yugurmoq

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="uz">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikilugʻat</sitename>
    <dbname>uzwiktionary</dbname>
    <base>https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.2</generator>
    <case>case-sensitive</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="case-sensitive">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Maxsus</namespace>
      <namespace key="0" case="case-sensitive" />
      <namespace key="1" case="case-sensitive">Munozara</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Foydalanuvchi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Foydalanuvchi munozarasi</namespace>
      <namespace key="4" case="case-sensitive">Vikilugʻat</namespace>
      <namespace key="5" case="case-sensitive">Vikilugʻat munozarasi</namespace>
      <namespace key="6" case="case-sensitive">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="case-sensitive">Fayl munozarasi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki munozarasi</namespace>
      <namespace key="10" case="case-sensitive">Andoza</namespace>
      <namespace key="11" case="case-sensitive">Andoza munozarasi</namespace>
      <namespace key="12" case="case-sensitive">Yordam</namespace>
      <namespace key="13" case="case-sensitive">Yordam munozarasi</namespace>
      <namespace key="14" case="case-sensitive">Turkum</namespace>
      <namespace key="15" case="case-sensitive">Turkum munozarasi</namespace>
      <namespace key="710" case="case-sensitive">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="case-sensitive">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="case-sensitive">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="case-sensitive">Modul munozarasi</namespace>
      <namespace key="1728" case="case-sensitive">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="case-sensitive">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>yugurmoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1543</id>
    <revision>
      <id>638611</id>
      <parentid>637257</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:57:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5531" sha1="id27joyw2miiuotgtyyvxvixv9n3xhc" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''yu-gur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|YUGUR- ’chop-\ 'irgʻishlab biror yoʻnalishda tez harakat qil-’. {{misol|Buzoqning yugurgani somonxonagacha.|Maqol}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl yügür- tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 390; Devon, III, 76; DS, 284); oʻzbek ti-lida ü unlilarining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: yü— &lt;sub&gt;g&lt;/sub&gt;ür— &amp;gt;&amp;nbsp;yugur—. Mahmud Koshgʻariy bu feʼl 'qattiq chop-’ maʼnosini anglatishini taʼkidlaydi (Devon, III, 76).}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Irgʻishlab, biror yoʻnalishda tez harakat qilmoq; chopmoq. {{misol|Bor kuchi bilan {{ajrat|yugur}}moq. Bola {{ajrat|yugur}}ib, tepalikka chiqdi.}} {{misol|Shu mahal bir toʻda bola chugʻurlashib, guzar tomonga {{ajrat|yugur}}ib ketdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Gulnor bilan Unsin tanchada oʻtirib, bir-biriga mehribon egachi-singilday soʻzlasharkan, bolalardan biri {{ajrat|yugur}}ib keldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''sprt.'' Yugurish bilan shugʻullanmoq; yugurishda qatnashmoq. {{misol|Qayerdadir muzika yangrar, maydon chetidagi yoʻlkalarda maykachan qizlar {{ajrat|yugur}}ishardi.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}
#{{koʻchma|uz}} Biror ish yoki maqsadni amalga oshirish uchun harakat qilmoq; harakatida boʻlmoq, urinmoq. {{misol|Oʻqishning ketidan {{ajrat|yugur}}moq. Yugurganniki emas, buyurganniki.|Maqol}} {{misol|Rais Umurzoq otaga oʻxshash obroʻli, tajribakor paxtakorlarni qoʻlga olish niyatida ozmuncha {{ajrat|yugur}}madi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Biror joy, tomonga oshigʻich, tez harakatda boʻlmoq, yoʻl olmoq. {{misol|Bugun Gavharning telegrammasini olish bilan vokzalga {{ajrat|yugur}}di.|[[w:O‘tkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Bu Otabekni Toshkentdan uylantirib, boshini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon {{ajrat|yugur}}ishidan qutula olmasmiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#{{koʻchma|uz}} Tezlik bilan harakatlanmoq (suv, shamol kabilarning harakati haqida). {{misol|Qishloq oʻrtasidan oʻtadigan ikki soy toshlardan toshlarga urilib, koʻpirib, uzoq paxta dalalariga qarab {{ajrat|yugur}}adi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Hamzaobodda}} {{misol|Mirzachoʻlning och bagʻriga {{ajrat|Yugur}}ganda Sirdaryo Oʻylaganmi edi shunday Chamanlar yaratishni.|[[w:Turob To‘la|Turob Toʻla]]}}
#{{koʻchma|uz}} Paydo boʻlmoq, namoyon boʻlmoq, koʻrinmoq (biror xususiyat, belgi, xolat va shu kabilar haqida). {{misol|Uning yuziga qon {{ajrat|yugur}}di.}} {{misol|[Ibn Sino] Nazari satrlar oralab yoʻrgʻalarkan, yer ostidan xazina topgan kishidek, qoʻllari asta titraydi, yuziga gʻalati tabassum {{ajrat|yugur}}adi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Kitobga ixlos}} {{misol|Malohat Karimovaning yuzlariga qizil {{ajrat|yugur}}di, yuzidagi kuldirgichlar husniga husn qoʻshdi, koʻzlari charaqlab ketdi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Asl yor}} {{misol|Endi har ikkovining ham yuziga jiddiyat {{ajrat|yugur}}di.|[[w:Husayn Shams|Husayn Shams]]|Dushman}}

=== Sinonimlari ===
[[yelmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЮГУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

{{-trans-|yugurmoq|
*{{en}}: [[run]]
*{{tr}}: [[koşmak]]
*{{tyv}}: [[чүгүрер]]
*{{sah}}: [[сүүрээһин]]
*{{cv}}: [[чуп]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''yugurmoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[бегать]]; [[бежать]]; [[скакать]]; '''yugurib bormoq '''прибегать, подбегать; '''yugurib chiqmoq '''1) выбежать; 2) взбежать ({{izoh|на что-л}}.) '''yugurib kelmoq '''прибежать; '''darsdan kechikmay deb yugura-yugura keldim '''я бегом бежал, чтобы не опоздать на урок; '''Sharofat yugurganicha kelib bolani Sidiqjonning qoʻlidan tortib oldi '''(А. Ќаћћор, «Ќўшчинор») Быстро подбежав, Шарафат выхватила ребёнка из рук Сидикджана;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|перен}}. [[появляться]], [[показываться]], [[становиться]] [[заметным]]; '''quyosh botar paytda gʻarb tomonga qizillik yugurdi '''во время захода солнца небо на западе порозовело; '''Gulxanchilarning dala shamoli bilan qovjiragan yuzlariga tiniq qizillik yugurib olovlandi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Яркий, как огонь, румянец выступил на обветренных степным ветром лицах людей, сидевших вокруг костра; '''bahor kelishi bilan daraxtlarning tanasiga suv yugurdi '''с приходом весны деревья ожили; '''oʻgʻlining omonligini eshitgan onaning tanasiga suv yugurdi '''{{izoh|перен}}. услышав о том, что сын её жив-здоров, мать успокоилась; {{tarjmisoli|ketidan yugurmoq }} 1) бежать за ({{izoh|кем-чем-л}}.); '''bola onasining ketidai yugurdi '''ребенок побежал за матерью; 2) {{izoh|перен}}. упорно добиваться ({{izoh|чего-л}}.), преследовать ({{izoh|какую-л. цель}}); '''oʻqishning ketidan yugurgani bekor ketmadi '''его старение, прилежание в учёбе не пропали даром.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>id27joyw2miiuotgtyyvxvixv9n3xhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638613</id>
      <parentid>638611</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T05:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5564" sha1="msrzcqfb1e1vulltjuuiyvpy3ijqp00" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''yu-gur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|YUGUR- ’chop-\ 'irgʻishlab biror yoʻnalishda tez harakat qil-’. {{misol|Buzoqning yugurgani somonxonagacha.|Maqol}} Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl yügür- tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 390; Devon, III, 76; DS, 284); oʻzbek ti-lida ü unlilarining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: yü— &lt;sub&gt;g&lt;/sub&gt;ür— &amp;gt;&amp;nbsp;yugur—. Mahmud Koshgʻariy bu feʼl 'qattiq chop-’ maʼnosini anglatishini taʼkidlaydi (Devon, III, 76).}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Irgʻishlab, biror yoʻnalishda tez harakat qilmoq; chopmoq. {{misol|Bor kuchi bilan {{ajrat|yugur}}moq. Bola {{ajrat|yugur}}ib, tepalikka chiqdi.}} {{misol|Shu mahal bir toʻda bola chugʻurlashib, guzar tomonga {{ajrat|yugur}}ib ketdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Gulnor bilan Unsin tanchada oʻtirib, bir-biriga mehribon egachi-singilday soʻzlasharkan, bolalardan biri {{ajrat|yugur}}ib keldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''sprt.'' Yugurish bilan shugʻullanmoq; yugurishda qatnashmoq. {{misol|Qayerdadir muzika yangrar, maydon chetidagi yoʻlkalarda maykachan qizlar {{ajrat|yugur}}ishardi.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}
#{{koʻchma|uz}} Biror ish yoki maqsadni amalga oshirish uchun harakat qilmoq; harakatida boʻlmoq, urinmoq. {{misol|Oʻqishning ketidan {{ajrat|yugur}}moq. Yugurganniki emas, buyurganniki.|Maqol}} {{misol|Rais Umurzoq otaga oʻxshash obroʻli, tajribakor paxtakorlarni qoʻlga olish niyatida ozmuncha {{ajrat|yugur}}madi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Biror joy, tomonga oshigʻich, tez harakatda boʻlmoq, yoʻl olmoq. {{misol|Bugun Gavharning telegrammasini olish bilan vokzalga {{ajrat|yugur}}di.|[[w:O‘tkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Bu Otabekni Toshkentdan uylantirib, boshini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon {{ajrat|yugur}}ishidan qutula olmasmiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#{{koʻchma|uz}} Tezlik bilan harakatlanmoq (suv, shamol kabilarning harakati haqida). {{misol|Qishloq oʻrtasidan oʻtadigan ikki soy toshlardan toshlarga urilib, koʻpirib, uzoq paxta dalalariga qarab {{ajrat|yugur}}adi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Hamzaobodda}} {{misol|Mirzachoʻlning och bagʻriga {{ajrat|Yugur}}ganda Sirdaryo Oʻylaganmi edi shunday Chamanlar yaratishni.|[[w:Turob To‘la|Turob Toʻla]]}}
#{{koʻchma|uz}} Paydo boʻlmoq, namoyon boʻlmoq, koʻrinmoq (biror xususiyat, belgi, xolat va shu kabilar haqida). {{misol|Uning yuziga qon {{ajrat|yugur}}di.}} {{misol|[Ibn Sino] Nazari satrlar oralab yoʻrgʻalarkan, yer ostidan xazina topgan kishidek, qoʻllari asta titraydi, yuziga gʻalati tabassum {{ajrat|yugur}}adi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Kitobga ixlos}} {{misol|Malohat Karimovaning yuzlariga qizil {{ajrat|yugur}}di, yuzidagi kuldirgichlar husniga husn qoʻshdi, koʻzlari charaqlab ketdi.|[[w:Oydin|Oydin]]|Asl yor}} {{misol|Endi har ikkovining ham yuziga jiddiyat {{ajrat|yugur}}di.|[[w:Husayn Shams|Husayn Shams]]|Dushman}}

