Vikilugʻat uzwiktionary https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa MediaWiki 1.47.0-wmf.6 case-sensitive Media Maxsus Munozara Foydalanuvchi Foydalanuvchi munozarasi Vikilugʻat Vikilugʻat munozarasi Fayl Fayl munozarasi MediaWiki MediaWiki munozarasi Andoza Andoza munozarasi Yordam Yordam munozarasi Turkum Turkum munozarasi TimedText TimedText talk Modul Modul munozarasi Event Event talk 0 3819 639230 637936 2026-06-09T19:35:59Z Yokubjon Juraev 8265 639230 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == burun I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|BURUN I ’hid bilish aʼzosi’. Burnimning chap katagidagi oʻsimta olib tashlanganidan keyin hid bilmaydigan boʻlib holdim. Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’hidla-’ maʼnosini anglatgan bur- feʼlidan -(u)n qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, II, 270): bur- + un <nowiki>=</nowiki> burun. BURUN II 'quruqlikning suvga kirib turgan choʻ— zinchoq qismi’. Shimoliy muz okeanida Chelyuskin b u r u n i bor. Bu soʻz ’hid bilish aʼzosi’ maʼnosini anglatuvchi burun otining ’old tomonga turtib chiqqan’ maʼnosi asosida yuzaga kelgan (ЭСТЯ, II, 270): bir narsaning (aʼzoning) nomi oʻxshashlik asosida boshqa bir narsaga (suvga turtib kirgan quruqlikka) koʻchi — rilgan. BURUN III ’ilgari\ ’oldin’. Koʻchatlarning ahvoli b u r u n handay boʻlsa, hozir ham shunday. Bu soʻz ’hid bilish aʼzosi’ maʼnosini anglatuvchi burun otining ’oldingi\ 'ilgarigi’ maʼnosi asosida yuzaga kelgan (ЭСТЯ, II, 270): narsaning (aʼzoning) nomi oʻzaro bogʻ-liqlik asosida paytni ('avvalgi’) anglatishga xizmat qildirilgan.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #(3-{{sh.}} {{birl.}} ''burni'') Hidlash, hid bilish aʼzosi; shu aʼzoning tashqi qismi. {{misol|Qirra {{ajrat|burun}}.}} {{misol|Qiygʻir {{ajrat|burun}}.}} {{misol|Burun katagi.}} {{misol|Oʻrtada {{ajrat|burun}} boʻlmasa, koʻz koʻzni oʻyar.|Maqol}} {{misol|Sharofatning yupqa lablari koʻkarib pirpiradi, burni oqarib, kataklari kerildi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} Iskandar, yomon hid kelganday, burnini jiyirib, oshxona tarafga qaradi.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Maysalarni ayoz urmaydi}} {{misol|Uning {{ajrat|burun}} va yuzlari sovuqdan qip-qizarib ketgan.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} #{{s. t.}} [[joʻmrak]]. {{misol|Choynakning burni.}} #Qulfning kalit solinadigan teshigi. ''Nuri bugun Gulnorning uyini xoli topib, kaliti burnida unutilgan bir qutini ochdi. ''Oybek, Tanlangan asarlar.'' Xayriyat, eshikning kaliti burnida qolgan ekan..'' S. Ahmad, Saylanma. 4 Kemaning old qismi, tumshugʻi.'' Temur Malik eng oldinda borayotgan kemada edi, u ikki qavat sovut va dubulgʻa kiyib, kema burniga chiqdi.'' M. Osim, Temur Malik. :Achchigʻi burnining uchida - {{q.}} achchiq 7. Burni bilan gapirmoq'' (yoki'' kuylamoq) Dimogʻi bilan gapirmoq (kuylamoq).'' U /Sobiraxon/ nima toʻgʻridadir oʻylar, ixtiyorsiz boʻlsa kerak, shiaqanday hazin kuyni burni bilan kushshb borar edi.'' A. Qahhor, Xotinlar. Burniga suv kirmoq Aqli kirmoq, maqsadidan voz kechmoq.'' Bu qanday gapki, axir, hali ham Hamzaxonning burniga suv kirmabdi. Maktabni shariat nomi bilan necha bor bogʻladik, u oʻzboshimchalik bilan qayta ochaverdi. K. ''Yashin, Hamza.'' Utopgan-tutganini.. qimorga yutqazib, oʻyindan chiqdi, uning burniga erta suv kirdi.'' "Yoshlik". Burnidan ip oʻtkazib olmoq Oʻz domiga tushirib, tamoman qoʻlga olmoq, oʻz izmiga solib olmoq.'' Bolaginamga ega chiqib, burnidan ip oʻtkazib oldi bu dogʻuli.'' "Mushtum". Burnidan osha'' (yoki'' ortiq) gapirmoq Birovga keragidan oshiq, yoqmaydigan gap aytmoq.'' Dunyoning jabru jafosini boshidan oʻtkazgan. Hech bir odamga burnidan osha gapirmaydi.'' "Yodgor". Burnidan tortsa ''(yoki'' burniga chertsa), yiqilguday Holdan toygan, ramaqijon boʻlib qoʻlgan.'' Gavdasi-ning shunday kattaligiga qaramay, qanday-dir uzoq kasaldan turgan odamdek, burnidan tortsa, yiqshshy deb qoldi.'' Oydin, Bechora. ''Mana bugun ham iligidan darmoni qurib qaytdi. Burniga chertsang, yiqiladi'.'' Shuhrat, Umr pogʻonalari. Burnidan chiqdi Tatimadi; zoye boʻldi.'' Urish eshitib, oʻynagani ham burnidan chiqdi.'' Burni koʻtarilmoq Magʻrurlanib, kekkayib ketmoq.'' Xoʻjayinning laychasi-ku, burnini bir qarich koʻtarganiga hayronmiz.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Burnini tishlab qolmoq Armonda qolmoq. |'' Gulnor: | Bu hujraga boshlab keldingiz, menga juda yoqdi, endi uyga qaytish yoʻq, Mirzakarimboy burnini tish,shb qolsin.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Burni ham qonamadi'' q.'' qonamoq. Burunning ta gida'' (yoki'' ostida) {{s. t.|uz}} Oldi-ginasida, yonginasida. Burun suqmoq'' (yoki ''tiqmoq) Oʻziga aloqasi boʻlmagan ishlarga aralashmoq, qotishmoq.'' Olimxonning "fazilatlari" sanoqsiz: u, emikboshi boʻlgani uchun, hamma toʻy, marakalarga burnini tiqadi.'' :Oybek, Tanlangan asarlar. Ikki qoʻlni burniga suqib'' (yoki'' tiqib) 1) quruq; hech narsasiz. {{misol|Ertasi kun yoki shu kun kechasiyoq ikki qoʻllarini {{ajrat|burun}}lariga tiqib.. xoʻjayinlarining huzuriga boradilar.}} A. Qodiriy, Obid ketmon; 2) quruq; benasiba.'' \Yoʻlchi:] Man kuchimni, terimni toʻkay, foydasini soyaparvar boylar koʻrsin, man ikki qoʻlimni burnimga tiqib qolaveray! Qani insof! ''Oybek, Tanlangan asarlar. == burun II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === 3-{{sh}} {{birl.}} burni === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== {{geogr.}} Quruqlikning suv havzasiga koʻproq turtib kirgan choʻzinchoq qismi. {{misol|Chelyuskin burni.}} Jarning narigi tomoni bir tepadan iborat boʻlib, janub biqini maʼlum Chaqar suvi bilan, gʻarbi Boʻzsuv va Koʻkcha arigʻi bilan oʻralgan {{ajrat|burun}}.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar == burun III == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== ''' 1''' {{rvsh.|uz}} Ilgari, ilgarigi, oʻtgan vaqtlarda.{{misol| Ahvol {{ajrat|burun}} qanday boʻlsa, hozir ham shunday emas.}}'' yaya''{{misol| Mana bu joylar {{ajrat|burun}} Abduvaqqos degan bir kishiga tegishli ekan.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :Burunlari Ilgarilari, ilgarigi za-monlarda.{{misol| El-yurt boshidagi ogʻir kulfatni.. {{ajrat|burun}}lari, faqat kambagʻalchilikdan deb bilib, bundan narisini koʻrmay kelgan boʻlsa, endi — o, yoʻq.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} '''2 '''{{rvsh.|uz}} Oldin, ilgari, muqaddam.{{misol| Yaxshi xotin kulmasdan {{ajrat|burun}} kuldirar, Yomon xotin oʻlmasdan {{ajrat|burun}} oʻldirar.}} Maqol.{{misol| Bir kun {{ajrat|burun}} sochsang, hafta {{ajrat|burun}} oʻrasan.}} Maqol. m {{misol|Elmurod Gʻani Mardonovning soʻnggi xatini bir haftacha {{ajrat|burun}} olgan boʻlsa ham, javob yoza olmagan edi.}} P. Tursun, Oʻqituvchi. '''3''''' koʻm. (ch. k. bshshn)'' Muayyan voqea, hodisa yoki harakatning boshqasidan yoki shu haqsa soʻz borayotgan paytdan oldin boʻlganligini bildiradi.{{misol| Bundan besh ysh1 {{ajrat|burun}}. Bundan}}'' ccli ''{{misol|{{ajrat|burun}}. Ish moʻljaldan oʻn besh kun {{ajrat|burun}} bosh-landi. m Erta bilan, oftob chiqmasdan {{ajrat|burun}} boyning hovlisida ikki arava tayyor boʻldi.}} S. Ayniy, Qullar. :Hammadan burun 1) eng avval, dastlab, birinchi boʻlib.{{misol| Zolotaryovka qishlogʻiga Ah-madjon va uning boʻlinmasi hammadan {{ajrat|burun}} kirib bordi.}} A. Qahhor, Oltin yulduz; 2) birinchi galda, birinchi navbatda, avvalo.{{misol| Hammadan {{ajrat|burun}} shu masalani hal qilish kerak. n Hammadan {{ajrat|burun}} shartiga toʻgʻrilab, bayroqni osmonga koʻtarib qoʻyganingni qara. }}M. Muhamedov, Qimmat bilan Himmat. Eldan burun'' q.'' el. == burun IV == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== : Degrezlikda ishlatiladigan, doʻkon tarnovlaridan kirgan shamolni koʻ-mirga yoʻnaltirish uchun yasalgan quyma choʻyan moslama. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|БУРУН}} === Tarjimalari === {{uz-ism}} ===Tillarda=== *{{sq}}: [[hundë]] *{{en}}: [[nose]] *{{ms}}: [[hidung]] *{{hu}}: [[orr]] *{{pl}}: [[nos]] *{{pt}}: [[nariz]] *{{slr}}: [[gaŋərəq]] *Tagalcha: [[ilong]] *{{kjh}}: [[пурун]] *{{sah}}: [[мурун]] {{-tr-}} {{tr-ism}} {{-kaa-}} {{kaa-ism}} {{-tk-}} {{tk-ism}} {{-az-}} {{az-ism}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''burun I'''<br /> <b>[[[burni]]]<br /> 1 </b>[[нос]]; // [[носовой]]; {{tarjmisoli|qirgʻiy burun}} нос с горбинкой; орлиный нос; {{tarjmisoli|puchuq burun }} курносый нос; {{tarjmisoli|burun kataklari }} ноздри; {{tarjmisoli|burun qoqmoq, burun tashlamoq }} высморкаться; {{tarjmisoli|burun tortmoq }} шмыгать носом; {{tarjmisoli|burun ostidan toʻngʻillamoq }} бормотать себе под нос; '''burnini tiqmoq '''{{izoh|перен. }}совать свой нос {{izoh|(куда-л.)}}; '''burnini tishlab qolmoq '''{{izoh|перен. }}({{izoh|букв. }}прикусить нос) кусать локти {{izoh|(от досады, ярости и т. д.)}};{{izoh| '''}}ikki qoʻlini burniga tiqib qolmoq '''{{izoh|перен. }}остаться с носом, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши; {{tarjmisoli|burun koʻtarmoq }} {{izoh|перен. }}задирать нос, важничать; '''burnidan chiqarmoq '''сводить на нет {{izoh|(что-л. приятное последующей неприятностью)}}, испортить впечатление; '''hammasi burnidan chiqdi '''всё сведено на нет, всё пропало; '''burningdan chiqquncha yeyaver! '''ешь сколько влезет!;<br /> '''2''' {{izoh|геогр. }}[[мыс]].<br /> <br /> <b>burun II<br /> 1 </b>[[прежде]], [[раньше]]; {{tarjmisoli|burun shunday edi }} раньше было так; {{tarjmisoli|burunda }} в старое время, в старину;<br /> '''2 '''{{izoh|в роли послелога, управлющего исходным п.}} [[до]], [[за]]; ... [[тому]] [[назад]]; {{tarjmisoli|revolyutsiyadan burun }} до революции; {{tarjmisoli|(bundan) besh yil burun }} пять лет тому назад; {{tarjmisoli|bundan sal burun}} незадолго до этого.<br /> }} 4a44swdlerxm2ryes2szaswu7qoltgt 639231 639230 2026-06-09T19:39:19Z Yokubjon Juraev 8265 639231 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == burun I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|BURUN I ’hid bilish aʼzosi’. Burnimning chap katagidagi oʻsimta olib tashlanganidan keyin hid bilmaydigan boʻlib holdim. Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’hidla-’ maʼnosini anglatgan bur- feʼlidan -(u)n qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, II, 270): bur- + un <nowiki>=</nowiki> burun. BURUN II 'quruqlikning suvga kirib turgan choʻ— zinchoq qismi’. Shimoliy muz okeanida Chelyuskin b u r u n i bor. Bu soʻz ’hid bilish aʼzosi’ maʼnosini anglatuvchi burun otining ’old tomonga turtib chiqqan’ maʼnosi asosida yuzaga kelgan (ЭСТЯ, II, 270): bir narsaning (aʼzoning) nomi oʻxshashlik asosida boshqa bir narsaga (suvga turtib kirgan quruqlikka) koʻchi — rilgan. BURUN III ’ilgari\ ’oldin’. Koʻchatlarning ahvoli b u r u n handay boʻlsa, hozir ham shunday. Bu soʻz ’hid bilish aʼzosi’ maʼnosini anglatuvchi burun otining ’oldingi\ 'ilgarigi’ maʼnosi asosida yuzaga kelgan (ЭСТЯ, II, 270): narsaning (aʼzoning) nomi oʻzaro bogʻ-liqlik asosida paytni ('avvalgi’) anglatishga xizmat qildirilgan.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #(3-{{sh.}} {{birl.}} ''burni'') Hidlash, hid bilish aʼzosi; shu aʼzoning tashqi qismi. {{misol|Qirra {{ajrat|burun}}.}} {{misol|Qiygʻir {{ajrat|burun}}.}} {{misol|Burun katagi.}} {{misol|Oʻrtada {{ajrat|burun}} boʻlmasa, koʻz koʻzni oʻyar.|Maqol}} {{misol|Sharofatning yupqa lablari koʻkarib pirpiradi, burni oqarib, kataklari kerildi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Iskandar, yomon hid kelganday, burnini jiyirib, oshxona tarafga qaradi.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Maysalarni ayoz urmaydi}} {{misol|Uning {{ajrat|burun}} va yuzlari sovuqdan qip-qizarib ketgan.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Olov}} #{{s. t.}} [[joʻmrak]]. {{misol|Choynakning burni.}} #Qulfning kalit solinadigan teshigi. {{misol|Nuri bugun Gulnorning uyini xoli topib, kaliti burnida unutilgan bir qutini ochdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar.}} {{misol|Xayriyat, eshikning kaliti burnida qolgan ekan..|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Saylanma}} #Kemaning old qismi, tumshugʻi. {{misol|Temur Malik eng oldinda borayotgan kemada edi, u ikki qavat sovut va dubulgʻa kiyib, kema burniga chiqdi.|[[w:Mirkarim Osim|Mirkarim Osim]]|Temur Malik}}<br/>'''Achchigʻi burnining uchida''' - {{q.}} [[achchiq]] 7. Burni bilan gapirmoq (''yoki'' kuylamoq) - dimogʻi bilan gapirmoq (kuylamoq).'' U /Sobiraxon/ nima toʻgʻridadir oʻylar, ixtiyorsiz boʻlsa kerak, shiaqanday hazin kuyni burni bilan kushshb borar edi.'' A. Qahhor, Xotinlar. Burniga suv kirmoq Aqli kirmoq, maqsadidan voz kechmoq.'' Bu qanday gapki, axir, hali ham Hamzaxonning burniga suv kirmabdi. Maktabni shariat nomi bilan necha bor bogʻladik, u oʻzboshimchalik bilan qayta ochaverdi. K. ''Yashin, Hamza.'' U topgan-tutganini.. qimorga yutqazib, oʻyindan chiqdi, uning burniga erta suv kirdi.'' "Yoshlik". Burnidan ip oʻtkazib olmoq Oʻz domiga tushirib, tamoman qoʻlga olmoq, oʻz izmiga solib olmoq.'' Bolaginamga ega chiqib, burnidan ip oʻtkazib oldi bu dogʻuli.'' "Mushtum". Burnidan osha'' (yoki'' ortiq) gapirmoq Birovga keragidan oshiq, yoqmaydigan gap aytmoq.'' Dunyoning jabru jafosini boshidan oʻtkazgan. Hech bir odamga burnidan osha gapirmaydi.'' "Yodgor". Burnidan tortsa ''(yoki'' burniga chertsa), yiqilguday Holdan toygan, ramaqijon boʻlib qoʻlgan.'' Gavdasining shunday kattaligiga qaramay, qandaydir uzoq kasaldan turgan odamdek, burnidan tortsa, yiqshshy deb qoldi.'' Oydin, Bechora. ''Mana bugun ham iligidan darmoni qurib qaytdi. Burniga chertsang, yiqiladi'.'' Shuhrat, Umr pogʻonalari. Burnidan chiqdi Tatimadi; zoye boʻldi.'' Urish eshitib, oʻynagani ham burnidan chiqdi.'' Burni koʻtarilmoq Magʻrurlanib, kekkayib ketmoq.'' Xoʻjayinning laychasi-ku, burnini bir qarich koʻtarganiga hayronmiz.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Burnini tishlab qolmoq Armonda qolmoq. |'' Gulnor: | Bu hujraga boshlab keldingiz, menga juda yoqdi, endi uyga qaytish yoʻq, Mirzakarimboy burnini tish,shb qolsin.'' Oybek, Tanlangan asarlar. Burni ham qonamadi'' q.'' qonamoq. Burunning ta gida'' (yoki'' ostida) {{s. t.|uz}} Oldi-ginasida, yonginasida. Burun suqmoq'' (yoki ''tiqmoq) Oʻziga aloqasi boʻlmagan ishlarga aralashmoq, qotishmoq.'' Olimxonning "fazilatlari" sanoqsiz: u, emikboshi boʻlgani uchun, hamma toʻy, marakalarga burnini tiqadi.'' :Oybek, Tanlangan asarlar. Ikki qoʻlni burniga suqib'' (yoki'' tiqib) 1) quruq; hech narsasiz. {{misol|Ertasi kun yoki shu kun kechasiyoq ikki qoʻllarini {{ajrat|burun}}lariga tiqib.. xoʻjayinlarining huzuriga boradilar.}} A. Qodiriy, Obid ketmon; 2) quruq; benasiba.'' \Yoʻlchi:] Man kuchimni, terimni toʻkay, foydasini soyaparvar boylar koʻrsin, man ikki qoʻlimni burnimga tiqib qolaveray! Qani insof! ''Oybek, Tanlangan asarlar. == burun II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === 3-{{sh}} {{birl.