Vikilugʻat uzwiktionary https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa MediaWiki 1.47.0-wmf.3 case-sensitive Media Maxsus Munozara Foydalanuvchi Foydalanuvchi munozarasi Vikilugʻat Vikilugʻat munozarasi Fayl Fayl munozarasi MediaWiki MediaWiki munozarasi Andoza Andoza munozarasi Yordam Yordam munozarasi Turkum Turkum munozarasi TimedText TimedText talk Modul Modul munozarasi Event Event talk 0 12498 638718 638717 2026-05-20T12:38:46Z Yokubjon Juraev 8265 638718 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Us-monov|Oʻ. Us-monov]]|Sirli sohil}}. {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asarlar}}. Tili aylanmaslik Tili gapga kelmas-lik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i ay-lanmay qoldi.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. Tili bormaslik Biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi. |[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}.o. {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Tili gapga kel-maslik Gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul \dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tili kelishmaslik ''(yoki'' kelmaslik) :Talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kel-mas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻz-lar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xo-hish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:"Saodat"|"Saodat"]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. '''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:"Erali va Sherali"|"Erali va Sherali"]]}}. :'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} t1d7dq9z0k1qsxo9g247o8s5kkomun0 638720 638718 2026-05-20T20:04:16Z Yokubjon Juraev 8265 638720 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|\Hamroqulni\ Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelish-may, Usta kulol qoʻyib olgan. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|To-moshabogʻ}}. Tili kelmaslik Gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Tili chiqmoq 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti\|[[w:2) gapiradigan|2) gapiradigan]]|gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq}}. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}. Tili qisiq Hech narsadeya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:"Saodat"|"Saodat"]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. '''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:"Erali va Sherali"|"Erali va Sherali"]]}}. :'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} gurp4mzeb82h499m09zxdm6u5rihznh 638721 638720 2026-05-21T02:38:09Z Yokubjon Juraev 8265 638721 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tili qi-chimoq ''yoki'' tilini qichitmoq Soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilim-ning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:"Saodat"|"Saodat"]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. '''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:"Erali va Sherali"|"Erali va Sherali"]]}}. :'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} 8oedt2yxdykzobmi9jx24cq7iuem53f 638722 638721 2026-05-21T02:40:55Z Yokubjon Juraev 8265 638722 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilimning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qish-loq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:"Saodat"|"Saodat"]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. '''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu ja-rayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:"Erali va Sherali"|"Erali va Sherali"]]}}. :'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} 0b6q7wyoycapna25och0k7hdgola01i 638723 638722 2026-05-21T02:43:23Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 638723 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|Utirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, otihaqi-da gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Tilimning uchida turibdi Biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida mypunmu-ya! Xayr, mayli, keyin ayta-man.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}. {{misol|[Said:] Se-ning ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bogʻlamoq Gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyo-fat oʻqituvchshar bshan orani mustahkam-lash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Yangi direktor}}. ''..bu gapni kampirning tshtni bogʻlash va, naza-rida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi. A.'' Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Til-larda dostoy Biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tav-sifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxta-si, shirin-shakar mevasi tufayli Uzbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:"Saodat"|"Saodat"]]}}. {{misol|-Ke-linning suluvligi Margilonda maʼlum ekan-mi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} '''3''' Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} — boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}i-dan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uya-lib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:"Erali va Sherali"|"Erali va Sherali"]]}}. :'''Til biriktirmoq''' Oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib ol-moq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qshshb yubordik.