=== Sinonimlari ===
[[yelmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЮГУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

{{-trans-|yugurmoq|
*{{en}}: [[run]]
*{{tr}}: [[koşmak]]
*{{tyv}}: [[чүгүрер]]
*{{kjh}}: [[чӱгӱрерге]]
*{{sah}}: [[сүүрээһин]]
*{{cv}}: [[чуп]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''yugurmoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[бегать]]; [[бежать]]; [[скакать]]; '''yugurib bormoq '''прибегать, подбегать; '''yugurib chiqmoq '''1) выбежать; 2) взбежать ({{izoh|на что-л}}.) '''yugurib kelmoq '''прибежать; '''darsdan kechikmay deb yugura-yugura keldim '''я бегом бежал, чтобы не опоздать на урок; '''Sharofat yugurganicha kelib bolani Sidiqjonning qoʻlidan tortib oldi '''(А. Ќаћћор, «Ќўшчинор») Быстро подбежав, Шарафат выхватила ребёнка из рук Сидикджана;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|перен}}. [[появляться]], [[показываться]], [[становиться]] [[заметным]]; '''quyosh botar paytda gʻarb tomonga qizillik yugurdi '''во время захода солнца небо на западе порозовело; '''Gulxanchilarning dala shamoli bilan qovjiragan yuzlariga tiniq qizillik yugurib olovlandi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Яркий, как огонь, румянец выступил на обветренных степным ветром лицах людей, сидевших вокруг костра; '''bahor kelishi bilan daraxtlarning tanasiga suv yugurdi '''с приходом весны деревья ожили; '''oʻgʻlining omonligini eshitgan onaning tanasiga suv yugurdi '''{{izoh|перен}}. услышав о том, что сын её жив-здоров, мать успокоилась; {{tarjmisoli|ketidan yugurmoq }} 1) бежать за ({{izoh|кем-чем-л}}.); '''bola onasining ketidai yugurdi '''ребенок побежал за матерью; 2) {{izoh|перен}}. упорно добиваться ({{izoh|чего-л}}.), преследовать ({{izoh|какую-л. цель}}); '''oʻqishning ketidan yugurgani bekor ketmadi '''его старение, прилежание в учёбе не пропали даром.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>msrzcqfb1e1vulltjuuiyvpy3ijqp00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>kelmoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14008</id>
    <revision>
      <id>638609</id>
      <parentid>636684</parentid>
      <timestamp>2026-05-15T18:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tillar */</comment>
      <origin>638609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23886" sha1="owss19yqduo0bly7yk1euzq41fmtudg" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''kel-moq'''

== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|KEL- 'boshqa joydan yaqinlashish tomonga hara — katlan—'. Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech keladi (Mirzakalon Ismoiliy). Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday maʼnoni va yana bir qancha maʼnolarni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kil— tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 394); keyinchalik i unlisi ye unlisiga almashgan: kil— &amp;gt;&amp;nbsp;kel—.