}} burni === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== {{geogr.}} Quruqlikning suv havzasiga koʻproq turtib kirgan choʻzinchoq qismi. {{misol|Chelyuskin burni.}} Jarning narigi tomoni bir tepadan iborat boʻlib, janub biqini maʼlum Chaqar suvi bilan, gʻarbi Boʻzsuv va Koʻkcha arigʻi bilan oʻralgan {{ajrat|burun}}.}} A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar == burun III == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== ''' 1''' {{rvsh.|uz}} Ilgari, ilgarigi, oʻtgan vaqtlarda.{{misol| Ahvol {{ajrat|burun}} qanday boʻlsa, hozir ham shunday emas.}}'' yaya''{{misol| Mana bu joylar {{ajrat|burun}} Abduvaqqos degan bir kishiga tegishli ekan.}} A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. :Burunlari Ilgarilari, ilgarigi za-monlarda.{{misol| El-yurt boshidagi ogʻir kulfatni.. {{ajrat|burun}}lari, faqat kambagʻalchilikdan deb bilib, bundan narisini koʻrmay kelgan boʻlsa, endi — o, yoʻq.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} '''2 '''{{rvsh.|uz}} Oldin, ilgari, muqaddam.{{misol| Yaxshi xotin kulmasdan {{ajrat|burun}} kuldirar, Yomon xotin oʻlmasdan {{ajrat|burun}} oʻldirar.}} Maqol.{{misol| Bir kun {{ajrat|burun}} sochsang, hafta {{ajrat|burun}} oʻrasan.}} Maqol. m {{misol|Elmurod Gʻani Mardonovning soʻnggi xatini bir haftacha {{ajrat|burun}} olgan boʻlsa ham, javob yoza olmagan edi.}} P. Tursun, Oʻqituvchi. '''3''''' koʻm. (ch. k. bshshn)'' Muayyan voqea, hodisa yoki harakatning boshqasidan yoki shu haqsa soʻz borayotgan paytdan oldin boʻlganligini bildiradi.{{misol| Bundan besh ysh1 {{ajrat|burun}}. Bundan}}'' ccli ''{{misol|{{ajrat|burun}}. Ish moʻljaldan oʻn besh kun {{ajrat|burun}} bosh-landi. m Erta bilan, oftob chiqmasdan {{ajrat|burun}} boyning hovlisida ikki arava tayyor boʻldi.}} S. Ayniy, Qullar. :Hammadan burun 1) eng avval, dastlab, birinchi boʻlib.{{misol| Zolotaryovka qishlogʻiga Ah-madjon va uning boʻlinmasi hammadan {{ajrat|burun}} kirib bordi.}} A. Qahhor, Oltin yulduz; 2) birinchi galda, birinchi navbatda, avvalo.{{misol| Hammadan {{ajrat|burun}} shu masalani hal qilish kerak. n Hammadan {{ajrat|burun}} shartiga toʻgʻrilab, bayroqni osmonga koʻtarib qoʻyganingni qara. }}M. Muhamedov, Qimmat bilan Himmat. Eldan burun'' q.'' el. == burun IV == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''bu-run''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== : Degrezlikda ishlatiladigan, doʻkon tarnovlaridan kirgan shamolni koʻ-mirga yoʻnaltirish uchun yasalgan quyma choʻyan moslama. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|БУРУН}} === Tarjimalari === {{uz-ism}} ===Tillarda=== *{{sq}}: [[hundë]] *{{en}}: [[nose]] *{{ms}}: [[hidung]] *{{hu}}: [[orr]] *{{pl}}: [[nos]] *{{pt}}: [[nariz]] *{{slr}}: [[gaŋərəq]] *Tagalcha: [[ilong]] *{{kjh}}: [[пурун]] *{{sah}}: [[мурун]] {{-tr-}} {{tr-ism}} {{-kaa-}} {{kaa-ism}} {{-tk-}} {{tk-ism}} {{-az-}} {{az-ism}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''burun I'''<br /> <b>[[[burni]]]<br /> 1 </b>[[нос]]; // [[носовой]]; {{tarjmisoli|qirgʻiy burun}} нос с горбинкой; орлиный нос; {{tarjmisoli|puchuq burun }} курносый нос; {{tarjmisoli|burun kataklari }} ноздри; {{tarjmisoli|burun qoqmoq, burun tashlamoq }} высморкаться; {{tarjmisoli|burun tortmoq }} шмыгать носом; {{tarjmisoli|burun ostidan toʻngʻillamoq }} бормотать себе под нос; '''burnini tiqmoq '''{{izoh|перен. }}совать свой нос {{izoh|(куда-л.)}}; '''burnini tishlab qolmoq '''{{izoh|перен. }}({{izoh|букв. }}прикусить нос) кусать локти {{izoh|(от досады, ярости и т. д.)}};{{izoh| '''}}ikki qoʻlini burniga tiqib qolmoq '''{{izoh|перен. }}остаться с носом, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши; {{tarjmisoli|burun koʻtarmoq }} {{izoh|перен. }}задирать нос, важничать; '''burnidan chiqarmoq '''сводить на нет {{izoh|(что-л. приятное последующей неприятностью)}}, испортить впечатление; '''hammasi burnidan chiqdi '''всё сведено на нет, всё пропало; '''burningdan chiqquncha yeyaver! '''ешь сколько влезет!;<br /> '''2''' {{izoh|геогр. }}[[мыс]].<br /> <br /> <b>burun II<br /> 1 </b>[[прежде]], [[раньше]]; {{tarjmisoli|burun shunday edi }} раньше было так; {{tarjmisoli|burunda }} в старое время, в старину;<br /> '''2 '''{{izoh|в роли послелога, управлющего исходным п.}} [[до]], [[за]]; ... [[тому]] [[назад]]; {{tarjmisoli|revolyutsiyadan burun }} до революции; {{tarjmisoli|(bundan) besh yil burun }} пять лет тому назад; {{tarjmisoli|bundan sal burun}} незадолго до этого.<br /> }} mk4d64uepoq47b1sg7qnadw7yvo1nt4 0 11874 639235 626908 2026-06-09T19:59:13Z Yokubjon Juraev 8265 639235 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ya-ra''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|YARA 'tanada hosil boʻladigan jarohat’, ’chiqiq’. Qonli koʻylakni Qoratoy ehtiyot bilan tilib, ya r a n i ochdi (Oybek). Bu ot qadimgi turkiy tilda ham 'boʻlaklarga ajrat-’ maʼnosini anglatib, ya:r-tarzida talaffuz qilingan feʼldan -a qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, IV, 140); keyinchalik a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ССТТН, II, 323); oʻzbek ti — lida a unlilari ä unlilariga almashgan: ya:r- + a <nowiki>=</nowiki> ya:ra &gt;&nbsp;yara &gt;&nbsp;yärä. Bu ot asli ’biror zarba natija — sida ajralish’ni bildirgan, boshqa maʼnolari shu maʼnodan oʻsib chiqqan.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === '''1 '''{{tib.|uz}} Teri yoki shilliq pardaning, shuningdek, teri osti toʻqimalarining tur-li sabablarga koʻra nobud boʻlgan qismi koʻchib, uning oʻrnida hosil boʻladigan nuq-son. </a><span class="font1" style="font-style:italic;">L''ZZ. ¹¹⁶''{{clear}} 2 Tigʻ, zarb va sh.k. taʼsirida hosil boʻladigan shikayet; jarohat. {{misol|Yomon {{ajrat|yara}}. Tigʻ {{ajrat|yara}}si. Yarani davolamoq.}} n {{misol|U., granata oskolkasi oʻng oyogʻini yorib yuborgan, okop devoriga suyanib tipirchilayotgan soldat yoniga borib, {{ajrat|yara}}sini bogʻlay boshladi.|[[w:A. Ubaydullayev|A. Ubaydullayev]]|Qonli izdan}}. {{misol|Donli koʻylakni Doratoy ehtiyot bilan tilib, {{ajrat|yara}}ni ochdi. Yara koʻkrakda, yurakka yaqin: undan quyuq qon hali ham siljib turar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. '''3 '''{{koʻchma|uz}} Kuchli qaygʻu, ruhiy azob, alam beruvchi narsa; shikayet. {{misol|Tigʻ {{ajrat|yara}}si tuza/Sh-di, til {{ajrat|yara}}si tuzalmaydi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Gʻu-lomjon Erboʻtani kalaka qilish uchun emas, oʻz qalbida fasod bogʻlab oʻtgan bolasizlik {{ajrat|yara}}siga malham bosish uchun oʻynashib edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Baʼzan [Gulnorning] yuragi toshib, butun dardini, {{ajrat|yara}}larini Unsinga ochishni istaydi..|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Aqli kirdi. Bolaligida qalbida boʻrtgan alam {{ajrat|yara}}si yildan-yilga yiring bogʻlab, fasod yigʻa boshladi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Gulxan}}. :Yara ustiga chipqon Dard ustiga dard, qaygʻu-alam ustiga yana ogʻirrogʻi. {{misol|Bir ma-lomat shubhasi hali yuragidan ketmay turib, bunisi {{ajrat|yara}} ustiga chipqon boʻlma-sin.|[[w:R. Rahmonov|R. Rahmonov]]|Kelin}}. Yarasiga tegmoq Biror gap-soʻz, xatti-harakat bilan kim-saning unutilayozgan gʻam-alamini, dardini yangilamoq. Yarasiga tuz sepmoq ''q.'' sep-moq. Yarasini yormoq Dardini aytmoq, di-lidagini oshkor qilmoq. ''Azizbek, xa,''''1''{{misol|qqa tashakkur aytib, {{ajrat|yara}}sini yordi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. Yarasi yengil Qiyin emas, oson; hech ran emas. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ЯРА}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |sah=[[баас]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''yara'''<br /> '''1 '''[[рана]], [[ранение]]; [[нарыв]], [[язва]]; [[болячка]]; {{tarjmisoli|xavfli yara }} опасная рана; {{tarjmisoli|yomon yara }} сибирская язва; {{tarjmisoli|pichoq yarasi }} ножевое ранение; {{tarjmisoli|meʼda yarasi }} язва желудка; {{tarjmisoli|yaraking yuzi }} раневая поверхность; {{tarjmisoli|yara qilmoq }} ранить, наносить ({{izoh|кому-л}}.) рану;<br /> '''2 '''{{izoh|перен}}. [[рана]], [[душевная]] [[боль]]; {{tarjmisoli|dil yarasi }} душевная рана, душевная боль; {{tarjmisoli|yarasi yengil }} ({{izoh|букв}}. у него лёгкое ранение) пустяк, пустяковое дело; {{tarjmisoli|yarasiga tuz sepmoq }} ({{izoh|букв}}. насыпать соли на рану {{izoh|кому-либо}}) разбередить ({{izoh|чью-л}}.) душевную рану.<br /> }} {{-tr-}} '''yara''' :[[teshik]], yara, [[yora]], [[yoriq]] skir9je1bgdagh42lqi1o1nhet2o097 0 12763 639203 639160 2026-06-09T18:30:51Z Yokubjon Juraev 8265 639203 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bosh''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &gt;&nbsp;bash &gt;&nbsp;bâsh.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}</br>'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}</br>'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}</br>'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''. #{{koʻchma|uz}} Aql-xush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|"Mushtum"|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}} #{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} #[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, "Bogʻizogʻon"ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}}</br>'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|}} #{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|"Yoshlik"|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|"Mushtum"|}}</br>'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}} #(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}} #Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}} #Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}} #Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} #Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} #Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|"Geografiya"}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}</br>'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} #Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}</br>'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}</br>'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan. #Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}} #Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} #''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}} #3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan). '''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}</br>'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}</br>'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.</br>'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak "gruzincha" shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}</br>'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan "yoʻq" dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|"Mushtum"|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, "jinnilik" qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, "yor-yor" aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}</br>'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|"Mushtum"}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}</br>'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|"Mushtum"}}</br>'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}</br>'''Boshidan zar quymoq''' - ''q.'' [[zar]].</br>'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}</br>'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.</br>'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}</br>'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}</br>'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}</br>'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}</br>'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}</br>'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}</br>'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].</br>'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}</br>'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch.k.}} bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}</br>'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo "koka-kola"ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}</br>'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|Oʻ. Hoshimov|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, — dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}</br>'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh toʻlgʻamoq''' - ''ayn.'' '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}</br>'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}</br>'''Bosh harf''' ''tlsh.'' '''Katta harf'''.</br>'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - ''q.'' [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Katta boshini kichik qilib''' - ''q.'' [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}</br>'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' ''kest.'' - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).</br>'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) ''ayn.'' '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev, Otliq ayol}}</br>'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, — dedi Abdurasul.|P. Tursun|O‘qituvchi}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БОШ}} == Tarjimalari == '''bosh''' === Tillar === *{{en}}: [[head]] *{{gl}}: [[cabeza]] *{{nl}}: [[hoofd]] *{{tr}}: [[baş]] *{{sah}}: [[бас]] *{{kjh}}: [[пас]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bosh<br /> 1 </b>[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}} уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}} рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;<br /> '''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;<br /> '''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;<br /> '''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;<br /> '''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;<br /> '''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;<br /> '''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;<br /> '''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;<br /> '''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;<br /> '''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);<br /> '''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};<br /> '''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;<br /> '''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?; на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.<br /> }} 2d7n93645scxn8uree19sbssfav6bul 639204 639203 2026-06-09T18:35:43Z Yokubjon Juraev 8265 639204 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bosh''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &gt;&nbsp;bash &gt;&nbsp;bâsh.