til

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="uz">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikilugʻat</sitename>
    <dbname>uzwiktionary</dbname>
    <base>https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.3</generator>
    <case>case-sensitive</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="case-sensitive">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Maxsus</namespace>
      <namespace key="0" case="case-sensitive" />
      <namespace key="1" case="case-sensitive">Munozara</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Foydalanuvchi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Foydalanuvchi munozarasi</namespace>
      <namespace key="4" case="case-sensitive">Vikilugʻat</namespace>
      <namespace key="5" case="case-sensitive">Vikilugʻat munozarasi</namespace>
      <namespace key="6" case="case-sensitive">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="case-sensitive">Fayl munozarasi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki munozarasi</namespace>
      <namespace key="10" case="case-sensitive">Andoza</namespace>
      <namespace key="11" case="case-sensitive">Andoza munozarasi</namespace>
      <namespace key="12" case="case-sensitive">Yordam</namespace>
      <namespace key="13" case="case-sensitive">Yordam munozarasi</namespace>
      <namespace key="14" case="case-sensitive">Turkum</namespace>
      <namespace key="15" case="case-sensitive">Turkum munozarasi</namespace>
      <namespace key="710" case="case-sensitive">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="case-sensitive">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="case-sensitive">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="case-sensitive">Modul munozarasi</namespace>
      <namespace key="1728" case="case-sensitive">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="case-sensitive">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>til</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12498</id>
    <revision>
      <id>638693</id>
      <parentid>636626</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T13:40:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-43610-3|~2026-43610-3]] ([[User talk:~2026-43610-3|munozara]]) tomonidan qilingan [[Special:Diff/636626|636626]]-sonli tahrir qaytarildi</comment>
      <origin>638693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25129" sha1="cw9gc0n19a0un1eyu5f9uobqtksnggx" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
'''1''' ''anat.'' Ogʻiz boʻshligʻida joylash-gan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash va sh.k. lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osil-gan. Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam — dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tshsh bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga\ {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}.

'''2 '''''koʻchma s. t.'' Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soat-ning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i. Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}

'''3 '''''koʻchma poet.'' Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. {{misol|Kuyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻ. Gʻulom]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
'''1''' Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz — muguzidan. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, — dedi-yu, {{ajrat|til}}i tu-{{ajrat|til}}ib, gapni aylantiribyubordi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakat-lanmas edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''2''' Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir. shsh Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib tu-rar.|[[w:&quot;Rustamxon&quot;|&quot;Rustamxon&quot;]]}}.

:'''Til uchida''' ''(yoki'' til uchi bilan) soʻzlamoq ''(yoki'' gapirmoq) Sidqidildan emas, shuncha-ki (yoʻliga) biror soʻz (ran) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>cw9gc0n19a0un1eyu5f9uobqtksnggx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638694</id>
      <parentid>638693</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T13:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25150" sha1="ebtjqsupxt946i1bk4fvauzop7s1bii" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
'''1''' ''anat.'' Ogʻiz boʻshligʻida joylash-gan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash va sh.k. lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osil-gan. Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam — dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. ''Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tshsh bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga\ {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}.

'''2 '''''koʻchma s. t.'' Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soat-ning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i. Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}

'''3 '''''koʻchma poet.'' Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. {{misol|Kuyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻ. Gʻulom]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
'''1''' Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz — muguzidan. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, — dedi-yu, {{ajrat|til}}i tu-{{ajrat|til}}ib, gapni aylantiribyubordi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakat-lanmas edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''2''' Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir. shsh Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib tu-rar.|[[w:&quot;Rustamxon&quot;|&quot;Rustamxon&quot;]]}}.

:'''Til uchida''' ''(yoki'' til uchi bilan) soʻzlamoq ''(yoki'' gapirmoq) Sidqidildan emas, shuncha-ki (yoʻliga) biror soʻz (ran) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>ebtjqsupxt946i1bk4fvauzop7s1bii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638707</id>
      <parentid>638694</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:56:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25167" sha1="93hn1pilk33vd7vwv05v6mx82yv76m3" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tshsh bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}

'''3 '''''koʻchma poet.'' Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. {{misol|Kuyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻ. Gʻulom]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
'''1''' Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz — muguzidan. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, — dedi-yu, {{ajrat|til}}i tu-{{ajrat|til}}ib, gapni aylantiribyubordi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakat-lanmas edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''2''' Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir. shsh Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib tu-rar.|[[w:&quot;Rustamxon&quot;|&quot;Rustamxon&quot;]]}}.

:'''Til uchida''' ''(yoki'' til uchi bilan) soʻzlamoq ''(yoki'' gapirmoq) Sidqidildan emas, shuncha-ki (yoʻliga) biror soʻz (ran) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>93hn1pilk33vd7vwv05v6mx82yv76m3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638708</id>
      <parentid>638707</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25192" sha1="8ursp2r3m5zurcs9q54uoc20b1l2ep8" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tshsh bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
'''1''' Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz — muguzidan. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, — dedi-yu, {{ajrat|til}}i tu-{{ajrat|til}}ib, gapni aylantiribyubordi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakat-lanmas edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''2''' Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir. shsh Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib tu-rar.|[[w:&quot;Rustamxon&quot;|&quot;Rustamxon&quot;]]}}.