Bu feʼlni ket— kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&amp;lt; ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi (ЭСТЯ, III, 16). Agar bu fikrni tan olsak, kel—, ket— feʼllari oxiridagi l, t qismlari ' yaqinlashish', ' uzoqlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Yurish, uchish harakati yoki transport vositalari bilan soʻzlovchiga qarama-qarshi tomon (joy)dan soʻzlovchi turgan tomonga, joyga yoʻl olmoq, yoʻnalmoq; shu tomondagi biror joyga yetmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[bormoq]]. {{misol|Poyezd {{ajrat|kel}}yapti (poyezd {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Toshkentga mehmonlar {{ajrat|kel}}yapti (mehmonlar {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Kecha bir kampir televizorni qoldirayotib: „Tezroq tuzatib beringlar, bugun-erta nevaram askarlikdan {{ajrat|kel}}adi&quot;.. - deb iltimos qilgan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} {{misol|..kulrang shlyapa kiygan, qora koʻzoynak taqqan, gavdali bir kishi ariq ichidan Talʼat bilan yonma-yon {{ajrat|kel}}ardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Yolgʻiz oʻzim bir chetda turgan edim, sekin oldimga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#Soʻzlovchi boʻlgan, turgan joyga yoki soʻzlovchi tomondagi joyga yetmoq, shu joyda hozir boʻlmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[joʻnamoq]]. {{misol|Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nimaga {{ajrat|kel}}ipti?.. qani beri {{ajrat|kel}}-chi. Yarashgani {{ajrat|kel}}iptimi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vaqt maʼnoli soʻz yoki soʻz birikmasi bilan qoʻllanganda, shuningdek, vaqt bilan mantiqan bogʻliq narsani bildiruvchi soʻz bilan qoʻllanganda, shu soʻz yoki soʻz birikmasi ifodalagan payt, fursat, zamon va shu kabilarning yetganligini, boshlanishini bildiradi, „[[boshlanmoq]]“, „[[yetmoq|yetib kelmoq]]“, „[[yetishmoq]]“ maʼnosini bildiradi. {{misol|Yaxshi zamonlar {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Siz orzu qilgan kunlar ham {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Bahor {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Ekin mavsumi {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Oʻzi ham, payti {{ajrat|kel}}ib, mana shu qizlarday dugonalari bilan yayrab-yashnab, qiyqirib oʻynay olarmikin?|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ekin davriga hali bor ekan, deb yana bir oz mizgʻib uygʻonsam, kuz {{ajrat|kel}}ibdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} {{misol|Oʻzini koʻrsatib qoʻyadigan fursat {{ajrat|kel}}ganini sezib, dona-dona qilib tushuntirishga kirishdi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir qarishlikdan dutorni sevaman. &quot;Koʻp chalaverma, buzilib ketasan,&quot; - der edi onam [[boyoqish]], aytgani {{ajrat|kel}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#{{j. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, shaxsning shu kelishikdagi soʻz bildirgan ish, narsa hodisada toʻxtashini, shunday narsa-hodisa yuz berishini bildiradi. {{misol|Bir toʻxtamga {{ajrat|kel}}moq. Shunday xulosaga {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|U oʻylab-oʻylab, bir fikrga {{ajrat|kel}}di shekilli, ancha yengil tortib: „Xah, shunchalik oson gap ekan-a“.. deb iljayib qoʻydi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Muqaddam anjomlarini yigʻishtirib boʻlguncha, bir qarorga {{ajrat|kel}}di-yu, chaqirdi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}
#{{j. k.}} dagi baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan ish, narsa-hodisaga oʻtish, navbat shunga kelganlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Endi Boʻtaning ustidagi anovi gapga {{ajrat|kel}}sak, bu tuhmat gap.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Endi boyagi hoʻkizga {{ajrat|kel}}aylik.|[[w:Chalpak yoqqan kun|&quot;Chalpak yoqqan kun&quot;]]}} {{misol|...paxtani nima uchun kuzda sotmay, yozda sotayotganiga {{ajrat|kel}}sak, buning tagida gap koʻp.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#{{ch. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, ish, narsa-hodisaning shu kelishik shaklidagi soʻz bildirgan shaxe yoki narsa tomonidan boʻlishini (amalga oshishini) bildiradi. {{misol|Sidiqjonning rangi boʻzarib ketdi.. -Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan {{ajrat|kel}}adi..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Menimcha, Qoratoy aka, Shokir ota, butun kulfatlar turmushning yomon tuzilganidan {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz ifodalagan narsaning yuzaga kelishi, yuz berishi, qoʻzgʻalishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Rahmi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Havasi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Zavqi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻazabi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻayirligi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Mahmudaning xoʻrligi {{ajrat|kel}}ib, koʻzida yosh halqalandi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloqsol}} {{misol|Uning [Kumushning] yuzini oʻpib tushgan suv tomchilari bilan ariq harakatga {{ajrat|kel}}ib chayqaldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kichik pochchamning juda izzatli boʻlib ketganiga katta pochchamning gʻashi {{ajrat|kel}}adi, lekin bildirmaydi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holatning boʻlishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Gʻolib {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Maʼqul {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Malol {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|[Otabek] Chiqishi bilan nari eshikdan Sodiq ham koʻrinib qoldi-da, Otabek bilan toʻqnash {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Numerativ soʻzli birikmalar tarkibida evazi numerativli soʻzga evaz boʻladigan miqdorni, shunga beriladigan (keladigan, olinadigan) narsani bildiradi. {{misol|Bu pulga uch metr atlas {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Qiyos mazmunli birikmalar tarkibida tenglik, shuncha kelish maʼnosini bildiradi. {{misol|Bir qop kartoshka 100 kilo {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Oyogʻini yoruqqa tutgan edi, xuddi bosh barmogʻining tagida gugurt choʻpiday {{ajrat|kel}}adigan tikan yonlamasiga sanchilib turganini koʻrdi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|Koʻzimni ochsam, oʻzimga ikkita {{ajrat|kel}}adigan galvarsday yigit yerda dumalab yotibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#-gan qoʻshimchasi shaklida (kelgan) {{ch. k.}} dagi soʻz bilan qoʻllanib, shu soʻz bildirgan belgi, holatga moyillik, oʻxshashlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Qorachadan {{ajrat|kel}}gan.}} {{misol|Oldingi qatorda.. oʻrta yashar ayol bilan siyrak sochlari oqargan, toʻladan {{ajrat|kel}}gan kishi oʻtirardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Chekka sochlariga oq oralagan, boʻyi oʻrtadan {{ajrat|kel}}gan bugʻdoyrang xotin avval eriga salom berdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Sodiq akaning yoshi qirqlardan oshgan, oʻzi qotmadan {{ajrat|kel}}gan boʻlib, atrofdagilar bilan tez til topishib ketar ekan.|[[w:Ozod Moʻminov|Ozod Moʻminov]]|Xiyobondagi uch uchrashuv}}
#2-sh. buyruq mayli shaklida (kel, keling) daʼvat, undashni bildiradi. {{misol|{{ajrat|Kel}}, qoʻy, tangrining molini shayton qizgʻanadi. Qani, olishib oʻtiringlar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|{{ajrat|Kel}}, shuyam bir quvonsin.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}
#''Yord. fl.'' {{vzf.}} - ''1)'' {{shv.|uz}} bogʻlama vazifasida „[[boʻlmoq]]“ maʼnosida qoʻllanadi. {{misol|Eshakning yuki yengil {{ajrat|kel}}sa, yotagʻon boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Sutsiz sigir suzagʻon {{ajrat|kel}}ar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Ot jonivor juda esli {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} ''2)'' -gi qoʻshimchali feʼlning shaxs-son shakli (-gim, -ging, -gisi) bilan qoʻllanib, istak-xohish ifodalaydi. {{misol|Ketgim {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Aytgisi {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Yodgor undan koʻz uzmay oʻtirarkan, negadir gaplashgisi {{ajrat|kel}}di shu topda.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmadlarni tezroq uchratib, shodligimni baham koʻrgim {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} ''3)'' ravishdoshning -a(y), -(i)b qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, harakatning yoʻlakay, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi}}. {{misol|Kelishingda xabar ola {{ajrat|kel}}.}} {{misol|Xotiralarni yozib {{ajrat|kel}}yapman.}} {{misol|Yunusali ota shu kungacha ularning bordi-{{ajrat|kel}}di gaplariga aralashmay chidab {{ajrat|kel}}di. |[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}

:'''Balanddan kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Oʻldimi unday qilib. Simu zarni koʻrgandan keyin.. Basharti juda balanddan {{ajrat|kel}}ib, tarxashlik qilib turib oladigan boʻlsa, bahridan oʻtib qoʻya qolamiz-da, shungayam tashvishmi? |[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}}

:'''Baland kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Toʻgʻri gapni aytsam, baland {{ajrat|kel}}di.}}

:'''Baroridan kelmoq''' - yurishmoq, yaxshi natijali boʻlmoq. {{misol|Ishimiz baroridan {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Nihoyat, toʻrtinchi kuni ov baroridan {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}

:'''Bas kelmoq''' - {{q.}} [[bas]]. {{misol|Yur, Asqar, unga it bas kelsin, direktorga aytamiz.|[[w:Yoqubjon Shukurov|Yoqubjon Shukurov]]|Uch savol}}

:'''Boʻsh kelmoq''' - {{q.}} [[boʻsh]]. {{misol|Agar Ahmad oxunga boʻsh {{ajrat|kel}}sang bormi.. shon-shavkatingga putur yetib, soʻzing oʻtmas chakadek boʻladi-qoladi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}}

:'''Gap kelganda, otangni ayama''' - oʻrni kelganda, haq (bor) gapni aytishdan qaytmaslikni bildiradi.

:'''Yov keldimi''' - shoshqaloqlik bilan harakat qilishning oʻrinsizligini qayd etadi. {{misol|Ammo Mirzakarimboy har xil javob berdi. Bir gal: &quot;Qoʻya turchi, yov {{ajrat|kel}}dimi, yolgʻiz qizing, vaqt-soati {{ajrat|kel}}ganda uzatarsan..&quot; - dedi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

:'''Joni boʻgʻziga''' (''yoki'' '''halqumiga''') '''kelmoq''' - sabr-chidam oxirgi chegarasiga yetganlikni qayd etadi. {{misol|Besh yildan beri oʻlponni bermaysan, soliqni toʻlamaysan, yigʻim desa, joning boʻgʻzingga {{ajrat|kel}}adi, oʻlaksa!|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}

:'''Koʻpga kelgan toʻy''' - biror ish, narsa-hodisaning barchaga birdek tegishli ekanini qayd etadi. {{misol|-Koʻpga {{ajrat|kel}}gan toʻy deysizmi? - kinoya bilan iljaydi chol. - Be! Mahallamda uch oʻgʻillilar bor, besh oʻgʻillilar bor. Hammasi tip-tinch.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

:'''Tili gapga kelmaslik''' - qattiq qoʻrquv, hayajon, ruhiy yoki jismoniy zarba, kasallik natijasida soʻzlay olmaslik. {{misol|Eshon sal oʻzini yoʻqotayozdi. Tili gapga {{ajrat|kel}}may galdiradi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Tili gapga {{ajrat|kel}}madi, majolsizlik bilan yana koʻzlarini yumdi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}}

