it

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="uz">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikilugʻat</sitename>
    <dbname>uzwiktionary</dbname>
    <base>https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>case-sensitive</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="case-sensitive">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Maxsus</namespace>
      <namespace key="0" case="case-sensitive" />
      <namespace key="1" case="case-sensitive">Munozara</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Foydalanuvchi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Foydalanuvchi munozarasi</namespace>
      <namespace key="4" case="case-sensitive">Vikilugʻat</namespace>
      <namespace key="5" case="case-sensitive">Vikilugʻat munozarasi</namespace>
      <namespace key="6" case="case-sensitive">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="case-sensitive">Fayl munozarasi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki munozarasi</namespace>
      <namespace key="10" case="case-sensitive">Andoza</namespace>
      <namespace key="11" case="case-sensitive">Andoza munozarasi</namespace>
      <namespace key="12" case="case-sensitive">Yordam</namespace>
      <namespace key="13" case="case-sensitive">Yordam munozarasi</namespace>
      <namespace key="14" case="case-sensitive">Turkum</namespace>
      <namespace key="15" case="case-sensitive">Turkum munozarasi</namespace>
      <namespace key="710" case="case-sensitive">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="case-sensitive">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="case-sensitive">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="case-sensitive">Modul munozarasi</namespace>
      <namespace key="1728" case="case-sensitive">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="case-sensitive">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>it</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6885</id>
    <revision>
      <id>639161</id>
      <parentid>634703</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T17:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6949" sha1="j6k6r0152t1lmxjl3p3f25qupvquxzz" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''it'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|IT 'qoʻriqlash uchun, ov qilish uchun saqlanadigan uy qayvoni’. I t huradi, karvon oʻtadi (Maqol). Bu ot qadimgi turkiy tilda iyt shaklida aytilgan (Baʼzi oʻzbek shevalarida qozir qam shunday aytiladi), oʻsha davrdayoq y undoshi talaffuz qilinmay qoʻygan, shuning hisobiga i unlisi choʻziq aytilgan, keyinroq bu choʻ— ziqlik ham yoʻqolgan (Devon, I, 71; DS, 215, 221): iyt &amp;gt;&amp;nbsp;i:t &amp;gt;&amp;nbsp;it. Iyt oti asli ’nariga suruvchi’, ’nariga qochiruvchi’ maʼnosini bildirgan boʻlib, qadimgi turkiy tilda 'nariga suril-’ maʼnosini anglatgan iyt- feʼli ham mavjud boʻlgan (ЭСТЯ, I, 386).}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Uy-roʻzgʻorni qoʻriqlash, ov ovlash va sh. k. maqsadlar uchun sakdanadigan toʻrt oyokdi sutemizuvchi uy hayvoni. {{misol|Koʻppak {{ajrat|it}}. Ov {{ajrat|it}}i.}} v {{misol|Katta temir darvoza ostida choʻzilib yotgan xirsday {{ajrat|it}} boshini koʻtarib irillladi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Boshsiz odam}} {{misol|It burgasiz bo‘lmas, yurt erkasiz bo‘lmas.|Maqol}}

2 Shu hayvonga nisbatlanuvchi haqorat-ni bildiradi. {{misol|Azizbek qarshisida qoʻl bogʻ-lab turgan darvoza begiga baqirdi: -Nega qarab turasan, darvoza ustiga chiq, kim ekan u {{ajrat|it}}?!|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Xalq to-vushi tinimsiz guvullaydi: -Bu yoqqa chiq, {{ajrat|it}}lar!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

:It emgan ''soʻk.'' Itvachcha, itdan tarqagan. {{misol|-Bu yoqqa kel, {{ajrat|it}} emgan! — dedi mingboshi, k,izil koʻzlarini ola-bula kilib.|[[w:M. Ismoi-liy|M. Ismoi-liy]]|Fargʻona t}}.o.

'''3 '''{{koʻchma|uz}} Birovning manfaatlarini \imoya qilib, boshqalarga zulm oʻtkazuvchi odam; malay. {{misol|Musulmonqulning {{ajrat|it}}i boʻlmasa, oʻzimizdan mingboshi boʻlarlik odam kurib koluvdimi, deyman.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Keling, sherdargohning {{ajrat|it}}i, tortinmang, yuqoriga oʻting.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}.

4 Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil nomi; sak. {{misol|Uning yili {{ajrat|it}}.}}

:It yili Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil ''(k-'' muchal).

:Boshiga it kunini solmoq Rosa qiyna-moq, oʻta azob-qiynoqqa solmoq. {{misol|Ular qish-lokdagilarning boshiga {{ajrat|it}} kunini solibdi: dehqonlarni kiynabdi, oʻldiribdi; paxta ek-salaring — oʻldiramiz, deb doʻk uribdi.|[[w:H. Tur-sunqulov|H. Tur-sunqulov]]|Hayotim qissasi}}. Boʻynidan bogʻlan-gan it ovga yaramas Xohishi boʻlmagan kishini zoʻrlaganing bilan ish bermaydi, de-gan maʼnoda ishlatiladigan maqol. It azo-bi Nihoyatda qiyin, mashaqqatli holat, ahvol. {{misol|Bshshsanmi sen bu oʻzboshimchaliging bilan otangni {{ajrat|it}} azobiga solishingni?|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. {{misol|\Hojar:\ {{ajrat|It}} azobida kechani kunduzga ulabmehnat kila-kila, endi yurt orasida sher kildim deganda, obroʻni toʻkib qoʻysam, qan-day koʻrgilik!|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}}. It boqmaydi Nazar-eʼtibordan qolgan, eʼtibor berilmaydigan shaxs yoki narsa haqida, unga nisbatan qoʻllanadi. {{misol|-Buvijon, buvi-jonga.. {{ajrat|it}} bokmaydi-yu, ammo oʻz bilganini Kiladi, — dedi kampir buvi Poʻlatjon aka-ga.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Umid}}. It tegdi ''yoki'' it tek-kan Nopok, harom boʻldi (nomusiga tegil-gan ayol haqida). {{misol|Qay yuz bilan boqaman unga? Meni kechirarmikan ? Kechirmas! Axir menga {{ajrat|it}} tekkan!|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. It hasratda ''ayn.'' it azobi(da). Itdan suyak qarz Qarzi juda koʻp, hammadan qarz. Itining tuvagi oltindan Juda ham boy, oshib-toshib ketgan boy. It-ning keyingi oyogʻi Ish-faoliyat va shu kabilarda qatordagilardan (boshqalardan) eng oxir-da ekanlikni bildiradi. {{misol|..biror hunar-pu-nar oʻrgansin. Yoʻksa.. {{ajrat|it}}ning keyingi oyogʻi boʻlib koladi.|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. Ichi-ni it tatalamoq ''(yoki'' tirnamoq, kemirmoq) ''ayn.'' ichini mushuk tatalamoq ''q.'' ich. Nihoyatda bezovta boʻlmoq, tinchsizlanmoq. {{misol|Shu vaqt-gacha shoirning hayoti uchun qoʻrqib, ichini {{ajrat|it}} tirnayotgan vazir yengil nafas olib, javob oʻrniga bosh egibkoʻydi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Zulmat ichra nur}}. {{misol|Choy ichayotibman-u, xavotirdan ichimni {{ajrat|it}} tatalayapti.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Yonar daryo}}. {{misol|Birok ichimni {{ajrat|it}} kemiryapti.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. Kambagʻalni tuyaning ustida ham it qopadi Ishi yurishmagan, omadsiz kishi haqida ay-tiladigan ibora.

16—Oʻzbek tilining izoxdi lugʻati{{clear}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ИТ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-ism}}

===Tillar===
*{{my}}: [[ခွေး]] (hkwe:)
*{{hu}}: [[eb]]
*{{de}}: [[Hund]]
*{{en}}: [[dog]]
*{{fa}}: [[سگ]] (sag)
*{{mn}}: [[нохой]]
*{{pt}}: [[cachorro]]
*{{sah}}: [[ыт]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''it'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[собака]]; {{tarjmisoli|baroq ~}}  ({{izoh|букв}}. пушистая собака) пудель; {{tarjmisoli|ovchi ~ }} охотничья собака; {{tarjmisoli|iskovuch ~ }} 1) ищейка; 2) охотничья собака;{{tarjmisoli| ~ boquvchi }} собаковод; {{tarjmisoli|~ yaloq }} плошка, посуда для собаки; {{tarjmisoli|~ yili }} год собаки ({{izoh|одиннадцатый год двенадцатилетного животного цикла; см}}. '''[[muchal]]'''); {{tarjmisoli|boʻynidan bogʻlagan ~ ovga yaramas }} {{izoh|посл}}. привязанная собака не годится для охоты; {{tarjmisoli|~ hurar, karvon oʻtar }} {{izoh|посл}}. собака лает, караван проходит; {{izoh|соотв}}. собака лает, ветер носит; {{tarjmisoli|oq ~, qora ~ - bari bir ~}} {{izoh|погов.}} ({{izoh|букв}}. белая собака, чёрная собака - всё равно собака) собака всегда останется собакой; {{tarjmisoli|~ga bersang oshingni, ~lar gʻajir boshingni }} {{izoh|посл}}. если дашь свою  пищу собаке, то собаки сгложут твою голову; {{izoh|соотв}}. коготок увяз, всей птичке пропасть;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|перен. бран}}. [[собака]], [[негодяй]] ({{izoh|о дурном человеке}}); {{tarjmisoli|~ feʼl }} собачий характер ({{izoh|о человеке со вздорным, сварливым характером}}); {{tarjmisoli|* ~ emgan }} {{izoh|бран}}. ({{izoh|букв. }}сосавший собаку) сукин  сын; {{tarjmisoli|~ tishlar }} клыки.&lt;br /&gt;
}}

