qora

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="uz">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikilugʻat</sitename>
    <dbname>uzwiktionary</dbname>
    <base>https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.4</generator>
    <case>case-sensitive</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="case-sensitive">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Maxsus</namespace>
      <namespace key="0" case="case-sensitive" />
      <namespace key="1" case="case-sensitive">Munozara</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Foydalanuvchi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Foydalanuvchi munozarasi</namespace>
      <namespace key="4" case="case-sensitive">Vikilugʻat</namespace>
      <namespace key="5" case="case-sensitive">Vikilugʻat munozarasi</namespace>
      <namespace key="6" case="case-sensitive">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="case-sensitive">Fayl munozarasi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki munozarasi</namespace>
      <namespace key="10" case="case-sensitive">Andoza</namespace>
      <namespace key="11" case="case-sensitive">Andoza munozarasi</namespace>
      <namespace key="12" case="case-sensitive">Yordam</namespace>
      <namespace key="13" case="case-sensitive">Yordam munozarasi</namespace>
      <namespace key="14" case="case-sensitive">Turkum</namespace>
      <namespace key="15" case="case-sensitive">Turkum munozarasi</namespace>
      <namespace key="710" case="case-sensitive">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="case-sensitive">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="case-sensitive">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="case-sensitive">Modul munozarasi</namespace>
      <namespace key="1728" case="case-sensitive">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="case-sensitive">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>qora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13960</id>
    <revision>
      <id>638976</id>
      <parentid>636539</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tillarda */</comment>
      <origin>638976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14712" sha1="rvd8xgaf4oo9gm7mcl20z2w0fholkp7" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; ''zid.'' oq. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon. {{ajrat|Qora}} soch. {{ajrat|Qora}} koʻz. {{ajrat|Qora}} siyoh.}} n {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Olov}}. {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.}}

:N. Fozilov, Diydor.

2 Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non. Qora gilos. Qora tuproq. Qora bulut. yaya Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻ-xatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:&quot;Qoʻshiqlar&quot;|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}}. {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi. |[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Obid ketmon}}.

3 Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oq-lanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy. yash Do-lonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujra-da Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Xorazm}}.

4 Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; ''zid.'' yorugʻ. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻt-gan kunlar}}. {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan. |[[w:X. Toʻxtaboyev|X. Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}}. {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:X. Davron|X. Davron]]|Qaqnus}}.

5 Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq. {{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}

'''6 '''{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato va sh.k.). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tut-moq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Keng qiiiyuqni partizan-ning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}.

'''7 '''{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qo-rongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odam/shrning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:S. Axmad|S. Axmad]]|Jimjitlik}}.

'''8 '''{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} n {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Oʻtror}}.

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, sal-biy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat. Qora kuchlar. yat Kechirasiz, men shi-ringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muz-latib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Pa-ranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik}} — ''eng yomon dushman.'' F. Musajonov, Himmat. ''Shu gap bilan boshqa!shr Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi — {{ajrat|qora}}. |[[w:&quot;Qanotli soʻzlar&quot;|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tort-madi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butun-lay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtir-maslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}.

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Ori-pov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) ''ayn.'' qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroq-lar}}. Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Kora-sini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi. |[[w:&quot;Alpomish&quot;|&quot;Alpomish&quot;]]}}.

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>rvd8xgaf4oo9gm7mcl20z2w0fholkp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638977</id>
      <parentid>638976</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14775" sha1="qx70ixutv2h0w8w5laqtqa7kb8ux30o" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; {{zid.}} [[oq]]. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} soch.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} siyoh.}} {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}}
#Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non.}} {{misol|Qora gilos.}} {{misol|Qora tuproq.}} {{misol|Qora bulut.}} {{misol|Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻxatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:Qoʻshiqlar|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}} {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi.|[[w:Abdulla Qodiriy]]|Obid ketmon}}
#Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy.}} {{misol|Dolonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujrada Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}

4 Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; ''zid.'' yorugʻ. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻt-gan kunlar}}. {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan. |[[w:X. Toʻxtaboyev|X. Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}}. {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:X. Davron|X. Davron]]|Qaqnus}}.

5 Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq. {{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}

'''6 '''{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato va sh.k.). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tut-moq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Keng qiiiyuqni partizan-ning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}.

'''7 '''{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qo-rongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odam/shrning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:S. Axmad|S. Axmad]]|Jimjitlik}}.

'''8 '''{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} n {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Oʻtror}}.

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, sal-biy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat. Qora kuchlar. yat Kechirasiz, men shi-ringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muz-latib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Pa-ranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik}} — ''eng yomon dushman.'' F. Musajonov, Himmat. ''Shu gap bilan boshqa!shr Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi — {{ajrat|qora}}. |[[w:&quot;Qanotli soʻzlar&quot;|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tort-madi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butun-lay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtir-maslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}.

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Ori-pov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) ''ayn.'' qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroq-lar}}. Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Kora-sini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi. |[[w:&quot;Alpomish&quot;|&quot;Alpomish&quot;]]}}.

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>qx70ixutv2h0w8w5laqtqa7kb8ux30o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638985</id>
      <parentid>638977</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T04:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14756" sha1="ie1gct5y621i45mf77ap7z4mph6ijzr" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; {{zid.}} [[oq]]. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} soch.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} siyoh.}} {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}}
#Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non.}} {{misol|Qora gilos.}} {{misol|Qora tuproq.}} {{misol|Qora bulut.}} {{misol|Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻxatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:Qoʻshiqlar|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}} {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi.|[[w:Abdulla Qodiriy]]|Obid ketmon}}
#Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy.}} {{misol|Dolonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujrada Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}

4 Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; ''zid.'' yorugʻ. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻt-gan kunlar}}. {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan.|[[w:X. Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:X. Davron|X. Davron]]|Qaqnus}}

5 Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq. {{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}

'''6 '''{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato va sh.k.). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tut-moq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Keng qiiiyuqni partizan-ning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}.

'''7 '''{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qo-rongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odam/shrning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:S. Axmad|S. Axmad]]|Jimjitlik}}.

'''8 '''{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} n {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Oʻtror}}.

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, sal-biy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat. Qora kuchlar. yat Kechirasiz, men shi-ringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muz-latib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}. v. shabadalar. {{misol|Pa-ranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik}} — ''eng yomon dushman.'' F. Musajonov, Himmat. ''Shu gap bilan boshqa!shr Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi — {{ajrat|qora}}. |[[w:&quot;Qanotli soʻzlar&quot;|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tort-madi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butun-lay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtir-maslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}.

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Ori-pov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) ''ayn.'' qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroq-lar}}. Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Kora-sini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi. |[[w:&quot;Alpomish&quot;|&quot;Alpomish&quot;]]}}.

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>ie1gct5y621i45mf77ap7z4mph6ijzr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638986</id>
      <parentid>638985</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T04:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14740" sha1="qplbb0uwfognp6e43nw52m275r0f50s" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; {{zid.}} [[oq]]. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} soch.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} siyoh.}} {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}}
#Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non.}} {{misol|Qora gilos.}} {{misol|Qora tuproq.}} {{misol|Qora bulut.}} {{misol|Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻxatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:Qoʻshiqlar|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}} {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi.|[[w:Abdulla Qodiriy]]|Obid ketmon}}
#Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy.}} {{misol|Dolonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujrada Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}
#Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; {{zid.}} [[yorugʻ]]. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:Xurshid Davron]]|Qaqnus}}

5 Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq. {{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}

'''6 '''{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato {{va sh.k.}}). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tutmoq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Keng qiiiyuqni partizan-ning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}

'''7 '''{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qo-rongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odam/shrning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:S. Axmad|S. Axmad]]|Jimjitlik}}.

'''8 '''{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} n {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:Mirkarim Osim]]|Oʻtror}}

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, salbiy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat. Qora kuchlar. yat Kechirasiz, men shiringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muzlatib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|O v. shabadalar}} {{misol|Pa-ranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik}} — ''eng yomon dushman.'' F. Musajonov, Himmat. ''Shu gap bilan boshqa!shr Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi — {{ajrat|qora}}. |[[w:&quot;Qanotli soʻzlar&quot;|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tortmadi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butunlay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtirmaslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}.

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Oripov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) ''ayn.'' qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroq-lar}}. Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Kora-sini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi. |[[w:&quot;Alpomish&quot;|&quot;Alpomish&quot;]]}}.

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>qplbb0uwfognp6e43nw52m275r0f50s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638987</id>
      <parentid>638986</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T04:33:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14814" sha1="a9iz96e0v9957wnte5wkxe85e42d58t" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; {{zid.}} [[oq]]. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} soch.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} siyoh.}} {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}}
#Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non.}} {{misol|Qora gilos.}} {{misol|Qora tuproq.}} {{misol|Qora bulut.}} {{misol|Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻxatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:Qoʻshiqlar|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}} {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Obid ketmon}}
#Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy.}} {{misol|Dolonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujrada Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}
#Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; {{zid.}} [[yorugʻ]]. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:Xurshid Davron|Xurshid Davron]]|Qaqnus}}

5 Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq. {{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}

'''6 '''{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato {{va sh.k.}}). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tutmoq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Keng qiiiyuqni partizan-ning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}

'''7 '''{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qo-rongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odam/shrning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:S. Axmad|S. Axmad]]|Jimjitlik}}.

'''8 '''{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} n {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:Mirkarim Osim]]|Oʻtror}}

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, salbiy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat. Qora kuchlar. yat Kechirasiz, men shiringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muzlatib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|O v. shabadalar}} {{misol|Pa-ranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik}} — ''eng yomon dushman.'' F. Musajonov, Himmat. ''Shu gap bilan boshqa!shr Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi — {{ajrat|qora}}. |[[w:&quot;Qanotli soʻzlar&quot;|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tortmadi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butunlay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtirmaslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}.

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Oripov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) ''ayn.'' qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroq-lar}}. Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Kora-sini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi. |[[w:&quot;Alpomish&quot;|&quot;Alpomish&quot;]]}}.

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>a9iz96e0v9957wnte5wkxe85e42d58t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638988</id>
      <parentid>638987</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T04:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14828" sha1="pv9y6k0329xaul6ll9wkqioa742uy9g" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; {{zid.}} [[oq]]. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} soch.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} siyoh.}} {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}}
#Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non.}} {{misol|Qora gilos.}} {{misol|Qora tuproq.}} {{misol|Qora bulut.}} {{misol|Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻxatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:Qoʻshiqlar|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}} {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Obid ketmon}}
#Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy.}} {{misol|Dolonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujrada Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}
#Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; {{zid.}} [[yorugʻ]]. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:Xurshid Davron|Xurshid Davron]]|Qaqnus}}
#Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq.}} {{misol|{{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}
#{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato {{va sh.k.}}). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tutmoq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Keng qiiiyuqni partizanning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}

'''7 '''{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qo-rongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odam/shrning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:S. Axmad|S. Axmad]]|Jimjitlik}}.

'''8 '''{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} n {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}}. {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:Mirkarim Osim]]|Oʻtror}}

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, salbiy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat. Qora kuchlar. yat Kechirasiz, men shiringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muzlatib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|O v. shabadalar}} {{misol|Pa-ranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik}} — ''eng yomon dushman.'' F. Musajonov, Himmat. ''Shu gap bilan boshqa!shr Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi — {{ajrat|qora}}. |[[w:&quot;Qanotli soʻzlar&quot;|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tortmadi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butunlay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtirmaslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}.

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Oripov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) ''ayn.'' qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroq-lar}}. Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Kora-sini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi. |[[w:&quot;Alpomish&quot;|&quot;Alpomish&quot;]]}}.

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>pv9y6k0329xaul6ll9wkqioa742uy9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638989</id>
      <parentid>638988</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T04:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14820" sha1="tpyxcgubi9xx23q5pxc2k31k0v5rzgh" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; {{zid.}} [[oq]]. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} soch.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} siyoh.}} {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}}
#Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non.}} {{misol|Qora gilos.}} {{misol|Qora tuproq.}} {{misol|Qora bulut.}} {{misol|Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻxatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:Qoʻshiqlar|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}} {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Obid ketmon}}
#Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy.}} {{misol|Dolonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujrada Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}
#Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; {{zid.}} [[yorugʻ]]. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:Xurshid Davron|Xurshid Davron]]|Qaqnus}}
#Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq.}} {{misol|{{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}
#{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato {{va sh.k.}}). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tutmoq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Keng qiiiyuqni partizanning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}
#{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qorongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odamlarning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}} {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Jimjitlik}}

'''8 '''{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:&quot;Latifalar&quot;|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:Mirkarim Osim]]|Oʻtror}}

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, salbiy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat. Qora kuchlar. yat Kechirasiz, men shiringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muzlatib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|O v. shabadalar}} {{misol|Pa-ranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik}} — ''eng yomon dushman.'' F. Musajonov, Himmat. ''Shu gap bilan boshqa!shr Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi — {{ajrat|qora}}. |[[w:&quot;Qanotli soʻzlar&quot;|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tortmadi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butunlay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtirmaslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}.

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Oripov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) {{ayn.}} qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroqlar}} Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Qorasini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi.|[[w:Alpomish|&quot;Alpomish&quot;]]}}

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>tpyxcgubi9xx23q5pxc2k31k0v5rzgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638990</id>
      <parentid>638989</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T06:33:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14860" sha1="nlgvk0diqmgeiz8hbjcsepkudo7pje6" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qo-ra'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QORA 'koʻmir tusidagi'; ’eng toʻq rang'. Laganlar boʻshayozganda eishkdan sersavlat bir h o r a odam kirib keldi (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir necha maʼnoni anglatgan bu sifat asli qara tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 240; DS, 422; ПДП, 411); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga almashgan: qara &amp;gt;&amp;nbsp;qârä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Rang-tusi mavjud ranglarning barchasidan toʻq; qozonkuya, koʻmir tusidagi; {{zid.}} [[oq]]. {{misol|{{ajrat|Qora}} qozon.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} soch.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Qora}} siyoh.}} {{misol|Moʻttixon.. bugʻdoyrang, {{ajrat|qora}} qosh ayol edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon yonib bitib, yogʻochlarigina {{ajrat|qora}} koʻmir boʻlib, chars-chars qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}}
#Shu tusga moyil toʻq rangli; qoramtir. {{misol|Qora non.}} {{misol|Qora gilos.}} {{misol|Qora tuproq.}} {{misol|Qora bulut.}} {{misol|Nimqorongʻida ruxsoridagi noʻxatdek {{ajrat|qora}} xolini aniq koʻrdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Qorani {{ajrat|qora}} demanglar, Qoraning ori keladi. Qora mayiz yeganda, Qandday shirin keladi.|[[w:Qoʻshiqlar|&quot;Qoʻshiqlar&quot;]]}} {{misol|Mulla Obid boʻlsa, aftiga {{ajrat|qora}} balchiq sachratib, oʻzining mashhur ketmoni bilan ish koʻradi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Obid ketmon}}
#Is, qurum bosgan, qoraygan yoki oqlanmagan, pardozlanmagan. {{misol|Qora uy.}} {{misol|Dolonning oʻng tarafidagi kichik {{ajrat|qora}} hujrada Polvonning ota-onasi va bobolari umr kechirgan.|[[w:Jumaniyoz Sharipov|Jumaniyoz Sharipov]]|Xorazm}}
#Qorongʻi; nursiz, ziyosiz; {{zid.}} [[yorugʻ]]. {{misol|Bu kungi kech Otabek bilan Homidning hayot va mamot masalalarini oʻzining {{ajrat|qora}} quchogʻiga olgan qorongʻi bir tun edi..|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Demak, yuzimning bir tomoni kundek yorugʻ-u, bir tomoni tundek {{ajrat|qora}} ekan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|Uch qadrdon, uch opa-singil Zulmat quchgan {{ajrat|qora}} oʻrmonda.|[[w:Xurshid Davron|Xurshid Davron]]|Qaqnus}}
#Shaxmat, shashka kabi oʻyinlarda oqqa zid donalar va shu donalar bilan oʻynovchi tomon. {{misol|{{ajrat|Qora}} bilan oʻynamoq.}} {{misol|{{ajrat|Qora}}lar yutdi.}}
#{{ot|uz}} Qora yoki qoraga moyil narsa (kiyim, mato {{va sh.k.}}). {{misol|Bayroqlarga {{ajrat|qora}} tutmoq (taqmoq), Qozonga yaqin yursang, {{ajrat|qora}}si yuqar..|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Keng qiiiyuqni partizanning Motami qoplab oldi: {{ajrat|Qora}} taqdi har bilak.|[[w:A. Umariy|A. Umariy]]}}
#{{ot|uz}} Biror narsaning uzoqdan yoki qorongʻidan koʻzga tashlanuvchi aksi, ifodasi; sharpa. {{misol|Oppoq qorda odamlarning {{ajrat|qora}}si yelib-yugurardi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Mashina yorugʻidan ham talvasaga tushib, oldinda chopib borayotgan jayran {{ajrat|qora}}siga koʻzi tushib, yuragi hapriqibketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}} {{misol|Koʻp oʻtmay havo burchida azamat havo laynerining {{ajrat|qora}}si koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Jimjitlik}}
#{{ot|uz}} Moʻljalga olingan yoki olinadigan narsa, nishon; moʻljal. {{misol|{{ajrat|Qora}}ga olmoq.}} {{misol|Birinchi otgan yoy {{ajrat|qora}}dan bir quloch yuqori ketdi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|Mergan boʻlsang, oʻshal ogʻochni {{ajrat|qora}}ga olib otgʻil.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Oʻtror}}