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}</br>'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}</br>'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}</br>'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''. #{{koʻchma|uz}} Aql-xush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|"Mushtum"|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}} #{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} #[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, "Bogʻizogʻon"ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}}</br>'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|}} #{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|"Yoshlik"|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|"Mushtum"|}}</br>'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}} #(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}} #Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}} #Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}} #Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} #Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} #Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|"Geografiya"}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}</br>'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} #Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}</br>'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}</br>'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan. #Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}} #Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} #''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}} #3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan). '''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}</br>'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}</br>'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.</br>'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak "gruzincha" shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}</br>'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan "yoʻq" dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|"Mushtum"|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, "jinnilik" qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, "yor-yor" aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}</br>'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|"Mushtum"}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}</br>'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|"Mushtum"}}</br>'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}</br>'''Boshidan zar quymoq''' - ''q.'' [[zar]].</br>'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}</br>'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.</br>'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}</br>'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}</br>'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}</br>'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}</br>'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}</br>'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}</br>'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].</br>'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}</br>'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch. k.}} ''bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}</br>'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo "koka-kola"ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}</br>'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}</br>'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh toʻlgʻamoq''' - {{ayn.}} '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}</br>'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}</br>'''Bosh harf''' ''tlsh.'' '''Katta harf'''.</br>'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - {{q.}} [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Katta boshini kichik qilib''' - {{q.}} [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}</br>'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' {{kest.}} - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).</br>'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) {{ayn.}} '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev|Otliq ayol}}</br>'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|O‘qituvchi}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БОШ}} == Tarjimalari == '''bosh''' === Tillar === *{{en}}: [[head]] *{{gl}}: [[cabeza]] *{{nl}}: [[hoofd]] *{{tr}}: [[baş]] *{{sah}}: [[бас]] *{{kjh}}: [[пас]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bosh<br /> 1 </b>[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}} уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}} рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;<br /> '''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;<br /> '''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;<br /> '''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;<br /> '''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;<br /> '''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;<br /> '''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;<br /> '''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;<br /> '''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;<br /> '''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);<br /> '''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};<br /> '''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;<br /> '''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?; на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.<br /> }} efj86r3bjscot2p6a3fqhsjd5cx2oew 639205 639204 2026-06-09T18:38:21Z Yokubjon Juraev 8265 639205 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bosh''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &gt;&nbsp;bash &gt;&nbsp;bâsh.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}</br>'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}</br>'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}</br>'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''. #{{koʻchma|uz}} Aql-xush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|"Mushtum"|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}} #{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} #[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, "Bogʻizogʻon"ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}}</br>'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|}} #{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|"Yoshlik"|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|"Mushtum"|}}</br>'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}} #(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}} #Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}} #Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}} #Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} #Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} #Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|"Geografiya"}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}</br>'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} #Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}</br>'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}</br>'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan. #Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}} #Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} #''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}} #3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan). '''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}</br>'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}</br>'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.</br>'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak "gruzincha" shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}</br>'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan "yoʻq" dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|"Mushtum"|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, "jinnilik" qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, "yor-yor" aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}</br>'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|"Mushtum"}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}</br>'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|"Mushtum"}}</br>'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}</br>'''Boshidan zar quymoq''' - ''q.'' [[zar]].</br>'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}</br>'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.</br>'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}</br>'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}</br>'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}</br>'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}</br>'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}</br>'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}</br>'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].</br>'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}</br>'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch. k.}} ''bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}</br>'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo "koka-kola"ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}</br>'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}</br>'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh toʻlgʻamoq''' - {{ayn.}} '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}</br>'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} '''Katta harf'''.</br>'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - {{q.}} [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Katta boshini kichik qilib''' - {{q.}} [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}</br>'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' {{kest.}} - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).</br>'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) {{ayn.}} '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev|Otliq ayol}}</br>'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|O‘qituvchi}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БОШ}} == Tarjimalari == '''bosh''' === Tillar === *{{en}}: [[head]] *{{gl}}: [[cabeza]] *{{nl}}: [[hoofd]] *{{tr}}: [[baş]] *{{sah}}: [[бас]] *{{kjh}}: [[пас]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bosh<br /> 1 </b>[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}} уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}} рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;<br /> '''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;<br /> '''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;<br /> '''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;<br /> '''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;<br /> '''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;<br /> '''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;<br /> '''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;<br /> '''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;<br /> '''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);<br /> '''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};<br /> '''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;<br /> '''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?; на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.<br /> }} n2g3vxzuj9b4a6rip4l4yr92ktihye8 639206 639205 2026-06-09T18:41:59Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639206 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bosh''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &gt;&nbsp;bash &gt;&nbsp;bâsh.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}</br>'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}</br>'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}</br>'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''. #{{koʻchma|uz}} Aql-xush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|"Mushtum"|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}} #{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} #[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, "Bogʻizogʻon"ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}}</br>'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|}} #{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|"Yoshlik"|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|"Mushtum"|}}</br>'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}} #(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}} #Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}} #Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}} #Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} #Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} #Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|"Geografiya"}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}</br>'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} #Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}</br>'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}</br>'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan. #Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}} #Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} #''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}} #3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan). '''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}</br>'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}</br>'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.</br>'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak "gruzincha" shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}</br>'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan "yoʻq" dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|"Mushtum"|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, "jinnilik" qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, "yor-yor" aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}</br>'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|"Mushtum"}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}</br>'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|"Mushtum"}}</br>'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}</br>'''Boshidan zar quymoq''' - ''q.'' [[zar]].</br>'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}</br>'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.</br>'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}</br>'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}</br>'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}</br>'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}</br>'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}</br>'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}</br>'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].