{{-az-}}
{{az-ism}}

{{-crh-}}
{{crh-ism}}

{{-en-}}
{{en-adv}}

{{-la-}}
{{la-adv}}

{{-tr-}}
{{tr-ism}}

{{-tk-}}
{{tk-ism}}

{{-vo-}}
{{vo-ism}}

{{-fy-}}
{{fy-adv}}</text>
      <sha1>j6k6r0152t1lmxjl3p3f25qupvquxzz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>bosh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12763</id>
    <revision>
      <id>639147</id>
      <parentid>634564</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58410" sha1="j137jikq6mwp7p1jthkdekrbtlakxi9" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bosh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &amp;gt;&amp;nbsp;bash &amp;gt;&amp;nbsp;bâsh.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ''(anat.)''. {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman — oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, — dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan — nafsimizdan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, — deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}&lt;/br&gt;'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan — tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yogʻilgan''' ''ayn.'' '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}&lt;/br&gt;'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' ''q.'' '''[[koʻngil]] 1'''.
#{{koʻchma|uz}} Aql-hush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring — bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz — katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit — davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}}
#{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}
#[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, &quot;Bogʻizogʻon&quot;ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;|}}
#{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|&quot;Yoshlik&quot;|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|&quot;Mushtum&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}}
#(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}}
#Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}}
#Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}}
#Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, — dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}}
#Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}
#Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|&quot;Geografiya&quot;}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}&lt;/br&gt;'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}
#Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, — debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}&lt;/br&gt;'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan.
#Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}}
#Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan — bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}}
#''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}}
#3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi (''q.'' boshiga, boshida, boshidan).
'''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}&lt;/br&gt;'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}&lt;/br&gt;'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga bitgan balo''' - ''q.'' [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻymoq''' - ''ayn.'' '''boshiga koʻtarmoq''' 1.&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak &quot;gruzincha&quot; shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan &quot;yoʻq&quot; dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, &quot;jinnilik&quot; qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, &quot;yor-yor&quot; aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}&lt;/br&gt;'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|&quot;Mushtum&quot;}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, —buvim meni koʻrsatdilar, — oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}&lt;/br&gt;'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|&quot;Mushtum&quot;}}&lt;/br&gt;'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - ''q.'' [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshidan zar quymoq''' - ''q.'' [[zar]].&lt;/br&gt;'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}&lt;/br&gt;'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.&lt;/br&gt;'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshini aylantirmoq''' - ''q.'' [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}&lt;/br&gt;'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}&lt;/br&gt;'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini yemoq''' - ''ayn.'' '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}&lt;/br&gt;'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - ''q.'' [[qovushtirmoq]].&lt;/br&gt;'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}&lt;/br&gt;'''Boshi chiqmaslik''' (''ch.k. bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}&lt;/br&gt;'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo &quot;koka-kola&quot;ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}&lt;/br&gt;'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|Oʻ. Hoshimov|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, — dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻlgʻamoq''' - ''ayn.'' '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}&lt;/br&gt;'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' ''tlsh.'' '''Katta harf'''.&lt;/br&gt;'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - ''q.'' [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Katta boshini kichik qilib''' - ''q.'' [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}&lt;/br&gt;'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' ''kest.'' - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) ''ayn.'' '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev, Otliq ayol}}&lt;/br&gt;'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, — dedi Abdurasul.|P. Tursun|O‘qituvchi}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БОШ}}
== Tarjimalari ==

'''bosh'''

=== Tillar ===
*{{en}}: [[head]]
*{{gl}}: [[cabeza]]
*{{nl}}: [[hoofd]]
*{{tr}}: [[baş]]
*{{sah}}: [[бас]]
*{{kjh}}: [[пас]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;bosh&lt;br /&gt;
1 &lt;/b&gt;[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq  }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq  }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}}  уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq  }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}}  рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq  }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из  низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная  часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);&lt;br /&gt;
'''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?;  на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>j137jikq6mwp7p1jthkdekrbtlakxi9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639148</id>
      <parentid>639147</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:31:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58406" sha1="kryvww3xpgdomwgyg9ohpv2e1mizvfm" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bosh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &amp;gt;&amp;nbsp;bash &amp;gt;&amp;nbsp;bâsh.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ''(anat.)''. {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman — oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, — dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan — nafsimizdan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, — deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}&lt;/br&gt;'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan — tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yogʻilgan''' ''ayn.'' '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}&lt;/br&gt;'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' ''q.'' '''[[koʻngil]] 1'''.
#{{koʻchma|uz}} Aql-hush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring — bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz — katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit — davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}}
#{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}
#[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, &quot;Bogʻizogʻon&quot;ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;|}}
#{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|&quot;Yoshlik&quot;|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|&quot;Mushtum&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}}
#(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}}
#Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}}
#Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}}
#Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, — dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}}
#Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}
#Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|&quot;Geografiya&quot;}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}&lt;/br&gt;'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}
#Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}&lt;/br&gt;'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan.
#Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}}
#Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}}
#''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}}
#3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan).
'''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}&lt;/br&gt;'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}&lt;/br&gt;'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak &quot;gruzincha&quot; shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan &quot;yoʻq&quot; dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, &quot;jinnilik&quot; qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, &quot;yor-yor&quot; aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}&lt;/br&gt;'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|&quot;Mushtum&quot;}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, —buvim meni koʻrsatdilar, — oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}&lt;/br&gt;'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|&quot;Mushtum&quot;}}&lt;/br&gt;'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - ''q.'' [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshidan zar quymoq''' - ''q.'' [[zar]].&lt;/br&gt;'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}&lt;/br&gt;'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.&lt;/br&gt;'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshini aylantirmoq''' - ''q.'' [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}&lt;/br&gt;'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}&lt;/br&gt;'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini yemoq''' - ''ayn.'' '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}&lt;/br&gt;'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - ''q.'' [[qovushtirmoq]].&lt;/br&gt;'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}&lt;/br&gt;'''Boshi chiqmaslik''' (''ch.k. bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}&lt;/br&gt;'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo &quot;koka-kola&quot;ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}&lt;/br&gt;'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|Oʻ. Hoshimov|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, — dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻlgʻamoq''' - ''ayn.'' '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}&lt;/br&gt;'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' ''tlsh.'' '''Katta harf'''.&lt;/br&gt;'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - ''q.'' [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Katta boshini kichik qilib''' - ''q.'' [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}&lt;/br&gt;'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' ''kest.'' - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) ''ayn.'' '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev, Otliq ayol}}&lt;/br&gt;'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, — dedi Abdurasul.|P. Tursun|O‘qituvchi}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БОШ}}
== Tarjimalari ==

'''bosh'''

=== Tillar ===
*{{en}}: [[head]]
*{{gl}}: [[cabeza]]
*{{nl}}: [[hoofd]]
*{{tr}}: [[baş]]
*{{sah}}: [[бас]]
*{{kjh}}: [[пас]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;bosh&lt;br /&gt;
1 &lt;/b&gt;[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq  }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq  }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}}  уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq  }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}}  рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq  }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из  низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная  часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);&lt;br /&gt;
'''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?;  на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>kryvww3xpgdomwgyg9ohpv2e1mizvfm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639160</id>
      <parentid>639148</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T16:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58410" sha1="q8gdanisi90a1uoaxld4ns7nd8e5pit" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bosh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &amp;gt;&amp;nbsp;bash &amp;gt;&amp;nbsp;bâsh.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ''(anat.)''. {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman — oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, — dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan — nafsimizdan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, — deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}&lt;/br&gt;'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan — tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}&lt;/br&gt;'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''.
#{{koʻchma|uz}} Aql-hush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring — bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz — katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit — davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}}
#{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}
#[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, &quot;Bogʻizogʻon&quot;ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;|}}
#{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|&quot;Yoshlik&quot;|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|&quot;Mushtum&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}}
#(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}}
#Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}}
#Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}}
#Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, — dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}}
#Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}
#Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|&quot;Geografiya&quot;}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}&lt;/br&gt;'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}
#Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}&lt;/br&gt;'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan.
#Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}}
#Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}}
#''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}}
#3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan).
'''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}&lt;/br&gt;'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}&lt;/br&gt;'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak &quot;gruzincha&quot; shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan &quot;yoʻq&quot; dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, &quot;jinnilik&quot; qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, &quot;yor-yor&quot; aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}&lt;/br&gt;'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|&quot;Mushtum&quot;}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, —buvim meni koʻrsatdilar, — oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}&lt;/br&gt;'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|&quot;Mushtum&quot;}}&lt;/br&gt;'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - ''q.'' [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshidan zar quymoq''' - ''q.'' [[zar]].&lt;/br&gt;'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}&lt;/br&gt;'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.&lt;/br&gt;'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshini aylantirmoq''' - ''q.'' [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}&lt;/br&gt;'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}&lt;/br&gt;'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini yemoq''' - ''ayn.'' '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}&lt;/br&gt;'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - ''q.'' [[qovushtirmoq]].&lt;/br&gt;'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}&lt;/br&gt;'''Boshi chiqmaslik''' (''ch.k. bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}&lt;/br&gt;'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo &quot;koka-kola&quot;ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}&lt;/br&gt;'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|Oʻ. Hoshimov|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, — dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻlgʻamoq''' - ''ayn.'' '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}&lt;/br&gt;'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' ''tlsh.'' '''Katta harf'''.&lt;/br&gt;'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - ''q.'' [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Katta boshini kichik qilib''' - ''q.'' [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}&lt;/br&gt;'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' ''kest.'' - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) ''ayn.'' '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev, Otliq ayol}}&lt;/br&gt;'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, — dedi Abdurasul.|P. Tursun|O‘qituvchi}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БОШ}}
== Tarjimalari ==

'''bosh'''

=== Tillar ===
*{{en}}: [[head]]
*{{gl}}: [[cabeza]]
*{{nl}}: [[hoofd]]
*{{tr}}: [[baş]]
*{{sah}}: [[бас]]
*{{kjh}}: [[пас]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;bosh&lt;br /&gt;
1 &lt;/b&gt;[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq  }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq  }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}}  уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq  }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}}  рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq  }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из  низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная  часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);&lt;br /&gt;
'''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?;  на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>q8gdanisi90a1uoaxld4ns7nd8e5pit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>kuch</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12949</id>
    <revision>
      <id>639165</id>
      <parentid>638218</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T05:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9045" sha1="nn9dbjegwrc2wwly5n5jb86ds00h2uu" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''kuch'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|KUCH ' jismoniy harakat qilish qobiliyati', ' quv-vat'. Esing borida el tani, k u ch i n g borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻ-ziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &amp;gt;&amp;nbsp;koʻch &amp;gt;&amp;nbsp;kuch.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''Odam va jonivorlarning oʻz mus-kullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quv-vat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}. Muskul {{ajrat|kuch}}i. Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}

:Kuchdan qolmoq Kuch-madori ketib zaif-lashmoq.

2 Mehnat qilish, yaratish, yuzaga kel-tirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}}. | {{misol|Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

3 Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} n {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asror-qulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asror bobo}}. {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}}.

'''4 '''{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼ-sir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Mar-kazdan qochma {{ajrat|kuch}}. Kuch birligi.}} n {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:&quot;Fan va turmush&quot;|&quot;Fan va turmush&quot;]]}}.

5 Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiya-ning {{ajrat|kuch}}i.}}

6 Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Do-rining {{ajrat|kuch}}i,}} m {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni hol-dan toydirgan edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Bulahza-da aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:&quot;Guldasta&quot;|&quot;Guldasta&quot;]]}}.

7 Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i. Ta-omning {{ajrat|kuch}}i.}}

8 Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} n {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlma-di, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

9 Biror sohada va umuman ishlab chiqa-rishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar — korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} a {{misol|Bugun Uzbekiston-da birinchi marta qurilayotgan metall za-vodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}}. {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}.

10 Biror ishni amalga oshirishga qara-tilgan, biror maqsad uchun foydalanila-digan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desant-chilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mantu jasorat}}. {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|[Biz] Kelishmovchilik-larni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}i-miz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Nutq}}.

'''11 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:I. Ra-\im|I. Ra-\im]]|Chin muhabbat}}.