:'''Tilga kelmoq''' - gapirishga tushmoq, gapira boshlamoq. {{misol|Nihoyat, oʻgʻliga yengillik berish niyatida Hoji tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Uch-toʻrt dakiqalik sukutdan keyin Otabek tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

:'''Toʻgʻri kelmaydi''' - maʼqul emas (maʼqul boʻlmaslikni qayd etadi). {{misol|&quot;Oyoq bosishi bilanoq yoʻqlab boraman&quot;, deb jazm qilgan edi, oyoq bosganidan keyin oʻylab qarasa, toʻgʻri {{ajrat|kel}}maydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}

:'''Epaqaga kelmoq''' - {{q.}} [[epaqa]]. {{misol|Nimasini surishtirasiz, mulla aka, xoʻjayinlar orasidan epaqaga {{ajrat|kel}}adiganini qidirish [[anqo]]ning tuxumini qidirish bilan barobar ekan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

:'''Oʻziga kelmoq''' - ''1)'' hushi oʻziga kelmoq, es-hushi tiklanmoq. {{misol|Behush yotgan bemor ikki soatdan keyingina oʻziga {{ajrat|kel}}di.}} ''2)'' es-hushini yigʻishtirib olmoq. {{misol|Uni kabinetda nimalarni eshitarkanman degan savol qiynardi, u oʻqituvchilar xonasida bosh qotirib oʻtirar ekan, sekretar qiz, &quot;ichkariga kirarkansiz&quot;, degandan keyin oʻziga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}

:'''Qo‘ldan kelmoq''' - uddasidan chiqmoq, qila olmoq, bajara olmoq. {{misol|Qoʻlimdan shuncha ish {{ajrat|kel}}ar ekan, dadang hayot vaqtida nega „bersang - yey-man, ursang - oʻlaman“, deb oʻtirgan ekanman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar qoʻlimdan {{ajrat|kel}}sa, achib va yonib turgan yuragimni senga ochib koʻrsatar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Endi bundan buyon haqimni hech kimga bermayman. &quot;Dard&quot; desa, &quot;oʻl!&quot; deb tura beraman. Nima qilasiz, qoʻlingizdan nima {{ajrat|kel}}adi?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

:'''Qoʻl kelmoq''' - talab-ehtiyojga yarab ish bermoq; toʻgʻri kelmoq. {{misol|Balkim bu tushuncha kimlargadir qoʻl {{ajrat|kel}}ar, balki ularning manfaatlariga xizmat qilar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Oʻqimaganingiz ham yaxshi boʻlgan ekan. Bu hunar erkaklarga qoʻl kelmaydi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|КЕЛМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

{{uz-verb}}

=== Tillar ===
{{-trans-|kelmoq|
*{{ar}}: [[أتى]]
*{{tr}}: [[gelmek]]
*{{en}}: [[come]]
*{{nl}}: [[komen]]
*{{tyv}}: [[келир]]
*{{sah}}: [[кэл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''kelmoq'''&lt;br /&gt;
'''1''' [[приходить]]; [[приезжать]]; [[прибывать]]; [[являться]]; '''u biznikiga keldi '''он пришёл к нам; {{tarjmisoli|poyezdda ~ }} приехать поездом; {{tarjmisoli|chaqiriq punktiga ~ }} явиться на призывной пункт; {{tarjmisoli|kechikib ~ }} прибыть, явиться с опозданием; {{tarjmisoli|oʻz vaqtida ~ }} 1) явиться вовремя, своевременно; 2) явиться кстати; '''egadan keyin kesim keladi '''после подлежащего идёт сказуемое; '''yuztacha keladi '''около ста; будет около сотни; '''bu pulga ancha narsa keladi '''на эти деньги много можно купить; '''sal yursangiz, katta koʻcha keladi '''если пройдёте немного, будет большая улица; '''bemorning tuzalgusi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi '''{{izoh|посл}}. если больному суждено поправиться, то лекарь придёт сам без приглашения ({{izoh|букв}}. своими ногами); '''unga baxt keldi '''к нему пришло счастье, ему привалило счастье;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[наступать]] [[приходить]]; '''mana bahor ham keldi '''вот и весна наступила, пришла весна; '''bu yil kuz yaxshi keldi '''осень в этом году оказалась благоприятной;&lt;br /&gt;
'''3''' [[падать]], [[приходиться]] ({{izoh|на чью-л. долю}}); '''mehnat hisobiga kelgan daromad '''доход, полученный в результате труда; '''bir jon boshiga qanchadan keladi? '''сколько придется на душу населения?; '''Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don kelmaydi '''(Ойбек, „Ќутлуѓ ќон“) За недельную работу ремесленнику не достаётся и кулёчка зерна;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[подходить]] [[по]] [[размеру]]; {{tarjmisoli|keng ~}} быть (оказываться) больше, быть великоватым, широким ({{izoh|по размеру}}); '''koʻylak senga keng keldi '''рубаха тебе велика; {{tarjmisoli|kichik ~ }} оказаться меньше ({{izoh|по размеру}}); '''palto unga kichik keldi '''пальто ему маловато; {{tarjmisoli|mos ~ }} приходиться впору, соответствовать, быть подходящим, соответствующим; {{tarjmisoli|tor ~ }} быть (оказываться) тесным;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[весить]]; [[тянуть]] ({{izoh|о весе}}); '''qovun olti kilogramm keldi '''дыня потянула на шесть килограммов; '''har biri bir pud keladigan tarvuzlar '''арбузы, каждый из которых весит по пуду;&lt;br /&gt;
'''6''' [[быть]] [[размером]] [[с]]…, [[иметь]] [[величину]] ({{izoh|протяжённость, высоту и т. п}}.); '''balandligi yigirma metrcha keladigan daraxt '''дерево высотой метров двадцать; '''har bir anor choynakday keladi '''каждый гранат размером с чайник; '''gugurt choʻpiday keladigan tikan '''колючка размером со спичку;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[говорить]], [[начинать]] [[разговор]] ({{izoh|о чем-л}}.); '''qani, soʻzdan keling '''а ну-ка говорите, ну-ка расскажите; '''quruq soʻzni qoʻying, ishdan keling '''оставьте пустой разговор, говорите о деле ({{izoh|о работе}}); '''biri bogʻdan kelsa, ikkinchisi togʻdan keladi '''{{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. один говорит о саде, другой о горе) один про Фому, другой про Ерёму;&lt;br /&gt;
'''8 '''{{izoh|в форме повел, накл. &lt;b&gt;}}kel, keling '''{{izoh|означает: }}1) {{izoh|приглашение, призыв к совершению действия;}} '''kel, qoʻy shu gapingni '''ладно, брось свои разговоры, откажись от своего намерения; '''Kel, gapingni qoʻy-chi, ovqat-povqating bormi? '''(Ѓ. Ѓулом, „Шум бола“) Ладно, хватит разговоров, поесть у тебя найдётся?; 2) {{izoh|приветствие пришедшему, вошедшему с улицы человеку;}} '''e, sizmisiz, qeling, keling '''а, это вы, здравствуйте, здравствуйте;''' kel, bolam, kel '''здравствуй, мальчик, заходи;&lt;br /&gt;
'''9 '''{{izoh|в сочетании с отглагольной ф. на}} '''-gi, -ki, -qi, -gu, -qu, -gʻu '''{{izoh|и притяжательными аффиксами означает желание, стремление, хотение; &lt;b&gt;}}egim kelyapti '''мне хочется есть; '''yeging kelyaptimi? '''тебе хочется есть?; '''yegim keldi '''мне хотелось, захотелось есть; '''uyqum kelayotir '''мне хочется спать;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|в качестве вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|с деепр. основного глагола на &lt;b&gt;}}-a/-y '''{{izoh|действие, совершаемое попутно, мимоходом, одновременно с основным действием: {{tarjmisoli|}}ola ~ }} захватить ({{izoh|попутно}}); {{tarjmisoli|yoza ~ }} написать ({{izoh|заодно}}); {{tarjmisoli|kira ~ }} зайти ({{izoh|по пути}}); 2) {{izoh|с деепр. основного глагола на &lt;b&gt;}}-(i)b''':а) {{izoh|действие, происходящее с приближением к говорящему: {{tarjmisoli|}}borib ~ }} сходить, съездить; {{tarjmisoli|olib ~ }} принести ({{izoh|сюда}}), привезти; привести; {{tarjmisoli|qaytib ~ }} вернуться, возвратиться; {{tarjmisoli|yaqinlashib ~ }} приближаться; б) {{izoh|действие, непрерывно продолжающееся до какого-л. момента: {{tarjmisoli|}}bu kitobni oʻqib ~daman }} я читаю эту книгу ({{izoh|начал читать и продолжаю чтение до настоящего момента}}); '''1984 yilgacha fabrikada ishlab keldim '''({{izoh|вплоть}}) до 1984 года я работал на фабрике; '''Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi, aytmasam boʻlmaydi '''(А. Ќаћћор, „Хотинлар“) Я до сих пор хранила эту тайну, а теперь не могу не рассказать;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|в сочетании с рядом имён образует сложные (составные) глаголы: {{tarjmisoli|}}duch ~ }} встречаться, попадаться; сталкиваться; {{tarjmisoli|toʻgʻri ~ }} 1) попадаться навстречу; 2) подходить, соответствовать; приходиться; быть подходящим; {{tarjmisoli|xush ~ }} приходиться по душе; нравиться; '''xush kelibsiz! '''добро пожаловать!; {{tarjmisoli|oʻziga ~ }} 1) приходить в себя, очнуться, приходить в сознание; 2) принимать прежний вид;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов;}} '''kelib turmoq '''посещать, приходить ({{izoh|регулярно}}); '''kelib olmoq '''прийти (приехать) и взять; '''kelib chiqmoq '''1) выходить; выезжать; '''darvozadan kelib chiqmoq '''выйти (выехать) из ворот; 2) появляться, показываться; 3) происходить, возникать; 4) {{izoh|перен}}. вытекать; '''kelib yetmoq '''1) добираться, доходить; доезжать; 2) подходить; подъезжать; приближаться; '''kelib koʻrmoq '''1) прийти и посмотреть; 2) попробовать, попытаться; '''qani, shu yerga kelib koʻr-chi! '''попробуй-ка подойти сюда!; '''* qoʻlidan keladi '''он в состоянии, он способен; он имеет возможность ({{izoh|сделать что-л}}.); '''qoʻldan kelgancha '''по мере сил, по мере возможности; '''aytishga tili kelmadi '''у него язык не повернулся сказать; '''aytganingiz kelsin '''да будет так, как вы сказали; да исполнится ваше желание; '''qorachadan kelgan '''смуглый, брюнет; смуглолицый, чернявый; '''bu masalaga kelganda… '''а что касается этого вопроса…; '''doʻppisi tang '''({{izoh|или &lt;b&gt;}}[[tor]]''') '''[[keldi]] '''({{izoh|букв}}. [[тюбетейка]] [[ему]] [[тесна]]) [[он]] [[в]] [[трудном]] ([[безвыходном]]) [[положении]], [[ему]] [[пришлось]] [[плохо]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>owss19yqduo0bly7yk1euzq41fmtudg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>qorongʻi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23488</id>
    <revision>
      <id>638618</id>
      <parentid>633286</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6456" sha1="milh2lfxl6hzu33u62j4lnl1hh3j8hn" xml:space="preserve">[[Fayl:Clifton Down darkness.jpg|thumb|250px]]
= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ron-gʻi'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORONGʻI ' nursiz',' qorongʻilikka choʻmgan'. Dar-cha ochilishi bilan q o r o n g i hujraga sovuq yopi— rilib kirdi (Mirzakalon Ismoiliy). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu sifat asli 'koʻmir tusidagi', 'eng toʻq rang' maʼnosini anglatgan qara sifatidan —ŋ qoʻshimchasi bilan yasalgan otta —qu qoʻshimchasini qoʻshib yasalgan (ДС, 424 : qaraŋqu); keyin-chalik soʻz oxiridagi u unlisi i unlisiga, ŋ undoshi n undoshiga, q undoshi gʻ undoshiga, a unlilari â unlila-riga almashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqol-gan: (qara + ŋ &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; qaraŋ) + qu &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; qaraŋqu &amp;gt;&amp;nbsp;qaraŋqï &amp;gt;&amp;nbsp;qaraŋgʻï &amp;gt;&amp;nbsp;qarangʻï &amp;gt;&amp;nbsp;qârângʻi. Bu soʻz hozirgi oʻzbek tilida ham sifat, ham ot maʼnosini anglatadi; qadimgi turkiy tilda bu soʻz oxiridagi qoʻshimchaning —qu va —gʻu shakllari yordamida sifat otdan farqlangan: qaraŋqu -sifat, qaraŋgʻu - ot (ДС, 124).}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''''sft.'' Qorongʻilik bosgan, qorongʻilikka choʻmgan, ziyodan, nurdan mah-rum boʻlgan; ''zid.'' yorugʻ. {{misol|{{ajrat|Qorongʻi}} kecha. Qoron-gʻi uy.}} m {{misol|Uzun, {{ajrat|qorongʻi}} yoʻlakdan chiqqach, Unsin toʻxtadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Darcha ochilishi bilan {{ajrat|qorongʻi}} hujraga sovuq yopirilibkirdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Uyning ichi qoront. Hamma shirin uyquda. ''&quot;Yoshlik&quot;.