</br>'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}</br>'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch. k.}} ''bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}</br>'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo "koka-kola"ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}</br>'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}</br>'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh toʻlgʻamoq''' - {{ayn.}} '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}</br>'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} '''Katta harf'''.</br>'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - {{q.}} [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Katta boshini kichik qilib''' - {{q.}} [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}</br>'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' {{kest.}} - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).</br>'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) {{ayn.}} '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev|Otliq ayol}}</br>'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|O‘qituvchi}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БОШ}} == Tarjimalari == {{-trans-|bosh| *{{en}}: [[head]] *{{gl}}: [[cabeza]] *{{nl}}: [[hoofd]] *{{tr}}: [[baş]] *{{sah}}: [[бас]] *{{kjh}}: [[пас]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bosh<br /> 1 </b>[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}} уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}} рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;<br /> '''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;<br /> '''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;<br /> '''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;<br /> '''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;<br /> '''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;<br /> '''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;<br /> '''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;<br /> '''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;<br /> '''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);<br /> '''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};<br /> '''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;<br /> '''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?; на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.<br /> }} b22jeuo5yerblybb62sg14rh0qi5vr3 639207 639206 2026-06-09T18:45:10Z Yokubjon Juraev 8265 639207 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bosh''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &gt;&nbsp;bash &gt;&nbsp;bâsh.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}</br>'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}</br>'''Boshdan kechir(il)gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}</br>'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''. #{{koʻchma|uz}} Aql-xush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|"Mushtum"|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}} #{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} #[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, "Bogʻizogʻon"ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}}</br>'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|}} #{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|"Yoshlik"|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|"Mushtum"|}}</br>'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}} #(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}} #Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}} #Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}} #Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} #Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} #Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|"Geografiya"}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}</br>'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} #Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}</br>'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}</br>'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan. #Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}} #Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} #''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}} #3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan). '''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}</br>'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}</br>'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.</br>'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak "gruzincha" shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}</br>'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan "yoʻq" dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|"Mushtum"|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, "jinnilik" qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, "yor-yor" aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}</br>'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|"Mushtum"}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}</br>'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|"Mushtum"}}</br>'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}</br>'''Boshidan zar quymoq''' - {{q.}} [[zar]].</br>'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}</br>'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.</br>'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}</br>'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}</br>'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}</br>'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}</br>'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}</br>'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}</br>'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].</br>'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}</br>'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch. k.}} ''bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}</br>'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo "koka-kola"ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}</br>'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}</br>'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh toʻlgʻamoq''' - {{ayn.}} '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}</br>'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} '''Katta harf'''.</br>'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - {{q.}} [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Katta boshini kichik qilib''' - {{q.}} [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}</br>'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' {{kest.}} - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).</br>'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) {{ayn.}} '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev|Otliq ayol}}</br>'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|O‘qituvchi}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БОШ}} == Tarjimalari == {{-trans-|bosh| *{{en}}: [[head]] *{{gl}}: [[cabeza]] *{{nl}}: [[hoofd]] *{{tr}}: [[baş]] *{{sah}}: [[бас]] *{{kjh}}: [[пас]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bosh<br /> 1 </b>[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}} уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}} рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;<br /> '''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;<br /> '''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;<br /> '''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;<br /> '''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;<br /> '''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;<br /> '''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;<br /> '''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;<br /> '''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;<br /> '''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);<br /> '''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};<br /> '''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;<br /> '''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?; на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.<br /> }} kgy9159bhhbcupnoympd0qcbie2jfsx 639208 639207 2026-06-09T18:46:13Z Yokubjon Juraev 8265 639208 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bosh''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &gt;&nbsp;bash &gt;&nbsp;bâsh.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}</br>'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}</br>'''Boshdan kechir'''('''il''')'''gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}</br>'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''. #{{koʻchma|uz}} Aql-xush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|"Mushtum"|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}} #{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} #[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, "Bogʻizogʻon"ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta — {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! — dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}}</br>'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|}} #{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|"Yoshlik"|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|"Mushtum"|}}</br>'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}} #(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}} #Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}} #Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}} #Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} #Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} #Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|"Geografiya"}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}</br>'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} #Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}</br>'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}</br>'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan. #Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}} #Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} #''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}} #3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan). '''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}</br>'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}</br>'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.</br>'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak "gruzincha" shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}</br>'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan "yoʻq" dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|"Mushtum"|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, "jinnilik" qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, "yor-yor" aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}</br>'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|"Mushtum"}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}</br>'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|"Mushtum"}}</br>'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}</br>'''Boshidan zar quymoq''' - {{q.}} [[zar]].</br>'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}</br>'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.</br>'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}</br>'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}</br>'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}</br>'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}</br>'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}</br>'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}</br>'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].</br>'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}</br>'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch. k.}} ''bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}</br>'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo "koka-kola"ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}</br>'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}</br>'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh toʻlgʻamoq''' - {{ayn.}} '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}</br>'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} '''Katta harf'''.</br>'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - {{q.}} [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Katta boshini kichik qilib''' - {{q.}} [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}</br>'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' {{kest.}} - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).</br>'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) {{ayn.}} '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev|Otliq ayol}}</br>'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|O‘qituvchi}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БОШ}} == Tarjimalari == {{-trans-|bosh| *{{en}}: [[head]] *{{gl}}: [[cabeza]] *{{nl}}: [[hoofd]] *{{tr}}: [[baş]] *{{sah}}: [[бас]] *{{kjh}}: [[пас]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bosh<br /> 1 </b>[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}} уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}} рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;<br /> '''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;<br /> '''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;<br /> '''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;<br /> '''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;<br /> '''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;<br /> '''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;<br /> '''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;<br /> '''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;<br /> '''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);<br /> '''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};<br /> '''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;<br /> '''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?; на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.<br /> }} 480r40oignz7s61holjomuycb6lfbej 639209 639208 2026-06-09T18:47:30Z Yokubjon Juraev 8265 639209 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bosh''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &gt;&nbsp;bash &gt;&nbsp;bâsh.