'''12 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh. k. bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar. Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati. Qora {{ajrat|kuch}}lar.}}

'''13 '''''huq.'' Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}-ga kirdi. Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi. Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}

:Yomonning kuchi yapaloqqa yetar ''q.'' yapaloq. Ot kuchi {{fiz.|uz}} Dvigatel quvvatining oʻlchov birligi. Ogʻziga kuchi yetmagan Tilini tiyol-may, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gap-lar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan &quot;notavon koʻngi.}}''1''''ga qoʻtir jomashov&quot;, deb luqma tashla-shardi.'' S. Siyoyev, Rayhon. {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tanlangan asarlar}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|КУЧ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-ism}}

*{{tr}}:[[güç]]
*{{tyv}}: [[күш]]
*{{ug}}: [[كۈچ]] (küç)
*{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''kuch'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}}  большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}}  '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta  yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;&lt;br /&gt;
'''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;&lt;br /&gt;
'''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}}  {{izoh|физ}}. лошадиная сила.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>nn9dbjegwrc2wwly5n5jb86ds00h2uu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639166</id>
      <parentid>639165</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T05:36:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9039" sha1="8vs141sewmqm7rtd35vq4ttcsoi3dsf" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''kuch'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|KUCH ' jismoniy harakat qilish qobiliyati', ' quv-vat'. Esing borida el tani, k u ch i n g borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻ-ziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &amp;gt;&amp;nbsp;koʻch &amp;gt;&amp;nbsp;kuch.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq.
#Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

3 Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asror bobo}}. {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}}

'''4 '''{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼ-sir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Mar-kazdan qochma {{ajrat|kuch}}. Kuch birligi.}} n {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:&quot;Fan va turmush&quot;|&quot;Fan va turmush&quot;]]}}.

5 Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiya-ning {{ajrat|kuch}}i.}}

6 Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Do-rining {{ajrat|kuch}}i,}} m {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni hol-dan toydirgan edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Bulahza-da aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:&quot;Guldasta&quot;|&quot;Guldasta&quot;]]}}.

7 Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i. Ta-omning {{ajrat|kuch}}i.}}

8 Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} n {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlma-di, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

9 Biror sohada va umuman ishlab chiqa-rishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar — korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} a {{misol|Bugun Uzbekiston-da birinchi marta qurilayotgan metall za-vodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}}. {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}.

10 Biror ishni amalga oshirishga qara-tilgan, biror maqsad uchun foydalanila-digan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desant-chilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mantu jasorat}}. {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|[Biz] Kelishmovchilik-larni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}i-miz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Nutq}}.

'''11 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:I. Ra-\im|I. Ra-\im]]|Chin muhabbat}}.

'''12 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh. k. bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar. Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati. Qora {{ajrat|kuch}}lar.}}

'''13 '''''huq.'' Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}-ga kirdi. Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi. Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}

:Yomonning kuchi yapaloqqa yetar ''q.'' yapaloq. Ot kuchi {{fiz.|uz}} Dvigatel quvvatining oʻlchov birligi. Ogʻziga kuchi yetmagan Tilini tiyol-may, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gap-lar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan &quot;notavon koʻngi.}}''1''''ga qoʻtir jomashov&quot;, deb luqma tashla-shardi.'' S. Siyoyev, Rayhon. {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tanlangan asarlar}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|КУЧ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-ism}}

*{{tr}}:[[güç]]
*{{tyv}}: [[күш]]
*{{ug}}: [[كۈچ]] (küç)
*{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''kuch'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}}  большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}}  '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta  yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;&lt;br /&gt;
'''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;&lt;br /&gt;
'''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}}  {{izoh|физ}}. лошадиная сила.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>8vs141sewmqm7rtd35vq4ttcsoi3dsf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639167</id>
      <parentid>639166</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9061" sha1="slx4y82o23hwsmu00ukaidr7mlhztgv" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''kuch'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|KUCH ' jismoniy harakat qilish qobiliyati', ' quv-vat'. Esing borida el tani, k u ch i n g borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻ-ziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &amp;gt;&amp;nbsp;koʻch &amp;gt;&amp;nbsp;kuch.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;br/&gt;'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq.
#Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

3 Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi. A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asror bobo}}. {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}}

'''4 '''{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼ-sir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Mar-kazdan qochma {{ajrat|kuch}}. Kuch birligi.}} n {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:&quot;Fan va turmush&quot;|&quot;Fan va turmush&quot;]]}}.

5 Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiya-ning {{ajrat|kuch}}i.}}

6 Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Do-rining {{ajrat|kuch}}i,}} m {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni hol-dan toydirgan edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Bulahza-da aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:&quot;Guldasta&quot;|&quot;Guldasta&quot;]]}}.

7 Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i. Ta-omning {{ajrat|kuch}}i.}}

8 Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} n {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlma-di, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

9 Biror sohada va umuman ishlab chiqa-rishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar — korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} a {{misol|Bugun Uzbekiston-da birinchi marta qurilayotgan metall za-vodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}}. {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}.

10 Biror ishni amalga oshirishga qara-tilgan, biror maqsad uchun foydalanila-digan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desant-chilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mantu jasorat}}. {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|[Biz] Kelishmovchilik-larni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}i-miz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Nutq}}.

'''11 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:I. Ra-\im|I. Ra-\im]]|Chin muhabbat}}.

'''12 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh. k. bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar. Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati. Qora {{ajrat|kuch}}lar.}}

'''13 '''''huq.'' Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}-ga kirdi. Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi. Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}

:Yomonning kuchi yapaloqqa yetar ''q.'' yapaloq. Ot kuchi {{fiz.|uz}} Dvigatel quvvatining oʻlchov birligi. Ogʻziga kuchi yetmagan Tilini tiyol-may, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gap-lar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan &quot;notavon koʻngi.}}''1''''ga qoʻtir jomashov&quot;, deb luqma tashla-shardi.'' S. Siyoyev, Rayhon. {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tanlangan asarlar}}.

=== Sinonimlari ===
[[tinka]], [[quvvat]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|КУЧ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-ism}}

*{{tr}}:[[güç]]
*{{tyv}}: [[күш]]
*{{ug}}: [[كۈچ]] (küç)
*{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]]

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''kuch'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}}  большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}}  '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta  yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;&lt;br /&gt;
'''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;&lt;br /&gt;
'''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;&lt;br /&gt;
'''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}}  {{izoh|физ}}. лошадиная сила.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>slx4y82o23hwsmu00ukaidr7mlhztgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>quvvat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12967</id>
    <revision>
      <id>639168</id>
      <parentid>612548</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4912" sha1="55yuwa6ccmv99w9ow5te32q2qraebpd" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''quv-vat'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
''\[[w:Arab tili|a.]]'' oji — kuch, quvvat; energiya

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Harakat-faoliyatga olib keluvchi qobiliyat; harakatlanish, harakatlantirish qobiliyati; kuch. {{misol|..qirq ming elat ichida bu qizga {{ajrat|quvvat}}i barobar keladigan er yigit yoʻq.|[[w:&quot;Boʻtakoʻz&quot;|&quot;Boʻtakoʻz&quot;]]}}. {{misol|Qaridim, ish qilishga qolmadi {{ajrat|quvvat}}.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. {{misol|Poyezd borar.. {{ajrat|quvvat}}ga toʻlib.|[[w:H. Poʻlat|H. Poʻlat]]}}.

:Quvvatga kirmoq Sogʻaymoq, kuch toʻpla-moq. U {{misol|[hakim-doktor] tomirimni ushlab, andak mulohaza qildi-da: -Sizniki — kosib kasal, dalaga chiqing, bahridilingiz ochilsa, {{ajrat|quvvat}}ga kirib ketasiz, — dedi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Quvvatdan ketmoq (''yoki'' qol-moq) Holsizlanmoq, zaiflashmoq, kuch-quv-vati ketmoq.

'''2''' ''ayn.'' energiya. {{misol|Elektr {{ajrat|quvvat}}i.}} m {{misol|Shu suvning {{ajrat|quvvat}}idan uyimiz yorugʻligi.|[[w:Q. Muhammadiy|Q. Muhammadiy]]}}. {{misol|Ulugʻ kishilik aqli atomdagi {{ajrat|quvvat}}ni Pokiza umid bilan qila ololdi ijod.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻ. Gʻulom]]}}.

'''3 '''{{fiz.|uz}} Bir vaqt birligi ichida baja-rilgan yoki bajariladigan ish miqsori. {{misol|500 megavatt {{ajrat|quvvat}}ga ega boʻlgan gidrostansiya. Quvvat bir sekundda bajarilgan ishdir.}}

'''4''' Korxonalarning ishlab chiqarish imkoniyatlari majmui. {{misol|Mavjud korxonalarning iillab chiqarish {{ajrat|quvvat}}ini oshirish bilan yangi obʼyektlar ham barpo etildi. |[[w:&quot;Fan va turmush&quot;|&quot;Fan va turmush&quot;]]}}.

5 Kuch, chidamlilik. {{misol|Chirigan yogʻochning {{ajrat|quvvat}}i boʻlmaydi.}}

'''6 '''{{koʻchma|uz}} Moddiy, maʼnaviy imkoniyat; qodirlik, qurb; qobiliyat, layoqat, bilim. {{misol|&quot;Oʻch&quot;da qahramonlarning har ikkalasi ham xarakter sifatida oʻzlarining joziba-dorligi, maʼlum bir xislatlarining boʻrt-tirib tasvirlanishi bilan kitobxonni oʻziga tortib olish {{ajrat|quvvat}}iga ega.|[[w:M. Qoʻsh-jonov|M. Qoʻsh-jonov]]|Poemadan romanga}}. {{misol|Elmurod kimda qanday oʻqish asbobi borligini tekshirib chishandan keyin, oʻquvchilarning {{ajrat|quvvat}}ini sinashga kirishdi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

:Quvvati yetmoq ''(yoki'' kelmoq) 1) kuchi yet-moq. {{misol|Oʻyla, bolam, kimga kelar {{ajrat|quvvat}}ing? |[[w:&quot;Rustamxon&quot;; 2) imkoniyati yetmoq|&quot;Rustamxon&quot;; 2) imkoniyati yetmoq]]|qurbi kelmoq}}. ''-Bitta xotin olib berishga quv-vatim yetadi, — dedi Botirjonga dadasi. ''Q. Maqsumov, Saodatli chamanda. {{misol|[Nuri] Pul va boylikning {{ajrat|quvvat}}iga ishongani uchun, bu yoʻlni qulay deb topdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''7''' ''q.'' kaloriya. {{misol|Bir piyola choydagi {{ajrat|quvvat}} bir burda nonga teng ekanligi hisoblab chi-qilgan.|[[w:K. Mahmudov|K. Mahmudov]]|Qiziqarli pazandalik}}.

'''8 '''{{koʻchma|uz}} Dalda, madad. {{misol|Argʻamchiga qil {{ajrat|quvvat}}.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m ''Mayin tovush eshitil-di: -Kelinglar.. rahmat! Odamga odam quv-vat boʻladi, mingrahmat!'' A. Qahhor, Ming bir jon. {{misol|Indamasa ham, shu yerda turishi, Gʻulomjondan nimanidir kutishi yigit yuragiga {{ajrat|quvvat}} berdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Far-gʻona t}}. o.