:'''Til uchida''' ''(yoki'' til uchi bilan) soʻzlamoq ''(yoki'' gapirmoq) Sidqidildan emas, shuncha-ki (yoʻliga) biror soʻz (ran) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>8ursp2r3m5zurcs9q54uoc20b1l2ep8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638709</id>
      <parentid>638708</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T16:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25191" sha1="sf1fpohvfstnsplw1vksus318520yk5" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
'''1''' Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz — muguzidan. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, — dedi-yu, {{ajrat|til}}i tu-{{ajrat|til}}ib, gapni aylantiribyubordi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakat-lanmas edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''2''' Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir. shsh Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib tu-rar.|[[w:&quot;Rustamxon&quot;|&quot;Rustamxon&quot;]]}}.

:'''Til uchida''' ''(yoki'' til uchi bilan) soʻzlamoq ''(yoki'' gapirmoq) Sidqidildan emas, shuncha-ki (yoʻliga) biror soʻz (ran) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>sf1fpohvfstnsplw1vksus318520yk5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638712</id>
      <parentid>638709</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T04:18:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25172" sha1="q4x4qpxblpp6xv34t1ry9s2jacevkek" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantiribyubordi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakat-lanmas edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''2''' Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir. shsh Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib tu-rar.|[[w:&quot;Rustamxon&quot;|&quot;Rustamxon&quot;]]}}.

:'''Til uchida''' ''(yoki'' til uchi bilan) soʻzlamoq ''(yoki'' gapirmoq) Sidqidildan emas, shuncha-ki (yoʻliga) biror soʻz (ran) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>q4x4qpxblpp6xv34t1ry9s2jacevkek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638713</id>
      <parentid>638712</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T05:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25189" sha1="c8ghqyvc3nlhxfka7mmha9837uawwqp" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innay keyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakat-lanmas edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}

'''2''' Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir. shsh Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib tu-rar.|[[w:&quot;Rustamxon&quot;|&quot;Rustamxon&quot;]]}}.

:'''Til uchida''' ''(yoki'' til uchi bilan) soʻzlamoq ''(yoki'' gapirmoq) Sidqidildan emas, shuncha-ki (yoʻliga) biror soʻz (ran) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>c8ghqyvc3nlhxfka7mmha9837uawwqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638714</id>
      <parentid>638713</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T05:19:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25205" sha1="37xpwzgyvcrh76t5cpv1oojfl5up0tt" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|&quot;Rustamxon&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' gapirmoq) - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchi-man soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapira-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilga kirmoq ''(yoki'' kelmoq) Soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>37xpwzgyvcrh76t5cpv1oojfl5up0tt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638715</id>
      <parentid>638714</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T05:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25223" sha1="86fl4dfub9hhvp5aw2i1osd49ja7zzw" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|&quot;Rustamxon&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}

[[Fayl:Brain_Surface_Gyri.SVG|300px|thumb|Taqsirning tili sohalari.]]
#'''''Til''''' deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. {{misol|Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi}}. Jahon [[w:til|tillari]] miqdorini aniqlash uchun {{ajrat|til}} va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. Shunga qaramay, tillar soni 6—7 ming orasida, deb hisoblanadi. Tabiiy {{ajrat|til}} soʻzlashuv yoki imo-ishora orqali tarqaladi, biroq har qanday {{ajrat|til}} eshitish, koʻrish, sezish stimullari yordamida yozuv, braille yoki hushtak kabi ikkilamchi vositaga kodlanishi mumkin. Bu odam {{ajrat|tili}} modallikdan mustaqil boʻlgani uchun ilojli. Keng maʼnoda {{ajrat|til}} atamasi ostida biror muloqot tizimining tayinli qoidalari majmuasi tushuniladi. 
#Barcha tillar semiozisga, yaʼni belgilarni tegishli maʼnolarga bogʻlash jarayoniga tayanadi. Ogʻzaki va imo-ishora tillari ramzlar ketma-ketligini soʻz yoki morfema qilib shakllantiruvchi fonologik tizim hamda soʻz va morfemalar {{misol|ketma-ketligidan ibora va gaplarni hosil qiluvchi sintaktik tizimni oʻz ichiga oladi}}.
#Odam {{ajrat|tili}} unumdorlik, rekursivlik va siljuvchanlik xususiyatlariga ega ekanligi hamda ijtimoiy kelishuv va oʻrganishga butunlay asoslangani uchun unikaldir. Binobarin, uning murakkab tuzilishi hayvonlar muloqotiga nisbatan juda keng ifoda va qoʻllanishlar koʻlamini beradi. {{ajrat|Til}} erta homininlar asta-sekin primat muloqot tizimlarini oʻzgartira boshlagan paytda, {{misol|boshqa onglar nazariyasini shakllantirish qobiliyati va intensionallikni oʻrganayotganida yuzaga kelgan, deb taxmin etiladi}}.

