Fitness Championship PROFORM Classic Sports Festival 2020
 |url=https://uzfbf.pro/events/2020-chempionat-uzbekistana-bodibildingu-fitnesu-proform-classic-sports-fes
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2020-09-13
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2023-yil ===
2023-yil mart oyida Qoraqalpog‘iston ochiq chempionatida bodibilding sport turi bo‘yicha 1-o‘rinni egallab, mutlaq chempion bo‘lgan. 4-iyunda [[Toshkent]]da o‘tkazilgan BEFIT PRO &amp; PROFORM Classic Sports Festival doirasidagi O‘zbekiston bodibilding va fitnes chempionatida erkaklar bodibildingining 90 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. Musobaqaning mutlaq toifasida ham 1-o‘rinni qayd etgan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=BEFIT PRO &amp; PROFORM Classic Sports Festival 2023
 |url=https://uzfbf.pro/events/2023-befit-pro-proform-classic-sports-festival-2023
 |website=O‘zbekiston Bodibilding va Fitnes federatsiyasi
 |date=2023-06-04
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 6–12-noyabr kunlari [[Janubiy Koreya]]ning [[Vonju]] shahrida o‘tkazilgan 14-jahon bodibilding va jismoniy tarbiya sport turlari chempionatida 85 kg vazn toifasida 4-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=14TH WORLD BODYBUILDING AND PHYSIQUE CHAMPIONSHIPS AND ANNUAL CONGRESS
|url=https://www.wbpsf.org/PDF/Result/Final%20Report-14th%20WBPF%20Championships%202023.pdf
|website=World Bodybuilding and Physique Sports Federation
|date=2023-11
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2024-yil ===
2024-yil 15–16-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan IFBB Osiyo kubogida erkaklar bodibildingining 90 kg gacha bo‘lgan vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. Shuningdek, erkaklar bodibildingining mutlaq toifasida ham 1-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=IFBB Asian Cup 2024 Results
 |url=https://ifbb.com/wp-content/uploads/2024/01/results-asian-cup-24.pdf
 |website=IFBB
 |date=2024-06
 |access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;. 28–29-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan WBPF O‘zbekiston chempionatida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan. 28–30-iyun kunlari [[Toshkent]]da o‘tkazilgan WBPF Markaziy Osiyo chempionatida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallagan.

=== 2025-yil ===
2025-yil 11-may kuni [[Jizzax]] shahrida o‘tkazilgan O‘zbekiston bodibilding chempionatida 100 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallab, mutlaq chempion bo‘lgan. Oktabr oyida [[Birlashgan Arab Amirliklari]]ning [[Dubay]] shahrida o‘tkazilgan Dubai Muscle Classic xalqaro turnirida 2-o‘rinni egallagan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Победа на «Dubai Muscle Classic»
|url=https://uza.uz/ru/posts/pobeda-na-dubai-muscle-classic_777565
|website=O‘zbekiston Milliy axborot agentligi
|date=2025-10-31
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=2025 Dubai Muscle Classic Semi Pro
|url=https://ifbbproofficial.com/wp-content/uploads/2025/09/2025-Dubai-Muscle-Classic-1.pdf
|website=IFBB Pro Official
|date=2025-10
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

=== 2026-yil ===
2026-yil 5-mart kuni AQShning [[Columbus]] shahrida o‘tkazilgan Arnold Classic Amateur musobaqasida 90 kg vazn toifasida 1-o‘rinni egallab, erkaklar bodibildingining mutlaq g‘olibi bo‘lgan. Musobaqa yakunida IFBB Pro League professional maqomini beruvchi Pro Cardni qo‘lga kiritgan&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Xon Saroy sportchilari Arnold Classic Amateur 2026 turnirida muvaffaqiyatli ishtirok etdi
|url=https://daryo.uz/2026/03/10/xon-saroy-sportchilari-arnold-classic-amateur-2026-turnirida-muvaffaqiyatli-ishtirok-etdi/
|website=Daryo
|date=2026-03-11
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Arnold Classic Amateur 2026 – deset nových profesionálů!
|url=https://kulturistika.ronnie.cz/c-43395-arnold-classic-amateur-2026-deset-novych-profesionalu.html
|website=Ronnie.cz
|date=2026-03-20
|access-date=2026-09-18
}}&lt;/ref&gt;.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