=== Sinonimlari ===
[[tinka]], [[kuch]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚУВВАТ}}
== Tarjimalari ==

*{{tr}}: [[kuvvet]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''quvvat'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сила]] [[мощь]], [[энергия]]; {{tarjmisoli|yurishga ham quvvati yoʻq }} у ней нет сил даже ходить; {{tarjmisoli|quvvat boricha }} сколько есть сил, изо всей силы; что есть мочи; {{tarjmisoli|quvvatga kirmoq }} набраться сил, поправиться; {{tarjmisoli|quvvatdan qolmoq }} обессилеть, лишиться сил;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[силаспособность]]; {{tarjmisoli|xarid quvvati }} {{izoh|эк}}. покупательная способность;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|спец}}. [[мощность]], [[энергия]]; [[сила]]; // [[силовой]]; {{tarjmisoli|dvigatelning quvvati }} мощность двигателя; {{tarjmisoli|elektr quvvati }} электрическая энергия; {{tarjmisoli|Shu suvning quvvatidan uyimiz yorugʻligi }} (Ќ. Мућаммадий) Благодаря энергии воды светло в наших домах;''' korxonalarning quvvatlaridan toʻlaroq foydalanish '''полнее использовать мощности предприятий; {{tarjmisoli|quvvat stansiyasi }} силовая станция;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[помощь]], [[поддержка]]; {{tarjmisoli|argʻamchiga qil quvvat }} {{izoh|посл. см}}. '''[[argʻamchi]]'''.&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada arabchadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>55yuwa6ccmv99w9ow5te32q2qraebpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>boʻsh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20589</id>
    <revision>
      <id>639144</id>
      <parentid>639143</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T12:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi I */</comment>
      <origin>639144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10908" sha1="b41fipkc3185al573iti5x1idyrza0b" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}

3 Kuchsiz, zaif; ohista.{{misol| Boʻsh ovoz. n Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.}} A. Qodiriy, Mehrobdan chayon.{{misol| Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}{{misol| Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qshxmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.}} &quot;Malikai ayyor&quot;.

4 Qattiq siqilmagan, tarang tortil-magan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}. Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan. v Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy]. }}A. Muxtor, Qoraqalpoq qissasi.{{misol| Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edimholingni.}} &quot;Shirin bilan Shakar&quot;.

:Boʻsh quymoq'' (yoki'' tutmoq) Erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.}} Hamza, Paranji sirlari.{{misol| Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi. }}Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga kar-nay qshshb baqirardi.}} S. Siyoyev, Yorugʻlik.

'''5 '''{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydi-gan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila ol-maydigan; oʻz haq-huquqini talab qila ol-maydigan, boʻshang, landavur.{{misol| {{ajrat|Boʻsh}} rahbar. m -{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! — ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.}} Oybek, O. v. shabadalar.{{misol| Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.}} X. Toʻxtaboyev, Yillar va yoʻllar.

:Boʻsh qaramoq Qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq.{{misol| Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odasharga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. — deb yomon izza qildi.}} H. Nazir, Mayoq sari.

6 Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif.{{misol| Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man. Arab-boy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} m U{{misol| oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir. }}P. Tursun, Oʻqituvchi.{{misol| Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!&quot;}}Guldasta&quot;.

7 Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}}'' sht''{{misol| Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.}} Hamza.

:Boʻsh(ga) ketmoq Bekor ketmoq, zoye boʻlmoq.{{misol| Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh}}(ga) ketdi.}} Boʻsh(ga) chiqmoq Asossiz, puch boʻlib chiqmoq.{{misol| Hasan-alining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.{{misol| Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.}} A. Qodiriy, Mehrobdan chayon. Tagi boʻsh 1) yetarli asosga ega emas; asossiz.{{misol| Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap;}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.}} A. Muxtor, Tugʻilish.

:Boʻsh kelmoq Yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz. M. }}Qoriyev, Oydin kechalar.{{misol| Lekin endi Toʻrt-koʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.}} S. Anorboyev, Ham-suhbatlar.{{misol| Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}} Joni boʻsh 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq. Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik. m Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echki-larimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qish-ni havoda oʻtkazishdi.}} &quot;Mushtum&quot;; 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyin-chilikdan qoʻrqadigan; joni shirin.{{misol| Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.}} Sh. Gʻulomov, Choʻl belida. Koʻngli boʻsh Koʻngilchan, muloyim, rahmdil.{{misol| Xotin kishi-ning koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.}} S. Ahmad, Ufq.{{misol| Uancha isho-nuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi. }}&quot;Yoshlik&quot;. Ogʻzi'' (yoki'' tili) boʻsh 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan.{{misol| Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga;}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻr-qadigan.{{misol| \Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>b41fipkc3185al573iti5x1idyrza0b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639145</id>
      <parentid>639144</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T13:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10921" sha1="a92zvvz2szlo9kez8k6txqf2xq1e2uq" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qshxmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|&quot;Malikai ayyor&quot;}}

4 Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}. Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan. Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy]. }}A. Muxtor, Qoraqalpoq qissasi.{{misol| Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edimholingni.}} &quot;Shirin bilan Shakar&quot;

:Boʻsh quymoq'' (yoki'' tutmoq) Erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.}} Hamza, Paranji sirlari.{{misol| Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi. }}Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga kar-nay qshshb baqirardi.}} S. Siyoyev, Yorugʻlik.

'''5 '''{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydi-gan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila ol-maydigan; oʻz haq-huquqini talab qila ol-maydigan, boʻshang, landavur.{{misol| {{ajrat|Boʻsh}} rahbar. m -{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! — ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.}} Oybek, O. v. shabadalar.{{misol| Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.}} X. Toʻxtaboyev, Yillar va yoʻllar.

:Boʻsh qaramoq Qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq.{{misol| Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odasharga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. — deb yomon izza qildi.}} H. Nazir, Mayoq sari.

6 Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif.{{misol| Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man. Arab-boy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} m U{{misol| oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir. }}P. Tursun, Oʻqituvchi.{{misol| Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!&quot;}}Guldasta&quot;.

7 Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}}'' sht''{{misol| Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.}} Hamza.

:Boʻsh(ga) ketmoq Bekor ketmoq, zoye boʻlmoq.{{misol| Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh}}(ga) ketdi.}} Boʻsh(ga) chiqmoq Asossiz, puch boʻlib chiqmoq.{{misol| Hasan-alining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.{{misol| Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.}} A. Qodiriy, Mehrobdan chayon. Tagi boʻsh 1) yetarli asosga ega emas; asossiz.{{misol| Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap;}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.}} A. Muxtor, Tugʻilish.

:Boʻsh kelmoq Yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz. M. }}Qoriyev, Oydin kechalar.{{misol| Lekin endi Toʻrt-koʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.}} S. Anorboyev, Ham-suhbatlar.{{misol| Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}} Joni boʻsh 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq. Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik. m Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echki-larimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qish-ni havoda oʻtkazishdi.}} &quot;Mushtum&quot;; 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyin-chilikdan qoʻrqadigan; joni shirin.{{misol| Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.}} Sh. Gʻulomov, Choʻl belida. Koʻngli boʻsh Koʻngilchan, muloyim, rahmdil.{{misol| Xotin kishi-ning koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.}} S. Ahmad, Ufq.{{misol| Uancha isho-nuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi. }}&quot;Yoshlik&quot;. Ogʻzi'' (yoki'' tili) boʻsh 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan.{{misol| Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga;}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻr-qadigan.{{misol| \Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>a92zvvz2szlo9kez8k6txqf2xq1e2uq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639146</id>
      <parentid>639145</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T13:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10979" sha1="98j3yrq73ts1m2lu2wpq23mdnaha03r" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.}} &quot;Shirin bilan Shakar&quot;

:Boʻsh quymoq'' (yoki'' tutmoq) Erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.}} Hamza, Paranji sirlari.{{misol| Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi. }}Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga kar-nay qshshb baqirardi.}} S. Siyoyev, Yorugʻlik.

'''5 '''{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydi-gan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila ol-maydigan; oʻz haq-huquqini talab qila ol-maydigan, boʻshang, landavur.{{misol| {{ajrat|Boʻsh}} rahbar. m -{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! — ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.}} Oybek, O. v. shabadalar.{{misol| Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.}} X. Toʻxtaboyev, Yillar va yoʻllar.

:Boʻsh qaramoq Qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq.{{misol| Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odasharga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. — deb yomon izza qildi.}} H. Nazir, Mayoq sari.

6 Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif.{{misol| Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man. Arab-boy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} m U{{misol| oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir. }}P. Tursun, Oʻqituvchi.{{misol| Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!&quot;}}Guldasta&quot;.

7 Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}}'' sht''{{misol| Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.}} Hamza.

:Boʻsh(ga) ketmoq Bekor ketmoq, zoye boʻlmoq.{{misol| Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh}}(ga) ketdi.}} Boʻsh(ga) chiqmoq Asossiz, puch boʻlib chiqmoq.{{misol| Hasan-alining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.{{misol| Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.}} A. Qodiriy, Mehrobdan chayon. Tagi boʻsh 1) yetarli asosga ega emas; asossiz.{{misol| Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap;}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.}} A. Muxtor, Tugʻilish.