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. Til tegizmoq Izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaq-bul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom haz-ratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib be-raman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Til topishmoq Oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Cha-labiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi. |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Til tortmaslik Til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} n {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. Tilga tushmoq ''ayn.'' ogʻizga tushmoq ''q.'' '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning no-mi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} psh8er79s47066annovsd1bam1h5459 638724 638723 2026-05-21T02:54:23Z Yokubjon Juraev 8265 638724 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! — U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilimning uchida turibdi''' - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}} {{misol|[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bogʻlamoq''' - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:Said Zunnunova|Said Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|..bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tillarda doston''' - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:Saodat|"Saodat"]]}} {{misol|-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} - boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}idan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:Erali va Sherali|"Erali va Sherali"]]}}<br/>'''Til biriktirmoq''' - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Til tegizmoq''' - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Til topishmoq''' - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Til tortmaslik''' - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}<br/>'''Tilga tushmoq''' - {{ayn.}} '''ogʻizga tushmoq''' {{q.}} '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|Gazetadan}} Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} sjkmxxrholj2vky4z5zirdm3ikye64p 638728 638724 2026-05-21T07:32:11Z Yokubjon Juraev 8265 638728 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilimning uchida turibdi''' - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}} {{misol|[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bogʻlamoq''' - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:Said Zunnunova|Said Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|..bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tillarda doston''' - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:Saodat|"Saodat"]]}} {{misol|-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egʻri {{ajrat|til}} - boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}idan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? — dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:Erali va Sherali|"Erali va Sherali"]]}}<br/>'''Til biriktirmoq''' - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Til tegizmoq''' - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Til topishmoq''' - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Til tortmaslik''' - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}<br/>'''Tilga tushmoq''' - {{ayn.}} '''ogʻizga tushmoq''' {{q.}} '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|Gazetadan}} Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} 8u25zt0jil7csed85yyn8yobyfl0vc2 638729 638728 2026-05-21T07:34:37Z Yokubjon Juraev 8265 638729 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilimning uchida turibdi''' - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}} {{misol|[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bogʻlamoq''' - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:Said Zunnunova|Said Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|..bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tillarda doston''' - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:Saodat|"Saodat"]]}} {{misol|-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egri {{ajrat|til}} - boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}idan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? - dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:Erali va Sherali|"Erali va Sherali"]]}}<br/>'''Til biriktirmoq''' - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Til tegizmoq''' - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Til topishmoq''' - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Til tortmaslik''' - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}<br/>'''Tilga tushmoq''' - {{ayn.}} '''ogʻizga tushmoq''' {{q.}} '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|Gazetadan}} Tildan qolmoq Soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}. Tili uzun Har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, kaddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. Til i dan bol tommoq Muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Ba-diani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku! |[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Tilidan tushirmaslik ''{yoki'' qoʻymaslik) Doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi. }}yash {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Tilini bermaslik Oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} a {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni ber-maganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}. Tilini kesmoq Gapidan toʻxtatmoq. ''Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tshshni kesdi.'' Oybek, Navoiy. Tilini tiymoq Gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.'P.|[[w:Qodirov|Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} 6gkbulc05gdtiud00pn4oe4mawk332o 638730 638729 2026-05-21T07:42:06Z Yokubjon Juraev 8265 638730 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul [dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilimning uchida turibdi''' - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}} {{misol|[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bogʻlamoq''' - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:Said Zunnunova|Said Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|..bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tillarda doston''' - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:Saodat|"Saodat"]]}} {{misol|-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egri {{ajrat|til}} - boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}idan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? - dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:Erali va Sherali|"Erali va Sherali"]]}}<br/>'''Til biriktirmoq''' - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Til tegizmoq''' - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Til topishmoq''' - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Til tortmaslik''' - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}<br/>'''Tilga tushmoq''' - {{ayn.