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}</br>'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}</br>'''Boshdan kechir'''('''il''')'''gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}</br>'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''. #{{koʻchma|uz}} Aql-xush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|"Mushtum"|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}} #{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|"Mushtum"|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} #[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, "Bogʻizogʻon"ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta - {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! - dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|"Oʻzbek tili darsligi"|}}</br>'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}</br>'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|"Oʻzbekiston qoʻriqlari"|}} #{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|"Yoshlik"|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}} #{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|"Mushtum"|}}</br>'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}} #(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}} #Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}} #Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}} #Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} #Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} #Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|"Geografiya"}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}</br>'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} #Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}</br>'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}</br>'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan. #Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}} #Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} #''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}} #3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan). '''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}</br>'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}</br>'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.</br>'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak "gruzincha" shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}</br>'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan "yoʻq" dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, "barakalla!" deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}</br>'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|"Mushtum"|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, "jinnilik" qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, "yor-yor" aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}</br>'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|"Mushtum"}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}</br>'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|"Mushtum"}}</br>'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}</br>'''Boshidan zar quymoq''' - {{q.}} [[zar]].</br>'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}</br>'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.</br>'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}</br>'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}</br>'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}</br>'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}</br>'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}</br>'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}</br>'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}</br>'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}</br>'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].</br>'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}</br>'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}</br>'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch. k.}} ''bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}</br>'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo "koka-kola"ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}</br>'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}</br>'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}</br>'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}</br>'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}</br>'''Bosh toʻlgʻamoq''' - {{ayn.}} '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}</br>'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}</br>'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}</br>'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}</br>'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} '''Katta harf'''.</br>'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - {{q.}} [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}</br>'''Katta boshini kichik qilib''' - {{q.}} [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}</br>'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' {{kest.}} - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).</br>'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) {{ayn.}} '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}</br>'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev|Otliq ayol}}</br>'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|O‘qituvchi}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|БОШ}} == Tarjimalari == {{-trans-|bosh| *{{en}}: [[head]] *{{gl}}: [[cabeza]] *{{nl}}: [[hoofd]] *{{tr}}: [[baş]] *{{sah}}: [[бас]] *{{kjh}}: [[пас]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bosh<br /> 1 </b>[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}} уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}} рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;<br /> '''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;<br /> '''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;<br /> '''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;<br /> '''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;<br /> '''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;<br /> '''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;<br /> '''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;<br /> '''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;<br /> '''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);<br /> '''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};<br /> '''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;<br /> '''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?; на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.<br /> }} r0l03hjkcn40qhptnmkrt84230zudnk 0 12793 639182 633139 2026-06-09T16:06:17Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639182 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''hak-ka''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{ayn.}} [[zagʻizgʻon]]. {{misol|{{ajrat|Hakka}}lar koʻp, ular daraxtlarning chakalak shoxlari orasida tipirchilab, yaproqlarni uchirib yurishadi. |[[w:Sh. Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]|Zov ostida olishuv}}. <br/> '''Hakka uygʻonmasdan''' - erta tongda, barvaqt. {{misol|Abdusamad har kun erta bilan, {{ajrat|hakka}} uygʻon-masdan, koʻchaga otilar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ҲАККА}} == Tarjimalari == '''hakka''' *{{en}}: [[magpie]] *{{nl}}: [[ekster]] {{Tarjimalar |mnc = [[ᠰᠠᡴᠰᠠᡥᠠ]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[hakka]]</b></br> [[сорока]]; // [[сорочий]]; {{tarjmisoli|~ tuxumi }} сорочье яйцо; {{tarjmisoli|~ uygʻonmasdan }} ({{izoh|букв}}. ещё до того, как сороки проснулись) спозаранку, очень рано, чуть свет.</br> }} 7bibfq7vtmggjx641lcowy14uh8fuei 0 12949 639196 639167 2026-06-09T18:02:44Z Yokubjon Juraev 8265 639196 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH ' jismoniy harakat qilish qobiliyati', ' quv-vat'. Esing borida el tani, k u ch i n g borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻ-ziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:"Fan va turmush"|"Fan va turmush"]]}} 5 Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiya-ning {{ajrat|kuch}}i.}} 6 Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Do-rining {{ajrat|kuch}}i,}} m {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni hol-dan toydirgan edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}. {{misol|Bulahza-da aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:"Guldasta"|"Guldasta"]]}}. 7 Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i. Ta-omning {{ajrat|kuch}}i.}} 8 Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} n {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlma-di, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. 9 Biror sohada va umuman ishlab chiqa-rishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar — korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} a {{misol|Bugun Uzbekiston-da birinchi marta qurilayotgan metall za-vodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}}. {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}}. 10 Biror ishni amalga oshirishga qara-tilgan, biror maqsad uchun foydalanila-digan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desant-chilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mantu jasorat}}. {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|[Biz] Kelishmovchilik-larni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}i-miz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Nutq}}. '''11 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:I. Ra-\im|I. Ra-\im]]|Chin muhabbat}}. '''12 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh. k. bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar. Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati. Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} '''13 '''''huq.'' Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}-ga kirdi. Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi. Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}} :Yomonning kuchi yapaloqqa yetar ''q.'' yapaloq. Ot kuchi {{fiz.|uz}} Dvigatel quvvatining oʻlchov birligi. Ogʻziga kuchi yetmagan Tilini tiyol-may, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gap-lar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngi.}}''1''''ga qoʻtir jomashov", deb luqma tashla-shardi.'' S. Siyoyev, Rayhon. {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tanlangan asarlar}}. === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} 1sx02qy8u5c4xgs8ilnbzacnfy5focl 639197 639196 2026-06-09T18:05:50Z Yokubjon Juraev 8265 639197 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH ' jismoniy harakat qilish qobiliyati', ' quv-vat'. Esing borida el tani, k u ch i n g borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻ-ziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} n {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun Uzbekiston-da birinchi marta qurilayotgan metall za-vodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}}. {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}} 10 Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desant-chilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mantu jasorat}}. {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|[Biz] Kelishmovchilik-larni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}i-miz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Nutq}} '''11 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} '''12 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh. k. bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar. Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati. Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} '''13 '''''huq.'' Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}-ga kirdi. Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi. Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}} :Yomonning kuchi yapaloqqa yetar ''q.'' yapaloq. Ot kuchi {{fiz.|uz}} Dvigatel quvvatining oʻlchov birligi. Ogʻziga kuchi yetmagan Tilini tiyol-may, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gap-lar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngi.}}''1''''ga qoʻtir jomashov", deb luqma tashla-shardi.'' S. Siyoyev, Rayhon. {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tanlangan asarlar}}. === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} av2c7mj9wxsx4vsq2xrs32crwayekcl 639198 639197 2026-06-09T18:06:20Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639198 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} n {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun Uzbekiston-da birinchi marta qurilayotgan metall za-vodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}}. {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}} 10 Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desant-chilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mantu jasorat}}. {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|[Biz] Kelishmovchilik-larni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}i-miz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Nutq}} '''11 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} '''12 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh. k. bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar. Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati. Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} '''13 '''''huq.'' Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}-ga kirdi. Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi. Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}} :Yomonning kuchi yapaloqqa yetar ''q.'' yapaloq. Ot kuchi {{fiz.|uz}} Dvigatel quvvatining oʻlchov birligi. Ogʻziga kuchi yetmagan Tilini tiyol-may, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gap-lar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngi.}}''1''''ga qoʻtir jomashov", deb luqma tashla-shardi.'' S. Siyoyev, Rayhon. {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tanlangan asarlar}}. === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} g6wcjp14ocwdb2g82ee11h1d80458cg 639199 639198 2026-06-09T18:06:58Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639199 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun O‘zbekistonda birinchi marta qurilayotgan metall zavodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}}. {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Chin muhabbat}} 10 Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desant-chilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mantu jasorat}}. {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}}. {{misol|[Biz] Kelishmovchilik-larni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}i-miz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Nutq}} '''11 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} '''12 '''''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh. k. bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar. Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati. Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} '''13 '''''huq.'' Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}-ga kirdi. Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi. Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}} :Yomonning kuchi yapaloqqa yetar ''q.'' yapaloq. Ot kuchi {{fiz.|uz}} Dvigatel quvvatining oʻlchov birligi. Ogʻziga kuchi yetmagan Tilini tiyol-may, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gap-lar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngi.}}''1''''ga qoʻtir jomashov", deb luqma tashla-shardi.'' S. Siyoyev, Rayhon. {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tanlangan asarlar}}. === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} b82hkjni2ihmhnyf2kvfa0w751ptfyc 639200 639199 2026-06-09T18:13:20Z Yokubjon Juraev 8265 639200 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|[Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun O‘zbekistonda birinchi marta qurilayotgan metall zavodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}} {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desantchilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|[Biz] Kelishmovchiliklarni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}imiz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi {{va sh. k.}} bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar.}} {{misol|Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati.}} {{misol|Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} #{{huq.}} Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}ga kirdi.}} {{misol|Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi.}} {{misol|Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}<br/>'''Yomonning kuchi yapaloqqa yetar''' - {{q.}} [[yapaloq]].<br/>'''Ot kuchi''' - {{fiz.|uz}} dvigatel quvvatining oʻlchov birligi.<br/>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - tilini tiyolmay, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gaplar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuchi yetmagan}} baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngilga qoʻtir jomashov", deb luqma tashlashardi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Rayhon}} {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} sxkrtd3yog9eqnqg4susqbxv5gnnrd7 639201 639200 2026-06-09T18:13:41Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639201 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|[Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun O‘zbekistonda birinchi marta qurilayotgan metall zavodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}} {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desantchilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|[Biz] Kelishmovchiliklarni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}imiz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi {{va sh.k.}} bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar.}} {{misol|Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati.}} {{misol|Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} #{{huq.}} Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}ga kirdi.}} {{misol|Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi.}} {{misol|Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}<br/>'''Yomonning kuchi yapaloqqa yetar''' - {{q.}} [[yapaloq]].<br/>'''Ot kuchi''' - {{fiz.|uz}} dvigatel quvvatining oʻlchov birligi.<br/>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - tilini tiyolmay, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gaplar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuchi yetmagan}} baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngilga qoʻtir jomashov", deb luqma tashlashardi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Rayhon}} {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} 1lfy5k8mf2hf8ldum0y3tbnxzaijhon 639202 639201 2026-06-09T18:24:00Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639202 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|[Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun O‘zbekistonda birinchi marta qurilayotgan metall zavodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}} {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desantchilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|[Biz] Kelishmovchiliklarni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}imiz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #''(asosan koʻpl. shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #''(asosan koʻpl. shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi {{va sh.k.}} bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar.}} {{misol|Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati.}} {{misol|Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} #{{huq.}} Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}ga kirdi.}} {{misol|Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi.}} {{misol|Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}<br/>'''Yomonning kuchi yapaloqqa yetar''' - {{q.}} [[yapaloq]].<br/>'''Ot kuchi''' - {{fiz.|uz}} dvigatel quvvatining oʻlchov birligi.<br/>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - tilini tiyolmay, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gaplar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuchi yetmagan}} baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngilga qoʻtir jomashov", deb luqma tashlashardi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Rayhon}} {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} {{-trans-|kuch| *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} of1lpowqbpqil1hznlmmpifwifm06yc 639210 639202 2026-06-09T18:50:18Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639210 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|[Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun O‘zbekistonda birinchi marta qurilayotgan metall zavodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}} {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desantchilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|[Biz] Kelishmovchiliklarni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}imiz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #''(asosan'' {{ko'pl.}} ''shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #''(asosan'' {{ko'pl.}} ''shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi {{va sh.k.}} bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar.}} {{misol|Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati.}} {{misol|Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} #{{huq.}} Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}ga kirdi.}} {{misol|Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi.}} {{misol|Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}<br/>'''Yomonning kuchi yapaloqqa yetar''' - {{q.}} [[yapaloq]].<br/>'''Ot kuchi''' - {{fiz.|uz}} dvigatel quvvatining oʻlchov birligi.<br/>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - tilini tiyolmay, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gaplar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuchi yetmagan}} baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngilga qoʻtir jomashov", deb luqma tashlashardi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Rayhon}} {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} {{-trans-|kuch| *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} githb3d34gkrn8qhxvm8422ekb3u8lq 639211 639210 2026-06-09T18:50:41Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639211 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kuch''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch &gt;&nbsp;koʻch &gt;&nbsp;kuch.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. {{misol|Jismoniy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Muskul {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Esing borida el tani, {{ajrat|kuch}}ing borida yer tani.|Maqol}} {{misol|Bola {{ajrat|kuch}}i yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargona tong otguncha}} {{misol|Kimning bilagida {{ajrat|kuch}}i boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}<br/>'''Kuchdan qolmoq''' - kuch-madori ketib zaiflashmoq. #Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. {{misol|Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz {{ajrat|kuch}}ing sotib.|[[w:Hamza|Hamza]]}} {{misol|[Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning {{ajrat|kuch}}i eshak {{ajrat|kuch}}idin past bahoga tushadi ularga!|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. {{misol|Aqliy {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Haydar ota kampirning iroda {{ajrat|kuch}}iga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}} {{misol|Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning {{ajrat|kuch}}i yetmas edi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} #{{fiz.|uz}} Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. {{misol|Markazdan qochma {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Kuch birligi.}} {{misol|Tortish {{ajrat|kuch}}i yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. |[[w:Fan va turmush|"Fan va turmush"]]}} #Quvvat, energiya. {{misol|Elektrostansiyaning {{ajrat|kuch}}i.}} #Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. {{misol|Dorining {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Bu kungi qora sovuq quyosh {{ajrat|kuch}}ini-da kesgan edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ochlik oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} {{misol|Bulahzada aroq Valijonga oʻz {{ajrat|kuch}}ini koʻrsatib qoʻygan edi.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} #Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. {{misol|Yerning {{ajrat|kuch}}i.}} {{misol|Taomning {{ajrat|kuch}}i.}} #Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. {{misol|Uning avtomashina sotib olishga ham {{ajrat|kuch}}i yetadi.}} {{misol|Hambarali akani sotib olgani {{ajrat|kuch}}ingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. {{misol|Xotin-qizlar - korxonada katta {{ajrat|kuch}}.}} {{misol|Bugun O‘zbekistonda birinchi marta qurilayotgan metall zavodiga FZOni bitirgan yosh {{ajrat|kuch}}lar keldi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Saodatning qissasi}} {{misol|Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: {{ajrat|kuch}}imiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. {{misol|Dushman desantchilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha {{ajrat|kuch}} keltirardi.|[[w:T. Rustamov|T. Rustamov]]|Mangu jasorat}} {{misol|Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda {{ajrat|kuch}} toʻplagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|[Biz] Kelishmovchiliklarni chetdan {{ajrat|kuch}} jalb qilmasdan, oʻz {{ajrat|kuch}}imiz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Nutq}} #''(asosan'' {{ko'pl.}} ''shaklida)'' Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. {{misol|Qurolli {{ajrat|kuch}}lar.}} m {{misol|Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo {{ajrat|kuch}}larining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda.|[[w:Ibrohim Rahim|Ibrohim Rahim]]|Chin muhabbat}} #''(asosan'' {{ko'pl.}} ''shaklida)'' Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi {{va sh.k.}} bilan farqlanuvchi qismi. {{misol|Reaksion {{ajrat|kuch}}lar.}} {{misol|Sinfiy {{ajrat|kuch}}lar munosabati.}} {{misol|Qora {{ajrat|kuch}}lar.}} #{{huq.}} Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. {{misol|Qonun {{ajrat|kuch}}ga kirdi.}} {{misol|Hukm {{ajrat|kuch}}da qoldi.}} {{misol|Qaror {{ajrat|kuch}}ini yoʻqotdi.}}<br/>'''Yomonning kuchi yapaloqqa yetar''' - {{q.}} [[yapaloq]].<br/>'''Ot kuchi''' - {{fiz.|uz}} dvigatel quvvatining oʻlchov birligi.<br/>'''Ogʻziga kuchi yetmagan''' - tilini tiyolmay, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gaplar qiladigan. {{misol|Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga {{ajrat|kuchi yetmagan}} baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngilga qoʻtir jomashov", deb luqma tashlashardi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Rayhon}} {{misol|Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga {{ajrat|kuch}}i yetmagan kishi har narsani gapiraveradi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === [[tinka]], [[quvvat]], [[mador]], [[qurb]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КУЧ}} == Tarjimalari == {{uz-ism}} {{-trans-|kuch| *{{tr}}:[[güç]] *{{tyv}}: [[күш]] *{{ug}}: [[كۈچ]] (küç) *{{sah}}: [[күүс]] (küüs), [[эрчим]], [[уох]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kuch'''<br /> '''1 '''[[сила]]; [[мощь]], [[мочь]]; {{tarjmisoli|katta ~}} большая сила; {{tarjmisoli|~dan ketmoq }} обессилеть, выбиться из сил; {{tarjmisoli|~dan qolmoq }} лишиться сил ({{izoh|от старости}}); {{tarjmisoli|~ini kesmoq }} умерить силу {{izoh|кого-чего-л}}.; обессилить; {{tarjmisoli|~ yigʻmoq }} собраться с силами; {{tarjmisoli|~i keladi }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~i yetadi }} он осилит; он в силах ({{izoh|что-л. сделать}}); {{tarjmisoli|bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi }} ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; {{tarjmisoli|uning avji ~ga toʻlgan payti }} он в самом расцвете сил; {{tarjmisoli|kishi ~idan foydalanish }} эксплуатация человека; {{tarjmisoli|iroda ~i }} сила воли; {{tarjmisoli|leninizm ideyalarining buyuk ~i }} великая сила идей ленинизма; {{tarjmisoli|sovet tuzumining ~i va hayotiyligi }} сила и жизненность советского строя; {{tarjmisoli|revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari }} движущие силы революции; {{tarjmisoli|demokratiya va sotsializm ~ lari }} силы демократии и социализма; {{tarjmisoli|~}} '''[[quvvat]] '''[[сила]], [[мощь]]; {{tarjmisoli|butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak }} все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;<br /> '''2 '''{{izoh|физ. тех}}. [[сила]]; {{tarjmisoli|Yerning tortish ~i }} сила притяжения Земли; {{tarjmisoli|ogʻirlik ~i }} сила тяжести; {{tarjmisoli|shamol ~i }} сила ветра; {{tarjmisoli|teng taʼsir etuvchi ~ }} равнодействующая сила;{{tarjmisoli| qarshilik ~i }} сила сопротивления;<br /> '''3 '''{{izoh|эк.}} [[сила]]; {{tarjmisoli|ish ~i }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}ishchi ~i }} рабочая сила; {{tarjmisoli|jamiyatning ishlab chiqarish ~lari }} производительные силы общества;<br /> '''4 '''({{izoh|только мн}}.) {{izoh|воен}}. [[силы]], [[войска]]; {{tarjmisoli|mamlakatning qurolli ~lari }} вооружённые силы страны; {{tarjmisoli|harbiy-havo ~lari }} военно-воздушные силы;<br /> '''5''' {{izoh|юр}}. [[сила]], [[правомочность]]; {{tarjmisoli|yangi qonun ~ga kirdi }} новый закон вступил в силу; {{tarjmisoli|oʻz ~ini yoʻqotmoq }} терять, утрачивать свою силу ({{izoh|о каком-л. распоряжении, постановлении}}); {{tarjmisoli|oʻz ~ida qoldirmoq }} оставлять в силе ({{izoh|напр. приговор}}); '''*''' {{tarjmisoli|ish ~ }} работа тяжела; {{tarjmisoli|ot ~i}} {{izoh|физ}}. лошадиная сила.