:Boʻsh kelmoq Yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz. M. }}Qoriyev, Oydin kechalar.{{misol| Lekin endi Toʻrt-koʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.}} S. Anorboyev, Ham-suhbatlar.{{misol| Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}} Joni boʻsh 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq. Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik. m Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echki-larimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qish-ni havoda oʻtkazishdi.}} &quot;Mushtum&quot;; 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyin-chilikdan qoʻrqadigan; joni shirin.{{misol| Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.}} Sh. Gʻulomov, Choʻl belida. Koʻngli boʻsh Koʻngilchan, muloyim, rahmdil.{{misol| Xotin kishi-ning koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.}} S. Ahmad, Ufq.{{misol| Uancha isho-nuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi. }}&quot;Yoshlik&quot;. Ogʻzi'' (yoki'' tili) boʻsh 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan.{{misol| Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga;}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻr-qadigan.{{misol| \Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.}} Oybek, Tanlangan asarlar.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>98j3yrq73ts1m2lu2wpq23mdnaha03r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639152</id>
      <parentid>639146</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11469" sha1="n3ou9b21fa8ydj9rofr21wy42vtdxq9" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Buncha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi. }}&quot;Yoshlik&quot;. Ogʻzi'' (yoki'' tili) boʻsh 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan.{{misol| Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga;}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>n3ou9b21fa8ydj9rofr21wy42vtdxq9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639153</id>
      <parentid>639152</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11493" sha1="9waepawex4kifru062dj4hy9qmyy7i8" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Buncha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;}}&lt;br/&gt;'''Ogʻzi''' (''yoki'' tili) boʻsh 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan.{{misol| Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga;}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>9waepawex4kifru062dj4hy9qmyy7i8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639154</id>
      <parentid>639153</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11499" sha1="f4qy1mpjftqvvbmu48rh3y8pb8hvhi8" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Buncha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;}}&lt;br/&gt;'''Ogʻzi''' (''yoki'' '''tili''') boʻsh 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan.{{misol| Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga;}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>f4qy1mpjftqvvbmu48rh3y8pb8hvhi8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639155</id>
      <parentid>639154</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11507" sha1="57emxuxz8785uyv25h5qwzgsvkcf7a9" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Buncha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;}}&lt;br/&gt;'''Ogʻzi''' (''yoki'' '''tili''') '''boʻsh''' - 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan. {{misol|Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga;}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>57emxuxz8785uyv25h5qwzgsvkcf7a9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639156</id>
      <parentid>639155</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:55:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11508" sha1="lby2sff8krc5it5msxqkj9t5vrvbg20" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U ancha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;}}&lt;br/&gt;'''Ogʻzi''' (''yoki'' '''tili''') '''boʻsh''' - 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan. {{misol|Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga.}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>lby2sff8krc5it5msxqkj9t5vrvbg20</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639157</id>
      <parentid>639156</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11514" sha1="89hvqb7kmprmh26fn9m0n5t90dk7hhq" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{misol|Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U ancha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;}}&lt;br/&gt;'''Ogʻzi''' (''yoki'' '''tili''') '''boʻsh''' - 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan. {{misol|Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga.}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>89hvqb7kmprmh26fn9m0n5t90dk7hhq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639158</id>
      <parentid>639157</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11516" sha1="a51myz6lu6ae486922bt1lxlqjf1bjp" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{misol|Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Buku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U ancha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Ogʻzi''' (''yoki'' '''tili''') '''boʻsh''' - 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqpayolmaydigan. {{misol|Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga.}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>a51myz6lu6ae486922bt1lxlqjf1bjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639159</id>
      <parentid>639158</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:58:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11518" sha1="ku0tyqz78khtlaevehj7qbjkmgykald" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi I ===
#Ichida hech narsasi boʻlmagan; quruq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} idish.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} qop tik turmas.|Maqol}} {{misol|Kelinni olib kelishga ketgan aravalar {{ajrat|boʻsh}} qaytibdi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U {{ajrat|boʻsh}} savat, xurjun koʻtarib olgan edi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} {{misol|Soy boʻyida turgan {{ajrat|boʻsh}} koʻzani yomgʻir chertib-chertib qoʻyadi.|[[w:Pirimqul Qodirov|Pirimqul Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}
#Kimsadan yoki narsadan xoli, hech kim yoki hech narsa yoʻq. {{misol|Gʻijduvonning bozor kuni boʻlganiga qaramay, bozor joyi butunlay {{ajrat|boʻsh}} edi.|[[w:Sadriddin Ayniy|Sadriddin Ayniy]]|Qullar}}
#Band boʻlmagan, ishgʻol etilmagan, bekor. {{misol|Boʻsh oʻrin.}} {{misol|Boʻsh yer.}} {{misol|Bashirjon olazarak boʻlib, joy qidirdi. Xayriyat, chekkaroqda bitta stul {{ajrat|boʻsh}} ekan.|[[w:N. Aminov|N. Aminov]]|Qahqaha}} {{misol|Hashamatli binoda bironta {{ajrat|boʻsh}} joy qolmagan.|[[w:Sharq yulduzi|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} oʻrin axtarib, oʻrtada turib qoldi.|[[w:E. Samandarov|E. Samandarov]]|Daryosini yoʻqotgan qirgʻoq}} {{misol|Daraxt soyasidagi {{ajrat|boʻsh}} oʻrindiq tomon yurishdi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boshi boʻsh''' - {{ayn.}} '''boshi ochiq''' {{q.}} [[bosh]]. {{misol|Huru gʻilmon sifat oʻltirishingdan Boshing {{ajrat|boʻsh}}mi, sevar yorga yetishdim.|[[w:Bahrom va Gulandom|&quot;Bahrom va Gulandom&quot;]]}} {{misol|Uka, aytay desam, koʻngling xush emas, Olib ketay desam, boshing {{ajrat|boʻsh}} emas.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Ish bilan band boʻlmagan, ishdan xoli; bekor, beish, ishsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kun.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} vaqt.}} {{misol|Jindak tinch, {{ajrat|boʻsh}} vaqt boʻp qolsa, bas, u darhol kitobga yopishardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} boʻlsangiz, Mingoʻrikka qimizga borar edik.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Otinoyi birdan-bir hunari va {{ajrat|boʻsh}} qolgandagi ovunchogʻi - charxni gʻarillatishga kirishadi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''boʻsh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi II ===
#Salga uzilib, yulinib yoki yirtilib ketadigan, pishiq-puxta emas, jonsiz. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} ip.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} arqon.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} latta.}} {{misol|Suxsur degan qush boʻlar, Tortsam, pati {{ajrat|boʻsh}} boʻlar.|[[w:Oq olma, qizil olma|&quot;Oq olma, qizil olma&quot;]]}}
#Salga sinib, uvalanib, ezilib ketadigan, yumshoq. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} kesak.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yer.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yongʻoq.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} yogʻochni qurt yer.|Maqol}} {{misol|Bu yoqning toshi u yoqniki singari qattiq, yaxlit emas, juda {{ajrat|boʻsh}}, gʻoʻrasha edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}
#Kuchsiz, zaif; ohista. {{misol|Boʻsh ovoz.}} {{misol|Anvar yuzini tutib berdi. Rano uning yuziga {{ajrat|boʻsh}}gina urib qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}} {{misol|Gʻoyaviy {{ajrat|boʻsh}}, badiiy oqsoq asarlar oʻz bahosini olayotir.|Gazetadan}} {{misol|Sen, bolam, hali koʻp yoshsan, Urush qilmoqqa sen {{ajrat|boʻsh}}san.|[[w:Malikai ayyor|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}
#Qattiq siqilmagan, tarang tortilmagan, pishiq-puxta bogʻlanmagan; erkin. {{misol|Dutorning torlari hali {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|Mashinaning tormozlari {{ajrat|boʻsh}} ekan.}} {{misol|Qamishni {{ajrat|boʻsh}} ushlasang, qoʻlingni qiyadi.. [dedi Allonbiy].|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Sendan battar qilib meni bogʻlagan. {{ajrat|Boʻsh}} boʻlganda soʻrar edim holingni.|[[w:Shirin bilan Shakar|&quot;Shirin bilan Shakar&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qo‘ymoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - erkinlik berib, oʻz holiga qoʻyib qoʻymoq.{{misol| Seni hozir {{ajrat|boʻsh}} qoʻyaman, lekin tovush qilmaysan.|[[w:Hamza|Hamza]]|Paranji sirlari}} {{misol|Pul asov qushga oʻxshaydi, sal {{ajrat|boʻsh}} tutdingmi, qoʻlingdan uchadi-ketadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U otining boshini {{ajrat|boʻsh}} qoʻyib, ikkala qoʻlini ogʻziga karnay qshshb baqirardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}
#{{koʻchma|uz}} Gapni, ishni eplay olmaydigan; qattiqqoʻllik, talabchanlik qila olmaydigan; oʻz haq-huquqini talab qila olmaydigan, boʻshang, landavur. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} rahbar.}} {{misol|{{ajrat|Boʻsh}}siz, laqmasiz! - ogʻzini koʻpirtirdi Mastura.|[[w:Oybek|Oybek]]|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Sen {{ajrat|boʻsh}}san, lattasan, urgʻochisan! Pul sanashdan boshqasiga yaramaysan.|[[w:Xudoyberdi Toʻxtaboyev|Xudoyberdi Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh qaramoq''' - qattiqqoʻllik, talabchanlik koʻrsatmay ish tutmoq. {{misol|Uning bir qism gʻoʻzasi suvdan qolib, qatqaloq bosgan ekan, yuziga solib: -Oʻzingiz xoʻb pishiq dehqonsiz-ku, odamlarga {{ajrat|boʻsh}} qarabsiz-da.. - deb yomon izza qildi.|[[w:Hakim Nazir|Hakim Nazir]]|Mayoq sari}}
#Puxta, bilimdon, omilkor boʻlmagan; zaif. {{misol|Matematikadan juda {{ajrat|boʻsh}}man.}} {{misol|Arabboy oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}.}} {{misol|U oʻqishda juda {{ajrat|boʻsh}}, ammo gʻirromlik va shumlikka abjir.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Rohat xola ayvonda sabzi artib, kelinini koyirdi: -Boʻshsiz, bolam, {{ajrat|boʻsh}}siz!|[[w:Guldasta|&quot;Guldasta&quot;]]}}
#Yetarli asosga ega boʻlmagan; puch, xom. {{misol|{{ajrat|Boʻsh}} xayollar.}} {{misol|Endi uning xayolida hamma narsa {{ajrat|boʻsh}} va maʼnosiz edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|San {{ajrat|boʻsh}} xayol qilma, Man hech bir vaqt sandan ajralmam.|[[w:Hamza|Hamza]]}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''ketmoq''' - bekor ketmoq, zoye boʻlmoq. {{misol|Shuncha harakat {{ajrat|boʻsh(ga) ket}}di.}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh'''('''ga''') '''chiqmoq''' - asossiz, puch boʻlib chiqmoq. {{misol|Hasanalining shubhasi {{ajrat|boʻsh}}ga chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Baxtga qarshi, bu umid ham {{ajrat|boʻsh}} chiqdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}&lt;br/&gt;'''Tagi boʻsh''' - 1) yetarli asosga ega emas; asossiz. {{misol|Tagi {{ajrat|boʻsh}} gap.}} 2) yetarli tayanchigʻi boʻlmagan.{{misol| Sizning tagingiz {{ajrat|boʻsh}}, tarafingizni oladigan odam boʻlmaydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Tugʻilish}}&lt;br/&gt;'''Boʻsh kelmoq''' - yutqizmoq, yengilmoq, yon bermoq (bahs, kurash, jang va shu kabilarda). {{misol|Kurashda qaytadi deb oʻylaysanmi, axir biz hali {{ajrat|boʻsh}} keladigan yigitlardan emasmiz.|[[w:M. Qoriyev|M. Qoriyev]]|Oydin kechalar}} {{misol|Lekin endi Toʻrtkoʻz ham {{ajrat|boʻsh}} kelmadi.|[[w:Sunnatilla Anorboyev|Sunnatilla Anorboyev]]|Hamsuhbatlar}} {{misol|Odatda oftob bilan oshno kishi uncha-muncha kasalliklarga {{ajrat|boʻsh}} kelmaydi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}&lt;br/&gt;'''Joni boʻsh''' - 1) tez nobud boʻladigan. {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} maxluq.}} {{misol|Joni {{ajrat|boʻsh}} oʻsimlik.}} {{misol|Bu-ku mol, terisi qalin; joni {{ajrat|boʻsh}} qoʻy, echkilarimiz ham choʻp tishlab, tuproq yalab, qishni havoda oʻtkazishdi.|[[w:Mushtum|&quot;Mushtum&quot;]]}} 2) {{koʻchma|uz}} hech narsaga bardosh bera olmaydigan, qiyinchilikdan qoʻrqadigan; joni shirin. {{misol|Bu orada Viktorga oʻxshagan joni {{ajrat|boʻsh}}lar esa quyon boʻlishdi.|[[w:Sh. Gʻulomov|Sh. Gʻulomov]]|Choʻl belida}}&lt;br/&gt;'''Koʻngli boʻsh''' - koʻngilchan, muloyim, rahmdil. {{misol|Xotin kishining koʻngli {{ajrat|boʻsh}} boʻladi, ichida sir yotmaydi, deb qoʻrqqan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|U ancha ishonuvchan, itoatgoʻy, koʻngli {{ajrat|boʻsh}} qizga oʻxshaydi.|[[w:Yoshlik|&quot;Yoshlik&quot;]]}}&lt;br/&gt;'''Ogʻzi''' (''yoki'' '''tili''') '''boʻsh''' - 1) ogʻziga kuchi yetmaydigan; sir saqlay olmaydigan. {{misol|Uning ogʻzi {{ajrat|boʻsh}}, sir aytib boʻlmaydi unga.}} 2) gapini eplab gapira olmaydigan, gapirishga qoʻrqadigan. {{misol|[Abduxoliq:] Kattalarning koʻzi mening chumchuqday oʻgʻlimga, yana bir qancha ogʻzi {{ajrat|boʻsh}} kambagʻallarga tikilibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БЎШ}}