'''9 '''{{koʻchma|uz}} Umuman, salbiy belgini, salbiy belgiga egalikni bildiradi; yomon. {{misol|Qora niyat.}} {{misol|Qora kuchlar.}} {{misol|Kechirasiz, men shiringina bazmingizni {{ajrat|qora}} xabar bilan muzlatib qoʻydim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Paranji qursin, meni shunday {{ajrat|qora}} kunlarga soldi.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Kalladan {{ajrat|qora}} xayollarni quvish kerak, tushkunlik - eng yomon dushman.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Himmat}} {{misol|Shu gap bilan boshqalar Qoldi yer chizib. Dora, shum tilayutri Har yonni kezib.'' Gʻayratiy.}}

'''10 '''''ot koʻchma'' Notoʻgʻri, yomon, yaramas narsa, ish. {{misol|Aroqning oʻzi oq, qilmishi - {{ajrat|qora}}.|[[w:Qanotli soʻzlar|&quot;Qanotli soʻzlar&quot;]]}}. {{misol|Gulnor endi man tortmadi. Sof nomusiga otilgan {{ajrat|qora}}ni butunlay yuvib tashlashga jazm qildi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Akangizga {{ajrat|qora}} yuqtirmaslik uchun Oʻktamni ham oqlayapsizmi endi? |[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻzlar}}

11 Baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanib, ular anglatgan narsaga xos belgi-xolatning kuchli darajasini bildiradi. ''Dora sovuq. Dora qon yigʻlatmoq. shsh Dora qishda toʻy qilmay, Battar boʻlgur nokas gov..'' A. Oripov, Yillar armoni. {{misol|Nima qiladi oʻzini {{ajrat|qora}} qiynoqqa solib?!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Tugʻilish}}. {{misol|Shundan keyin.. terlab-pishib, {{ajrat|qora}} terga tushib ketdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}.

'''12 '''''koʻchma esk.'' Maʼlum miqdordagi yaxlit summa. {{misol|Bir {{ajrat|qora}} choʻzsak, kifoya deboʻylayman, ozmi, ming soʻlkavoy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Ulugʻ yoʻl}}.

:Ichi ''(yoki'' dili, koʻngli, yuragi) qora Oʻz-ganing muvaffaqiyatini koʻrolmaydigan; yaxshilik, muvaffaqiyat tilamaydigan. {{misol|Dili {{ajrat|qora}}ning qilmishi}} — ''qiyiqlik.'' Maqol. n {{misol|E-e-e, bu ham boylar singari oʻz nafsini oʻy-laydigan, ichi {{ajrat|qora}} odam ekan-da!|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Yuzi ''(yoki'' beti) qora ''q.'' yuz I. Qora yer boʻlmoq ''salb.'' Oʻlmoq, yerga kirmoq. {{misol|Kimsanoy u yoqda, kuyov boʻlmay {{ajrat|qora}} yer boʻlgur na oʻligini koʻrsatadi, na tirigini.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Qora kiymoq Aza, motam libosini kiymoq (qora, koʻk kabi qora va qoraga moyil kiyim haqida). {{misol|Yusufbek hoji xatmi qurʼon qilib, yurtga osh berdi. Oʻzbek oyim {{ajrat|qora}} kiyib, taʼziya ochdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Qora kursi ''(yoki'' stul) ''q.'' kursi. ''Dora kursiga oʻtirayotgan jinoyatchiga oʻxshab qol-ganidan, yuzlari lovumab ketdi.'' Oʻ. Hoshimov, Qalbingga quloq sol. {{misol|Unda [cypamdaj {{ajrat|qora}} stulda hukm qilingan gunohkorlar oʻti-rardi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Qora mehnat ''(yoki'' ish) Mahorat, malaka talab etmaydigan, oddiy, Xatto maʼlum darajada iflosligi boʻlgan mehnat, ish. {{misol|Manglayimizga bitilgani shu {{ajrat|qora}} mehnat ekan, netamiz.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|..oʻquv haqi jamgʻarish uchun har qanday ogʻir, {{ajrat|qora}} mehnatdan hazar qilmadim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Hyp qidirib}}. {{misol|-Tortinma, Komiljon, — dedi u jiddiy, — {{ajrat|qora}} ishga ham tayyorman. |[[w:I. Raxim|I. Raxim]]|Ixlos}}. Qora torgmok, 1) yordam, Ximoya umidida boʻlmoq; oʻziniki (yaqin) bilmoq; orqa qilmoq. {{misol|Men sizni {{ajrat|qora}} tor-tib keldim, Oʻrmonjon aka. Sizdan boshqa hech kimga gapira olmayman.|[[w:A. Qaxxor|A. Qaxxor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Keyin bobomizni {{ajrat|qora}} tortib, bu yerga keldik, xotinliyam boʻldik. |[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) bir obʼyektni moʻljal qilib olmoq]]|ish-xarakatning boisi deb bilmoq}}. {{misol|Gʻayrati ichiga sigʻmagan jon borki, bari qishloq biqinidagi tepalikni {{ajrat|qora}} tort-gan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Bekatdagi oquycha}}. Qora xalq ''(yoki'' odam) Madaniyat, maʼrifat, bilim kabilarga ega emas; omi, tushunmagan. ''Dora xalqda tobelik, ikrom, andisha qolurmi..''

:S. Siyoyev, Avaz. {{misol|{{ajrat|Qora}} xalq uni qarsaklar bilan olqishladi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. ''Ogʻayni, men k,ora odamman. Zargar Yodgorbek boshimni ay-lantirgan ekan.'' N. Safarov, Sharq tongi. Qora chaqam yoʻq ''ayn.'' sariq chaqam yoʻq ''k-'' chaqa

:I. ''Ammo yonida kora chaqasi yoʻq odamga bu [sakkiz yuz soʻm]'' — ''jahannamning kilkoʻp-rigiday mudhish narsa.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Qora qilmoq 1) ''ayn.'' qora tortmoq. ''Qarindoshlarini kora qshtb, bu yerlarga kelib qolgan;'' 2) {{ayn.}} qoralamoq 4. ''Ular ot izini kora qsh&amp;gt;ib, boʻri uchragan tepalikka borishdi..'' S. Nurov, Narvoy. {{misol|Ular ertalab oʻtgan koʻy suruvlarining izini {{ajrat|qora}} kilib.. tepaliklar osha yurishdi.|[[w:A. Hasanov|A. Hasanov]]|Chiroqlar}} Qorasi oʻchmoq Koʻrinmay ketmoq, yoʻq boʻlmoq. ''Poyezdning korasi oʻchguncha moʻltirab qarab turdim, keyin yigʻlab-yigʻlab, izimga kaytdim.'' S. Siyoyev, Yorugʻlik. Qorasini koʻr-satmoq Koʻrinish bermoq. {{misol|Polvon bolam-ku, {{ajrat|qora}}sini koʻrsatmay, suvga tushgandek gʻoyib boʻldi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. Qorasini olmoq Qorasini ilgʻamoq, koʻrmoq. {{misol|Kunning oʻzi peshin vaqti boʻlganda, Poygachilar {{ajrat|qora}}sini oladi.|[[w:Alpomish|&quot;Alpomish&quot;]]}}

13 Qora (erkaklar ismi).

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚОРА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-adj}}

{{-trans-|qora|
*{{evn}}: [[коӈномо]]
*{{az}}: [[qara]], [[siyah]]
*{{tk}}: [[gara]]
*{{tr}}: [[kara]], [[siyah]]
*{{en}}: [[black]]
*{{ku}}: [[reş]]
*{{udm}}: [[сьӧд]]
*{{sah}}: [[хара]]
*{{cv}}: [[хура]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qora'''&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|прям. и перен}}. [[чёрный]]; {{tarjmisoli|qora boʻyoq }} чёрная краска; {{tarjmisoli|qora guruh }} {{izoh|ист}}. {{izoh|полит}}. чёрная сотня; {{tarjmisoli|qora yer }} 1) чернозём; 2) земля под огородами; 3) {{izoh|перен}}. могила; {{tarjmisoli|qora ish }} чёрная работа; {{tarjmisoli|qora ishchi }} чернорабочий; {{tarjmisoli|qora koʻylakchi }} {{izoh|ист}}. чернорубашечник; {{tarjmisoli|qora [[toʻrdan]] [[kelgan]] [[odam]] &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; [[qorachadan]] [[kelgan]] [[odam]] }} ({{izoh|см}}. '''[[qoracha]]'''); {{tarjmisoli|qoralar }} {{izoh|шахм}}. чёрные; {{tarjmisoli|yurish qoralardan }} ход чёрных; {{tarjmisoli|qora-qura bolalar }} черномазые дети;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[тёмный]] ({{izoh|о цвете}}), [[вороной]] ({{izoh|о масти}}); {{tarjmisoli|qora ot }} вороная лошадь; {{tarjmisoli|qora qizil }} темно-бордовый;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[мрачный]], [[безотрадный]]; {{tarjmisoli|baxti qora }} несчастный, злосчастный;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[преступный]], [[злой]], [[дурной]]; {{tarjmisoli|qora niyatlar }} преступные, злые намерения; '''[[ichi]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngli]]''') {{tarjmisoli|qora }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qora yurak odam }} 1) завистливый человек; 2) таящий коварные замыслы человек; зложелатель;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[тьма]], [[темень]]; [[чернота]]; {{tarjmisoli|Kechaning tim qorasida yulduzlar yorqin yonadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») В непроглядной тьме ночи ярко горят звёзды;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[тёмное]] [[пятно]]; [[силуэт]], [[очертание]], [[тень]]; {{tarjmisoli|uzoqdan bir kishining qorasi koʻrindi }} вдали показался силуэт человека; {{tarjmisoli|qorasi oʻchdi }} он исчез, скрылся, его не видно; {{tarjmisoli|qorangni oʻchir }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}qorangni koʻrsatma }} скройся; уходи, проваливай;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|уст}}. [[мишень]]; {{tarjmisoli|Birinchi otgan yoy qoradan bir quloch yuqori ketdi }} («Афанди») Первая стрела пролетела на сажень выше мишени;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[траур]], [[траурная]] [[одежда]]; {{tarjmisoli|qora kiymoq }} надевать траур; носить траур;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[Кара]] ({{izoh|имя собств. мужское}});&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|входит в состав названий ряда животных и растений}}; {{tarjmisoli|qora bosh chumchuq }} снегирь; {{tarjmisoli|qora ilon }} гадюка; {{tarjmisoli|qora koʻza }} овёс Людовика; {{tarjmisoli|qora olaqanot }} шилоклювка; {{tarjmisoli|qora olu }} слива домашняя; {{tarjmisoli|qora saksovul }} чёрный саксаул; {{tarjmisoli|qora sulu }} овсюг пустой; {{tarjmisoli|qora terak }} 1) чёрный тополь; 2) осокорь; {{tarjmisoli|qora tuproq }} чернозём; {{tarjmisoli|qora tut }} шелковица, дающая чёрные плоды; {{tarjmisoli|qora chayir }} пальчатка; {{tarjmisoli|qora chigirtka }} сверчок; {{tarjmisoli|qora chugʻurchuq }} скворец чёрный; {{tarjmisoli|qora shuvoq }} полынь чёрная; {{tarjmisoli|qora ekin }} {{izoh|обл}}. огородные и бахчевые культуры; {{tarjmisoli|qora urganji }} {{izoh|с.-х}}. ургенчская дыня ({{izoh|название сорта дыни}}); '''*''' {{tarjmisoli|koʻz qorasi }} зрачок; {{tarjmisoli|koʻz qora siday saqlamoq }} хранить как зеницу ока; беречь пуще глаза; {{tarjmisoli|oq-qorani tanigan }} ({{izoh|букв}}. отличающий белое от чёрного) бывалый, видавший виды; {{tarjmisoli|yuzi qora }} опозоренный; пристыженный; {{tarjmisoli|soʻraganning bir yuzi qora, bermaganning ikni yuzi qora }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. у просящего одна щека черна, а у того, кто отказывает, обе) просящему позор, а отказавшему - дважды позор; {{tarjmisoli|yuziga qora surtmoq }} клеймить позором; предавать позору; '''[[yurakka]] '''({{izoh|или '''}}[[koʻngilga]]''') {{tarjmisoli|qora olmoq }} подозревать, заподозрить; {{tarjmisoli|qora kursi }} скамья подсудимых; {{tarjmisoli|qora chaqa }} медная монета; гроши; {{tarjmisoli|yonida qora chaqasi yoʻq }} у него и гроша ломаного нет; {{tarjmisoli|qora chiroq }} коптилка; {{tarjmisoli|qora xalq }} {{izoh|уст}}. чернь, простонародье; {{tarjmisoli|qora xat }} извещение о смерти.&lt;br /&gt;
}}

====Shuningdek qarang====
{{table:colors/uz}}</text>
      <sha1>nlgvk0diqmgeiz8hbjcsepkudo7pje6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>bola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14713</id>
    <revision>
      <id>638953</id>
      <parentid>636501</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:56:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9311" sha1="psaopoaqacnz6krpq0n7fenqo9eqlsp" xml:space="preserve">{{-es-}}
{{es-ism}}
{{-pt-}}
{{pt-ism}}
{{-ceb-}}
==Ism==
'''bola'''
{{-tl-}}
{{tl-ism}}
= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bo-la'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|BOLA ’goʻdak’, 'farzand’. Bolalari birin-ketin voyaga yeta boshladi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa maʼnolarni aŋglatgan bu ot asli ba:la tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 48), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (Devon, III, 250; DS, 80); oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi â unlisiga, ikkinchi boʻgʻindagi a unlisi ä un — lisiga almashgan: ba:la &amp;gt;&amp;nbsp;bala &amp;gt;&amp;nbsp;bâlä. Devonda bala soʻ-zi ’qush bolasi’ni anglatgani taʼkidlangan (Devon, III, 250); demak, bu soʻzning ’goʻdak’, 'farzand’ maʼnosi ke-yinroq yuzaga kelgan.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Yangi tugʻilgan, hali koʻkrakdan, ona bagʻridan ajratilmagan goʻdak; chaqaloq. {{misol|{{ajrat|Bola}} emizmoq. {{ajrat|Bola}}ni allalab uxlatmoq. {{ajrat|Bola}} yigʻlamasa, ona sut bermaydi.}} Maqol. n{{misol| Oʻzbek oyim burchakda {{ajrat|bola}} koʻtarib oʻtirgan Zaynab-dan chaqaloqni olib, uni jomni toʻkib ke-lishga buyurdi.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

2 Hali yosh, voyaga yetmagan odam.{{misol| {{ajrat|Bola}}ni yoshdan asra, niholni boshdan asra.}} Maqol. {{misol|Yaxshi {{ajrat|bola}}dan — rahmat, Yomon {{ajrat|bola}}dan — laʼnat.}} Maqol.{{misol| Men kuyaman {{ajrat|bola}}mga, Bolam kuyar {{ajrat|bola}}siga.}} Maqol.{{misol| Aldagani {{ajrat|bola}} yaxshi. }}&quot;Qanotli soʻzlar&quot;. n{{misol| -Hali {{ajrat|bola}} ekansiz, — dedi Kumush.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Anvar kelishgan, doʻndiq {{ajrat|bola}} edi.}} A. Qodiriy, Mehrobdan chayon.{{misol| Ayol kishining fazilati {{ajrat|bola}} bilan boʻlgan munosabatida ochiladi.}} F. Musajonov, Himmat.