<br /> }} 5ranqh45khyn95x01js59wh6k7fd64e 0 14008 639215 638609 2026-06-09T19:01:24Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639215 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kel-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KEL- 'boshqa joydan yaqinlashish tomonga hara — katlan—'. Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech keladi (Mirzakalon Ismoiliy). Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday maʼnoni va yana bir qancha maʼnolarni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kil— tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 394); keyinchalik i unlisi ye unlisiga almashgan: kil— &gt;&nbsp;kel—. Bu feʼlni ket— kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi (ЭСТЯ, III, 16). Agar bu fikrni tan olsak, kel—, ket— feʼllari oxiridagi l, t qismlari ' yaqinlashish', ' uzoqlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Yurish, uchish harakati yoki transport vositalari bilan soʻzlovchiga qarama-qarshi tomon (joy)dan soʻzlovchi turgan tomonga, joyga yoʻl olmoq, yoʻnalmoq; shu tomondagi biror joyga yetmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[bormoq]]. {{misol|Poyezd {{ajrat|kel}}yapti (poyezd {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Toshkentga mehmonlar {{ajrat|kel}}yapti (mehmonlar {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Kecha bir kampir televizorni qoldirayotib: „Tezroq tuzatib beringlar, bugun-erta nevaram askarlikdan {{ajrat|kel}}adi".. - deb iltimos qilgan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} {{misol|..kulrang shlyapa kiygan, qora koʻzoynak taqqan, gavdali bir kishi ariq ichidan Talʼat bilan yonma-yon {{ajrat|kel}}ardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Yolgʻiz oʻzim bir chetda turgan edim, sekin oldimga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Soʻzlovchi boʻlgan, turgan joyga yoki soʻzlovchi tomondagi joyga yetmoq, shu joyda hozir boʻlmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[joʻnamoq]]. {{misol|Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nimaga {{ajrat|kel}}ipti?.. qani beri {{ajrat|kel}}-chi. Yarashgani {{ajrat|kel}}iptimi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Vaqt maʼnoli soʻz yoki soʻz birikmasi bilan qoʻllanganda, shuningdek, vaqt bilan mantiqan bogʻliq narsani bildiruvchi soʻz bilan qoʻllanganda, shu soʻz yoki soʻz birikmasi ifodalagan payt, fursat, zamon va shu kabilarning yetganligini, boshlanishini bildiradi, „[[boshlanmoq]]“, „[[yetmoq|yetib kelmoq]]“, „[[yetishmoq]]“ maʼnosini bildiradi. {{misol|Yaxshi zamonlar {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Siz orzu qilgan kunlar ham {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Bahor {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Ekin mavsumi {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Oʻzi ham, payti {{ajrat|kel}}ib, mana shu qizlarday dugonalari bilan yayrab-yashnab, qiyqirib oʻynay olarmikin?|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ekin davriga hali bor ekan, deb yana bir oz mizgʻib uygʻonsam, kuz {{ajrat|kel}}ibdi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} {{misol|Oʻzini koʻrsatib qoʻyadigan fursat {{ajrat|kel}}ganini sezib, dona-dona qilib tushuntirishga kirishdi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir qarishlikdan dutorni sevaman. "Koʻp chalaverma, buzilib ketasan," - der edi onam [[boyoqish]], aytgani {{ajrat|kel}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{j. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, shaxsning shu kelishikdagi soʻz bildirgan ish, narsa hodisada toʻxtashini, shunday narsa-hodisa yuz berishini bildiradi. {{misol|Bir toʻxtamga {{ajrat|kel}}moq. Shunday xulosaga {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|U oʻylab-oʻylab, bir fikrga {{ajrat|kel}}di shekilli, ancha yengil tortib: „Xah, shunchalik oson gap ekan-a“.. deb iljayib qoʻydi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Muqaddam anjomlarini yigʻishtirib boʻlguncha, bir qarorga {{ajrat|kel}}di-yu, chaqirdi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{j. k.}} dagi baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan ish, narsa-hodisaga oʻtish, navbat shunga kelganlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Endi Boʻtaning ustidagi anovi gapga {{ajrat|kel}}sak, bu tuhmat gap.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Endi boyagi hoʻkizga {{ajrat|kel}}aylik.|[[w:Chalpak yoqqan kun|"Chalpak yoqqan kun"]]}} {{misol|...paxtani nima uchun kuzda sotmay, yozda sotayotganiga {{ajrat|kel}}sak, buning tagida gap koʻp.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{ch. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, ish, narsa-hodisaning shu kelishik shaklidagi soʻz bildirgan shaxe yoki narsa tomonidan boʻlishini (amalga oshishini) bildiradi. {{misol|Sidiqjonning rangi boʻzarib ketdi.. -Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan {{ajrat|kel}}adi..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Menimcha, Qoratoy aka, Shokir ota, butun kulfatlar turmushning yomon tuzilganidan {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz ifodalagan narsaning yuzaga kelishi, yuz berishi, qoʻzgʻalishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Rahmi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Havasi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Zavqi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻazabi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻayirligi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Mahmudaning xoʻrligi {{ajrat|kel}}ib, koʻzida yosh halqalandi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloqsol}} {{misol|Uning [Kumushning] yuzini oʻpib tushgan suv tomchilari bilan ariq harakatga {{ajrat|kel}}ib chayqaldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kichik pochchamning juda izzatli boʻlib ketganiga katta pochchamning gʻashi {{ajrat|kel}}adi, lekin bildirmaydi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holatning boʻlishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Gʻolib {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Maʼqul {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Malol {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|[Otabek] Chiqishi bilan nari eshikdan Sodiq ham koʻrinib qoldi-da, Otabek bilan toʻqnash {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Numerativ soʻzli birikmalar tarkibida evazi numerativli soʻzga evaz boʻladigan miqdorni, shunga beriladigan (keladigan, olinadigan) narsani bildiradi. {{misol|Bu pulga uch metr atlas {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Qiyos mazmunli birikmalar tarkibida tenglik, shuncha kelish maʼnosini bildiradi. {{misol|Bir qop kartoshka 100 kilo {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Oyogʻini yoruqqa tutgan edi, xuddi bosh barmogʻining tagida gugurt choʻpiday {{ajrat|kel}}adigan tikan yonlamasiga sanchilib turganini koʻrdi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|Koʻzimni ochsam, oʻzimga ikkita {{ajrat|kel}}adigan galvarsday yigit yerda dumalab yotibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #-gan qoʻshimchasi shaklida (kelgan) {{ch. k.}} dagi soʻz bilan qoʻllanib, shu soʻz bildirgan belgi, holatga moyillik, oʻxshashlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Qorachadan {{ajrat|kel}}gan.}} {{misol|Oldingi qatorda.. oʻrta yashar ayol bilan siyrak sochlari oqargan, toʻladan {{ajrat|kel}}gan kishi oʻtirardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Chekka sochlariga oq oralagan, boʻyi oʻrtadan {{ajrat|kel}}gan bugʻdoyrang xotin avval eriga salom berdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Sodiq akaning yoshi qirqlardan oshgan, oʻzi qotmadan {{ajrat|kel}}gan boʻlib, atrofdagilar bilan tez til topishib ketar ekan.|[[w:Ozod Moʻminov|Ozod Moʻminov]]|Xiyobondagi uch uchrashuv}} #2-{{sh.}} buyruq mayli shaklida (kel, keling) daʼvat, undashni bildiradi. {{misol|{{ajrat|Kel}}, qoʻy, tangrining molini shayton qizgʻanadi. Qani, olishib oʻtiringlar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|{{ajrat|Kel}}, shuyam bir quvonsin.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{yord.}} {{fl.}} {{vzf.}} - ''1)'' {{shv.|uz}} bogʻlama vazifasida „[[boʻlmoq]]“ maʼnosida qoʻllanadi. {{misol|Eshakning yuki yengil {{ajrat|kel}}sa, yotagʻon boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Sutsiz sigir suzagʻon {{ajrat|kel}}ar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Ot jonivor juda esli {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} ''2)'' -gi qoʻshimchali feʼlning shaxs-son shakli (-gim, -ging, -gisi) bilan qoʻllanib, istak-xohish ifodalaydi. {{misol|Ketgim {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Aytgisi {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Yodgor undan koʻz uzmay oʻtirarkan, negadir gaplashgisi {{ajrat|kel}}di shu topda.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmadlarni tezroq uchratib, shodligimni baham koʻrgim {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} ''3)'' ravishdoshning -a(y), -(i)b qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, harakatning yoʻlakay, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi}}. {{misol|Kelishingda xabar ola {{ajrat|kel}}.}} {{misol|Xotiralarni yozib {{ajrat|kel}}yapman.}} {{misol|Yunusali ota shu kungacha ularning bordi-{{ajrat|kel}}di gaplariga aralashmay chidab {{ajrat|kel}}di. |[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} '''Balanddan kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Oʻldimi unday qilib. Simu zarni koʻrgandan keyin.. Basharti juda balanddan {{ajrat|kel}}ib, tarxashlik qilib turib oladigan boʻlsa, bahridan oʻtib qoʻya qolamiz-da, shungayam tashvishmi? |[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Baland kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Toʻgʻri gapni aytsam, baland {{ajrat|kel}}di.}} <br/>'''Baroridan kelmoq''' - yurishmoq, yaxshi natijali boʻlmoq. {{misol|Ishimiz baroridan {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Nihoyat, toʻrtinchi kuni ov baroridan {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} <br/>'''Bas kelmoq''' - {{q.}} [[bas]]. {{misol|Yur, Asqar, unga it bas kelsin, direktorga aytamiz.|[[w:Yoqubjon Shukurov|Yoqubjon Shukurov]]|Uch savol}} <br/>'''Boʻsh kelmoq''' - {{q.}} [[boʻsh]]. {{misol|Agar Ahmad oxunga boʻsh {{ajrat|kel}}sang bormi.. shon-shavkatingga putur yetib, soʻzing oʻtmas chakadek boʻladi-qoladi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Gap kelganda, otangni ayama''' - oʻrni kelganda, haq (bor) gapni aytishdan qaytmaslikni bildiradi. <br/>'''Yov keldimi''' - shoshqaloqlik bilan harakat qilishning oʻrinsizligini qayd etadi. {{misol|Ammo Mirzakarimboy har xil javob berdi. Bir gal: "Qoʻya turchi, yov {{ajrat|kel}}dimi, yolgʻiz qizing, vaqt-soati {{ajrat|kel}}ganda uzatarsan.." - dedi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Joni boʻgʻziga''' (''yoki'' '''halqumiga''') '''kelmoq''' - sabr-chidam oxirgi chegarasiga yetganlikni qayd etadi. {{misol|Besh yildan beri oʻlponni bermaysan, soliqni toʻlamaysan, yigʻim desa, joning boʻgʻzingga {{ajrat|kel}}adi, oʻlaksa!|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} :'''Koʻpga kelgan toʻy''' - biror ish, narsa-hodisaning barchaga birdek tegishli ekanini qayd etadi. {{misol|-Koʻpga {{ajrat|kel}}gan toʻy deysizmi? - kinoya bilan iljaydi chol. - Be! Mahallamda uch oʻgʻillilar bor, besh oʻgʻillilar bor. Hammasi tip-tinch.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} :'''Tili gapga kelmaslik''' - qattiq qoʻrquv, hayajon, ruhiy yoki jismoniy zarba, kasallik natijasida soʻzlay olmaslik. {{misol|Eshon sal oʻzini yoʻqotayozdi. Tili gapga {{ajrat|kel}}may galdiradi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Tili gapga {{ajrat|kel}}madi, majolsizlik bilan yana koʻzlarini yumdi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} :'''Tilga kelmoq''' - gapirishga tushmoq, gapira boshlamoq. {{misol|Nihoyat, oʻgʻliga yengillik berish niyatida Hoji tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Uch-toʻrt dakiqalik sukutdan keyin Otabek tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} :'''Toʻgʻri kelmaydi''' - maʼqul emas (maʼqul boʻlmaslikni qayd etadi). {{misol|"Oyoq bosishi bilanoq yoʻqlab boraman", deb jazm qilgan edi, oyoq bosganidan keyin oʻylab qarasa, toʻgʻri {{ajrat|kel}}maydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} :'''Epaqaga kelmoq''' - {{q.}} [[epaqa]]. {{misol|Nimasini surishtirasiz, mulla aka, xoʻjayinlar orasidan epaqaga {{ajrat|kel}}adiganini qidirish [[anqo]]ning tuxumini qidirish bilan barobar ekan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Oʻziga kelmoq''' - 1) hushi oʻziga kelmoq, es-hushi tiklanmoq. {{misol|Behush yotgan bemor ikki soatdan keyingina oʻziga {{ajrat|kel}}di.}} 2) es-hushini yigʻishtirib olmoq. {{misol|Uni kabinetda nimalarni eshitarkanman degan savol qiynardi, u oʻqituvchilar xonasida bosh qotirib oʻtirar ekan, sekretar qiz, "ichkariga kirarkansiz", degandan keyin oʻziga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} <br/>'''Qo‘ldan kelmoq''' - uddasidan chiqmoq, qila olmoq, bajara olmoq. {{misol|Qoʻlimdan shuncha ish {{ajrat|kel}}ar ekan, dadang hayot vaqtida nega „bersang - yeyman, ursang - oʻlaman“, deb oʻtirgan ekanman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar qoʻlimdan {{ajrat|kel}}sa, achib va yonib turgan yuragimni senga ochib koʻrsatar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Endi bundan buyon haqimni hech kimga bermayman. "Dard" desa, "oʻl!" deb tura beraman. Nima qilasiz, qoʻlingizdan nima {{ajrat|kel}}adi?