[[Turkum:Bodibildingchilar]]
[[Turkum:O‘zbekistonlik bodibildingchilar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha sportchilar]]
[[Turkum:Qiziltepa tumanida tugʻilganlar]]
[[Turkum:1995-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:23-fevralda tugʻilganlar]]</text>
      <sha1>1h9awru6r2cs31agsqzshl6j15j01oq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foydalanuvchi:Allokarak</title>
    <ns>2</ns>
    <id>1448798</id>
    <revision>
      <id>6273227</id>
      <timestamp>2026-09-19T04:47:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allokarak</username>
        <id>308238</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ == Izoh ==
MY313TVNEW haqida ushbu maqoladagi ma’lumotlar ochiq manbalarda mavjud bo‘lgan ma’lumotlarga asoslanadi.</comment>
      <origin>6273227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1956" sha1="cn4dlnxic09h645dz4v14ydywswuatp" xml:space="preserve">'''MY313TVNEW''' — Telegram platformasidagi o‘zbek tilidagi kino va ko‘ngilochar yo‘nalishdagi kanal. Kanalda filmlar, seriallar, multfilmlar hamda kino bilan bog‘liq turli materiallar haqida ma’lumotlar taqdim etiladi.

== Faoliyati ==
MY313TVNEW kanalining asosiy yo‘nalishi kino va ko‘ngilochar kontentni o‘zbek tilida taqdim etishdan iborat. Kanal orqali foydalanuvchilar turli filmlar, seriallar va multfilmlar haqidagi ma’lumotlar bilan tanishishlari mumkin.

Kanalda yangi qo‘shilgan kontent, kino nomlari, tomosha qilishga oid ma’lumotlar va turli e’lonlar joylashtiriladi. Kontent foydalanuvchilarga qulay bo‘lishi uchun kino nomlari va boshqa ma’lumotlar tartibli shaklda taqdim etiladi.

== Kino yo‘nalishi ==
MY313TVNEW kino yo‘nalishidagi Telegram loyihasi sifatida turli janrdagi filmlar va multfilmlarga oid materiallarni bir joyda taqdim etishga mo‘ljallangan. Kanalda yangi kinolar va boshqa ko‘ngilochar materiallar haqida e’lonlar berib boriladi.

Kanalning kino yo‘nalishida badiiy filmlar, multfilmlar, seriallar va boshqa audiovizual kontent turlari mavjud bo‘lishi mumkin.

== Kino kodi tizimi ==
MY313TVNEW loyihasida kontentni topishni osonlashtirish uchun kino kodlaridan foydalanish mumkin. Foydalanuvchi tegishli kino kodini bilgan holda kerakli kontentni tezroq topishi mumkin.

Kino kodlari kanal yoki MY313TV tizimining boshqa xizmatlari bilan birgalikda ishlatilishi mumkin.

== Telegram boti ==
MY313TVNEW loyihasi bilan bog‘liq Telegram bot orqali foydalanuvchilar kino qidirish va loyiha xizmatlaridan foydalanishlari mumkin.

Bot: @my313tvv_bot

== MY313TV loyihasi ==
MY313TVNEW MY313TV nomi bilan bog‘liq onlayn kino va ko‘ngilochar loyihaning Telegramdagi kanallaridan biri sifatida faoliyat yuritadi. Loyiha doirasida Telegram kanali va bot kabi raqamli xizmatlardan foydalaniladi.

== Tashqi havolalar ==
* Telegram kanali: @my313tvnew
* Telegram bot: @my313tvv_bot</text>
      <sha1>cn4dlnxic09h645dz4v14ydywswuatp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>6273230</id>
      <parentid>6273227</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T05:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Allokarak</username>
        <id>308238</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>6273230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2051" sha1="gez06ga6hphbnyz84fveih1ml5vrrl0" xml:space="preserve">== Izoh ==
MY313TVNEW haqida ushbu maqoladagi ma’lumotlar ochiq manbalarda mavjud bo‘lgan ma’lumotlarga asoslanadi. Kanal MY313TV loyihasi bilan bog‘liq bo‘lib, uning asosiy yo‘nalishi kino va ko‘ngilochar kontentga oid materiallarni o‘zbek tilida taqdim etishdan iborat.

Kanal: @my313tvnew
Bot: @my313tvv_bot

== Faoliyati ==
MY313TVNEW kanalining asosiy yo‘nalishi kino va ko‘ngilochar kontentni o‘zbek tilida taqdim etishdan iborat. Kanal orqali foydalanuvchilar turli filmlar, seriallar va multfilmlar haqidagi ma’lumotlar bilan tanishishlari mumkin.