}} '''ogʻizga tushmoq''' {{q.}} '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|Gazetadan}}<br/>'''Tildan qolmoq''' - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}<br/>'''Tili uzun''' - har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, haddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}<br/>'''Tiliddan bol tommoq''' - muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Badiani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku!|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tilidan tushirmaslik''' (''yoki'' '''qoʻymaslik''') - doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi.}} {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bermaslik''' - oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni bermaganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}<br/>'''Tilini kesmoq''' - gapidan toʻxtatmoq. {{misol|Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tilini kesdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}<br/>'''Tilini tiymoq''' - gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}<br/>Tilini tishlamoq Majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]|Koʻzlar}}. '''4''' Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i. Rus tshsh. Ingliz {{ajrat|til}}i. Fors {{ajrat|til}}i. Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} n [''Zayniddin''] {{misol|Hirotning koʻcha yigipiari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjat-ni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}. :'''Ona tili''' Inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. ''Ona tshshm'' — {{misol|oʻzbek {{ajrat|til}}i. }}yash {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. '''5''' Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farkdanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i. Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i,}} n {{misol|Deh-qonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻ-zilib, ingichka uziladigan payt.}} N. Fozilov, Diydor. {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh balaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻn-gilni eritadi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qila-digan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}lari-da dilshodlik qiladilar.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} bvk3vo0hgdxyhgbfddg4dq34blj08nc 638731 638730 2026-05-21T07:52:12Z Yokubjon Juraev 8265 638731 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul [dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilimning uchida turibdi''' - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}} {{misol|[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bogʻlamoq''' - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:Said Zunnunova|Said Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|..bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tillarda doston''' - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:Saodat|"Saodat"]]}} {{misol|-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egri {{ajrat|til}} - boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}idan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? - dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:Erali va Sherali|"Erali va Sherali"]]}}<br/>'''Til biriktirmoq''' - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Til tegizmoq''' - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Til topishmoq''' - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Til tortmaslik''' - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}<br/>'''Tilga tushmoq''' - {{ayn.}} '''ogʻizga tushmoq''' {{q.}} '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|Gazetadan}}<br/>'''Tildan qolmoq''' - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}<br/>'''Tili uzun''' - har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, haddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}<br/>'''Tiliddan bol tommoq''' - muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Badiani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku!|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tilidan tushirmaslik''' (''yoki'' '''qoʻymaslik''') - doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi.}} {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bermaslik''' - oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni bermaganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}<br/>'''Tilini kesmoq''' - gapidan toʻxtatmoq. {{misol|Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tilini kesdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}<br/>'''Tilini tiymoq''' - gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}<br/>'''Tilini tishlamoq''' - majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:Rauf Parfi|Rauf Parfi]]|Koʻzlar}} #Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Rus tili.}} {{misol|Ingliz {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Fors {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} {{misol|[Zayniddin] Hirotning koʻcha yigitlari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjatni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}<br/>'''Ona tili''' - inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. {{misol|Ona tilim - oʻzbek {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} #Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farqlanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Dehqonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻzilib, ingichka uziladigan payt.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}} {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh bolaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻngilni eritadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qiladigan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}larida dilshodlik qiladilar.