'''2 '''{{ot|uz}} Yorugʻlik, ziyo boʻlmagan payt, holat; qorongʻilik, zimiston. {{misol|Gun {{ajrat|qorongʻi}}si. Tong {{ajrat|qorongʻi}}si. Qorongʻi tushdi.}} m {{misol|Oy hali chiqmagan, faqat uning zaif nuri {{ajrat|qorongʻi}}-dan qoʻrqqandek.. yilt-yilt etib ketadi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}. o. {{misol|Yormat {{ajrat|qorongʻi}}-da yiqilib-surilib, ellikboshining uyiga keldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''3 '''{{koʻchma|uz}} Aniq emas; noaniq, nomaʼlum. {{misol|Suhbat kim haqida va nima haqida borgan-ligi {{ajrat|qorongʻi}}.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. {{misol|Pekin bizga komissiya nimalarga asoslanib shu fikrga kelganligi {{ajrat|qorongʻi}} boʻlib qoldi. |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Olov}}.

'''4 '''{{koʻchma|uz}} Noaniq va yoqimsiz, boʻlmagʻur. {{misol|Kechqurun Gulnor oʻz uyiga qaytarkan, yoʻl-yoʻlakay hasratda yonib, {{ajrat|qorongʻi}} xayollarga chulgʻandi..|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|-Inim, — dedi Abdukarim aka Botiralining qoʻlini qoʻyib yubormasdan, — boʻlisimizning {{ajrat|qorongʻi}} ishlari koʻp.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Mashʼal}}.

'''5 '''{{koʻchma|uz}} Roʻshnolik, yaxshilikdan xoli; ''zid.'' yorugʻ. {{misol|Dunyo shunday yasalgan ekan, bolam. Birovga yorugʻ, birovga {{ajrat|qorongʻi}}.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Qahramonlar bir-biriga yetishishni, &quot;{{ajrat|qorongʻi}} yurtimizni ilm chirogʻi bilan yoritish&quot; yoʻlida birga ishlashni orzu qiladilar.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}.

:Boshi qorongʻi ''q.'' bosh. Dunyo ''(yoki'' jahon) koʻziga qorongʻi U qattiq xafa, unga hech narsa tatimaydi, uning koʻziga hech narsa koʻrinmaydi. {{misol|Munavvar uch kunlik kelin-ligida bir gap eshitdi-yu, bu dunyosi koʻziga {{ajrat|qorongʻi}} boʻlib ketdi.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Mehr}}.