Kanalda yangi qo‘shilgan kontent, kino nomlari, tomosha qilishga oid ma’lumotlar va turli e’lonlar joylashtiriladi. Kontent foydalanuvchilarga qulay bo‘lishi uchun kino nomlari va boshqa ma’lumotlar tartibli shaklda taqdim etiladi.

== Kino yo‘nalishi ==
MY313TVNEW kino yo‘nalishidagi Telegram loyihasi sifatida turli janrdagi filmlar va multfilmlarga oid materiallarni bir joyda taqdim etishga mo‘ljallangan. Kanalda yangi kinolar va boshqa ko‘ngilochar materiallar haqida e’lonlar berib boriladi.

Kanalning kino yo‘nalishida badiiy filmlar, multfilmlar, seriallar va boshqa audiovizual kontent turlari mavjud bo‘lishi mumkin.

== Kino kodi tizimi ==
MY313TVNEW loyihasida kontentni topishni osonlashtirish uchun kino kodlaridan foydalanish mumkin. Foydalanuvchi tegishli kino kodini bilgan holda kerakli kontentni tezroq topishi mumkin.

Kino kodlari kanal yoki MY313TV tizimining boshqa xizmatlari bilan birgalikda ishlatilishi mumkin.

== Telegram boti ==
MY313TVNEW loyihasi bilan bog‘liq Telegram bot orqali foydalanuvchilar kino qidirish va loyiha xizmatlaridan foydalanishlari mumkin.

Bot: @my313tvv_bot

== MY313TV loyihasi ==
MY313TVNEW MY313TV nomi bilan bog‘liq onlayn kino va ko‘ngilochar loyihaning Telegramdagi kanallaridan biri sifatida faoliyat yuritadi. Loyiha doirasida Telegram kanali va bot kabi raqamli xizmatlardan foydalaniladi.

== Tashqi havolalar ==
* Telegram kanali: @my313tvnew
* Telegram bot: @my313tvv_bot</text>
      <sha1>gez06ga6hphbnyz84fveih1ml5vrrl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foydalanuvchi munozarasi:~2026-50591-09</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1448800</id>
    <revision>
      <id>6273236</id>
      <timestamp>2026-09-19T05:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bekipediya</username>
        <id>118689</id>
      </contributor>
      <comment>[[VP:TOʻM|TOʻM]]: [[:Darknetdagi masqara boshlarida menga koʻrsat]] sahifasi tezda oʻchirishga nomzod oʻlaroq koʻrsatildi</comment>
      <origin>6273236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1100" sha1="lsby1h5sjqs95qycr40yhnjn7lnmc6j" xml:space="preserve">
== „[[:Darknetdagi masqara boshlarida menga koʻrsat]]“ sahifasi [[VP:TOʻM|tezda oʻchirishga]] nomzod oʻlaroq koʻrsatildi ==
[[Fayl:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] 

Siz tomoningizdan yaratilgan „[[:Darknetdagi masqara boshlarida menga koʻrsat]]“ sahifasi [[VP:TOʻM|tezda oʻchirish mezonlariga]] („[[VP:U1|U1]]: Maʼnosiz“) binoan oʻchirishga nomzod oʻlaroq koʻrsatildi, chunki sahifa hozirgi holatida [[oʻzbekcha Vikipediya]] [[VP:Qoida va koʻrsatmalar|qoida va koʻrsatmalariga]] mos kelmaydi. Tajriba oʻtkazayotgan boʻlsangiz, itlimos, [[Vikipediya:Qumloq|qumloq]] sahifasidan foydalaning.

Agar sahifani oʻchirish kerak emas, deb oʻylasangiz, oʻz fikringizni sahifa munozara sahifasida qoldiring.

Savollaringiz boʻlsa, tortinmasdan [[Foydalanuvchi munozarasi:Bekipediya|munozara sahifamga]] yozing. Rahmat! [[User:Bekipediya|&lt;span style=&quot;font-family:Georgia&quot;&gt;&lt;span style=&quot;color:#049DFF&quot;&gt;BEKIPEDIYA&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:Bekipediya|&lt;span style=&quot;color:#049DFF&quot;&gt;&lt;sup&gt;''&lt;small&gt;#yozishma&lt;/small&gt;''&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;]] 05:28, 2026-yil 19-sentyabr (UTC)</text>
      <sha1>lsby1h5sjqs95qycr40yhnjn7lnmc6j</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>