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} '''7 '''''harb.'' Kerakli maʼlumot olish maqsa-dida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Kumondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hu.jum jangining pla-nini tuzish uchun eng kerakli maiumotlar-ni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}}. '''8''' Biror narsa, ish-faoliyatning mohiya-ti, siri va sh.k. {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} m {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} gb4d31ws0ghqb52f0mp84wno3ythclk 638732 638731 2026-05-21T08:10:36Z Yokubjon Juraev 8265 638732 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul [dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilimning uchida turibdi''' - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}} {{misol|[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bogʻlamoq''' - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:Said Zunnunova|Said Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|..bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tillarda doston''' - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:Saodat|"Saodat"]]}} {{misol|-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egri {{ajrat|til}} - boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}idan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? - dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:Erali va Sherali|"Erali va Sherali"]]}}<br/>'''Til biriktirmoq''' - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Til tegizmoq''' - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Til topishmoq''' - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Til tortmaslik''' - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}<br/>'''Tilga tushmoq''' - {{ayn.}} '''ogʻizga tushmoq''' {{q.}} '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|Gazetadan}}<br/>'''Tildan qolmoq''' - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}<br/>'''Tili uzun''' - har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, haddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}<br/>'''Tiliddan bol tommoq''' - muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Badiani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku!|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tilidan tushirmaslik''' (''yoki'' '''qoʻymaslik''') - doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi.}} {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bermaslik''' - oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni bermaganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}<br/>'''Tilini kesmoq''' - gapidan toʻxtatmoq. {{misol|Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tilini kesdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}<br/>'''Tilini tiymoq''' - gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}<br/>'''Tilini tishlamoq''' - majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:Rauf Parfi|Rauf Parfi]]|Koʻzlar}} #Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Rus tili.}} {{misol|Ingliz {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Fors {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} {{misol|[Zayniddin] Hirotning koʻcha yigitlari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjatni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}<br/>'''Ona tili''' - inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. {{misol|Ona tilim - oʻzbek {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} #Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farqlanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Dehqonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻzilib, ingichka uziladigan payt.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}} {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh bolaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻngilni eritadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qiladigan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Kush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}larida dilshodlik qiladilar.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{harb.}} Kerakli maʼlumot olish maqsadida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Qo‘mondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hujum jangining planini tuzish uchun eng kerakli maiumotlarni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}} #Biror narsa, ish-faoliyatning mohiyati, siri {{va sh.k.}} {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} 1jg76hrttqi84afefxpxh49dl4fu4rp 638733 638732 2026-05-21T08:12:23Z Yokubjon Juraev 8265 638733 wikitext text/x-wiki {{Vikipediya}} = {{-uz-}} = == til I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|TIL ' ogʻiz boʻshligʻida pastki jagʻga yopishgan, taʼm-maza bilishga, nutq tovushlarini hosil qilishga xizmat qiladigan aʼzo'. Aytsam, t i l i m kuyadi, aytmasam — dilim (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ' gapir-' maʼno — sini anglatgan ti- feʼlidan (ПДП, 429) -l qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, III, 229): ti- + l <nowiki>=</nowiki> til.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #{{anat.}} Ogʻiz boʻshligʻida joylashgan, taʼm-maza bilish, ogʻizga ovqat olish, yalash {{va sh.k.}} lar uchun xizmat qiladigan muskulli aʼzo. {{misol|Issiqdan itning {{ajrat|til}}i osilgan.}} {{misol|Aytsam, {{ajrat|til}}im kuyadi, aytmasam - dilim.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Oʻlguday taxir ekan, {{ajrat|til}}imni yorguday, ogʻzimni kuydirguday boʻldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nihoyat, gapira-gapira qaqragan lablarini tili bilan yalab, Lutfiniso jim boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|..buzoqchalar boʻyinlarini choʻzib, unga [raisga] {{ajrat|til}}larini koʻrsatishdi. |[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Asbob, mexanizm va shu kabilarning osilib, qimirlab turadigan qismi. {{misol|Soatning {{ajrat|til}}i. Kompasning {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Qoʻngʻiroqning {{ajrat|til}}i.}} #{{koʻchma}} {{poet.