{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>86fl4dfub9hhvp5aw2i1osd49ja7zzw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638716</id>
      <parentid>638715</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T05:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Antonimlari */ Ensiklopedik ma’lumot olib tashlandi</comment>
      <origin>638716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23567" sha1="79yvp65tfqpk3zn52b5q4eg4vmrugtu" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|&quot;Rustamxon&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tilga ol-moq Gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab ran aytmoq; umu-man, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Nor-mat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}


{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>79yvp65tfqpk3zn52b5q4eg4vmrugtu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638717</id>
      <parentid>638716</parentid>
      <timestamp>2026-05-20T10:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23587" sha1="i3ygw5ed22ym60ff606wklueljjzdn9" xml:space="preserve">{{Vikipediya}}
= {{-uz-}} =
== til I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; til.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}}
#{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}}

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== til II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''til'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
#Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|&quot;Rustamxon&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga &quot;jiyanim&quot;, deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: &quot;Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas&quot;.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta &quot;podshoh&quot; soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishla-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tildan ayrilmoq ''(yoki'' qolmoq) Soʻzlash qobiliyatini yoʻqot-moq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, &quot;a-a&quot;, &quot;a-a&quot; deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik)

:Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

'''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:&quot;Erali va Sherali&quot;|&quot;Erali va Sherali&quot;]]}}.

:'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:&quot;Mushtum&quot;|&quot;Mushtum&quot;]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, &quot;shirin&quot; ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}.

'''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}.

:'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

'''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba &quot;dada&quot; deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

'''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan &quot;{{ajrat|til}}&quot;dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}.

'''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТИЛ}}


{{uz-ism}}

== Tarjimalari ==
{{-trans-|Tillarda|
*{{az}}: [[dili]]
*{{es}}: [[lengua]], [[idioma]]
*{{en}}: [[language]]
*{{de}}: [[Sprache]]
*{{fa}}: [[زبان]]
*{{fi}}: [[kieli]]
*{{fr}}: [[langue]]
*{{id}}: [[bahasa]]
*{{it}}: [[lingua]]
*{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal)
*{{nl}}: [[taal]]
*{{pt}}: [[língua]]
*{{ro}}: [[limbă]]
*{{ru}}: [[язык]] (jazýk)
*{{sv}}: [[språk]]
*{{tg}}: [[забон]]
*{{tr}}: [[dil]]
*{{tyv}}: [[дыл]]
*{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo)
*{{sah}}: [[тыл]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''til'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini  bilmoq,  bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}}  (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>i3ygw5ed22ym60ff606wklueljjzdn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>oqilona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20087</id>
    <revision>
      <id>638710</id>
      <parentid>619261</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T17:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bldaj</username>
        <id>8784</id>
      </contributor>
      <origin>638710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1593" sha1="bznp21l3e84ia0mmdczekqified0uf0" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''o-qi-lo-na'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|III|'''OQILONA''' Bu ravish 'oʻtkir aql sohibi' maʼnosini anglatadigan arabcha otsil sifatiga ({{АРС}}, 529) tojikcha -ona koʻshimchasini ({{ТжРС}}, 542) qoʻshib hosil qilingan; 'aql bilan amalga oshirilgan' maʼnosini anglatadi ({{OʻTIL}}, I, 558).}}

''\[[w:Arab tili|a.]] + f.'' olUzi. — maʼqul, aql-ga muvofiq, aql bilan; donolarcha

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===

{{rvsh.|uz}} Oqil kishilar kabi, oqillarcha oʻylab, aql bilan, bamaʼni. {{misol|Oqilona maslahat bermoq. Mablagʻlarni {{ajrat|oqilona}} va ishning koʻzini bi-lib oʻzlashtirmoq. Oqilona gap.}} n {{misol|Bu gap-larning barini Hafiza xomush va {{ajrat|oqilona}} tinglab, ularni tasdiqlar, Umidning hamma fikrlariga qoʻshilishini bosh qimirlatib bildirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. ''Taklif oqi-lona boʻlgani uchun quyidagi xatni yozishibdi. ''X. Toʻxtaboyev, Shirin qovunlar mamlakati.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ОҚИЛОНА}}
== Tarjimalari ==