:Askar bola {{s. t.|uz}} Askarlikka yangi olingan yosh soldat.{{misol| Urush yillari askar {{ajrat|bola}}larni yoʻqlab turdik.}} A. Qahhor, Asarlar. Boʻz bola Hali turmushning achchiq-chuchugini tot-magan, turmush tajribasi yoʻq yigit.{{misol| Yoʻlchi qachon kelar ekan, kelganda ham nima qi-lardi, boʻz {{ajrat|bola}}, kambagʻal.}} Oybek, Tanlangan asarlar. Dala'' (yoki'' sahro) bolasi {{esk.|uz}} Dalada, sahroda oʻsgan odam.{{misol| Qashqarning qizi, juvoni olmaday boʻladi. Sen sahro {{ajrat|bola}}siga soʻzni uqtirish ham qiyin.}} Oybek, Tanlangan asarlar. Kelin bola Yosh kelin, endigina tushgan kelin, kelinchak.{{misol| Hojining &quot;Endi kelin {{ajrat|bola}}ni yubormaymiz-da&quot;, deb k^lishiga: &quot;Mening {{ajrat|bola}}m emas, sizniki, u yer ham, bu yer ham oʻzining uyi&quot;, — dedi [qutidor].}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.{{misol| ..kelin {{ajrat|bola}}ni Toshkentga olib kelishlarini soʻragan edim.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. Kuyov bola Yosh kuyov, yangi kuyov. {{misol|Sovchilar quda boʻlmishlariga kuyov {{ajrat|bola}}ni rosa maqtashibdi.}} &quot;Mushtum&quot;.{{misol| -Kuyov {{ajrat|bola}} yolgʻiz qolar ekanlar-da? — qizning harakatlari negadir shofyorga yoqmadi. U.}} Umarbekov, Yoz yomgʻiri. Kucha bola(si) Koʻcha-koʻyda sanqib yuradigan, tarbiyasiz bola.{{misol| Narigi uydan uvadasi chiqib ketgan yostiqni koʻtarib Ham-dam chiqdi: -Oʻtir bu yoqqa.'Xoʻsh, sen nima uchun kucha {{ajrat|bola}}lariga uxshab ax/yuqsizlik qilasan ? }}A. Qahhor, Ayb kimda? Ota(si)ning bolasi Oʻz otasiga oʻxshagan; oʻz otasining ishini tuta bilgan farzand haqida.{{misol| Otabek xufton namozi uchun tahorat olishga mehmonxonadan chiqqan edi, uning keticha: -Otaning {{ajrat|bola}}si-da, — deb Ziyo shohichi mehmonlarga qarab qoʻydi.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. Oʻgʻil bola 1) erkak jinsidagi bola.{{misol| Oʻgʻil {{ajrat|bola}}ni urish gunoh deb biladigan Ummatali bu gal oʻzini tutolmadi.}} S. Ahmad, Ufq; 2) {{koʻchma|uz}} erkaklarga xos xususiyatli shaxe; mard odam. {{misol|- Men kishining xizmatini unutadigan yigit emasman, — dedi Houid va davom qildi, — oʻgʻil {{ajrat|bola}} uchun — oʻgʻil {{ajrat|bola}}ligim, yomon uchun yomoshshgim bor.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) {{koʻchma|uz}} toʻgʻrisi, boʻladigani.{{misol| Gapning oʻgʻsh {{ajrat|bola}}sini aytsam, biz tarafda bemorlarga naridan-beri qarashadi.}} &quot;Mushtum&quot;. Qiz bola 1) ayol jinsidagi bola.{{misol| Shu yoshga kirib qiz {{ajrat|bola}} bi.shn birinchi marta kinoga tushishi edi.}} X. Toʻxtaboyev, Sariqdevni minib.{{misol| ..qiz {{ajrat|bola}}ning bunchalik shoʻx boʻlishini birinchi koʻrishim.}} Mirmuhsin, Meʼmor; 2) boʻsh, zaif yoki qizlarga xos qil i qdar qiladigan oʻgʻil bolalarni masxaralab aytiladigan ibora.

20-Oʻzbek tilining izohli lugʻati

www.ziyouz.com&lt;/a&gt; kutubxonasi

3 Farzand, oʻgʻil-qiz, zurriyot.{{misol| Odamning mevasi — {{ajrat|bola}}.}} Maqol.{{misol| Bol shirin, boldan {{ajrat|bola}} shirin.}} Maqol.{{misol| {{ajrat|Bola}} aziz, odobi undan aziz. }}Maqol. yat{{misol| Bir onadan alvon xil {{ajrat|bola}} tugʻi-ladi, deganlaridek, Anvarning yaratilishi ogʻalariga nisbatan boshqacha edi.}} A. Qodiriy, Mehrobdan chayon.

:Bola koʻrmoq Farzandli boʻlmoq.{{misol| Orada toʻqqiz yil oʻtdi. Bular toʻrt {{ajrat|bola}} koʻrishdi.. }}A. Qahhor, Boshsiz odam.

'''4 '''{{koʻchma|uz}} Yoshi ulugʻ, ammo goʻdaklarcha ish tutadigan, bolalarcha mulohaza yurgizadi-gan odam haqida.{{misol| -Nega koʻnglimga olmay, men yosh {{ajrat|bola}}manmi! — dedi [Kumush].}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.{{misol| Ey xotin, {{ajrat|bola}} boʻlib qolgan-san desam, achchigʻing keladi. Axir gapning oxiriga qadar tinglab turmaysanmi.}} Oydin, Shirin keldi.

'''5 '''''(koʻpincha 1-sh. egalik affiksi bilan) ''Yoshi kattalarning yoshlarga murojaat shakli. {{misol|-Uzr ayt, {{ajrat|bola}}m. Zolim bilan tenglashma! — dedi chol.}} Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| -Meniki bedavo dard. Uh! — yengil xoʻrsindi Tohirjon. -Unday dema, {{ajrat|bola}}m. Noumid shayton.}} Oybek, Tanlangan asarlar.

6 Yangi tugʻilgan, tuxumdan chiqqan, hali voyaga yetmagan yosh hayvon yoki parranda.{{misol| Qoʻn-gʻiz {{ajrat|bola}}sini oppogʻim der, kirpi {{ajrat|bola}}sini yumshogʻim der.}} Maqol.{{misol| Ilonning {{ajrat|bola}}si -ilon, Chayonning {{ajrat|bola}}si — chayon.}} Maqol.

7 Homila, qorindagi gumona.{{misol| -{{ajrat|Bola}}ngnecha }}''owiuk'''' boʻldi, yer yutkur? — boʻgʻilib soʻradi va qizni bir tepdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Mehri ikkiqat. Bola ikki oylik, uch oylik.. besh oylik.. Qanday qilib boʻlsa ham, {{ajrat|bola}}ni tushirish kerak.}} A. Qahhor, Boshsiz odam.

=== Sinonimlari ===
[[chaqa]], [[farzand]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БОЛА}}
== Tarjimalari ==

{{uz-ism}}

{{Tarjimalar
|ug = [[ئوغلاق]]
|kjh=[[пала]], [[оолах]]
|sah= [[оҕо]]
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;bola&lt;br /&gt;
1 &lt;/b&gt;[[дитя]], [[ребёнок]]; {{tarjmisoli|oʻgʻil bola }} 1) мальчик; 2) {{izoh|перен. }}рубаха-парень; {{tarjmisoli|qiz bola }} девочка; {{tarjmisoli|yosh bolalar }} малолетние дети; {{tarjmisoli|maktab yoshidagi bolalar }} дети школьного возраста; {{tarjmisoli|maktab bolalari }} школьники; {{tarjmisoli|boʻz bola }} зелёный юнец, паренёк; {{tarjmisoli|bola bechora, bola faqir }} бедный парень; {{tarjmisoli|bolam-boʻtam }} голубчик, дитятко моё; {{tarjmisoli|bolam-boʻtam qilmoq }} ласкать, ласково обходиться {{izoh|(называя голубчиком, дитятком)}}; {{tarjmisoli|bola-mola }} {{izoh|разг. }}какой-нибудь ребёнок; {{tarjmisoli|kelin bola }} сноха, невестка; {{tarjmisoli|odam bolasi }} человек (сын человеческий); {{tarjmisoli|bolalar uyi }} детский дом; {{tarjmisoli|bolalar bogʻchasi }} детский сад; {{tarjmisoli|bola koʻrmoq }} иметь детей; {{tarjmisoli|Rokiya bibi toʻqqizta bola koʻrgan }} у Ракия биби было девять детей; {{tarjmisoli|bola koʻtarmoq }} нянчить детей; {{tarjmisoli|bola tashlamoq }} иметь выкидыш; {{tarjmisoli|bolani ishga buyur, ketidan oʻzing yugur }} {{izoh|посл. }}ребёнку дело поручи - сам следом беги; {{tarjmisoli|bola yigʻlamasa, ona sut bermaydi }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}если дитя не плачет, мать молока не даёт) дитя не плачет, мать не разумеет;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[детёныш]]; [[птенец]]; {{tarjmisoli|mushuk bola }} котёнок; {{tarjmisoli|kuchuk bola }} щенок; {{tarjmisoli|gʻoz bolasi }} гусёнок; {{tarjmisoli|bola ochmoq }} выводить (высиживать) птенцов; {{tarjmisoli|arslon bolasi arslon boʻladi }} {{izoh|посл. }}детёныш льва - бывает львом;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|см. '''}}[[bachcha]] 2''';&lt;br /&gt;
'''4 '''[[самый]] [[маленький]] [[из]] [[ряда]] [[предметов]]; {{tarjmisoli|qalamtarosh bolasi }} маленькое лезвие перочинного ножа;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|пренебр. }}[[молокосос]], [[младенец]], [[сопляк]]; {{tarjmisoli|meni bola fahmlaysanmi? }} ты меня за младенца принимаешь?&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>psaopoaqacnz6krpq0n7fenqo9eqlsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>yaxshi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16261</id>
    <revision>
      <id>638983</id>
      <parentid>638475</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T01:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6930" sha1="s06yez3798ix7odamw0rnf1r0gq803m" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''yax-shi'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|YAXSHI 'ijobiy sifatta ega’, ’kishiga yoqadigan, maʼqul boʻladigan’. Yaxshi soʻz - jon ozigʻi, yomon soʻz - bosh qozigʻi (Maqol). Bu sifat qadimgi turkiy tilda ham ’didga, xohishga mos tush-, maʼqul boʻl-’ maʼnosini anglatgan yaq— feʼlining (ЭСТЯ, IV, 64) ’biroz’ maʼno— sini ifodalovchi -(ï)sh qoʻshimchasini qoʻshib hosil qilingan shaklidan —ï qoʻshimchasi bilan yasalgan; -ï qoʻ-shimchasi qoʻshilganidan keyin ikkinchi boʻgʻindagi tor Unli talaffuz qilinmay qoʻygan, sh undoshi taʼsirida uning oldidagi q undoshi x undoshiga almashgan (Devon, III, 39); oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga almashgan, ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: (yaq- + ïsh &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; yaqïsh-) + ï &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; yaqïshï &amp;gt;&amp;nbsp;yaqshi &amp;gt;&amp;nbsp;yaxshï &amp;gt;&amp;nbsp;yäxshi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Ijobiy sifatga ega boʻlgan, biror talabga toʻla javob beradigan, kishiga yoqadigan, maʼqul boʻladigan. {{misol|Yaxshi kishi.}} {{misol|Yaxshi ot.}} {{misol|Yaxshi baho.}} {{misol|Yaxshi gap.}} {{misol|Yaxshi gʻoya.}} {{misol|Yaxshi tilaklar.}} {{misol|Yaxshi yemoq.}} {{misol|Yaxshi kiymoq.}} {{misol|O‘zini {{ajrat|yaxshi}} tutmoq.}} {{misol|Yaxshi soʻz - jon ozigʻi, Yomon soʻz - bosh qozigʻi.|Maqol}} {{misol|{{ajrat|Yaxshi}} oshini yer, yomon - boshini.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|{{ajrat|Yaxshi}}ga yondash, yomondan qoch.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|{{ajrat|Yaxshi}} bilan yursang, yetarsan murodga, Yomon bilan yursang, qolarsan uyatga.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|[Kumush] Kundan-kunga Zaynabning susayib, oʻziga begonalashib borganini {{ajrat|yaxshi}} anglar edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|{{ajrat|Yaxshi}} gapirib ham koʻrdi, yomon gapirib ham koʻrdi, foydasi boʻlmadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Gulnor, siz {{ajrat|yaxshi}} oʻylang, ixtiyor sizda.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|{{ajrat|Yaxshi}}ning yuzida zuluk ham xol boʻlib koʻrinadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Toʻyda aza}}&lt;br/&gt;'''Yaxshi koʻrmoq''' - 1) biror narsani, kishini yoqtirmoq, maʼqul koʻrmoq. {{misol|Suhbatni {{ajrat|yaxshi}} koʻradi.}} {{misol|Ozoda kiyinishni {{ajrat|yaxshi}} koʻraman.}} {{misol|Bu kambagʻal xasta yigitni Yoʻlchi {{ajrat|yaxshi}} koʻrar, ahvoliga koʻngildan qaygʻurar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} 2) muhabbat qoʻymoq, sevmoq. {{misol|Bir-birini {{ajrat|yaxshi}} koʻrmoq.}} {{misol|-Rostini ayt, muallim bolani {{ajrat|yaxshi}} koʻrasanmi? - deb soʻradi Tojiboy qoʻqqisdan.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Zulfiqor ustodning qizini nihoyatda {{ajrat|yaxshi}} koʻrib qolganini doʻstiga aytib qoʻygan edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}
#{{mod. s.|uz}} Rozilik, maʼqullash maʼnosini bildiradi; xoʻp boʻladi, durust, maʼqul. {{misol|{{ajrat|Yaxshi}}, hozir yetib boraman.}} {{misol|{{ajrat|Yaxshi}}, men yana oʻylab koʻraman.}} {{misol|[Yusufbek hoji:] {{ajrat|Yaxshi}}. Vaʼda ham berayin, ammo sen unashmay tur!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Oqsoqol] Oʻrnidan turdi va qattiq ovoz bilan: -{{ajrat|Yaxshi}}.. Bu kishiga ham &quot;forma&quot;dan berasan, - dedi va shoshganicha chiqib ketdi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