}} Tigʻga oʻxshash, uchli narsa. {{misol|Shamol kuchayib, olovning {{ajrat|til}}i yana ham uzunlashdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Tepaga koʻtarilgan quyosh oʻtli {{ajrat|til}}i bilan yer bagʻridagi barcha namni soʻrib olardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}} {{misol|Quyosh haroratidan bahramand boʻlgan maysa, Qiyoq {{ajrat|til}}larin choʻzib, nurga qasida kuylar.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == til II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''til''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Kishilar oʻrtasida, jamiyatda oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekta. {{misol|Odam {{ajrat|til}}idan topar, hoʻkiz - muguzidan.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Xotinning bu gapi Boʻtaboyning jon-jonidan oʻtib ketdi, lekin bundagi kuchli mantiq {{ajrat|til}}ini bogʻladi-yu, hech narsa deyolmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Hafiza hech narsa deyolmasdi. Uning {{ajrat|til}}lari hali qovushmay gʻoʻldirardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}} {{misol|-Nikoh qilmay, bir yildan ortiq totuv yashadik. Innaykeyin, - dedi-yu, {{ajrat|til}}i tutilib, gapni aylantirib yubordi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yusufbek hoji soʻzlar ekan, yuragi mashʼum bir ehtimolning dahshatidan titrar, {{ajrat|til}}i ham osonlik bilan harakatlanmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Soʻzlash, gapirish, fikr ifodalash qobiliyati. {{misol|Til inson uchun berilgan buyuk neʼmatdir.}} {{misol|Gapirmoqqa {{ajrat|til}}i yoʻqdir jonivor, Rustamning boshida aylanib turar.|[[w:Rustamxon|"Rustamxon"]]}}<br/>'''Til uchida''' (''yoki'' '''til uchi bilan''') '''soʻzlamoq''' (''yoki'' '''gapirmoq''') - sidqidildan emas, shunchaki (yoʻliga) biror soʻz (gap) aytmoq. {{misol|Koʻz uchiman koʻzlama, koʻzingga zoʻr kelar, {{ajrat|Til}} uchiman soʻzlama, oʻzingga zarar kelar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uni xush koʻrmasam ham, u, {{ajrat|til}} uchidami, har vaqt manga "jiyanim", deb shirin gapiradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilga kirmoq''' (''yoki'' '''kelmoq''') - soʻzlay boshlamoq (gapirmay turgan holatdan keyin yoki kimningdir gap-nutqidan soʻng). {{misol|Oqsoqol derazaning zihiga omonatgina oʻtirib, hakkam-dukkam soqol oʻsgan iyagiga qoʻlini tirab, oʻylanib qoldi. Oxiri {{ajrat|til}}ga kirdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Uch-toʻrt daqiqalik sukutdan keyin Otabek {{ajrat|til}}ga keldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tilga olmoq''' - gap-suhbat davomida kimsa yoki narsa haqida gapirmoq, eslab gap aytmoq; umuman, biror soʻzni aytmoq. {{misol|Keyin u oʻziga oʻzi tanbeh berdi: "Yomonlikni {{ajrat|til}}ga olma, Normat, bunday boʻlishi mumkin emas".|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} {{misol|Usta "podshoh" soʻzini {{ajrat|til}}ga olgani sababli, Maʼsumabeka labini tishladi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tildan ayrilmoq''' (''yoki'' '''qolmoq''') - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Pirimboy, urush boshlanganda, yongʻoqning tagida uxlab qolib, {{ajrat|til}}dan ayrildim, deb to urush tugaguncha gung boʻlib yurgan ekan.|[[w:Oʻ. Usmonov|Oʻ. Usmonov]]|Sirli sohil}} {{misol|Hatto {{ajrat|til}}dan qolgan kasalning rozilik {{ajrat|til}}ashib qaragani ham dunyodan umid uzgani emas..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}}<br/>'''Tili aylanmaslik''' - tili gapga kelmaslik, gapirolmay qolmoq. {{misol|Munavvar yalt etib qaradi. Roʻzining lablari titrab, {{ajrat|til}}i aylanmay qoldi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Tili bormaslik''' - biror narsa deyishga botina olmaslik, koʻngli boʻlmaslik. {{misol|Koʻp vaqtdan beri miyamda bor-u, lekin aytishga {{ajrat|til}}im bormay keladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Koʻngliga kelgan gapni ochiq aytishga Nizomjonning sira {{ajrat|til}}i bormasdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}}<br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - gap-soʻz aytolmay qolmoq. {{misol|Dovdirab qolganimdan, {{ajrat|til}}im gapga kelmay, "a-a", "a-a" deyman nuqul [dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>Tili kelishmaslik (''yoki'' kelmaslik) - talaffuz qila olmaslik, ayta olmaslik. {{misol|[Hamroqulni] Chaqirgan kishi tomoshabogʻning qorovuli Usta kulol edi. Uning asli oti Stokgulov. Hamroqul, aytishga {{ajrat|til}}i kelishmay, Usta kulol qoʻyib olgan.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Tomoshabogʻ}}<br/>'''Tili kelmaslik''' - gapira olmaslik, soʻzlay olmaslik. {{misol|O‘tirgan joyida qoziqdek qoqilib qolgan edi, qutidorning oldiga yurishni-da bshshas, soʻzlashga ham {{ajrat|til}}i kelmas edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}<br/>'''Tili chiqmoq''' - 1) gapiradigan boʻlmoq, gapirishga oʻrganmoq. {{misol|Ugʻlimning {{ajrat|til}}i chiqib qoldi, baʼzi soʻzlarni aytyapti.}} 2) gapiradigan, gapirishga jurʼat etadigan boʻlmoq. {{misol|-{{ajrat|Til}}ing chiqib qopti! - U Nafisaning yuziga tarsaki tortib yubordi..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Topilgan husn}}<br/>'''Tili qisiq''' - hech narsa deya olmaydigan, qarshi gapira olmaydigan holatli. {{misol|Uochkoʻzlar bundan keyin ham meni qoʻshishmaydi.. Ular oldida har vaqt {{ajrat|til}}im qisiq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uning {{ajrat|til}}i qisiq boʻlishiga sabab boʻlgan gunohi shunday sodir boʻlgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tili qichimoq''' ''yoki'' '''tilini qichitmoq''' - soʻzlashga xohish qoʻzgʻalmoq (qoʻzgʻatmoq). {{misol|Bu yigit juda tegishqoq boʻlib.. bu gapni ham uning {{ajrat|til}}ini qichitish uchun aytgan boʻlsa kerak..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Joʻra, oti haqida gap sotishni yaxshi koʻrardi, darrov {{ajrat|til}}i qichidi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Tilimning uchida turibdi''' - biror soʻz, gapning yodiga tushay deb, aytay-aytay deb turgan holatni qayd etadi. {{misol|[Zargarov: (oʻylab)] {{ajrat|Til}}imning uchida turipti-ya! Xayr, mayli, keyin aytaman.. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}} {{misol|[Said:] Sening ikkinchi oting nima edi, hozir {{ajrat|til}}imning uchida turuvdi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bogʻlamoq''' - gapirmaydigan qilib qoʻymoq, gapdan tiyib qoʻymoq. {{misol|Bugungi ziyofat oʻqituvchilar bilan orani mustahkamlash, Saodatxonning {{ajrat|til}}ini bogʻlash uchun qilingan.|[[w:Said Zunnunova|Said Zunnunova]]|Yangi direktor}} {{misol|..bu gapni kampirning tilini bogʻlash va, nazarida, durustgina gap topolmay chuldirab oʻtirgan Zunnunxoʻjaga luqma solish uchun aytdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Tillarda doston''' - biror kimsa yoki narsaning hammaning ogʻzidan tushmay, taʼrif-tavsifda boʻlgan holatini bildiradi. {{misol|Paxtasi, shirin-shakar mevasi tufayli O‘zbekistan nomi {{ajrat|til}}larda doston.|[[w:Saodat|"Saodat"]]}} {{misol|-Kelinning suluvligi Marg‘ilonda maʼlum ekanmi ? -Maʼlum ekan, {{ajrat|til}}larda doston ekan.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Fikr ifodalash jarayoni va bu jarayonda yuzaga keluvchi soʻz, ibora, gap, nutq. {{misol|Til bilan dil bir xil boʻlishi kerak. Toʻgʻri {{ajrat|til}} toshni yoradi, egri {{ajrat|til}} - boshni.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Besh yashar Turgʻunboy shirin goʻdak {{ajrat|til}}idan: -Siz zoʻrmi, dadam zoʻrmi? - dedi-da, uyalib, boshini koʻrpasiga yashirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bandi shoʻrlar, quloq solgin {{ajrat|til}}ima.|[[w:Erali va Sherali|"Erali va Sherali"]]}}<br/>'''Til biriktirmoq''' - oʻzaro kelishib olmoq, biror ish boʻyicha (odatda, kimlardandir yashirin holda) bir fikr-xulosaga kelib olmoq. {{misol|Singling qiz dilini bilib chiqsin. Xoʻp desa, {{ajrat|til}} biriktirib, bir kechada ura qochasanlar.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hisobchi Rahim Hayitboyev bilan {{ajrat|til}} biriktirib.. kolxozning oʻnlab qoʻyini saranjom qilib yubordik.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}}<br/>'''Til tegizmoq''' - izzati nafsga tegadigan, umuman, tegadigan nomaqbul gap qilmoq. {{misol|Agarda ustod Qavom hazratlari xonadoniga yana bir nima deb {{ajrat|til}} tegizsangiz, muhtarama ayamlarga aytib beraman.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bunine oxvati, albatta, yomon. Ulamolarga aslo {{ajrat|til}} tegizmangizlar, Abdishukur!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}<br/>'''Til topishmoq''' - oʻzaro bir fikr-mulohazaga kelmoq, shunday holatda ish tutmoq. {{misol|Kulollar bilan {{ajrat|til}} topishib, lojuvard koshinlarni oʻz vaqtida yetkazib berishajagiga ishongan Meʼmor.. Ahmad Chalabiy bilan ham ochshshb, quvnab gaplashardi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Til tortmaslik''' - til gapga kelmaslik, hech narsa deyolmaslik. {{misol|{{ajrat|Til}} tortmay oʻlmoq.}} {{misol|Georgadze daydi oʻqqa duch kelib yiqildi, yiqildi-yu, {{ajrat|til}} tortmay qoldi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}<br/>'''Tilga tushmoq''' - {{ayn.}} '''ogʻizga tushmoq''' {{q.}} '''[[ogʻiz]]'''. {{misol|Yirik korxonada chiniqib, koʻzi pishgan qizning nomi {{ajrat|til}}ga tushib qoldi.|Gazetadan}}<br/>'''Tildan qolmoq''' - soʻzlash qobiliyatini yoʻqotmoq. {{misol|Gapiray desa, {{ajrat|til}}dan qolganga oʻxshaydi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Laʼli Badaxshon}}<br/>'''Tili uzun''' - har narsani gapiraveradigan, tap tortmay, haddi sigʻib aytaveradigan. {{misol|Bu zamonda.. kim boy boʻlsa, uning ogʻzi katta, {{ajrat|til}}i uzun.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Begimxonning {{ajrat|til}}i uzun boʻlib ketdi. Endi u nima desa, deya oladi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}<br/>'''Tiliddan bol tommoq''' - muomalaning oʻta yoqimli, "shirin" ekanligini qayd etadi. {{misol|Nizomiddinning ismini Qavom hazratlari qoʻyganlari, Badiani kelin qilaman, deb {{ajrat|til}}laridan bol tomib gapirganlari hammaga maʼlum-ku!|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}<br/>'''Tilidan tushirmaslik''' (''yoki'' '''qoʻymaslik''') - doim eslab tilga olmoq, u haqda doim gapirib yurmoq, doim tilida boʻlmoq. {{misol|Seni, boshqa kursdoshlarini {{ajrat|til}}idan qoʻymaydi.}} {{misol|Buvim oyimlarni yaxshi koʻrardilar. Hozir ham sira {{ajrat|til}}laridan qoʻymaydilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Tilini bermaslik''' - oʻz gapida turib olmoq, gapini maʼqullayvermoq. {{misol|Yosh boʻlsa ham, {{ajrat|til}}ini bermaydi.}} {{misol|Bilasanmi, toʻrtta odamning orasiga kirib, hali {{ajrat|til}}imni bermaganman-a!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Xanka bilan Tanka}}<br/>'''Tilini kesmoq''' - gapidan toʻxtatmoq. {{misol|Toʻqli mergan Toʻgʻonbekni maqtashga boshlagan edi, Toʻgʻonbek unga xoʻmrayib, tilini kesdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}<br/>'''Tilini tiymoq''' - gap aytish (gapirish)dan oʻzini tutmoq. {{misol|Darvesh gov yana bu yerda ham {{ajrat|til}}ini tiymay, chatoq qildi. Barcha beklarni yomonlab, qargʻab, olovga moy sepdi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}<br/>'''Tilini tishlamoq''' - majburiy yoki pushaymon holda gapdan toʻxtamoq, gapirmaslik. {{misol|Zulfiqor bu gapni eshitishi bilan {{ajrat|til}}ini tishladi, sukut qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Bir kun kechdi {{ajrat|til}}ini tishlab, Na xursandman, na xafa undan.|[[w:Rauf Parfi|Rauf Parfi]]|Koʻzlar}} #Fikr ifodalash, aloqa quroli boʻlib xizmat qiladigan tovush, soʻz va grammatik vositalar tizimi. {{misol|Oʻzbek {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Rus tili.}} {{misol|Ingliz {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Fors {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Chet {{ajrat|til}}larni yaxshi bilmoq.}} {{misol|[Zayniddin] Hirotning koʻcha yigitlari bilan ularning oʻz {{ajrat|til}}ida, ruhida bir nafas hangamalashar..|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Odatda ijodkor biron kitob yoki hujjatni bir {{ajrat|til}}dan ikkinchi {{ajrat|til}}ga tarjima qilmoqchi boʻlsa, u avvalo oʻsha originalning tom maʼnosini chuqur bilmogʻi lozim.