*{{az}}: [[ağıllıca]]
*{{tr}}: [[akıllıca]]
*{{zh}}: [[明智]] (míngzhì)
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''oqilona'''&lt;br /&gt;
{{izoh|книжн.}} [[умно]], [[разумно]], [[рассудительно]]; [[мудро]]; // [[умный]], [[разумный]], [[рассудительный]]; [[мудрый]]; {{tarjmisoli|oqilona harakat }} разумный поступок.&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada arabchadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>bznp21l3e84ia0mmdczekqified0uf0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638711</id>
      <parentid>638710</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T17:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bldaj</username>
        <id>8784</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>638711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1614" sha1="k4bksu2thn26d770xxrszee6oev3qyu" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''o-qi-lo-na'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|III|'''OQILONA''' Bu ravish 'oʻtkir aql sohibi' maʼnosini anglatadigan arabcha otsil sifatiga ({{АРС}}, 529) tojikcha -ona koʻshimchasini ({{ТжРС}}, 542) qoʻshib hosil qilingan; 'aql bilan amalga oshirilgan' maʼnosini anglatadi ({{OʻTIL}}, I, 558).}}

''[[w:Arab tili|arab.]]'' – +''[[w:Fors tili|fors.]]'' – maʼqul, aqlga muvofiq, aql bilan; donolarcha;

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===

{{rvsh.|uz}} Oqil kishilar kabi, oqillarcha oʻylab, aql bilan, bamaʼni. {{misol|Oqilona maslahat bermoq. Mablagʻlarni {{ajrat|oqilona}} va ishning koʻzini bi-lib oʻzlashtirmoq. Oqilona gap.}} n {{misol|Bu gap-larning barini Hafiza xomush va {{ajrat|oqilona}} tinglab, ularni tasdiqlar, Umidning hamma fikrlariga qoʻshilishini bosh qimirlatib bildirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. ''Taklif oqi-lona boʻlgani uchun quyidagi xatni yozishibdi. ''X. Toʻxtaboyev, Shirin qovunlar mamlakati.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ОҚИЛОНА}}
== Tarjimalari ==

*{{az}}: [[ağıllıca]]
*{{tr}}: [[akıllıca]]
*{{zh}}: [[明智]] (míngzhì)
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''oqilona'''&lt;br /&gt;
{{izoh|книжн.}} [[умно]], [[разумно]], [[рассудительно]]; [[мудро]]; // [[умный]], [[разумный]], [[рассудительный]]; [[мудрый]]; {{tarjmisoli|oqilona harakat }} разумный поступок.&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada arabchadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>k4bksu2thn26d770xxrszee6oev3qyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>majnuntol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42750</id>
    <revision>
      <id>638700</id>
      <parentid>574992</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="672" sha1="kjn8jr1h1ac6zk6yhxtvye2ecw8yc8v" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''maj-nun-tol'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
''bot.'' Toldoshlar oilasi-ga mansub, novdalari yerga egilib oʻsadi-gan daraxt. {{misol|Ular kokillari suv oʻpib turgan {{ajrat|majnuntol}}lar tagidagi ariqda yuz-qoʻl yuvi-sharkan, Qulahmatni askiyaga olishardi.. |[[w:&quot;Guldasta&quot;|&quot;Guldasta&quot;]]}}.


=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|МАЖНУНТОЛ}}
== Tarjimalari ==
*{{ug}}: [[مەجنۇنتال]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;[[majnuntol]]&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
{{izoh|бот}}. [[плакучая]] [[ива]].&lt;/br&gt;
}}</text>
      <sha1>kjn8jr1h1ac6zk6yhxtvye2ecw8yc8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>oltin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45829</id>
    <revision>
      <id>638702</id>
      <parentid>628208</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4497" sha1="m6d8kzqnspldvfvujov4jp2ktshq05d" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''ol-tin'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub kimyoviy element; sariq-qizgʻish tusli qimmatbaho nodir metall; zar: tilla. {{misol|Sof {{ajrat|oltin}}. Oltin soat. Yoʻqolgan pichoqning sopi {{ajrat|oltin}}.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Direktor oʻsha terilar uchun koʻrgazmaning {{ajrat|oltin}} medishni oldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Yulduz}}. {{misol|Xom-tok qilingan ishkomda husayni uzumlar {{ajrat|oltin}}dek tovlanmoqda.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}}.

'''2 '''{{koʻchma|uz}} Har qanday qimmatbaho yoki aziz narsa haqida. {{misol|Yer—xazina, suv—{{ajrat|oltin}}.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Doʻst-yorlar ahil boʻlsa, Choʻlda {{ajrat|oltin}} undirar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Qoʻshiq aytibkelaman qir yoqalab. Gul-chechaklar teraman Sir yoqalab. Ter toʻkib yetishtirgan &quot;{{ajrat|oltin}}imiz&quot; Turadi chanogʻida bizga qarab.|[[w:&quot;Folklor&quot;|&quot;Folklor&quot;]]}}.

:Oltin suvi ''qarang'' zarhal, hal. {{misol|{{ajrat|Oltin}} suvi yugurtirilgan soat.}}

2 Shu metalldan zarb qilingan pul. {{misol|Homid yonchigʻini chiqarib, bir qoʻlidan ikkinchi qoʻliga {{ajrat|oltin}}larni sanab tushira berdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Bunchalik dabdaba, albatta, xazinadagi {{ajrat|oltin}}lar kuchi bilan boʻlgandir, deb bazilarning koʻngliga kelar. |[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}.