=== Sinonimlari ===
[[ezgu]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЯХШИ}}
== Tarjimalari ==

{{OʻTIL}}

{{uz-adj}}

{{-trans-|yaxshi|
*{{az}}: [[yaxşı]]
*{{ybe}}: [[yahsh]]
*{{tyv}}: [[эки]]
*{{ug}}: [[ياخشى]]
*{{kjh}}: [[чахсы]]
|}}

{{Tarjimalar
|
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;yaxshi&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt; [[хороший]]; [[добрый]], [[славный]]; [[приличный]]; // [[хорошо]]; {{tarjmisoli|aʼlo va yaxshi baholar }} отличные и хорошие отметки; {{tarjmisoli|yaxshi odamlar }} хорошие, славные люди; {{tarjmisoli|bunday qilish yaxshi emas }} нехорошо так поступать; {{tarjmisoli|oʻzing kelganing yaxshi }} лучше, чтобы ты сам пришёл; {{tarjmisoli|undan koʻra bu yaxshi }} этот лучше, чем тот; {{tarjmisoli|yaxshi qol! }} счастливо (тебе) оставаться!; {{tarjmisoli|xayr, qizim, yaxshi qol!}}  до свидания, дочь моя, счастливо (тебе) оставаться!; {{tarjmisoli|yaxshi kelding }} хорошо, что ты пришёл; {{tarjmisoli|yaxshi ishlamoq }} хорошо работать;{{tarjmisoli| oʻzini yaxshi sezmoq }} хорошо чувствовать себя; {{tarjmisoli|yaxshi tikilgan kostyum }} хорошо сшитый костюм; {{tarjmisoli|yaxshi uyushtirilgan mehnat }} хорошо организованный труд; {{tarjmisoli|yaxshigina }} 1) хорошенький, славненький; 2) значительный, основательный; 3) хорошенько; значительно, основательно; как следует; {{tarjmisoli|yaxshigina yigit }} довольно хороший парень; {{tarjmisoli|yaxshigina uxlab turdim }} я хорошо выспался (поспал); {{tarjmisoli|yaxshigina ovqatlandim }} я хорошо (плотно) покушал; {{tarjmisoli|bugun yaxshigina issiq }} сегодня довольно жарко; {{tarjmisoli|yaxshi niyat - yarim davlat }} {{izoh|посл}}. доброе намерение - половина богатства; {{tarjmisoli|yomon urugʻdan yaxshi meva kutma }} {{izoh|посл}}. от плохого семени не жди хороших плодов; {{tarjmisoli|yaxshi otga bir qamchi, yomon otga ming qamchi }} {{izoh|посл}}. хорошей лошади довольно одного удара, а плохой - тысячи мало; {{tarjmisoli|aldashga bola yaxshi }} {{izoh|посл}}. обмануть ребёнка легко;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[хороший]], [[добрый]], [[славный]] ([[человек]]); {{tarjmisoli|yaxshiga yondash, yomondan qoch }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|yondashmoq 2; yomonning yaxshisi boʻlguncha, yaxshining yomoni boʻl }} {{izoh|посл}}. лучше будь худшим среди хороших, чем лучшим среди плохих;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|частица }}[[хорошо]]; [[ладно]]; {{tarjmisoli|yaxshi, hozir boraman }} хорошо, я сейчас пойду; {{tarjmisoli|yaxshi, men yana oʻylab koʻraman }} хорошо, я ещё раз подумаю; {{tarjmisoli|* yaxshi koʻrmoq }} любить; уважать; {{tarjmisoli|bir-birini yaxshi koʻrmoq }} любить друг друга; {{tarjmisoli|u sizni yaxshi koʻradi }} он вас любит; {{tarjmisoli|u muzikani yaxshi koʻradi }} он любит музыку.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>s06yez3798ix7odamw0rnf1r0gq803m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>aka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18277</id>
    <revision>
      <id>638991</id>
      <parentid>632123</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:36:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2292" sha1="qvrqnooxoz5s844bgajh0dxyrbcd3mo" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''a-ka'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|AKA 'oldin tugʻilgan oʻtil farzand’. A k a m goʻ— dakligidayoq dunyodan oʻtgan. Bu ot qadimgi turkiy tildagi yoshi katta boʻl—’ maʼnosini anglatgan aq-feʼlidan -a qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, I, 122; DS, 48); oʻzbek tilida q undoshi k undoshiga, a unlilari ä unlilariga almashgan: aq + a &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; aqa &amp;gt;&amp;nbsp;äkä.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
:
# Bir ota-onadan tugʻilgan katta oʻgʻil (oʻzidan kichiklariga, ukalariga nisbatan). {{misol|Katta {{ajrat|aka}}. Oʻrtancha {{ajrat|aka}}. Kichik {{ajrat|aka}}.}}
# Oʻzidan katga er kishiga murojaatda yoki unga hurmat yuzasidan ishlatiladi (bunda yakka holda yoki nutq qaratilgan shaxsni bildiruvchi soʻz bilan qoʻllanadi). {{misol|{{ajrat|Aka}}, eski shaharga qaysi avtobus qatnaydi? m -Dehqon {{ajrat|aka}}, ehtiyot boʻling, aravangiz nobop, — boshini chayqab gapirdi Yoʻlchi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Birinchi masayu yuzasidan Boʻtaboy {{ajrat|aka}}gasoʻz 6epwidu. |[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqpari}}.
:Akasi Er kishining oʻzidan kichiklarga erkalatish yoki hurmat bilan murojaat etish shakli. {{misol|Yoʻq, {{ajrat|aka}}si, men bugun ishga chiqa olmaydiganga oʻxshayman. Kuch, majolim yoʻq. |[[w:Oydin|Oydin]]|Bechora}}.
=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|gag = [[aga]]
|mn=[[ах]]
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;[[aka]]&lt;/br&gt;
1 &lt;/b&gt;[[старший]] [[брат]]; {{tarjmisoli|~-uka }} братья ({{izoh|старший и младший}}); {{tarjmisoli|~-singil }} брат ({{izoh|старший}}) и сестра ({{izoh|младшая}}); {{tarjmisoli|tugʻishgan ~-uka}}  родные братья;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;[[вежливое]] [[обращение]] [[к]] [[старшему]] [[мужчине]];&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;3 &lt;/b&gt;{{izoh|прибавляется к мужским именам собственным при почтительном обращении или упоминании, напр.}}:{{izoh| {{tarjmisoli|}}Sobir ~!}} ;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;4&lt;/b&gt; {{izoh|уст. }}[[содержатель]] [[бачи]] ({{izoh|см.}} &lt;b&gt;[[bachcha]] 2&lt;/b&gt;).&lt;/br&gt;
}}</text>
      <sha1>qvrqnooxoz5s844bgajh0dxyrbcd3mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>chaqa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23203</id>
    <revision>
      <id>638949</id>
      <parentid>631826</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>638949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5966" sha1="eybq6abnti7xdoovloybgem8z0v4f4a" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== chaqa 1 ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|CHAQA I 'mis, jez kabi maʼdandan qilingan, qiymati eng kichik pul'. Birov ch a h a g a zor, birov pulning hidiga yotolmaydi (Oybek). Bu ot eski oʻzbek tilida chaq— feʼlining ' parchala-&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; boʻlak-boʻlak qil—' maʼnosidan —a qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik a unlilari ä unlilariga almashgan: chaq- + a &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; chaqa &amp;gt;&amp;nbsp;chäqä I. Dastlabgi vaqtlarda pul (soʻm, tanga, chaqa) qiymati turlicha boʻlgan maʼdan parchasi sifatida tayyorlangan; demak, chaqa soʻzi asli 'mis (jez) parchasi' maʼnosini anglatgan, 'mis pul' maʼnosi keyin yuzaga kelgan (КРС, 836: chaka II 1. 'metall. vedro'; 2. 'melkaya mednaya moneta', ' polushka').

CHAQA II ' kichik yara yoki jarohat'; &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; mertik'. [Gʻu-lomjon] charchaganini, chahalarining ogriganini bilmaydi. Bosim ishlaydi (Mirzakalon Ismoiliy). Bu ot eski oʻzbek tilida chaq- feʼlining 'urib, ezib jarohatla—' maʼnosidan —a qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik a unlilari ä unlilariga almashgan: chaq— + a &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; chaqa &amp;gt;&amp;nbsp;chäqä II.

CHAQA III : BOLA—CHAQA 'katta—kichik farzandlar'. U yerda xotin—xalajlar, bola—chaqalar chuvullashib paxta terishayotgan edi (Mirzakalon Ismoiliy). Mustaqil ishlatilmay, bâlä—chäqä juft soʻzi tarkibida qatnashadigan bu soʻz asli &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; kichik&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; maʼnosini anglatib, juft soʻz tarkibida 'yoshi kichik farzand' maʼnosini bildiradi (Bu soʻz shunday maʼno bilan oʻzbek tilining ayrim shevalarida mustaqil holda ishlatiladi: UTIL , II, 359).}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
: Asosan mis, jez singari me-tallardan yasalgan, qiymati past mayda tanga pul. {{misol|Oq koʻylak ustidan olacha ipak toʻn kiygan, gavdasi yoʻgʻon baqqol.. yosh xaridor-ning aytgan narsalarini tortib, qoʻlidan mayda {{ajrat|chaqa}}larni oldi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ibn Sino}}.

'''2 '''{{esk.|uz}} Bir tiyin. {{misol|[Otabek va Aiuj Das-turxonni yigʻishtiruvchi kelinchakka oʻgʻil tilab duo qilgandan keyin, qoʻliga oʻttiz {{ajrat|chaqa}} surma puli berdilar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

3 Umuman pul, mablagʻ. {{misol|Temirchi yigit-ning {{ajrat|chaqa}}si miyonagina toʻyga yetarli boʻlib qolganida, Xolxoʻja qoʻrboshi yigitlarining xuruji boshlandi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}.

30—Oʻzbek tilining izohli lugʻati&lt;br clear=&quot;all&quot;/&gt;

:Bir chaqaga ''(yoki'' sariq chaqaga) arzimay-di Hech narsaga yaramaydi, arzimaydi. {{misol|-Xayol-larim bir {{ajrat|chaqa}}ga ham arzimaydi, muhtaram zot, — hozirjavoblik bilan uzib oldi mohir sanʼatkor.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Bir chaqaga ''(yoki'' sariq chaqaga) olmaslik Mensimaslik, hurmat qil-maslik. {{misol|Bu kulishdan uning mehmonni bir {{ajrat|chaqa}}ga olmasligi aniq bilinib turardi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. {{misol|Men tirikman — bozori chaqqon, men oʻlsam, uni birov sariq {{ajrat|chaqa}}ga olmaydi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. Bir ''(yoki ''sariq) chaqalik Sira, mutlaqo. {{misol|Bu Nasim degani shunaqa.. Bemavrid yogʻayotgan qor bilan ham.. Abrorning tajanglanib turgani bilan ham uning bir {{ajrat|chaqa}}lik ishi yoʻq.|[[w:O. Muxtor|O. Muxtor]]|Egilgan bosh}}. {{misol|Bu chatoq ishga oʻzi-ning sariq {{ajrat|chaqa}}lik aloqasi boʻlmasa hamki, butun javobgarlik oʻz yelkasiga agʻdarilgan-day hang-mang boʻldi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaq-moqlar}}. Sariq chaqam yoʻq Sira ham pulim yoʻq. ''[Yoʻlchi:] Onam, ukalarim uchun bu yerda yuribman, Eshvoy aka, buni yaxshi bilasiz. ''''Ammo ''{{misol|hozir yonimda sariq {{ajrat|chaqa}}m yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Chaqa qilmoq Sotmoq, pullamoq. {{misol|Mana, Barat supurgichi! Bozordan supurgisini {{ajrat|chaqa}} qilolmay, yana orqalab qay-tayotir.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== chaqa II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
1 Kichik yara, jarohat. {{misol|Pulni yuz-betiga {{ajrat|chaqa}} toshgan ikkita oʻspirin oldi. |[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Galatepa qissalari. {{misol|Niyozmurod Bibigul yuzidagi qontalashgan {{ajrat|chaqa}}larni koʻrdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Choʻri}}.

2 Biron-bir zarb, taʼsir natijasida narsalarning yuzasida hosil boʻlgan oʻyiq. {{misol|Mashina urilib {{ajrat|chaqa}} boʻldi.}} n {{misol|Plastmas-sadan qilingan shkaf urilib, {{ajrat|chaqa}} boʻladi yoki stulning oyogʻi tez sinib qoladi, deb sira xavotirlanmang.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== chaqa III ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
{{shv.|uz}} Bola, farzand.


==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ЧАҚА}}
=== Tarjimalari ===

{{uz-ism}}


{{OʻTIL}}
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;[[chaqa]] I&lt;/br&gt;
1 &lt;/b&gt;[[мелкая]] [[медная]] [[монета]];&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;{{izoh|перен}}. [[деньги]]; {{tarjmisoli|yonida sariq ~si ham yoʻq }} у него нет ни гроша; {{tarjmisoli|bir ~ga ham arzimaydi }} ни гроша не стоит; грош цена; {{tarjmisoli|jin ~ }} деньги; {{tarjmisoli|~ qilmoq }} продать.&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;[[chaqa]] II&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;1 &lt;/b&gt;[[небольшая]] [[рана]], [[болячка]]; {{tarjmisoli|qoʻlim ~ boʻldi }} я себе всю руку изранил;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;[[выбоина]], [[зазубрина]] ({{izoh|на чём-л}}.); {{tarjmisoli|boltaning yuzi ~ boʻlib ketibdi }} лезвие топора всё в зазубринах.&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;[[chaqa]] III&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
{{izoh|обл}}. &lt;b&gt;= [[bola]] 1&lt;/b&gt;.&lt;/br&gt;
}}</text>
      <sha1>eybq6abnti7xdoovloybgem8z0v4f4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638950</id>
      <parentid>638949</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>638950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5998" sha1="jir09uomgiqiep2cq6yyma17cihbyfg" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== chaqa 1 ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|CHAQA I 'mis, jez kabi maʼdandan qilingan, qiymati eng kichik pul'. Birov ch a h a g a zor, birov pulning hidiga yotolmaydi (Oybek). Bu ot eski oʻzbek tilida chaq— feʼlining ' parchala-&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; boʻlak-boʻlak qil—' maʼnosidan —a qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik a unlilari ä unlilariga almashgan: chaq- + a &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; chaqa &amp;gt;&amp;nbsp;chäqä I. Dastlabgi vaqtlarda pul (soʻm, tanga, chaqa) qiymati turlicha boʻlgan maʼdan parchasi sifatida tayyorlangan; demak, chaqa soʻzi asli 'mis (jez) parchasi' maʼnosini anglatgan, 'mis pul' maʼnosi keyin yuzaga kelgan (КРС, 836: chaka II 1. 'metall. vedro'; 2. 'melkaya mednaya moneta', ' polushka').

CHAQA II ' kichik yara yoki jarohat'; &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; mertik'. [Gʻu-lomjon] charchaganini, chahalarining ogriganini bilmaydi. Bosim ishlaydi (Mirzakalon Ismoiliy). Bu ot eski oʻzbek tilida chaq- feʼlining 'urib, ezib jarohatla—' maʼnosidan —a qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik a unlilari ä unlilariga almashgan: chaq— + a &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; chaqa &amp;gt;&amp;nbsp;chäqä II.