|[[w:X. Yodgorov|X. Yodgorov]]|Hayot toʻlqinlari}}<br/>'''Ona tili''' - inson oʻz millatiga mansub kishilar doirasida oʻrgangan, shu millatga mansub boʻlgan til. {{misol|Ona tilim - oʻzbek {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Meʼmorning sezishicha, bu goʻldirash ularning oʻz ona {{ajrat|til}}ida edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} #Nutqning oʻziga xos ifoda vositalari va b. xususiyatlari farqlanadigan bir turi. {{misol|Badiiy asar {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Soʻzlashuv {{ajrat|til}}i.}} {{misol|Dehqonlarning {{ajrat|til}}i bilan aytganda, yoʻgʻon choʻzilib, ingichka uziladigan payt.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}} {{misol|Bolangizning bir martaba "dada" deganini eshitsangiz, har qanaqa kek esdan chiqadi. Yosh bolaning {{ajrat|til}}i har qanaqa koʻngilni eritadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{koʻchma|uz}} Insondan boshqa narsalarning oʻzaro bir-birini tushunishga xizmat qiladigan vositasi, ifoda vositasi (belgisi). {{misol|Qush {{ajrat|til}}ini qush biladi.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Uzoq-yaqinlarda turli-tuman qushlar oʻz {{ajrat|til}}larida dilshodlik qiladilar.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{harb.}} Kerakli maʼlumot olish maqsadida qoʻlga olingan, tutib keltirilgan harbiy asir. {{misol|Qo‘mondonlik Ostonaqullar keltirgan "{{ajrat|til}}"dan hujum jangining planini tuzish uchun eng kerakli maiumotlarni oldi.|[[w:A. Rahmat|A. Rahmat]]|Ellik bir bahodir}} #Biror narsa, ish-faoliyatning mohiyati, siri {{va sh.k.}} {{misol|Yerning {{ajrat|til}}ini bilmoq.}} {{misol|Rustam dehqonchilikning {{ajrat|til}}ini yaxshigina oʻrgangan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Bu yerda, sexlar ichra stanok {{ajrat|til}}in, Boshdan oyoq oʻrgangan harakat yoʻlin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ТИЛ}} {{uz-ism}} == Tarjimalari == {{-trans-|Tillarda| *{{az}}: [[dili]] *{{es}}: [[lengua]], [[idioma]] *{{en}}: [[language]] *{{de}}: [[Sprache]] *{{fa}}: [[زبان]] *{{fi}}: [[kieli]] *{{fr}}: [[langue]] *{{id}}: [[bahasa]] *{{it}}: [[lingua]] *{{ko}}: [[언어]] (eon-eo), [[말]] (mal) *{{nl}}: [[taal]] *{{pt}}: [[língua]] *{{ro}}: [[limbă]] *{{ru}}: [[язык]] (jazýk) *{{sv}}: [[språk]] *{{tg}}: [[забон]] *{{tr}}: [[dil]] *{{tyv}}: [[дыл]] *{{ja}}: [[言語]] (げんご, gengo) *{{sah}}: [[тыл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''til'''<br /> '''1 '''{{izoh|анат. }}[[язык]]; {{tarjmisoli|tilni chiqarmoq }} высунуть язык; {{tarjmisoli|tilini tishlamoq }} прикусить язык; {{tarjmisoli|tilning suyagi yoʻq }} {{izoh|прям. и перен}}. язык без костей;<br /> '''2 '''[[язык]]; [[речь]]; // [[языковой]]; {{tarjmisoli|oʻzbek tili }} узбекский язык; {{tarjmisoli|adabiy til }} литературный язык; {{tarjmisoli|kitob tili }} книжный язык; {{tarjmisoli|ona tili }} родной язык; {{tarjmisoli|tildagi shakllar }} ({{izoh|или '''}}[[formalar]]''') [[языковые]] [[формы]];<br /> '''3 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; [[дар]] [[речи]]; [[речь]], [[слово]]; {{tarjmisoli|u tildan qoldi }} у него отнялся язык; он потерял дар речи; {{tarjmisoli|Gap qaytargani Saidiydi til yoʻq edi }} (А. Ќаћћор, «Сароб».) У Саиди не хватало духу ({{izoh|букв}}. не было языка) возражать; {{tarjmisoli|tili burro }} он боек на язык; {{tarjmisoli|tili uzun }} тот, кто не боится смело говорить; {{tarjmisoli|tili qisqa, tili qisiq }} тот, кто боится говорить; {{tarjmisoli|ayb oʻzida, shuning uchun tili ham qisqa }} он сам виноват, потому и боится говорить; {{tarjmisoli|tili oʻtkir }} 1) острый на язык; 2) слова его доходчивы; всеего слушаются; {{tarjmisoli|til qilichdan oʻtkir }} {{izoh|посл}}. слово (язык) острее меча; {{tarjmisoli|til uchida }} 1) на кончике языка; {{tarjmisoli|tilimning uchila turibdiyu, xayolimga kelmayapti }} вертится на языке, а вспомнить не могу; 2) на словах, формально, для приличия; {{tarjmisoli|tili bir qarich }} у него язык хорошо подвешен; {{tarjmisoli|til biriktirmoq }} сговариваться; устраивать заговор;{{tarjmisoli| Qizingni yo birov olib qochgan, yo birov bilan til biriktirib oʻzi qochgan }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Твою дочь кто-нибудь украл или, сговорившись с кем-нибудь, она сама убежала;{{tarjmisoli| ularning tili bir }} они сговорились, они заодно, у них общий язык; '''[[aytmoqqa]] '''({{izoh|или '''}}aytishga, deyishga, demoqqa''') {{tarjmisoli|til bormadi }} сказать ({{izoh|что-л}}.) язык не повернулся; {{tarjmisoli|Gapirmoqqa tili boʻlmadi }} («Алпомиш») Она не могла говорить; У неё язык отнялся; {{tarjmisoli|til tekkizmoq }} задевать (касаться) в разговоре ({{izoh|кого-чего-л}}.); {{tarjmisoli|Boy pochchamga nega Roziq tekkizar til?! }} (Ѓ. Ѓулом, «Кўкан») Зачем Разык задевает моего дядю бая?!; {{tarjmisoli|til tortmay oʻldi }} он умер мгновенно (не успел издать и звука); {{tarjmisoli|bir oʻzi posbonni til tortqizmay oʻldiribdi }} он сам убил часового, так что тот не успел издать и звука; {{tarjmisoli|birovga qarshi til qayramoq }} ({{izoh|букв}}. точить язык против кого-либо) злословить на чей-либо счёт; {{tarjmisoli|Alisher Navoiyga qarshi tillaringni muncha qayray berdilaring?! }} (Ойбек, «Навоий») Почему вы так злословите об Алишере Навой?!; {{tarjmisoli|tili chiqdi }} 1) он начал говорить (о ребёнке); {{tarjmisoli|oʻgʻlimning ham tili chiqib qoldi }} мой сын уже говорит; 2) {{izoh|ирон}}. он научился возражать; {{tarjmisoli|uning tili qotib qolgan }} ({{izoh|букв}}. язык у него затвердел) ему поздно теперь учиться; {{tarjmisoli|tilga kirmoq, tilga kelmoq }} обрести дар речи, начать говорить, заговорить ({{izoh|после замешательства, удивления и т. п}}.); {{tarjmisoli|juvon bir necha minutdan keyin tilga kirdi }} через несколько минут молодая женщина обрела дар речи; {{tarjmisoli|tilga olmoq }} упоминать, называть, говорить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); считать заслуживающим разговора; {{tarjmisoli|... tilga olgulik bir nima ham qilganimiz yoʻq edi }} (Ойбек, «Навоий») ... мы не сделали