== Tarjimalari ==

'''boʻsh'''

=== Tillar ===
*{{az}}: [[boş]]
*{{kaa}}: [[boş]]
*{{tk}}: [[azat]]
*{{tr}}: [[boş]]
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''boʻsh I'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[пустой]], [[порожний]]; {{tarjmisoli|boʻsh (yotgan) yer }} пустующая земля, пустошь, залежь; {{tarjmisoli|boʻsh qop tik turmas }} {{izoh|посл}}. пустой мешок стоять не будеть;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[незанятый]], [[свободный]]; {{tarjmisoli|boʻsh oʻrin }} свободное место; {{tarjmisoli|boʻsh vaqt }} свободное время; {{tarjmisoli|qoʻli boʻsh }} он свободен,  он ничем не занят; {{tarjmisoli|boʻsh yurmoq }} ходить без дела; {{tarjmisoli|boʻsh qoʻymoq }} {{izoh|прям. и перен. }}отпускать поводья; предоставить {{izoh|(кого-л.) }}самому себе;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[необоснованный]]; {{tarjmisoli|boʻsh soʻz }} пустые слова; необоснованные разговоры; {{tarjmisoli|boʻsh xayollar }} пустые фантазии, химеры.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''boʻsh II'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[слабый]], [[непрочный]]; // [[слабо]], [[непрочно]]; {{tarjmisoli|boʻsh arqon }} непрочная верёвка; {{tarjmisoli|boʻsh bogʻlamoq }} слабо завязывать;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[рыхлый]], [[нетвёрдый]], [[неплотный]]; {{tarjmisoli|boʻsh yer }} рыхлая земля; {{tarjmisoli|boʻsh yongʻoq }} орех, который легко раскалывается; {{tarjmisoli|yogʻochning boʻshini qurt yeydi }} {{izoh|посл. }}мягкое дерево червь точит {{izoh|(т. е. слабого все обижают)}};{{izoh|&lt;br /&gt;
'''}}3 '''[[вялый]]; // [[вяло]];&lt;br /&gt;
'''4 '''[[слабохарактерный]]; [[мягкотелый]]; [[нетребовательный]]; {{tarjmisoli|boʻsh rahbar }} слабый руководитель; {{tarjmisoli|ogʻzi boʻsh odam }} человек, который не умеет держать язык за зубами; {{tarjmisoli|boʻsh kelmoq }} поддаваться, уступать {{izoh|(кому-л. в чем-л.)}};{{izoh| }}проявлять слабость, пасовать {{izoh|(перед кем-чем-л.)}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}boʻsh qaramoq }} не проявлять достаточной строгости {{izoh|(к кому-либо)}}; относиться {{izoh|(к чему-л.) }}небрежно, спустя рукава;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[слабый]] {{izoh|(в чем-л.), }}[[не]] [[обладающий]] [[прочными]] [[знаниями]]; // [[слабо]]; {{tarjmisoli|u matematikadan boʻsh }} он слаб в математике; {{tarjmisoli|boʻsh oʻynamoq }} слабо (плохо) играть {{izoh|(во что-л.).&lt;br /&gt;
}}
}}</text>
      <sha1>ku0tyqz78khtlaevehj7qbjkmgykald</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>quruq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20961</id>
    <revision>
      <id>639149</id>
      <parentid>634040</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/92.63.205.163|92.63.205.163]] ([[User talk:92.63.205.163|munozara]]) tomonidan qilingan [[Special:Diff/634040|634040]]-sonli tahrir qaytarildi</comment>
      <origin>639149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8689" sha1="d3osrgqap5818fjap0aqq4etj42ijxf" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qu-ruq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QURUQ 'namligi yoʻqolgan'. Q u r u h oʻtin darrov oʻt oldi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu sifat asli qurï— feʼlidan^ —gʻ qoʻshimchasi bilan yasalgan; qoʻshimcha qoʻshilganidan keyin ï unlisi u unlisiga almashgan; keyinchalik oʻzbek ti — lida soʻz oxiridagi gʻ undoshi q undoshiga almashgan: qurï— + gʻ &amp;gt;&amp;nbsp;qurugʻ &amp;gt;&amp;nbsp;quruq. Maqmud Koshgʻariy bu soʻzni maxsus izohlagan oʻrnida qurugʻ shaklida keltirgan (Devon, I, 356), matn ichida nimagadir quruq shaklida yozilib qolgan (Devon, I, 364), xuddi shu yagona misol asosida quruq soʻzi DSgâ ham kiritilgan (470— bet); oʻnga yaqin manbalardan keltirilgan barcha misollarda bu soʻz qurugʻ shaklida yozilgan. Demak, bu soʻz oxiridagi qoʻshimcha asli —gʻ talaffuz qilingan.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''Suvi, nami batamom yoki qis-man qochgan, suvini, namini batamom yoki qisman yoʻqotgan; suvi, nami yoʻq yoki oz. {{misol|{{ajrat|Quruq}} oʻtin. Kuruk shamol. Toʻqayga oʻt tush-sa, hoʻlu KURUK baravar yonar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n ''Normat rotaga kelishi hamon starshina Vanya Velikan uni blindajda yechintirib, KURUK kiyimlarga oʻradi.'' I. Rahim, Chin muhab-bat. {{misol|Toʻtiqiz tomning {{ajrat|quruq}} koʻkatlari ustida koʻchani tomosha qilib, gilos yeb yot-di.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}. o.

2 Yogʻingarchilik kam boʻlgan yoki boʻla-digan; yogʻin-chochinsiz. ''Kuruk iqlim. Bu yil yoz KURUK keldi.''

3 Maxsus quritilgan, qurigan. {{misol|{{ajrat|Quruq}} meva. Kuruq beda. {{ajrat|Quruq}} choy. Kuruk goʻsht.}}

'''4''' Quruqshagan, qurushiq. {{misol|{{ajrat|Quruq}} lablari-ni bazoʻr qimirlatib, harsillab dedi Gul-nor:|[[w:-36f|-36f]]}}.. ''badanim yonib boradi.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

5 Suvi yoʻq; suvi qurigan. {{misol|{{ajrat|Quruq}} sahro. {{ajrat|Quruq}} daryo.}} n {{misol|Karvonlar.. oʻzgartirdilar yoʻlni, Tashlab bu {{ajrat|quruq}} choʻlni..|[[w:3. Diyor|3. Diyor]]}}. {{misol|-Yozda bu yerga ham suv keladi, — dedi Ha-midjon mening {{ajrat|quruq}} gʻisht ariqlarga ti-kilib borayotganimni koʻrib.|[[w:Oʻ. Umarbekov|Oʻ. Umarbekov]]|Choʻlda bir kun}}.

( 6 {{koʻchma|uz}} Ichida hech narsasi yoʻq, boʻsh. {{misol|{{ajrat|Quruq}} uyga koʻchib kirmoq. {{ajrat|Quruq}} qoshiq ogʻiz yirtadi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Nomi ulugʻ, suprasi qu-ruq.'' Matal. m {{misol|[Boy] Xatni kursi ustidagi {{ajrat|quruq}} patnis tagiga qistirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Mudofelarga inʼomlar ulashilib bitdi-da, hudaychi oʻzining {{ajrat|quruq}} xurjuni bilan Azizbek qoshiga kelib qulluq qildi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

7 Biror narsa toʻshalmagan, yalangʻoch. {{misol|-Os-tingga nima toʻshaysan? -Qishda poxol, yozda {{ajrat|quruq}} yerda yota beraman.|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qul-lar}}. {{misol|Gulnor ayvonda {{ajrat|quruq}} boʻyra ustida oʻtirib, mahsi kiyish bilan ovora ekan, Un-sin kirib keldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''8 '''{{koʻchma|uz}} Hech narsasiz. {{misol|Toʻyga {{ajrat|quruq}} bor-moq. Bozordan {{ajrat|quruq}} kelmoq. Ovdan {{ajrat|quruq}} qaytmoq. }}yash {{misol|Boʻta {{ajrat|quruq}} choyni nonsiz is-siq-issiq hoʻplab.. oʻrnidan turdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. ''Usmonjon u ni [pulni] yoʻlkira kilib, uyga kuruk kirib keldi.'' S. Zunnunova, Gulxan.

:Qatordan quruq qolma Hamma qatori sen ham oʻz ulushingni, nasibangni ol, maʼno-larida ishlatiladigan matal. Quruqqolmoq Mahrum boʻlmoq, bebahra, benasib boʻlmoq. ''Palovdan Kuruk qolmoq. Ziyofatdan KURUK qolmoq. Tomoshadan KURUK kolmoq.'' m ''Hali Qumriga ishonib, Sanobardan ham KURUK kolmasam yaxshi edi.'' B. Rahmonov, Yurak sirlari. Quruq qoʻymoq Maqrum qilmoq, be-bahra, benasib qilmoq, chetda qoldirmoq. ''Ter toʻkib sochsang urugʻ, yer seni koʻymas KUquruq RUK-'' Matal.

9 Faqat, birgina. {{misol|Maktabda shunaka narsalarni oʻrgatmasa, nimani oʻrgatadi? {{ajrat|Quruq}} ilm bilan bola bola boʻlar ekanmi? }}A. Qahhor, Ayb kimda?

'''10 '''{{koʻchma|uz}} Amalga oshmaydigan, behuda, puch. {{misol|Quruk xayol. Quruk vaʼda. {{ajrat|Quruq}} gap kilmokQuruk gap quloqqa yokmas.|[[w:Matal|Matal]]}}. ■■ ''Oʻtgan yil ham xuddi shunday boʻlgandi: Quruk soʻzga silosxona toʻlgandi.'' A. Poʻlat. ''Olifta yigit, KURUK kochirimga bu belbogʻ-lar yechilmaydi.'' Hamza, Paranji sirlari.

'''11 '''{{koʻchma|uz}} Tagi puch, asossiz, uydirma. ''Quruk daʼvo. Quruk raqamlar.'' n ''Daʼvongiz-ga biror isbotingiz bormi yoki KURUK bir gapmi, isbot qila olasizmi?'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Kuruk ovoza'' — ''turarjoy emas-ligini oʻzing ham bilsang kerak, direktor [dedi Suvonkul].'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli. ''Yusufbek hoji yuqorida oʻtgan gap-larni KURUK va asossiz aytmagan edi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

12 Astoydil yoki samimiy boʻlmagan, shunchaki, yuzaki. {{misol|Quruq poʻpisa. Kuruk mulo-zamat. Kurukkina koʻrishmoq. sht Lekin qu-ruk doʻk {{ajrat|quruq}}ligicha kolaveribdi..|[[w:T. Obi-dov|T. Obi-dov]]|Yusufjon qiziq}}. ''Gap KURUK boʻlmasin uchun, ikki ellik xat yozib ber, olib boray. ''A. Qahhor, Sarob.