CHAQA III : BOLA—CHAQA 'katta—kichik farzandlar'. U yerda xotin—xalajlar, bola—chaqalar chuvullashib paxta terishayotgan edi (Mirzakalon Ismoiliy). Mustaqil ishlatilmay, bâlä—chäqä juft soʻzi tarkibida qatnashadigan bu soʻz asli &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; kichik&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; maʼnosini anglatib, juft soʻz tarkibida 'yoshi kichik farzand' maʼnosini bildiradi (Bu soʻz shunday maʼno bilan oʻzbek tilining ayrim shevalarida mustaqil holda ishlatiladi: UTIL , II, 359).}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
: Asosan mis, jez singari me-tallardan yasalgan, qiymati past mayda tanga pul. {{misol|Oq koʻylak ustidan olacha ipak toʻn kiygan, gavdasi yoʻgʻon baqqol.. yosh xaridor-ning aytgan narsalarini tortib, qoʻlidan mayda {{ajrat|chaqa}}larni oldi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ibn Sino}}.

'''2 '''{{esk.|uz}} Bir tiyin. {{misol|[Otabek va Aiuj Das-turxonni yigʻishtiruvchi kelinchakka oʻgʻil tilab duo qilgandan keyin, qoʻliga oʻttiz {{ajrat|chaqa}} surma puli berdilar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

3 Umuman pul, mablagʻ. {{misol|Temirchi yigit-ning {{ajrat|chaqa}}si miyonagina toʻyga yetarli boʻlib qolganida, Xolxoʻja qoʻrboshi yigitlarining xuruji boshlandi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}.

30—Oʻzbek tilining izohli lugʻati&lt;br clear=&quot;all&quot;/&gt;

:Bir chaqaga ''(yoki'' sariq chaqaga) arzimay-di Hech narsaga yaramaydi, arzimaydi. {{misol|-Xayol-larim bir {{ajrat|chaqa}}ga ham arzimaydi, muhtaram zot, — hozirjavoblik bilan uzib oldi mohir sanʼatkor.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Bir chaqaga ''(yoki'' sariq chaqaga) olmaslik Mensimaslik, hurmat qil-maslik. {{misol|Bu kulishdan uning mehmonni bir {{ajrat|chaqa}}ga olmasligi aniq bilinib turardi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. {{misol|Men tirikman — bozori chaqqon, men oʻlsam, uni birov sariq {{ajrat|chaqa}}ga olmaydi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. Bir ''(yoki ''sariq) chaqalik Sira, mutlaqo. {{misol|Bu Nasim degani shunaqa.. Bemavrid yogʻayotgan qor bilan ham.. Abrorning tajanglanib turgani bilan ham uning bir {{ajrat|chaqa}}lik ishi yoʻq.|[[w:O. Muxtor|O. Muxtor]]|Egilgan bosh}}. {{misol|Bu chatoq ishga oʻzi-ning sariq {{ajrat|chaqa}}lik aloqasi boʻlmasa hamki, butun javobgarlik oʻz yelkasiga agʻdarilgan-day hang-mang boʻldi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaq-moqlar}}. Sariq chaqam yoʻq Sira ham pulim yoʻq. ''[Yoʻlchi:] Onam, ukalarim uchun bu yerda yuribman, Eshvoy aka, buni yaxshi bilasiz. ''''Ammo ''{{misol|hozir yonimda sariq {{ajrat|chaqa}}m yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Chaqa qilmoq Sotmoq, pullamoq. {{misol|Mana, Barat supurgichi! Bozordan supurgisini {{ajrat|chaqa}} qilolmay, yana orqalab qay-tayotir.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== chaqa II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
1 Kichik yara, jarohat. {{misol|Pulni yuz-betiga {{ajrat|chaqa}} toshgan ikkita oʻspirin oldi. |[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Galatepa qissalari. {{misol|Niyozmurod Bibigul yuzidagi qontalashgan {{ajrat|chaqa}}larni koʻrdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Choʻri}}.

2 Biron-bir zarb, taʼsir natijasida narsalarning yuzasida hosil boʻlgan oʻyiq. {{misol|Mashina urilib {{ajrat|chaqa}} boʻldi.}} n {{misol|Plastmas-sadan qilingan shkaf urilib, {{ajrat|chaqa}} boʻladi yoki stulning oyogʻi tez sinib qoladi, deb sira xavotirlanmang.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== chaqa III ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
Eski Mo‘g‘ulchadan olingan.

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
{{shv.|uz}} Bola, farzand.


==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ЧАҚА}}
=== Tarjimalari ===

{{uz-ism}}


{{OʻTIL}}
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;[[chaqa]] I&lt;/br&gt;
1 &lt;/b&gt;[[мелкая]] [[медная]] [[монета]];&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;{{izoh|перен}}. [[деньги]]; {{tarjmisoli|yonida sariq ~si ham yoʻq }} у него нет ни гроша; {{tarjmisoli|bir ~ga ham arzimaydi }} ни гроша не стоит; грош цена; {{tarjmisoli|jin ~ }} деньги; {{tarjmisoli|~ qilmoq }} продать.&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;[[chaqa]] II&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;1 &lt;/b&gt;[[небольшая]] [[рана]], [[болячка]]; {{tarjmisoli|qoʻlim ~ boʻldi }} я себе всю руку изранил;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;[[выбоина]], [[зазубрина]] ({{izoh|на чём-л}}.); {{tarjmisoli|boltaning yuzi ~ boʻlib ketibdi }} лезвие топора всё в зазубринах.&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;[[chaqa]] III&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
{{izoh|обл}}. &lt;b&gt;= [[bola]] 1&lt;/b&gt;.&lt;/br&gt;
}}</text>
      <sha1>jir09uomgiqiep2cq6yyma17cihbyfg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638951</id>
      <parentid>638950</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:50:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* chaqa I */</comment>
      <origin>638951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5998" sha1="cbflw5jq15lux6zy3043zvl1zvgxymp" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== chaqa I ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
{{OʻTEL|I|CHAQA I 'mis, jez kabi maʼdandan qilingan, qiymati eng kichik pul'. Birov ch a h a g a zor, birov pulning hidiga yotolmaydi (Oybek). Bu ot eski oʻzbek tilida chaq— feʼlining ' parchala-&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; boʻlak-boʻlak qil—' maʼnosidan —a qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik a unlilari ä unlilariga almashgan: chaq- + a &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; chaqa &amp;gt;&amp;nbsp;chäqä I. Dastlabgi vaqtlarda pul (soʻm, tanga, chaqa) qiymati turlicha boʻlgan maʼdan parchasi sifatida tayyorlangan; demak, chaqa soʻzi asli 'mis (jez) parchasi' maʼnosini anglatgan, 'mis pul' maʼnosi keyin yuzaga kelgan (КРС, 836: chaka II 1. 'metall. vedro'; 2. 'melkaya mednaya moneta', ' polushka').

CHAQA II ' kichik yara yoki jarohat'; &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; mertik'. [Gʻu-lomjon] charchaganini, chahalarining ogriganini bilmaydi. Bosim ishlaydi (Mirzakalon Ismoiliy). Bu ot eski oʻzbek tilida chaq- feʼlining 'urib, ezib jarohatla—' maʼnosidan —a qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik a unlilari ä unlilariga almashgan: chaq— + a &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; chaqa &amp;gt;&amp;nbsp;chäqä II.

CHAQA III : BOLA—CHAQA 'katta—kichik farzandlar'. U yerda xotin—xalajlar, bola—chaqalar chuvullashib paxta terishayotgan edi (Mirzakalon Ismoiliy). Mustaqil ishlatilmay, bâlä—chäqä juft soʻzi tarkibida qatnashadigan bu soʻz asli &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; kichik&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; maʼnosini anglatib, juft soʻz tarkibida 'yoshi kichik farzand' maʼnosini bildiradi (Bu soʻz shunday maʼno bilan oʻzbek tilining ayrim shevalarida mustaqil holda ishlatiladi: UTIL , II, 359).}}

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
: Asosan mis, jez singari me-tallardan yasalgan, qiymati past mayda tanga pul. {{misol|Oq koʻylak ustidan olacha ipak toʻn kiygan, gavdasi yoʻgʻon baqqol.. yosh xaridor-ning aytgan narsalarini tortib, qoʻlidan mayda {{ajrat|chaqa}}larni oldi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Ibn Sino}}.

'''2 '''{{esk.|uz}} Bir tiyin. {{misol|[Otabek va Aiuj Das-turxonni yigʻishtiruvchi kelinchakka oʻgʻil tilab duo qilgandan keyin, qoʻliga oʻttiz {{ajrat|chaqa}} surma puli berdilar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

3 Umuman pul, mablagʻ. {{misol|Temirchi yigit-ning {{ajrat|chaqa}}si miyonagina toʻyga yetarli boʻlib qolganida, Xolxoʻja qoʻrboshi yigitlarining xuruji boshlandi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}.

30—Oʻzbek tilining izohli lugʻati&lt;br clear=&quot;all&quot;/&gt;

:Bir chaqaga ''(yoki'' sariq chaqaga) arzimay-di Hech narsaga yaramaydi, arzimaydi. {{misol|-Xayol-larim bir {{ajrat|chaqa}}ga ham arzimaydi, muhtaram zot, — hozirjavoblik bilan uzib oldi mohir sanʼatkor.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Bir chaqaga ''(yoki'' sariq chaqaga) olmaslik Mensimaslik, hurmat qil-maslik. {{misol|Bu kulishdan uning mehmonni bir {{ajrat|chaqa}}ga olmasligi aniq bilinib turardi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. {{misol|Men tirikman — bozori chaqqon, men oʻlsam, uni birov sariq {{ajrat|chaqa}}ga olmaydi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. Bir ''(yoki ''sariq) chaqalik Sira, mutlaqo. {{misol|Bu Nasim degani shunaqa.. Bemavrid yogʻayotgan qor bilan ham.. Abrorning tajanglanib turgani bilan ham uning bir {{ajrat|chaqa}}lik ishi yoʻq.|[[w:O. Muxtor|O. Muxtor]]|Egilgan bosh}}. {{misol|Bu chatoq ishga oʻzi-ning sariq {{ajrat|chaqa}}lik aloqasi boʻlmasa hamki, butun javobgarlik oʻz yelkasiga agʻdarilgan-day hang-mang boʻldi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaq-moqlar}}. Sariq chaqam yoʻq Sira ham pulim yoʻq. ''[Yoʻlchi:] Onam, ukalarim uchun bu yerda yuribman, Eshvoy aka, buni yaxshi bilasiz. ''''Ammo ''{{misol|hozir yonimda sariq {{ajrat|chaqa}}m yoʻq.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Chaqa qilmoq Sotmoq, pullamoq. {{misol|Mana, Barat supurgichi! Bozordan supurgisini {{ajrat|chaqa}} qilolmay, yana orqalab qay-tayotir.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== chaqa II ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
1 Kichik yara, jarohat. {{misol|Pulni yuz-betiga {{ajrat|chaqa}} toshgan ikkita oʻspirin oldi. |[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Galatepa qissalari. {{misol|Niyozmurod Bibigul yuzidagi qontalashgan {{ajrat|chaqa}}larni koʻrdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Choʻri}}.

2 Biron-bir zarb, taʼsir natijasida narsalarning yuzasida hosil boʻlgan oʻyiq. {{misol|Mashina urilib {{ajrat|chaqa}} boʻldi.}} n {{misol|Plastmas-sadan qilingan shkaf urilib, {{ajrat|chaqa}} boʻladi yoki stulning oyogʻi tez sinib qoladi, deb sira xavotirlanmang.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}.

==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

== chaqa III ==
=== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ===
'''cha-qa'''
=== Aytilishi ===

=== Etimologiyasi ===
Eski Mo‘g‘ulchadan olingan.

=== Maʼnoviy xususiyatlari ===
==== Maʼnosi ====
{{shv.|uz}} Bola, farzand.


==== Sinonimlari ====

==== Antonimlari ====

{{OʻTIL|ЧАҚА}}
=== Tarjimalari ===

{{uz-ism}}


{{OʻTIL}}
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;[[chaqa]] I&lt;/br&gt;
1 &lt;/b&gt;[[мелкая]] [[медная]] [[монета]];&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;{{izoh|перен}}. [[деньги]]; {{tarjmisoli|yonida sariq ~si ham yoʻq }} у него нет ни гроша; {{tarjmisoli|bir ~ga ham arzimaydi }} ни гроша не стоит; грош цена; {{tarjmisoli|jin ~ }} деньги; {{tarjmisoli|~ qilmoq }} продать.&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;[[chaqa]] II&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;1 &lt;/b&gt;[[небольшая]] [[рана]], [[болячка]]; {{tarjmisoli|qoʻlim ~ boʻldi }} я себе всю руку изранил;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2 &lt;/b&gt;[[выбоина]], [[зазубрина]] ({{izoh|на чём-л}}.); {{tarjmisoli|boltaning yuzi ~ boʻlib ketibdi }} лезвие топора всё в зазубринах.&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;[[chaqa]] III&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
{{izoh|обл}}. &lt;b&gt;= [[bola]] 1&lt;/b&gt;.&lt;/br&gt;
}}</text>
      <sha1>cbflw5jq15lux6zy3043zvl1zvgxymp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>togʻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27997</id>
    <revision>
      <id>638947</id>
      <parentid>638464</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T15:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tillar */</comment>
      <origin>638947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8928" sha1="nenyqs7jlwt0vrohhy0fmsdco5u0d6s" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''togʻ'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|TOGʻ 'er sathining tepalikka nisbatan ancha ba — land koʻtarilgan qismi'. Uzohdan horayib koʻrinib turgan t o gʻ n i n g oʻrkachiga toʻlin oy minib oldi (Hamid Gʻulom). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ta:gʻ tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 118); oʻsha davrlardayoq a: unlisi — ning choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ЭСТЯ, III, 425; Devon,

&amp;gt; tagʻ^tâgʻ&lt;sup&gt;TILIDa bU UNLI&lt;/sup&gt; ^ &lt;sup&gt;unlisiga&lt;/sup&gt; almashgan: ta:gʻ

batanGG '°&lt;sup&gt;NaNING aka&lt;/sup&gt;togʻukasi (uning bolalariga nis-batan) . Togʻasining holidan xabarsiz Raxmash suzida davom eshdi (Abdulla Qodiriy). Qedimgi ™&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;y tilda ham shunday maʼnoni anglaGn^ s^na' maʼnosini anglatgan tay oti bilan asli 'aka- maʼno -ni anglatgan agʻa otining birlashuvi natijasila zaga kelgan, bunda avval y undoshi talaffuz qilinmay quigan, shuning hisobiga birinchi boʻgʻidai PG^i chuziqlik kashf etgan, keyinchalik yoGma^n kelg^a unlilari bir choʻziq unliga birlashgan, soʻngra bu unli -&lt;sup&gt;NG ch&lt;/sup&gt;U&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;iqlik belgisi yoʻqolgan (ЭСТЯ, III, 128)- oʻzbek

&lt;a name&lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt;&quot;bookmark19&quot;&gt;&lt;/a&gt;YE;*—&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;GGdeG P&quot;2? %

bekcha tarjimasida taiy soʻziniig 'amai&amp;quot; deb izox &quot;nishi xato boʻlsa kerak, chunki amaki soʻzi &amp;quot;otani^ aka—ukasi' maʼnosini anglatadi.