ничего заслуживающего внимания; {{tarjmisoli|Yolgʻon gapni nega olding tilingga? }} («Гўрўѓли») Как смел ты говорить неправду?!; {{tarjmisoli|tilga olmaslik darajada }} в такой степени, что даже говорить не стоит; {{tarjmisoli|tildan tilga koʻchmoq }} передаваться из уств уста; {{tarjmisoli|tildan qoʻymaslik, tildan tushirmaslik }} всё время вспоминать, беспрестанно говорить, твердить ({{izoh|о ком-чём-л}}.); {{tarjmisoli|u nomingizni tilidan qoʻymaydi }} он беспрестанно вспоминает вас; {{tarjmisoli|tiling kesilsin! }} {{izoh|бран}}. чтоб у тебя язык отсох!; {{tarjmisoli|tilingni tiy! }} придержи язык!; {{tarjmisoli|tilingni qis }} ({{izoh|букв}}. прикуси язык) придержи язык; держи язык за зубами; {{tarjmisoli|dilda nima boʻlsa, tilda ham shu }} что на уме, то и на языке; {{tarjmisoli|tilida aytmasa ham dilida aytadi }} хоть он прямо не скажет, но подумает; {{tarjmisoli|aytsam tilim kuyadi, aytmasam dilim kuyadi }} {{izoh|погов. см}}. '''[[dil]] 2''';{{tarjmisoli| toʻgʻri til toshni yoradi, egri til boshni yoradi }} правдивый язык камень расколет, а лживый язык - голову;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[тайны]], [[секреты]]; [[повадки]]; {{tarjmisoli|Rustam dehqonchilikning tilini yaxshigina oʻrgangan }} (Ойбек, «О. в. шабадалар») Рустам хорошо изучил тайны ({{izoh|букв}}. язык) земледелия;{{tarjmisoli| bir-birining tilini bilmoq, bir-birining tiliga tushunmoq }} знать друг друга, знать друг у друга характер, повадки, тайны, помыслы {{izoh|и т. д}}.; {{tarjmisoli|qush tilini qush biladi }} {{izoh|посл}}. язык птицы понимает птица; {{izoh|соотв}}. рыбак рыбака видит издалека;<br /> '''5 '''{{izoh|воен}}. [[язык]] ({{izoh|пленный, от которого можно добыть нужные сведения}}); {{tarjmisoli|razvedkachilar til tutib keldilar }} разведчики привели языка; {{tarjmisoli|U... til tutmoq uchun kishilar yuborish kerakligini uqdirdi}} (Ойбек, «Навоий») Он толковал о том, что необходимо послать людей на поимку языка;<br /> '''6 '''[[язычок]], [[стерженёк]], [[собачка]] ({{izoh|в различных механизмах}}); {{tarjmisoli|soatning tili }} часовая стрелка; {{tarjmisoli|kompasning tili }} стрелка компаса;<br /> '''7 '''{{izoh|перен}}. [[язык]]; {{tarjmisoli|alanganing qizil tillari }} красные языки пламени.<br /> }} fgjh42sgkhd55fps9iod13fiwb2wn7r 0 56633 638725 562039 2026-05-21T07:30:06Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 638725 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''cha-lob''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{shv.|uz}} Suzma yoki qatiqdan tayyorlangan chanqovbosdi ichimlik. {{misol|sht -O‘tiring, {{ajrat|chalob}} ichasizmi? - dedi Inod.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Tayyor {{ajrat|chalob}} isteʼmoldan oldin sovitiladi yoki muz solinadi.|[[w:OʻzME|"OʻzME"]]}} {{misol|Shaymon chol endigina somondan qaytib, ayvonda {{ajrat|chalob}} ichib oʻtirardi.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oq uycha}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ЧАЛОБ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[chalob]]</b></br> [[чалоб]] ({{izoh|прохлодительный напиток из сюзьмы или кислого молока, смешанного с водой и кусочками льда}}).</br> }} anemvasv6yqlo4vkxixwofo88hdzvkd 638726 638725 2026-05-21T07:30:17Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 638726 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''cha-lob''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{shv.|uz}} Suzma yoki qatiqdan tayyorlangan chanqovbosdi ichimlik. {{misol|-O‘tiring, {{ajrat|chalob}} ichasizmi? - dedi Inod.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Tayyor {{ajrat|chalob}} isteʼmoldan oldin sovitiladi yoki muz solinadi.|[[w:OʻzME|"OʻzME"]]}} {{misol|Shaymon chol endigina somondan qaytib, ayvonda {{ajrat|chalob}} ichib oʻtirardi.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oq uycha}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ЧАЛОБ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[chalob]]</b></br> [[чалоб]] ({{izoh|прохлодительный напиток из сюзьмы или кислого молока, смешанного с водой и кусочками льда}}).</br> }} 3i2o0ffjtk1k37lz6wtuv23rxz2sszd 638727 638726 2026-05-21T07:31:00Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 638727 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''cha-lob''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{shv.|uz}} Suzma yoki qatiqdan tayyorlangan chanqovbosdi ichimlik. {{misol|-O‘tiring, {{ajrat|chalob}} ichasizmi? - dedi Inod.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Tayyor {{ajrat|chalob}} isteʼmoldan oldin sovitiladi yoki muz solinadi.|[[w:OʻzME|"OʻzME"]]}} {{misol|Shaymon chol endigina somondan qaytib, ayvonda {{ajrat|chalob}} ichib oʻtirardi.|[[w:Normurod Norqobilov|Normurod Norqobilov]]|Bekatdagi oq uycha}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ЧАЛОБ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[chalob]]</b></br> [[чалоб]] ({{izoh|прохлодительный напиток из сюзьмы или кислого молока, смешанного с водой и кусочками льда}}).</br> }} sr4pmhx9b963gt2z28vaysoatjm6hid 0 78466 638719 503718 2026-05-20T15:37:15Z RedaktorWiki 2215 638719 wikitext text/x-wiki {{-ru-}} == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ка-мер-ный''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === <b>камерн/ый I</b> , <b>-ая</b> , <b>-ое </b></br> <b>1</b> [[kameraga]] [[oid]]; [[kamerada]] [[boʻladigan]] [[yoki]] [[tayyorlangan]]; [[kamera]]...; {{tarjmisoli|~ое производство серной кислоты}} sulʼfat kislota ishlab chiqarishning kamera usuli; kamera usulida sulʼfat kislota ishlab chiqarish; {{tarjmisoli|~ая кислота}} kamera usulida tayyorlangan kislota;</br> <b>2</b> [[kamerali]]; [[kamera]]... {{tarjmisoli|~ый шлюз}} kamerali shlyuz; {{tarjmisoli|~ая печь}} kamerali pechʼ.</br> </br> <b>камерн/ый II</b> , <b>-ая</b> , <b>-ое </b>{{izoh|муз. }}kamer, yakka xonanda (sozanda), kichik ansambl (yoki kichik zal) uchun moʻljallangan;{{tarjmisoli|~ая музыка}} kamer musiqa; {{tarjmisoli|~ый оркестр}} kamer orkestr.</br> === Sinonimlari === === Antonimlari === == Tarjimalari == 5x5v6kqrv0buuofq9dwug88cs7vzv4p