'''3 '''''sft. koʻchma'' Qimmatli, bebaho (fikr, ran, soʻz, ish, vaqt va shu kabilar haqida). {{misol|Oltin yoshlik. Yosh chogʻim — {{ajrat|oltin}} chogʻim.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Kam boʻlmang, raisim, {{ajrat|oltin}} soʻzlarni ayt-dingiz.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. {{misol|Amu-ning boʻyida kezardim tanho. Shu {{ajrat|oltin}} dam-larni sezardim tanho.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

:Oltin bosh Yaxshi idrok etadigan, yaxshi ishlaydigan bosh, oʻtkir aql; shunday bosh, shunday aql sohibi. {{misol|Nihoyat, Qoratoy Yoʻl-chining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa boshing bor, inim Yoʻlchi, {{ajrat|oltin}} boshing bor. Gaplaring bari haq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asa-lar}}. Oltin vodiy Noz-neʼmatlarga boy, obod, yashnagan vodiy. Oltin kuz Yilning hamma narsa gʻarq pishgan toʻkin-sochin payti, moʻl-koʻlchilik fasli. {{misol|Bahor boʻyi, yoz boʻyi zarrama-zarra yiqqan bunyodini buyuk saxovat bilan dehqon etagiga solayotgan mana shu {{ajrat|oltin}} kuzda uning yuragi qafasdan chiq-qan qush yuragiday yayray boshladi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oltin odam Juda yaxshi odam, tengi-misli yoʻqodam. Oq oltin Paxta. Qora oltin Neft yoki koʻmir. Qoʻli oltin ''yoki'' oltin qoʻl Har ishga mohir qoʻl va shunday qoʻlli kishi. {{misol|Sizlarni koʻrganimda.. {{ajrat|Oltin}} qoʻl albatta tushar esimga.|[[w:X. Saloh|X. Saloh]]}}.

=== Sinonimlari ===
pul

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ОЛТИН}}
== Tarjimalari ==
{{-trans-|oltin|
*{{mn}}: [[алтан]]
*{{ug}}: [[ئالتۇن]]
*{{sah}}: [[кыһыл көмүс]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''oltin'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[золото]]; // [[золотой]]; {{tarjmisoli|oq oltin }} 1) платина; 2) {{izoh|перен}}. белое золото ({{izoh|хлопок}}); {{tarjmisoli|oltin zapasi }} {{izoh|фин}}. золотой запас; {{tarjmisoli|oltin soat }} золотые часы; {{tarjmisoli|oltin qidiruvchilar }} золотоискатели; {{tarjmisoli|doʻst-yorlar ahil boʻlsa, choʻlda oltin undirar }} {{izoh|посл}}. если друзья согласны (дружны), они и в пустыне золото добудут; {{tarjmisoli|yoʻqolgan pichoqning sopi oltin}} {{izoh|посл.}} у потерянного ножа рукоятка (была) золотая;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|уст}}. [[золотая]] [[монета]];&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[золотой]]; {{tarjmisoli|oltin yigit }} золотой парень; {{tarjmisoli|qoʻli oltin }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}oltin qoʻl }} золотые руки; {{tarjmisoli|oltin bosh }} золотая голова, умная голова; '''* Oltin Oʻrda '''{{izoh|ист}}. Золотая Орда; {{tarjmisoli|oltin tamgʻa }} {{izoh|ист}}. название одного из племён, вошедших в состав узбекского народа.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>m6d8kzqnspldvfvujov4jp2ktshq05d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>tol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52141</id>
    <revision>
      <id>638696</id>
      <parentid>630858</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4186" sha1="9svcm2loiy5ym3gmxszks93mljl9qn9" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== tol I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''tol'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TOL ' ingichka uzun bargli mevasiz daraxt'. Yomon arida bol boʻlmas, suvsiz yerda t o l boʻlmas (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli tal tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 425; De — von, III, 171; DS, 528); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tal &amp;gt;&amp;nbsp;tâl.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
: Ingichka uzun bargli, surx novda otib oʻsadigan daraxt yoki buta, (asosan soya-salqini, poyasi, poyasidan esa turli nar-salar tayyorlash uchun ekiladi). {{misol|Qora {{ajrat|tol}}. Sambit {{ajrat|tol}}. Bir tup tok eksang, bir tup {{ajrat|tol}} ek.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Terak ekmay, {{ajrat|tol}}ni ek, {{ajrat|tol}}ning soyasi yaxshi.|[[w:&quot;Qoʻshiqlar&quot;|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}}. {{misol|Soy boʻyi-dagi aksariyat azim tup {{ajrat|tol}}larning tagi choyxona.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}.