jarlik^Uning tu'b iTG Tio &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;^

qishin-yozin toʻxtamay ohib yotadi (M^OsimG^qXm^ TURkii tilda h&lt;sub&gt;am&lt;/sub&gt; shunday maʼnoni^n1lata&lt;sub&gt;an&lt;/sub&gt; ^oTas^

130) Ue&lt;sup&gt;R&lt;/sup&gt;(G&lt;sup&gt;Da TZLaffuz&lt;/sup&gt; Qilingan (ПДП, 435; Devon, III 130) uzbek tilida p undoshi b undoshiga almashgan, ü un-lisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: toʻp &amp;gt;&amp;nbsp;toʻb &amp;gt;&amp;nbsp;^ TUBAN 'quyi', 'past'. Kema t u b a n Gy

tilida tub otiga qadimgi joʻnalish kelishigining -1äÏ qushimchasini qoʻshib hosil qilingan (ЭСТЯ III 319)

keTiT™ &lt;sup&gt;KeLISHIK&lt;/sup&gt; '&lt;sup&gt;(OʻSHIMChaS&lt;/sup&gt;&amp;quot; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;42

ketgan, u unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: toʻb + än &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; tübän &amp;gt;&amp;nbsp;Tubän. Bu soʻz oxiridagi -n qismini si — fat yasovchi qoʻshimcha deb tushunish ham mumkin, unda avval tüp otidan — ä qoʻshimchasi bilan feʼl yasalgan va undan —n qoʻshimchasi bilan sifat yasalgan boʻladi; -ä qoʻshimchasi qoʻshilganidan keyin p undoshi b undoshiga almashgan, ü unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: (toʻp + ä &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; tüpä- &amp;gt;&amp;nbsp;toʻbä-) + n &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; tübän &amp;gt;&amp;nbsp;tubän.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Yer yuzasining tevarak-atrofdagi tekislik, tepalik yoki boshqa balandlikka nisbatan yakka yoki qator holda baland koʻ-tarilgan, odatda, turli tosh, qatgiq jism-lardan iborat qismi. {{misol|{{ajrat|Togʻ}} tizmasi. {{ajrat|Togʻ}}jins-lari. {{ajrat|Togʻ}}ning koʻrki — tosh bilan, Odamning koʻrki — bosh bilan.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|Koʻringan {{ajrat|togʻ}}-ning yirogʻi yoʻq.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. {{misol|sht Lager {{ajrat|togʻ}}tagiga joylashgan. Sharqi-janubiy tomon ayla-na ketgan {{ajrat|togʻ}}.|[[w:Shuxrat|Shuxrat]]|Shinelli yillar}}. ''Janubdan, keng va yashil bagʻirli Aravon to-gʻidan allalovchi.. salqin, sarin shabada esa boiishydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. {{misol|Uzoq-dan qorayib koʻrinib turgan {{ajrat|togʻ}} oʻrkachiga toʻlin oy minib oldi.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Mashʼal}}. {{misol|Olmosdek serqirra, oftobda choʻqqilari yar-qirab turgan baland qorli {{ajrat|togʻ}}lar koʻzni ola-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Atrofni osmon-oʻpar {{ajrat|togʻ}}lar oʻrab olgan..|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}.

2 Aholi yashaydigan togʻli joy, oʻlka; togʻlik. {{misol|Oʻrganishda ham gap koʻp. Otaning oʻzi aitdi-ku, u {{ajrat|togʻ}}da tugʻilib, {{ajrat|togʻ}}da oʻsgan. Ha, u {{ajrat|togʻ}}ning oʻz odami.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}}.

'''3 '''{{koʻchma|uz}} Narsalarning baland (togʻ kabi) uyumi. {{misol|Yotib yeyishga {{ajrat|togʻ}} ham chidamaydi. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|El xirmonida toʻplanayotgan &quot;oq oltin&quot; {{ajrat|togʻ}}larining qomati yulduzlar sari boʻy choʻzdi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}.

'''4 '''{{koʻchma|uz}} Ogʻir yuk, mashaqqatli ish, tashvish, fob va sh.k. ramzi sifatida qoʻllanadi. {{misol|Gʻam {{ajrat|togʻ}}i. Yelkadan {{ajrat|togʻ}} agʻdarilganday boʻldi. yatOtabek goʻyo {{ajrat|togʻ}} ostida qolgan edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Shuncha tadbir bilan qochgani holda, diplomini esidan chiqar-ganidan Aʼzamni vahima {{ajrat|togʻ}}i yelkasidan bosdi.|[[w:Shuhrat|Shuhrat]]|Jannat qidirganlar}}. {{misol|Har goʻsha-dan oqdi tinmay tilsiz faryod, Bosgan edi balo {{ajrat|togʻ}}i — zoʻr istibdod.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}.

:Biri bogʻdan kelsa, biri togʻdan keladi Bir-biriga aloqasi boʻlmaydigan, aloqasi yoʻq ran, fikr-mulohazani qayd etadi. {{misol|Shokir ota oʻtirgan joyida hassasini yerga &quot;doʻq&quot; etib urdi, temirchining soʻzidan noroziligi-ni bildirib dedi: -Men bogʻdan gapirsam, sen {{ajrat|togʻ}}dan kelasan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Ishongan ''(yoki'' suyangan) togʻi Madad, koʻmak beruvchi, shu jihatdan eng asosiy homiy boʻluvchi kimsa yoki narsa. {{misol|Oyjamol oʻzining suyangan {{ajrat|togʻ}}i deb bilgan Polvonning kelishi-ni nihoyatda orziqib kutardi.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Xorazm}}. {{misol|Bugun hech ikkilanmay terim mashi-nalari va uning mexanizatorlarini paxta-korlarning qatordagi nori, suyangan {{ajrat|togʻ}}i, desa boʻladi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. Koʻnglini ''(yoki'' koʻksi-ni, dilini ...) togʻ qilmoq Ruhan juda shod (xursand) qilmoq. {{misol|Ayniqsa, mana bu yoiglar koʻnglimni {{ajrat|togʻ}} qilib yubordi.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}}. {{misol|Koʻksim {{ajrat|togʻ}} etgan}} — ''Vatan sevgisi.'' Yo. Mirzo. Togʻni ursa tolqon qiladigan Nihoyatda bahodir va shijoatli. {{misol|Bu yoqdagi qazuvchshshr ham Gʻulomjon, Barot polvon, Zamon singari {{ajrat|togʻ}}ni ursa tolqon qiladigan azamatlar edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Togʻ-tosh (togʻu tosh) Togʻ va tosh qoplagan yer, joy. {{misol|..bu suye {{ajrat|togʻ}}u toshni toʻl-dirib yurgan qushlar, kavak-kandiklarda is-tiqomat qiladigan jonivorlardan ortmas. |[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. {{misol|Besh kun choʻlda, besh kun koʻlda, {{ajrat|togʻ}}da-toshda — qayerda molga oʻt bor desa, borib qoʻngan odammiz-da.|[[w:&quot;Yodgor&quot;|&quot;Yodgor&quot;]]}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТОҒ}}
== Tarjimalari ==

'''togʻ'''

===Tillar===

{{-trans-|tog‘|
*{{agx}}: [[дагьар]]
*{{os}}: [[хонх]]
*{{tr}}: [[dağ]]
*{{tyv}}: [[даг]]
*{{kjh}}: [[тағ]]
*{{sah}}: [[хайа]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''togʻ'''&lt;br /&gt;
[[гора]]; // [[горный]]; {{tarjmisoli|togʻ tizmasi }} горный хребет; {{tarjmisoli|togʻ etagi }} подошва горы, подножие горы; {{tarjmisoli|togʻ jinslari }} горные породы; {{tarjmisoli|togʻ choʻqqisi }} пик; '''toqqa chiqmoq '''взбираться на гору; {{tarjmisoli|togʻma-togʻ }} по горам; {{tarjmisoli|togʻ-togʻ }} целые горы, огромные кучи, нагромождения ({{izoh|чего-л}}.); {{tarjmisoli|xirmonlarda paxta togʻ-togʻ qilib uyilgan }} горы хлопка на хирманах; '''[[yelkamdan]] '''({{izoh|или '''}}[[ustimdan]]''') {{tarjmisoli|togʻ agʻdarilganday boʻldi }} у меня как будто гора свалилась с плеч; {{tarjmisoli|shu ish koʻzimga togʻ boʻlib koʻrinardi }} ({{izoh|букв}}. эта работа моим глазам казалась горой) эта работа мне казалась очень тяжёлой, трудной; {{tarjmisoli|biri bogʻdan kelsa, biri togʻdan keladi }} {{izoh|см}}. '''[[bogʻ]] I'''; {{tarjmisoli|* togʻ jambul }} {{izoh|бот}}. чабрец ползучий; {{tarjmisoli|togʻ murchi }} {{izoh|бот}}. авраамово дерево; {{tarjmisoli|togʻ piyoz }} {{izoh|бот}}. лук пскемский; {{tarjmisoli|togʻ rayhon }} {{izoh|бот}}. душица обыкновенная; {{tarjmisoli|togʻ sabzi }} {{izoh|бот}}. шренкия Голикке; {{tarjmisoli|togʻ terak }} осина; {{tarjmisoli|togʻ turbuti }} {{izoh|бот}}. ясенец белый; {{tarjmisoli|togʻ uzum }} название сорта винограда; {{tarjmisoli|togʻ zagʻcha }} альпийская галка; {{tarjmisoli|togʻ kaptar }} голубь скалистый; {{tarjmisoli|togʻ mayna }} синяя птица; {{tarjmisoli|togʻ chumchuq }} воробей каменный; {{tarjmisoli|togʻ qargʻa }} {{izoh|зоол.}} клушица.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>nenyqs7jlwt0vrohhy0fmsdco5u0d6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>turmoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28084</id>
    <revision>
      <id>638952</id>
      <parentid>638911</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T17:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17668" sha1="3iwpqoy1yq9ma7l5maayspoqyh3jp91" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Hayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan das{{ajrat|tur}}xon chiqadi.|[[w:&quot;Oʻzbekiston qoʻriq-lari&quot;|&quot;Oʻzbekiston qoʻriq-lari&quot;]]}}. {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadwi {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}

3 Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon ama-kim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahal-lasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}

4 Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing. Shu ayol bilan ikki ysh}}'''1'''{{misol| {{ajrat|tur}}di. Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.}} S. Ahmad,

&lt;/a&gt;&lt;span class=&quot;font7&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;&lt;sup&gt;u&lt;/sup&gt;Fk„

5 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq. Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

6 Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maq-sadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa. Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qi-laylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}

7 Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi. Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi. Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi tu radi.}}

8 Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda mu-him vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muam-mo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlik-ni saqlab qolish.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Sizlarning ol-dingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|[[w:3. Said|3. Said]]|N}}. Safarov, Tarix tilga kirdi.

9 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntir-di: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qan-day boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

10 Yotgan, oʻtirgan va sh.k. holatdan gav-dasini tik holatga olmoq, qaddini tik-lamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}-di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjoy}}. {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻr-nidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom be-rishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}.

'''11''' Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Er-talab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. |[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}.

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}
'''turmoq'''

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>3iwpqoy1yq9ma7l5maayspoqyh3jp91</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638954</id>
      <parentid>638952</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:28:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17668" sha1="6eymm9rojuxpurixhfnnlcu06bq6anw" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan das{{ajrat|tur}}xon chiqadi.|[[w:&quot;Oʻzbekiston qoʻriq-lari&quot;|&quot;Oʻzbekiston qoʻriq-lari&quot;]]}}. {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadwi {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}

3 Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon ama-kim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahal-lasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}

4 Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing. Shu ayol bilan ikki ysh}}'''1'''{{misol| {{ajrat|tur}}di. Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.}} S. Ahmad,

&lt;/a&gt;&lt;span class=&quot;font7&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;&gt;&lt;sup&gt;u&lt;/sup&gt;Fk„

5 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq. Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

6 Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maq-sadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa. Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qi-laylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}

7 Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi. Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi. Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi tu radi.}}

8 Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda mu-him vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muam-mo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlik-ni saqlab qolish.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Sizlarning ol-dingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|[[w:3. Said|3. Said]]|N}}. Safarov, Tarix tilga kirdi.

9 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntir-di: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qan-day boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

10 Yotgan, oʻtirgan va sh.k. holatdan gav-dasini tik holatga olmoq, qaddini tik-lamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}-di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjoy}}. {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻr-nidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom be-rishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}.

'''11''' Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Er-talab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. |[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}.

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}
'''turmoq'''

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>6eymm9rojuxpurixhfnnlcu06bq6anw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638955</id>
      <parentid>638954</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17588" sha1="lfo7xlpf0z3xegmiq6ujx70smejlrwc" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}

5 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq. Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

6 Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maq-sadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa. Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qi-laylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}

7 Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi. Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi. Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi tu radi.}}

8 Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda mu-him vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muam-mo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlik-ni saqlab qolish.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Sizlarning ol-dingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|[[w:3. Said|3. Said]]|N}}. Safarov, Tarix tilga kirdi.

9 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntir-di: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qan-day boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

10 Yotgan, oʻtirgan va sh.k. holatdan gav-dasini tik holatga olmoq, qaddini tik-lamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}-di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjoy}}. {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻr-nidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom be-rishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}.

'''11''' Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Er-talab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. |[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}.

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}
'''turmoq'''

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>lfo7xlpf0z3xegmiq6ujx70smejlrwc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638956</id>
      <parentid>638955</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17590" sha1="ojjux6knlc4y2a31pz8qjtp23swe7ll" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Ziyo Said, Nazir Safarov|Ziyo Said]]|Tarix tilga kirdi}}

9 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntir-di: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qan-day boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

10 Yotgan, oʻtirgan va sh.k. holatdan gav-dasini tik holatga olmoq, qaddini tik-lamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}-di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjoy}}. {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻr-nidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom be-rishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}.

'''11''' Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Er-talab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. |[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}.

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}
'''turmoq'''

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>ojjux6knlc4y2a31pz8qjtp23swe7ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638957</id>
      <parentid>638956</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17572" sha1="iploz13wultc3ov0ury9jtg93ef714x" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}

9 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

10 Yotgan, oʻtirgan va sh.k. holatdan gav-dasini tik holatga olmoq, qaddini tik-lamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}-di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjoy}}. {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻr-nidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom be-rishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}.

'''11''' Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Er-talab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. |[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}.

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}
'''turmoq'''

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>iploz13wultc3ov0ury9jtg93ef714x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638958</id>
      <parentid>638957</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17560" sha1="8ppt5nj2p0rfm6ipo0sn9w6spw5hg4z" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}

9 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

10 Yotgan, oʻtirgan va sh.k. holatdan gav-dasini tik holatga olmoq, qaddini tik-lamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}-di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjoy}}. {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻr-nidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom be-rishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}.

'''11''' Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Er-talab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. |[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}.

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>8ppt5nj2p0rfm6ipo0sn9w6spw5hg4z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638959</id>
      <parentid>638958</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17539" sha1="e1ksy4cp8dui0r98cxwbyctx13zumev" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}

9 Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}

'''11''' Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Er-talab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. |[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}.

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>e1ksy4cp8dui0r98cxwbyctx13zumev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638960</id>
      <parentid>638959</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:47:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17524" sha1="rogrlfx4ubzfvaka9l43imlez9ats7w" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}. {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davom-liligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} n {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichka-ridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}.