'''13 '''''koʻchma salb.'' Biror foydali ish-amali yoʻq, biror maʼno chiqmaydigan. ''Quruk olim. ''m {{misol|Qurolov dangasa emas. Lekin oʻta {{ajrat|quruq}} odam, unda iroda degan gap yoʻk-|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. ''Klubda bu kadar sovuk, KURUK koʻringan bu odam shunday xushchaqchaq, shunday gapga usta ekanki, asti koʻying. A.'' Qahhor, Quyushqon.

:Aravani quruq ''(yoki'' kuruq aravani) olib qochmoq ''K-'' arava. Oʻzini quruqqa olmoq ''(yoki ''tortmoq) Oʻzini oqlashga urinmoq, gunoh-siz qilib koʻrsatmoq. {{misol|Salim ham butun aybni Yoʻlchiga agʻdarib, oʻzini {{ajrat|quruq}}qa tort-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚУРУҚ}}
== Tarjimalari ==

'''quruq'''

*{{tr}}: [[kurak]], [[kuru]]
{{Tarjimalar
|sah = [[кураанах]]
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''quruq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сухой]]; [[лишённый]] [[влаги]]; [[засохший]], [[высохший]]; {{tarjmisoli|quruq beda }} сухой клевер; {{tarjmisoli|quruq meva }} сухие фрукты; {{tarjmisoli|quruq oʻtin }} сухие дрова;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[сухой]], [[лишённый]] [[влаги]], [[осадков]]; {{tarjmisoli|quruq yoz }} сухое лето; {{tarjmisoli|quruq iqlim }} сухой климат; {{tarjmisoli|quruq yoʻl }} сухая дорога; {{tarjmisoli|quruq daryo }} пересохшая (высохшая) река;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[лишённый]] ({{izoh|чего-л}}.); // [[ни]] [[с]] [[чем]]; {{tarjmisoli|quruq uy }} пустая комната; {{tarjmisoli|quruq raqamlar }} голые цифры; {{tarjmisoli|quruq qoʻl bilan }} с пустыми руками; {{tarjmisoli|bozordan quruq keldi }} он пришел с базара с пустыми руками; {{tarjmisoli|quruq qolmoq }} остаться ни с чем, лишиться всего; {{tarjmisoli|quruq qoshiq ogʻiz yirtar }} {{izoh|посл}}. сухая ложка рот дерёт;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тщетный]], [[напрасный]], [[бесполезный]], [[бесплодный]], [[безрезультатный]]; {{tarjmisoli|quruq vaʼda }} пустые обещания, одни обещания; {{tarjmisoli|quruq daʼvo }} необоснованное требование, необоснованная претензия; {{tarjmisoli|quruq soʻz }} ({{izoh|или '''}}[[gap]]''') [[пустые]] [[разговоры]]; [[болтовня]]; {{tarjmisoli|quruq soʻz hech yem boʻlmas }} ({{izoh|букв}}. пустые слова не могут быть едой) в пустых словах проку нет, в пустых словах толку нет; {{tarjmisoli|quruq xayol }} пустая фантазия, несбыточная мечта;{{tarjmisoli| quruq xayyolga bormoq }} мечтать попусту, предаваться несбыточным мечтаниям;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]] [[никчёмный]] ({{izoh|человек}}); // [[пустозвон]]; {{tarjmisoli|quruq (odam) }} пустой человек; {{tarjmisoli|quruq olim }} учёный только по званию, ненастоящий учёный; {{tarjmisoli|oti ulugʻ - suprasi quruq }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|supra 1; * aravani quruq olib qochmoq }} {{izoh|см}}. '''[[arava]]'''.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>d3osrgqap5818fjap0aqq4etj42ijxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639150</id>
      <parentid>639149</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T15:33:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8710" sha1="je7dbdwtm1zbgd08f7mj9mjac72ij2e" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qu-ruq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QURUQ 'namligi yoʻqolgan'. Q u r u h oʻtin darrov oʻt oldi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu sifat asli qurï— feʼlidan^ —gʻ qoʻshimchasi bilan yasalgan; qoʻshimcha qoʻshilganidan keyin ï unlisi u unlisiga almashgan; keyinchalik oʻzbek ti — lida soʻz oxiridagi gʻ undoshi q undoshiga almashgan: qurï— + gʻ &amp;gt;&amp;nbsp;qurugʻ &amp;gt;&amp;nbsp;quruq. Maqmud Koshgʻariy bu soʻzni maxsus izohlagan oʻrnida qurugʻ shaklida keltirgan (Devon, I, 356), matn ichida nimagadir quruq shaklida yozilib qolgan (Devon, I, 364), xuddi shu yagona misol asosida quruq soʻzi DSgâ ham kiritilgan (470— bet); oʻnga yaqin manbalardan keltirilgan barcha misollarda bu soʻz qurugʻ shaklida yozilgan. Demak, bu soʻz oxiridagi qoʻshimcha asli —gʻ talaffuz qilingan.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''Suvi, nami batamom yoki qis-man qochgan, suvini, namini batamom yoki qisman yoʻqotgan; suvi, nami yoʻq yoki oz. {{misol|{{ajrat|Quruq}} oʻtin. Kuruk shamol. Toʻqayga oʻt tush-sa, hoʻlu KURUK baravar yonar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n ''Normat rotaga kelishi hamon starshina Vanya Velikan uni blindajda yechintirib, KURUK kiyimlarga oʻradi.'' I. Rahim, Chin muhab-bat. {{misol|Toʻtiqiz tomning {{ajrat|quruq}} koʻkatlari ustida koʻchani tomosha qilib, gilos yeb yot-di.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}. o.

2 Yogʻingarchilik kam boʻlgan yoki boʻla-digan; yogʻin-chochinsiz. ''Kuruk iqlim. Bu yil yoz KURUK keldi.''

3 Maxsus quritilgan, qurigan. {{misol|{{ajrat|Quruq}} meva. Kuruq beda. {{ajrat|Quruq}} choy. Kuruk goʻsht.}}

'''4''' Quruqshagan, qurushiq. {{misol|{{ajrat|Quruq}} lablari-ni bazoʻr qimirlatib, harsillab dedi Gul-nor:|[[w:-36f|-36f]]}}.. ''badanim yonib boradi.'' Oybek, Tanlangan asarlar.

5 Suvi yoʻq; suvi qurigan. {{misol|{{ajrat|Quruq}} sahro. {{ajrat|Quruq}} daryo.}} n {{misol|Karvonlar.. oʻzgartirdilar yoʻlni, Tashlab bu {{ajrat|quruq}} choʻlni..|[[w:3. Diyor|3. Diyor]]}}. {{misol|-Yozda bu yerga ham suv keladi, — dedi Ha-midjon mening {{ajrat|quruq}} gʻisht ariqlarga ti-kilib borayotganimni koʻrib.|[[w:Oʻ. Umarbekov|Oʻ. Umarbekov]]|Choʻlda bir kun}}.

( 6 {{koʻchma|uz}} Ichida hech narsasi yoʻq, boʻsh. {{misol|{{ajrat|Quruq}} uyga koʻchib kirmoq. {{ajrat|Quruq}} qoshiq ogʻiz yirtadi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ''Nomi ulugʻ, suprasi qu-ruq.'' Matal. m {{misol|[Boy] Xatni kursi ustidagi {{ajrat|quruq}} patnis tagiga qistirdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Mudofelarga inʼomlar ulashilib bitdi-da, hudaychi oʻzining {{ajrat|quruq}} xurjuni bilan Azizbek qoshiga kelib qulluq qildi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

7 Biror narsa toʻshalmagan, yalangʻoch. {{misol|-Os-tingga nima toʻshaysan? -Qishda poxol, yozda {{ajrat|quruq}} yerda yota beraman.|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qul-lar}}. {{misol|Gulnor ayvonda {{ajrat|quruq}} boʻyra ustida oʻtirib, mahsi kiyish bilan ovora ekan, Un-sin kirib keldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

'''8 '''{{koʻchma|uz}} Hech narsasiz. {{misol|Toʻyga {{ajrat|quruq}} bor-moq. Bozordan {{ajrat|quruq}} kelmoq. Ovdan {{ajrat|quruq}} qaytmoq. }}yash {{misol|Boʻta {{ajrat|quruq}} choyni nonsiz is-siq-issiq hoʻplab.. oʻrnidan turdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Hukm}}. ''Usmonjon u ni [pulni] yoʻlkira kilib, uyga kuruk kirib keldi.'' S. Zunnunova, Gulxan.

:Qatordan quruq qolma Hamma qatori sen ham oʻz ulushingni, nasibangni ol, maʼno-larida ishlatiladigan matal. Quruqqolmoq Mahrum boʻlmoq, bebahra, benasib boʻlmoq. ''Palovdan Kuruk qolmoq. Ziyofatdan KURUK qolmoq. Tomoshadan KURUK kolmoq.'' m ''Hali Qumriga ishonib, Sanobardan ham KURUK kolmasam yaxshi edi.'' B. Rahmonov, Yurak sirlari. Quruq qoʻymoq Maqrum qilmoq, be-bahra, benasib qilmoq, chetda qoldirmoq. ''Ter toʻkib sochsang urugʻ, yer seni koʻymas KUquruq RUK-'' Matal.

9 Faqat, birgina. {{misol|Maktabda shunaka narsalarni oʻrgatmasa, nimani oʻrgatadi? {{ajrat|Quruq}} ilm bilan bola bola boʻlar ekanmi? }}A. Qahhor, Ayb kimda?

'''10 '''{{koʻchma|uz}} Amalga oshmaydigan, behuda, puch. {{misol|Quruk xayol. Quruk vaʼda. {{ajrat|Quruq}} gap kilmokQuruk gap quloqqa yokmas.|[[w:Matal|Matal]]}}. ■■ ''Oʻtgan yil ham xuddi shunday boʻlgandi: Quruk soʻzga silosxona toʻlgandi.'' A. Poʻlat. ''Olifta yigit, KURUK kochirimga bu belbogʻ-lar yechilmaydi.'' Hamza, Paranji sirlari.

'''11 '''{{koʻchma|uz}} Tagi puch, asossiz, uydirma. ''Quruk daʼvo. Quruk raqamlar.'' n ''Daʼvongiz-ga biror isbotingiz bormi yoki KURUK bir gapmi, isbot qila olasizmi?'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Kuruk ovoza'' — ''turarjoy emas-ligini oʻzing ham bilsang kerak, direktor [dedi Suvonkul].'' Sh. Rashidov, Boʻrondan kuchli. ''Yusufbek hoji yuqorida oʻtgan gap-larni KURUK va asossiz aytmagan edi.'' A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

12 Astoydil yoki samimiy boʻlmagan, shunchaki, yuzaki. {{misol|Quruq poʻpisa. Kuruk mulo-zamat. Kurukkina koʻrishmoq. sht Lekin qu-ruk doʻk {{ajrat|quruq}}ligicha kolaveribdi..|[[w:T. Obi-dov|T. Obi-dov]]|Yusufjon qiziq}}. ''Gap KURUK boʻlmasin uchun, ikki ellik xat yozib ber, olib boray. ''A. Qahhor, Sarob.