:Mashaqqatli yurishlardan zerikkan xotini gʻingshiyverib, doim uning joniga tegar, koʻziga dunyoni qorongʻi qilardi. M. Osim, Iskandar va Spitamen.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРОНҒИ}}
== Tarjimalari ==

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ro-ngʻi'''

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===

{{-trans-|Sifat|
* {{af}}: [[donker]]
* {{sq}}: [[terr]]
* {{de}}: [[dunkel]]
* {{ar}}: [[مظلم]] (muẓlim)
* {{az}}: [[qaranlıq]]
* {{bg}}: [[мрак]] (mrak), [[тъмен]] (tǎ̀men)
* {{ca}}: [[fosc]], [[foscor]]
* {{cs}}: [[tma]], [[temnota]]
* {{zh}}: [[黑暗]] (hēi'àn)
* {{da}}: [[mørke]]
* {{et}}: [[pimedus]]
* {{es}}: [[oscuro]]
* {{fi}}: [[pimeys]]
* {{fr}}: [[obscur]], [[sombre]]
* {{el}}: [[σκοτάδι]] (skotádi)
* {{he}}: [[חשוך]] (khashukh)
* {{hi}}: [[अंधेरा]] (andherā)
* {{nl}}: [[donker]]
* {{hu}}: [[sötét]]
* {{io}}: [[tenebro]]
* {{en}}: [[dark]]
* {{is}}: [[dökkur]]
* {{it}}: [[scuro]]
* {{ja}}: [[濃い]], [[黒い]] (kurai)
* {{la}}: [[obscūrus]]
* {{ko}}: [[암흑]] (amheuk)
* {{kk}}: [[қараңғы]] (qarañğı)
* {{lo}}: [[ມືດ]] (myyt)
* {{lv}}: [[tumšs]]
* {{lt}}: [[tamsus]], [[tamsi]]
* {{mn}}: [[харанхуй]]
* {{no}}: [[mørke]]
* {{pl}}: [[ciemny]]
* {{pt}}: [[escuro]], [[trevas]]
* {{ro}}: [[lîntuneric]]
* {{ru}}: [[темнота́]] (temnotá)
* {{tr}}: [[karanlık]]
* {{tyv}}: [[караңгы]]
* {{ug}}: [[قاراڭغۇ]]
* {{sv}}: [[mörker]]
* {{ur}}: [[اندھیرا]] (andherā)
* {{sah}}: [[хараҥа]]
* {{vi}}: [[tối]]
* {{cy}}: [[tywyll]]
|}}
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qorongʻi'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[тёмный]], [[мрачный]]; // [[тьма]], [[темнота]]; [[мрак]], [[мгла]]; {{tarjmisoli|qorongʻi hujra }} тёмная келья;{{tarjmisoli| oyning oʻn beshi qorongʻi boʻlsa, oʻn beshi yorugʻ }} {{izoh|погов}}. если пятнадцать дней месяца тёмные, то пятнадцать дней светлые; {{tarjmisoli|qorongʻi tushdi }} стемнело; смерклось; {{tarjmisoli|tong qorongʻisi }} предрассветная мгла; {{tarjmisoli|tong qorongʻisida }} задолго до рассвета; {{tarjmisoli|uyning ichi qorongʻi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}uy qorongʻi }} в доме темно; {{tarjmisoli|uyni qorongʻi qilmoq }} затемнить комнату;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|перен}}. [[неясный]], [[смутный]], [[туманный]]; {{tarjmisoli|bu menga qorongʻi }} это для меня туманно; '''*''' {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|bosh; pes pesni qorongʻida taniydi }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. прокажённый прокажённого и в темноте узнаёт) рыбак рыбака видит издалека.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>milh2lfxl6hzu33u62j4lnl1hh3j8hn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>sovuq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29713</id>
    <revision>
      <id>638616</id>
      <parentid>634681</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11096" sha1="1lmr6swq94q1e9wbebmr78jqtyuct64" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''so-vuq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|SOVUQ I ' harorati past'. Barak s o v u h, de— razalar yaxlab holibdi (Ibrohim Rahim). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu sifat 'harorati pasay-' maʼnosini anglatuvchi sogʻï- feʼli-dan (Devon, III, 284; DS, 507) —q qoʻshimchasi bilan yasalgan: sogʻï- + q &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; sogʻïq. Bu soʻzning ikkinchi boʻgʻinida ï unlisi saqlangan, shu usul bilan bu sifat sogʻuq otidan farqlangan (ДС, 507). Afsuski, bunday farqlash keyinchalik davom ettirilmagan: ot bilan si — fat sogʻuq tarzida bir xil yozilavergan (ТРС, 544). Oʻzbek tilida gʻ undoshi v undoshiga, o unlisi â unlisiga, ï unlisi u unlisiga almashgan: sogʻï— + q &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; sogʻïq &amp;gt;&amp;nbsp;sovïq &amp;gt;&amp;nbsp;sâvuq.

SOVUQ II 'past harorat'. Kuz havosining suyak— larni zirhiratuvchi sovugʻiga haramay guzarda choyxoʻr koʻp edi (Mirzakalon Ismoiliy). Qadimgi tur — kiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot ' harora-ti pasay-' maʼnosini anglatuvchi sogʻï— feʼlidan (Devon, III, 284; DS, 507) -h qoʻshimchasi bilan yasalgan; qadimgi turkiy tildayoq bu soʻzning ikkinchi boʻgʻinida u unlisi talaffuz qilingan: sogʻï— + Q &amp;gt;&amp;nbsp;sogʻuq (Devon, III, 284; DS, 507), shunday usul bilan bu ot sogʻïq sifa — tidan farqlangan. Afsuski, bunday farqlash keyincha — lik davom ettirilmagan: bu ot bilan sifat sogʻuq tar — zida bir xil yozilavergan (ТРС, 544). Oʻzbek tilida gʻ undoshi v undoshiga, o unlisi â unlisiga almashgan: sogʻuq &amp;gt;&amp;nbsp;sâvuq.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''{{ot|uz}} Past harorat, past temperatura. {{misol|{{ajrat|Sovuq}} oyoqdan urar, Issiq — boshdan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Toshkentdan kelgan lektor &quot;Oyda hayot bormi?&quot; degan mavzuda leksiya oʻqib: -Oyda kechasi yuz gradus {{ajrat|sovuq}}, kunduzi yuz gradus issiq boʻladi, — degandi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Albatta, yoʻl yaxshi boʻlib, jadalroq yurishsa, {{ajrat|sovuq}} uncha bilinmas, lekin iz tush-magan yoʻldan yurish mushkul.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Er boshiga ish tushsa}}.

:Sovuq yemoq ''(yoki'' qotmoq) ''ayn.'' sovqotmoq. {{misol|Birovning ishiga saratonda qoʻl {{ajrat|sovuq}} qota-di.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Kun issiq, pidjaksiz ketay deyman-u, kechasiga qolsam {{ajrat|sovuq}} yemay, deb qoʻrqaman.|[[w:Shuxrat|Shuxrat]]|Shinelli yillar}}. Sovuq olmoq ''(yoki'' urmoq) Sovuq qattiq taʼsir etib yoki muzlatib ishdan chiqarmoq, shikast-lamoq. {{misol|..Endigina avj olayotgan nihollarni bir kechada {{ajrat|sovuq}} urdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Quruq ''(yoki ''qora) sovuq Havo ochiq yoki qor yogʻmay turgan vaqtdagi qattiq ayoz. {{misol|Toshkentda.. oʻtkir quruq {{ajrat|sovuq}}!.. Soqollarda, moʻylovlarda, kip-riklarda qirov.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bir tundayoq qora {{ajrat|sovuq}} gʻoʻzani urgan edi. |[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar.

'''2 '''''ot etn.'' Sovuqlik ovqatlarni koʻp is-teʼmol qilish natijasida organizm fao-liyatining susayishi. {{misol|{{ajrat|Sovuq}}ni oshiradigan ovqat.}}

:Sovugʻi oshdi 1) sovuqlik ovqatni yeyave-rib lanj boʻldi. ''Sovugʻing oshsa — davlat, Issigʻing oshsa — qiyomat.'' Maqol. ''sht -Sut-qatiqlaring sovugʻimni oshirib yuboryapti. Shaharda bozor yaqin edi, asal oldirib tu-rardim, — dedi.'' H. Nazir, Soʻnmas chaqmoq-lar; 2) {{koʻchma|uz}} bezor boʻldi, koʻngliga urdi. ''Oʻzimiz ham yetimvachchalar orasida xoʻp chidam bilan oʻqidik-da, a? Qaysi birini koʻrmay, hali ham sovugʻim oshadi.'' P. Tursun, Oʻqituvchi.

3 Temperaturasi belgili chegaradan past yoki juda ham salqin, ayoz. {{misol|{{ajrat|Sovuq}} havo. {{ajrat|Sovuq}} kun. shya Men esa darchadan toʻnib boqaman, {{ajrat|Sovuq}} kuz tunidan maʼni chaqaman.|[[w:A. Sher|A. Sher]]|Qadimgi kuy}}.

'''4 '''''sft.'' Harorati, temperaturasi past. {{misol|Muzdek {{ajrat|sovuq}} suv. sht Ichkilik deganni {{ajrat|sovuq}} suvdek simirgan bilan uncha kayf qila ol-maysiz.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Kichik asarlar}}. {{misol|{{ajrat|Sovuq}} shamol oqimi ham yuz terisiga salbiy taʼ-sir koʻrsatishi mumkin.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}.