:Majnun tol ''q.'' majnuntol. {{misol|Gʻulomjon.. majnun {{ajrat|tol}}ning ham bir mahallar suvga choʻzilgan, suv yetay-yetay deb qolgan uzun, nozik novdsiarini esladi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargona t}}. o. Siz ''(yoki'' u) aytgan tollar kesilib ketgan Zamon, u bilan bogʻliq holda shart-sharoitlar oʻzgarib ketganligini bildiradi, qayd etadi. {{misol|Sarvi xola qizining ix-tiyori oʻzidaligini, hozirgi zamonlar bosh-qaligini, u aytgan {{ajrat|tol}}lar kesilib ketganligini qayta-qayta takrorlab, jagʻi ogʻri-di.|[[w:S. Abduqahhor|S. Abduqahhor]]|Sanamay sakkiz dema}}. Tol bargak ''q.'' bargak III. {{misol|Kechagina {{ajrat|tol}} bargak oʻynab, Tom boshida erkin yurganding.|[[w:Yu. Hamdam|Yu. Hamdam]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== tol II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''tol'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
: Uzun va ingichka. {{misol|Kokillarim eshilgandir {{ajrat|tol}}-{{ajrat|tol}}, Har {{ajrat|tol}}iga bersa yet-mas dunyo mol.|[[w:&quot;Malikai ayyor&quot;|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}. {{misol|Torlari {{ajrat|tol}} ipaklardan eshilsin, Aytganimda, tovush-ginam qoʻshilsin.|[[w:&quot;Qushiqlar&quot;|&quot;Qushiqlar&quot;]]}}.

:TOL III [d.] ''harb.'' Mina va snaryadlar ichiga quyiladigan kuchli portlovchi modda; oq yoki sargʻish rangli qattiq kristall mahsulot.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТОЛ}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tol'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
''[[w:Fransuz tili|fr.]]'' tole

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
Kartonga toshkoʻmir qatroni (smola) shimdirib, baʼzan ustiga bir oz qum sepib tayyorlangan, suv oʻtkaz-maydigan qurilish materiali. {{misol|Bir rulon {{ajrat|tol}},}} v {{misol|{{ajrat|Tol}} omonatgina yopilgan saroy ichiga selitra toʻkib qoʻyilgan.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Choʻl burguti}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТОЛЬ}}
=== Tarjimalari ===

{{-trans-|tol|
*{{ug}}: [[سۆگەت]]
*{{sah}}: [[талах]]
|}}

{{Tarjimalar
|
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;tol I&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[ива]] [[остролистная]]; {{tarjmisoli|majnun tol }} плакучая ива; {{tarjmisoli|sariq tol }} ветла; {{tarjmisoli|siz koʻrgan katta tollar allaqachon kesilib ketgan }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. большие ивы, которые вы видели, давным-давно срублены) 1) с тех пор много воды утекло; 2) теперь иные условия; условия изменились ({{izoh|надеяться не на что}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''tol II'''&lt;br /&gt;
{{izoh|обл}}. [[прядь]]; {{tarjmisoli|Qora zulfim eshilgandir tol-tol ... }} («Муродхон») Мои чёрные волосы заплетены в косы.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''tol III'''&lt;br /&gt;
{{izoh|спец. }}[[тол]]; // [[толовый]]; {{tarjmisoli|tol zaryadi }} заряд тола, толовый заряд.

'''tol'''&lt;br /&gt;
[[толь]]; // [[толевый]]; {{tarjmisoli|tol yopilgan tom }} толевая крыша.&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada fransuzchadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>9svcm2loiy5ym3gmxszks93mljl9qn9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638699</id>
      <parentid>638696</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4207" sha1="2khxrxhzbdt6wolmdisikwehwid7s55" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== tol I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''tol'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|TOL ' ingichka uzun bargli mevasiz daraxt'. Yomon arida bol boʻlmas, suvsiz yerda t o l boʻlmas (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli tal tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 425; De — von, III, 171; DS, 528); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tal &amp;gt;&amp;nbsp;tâl.}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
: Ingichka uzun bargli, surx novda otib oʻsadigan daraxt yoki buta, (asosan soya-salqini, poyasi, poyasidan esa turli nar-salar tayyorlash uchun ekiladi). {{misol|Qora {{ajrat|tol}}. Sambit {{ajrat|tol}}. Bir tup tok eksang, bir tup {{ajrat|tol}} ek.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|Terak ekmay, {{ajrat|tol}}ni ek, {{ajrat|tol}}ning soyasi yaxshi.|[[w:&quot;Qoʻshiqlar&quot;|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}}. {{misol|Soy boʻyi-dagi aksariyat azim tup {{ajrat|tol}}larning tagi choyxona.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}.