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>rogrlfx4ubzfvaka9l43imlez9ats7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638961</id>
      <parentid>638960</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T18:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17504" sha1="fu3eamkbq8th4b9fd5zsvraq1rjuaq2" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}

'''12''' {{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>fu3eamkbq8th4b9fd5zsvraq1rjuaq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638962</id>
      <parentid>638961</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T22:44:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17501" sha1="bh0u6tav00814kx07k5a8udzbc8zsbn" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}}. {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Borib turgan ''q.'' bormoq. Kurakda turmaydigan ''q.'' kurak. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari; 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodi-saning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xato-si qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} n {{misol|Men [oʻqi-mayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, sha-har koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab tur-moq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq!'' — {{misol|dedi ho-kim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.; 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir. }}A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar; 3) ''(asosan boʻ-lishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻl-maslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. yaya \ Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}ma-dim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:\ Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jid-diy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}.

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>bh0u6tav00814kx07k5a8udzbc8zsbn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638963</id>
      <parentid>638962</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T22:57:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17521" sha1="rf28bbmyin1s7eq0tnxv4tb4qx3vx61" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} Borib turgan {{q.}} [[bormoq]]. Kurakda turmaydigan {{q.}} [[kurak]]. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab turmoq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ''-Qiziq! - {{misol|dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. [Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otbo-qar boʻldim.}} Oybek, Tanlangan asarlar; {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Qil ustida turmoq Jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>rf28bbmyin1s7eq0tnxv4tb4qx3vx61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638964</id>
      <parentid>638963</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T22:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17527" sha1="8qxnv4q5m33n6bh1d6oq8w00v9pq4w2" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}

'''13''' ''yord. fl. vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} Borib turgan {{q.}} [[bormoq]]. Kurakda turmaydigan {{q.}} [[kurak]]. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab turmoq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|-Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. [Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} Qil ustida turmoq Jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>8qxnv4q5m33n6bh1d6oq8w00v9pq4w2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638965</id>
      <parentid>638964</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T23:03:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>638965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17526" sha1="3zh7xnvtkiaonr7e1hcd6e8071xea4v" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#''yord.'' {{fl.}} ''vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/ -y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq. Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalapʼgarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} Borib turgan {{q.}} [[bormoq]]. Kurakda turmaydigan {{q.}} [[kurak]]. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab turmoq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|-Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. [Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} Qil ustida turmoq Jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>3zh7xnvtkiaonr7e1hcd6e8071xea4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638966</id>
      <parentid>638965</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T23:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17528" sha1="oay33v5f6i69tadt7sme9cc77w3bj45" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} ''vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}

:Bir oz turib Bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. — Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} Borib turgan {{q.}} [[bormoq]]. Kurakda turmaydigan {{q.}} [[kurak]]. Oyoqqa turmoq 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. U {{misol|nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}. Turgan ran Biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab turmoq ''(yoki'' oʻtirmoq) 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|-Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. [Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} Qil ustida turmoq Jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>oay33v5f6i69tadt7sme9cc77w3bj45</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638967</id>
      <parentid>638966</parentid>
      <timestamp>2026-05-28T23:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17552" sha1="5qhg5auiasqnr960w0k8pzwdfvykz5h" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} ''vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Bir oz turib''' - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;Borib turgan - {{q.}} [[bormoq]]. Kurakda turmaydigan - {{q.}} [[kurak]]. Oyoqqa turmoq - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. {{misol|U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}&lt;br/&gt;Turgan gap - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;Turib olmoq Biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} U yoqda tursin Faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}}. {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. Qarab turmoq (''yoki'' oʻtirmoq) - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|-Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi. shya Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman. [Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} Qil ustida turmoq Jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>5qhg5auiasqnr960w0k8pzwdfvykz5h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638968</id>
      <parentid>638967</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17656" sha1="77m7gzuwzxw6b2hcsk8slt23n0ik6zw" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} ''vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Bir oz turib''' - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Borib turgan''' - {{q.}} [[bormoq]].&lt;br/&gt;'''Kurakda turmaydigan''' - {{q.}} [[kurak]].&lt;br/&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. {{misol|U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}&lt;br/&gt;'''Turgan gap''' - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;'''Turib olmoq''' - biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''U yoqda tursin''' - faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Qarab turmoq''' (''yoki'' '''oʻtirmoq''') - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|- Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi.}} {{misol|Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' Ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman.}} {{misol|[Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qil ustida turmoq''' - jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>77m7gzuwzxw6b2hcsk8slt23n0ik6zw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638969</id>
      <parentid>638968</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17656" sha1="r0spzurm2kdzq69js11dy0q91poi30m" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} ''vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq. Baqrayib {{ajrat|tur}}moq. Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Bir oz turib''' - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Borib turgan''' - {{q.}} [[bormoq]].&lt;br/&gt;'''Kurakda turmaydigan''' - {{q.}} [[kurak]].&lt;br/&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. {{misol|U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq}}. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}&lt;br/&gt;'''Turgan gap''' - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;'''Turib olmoq''' - biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''U yoqda tursin''' - faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Qarab turmoq''' (''yoki'' '''oʻtirmoq''') - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|- Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi.}} {{misol|Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman.}} {{misol|[Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qil ustida turmoq''' - jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>r0spzurm2kdzq69js11dy0q91poi30m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638970</id>
      <parentid>638969</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:29:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17674" sha1="c3i427tb9nndww2ywjfr6jr0z05t5xt" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} ''vazifasida.'' Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Baqrayib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Bir oz turib''' - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Borib turgan''' - {{q.}} [[bormoq]].&lt;br/&gt;'''Kurakda turmaydigan''' - {{q.}} [[kurak]].&lt;br/&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. {{misol|U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}&lt;br/&gt;'''Turgan gap''' - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;'''Turib olmoq''' - biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''U yoqda tursin''' - faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Qarab turmoq''' (''yoki'' '''oʻtirmoq''') - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|- Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi.}} {{misol|Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman.}} {{misol|[Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qil ustida turmoq''' - jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>c3i427tb9nndww2ywjfr6jr0z05t5xt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638971</id>
      <parentid>638970</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:33:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17667" sha1="bbkgavdr6pj946ua90i41uxmobzgbnn" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} {{vzf.}} Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Baqrayib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Bir oz turib''' - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Borib turgan''' - {{q.}} [[bormoq]].&lt;br/&gt;'''Kurakda turmaydigan''' - {{q.}} [[kurak]].&lt;br/&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. {{misol|U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}&lt;br/&gt;'''Turgan gap''' - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;'''Turib olmoq''' - biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''U yoqda tursin''' - faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Qarab turmoq''' (''yoki'' '''oʻtirmoq''') - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|- Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi.}} {{misol|Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman.}} {{misol|[Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qil ustida turmoq''' - jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>bbkgavdr6pj946ua90i41uxmobzgbnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638972</id>
      <parentid>638971</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:36:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17671" sha1="99vdt3kb5vmsi3bble2vv8ykuczvqs2" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} {{vzf.}} Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani {{va b.}} maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Baqrayib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Bir oz turib''' - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Borib turgan''' - {{q.}} [[bormoq]].&lt;br/&gt;'''Kurakda turmaydigan''' - {{q.}} [[kurak]].&lt;br/&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. {{misol|U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}&lt;br/&gt;'''Turgan gap''' - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;'''Turib olmoq''' - biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''U yoqda tursin''' - faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Qarab turmoq''' (''yoki'' '''oʻtirmoq''') - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|- Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi.}} {{misol|Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman.}} {{misol|[Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qil ustida turmoq''' - jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>99vdt3kb5vmsi3bble2vv8ykuczvqs2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638973</id>
      <parentid>638972</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:42:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17714" sha1="3cpp4xounl155ue18a2jjeqpisby9kl" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tur-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. {{misol|Oyoq uchida {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Saf tortib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Koʻcha boshida {{ajrat|tur}}gan yigit.}} {{misol|Tiz choʻkib yashagandan tik {{ajrat|tur}}ib oʻlgan yaxshiroq.|Maqol}} {{misol|[Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina {{ajrat|tur}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida {{ajrat|tur}}ibdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. {{misol|Tokchada {{ajrat|tur}}gan soat.}} {{misol|Koʻcha chetida {{ajrat|tur}}gan mashina.}} {{misol|Madrasa tomi qirrasida {{ajrat|tur}}ib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar {{ajrat|tur}}ibdi..|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Bir hafta {{ajrat|tur}}gan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi.|[[w:Oʻzbekiston qoʻriqlari|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;]]}} {{misol|Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida {{ajrat|tur}}ibmiz.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Yangi yer haqida soʻz}} {{misol|Askarlarimiz dadil {{ajrat|tur}}ib, dushmanga talafot yetkazar edilar.|Gazetadan}} {{misol|Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay {{ajrat|tur}}asiz.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek {{ajrat|tur}}olmaydi.|Gazetadan}}
#Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. {{misol|Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}} {{misol|..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda {{ajrat|tur}}adilar.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}} {{misol|Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida {{ajrat|tur}}adigan boʻldi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. {{misol|Dunyo {{ajrat|tur}}guncha {{ajrat|tur}}ing.}} {{misol|Shu ayol bilan ikki yil {{ajrat|tur}}di.}} {{misol|Toʻngʻich farzandi {{ajrat|tur}}madi.}} {{misol|[Qumri] Bolasi {{ajrat|tur}}may-{{ajrat|tur}}may, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. {{misol|Mudofaada {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Qorovul {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha {{ajrat|tur}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. {{misol|Bir oz {{ajrat|tur}}aylik-chi, zora kelib qolsa.}} {{misol|Shuncha {{ajrat|tur}}dik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.}}
#Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. {{misol|Yuborgan narsalaring hammasi {{ajrat|tur}}ibdi.}} {{misol|Qirqma qovun koʻp {{ajrat|tur}}adi.}} {{misol|Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.}}
#Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. {{misol|Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar {{ajrat|tur}}ibdi.|Gazetadan}} {{misol|Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo {{ajrat|tur}}ibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish.|Gazetadan}} {{misol|Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi {{ajrat|tur}}adi.|Ziyo Said, Nazir Safarov|Tarix tilga kirdi}}
#Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. {{misol|[Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm {{ajrat|tur}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori {{ajrat|tur}}adi.|Gazetadan}}
#Yotgan, oʻtirgan {{va sh.k.}} holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. {{misol|U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan {{ajrat|tur}}di.|[[w:M. Xayrullayev|M. Xayrullayev]]|Tilla marjon}} {{misol|Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan {{ajrat|tur}}di-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi.|[[w:S. Yunusov|S. Yunusov]]|Kutilmagan xazina}}
#Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. {{misol|Meʼmor barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} {{misol|Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt {{ajrat|tur}}ib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik.|[[w:Shukrullo|Shukrullo]]|Javohirlar sandigʻi}}
#{{koʻchma|uz}} Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). {{misol|Keyin dovul {{ajrat|tur}}di.. Moʻytanlar qocha boshladi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Shamol {{ajrat|tur}}di, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi.|Gazetadan}}
#{{yord.fl.}} {{vzf.}} Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani {{va b.}} maʼnolarni bildiradi. {{misol|Qatnab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Soʻrab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Baqrayib {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Ishlab {{ajrat|tur}}moq.}} {{misol|Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Nozik masala}} {{misol|Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab {{ajrat|tur}}gan ozoda xonada oʻtirasan.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Bir oz turib''' - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. {{misol|-Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz {{ajrat|tur}}ib soʻradilar: -Haydavordimi ?|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''Borib turgan''' - {{q.}} [[bormoq]].&lt;br/&gt;'''Kurakda turmaydigan''' - {{q.}} [[kurak]].&lt;br/&gt;'''Oyoqqa turmoq''' - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. {{misol|U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa {{ajrat|tur}}ib, gulduros qarsak chaldi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq. {{misol|Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa {{ajrat|tur}}di.|[[w:Nazarmat|Nazarmat]]|Joʻrlar baland sayraydi}}&lt;br/&gt;'''Turgan gap''' - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. {{misol|Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi {{ajrat|tur}}gan gap.|Gazetadan}}&lt;br/&gt;'''Turib olmoq''' - biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. {{misol|Bormayman, deb {{ajrat|tur}}ib oldi.}} {{misol|Men [oʻqimayman deb] soʻzimda {{ajrat|tur}}ib oldim.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}&lt;br/&gt;'''U yoqda tursin''' - faqat ugina (unigina) emas, hatto.. {{misol|Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda {{ajrat|tur}}sin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda {{ajrat|tur}}sin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}&lt;br/&gt;'''Qarab turmoq''' (''yoki'' '''oʻtirmoq''') - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. {{misol|- Qiziq! - dedi hokim cholga qarab {{ajrat|tur}}ib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. {{misol|Men bolaga qarab {{ajrat|tur}}dim, onasi non yopdi.}} {{misol|Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab {{ajrat|tur}}adir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} 3) ''(asosan boʻlishsiz shaklda)'' ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. {{misol|Siz uy solsangiz, men ham qarab {{ajrat|tur}}mayman.}} {{misol|[Yoʻlchi:] Men qarab {{ajrat|tur}}madim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|[Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab {{ajrat|tur}}maymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Qil ustida turmoq''' - jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. {{misol|Uning hayoti qshg ustida {{ajrat|tur}}ardi.|[[w:O. Yoqubov|O. Yoqubov]]|Diyonat}}

=== Sinonimlari ===
[[qo‘pmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУРМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