'''13 '''''koʻchma salb.'' Biror foydali ish-amali yoʻq, biror maʼno chiqmaydigan. ''Quruk olim. ''m {{misol|Qurolov dangasa emas. Lekin oʻta {{ajrat|quruq}} odam, unda iroda degan gap yoʻk-|[[w:Gazetadan|Gazetadan]]}}. ''Klubda bu kadar sovuk, KURUK koʻringan bu odam shunday xushchaqchaq, shunday gapga usta ekanki, asti koʻying. A.'' Qahhor, Quyushqon.

:Aravani quruq ''(yoki'' kuruq aravani) olib qochmoq ''K-'' arava. Oʻzini quruqqa olmoq ''(yoki ''tortmoq) Oʻzini oqlashga urinmoq, gunoh-siz qilib koʻrsatmoq. {{misol|Salim ham butun aybni Yoʻlchiga agʻdarib, oʻzini {{ajrat|quruq}}qa tort-di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚУРУҚ}}
== Tarjimalari ==

{{-trans-|quruq|
*{{tr}}: [[kurak]], [[kuru]]
*{{kjh}}: [[хуруғ]]
*{{sah}}: [[кураанах]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''quruq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сухой]]; [[лишённый]] [[влаги]]; [[засохший]], [[высохший]]; {{tarjmisoli|quruq beda }} сухой клевер; {{tarjmisoli|quruq meva }} сухие фрукты; {{tarjmisoli|quruq oʻtin }} сухие дрова;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[сухой]], [[лишённый]] [[влаги]], [[осадков]]; {{tarjmisoli|quruq yoz }} сухое лето; {{tarjmisoli|quruq iqlim }} сухой климат; {{tarjmisoli|quruq yoʻl }} сухая дорога; {{tarjmisoli|quruq daryo }} пересохшая (высохшая) река;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]], [[лишённый]] ({{izoh|чего-л}}.); // [[ни]] [[с]] [[чем]]; {{tarjmisoli|quruq uy }} пустая комната; {{tarjmisoli|quruq raqamlar }} голые цифры; {{tarjmisoli|quruq qoʻl bilan }} с пустыми руками; {{tarjmisoli|bozordan quruq keldi }} он пришел с базара с пустыми руками; {{tarjmisoli|quruq qolmoq }} остаться ни с чем, лишиться всего; {{tarjmisoli|quruq qoshiq ogʻiz yirtar }} {{izoh|посл}}. сухая ложка рот дерёт;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен}}. [[тщетный]], [[напрасный]], [[бесполезный]], [[бесплодный]], [[безрезультатный]]; {{tarjmisoli|quruq vaʼda }} пустые обещания, одни обещания; {{tarjmisoli|quruq daʼvo }} необоснованное требование, необоснованная претензия; {{tarjmisoli|quruq soʻz }} ({{izoh|или '''}}[[gap]]''') [[пустые]] [[разговоры]]; [[болтовня]]; {{tarjmisoli|quruq soʻz hech yem boʻlmas }} ({{izoh|букв}}. пустые слова не могут быть едой) в пустых словах проку нет, в пустых словах толку нет; {{tarjmisoli|quruq xayol }} пустая фантазия, несбыточная мечта;{{tarjmisoli| quruq xayyolga bormoq }} мечтать попусту, предаваться несбыточным мечтаниям;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|перен}}. [[пустой]] [[никчёмный]] ({{izoh|человек}}); // [[пустозвон]]; {{tarjmisoli|quruq (odam) }} пустой человек; {{tarjmisoli|quruq olim }} учёный только по званию, ненастоящий учёный; {{tarjmisoli|oti ulugʻ - suprasi quruq }} {{izoh|см}}. {{tarjmisoli|supra 1; * aravani quruq olib qochmoq }} {{izoh|см}}. '''[[arava]]'''.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>je7dbdwtm1zbgd08f7mj9mjac72ij2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>zarang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36796</id>
    <revision>
      <id>639164</id>
      <parentid>620029</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T17:28:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2539" sha1="a4mncia7nzhul5gk61ovt74zg3ou1on" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''za-rang'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
:I ''\f.'' Jbjj — yogʻochi qattiq da-raxt] 1 Kungurador, yapaloq bargli, yogʻochi qattiq daraxt. -''Bilasizmi, — dedi u ''[ {{misol|Choʻnjar] roʻparasidagi {{ajrat|zarang}} daraxtining nurda tovlangan shapaloq barglariga mam-nun tikilib, — toʻqqizinchi shaxtamizning oʻzida oʻttiz millatning vakili ishlaydi.|[[w:Y. Shamsharov|Y. Shamsharov]]|Qaxramonlik yoʻli}}.

2 Shu daraxt yogʻochidan yasalgan (idish, hassa, oʻq-yoy, egar va b.). {{misol|Korsonda qimiz keldi. Bek bir-ikki {{ajrat|zarang}}ni ichgandan keyin yaslanib, koʻkka qarab yotib oldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Utgan kunlar}}. {{misol|Muborakning otasi qish-da duradgorlik qilar, eshik, beshik, sandal, {{ajrat|zarang}} tovoq yasardi.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Narvoy}}. {{misol|Daho {{ajrat|zarang}} tayoqning changini kaftlari bilan sidirib tashladi.|[[w:T. Murod|T. Murod]]|Qoʻshiq}}.

== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''za-rang'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
:II ''[[w:Fors tili|f.]]''

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
Zichlanib ketgan, qattiq, berch (yer haqida). {{misol|Ulkan ekska-vatorlar odam qadami tegmay yotgan yovvoyi {{ajrat|zarang}} yerlar toʻshini tilka qilmoqda.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Utlar tutashganda}}. {{misol|Anvar {{ajrat|zarang}} yerni qarsillatib tepgancha yugurib ketdi.|[[w:Oʻ. Hoshimov|Oʻ. Hoshimov]]|Bahor qaytmaydi}}. {{misol|Tare yorilgan {{ajrat|zarang}} yerlar ustida qizil qanot chigirtkalar uchib yuradi.|[[w:M. Osim|M. Osim]]|Elchilar}}.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЗАРАНГ}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;zarang I&lt;br /&gt;
&lt;/b&gt;[[клён]] ([[клён]] [[Семенова]]; [[клён]] [[пушистый]]); // [[кленовый]]; {{tarjmisoli|zarang tovoq }} кленовая чашка, миска ({{izoh|выточенная из клёна}}); {{tarjmisoli|zarang kosa }} раскрашенная кленовая чашка.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''zarang II'''&lt;br /&gt;
[[твёрдый]]; [[плотный]]; [[уплотнённый]], [[утрамбованный]] ({{izoh|о земле}}); {{tarjmisoli|zarang yer }} уплотнившаяся земля; {{tarjmisoli|zarang boʻlmoq }} стать плотным, уплотниться ({{izoh|о земле, грунте}}).&lt;br /&gt;
}}

[[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]]</text>
      <sha1>a4mncia7nzhul5gk61ovt74zg3ou1on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>tinka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51815</id>
    <revision>
      <id>639169</id>
      <parentid>591931</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T06:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2378" sha1="ff3jo3a8309mvadbei6p1p4nzg4m061" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''tin-ka'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
Kuch-quvvat, mador, majol. {{misol|Isitmalayverib bemorning {{ajrat|tinka}}si qolma-di.}} m {{misol|Kun botishga yaqin ikkinchi toʻnkani ham qulatdim. Juda {{ajrat|tinka}}dan tolgan edim, &quot;uh&quot; deb borib, oʻrnimga choʻzildim.|[[w:Gʻ. Gʻulom|Gʻ. Gʻulom]]|Shum bola}}.

:Tinkasi qurimoq 1) ish, harakat va sh.k. natijasida (taʼsirida) holdan toymoq. {{misol|Har bitta gʻishtni, yogʻochni, har bir koʻza suvni pastdan olib chiqqunlaricha {{ajrat|tinka}}lari qurib ketardi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. {{misol|Jazirama issiq kunlari mening {{ajrat|tinka}}m qurib, soya joyni axtarib qolaman.}} E. Rai-mov, Ajab qishloq; 2) {{koʻchma|uz}} axvoli tang boʻlmoq, holdan toymoq. {{misol|Urushdan xalqning {{ajrat|tinka}}si quridi. yaya Oʻzaro qirgʻin, harbiy yurishlar, oʻlponu ushr soliqlari raiyatni tobora qashshoqlashtirib, {{ajrat|tinka}}sini qu-ritdi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

=== Sinonimlari ===
[[kuch]], [[quvvat]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТИНКА}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''tinka'''&lt;br /&gt;
[[сила]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|tinka(si) quridi }} он обессилел, он изнемог, выбился из сил; {{tarjmisoli|Qariligi qursin, tinka-tinkam qurib ketdi }} (Н. Сафаров, «Ўйѓониш») Старость - не радость, я совсем обессилел; {{tarjmisoli|tinkasini quritmoq }} 1) изнурять, изматывать, доводить до изнеможения; обессилить; {{tarjmisoli|Boy mening toza ham tinkamni quritdi }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Бай довёл меня до изнеможения; 2) {{izoh|перен}}. опротиветь, осточертеть; {{tarjmisoli|Urush hammaning tinkasini quritgan... }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Война всем надоела (осточертела); {{tarjmisoli|kasalning tinka-madori qolmadi }} больной совсем обессилел (изнемог); {{tarjmisoli|tinka ga tegmoq }} приедаться, донимать, надоедать; изводить; {{tarjmisoli|tinkaga tekkan }} противный, надоевший.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>ff3jo3a8309mvadbei6p1p4nzg4m061</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>noʻgʻay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126786</id>
    <revision>
      <id>639163</id>
      <parentid>620656</parentid>
      <timestamp>2026-06-08T17:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="540" sha1="eidghiyam6lcz43skbc8cdjdag6k0vc" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''noʻ-gʻay'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
{{q.|uz}} [[noʻgʻaylar]]. {{misol|{{ajrat|Noʻgʻay}} tili.}} {{misol|{{ajrat|Noʻgʻay}} ayol.}}&lt;br/&gt;'''Noʻgʻay doʻppi''' - tepasi yassi chambar doʻppi.&lt;br/&gt;'''Noʻgʻay choy''' - {{s. t.|uz}} oq choy, sutli choy.&lt;br/&gt;'''Noʻgʻay qoshiq''' - {{s. t.|uz}} gulli [[zarang]] (yogʻoch) qoshiq.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|НЎҒАЙ}}
== Tarjimalari ==</text>
      <sha1>eidghiyam6lcz43skbc8cdjdag6k0vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>хуруғ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162690</id>
    <revision>
      <id>639151</id>
      <timestamp>2026-06-08T15:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-kjh-}} [[quruq]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20" sha1="f6clbe91c0djt62p8a3dsmcmze3eqc6" xml:space="preserve">{{-kjh-}}
[[quruq]].</text>
      <sha1>f6clbe91c0djt62p8a3dsmcmze3eqc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>нохой</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162691</id>
    <revision>
      <id>639162</id>
      <timestamp>2026-06-08T17:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-mn-}} [[it]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16" sha1="cvlztcux9q6hwue19j3zopywpt46i3k" xml:space="preserve">{{-mn-}}
[[it]].</text>
      <sha1>cvlztcux9q6hwue19j3zopywpt46i3k</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>