:Majnun tol ''q.'' majnuntol. {{misol|Gʻulomjon.. majnun {{ajrat|tol}}ning ham bir mahallar suvga choʻzilgan, suv yetay-yetay deb qolgan uzun, nozik novdsiarini esladi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargona t}}. o. Siz ''(yoki'' u) aytgan tollar kesilib ketgan Zamon, u bilan bogʻliq holda shart-sharoitlar oʻzgarib ketganligini bildiradi, qayd etadi. {{misol|Sarvi xola qizining ix-tiyori oʻzidaligini, hozirgi zamonlar bosh-qaligini, u aytgan {{ajrat|tol}}lar kesilib ketganligini qayta-qayta takrorlab, jagʻi ogʻri-di.|[[w:S. Abduqahhor|S. Abduqahhor]]|Sanamay sakkiz dema}}. Tol bargak ''q.'' bargak III. {{misol|Kechagina {{ajrat|tol}} bargak oʻynab, Tom boshida erkin yurganding.|[[w:Yu. Hamdam|Yu. Hamdam]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== tol II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''tol'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
: Uzun va ingichka. {{misol|Kokillarim eshilgandir {{ajrat|tol}}-{{ajrat|tol}}, Har {{ajrat|tol}}iga bersa yet-mas dunyo mol.|[[w:&quot;Malikai ayyor&quot;|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}. {{misol|Torlari {{ajrat|tol}} ipaklardan eshilsin, Aytganimda, tovush-ginam qoʻshilsin.|[[w:&quot;Qushiqlar&quot;|&quot;Qushiqlar&quot;]]}}.

:TOL III [d.] ''harb.'' Mina va snaryadlar ichiga quyiladigan kuchli portlovchi modda; oq yoki sargʻish rangli qattiq kristall mahsulot.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ТОЛ}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tol'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
''[[w:Fransuz tili|fr.]]'' tole

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
Kartonga toshkoʻmir qatroni (smola) shimdirib, baʼzan ustiga bir oz qum sepib tayyorlangan, suv oʻtkaz-maydigan qurilish materiali. {{misol|Bir rulon {{ajrat|tol}},}} v {{misol|{{ajrat|Tol}} omonatgina yopilgan saroy ichiga selitra toʻkib qoʻyilgan.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Choʻl burguti}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТОЛЬ}}
=== Tarjimalari ===

{{-trans-|tol|
*{{ug}}: [[سۆگەت]]
*{{kjh}}: [[тал]]
*{{sah}}: [[талах]]
|}}

{{Tarjimalar
|
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;tol I&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[ива]] [[остролистная]]; {{tarjmisoli|majnun tol }} плакучая ива; {{tarjmisoli|sariq tol }} ветла; {{tarjmisoli|siz koʻrgan katta tollar allaqachon kesilib ketgan }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. большие ивы, которые вы видели, давным-давно срублены) 1) с тех пор много воды утекло; 2) теперь иные условия; условия изменились ({{izoh|надеяться не на что}}).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''tol II'''&lt;br /&gt;
{{izoh|обл}}. [[прядь]]; {{tarjmisoli|Qora zulfim eshilgandir tol-tol ... }} («Муродхон») Мои чёрные волосы заплетены в косы.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''tol III'''&lt;br /&gt;
{{izoh|спец. }}[[тол]]; // [[толовый]]; {{tarjmisoli|tol zaryadi }} заряд тола, толовый заряд.

'''tol'''&lt;br /&gt;
[[толь]]; // [[толевый]]; {{tarjmisoli|tol yopilgan tom }} толевая крыша.&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada fransuzchadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>2khxrxhzbdt6wolmdisikwehwid7s55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>тал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114267</id>
    <revision>
      <id>638698</id>
      <parentid>538734</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="306" sha1="i6ciy8p5hu7ebamizz41ca6rv8kf40b" xml:space="preserve">{{-ru-}}
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''тал'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
&lt;b&gt;[[тал]] &lt;/b&gt;{{izoh|м то же, что &lt;b&gt;}}[[талъник]].&lt;/b&gt;