5 Isitilmagan, qizitilmagan. {{misol|{{ajrat|Sovuq}}uy. }}n {{misol|Teatr binosi {{ajrat|sovuq}}, tomoshabinlar palto va qalpoqlarda oʻtirishardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. {{misol|{{ajrat|Sovuq}}, rutubatli xonamga shu kech Olib qaytdim iztirobingni.|[[w:A. Oripov|A. Oripov]]|Yillar armoni}}.

6 Sovigan yoki sovitilgan, yaxna. {{misol|Sovuq ovqat. sht Qodir uygʻondi, u haddan ta sh kari chanqagan edi, choynakda qolgan {{ajrat|sovuq}} choyni shimirib, atrofiga qaradi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qa-notsiz chittak}}.

'''7 '''''sft. koʻchma'' Oʻziga jalb qilmaydigan; yoqimsiz. {{misol|Sovuq odam. Sovuq bashara. Oʻzi so-vuqning qiligʻi ham {{ajrat|sovuq}}.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Quloqdan kirgan {{ajrat|sovuq}} soʻz Koʻngilga borib muz boʻlar. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|sht Bir vaqtlar dehqonlarga, deb ha-vas bilan qurdirgan bu uy-joy, gʻisht yotqi-zilgan keng supa., koʻziga {{ajrat|sovuq}}, gʻarib, mungli koʻrindi. S.|[[w:Nurov|Nurov]]|Narvoy}}. {{misol|Qora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov, Bachcha-gʻarning aslida Feʼli {{ajrat|sovuq}} ediyov.|[[w:A. Oripov|A. Oripov]]|Yillar armoni}}. {{misol|Qoʻying, Numonjon aka, qiz bolani qoʻltiqlab yurishni ham bilmaysiz-a! Biram {{ajrat|sovuq}}, besoʻnaqaysiz.|[[w:M. Boboyev|M. Boboyev]]|Goʻzallik istab}}.

:Turqi ''(yoki'' soʻxtasi) sovuq Gap-soʻzi, tashqi koʻrinishi bilan kishiga yoqmaydi-gan kimsa haqida aytiladigan ibora. {{misol|E, meni endi koʻrayapsizmi, Muyassarxon, eski bilga-ningiz sassiq chol — soʻxtasi {{ajrat|sovuq}} Nazar Yaxshiboyman-da.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor.

8 Koʻngilga yoqmaydigan, xush kelmaydi-gan; qoʻpol, dagʻal. {{misol|{{ajrat|Sovuq}} hazil. {{ajrat|Sovuq}} javob. {{ajrat|Sovuq}} muomala. }}yaya {{misol|[Yigit] Davron tomon yaqinlasharkan, {{ajrat|sovuq}}qina iljaygancha: - Odam-ni qoʻrqitib yubordingiz, oka, — dedi.|[[w:N. Qi-lichev|N. Qi-lichev]]|Chigʻiriq}}. {{misol|Poʻlat u [Husniddin] bilan juda {{ajrat|sovuq}} salomlashdi — ensasi qotib, qoʻlininguchini berdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Qahramon-noma}}.

9 Yoqimsiz, koʻngilsiz, noxush. {{misol|{{ajrat|Sovuq}} xabar. }}yaya {{misol|Yodimga uning oʻsha qisqa, lekin me-ning eng aziz his-tuygʻularimni yanchib tash-lagan {{ajrat|sovuq}} maktubi tushdi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Ikki muhabbat}}. {{misol|Mashriqiy bu {{ajrat|sovuq}} xabarni eshitgach, bagʻri oʻtda yonib, nima qilishini bilmay, Suriya bilan birga tushgan rasmidan Suriyani qirqib olib, yoqib yubordi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Qahramonnoma}}.

:Sovuqurush ''siyos.'' Mamlakatlar oʻrtasida-gi munosabatlarda turli yoʻl va vositalar bilan keskinlik, dushmanlikni kuchayti-rishga qaratilgan siyosat.

=== Sinonimlari ===
[[ushuk]].

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|СОВУҚ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

{{uz-adj}}

===Tillar===
*{{tr}}: [[soğuk]]
*{{tyv}}: [[соок]]
{{Tarjimalar
|gag = [[suuk]]
|kjh=[[соох]]
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''sovuq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[холодный]]; [[морозный]], [[свежий]] ({{izoh|о погоде}}); // [[холодно]]; [[свежо]]; // [[холод]], [[мороз]]; [[холода]], [[морозы]]; {{tarjmisoli|sovuq suv }} холодная вода; {{tarjmisoli|sovuq havo }} холодная погода; {{tarjmisoli|uy sovuq }} в комнате холодно; {{tarjmisoli|sovuq oqim }} {{izoh|геогр.}} холодное течение; {{tarjmisoli|sovuq kunlar }} морозные дни; {{tarjmisoli|sovuq qutbi }} полюс холода; {{tarjmisoli|sovuq tushuvi bilan }} с наступлением холодов; {{tarjmisoli|ha, bay-bay, sovugʻi tushkur-ey!}} ай да мороз!; ну и морозец!; {{tarjmisoli|goh isitmasi tutdi, goh sovugʻi chiqdi}} его бросало то в жар, то в холод; {{tarjmisoli|qora sovuq }} ({{izoh|букв.}} чёрный мороз) морозы без снега; {{tarjmisoli|qoʻlimni sovuq oldi }} я отморозил (себе) руки; {{tarjmisoli|olmani sovuq urdi }} яблоки побило морозом; {{tarjmisoli|sovuqqa chidamli }} морозоустойчивый; {{tarjmisoli|sovuq yemoq {{izoh|или sovuq(qa) qotmoq}}}} мёрзнуть, зябнуть, замерзать; {{tarjmisoli|sovuq (qa) qotirmoq }} держать на холоде, морозить, заставлять мёрзнуть;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|перен}}. [[неприятный]], [[неприглядный]], [[непривлекательный]], [[отталкивающий]], [[антипатичный]]; [[холодный]]; [[сухой]]; [[грубый]]; // [[холодно]]; [[сухо]], [[неприветливо]]; [[грубо]]; [[отталкивающе]]; {{tarjmisoli|sovuq odam }} неприятный человек; {{tarjmisoli|koʻrinishi sovuq }} несимпатичный; неприятной наружности; {{tarjmisoli|sovuq gap }} сухие, холодные слова; {{tarjmisoli|gapi sovuq odam }} неприятный ({{izoh|в разговоре}}) человек; грубиян; {{tarjmisoli|sovuq xabar }} неприятная весть; {{tarjmisoli|sovuq muomala }} холодное отношение; неприветливое обращение; {{tarjmisoli|sovuq munosabatlar urushi }} {{izoh|полит. }}({{izoh|букв.}} война холодных отношений) холодная война; {{tarjmisoli|bizni sovuqqina qarshi oldi }} он холодно (неприветливо) встретил нас; {{tarjmisoli|koʻzimga sovuq koʻrindi }} он мне показался неприятным, отталкивающим; {{tarjmisoli|issiq-sovuq }} {{izoh|см.}}  [[issiq]]; {{tarjmisoli|ishga sovuq qaramoq}} халатно относиться к делу ({{izoh|к работе}}); {{tarjmisoli|sovugʻim oshib ketdi}}  1) я слишком много употреблял низкокалорийной пищи ({{izoh|см.}} [[sovuqlik]] 3); 2) {{izoh|перен}}. мне претит, меня тошнит, коробит ({{izoh|от кого-чего-л.}});&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|этн}}. {{izoh|в узбекской народной медицине - слабость организма, возникшая вследствие употребления пищи преимущественно из категории [[sovuqlik]]}} ({{izoh|см.}} [[sovuqlik]] 3); {{tarjmisoli|sovugʻi oshdi}} 1) он ослаб, ему неможется; 2) {{izoh|перен.}} он переживает, его корёжит ({{izoh|напр., при воспоминании о чем-л. неприятном}}); {{tarjmisoli|sovuq mijoz odam }} человек, предрасположенный к пище из категории [[sovuqlik]] ({{izoh|см.}} [[sovuqlik]] 3).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>1lmr6swq94q1e9wbebmr78jqtyuct64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>yorugʻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35870</id>
    <revision>
      <id>638620</id>
      <parentid>626726</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:16:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5214" sha1="4hsdcmcfkjff6jfl1i9usexrctkwszb" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''yo-rugʻ'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|YORUGʻ I ’nur\ ’yogʻdu\ Gʻulomjon oʻchohdagi oʻt yo r u gʻ i d a homati xiragina koʻrinib turgan doʻs— tini huchohladi (Mirzakalon Ismoiliy). Bu soʻz qadim-gi turkiy tilda ’yorugʻ holatga kel-’ maʼnosini anglatgan yaru- feʼlidan (ДС, 243) ot yasovchi -q qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, IV, 135; ПДП, 385: yaru-q; Devon, III, 22; DS, 244); keyinchalik q undoshi gʻ undoshiga, oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: yaru— + q &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; ya— ruq &amp;gt;&amp;nbsp;yarugʻ &amp;gt;&amp;nbsp;yârugʻ.