{{-trans-|turmoq|
*{{tr}}: [[ayağa kalkmak]]
*{{sah}}: [[тур]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''turmoq I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[стоять]]; [[находиться]] ({{izoh|где-л}}.); {{tarjmisoli|oyoq ustida turmoq }} стоять на ногах; '''[[qimirlamay]] '''({{izoh|или '''}}qimir etmay''') {{tarjmisoli|turmoq }} стоять неподвижно, не шевелясь; '''stol uy oʻrtasida turibdi''' стол стоит (находится) посреди комнаты; '''sen shu yerda tur '''ты постой здесь, ты побудь здесь; '''quyosh tikkada turibdi '''солнце стоит в зените; {{tarjmisoli|hokimiyat tepasida turmoq }} стоять у власти; '''oldimizda katta vazifa turibdi '''перед нами стоит большая задача; '''yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi '''стоит вопрос о постройке нового здания для школы;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[быть]], [[иметься]] ({{izoh|где-л}}.), [[храниться]] ({{izoh|где-л. или у кого-л}}.); '''kitobingiz menda turibdi '''ваша книга находится (хранится) у меня; '''Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином ({{izoh|т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги}}); '''uning qoʻlida pul turmaydi '''у него деньги не держатся;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[быть]], [[жить]], [[жительствовать]], [[обитать]], [[пребывать]]; '''turistlar bu yerda uch kun turdi '''туристы пробыли здесь три дня; '''men Toshkentda ikki yil turdim '''я жил в Ташкенте два года; '''siz qayerda turasiz? '''где вы живёте?; где вы обитаете?;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[вставать]], [[подниматься]]; {{tarjmisoli|oʻrindan turmoq }} 1) вставать с места; '''tur oʻrningdan! '''встань!; 2) вставать, подниматься с постели;''' erta yot, erta tur '''ложись (спать) рано и вставай рано; '''u kasaldan yaqinda turdi '''он (только) недавно оправился от болезни; '''bemor yotganidan '''({{izoh|или '''}}[[yotganicha]]''') '''[[turmadi]] '''[[больной]] [[как]] [[слёг]], [[так]] [[и]] [[не]] [[встал]] ({{izoh|т. е. умер}}); {{tarjmisoli|oyoqqa turmoq }} 1) вставать, становиться; 2) {{izoh|перен}}. становиться на ноги; оправиться;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[подниматься]], [[начинаться]]; '''qattiq shamol turdi '''поднялся сильный ветер; '''boʻron turdi '''поднялась буря; '''yurt puflasa - shamol turadi '''{{izoh|посл}}. если дунет народ - поднимется ветер;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[жить]], [[существовать]], [[здравствовать]]; '''dunyo turguncha turing '''живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; '''uning bolasi turmaydi '''у неё дети не живут ({{izoh|т. е. умирают}}); '''uzoq turadigan qovun '''долго хранящаяся дыня;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[стоять]], [[пробивать]]; {{tarjmisoli|postda turmoq}}  стоять на посту; '''u koʻp yildan beri magazinda turadi '''он многие годы находится (на работе) в магазине;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[находиться]], [[состоять]] ({{izoh|при ком-чём-л}}.); '''u bizning tashkilotimiz hisobida turadi '''он состоит на учёте в нашей организации; {{tarjmisoli|zapasda turmoq }} состоять в запасе; '''otam mening qaramogʻimda turadi '''отец находится на моём иждивении;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[стоить]]; '''kitob besh soʻm turadi '''книга стоит пять рублей; '''bu gazlama qimmat turadi '''эта ткань дорого стоит;&lt;br /&gt;
'''10 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия}}: '''soat yurib turibdi '''часы идут;''' bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi '''в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; '''tez-tez kelib turing '''почаще приходите; '''men uni har kuni koʻrib turaman '''я его каждый день вижу; '''bu yerda nima qilib turibsan? '''чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;&lt;br /&gt;
'''11 '''{{izoh|сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени}}: '''ishlab turib '''работая; '''ishlab turib oʻqimok '''({{izoh|букв}}. работая учиться) учиться без отрыва от производства; '''yoʻlda kela turib sizni esladim '''будучи в пути, я вспомнил о вас; '''u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi '''читая фельетон, он вдруг засмеялся;&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы}}; '''u oʻz fikrida qattiq turdi '''он твёрдо стоял на своём (мнении); {{tarjmisoli|bekor turmoq }} бездействовать; '''bekor turguncha, bekor ishla '''{{izoh|см}}. '''[[bekor]] 2'''; {{tarjmisoli|ustun turmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}yuqori turmoq }} превосходить; '''kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi '''наши силы превосходят силы противника; {{tarjmisoli|yaxshi turmoq }} жить хорошо, жить в достатке; {{tarjmisoli|qattiq turmoq }} твёрдо стоять на своём; настоять на своём;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов}}: '''turib bermoq '''выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; '''turib olmoq '''1) стоять и не шевелиться; 2) {{izoh|перен}}. настаивать, твёрдо стоять (на своём); '''u oʻz fikrida qattiq turib oldi '''он твёрдо стоял на своём; '''turib qolmoq '''1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; '''turib qolgan mol '''залежалый товар; '''* ... u yoqda tursin '''{{izoh|или}} '''... bir yoqda tursin '''не говоря уж о (том) ...; '''hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq '''сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; '''borib turgan '''{{izoh|см}}. '''bormoq; turgan gap '''{{izoh|см}}. '''[[gap]] I 2'''; {{tarjmisoli|... oldida turmoq }} стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; '''devor qulash oldida turibdi '''дувал (стена) вот-вот обвалится; '''poyezd joʻnash oldida turibdi '''поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; '''[[yurganda-turganda]] '''[[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[был]], [[где]] [[бы]] [[он]] [[ни]] [[находился]]; '''yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi '''он всё время (всюду) старался изучать русский язык; {{tarjmisoli|qil ustida turmoq }} ({{izoh|букв}}. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; '''tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! '''уходи отсюда!, убирайся вон!; '''[[tur-ye]]! '''[[иди]] [[ты]]!, [[брось]] [[ты]]!, [[да]] [[ну]], [[брось]]!&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;b&gt;turmoq II&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[приглаживая]] ([[причёсывая]]) [[приподнять]] [[вверх]] ({{izoh|ресницы, брови, волосы и т. п}}.).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>3cpp4xounl155ue18a2jjeqpisby9kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>tushunmoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52757</id>
    <revision>
      <id>638975</id>
      <parentid>624907</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>638975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2864" sha1="no2m9xm2wdpl0u0az2cxtctgdz85zup" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tu-shun-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Biror ran, ish-harakat, imo-ishora va shu kabilarning maʼno, mazmunini anglamoq. {{misol|Hamma gaplaringizga {{ajrat|tushun}}dim, juda toʻgʻri.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. {{misol|Sherali uzoqdan bir yerga toʻplab qoʻyilgan ket-moishrni koʻrgach, gap nimadaligini {{ajrat|tushun}}-di.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}}. {{misol|-Bu holni qandoq {{ajrat|tushun}}moq kerak, — Meʼmor shogir-dining koʻzlariga qaradi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

2 Haqiqiy holni anglamoq, bilmoq, unga baho bermoq. {{misol|Oʻz mavqeini yaxshi {{ajrat|tushun}}moq. Vaziyatni {{ajrat|tushun}}ib ish koʻrmoq.}} m {{misol|Endi, kelin, oʻzing {{ajrat|tushun}}asan, yurtda ocharchilik, oshihalolga boqadi-da oʻgʻling.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻ-lik}}. {{misol|-Men sizning ahvolingizni {{ajrat|tushun}}aman, — deb gap boshlagan edi, ayol shartta kesdi.. |[[w:Oʻ. Hoshimov|Oʻ. Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}.

3 Narsalarning sifat darajasi yoki belgisini yaxshi farqlay olmoq, ajrata bilmoq, farqiga bormoq; tilini bilmoq. {{misol|Darhaqiqat, paxtani {{ajrat|tushun}}a oladigan, yer-ni biladigan tajribali raissan.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. {{misol|Ertasiga ot ogʻrib qolsa boʻladimi! Kapsishgim uchib ketdi. Yax-shiki, mendan boʻlak hech kim payqamadi. Xoʻ-jayinim otni tariqcha {{ajrat|tushun}}maydi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

:Mazasiga tushunmoq Biror narsaga odat-lanib qolmoq, mazaxoʻrak boʻlmoq. {{misol|Sen yubor-gan pulning mazasiga {{ajrat|tushun}}dimi, boʻldi, haftada, oyda pul soʻrayveradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

=== Sinonimlari ===
[[uqmoq]], [[anglamoq]], [[bilmoq]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТУШУНМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''tushunmoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[понимать]], [[уразумевать]], [[осознавать]], [[вникать]]; '''endigina tushundim '''я только теперь понял; '''gapimga tushundingizmi? '''вы поняли, что я сказал?; вы поняли меня?; {{tarjmisoli|bir-biriga tushunmoq }} понимать друг друга;{{tarjmisoli| biror narsaning mazasiga tushunmoq }} понимать толк в чём-либо, входить во вкус чего-либо;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[знать]], [[понимать]], [[разбираться]], [[различать]]; '''gapga tushunmaydigan odam '''({{izoh|букв}}. человек, не понимающий, когда ему говорят) 1) несговорчивый человек; человек с которым каши не сваришь; 2) упрямый; упрямец.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>no2m9xm2wdpl0u0az2cxtctgdz85zup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ulamo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54172</id>
    <revision>
      <id>638978</id>
      <parentid>628171</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:54:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>638978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1345" sha1="k70smg08fo3h1voll73xksbij2a3wcd" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''u-la-mo'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
''a.'' {{tili|ar|عُلَمَاء}} — &quot;olim&quot; s. koʻpl.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
Islom ilohiyotchilari va huquqshunos (faqih)lari, shuningdek, diniy muassasalarga, sud (qozilik) mahkamalariga, oʻquv yurtlariga mutasaddi boʻlgan barcha islom dini olimlari. ''-Durust, miyang toʻlibdi,'' — {{misol|dedi kulib Tantiboyvachcha, — yaqin oʻrtada uncha-muncha {{ajrat|ulamo}}ni bir choʻqishda qochirasan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Maʼdalixon [Mu-hammad Alixon/ga fatvo yozib bergan Qoʻqon {{ajrat|ulamo}}laridan bir nechalari.. qochib qutuldi-lar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}. {{misol|-Yoshlarga homiylik qilish, yoʻl-yoʻriq koʻrsatish is-lomning, {{ajrat|ulamo}}larning ishidir, — dedi qal-tirab, boʻzarib munofiqlardan biri.|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|УЛАМО}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ug=[[ئۆلىما]]
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''ulamo'''&lt;br /&gt;
({{izoh|а. ед}}. '''[[olim]]''')&lt;br /&gt;
'''1 '''{{izoh|уст. книжн.}} [[учёные]];&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|рел}}. [[улема]] ({{izoh|верхушка мусульманского духовенства}}).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>k70smg08fo3h1voll73xksbij2a3wcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61770</id>
    <revision>
      <id>638992</id>
      <parentid>487107</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T08:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="968" sha1="l9wacz1fijjxh9y1vmhemqrgr7dvhvn" xml:space="preserve">{{-ru-}}
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''ах'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''ах '''{{izoh|межд.&lt;br /&gt;
'''}}1''' [[ajablanish]], [[hayrat]], [[qoʻrquv]] [[kabi]] [[his-tuygʻularni]] [[ifodalovchi]] [[undov]] [[soʻz]]; [[ax]], [[eh]], [[o]], [[voy-vo]], [[eee]]; '''ах, как прекрасно!''' o, qanday chiroyli-a!;&lt;br /&gt;
'''2''' [[taassuf]], [[tasdiq]], [[taʼkid]] [[kabi]] [[maʼnolarni]] [[ifodalovchi]] [[undov]] [[soʻz]]; [[voy-voy]]; [[vay-vayey]]; '''устал, ах как я устал!''' charchadim, voy-boʻy, shunday charchadimki!;&lt;br /&gt;
'''3''' {{izoh|в знач. сущ. '''}}[[ахи]]'''{{izoh| мн. разг. }}[[oh-vohlar]]; '''* ах да!''' ha aytmoqchi!, ha aytganday!; '''ах да! Чуть''' '''было не забыл''' ha aytmoqchi! Sal boʻlmasa unutay debman.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

== Tarjimalari ==

{{-mn-}}
[[aka]].</text>
      <sha1>l9wacz1fijjxh9y1vmhemqrgr7dvhvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>тур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116161</id>
    <revision>
      <id>638974</id>
      <parentid>540587</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T00:42:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="922" sha1="22206ejgg6ucj3xuaxm1hl8qqk33cgr" xml:space="preserve">{{-ru-}}
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''тур'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
&lt;b&gt;[[тур]] I&lt;/b&gt; {{izoh|м&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;}}1&lt;/b&gt; [[tur]], [[davra]]; {{tarjmisoli|второй ~ шахматного турнира }} shaxmat turnirining ikkinchi davrasi; {{tarjmisoli|первый ~ выборов }} saylovning birinchi davrasi;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2&lt;/b&gt; [[bir]] [[davra]] ([[bir]] [[qur]]) [[raqsga]] [[tushish]]; {{tarjmisoli|~ валъса}}  bir davra valʼsga tushish;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;3&lt;/b&gt; {{izoh|разг. то же, что &lt;b&gt;}}[[турне]].&lt;/b&gt;&lt;/br&gt;
&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;[[тур]] II&lt;/b&gt; {{izoh|м}}&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;1&lt;/b&gt; [[togʻ]] [[takasi]]; {{tarjmisoli|рога горного ~а }} togʻ takasining shoxlari;&lt;/br&gt;
&lt;b&gt;2&lt;/b&gt; [[tur]] ([[hozir]] [[tuxumi]] [[qurigan]] [[yovvoyi]] [[buqa]]).&lt;/br&gt;

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

== Tarjimalari ==

{{-sah-}}
[[turmoq]].</text>
      <sha1>22206ejgg6ucj3xuaxm1hl8qqk33cgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھەج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162663</id>
    <revision>
      <id>638980</id>
      <parentid>638910</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T01:02:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="517" sha1="p2vz10qmlhgtltzed5cyq2pxlyp2b8k" xml:space="preserve">{{-ug-}}
===Aytilishi===
häj

===Ma’nosi===
[[haj]]. {{misol|سىراجىدىن ئەپەندى، ئۇيغۇرلارلا ئەمەس، شەرقىي تۈركىستان ۋە نىڭشيا، گەنسۇلاردىكى تۇڭگانلارنىڭمۇ، بۇ يىل ھەج سەپىرىگە رۇخسەت قىلىنمىغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان}} - Sirojiddin Afandi Uyg‘urlargina ermas, Sharqiy Turkiston va Ningshia, Gansulardagi Tunganlarning ham bu yil haj safariga ruxsat qilinmaganligidan xabar topgan.</text>
      <sha1>p2vz10qmlhgtltzed5cyq2pxlyp2b8k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638981</id>
      <parentid>638980</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T01:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="528" sha1="nyow801oms8sa7lxmtde8yjwlqz29u8" xml:space="preserve">{{-ug-}}
===Aytilishi===
häj

===Ma’nosi===
[[haj]]. {{misol|سىراجىدىن ئەپەندى، ئۇيغۇرلارلا ئەمەس، شەرقىي تۈركىستان ۋە نىڭشيا، گەنسۇلاردىكى تۇڭگانلارنىڭمۇ، بۇ يىل ھەج سەپىرىگە رۇخسەت قىلىنمىغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان|RFA Uyghur}} - Sirojiddin Afandi Uyg‘urlargina ermas, Sharqiy Turkiston va Ningshia, Gansulardagi Tunganlarning ham bu yil haj safariga ruxsat qilinmaganligidan xabar topgan.</text>
      <sha1>nyow801oms8sa7lxmtde8yjwlqz29u8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>638982</id>
      <parentid>638981</parentid>
      <timestamp>2026-05-29T01:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>638982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="527" sha1="9b6v4hcrepasd388a7p7zlax14nss2v" xml:space="preserve">{{-ug-}}
===Aytilishi===
häj

===Ma’nosi===
[[haj]]. {{misol|سىراجىدىن ئەپەندى، ئۇيغۇرلارلا ئەمەس، شەرقىي تۈركىستان ۋە نىڭشيا، گەنسۇلاردىكى تۇڭگانلارنىڭمۇ، بۇ يىل ھەج سەپىرىگە رۇخسەت قىلىنمىغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان|RFA Uyghur}} - Sirojiddin Afandi Uyg‘urlar tugul Sharqiy Turkiston va Ningshia, Gansulardagi Tunganlarning ham bu yil hajning safariga ruxsat qilinmaganligidan xabar topgan.</text>
      <sha1>9b6v4hcrepasd388a7p7zlax14nss2v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>даг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162670</id>
    <revision>
      <id>638948</id>
      <timestamp>2026-05-28T15:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-tyv-}} [[tog‘]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="dkjb904hd04r5zoh0lbranc5swxnwlw" xml:space="preserve">{{-tyv-}}
[[tog‘]].</text>
      <sha1>dkjb904hd04r5zoh0lbranc5swxnwlw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ئۆلىما</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162671</id>
    <revision>
      <id>638979</id>
      <timestamp>2026-05-29T00:55:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-ug-}} ===Aytilishi=== ölıma  ===Ma’nosi=== [[ulamo]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="mteb7mrtl0ci1wzae6dn53nggf3zwwk" xml:space="preserve">{{-ug-}}
===Aytilishi===
ölıma

===Ma’nosi===
[[ulamo]].</text>
      <sha1>mteb7mrtl0ci1wzae6dn53nggf3zwwk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ياخشى</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162672</id>
    <revision>
      <id>638984</id>
      <timestamp>2026-05-29T01:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-ug-}} [[yaxshi]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>638984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="hj21o7yslzjq7owgtmxz5jdb4d2l2c4" xml:space="preserve">{{-ug-}}
[[yaxshi]].</text>
      <sha1>hj21o7yslzjq7owgtmxz5jdb4d2l2c4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>