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

== Tarjimalari ==

{{-kjh-}}
[[tol]].</text>
      <sha1>i6ciy8p5hu7ebamizz41ca6rv8kf40b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>тыл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116278</id>
    <revision>
      <id>638695</id>
      <parentid>635599</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T13:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1884" sha1="a7ermj4k9q0ellhsj4b1zmyaj6uvmup" xml:space="preserve">{{-ru-}}
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''тыл'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
&lt;b&gt;[[тыл]] &lt;/b&gt;{{izoh|м, р. &lt;b&gt;}}-а (-у),&lt;/b&gt; {{izoh|предл. &lt;b&gt;}}о тыле, в тылу, &lt;/b&gt;{{izoh|мн. &lt;b&gt;}}[[тылы]], &lt;/b&gt;{{izoh|р. &lt;b&gt;}}-ов&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;1&lt;/b&gt; [[orqa]] [[tomon]], [[sirt]]; {{tarjmisoli|подойти с ~а }} orqa tomondan yaqinlashmoq;{{tarjmisoli| ~ ладони}}  kaftning sirti (orqa tomoni);&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;[[front]] [[orqasi]], [[orqa]] [[tomon]], [[til]]; {{tarjmisoli|глубокий ~ }} front orqasi (frontdan ancha ichkari); {{tarjmisoli|отвести роту в ~ }} rotani front orqasiga (tilga) olib ketmoq; {{tarjmisoli|зайти в ~ противнику }} dushmanning orqa tomoniga oʻtmoq; {{tarjmisoli|ударить по вражеским войскам с ~а }} dushman qoʻshinlariga orqa tomondan zarba bermoq; {{tarjmisoli|произвести разведку в ~у противника }} dushmanning orqa tomonini (frontdan naryogʻini) razvedka qilmoq;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;3&lt;/b&gt; [[mamlakat]] [[ichkarisi]], [[til]]; {{tarjmisoli|служить в ~у}}  mamlakat ichkarisida xizmat qilmoq (urush paytida); {{tarjmisoli|эвакуировать раненых в ~ }} yaradorlarni mamlakat ichkarisiga evakuatsiya qilmoq;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;4 &lt;/b&gt;{{izoh|мн. &lt;b&gt;}}[[тылы]] &lt;/b&gt;[[frontga]] [[yaqin]] [[turgan]] ([[front]] [[orqasidagi]]) [[harbiy]] [[qismlar]]; {{tarjmisoli|подтянуть ~ы к передовой }} front yaqinidagi kuchlarni jang maydoniga tortmoq (olib kelmoq);&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;5&lt;/b&gt; {{izoh|перен. }}[[mamlakatning]] [[front]] [[orqasidagi]] [[hamma]] [[qismi]]; {{tarjmisoli|труженики ~а }} mamlakatning front orqasidagi hamma mehnatkashlari.&lt;/br&gt;

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

== Tarjimalari ==

{{-sah-}}
#[[til]]
#[[so‘z]].</text>
      <sha1>a7ermj4k9q0ellhsj4b1zmyaj6uvmup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سۆگەت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162635</id>
    <revision>
      <id>638697</id>
      <timestamp>2026-05-19T15:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-ug-}} ===Aytilishi=== sögät  ===Ma’nosi=== [[tol]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="hmhbvm29aqb8vyc36kpx1imbyhlvzxb" xml:space="preserve">{{-ug-}}
===Aytilishi===
sögät

===Ma’nosi===
[[tol]].</text>
      <sha1>hmhbvm29aqb8vyc36kpx1imbyhlvzxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مەجنۇنتال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162636</id>
    <revision>
      <id>638701</id>
      <timestamp>2026-05-19T15:42:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-ug-}} [[majnuntol]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="b2yoruqckk0evij2rtljk6m7n9o7sag" xml:space="preserve">{{-ug-}}
[[majnuntol]].</text>
      <sha1>b2yoruqckk0evij2rtljk6m7n9o7sag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئالتۇن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162637</id>
    <revision>
      <id>638703</id>
      <timestamp>2026-05-19T15:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-ug-}} [[oltin]]. {{misol|                                                                 ئالتۇن ئالما ،دۇ ئا ئال  دەرلەر}} - Oltin olma duo ol derlar.“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="179" sha1="jpun6xmfgveuwdj174f9kutzzgyxanq" xml:space="preserve">{{-ug-}}
[[oltin]]. {{misol|                                                                 ئالتۇن ئالما ،دۇ ئا ئال  دەرلەر}} - Oltin olma duo ol derlar.</text>
      <sha1>jpun6xmfgveuwdj174f9kutzzgyxanq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638704</id>
      <parentid>638703</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:51:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="kl08iv2md5ug0iqako2db8xmh1ohil6" xml:space="preserve">{{-ug-}}
[[oltin]]. {{misol|                                                                 {{ajrat|ئالتۇن}} ئالما ،دۇ ئا ئال  دەرلەر}} - Oltin olma duo ol derlar.</text>
      <sha1>kl08iv2md5ug0iqako2db8xmh1ohil6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638705</id>
      <parentid>638704</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="mir8mkl3sh8v6uz71peh02gz2zp7jfj" xml:space="preserve">{{-ug-}}
[[oltin]]. {{misol|                                                                 {{ajrat|ئالتۇن}} ئالما، دۇ ئا ئال  دەرلەر}} - Oltin olma duo ol derlar.</text>
      <sha1>mir8mkl3sh8v6uz71peh02gz2zp7jfj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638706</id>
      <parentid>638705</parentid>
      <timestamp>2026-05-19T15:52:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="227" sha1="n9bbp0e15as0wyeig85c61tq949ibj9" xml:space="preserve">{{-ug-}}
===Aytilishi===
altun

===Ma’nosi===
[[oltin]]. {{misol|                                                                 {{ajrat|ئالتۇن}} ئالما، دۇئا ئال  دەرلەر}} - Oltin olma duo ol derlar.</text>
      <sha1>n9bbp0e15as0wyeig85c61tq949ibj9</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>