YORUGʻ II ’nurli’. Oyning oʻn beshi horongi boʻlsa, oʻn beshi y o r u g (Maqol). Bu soʻz qadimgi turkiy tilda ’yorugʻ holatga kel-’ maʼnosini anglatgan yaru-feʼlidan (ДС, 243) sifat yasovchi -q qoʻshimchasi bilan yasalgan, keyinchalik q undoshi gʻ undoshiga, oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: yaru- + q &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; yaruq &amp;gt;&amp;nbsp;yarugʻ &amp;gt;&amp;nbsp;yârugʻ. Devonda bu sifat keltirilmagan, DSda esa ’nur’ maʼnosini anglatuvchi yaruq soʻzining ik — kinchi maʼnosi sifatida berilgan (ДС, 244).}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Yonib, qizib turgan narsadan tarqalgan yogʻdu, nur. {{misol|Sham {{ajrat|yorugʻ}}i.}} m {{misol|Gʻulom-jon oʻchoqdagi oʻt {{ajrat|yorugʻ}}ida qomati xiragina koʻrinib turgan doʻstini borib quchoqladi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Elmurod palatkaga kirdi. Palatka sham {{ajrat|yorugʻ}}ida ertaklarda uch-raydigan goʻzallik va fayz kashf etgan.|[[w:Shuxrat|Shuxrat]]|Shinelli yillar}}.

2 Nur tushib turgan; ravshan, charogʻon. {{misol|Koʻchalar {{ajrat|yorugʻ}}. Oyning oʻn beshi qorongʻi boʻlsa, oʻn beshi {{ajrat|yorugʻ}}.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uy {{ajrat|yorugʻ}} edi. Sergey stol lampasini oʻchirmay uxlab qolgandi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Uch ildiz}}.

'''3 '''{{koʻchma|uz}} Baxtli, nurli, yorqin. {{misol|Fotima dunyoga kelib, oʻzi bilan shu qadar mehribon, xushmuomala gaplashadigan odamlar borligi-ni, ularning birdan-bir maqsadlari uni ozod qilib, {{ajrat|yorugʻ}}yoʻlga boshlash ekanini angladi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. {{misol|Bu koʻz yoshlarini gʻam va hasrat emas, aksincha, oʻsha {{ajrat|yorugʻ}} hislar tugʻ-dirgan edi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Ota izidan}}.

:Yorugʻ dunyo 1) yer yuzi, olam, tiriklik dunyosi. {{misol|{{ajrat|Yorugʻ}} dunyoning lazzati — roʻzgʻor bilan farzand.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}. {{misol|[Gʻofir:\ ..Bu {{ajrat|yorugʻ}} dunyoga nima uchun keldik|[[w:? Hamza|? Hamza]]|Boy ila xizmatchi; 2) ozod, baxtli hayot, roʻshno-lik}}. Yorugʻ jahon ''ayn.'' yorugʻ dunyo 1. {{misol|Hozircha Feruz bu {{ajrat|yorugʻ}} jahondan, bu toju taxtdan koʻngil uzishni oʻylagani ham yoʻq.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. Yorugʻ kun Baxtli kun, daqiqa. {{misol|Sen ham keladigan {{ajrat|yorugʻ}} kunlar bor ekan, aylanay bolam\|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}. o. Yorugʻyul-duz 1) katta, kuchli nur sochuvchi yulduz. {{misol|Zul-fiqor Badiadan qancha uzoqlashib ketsa, u {{ajrat|yorugʻ}} yolduzdek shuncha yarqirab koʻrina boshladi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor; 2) mashhur, tanil-gan kishi}}. {{misol|Avval ustod Tabibiy yosh shoirning nuktadonligini obdan maqtadi, istiqbol-dan bashorat qildi, hazrati oliylarining.. muborak saroylariga Avaz otligʻ bir {{ajrat|yorugʻ}} yulduz bosh urib kelganligini soʻzladi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. Koʻziga (''yoki'' unga) yorugʻ dunyo qorongʻi (boʻldi^ Koʻziga hech narsa koʻrinmay qoldi; koʻngli gʻash, qattiqxafa. {{misol|Azizbek koʻzigahozir {{ajrat|yorugʻ}} dunyo qorongʻi, bu qorongʻilik ichida boyagi shirin xayomar.. koʻrinmay qoladilar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Yuzi yorugʻ ''q.'' yuz.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЁРУҒ}}
== Tarjimalari ==
*{{tyv}}: [[чырык]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''yorugʻ'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[свет]]; [[освещение]]; // [[светлый]]; [[освещенный]]; [[яркий]]; // [[светло]]; {{tarjmisoli|quyosh yorugʻi }} солнечный свет; {{tarjmisoli|oy yorugʻida }} при лунном свете, при луне;&lt;br /&gt;
{{tarjmisoli|2: elektr chiroq yorugʻida }} при электрическом свете освещения; {{tarjmisoli|yorugʻ joyda }} на свету; {{tarjmisoli|yorugʻ xona }} светлая комната; {{tarjmisoli|yorugʻ dunyo }} белый свет, мир;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[светлый]], [[ясный]]; {{tarjmisoli|kommunizmning yorugʻ yoʻli }} светлый путь коммунизма; {{tarjmisoli|yuz yorugʻ boʻlishi uchun }} чтобы не стыдно было людям в глаза смотреть, чтобы не пришлось краснеть ({{izoh|перед кем-л}}.); {{tarjmisoli|planni ortigʻi bilan bajarsak, yuzimiz yorugʻ boʻladi }} не стыдно будет смотреть людям в глаза, если план перевыполним.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>4hsdcmcfkjff6jfl1i9usexrctkwszb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>чурт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161881</id>
    <revision>
      <id>638615</id>
      <parentid>635391</parentid>
      <timestamp>2026-05-16T07:12:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="k4jzx6kb6tvsygoo9g6ft53opy9y3hp" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[yurt]], [[davlat]].</text>
      <sha1>k4jzx6kb6tvsygoo9g6ft53opy9y3hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>келир</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162618</id>
    <revision>
      <id>638610</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-tyv-}} [[kelmoq]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="ib48uoz1yzwgkouoadg7jq5ny3986sx" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[kelmoq]].</text>
      <sha1>ib48uoz1yzwgkouoadg7jq5ny3986sx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>чүгүрер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162619</id>
    <revision>
      <id>638612</id>
      <timestamp>2026-05-15T18:58:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-tyv-}} [[yugurmoq]]“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="hfuwz6oa59i7mvl1i3cdce4hhw4ia13" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[yugurmoq]]</text>
      <sha1>hfuwz6oa59i7mvl1i3cdce4hhw4ia13</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>чӱгӱрерге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162620</id>
    <revision>
      <id>638614</id>
      <timestamp>2026-05-16T05:11:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-kjh-}} [[yugurmoq]]“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="i9wvixu1w5avrej45qonkrx7fnfyftv" xml:space="preserve">{{-kjh-}}
[[yugurmoq]]</text>
      <sha1>i9wvixu1w5avrej45qonkrx7fnfyftv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>соок</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162621</id>
    <revision>
      <id>638617</id>
      <timestamp>2026-05-16T07:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-tyv-}} [[sovuq]]“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19" sha1="tkqcet9bq879l2tqp9fiy0ma7ixilqs" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[sovuq]]</text>
      <sha1>tkqcet9bq879l2tqp9fiy0ma7ixilqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>караңгы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162622</id>
    <revision>
      <id>638619</id>
      <timestamp>2026-05-16T07:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-tyv-}} [[qorong‘u]]“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="o20fvz8mzane93w2vy5mrbowopyki4m" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[qorong‘u]]</text>
      <sha1>o20fvz8mzane93w2vy5mrbowopyki4m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>чырык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162623</id>
    <revision>
      <id>638621</id>
      <timestamp>2026-05-16T07:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-tyv-}} [[yorug‘]]“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22" sha1="3ugxf3lb1eycw6jrq03olribw9bibcd" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[yorug‘]]</text>
      <sha1>3ugxf3lb1eycw6jrq03olribw9bibcd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>