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} <br/>'''Qoʻl kelmoq''' - talab-ehtiyojga yarab ish bermoq; toʻgʻri kelmoq. {{misol|Balkim bu tushuncha kimlargadir qoʻl {{ajrat|kel}}ar, balki ularning manfaatlariga xizmat qilar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Oʻqimaganingiz ham yaxshi boʻlgan ekan. Bu hunar erkaklarga qoʻl kelmaydi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕЛМОҚ}} == Tarjimalari == {{OʻTIL}} {{uz-verb}} === Tillar === {{-trans-|kelmoq| *{{ar}}: [[أتى]] *{{tr}}: [[gelmek]] *{{en}}: [[come]] *{{nl}}: [[komen]] *{{tyv}}: [[келир]] *{{sah}}: [[кэл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kelmoq'''<br /> '''1''' [[приходить]]; [[приезжать]]; [[прибывать]]; [[являться]]; '''u biznikiga keldi '''он пришёл к нам; {{tarjmisoli|poyezdda ~ }} приехать поездом; {{tarjmisoli|chaqiriq punktiga ~ }} явиться на призывной пункт; {{tarjmisoli|kechikib ~ }} прибыть, явиться с опозданием; {{tarjmisoli|oʻz vaqtida ~ }} 1) явиться вовремя, своевременно; 2) явиться кстати; '''egadan keyin kesim keladi '''после подлежащего идёт сказуемое; '''yuztacha keladi '''около ста; будет около сотни; '''bu pulga ancha narsa keladi '''на эти деньги много можно купить; '''sal yursangiz, katta koʻcha keladi '''если пройдёте немного, будет большая улица; '''bemorning tuzalgusi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi '''{{izoh|посл}}. если больному суждено поправиться, то лекарь придёт сам без приглашения ({{izoh|букв}}. своими ногами); '''unga baxt keldi '''к нему пришло счастье, ему привалило счастье;<br /> '''2 '''[[наступать]] [[приходить]]; '''mana bahor ham keldi '''вот и весна наступила, пришла весна; '''bu yil kuz yaxshi keldi '''осень в этом году оказалась благоприятной;<br /> '''3''' [[падать]], [[приходиться]] ({{izoh|на чью-л. долю}}); '''mehnat hisobiga kelgan daromad '''доход, полученный в результате труда; '''bir jon boshiga qanchadan keladi? '''сколько придется на душу населения?; '''Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don kelmaydi '''(Ойбек, „Ќутлуѓ ќон“) За недельную работу ремесленнику не достаётся и кулёчка зерна;<br /> '''4 '''[[подходить]] [[по]] [[размеру]]; {{tarjmisoli|keng ~}} быть (оказываться) больше, быть великоватым, широким ({{izoh|по размеру}}); '''koʻylak senga keng keldi '''рубаха тебе велика; {{tarjmisoli|kichik ~ }} оказаться меньше ({{izoh|по размеру}}); '''palto unga kichik keldi '''пальто ему маловато; {{tarjmisoli|mos ~ }} приходиться впору, соответствовать, быть подходящим, соответствующим; {{tarjmisoli|tor ~ }} быть (оказываться) тесным;<br /> '''5 '''[[весить]]; [[тянуть]] ({{izoh|о весе}}); '''qovun olti kilogramm keldi '''дыня потянула на шесть килограммов; '''har biri bir pud keladigan tarvuzlar '''арбузы, каждый из которых весит по пуду;<br /> '''6''' [[быть]] [[размером]] [[с]]…, [[иметь]] [[величину]] ({{izoh|протяжённость, высоту и т. п}}.); '''balandligi yigirma metrcha keladigan daraxt '''дерево высотой метров двадцать; '''har bir anor choynakday keladi '''каждый гранат размером с чайник; '''gugurt choʻpiday keladigan tikan '''колючка размером со спичку;<br /> '''7 '''[[говорить]], [[начинать]] [[разговор]] ({{izoh|о чем-л}}.); '''qani, soʻzdan keling '''а ну-ка говорите, ну-ка расскажите; '''quruq soʻzni qoʻying, ishdan keling '''оставьте пустой разговор, говорите о деле ({{izoh|о работе}}); '''biri bogʻdan kelsa, ikkinchisi togʻdan keladi '''{{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. один говорит о саде, другой о горе) один про Фому, другой про Ерёму;<br /> '''8 '''{{izoh|в форме повел, накл. <b>}}kel, keling '''{{izoh|означает: }}1) {{izoh|приглашение, призыв к совершению действия;}} '''kel, qoʻy shu gapingni '''ладно, брось свои разговоры, откажись от своего намерения; '''Kel, gapingni qoʻy-chi, ovqat-povqating bormi? '''(Ѓ. Ѓулом, „Шум бола“) Ладно, хватит разговоров, поесть у тебя найдётся?; 2) {{izoh|приветствие пришедшему, вошедшему с улицы человеку;}} '''e, sizmisiz, qeling, keling '''а, это вы, здравствуйте, здравствуйте;''' kel, bolam, kel '''здравствуй, мальчик, заходи;<br /> '''9 '''{{izoh|в сочетании с отглагольной ф. на}} '''-gi, -ki, -qi, -gu, -qu, -gʻu '''{{izoh|и притяжательными аффиксами означает желание, стремление, хотение; <b>}}egim kelyapti '''мне хочется есть; '''yeging kelyaptimi? '''тебе хочется есть?; '''yegim keldi '''мне хотелось, захотелось есть; '''uyqum kelayotir '''мне хочется спать;<br /> '''10 '''{{izoh|в качестве вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-a/-y '''{{izoh|действие, совершаемое попутно, мимоходом, одновременно с основным действием: {{tarjmisoli|}}ola ~ }} захватить ({{izoh|попутно}}); {{tarjmisoli|yoza ~ }} написать ({{izoh|заодно}}); {{tarjmisoli|kira ~ }} зайти ({{izoh|по пути}}); 2) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-(i)b''':а) {{izoh|действие, происходящее с приближением к говорящему: {{tarjmisoli|}}borib ~ }} сходить, съездить; {{tarjmisoli|olib ~ }} принести ({{izoh|сюда}}), привезти; привести; {{tarjmisoli|qaytib ~ }} вернуться, возвратиться; {{tarjmisoli|yaqinlashib ~ }} приближаться; б) {{izoh|действие, непрерывно продолжающееся до какого-л. момента: {{tarjmisoli|}}bu kitobni oʻqib ~daman }} я читаю эту книгу ({{izoh|начал читать и продолжаю чтение до настоящего момента}}); '''1984 yilgacha fabrikada ishlab keldim '''({{izoh|вплоть}}) до 1984 года я работал на фабрике; '''Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi, aytmasam boʻlmaydi '''(А. Ќаћћор, „Хотинлар“) Я до сих пор хранила эту тайну, а теперь не могу не рассказать;<br /> '''11 '''{{izoh|в сочетании с рядом имён образует сложные (составные) глаголы: {{tarjmisoli|}}duch ~ }} встречаться, попадаться; сталкиваться; {{tarjmisoli|toʻgʻri ~ }} 1) попадаться навстречу; 2) подходить, соответствовать; приходиться; быть подходящим; {{tarjmisoli|xush ~ }} приходиться по душе; нравиться; '''xush kelibsiz! '''добро пожаловать!; {{tarjmisoli|oʻziga ~ }} 1) приходить в себя, очнуться, приходить в сознание; 2) принимать прежний вид;<br /> '''12 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов;}} '''kelib turmoq '''посещать, приходить ({{izoh|регулярно}}); '''kelib olmoq '''прийти (приехать) и взять; '''kelib chiqmoq '''1) выходить; выезжать; '''darvozadan kelib chiqmoq '''выйти (выехать) из ворот; 2) появляться, показываться; 3) происходить, возникать; 4) {{izoh|перен}}. вытекать; '''kelib yetmoq '''1) добираться, доходить; доезжать; 2) подходить; подъезжать; приближаться; '''kelib koʻrmoq '''1) прийти и посмотреть; 2) попробовать, попытаться; '''qani, shu yerga kelib koʻr-chi! '''попробуй-ка подойти сюда!; '''* qoʻlidan keladi '''он в состоянии, он способен; он имеет возможность ({{izoh|сделать что-л}}.); '''qoʻldan kelgancha '''по мере сил, по мере возможности; '''aytishga tili kelmadi '''у него язык не повернулся сказать; '''aytganingiz kelsin '''да будет так, как вы сказали; да исполнится ваше желание; '''qorachadan kelgan '''смуглый, брюнет; смуглолицый, чернявый; '''bu masalaga kelganda… '''а что касается этого вопроса…; '''doʻppisi tang '''({{izoh|или <b>}}[[tor]]''') '''[[keldi]] '''({{izoh|букв}}. [[тюбетейка]] [[ему]] [[тесна]]) [[он]] [[в]] [[трудном]] ([[безвыходном]]) [[положении]], [[ему]] [[пришлось]] [[плохо]].<br /> }} 2lncfwd2jgaw2d7hhnyz4mlix181pl7 639216 639215 2026-06-09T19:03:55Z Yokubjon Juraev 8265 639216 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kel-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KEL- 'boshqa joydan yaqinlashish tomonga hara — katlan—'. Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech keladi (Mirzakalon Ismoiliy). Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday maʼnoni va yana bir qancha maʼnolarni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kil— tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 394); keyinchalik i unlisi ye unlisiga almashgan: kil— &gt;&nbsp;kel—. Bu feʼlni ket— kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi (ЭСТЯ, III, 16). Agar bu fikrni tan olsak, kel—, ket— feʼllari oxiridagi l, t qismlari ' yaqinlashish', ' uzoqlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Yurish, uchish harakati yoki transport vositalari bilan soʻzlovchiga qarama-qarshi tomon (joy)dan soʻzlovchi turgan tomonga, joyga yoʻl olmoq, yoʻnalmoq; shu tomondagi biror joyga yetmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[bormoq]]. {{misol|Poyezd {{ajrat|kel}}yapti (poyezd {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Toshkentga mehmonlar {{ajrat|kel}}yapti (mehmonlar {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Kecha bir kampir televizorni qoldirayotib: „Tezroq tuzatib beringlar, bugun-erta nevaram askarlikdan {{ajrat|kel}}adi".. - deb iltimos qilgan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} {{misol|..kulrang shlyapa kiygan, qora koʻzoynak taqqan, gavdali bir kishi ariq ichidan Talʼat bilan yonma-yon {{ajrat|kel}}ardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Yolgʻiz oʻzim bir chetda turgan edim, sekin oldimga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Soʻzlovchi boʻlgan, turgan joyga yoki soʻzlovchi tomondagi joyga yetmoq, shu joyda hozir boʻlmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[joʻnamoq]]. {{misol|Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nimaga {{ajrat|kel}}ipti?.. qani beri {{ajrat|kel}}-chi. Yarashgani {{ajrat|kel}}iptimi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Vaqt maʼnoli soʻz yoki soʻz birikmasi bilan qoʻllanganda, shuningdek, vaqt bilan mantiqan bogʻliq narsani bildiruvchi soʻz bilan qoʻllanganda, shu soʻz yoki soʻz birikmasi ifodalagan payt, fursat, zamon va shu kabilarning yetganligini, boshlanishini bildiradi, „[[boshlanmoq]]“, „[[yetmoq|yetib kelmoq]]“, „[[yetishmoq]]“ maʼnosini bildiradi. {{misol|Yaxshi zamonlar {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Siz orzu qilgan kunlar ham {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Bahor {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Ekin mavsumi {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Oʻzi ham, payti {{ajrat|kel}}ib, mana shu qizlarday dugonalari bilan yayrab-yashnab, qiyqirib oʻynay olarmikin?|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ekin davriga hali bor ekan, deb yana bir oz mizgʻib uygʻonsam, kuz {{ajrat|kel}}ibdi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} {{misol|Oʻzini koʻrsatib qoʻyadigan fursat {{ajrat|kel}}ganini sezib, dona-dona qilib tushuntirishga kirishdi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir qarishlikdan dutorni sevaman. "Koʻp chalaverma, buzilib ketasan," - der edi onam [[boyoqish]], aytgani {{ajrat|kel}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{j. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, shaxsning shu kelishikdagi soʻz bildirgan ish, narsa hodisada toʻxtashini, shunday narsa-hodisa yuz berishini bildiradi. {{misol|Bir toʻxtamga {{ajrat|kel}}moq. Shunday xulosaga {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|U oʻylab-oʻylab, bir fikrga {{ajrat|kel}}di shekilli, ancha yengil tortib: „Xah, shunchalik oson gap ekan-a“.. deb iljayib qoʻydi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Muqaddam anjomlarini yigʻishtirib boʻlguncha, bir qarorga {{ajrat|kel}}di-yu, chaqirdi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{j. k.}} dagi baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan ish, narsa-hodisaga oʻtish, navbat shunga kelganlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Endi Boʻtaning ustidagi anovi gapga {{ajrat|kel}}sak, bu tuhmat gap.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Endi boyagi hoʻkizga {{ajrat|kel}}aylik.|[[w:Chalpak yoqqan kun|"Chalpak yoqqan kun"]]}} {{misol|...paxtani nima uchun kuzda sotmay, yozda sotayotganiga {{ajrat|kel}}sak, buning tagida gap koʻp.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{ch. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, ish, narsa-hodisaning shu kelishik shaklidagi soʻz bildirgan shaxe yoki narsa tomonidan boʻlishini (amalga oshishini) bildiradi. {{misol|Sidiqjonning rangi boʻzarib ketdi.. -Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan {{ajrat|kel}}adi..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Menimcha, Qoratoy aka, Shokir ota, butun kulfatlar turmushning yomon tuzilganidan {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz ifodalagan narsaning yuzaga kelishi, yuz berishi, qoʻzgʻalishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Rahmi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Havasi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Zavqi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻazabi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻayirligi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Mahmudaning xoʻrligi {{ajrat|kel}}ib, koʻzida yosh halqalandi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloqsol}} {{misol|Uning [Kumushning] yuzini oʻpib tushgan suv tomchilari bilan ariq harakatga {{ajrat|kel}}ib chayqaldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kichik pochchamning juda izzatli boʻlib ketganiga katta pochchamning gʻashi {{ajrat|kel}}adi, lekin bildirmaydi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holatning boʻlishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Gʻolib {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Maʼqul {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Malol {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|[Otabek] Chiqishi bilan nari eshikdan Sodiq ham koʻrinib qoldi-da, Otabek bilan toʻqnash {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Numerativ soʻzli birikmalar tarkibida evazi numerativli soʻzga evaz boʻladigan miqdorni, shunga beriladigan (keladigan, olinadigan) narsani bildiradi. {{misol|Bu pulga uch metr atlas {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Qiyos mazmunli birikmalar tarkibida tenglik, shuncha kelish maʼnosini bildiradi. {{misol|Bir qop kartoshka 100 kilo {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Oyogʻini yoruqqa tutgan edi, xuddi bosh barmogʻining tagida gugurt choʻpiday {{ajrat|kel}}adigan tikan yonlamasiga sanchilib turganini koʻrdi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|Koʻzimni ochsam, oʻzimga ikkita {{ajrat|kel}}adigan galvarsday yigit yerda dumalab yotibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #-gan qoʻshimchasi shaklida (kelgan) {{ch. k.}} dagi soʻz bilan qoʻllanib, shu soʻz bildirgan belgi, holatga moyillik, oʻxshashlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Qorachadan {{ajrat|kel}}gan.}} {{misol|Oldingi qatorda.. oʻrta yashar ayol bilan siyrak sochlari oqargan, toʻladan {{ajrat|kel}}gan kishi oʻtirardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Chekka sochlariga oq oralagan, boʻyi oʻrtadan {{ajrat|kel}}gan bugʻdoyrang xotin avval eriga salom berdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Sodiq akaning yoshi qirqlardan oshgan, oʻzi qotmadan {{ajrat|kel}}gan boʻlib, atrofdagilar bilan tez til topishib ketar ekan.|[[w:Ozod Moʻminov|Ozod Moʻminov]]|Xiyobondagi uch uchrashuv}} #2-{{sh.}} buyruq mayli shaklida (kel, keling) daʼvat, undashni bildiradi. {{misol|{{ajrat|Kel}}, qoʻy, tangrining molini shayton qizgʻanadi. Qani, olishib oʻtiringlar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|{{ajrat|Kel}}, shuyam bir quvonsin.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{yord.fl.}} {{vzf.}} - 1) {{shv.|uz}} bogʻlama vazifasida „[[boʻlmoq]]“ maʼnosida qoʻllanadi. {{misol|Eshakning yuki yengil {{ajrat|kel}}sa, yotagʻon boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Sutsiz sigir suzagʻon {{ajrat|kel}}ar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Ot jonivor juda esli {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) -gi qoʻshimchali feʼlning shaxs-son shakli (-gim, -ging, -gisi) bilan qoʻllanib, istak-xohish ifodalaydi. {{misol|Ketgim {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Aytgisi {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Yodgor undan koʻz uzmay oʻtirarkan, negadir gaplashgisi {{ajrat|kel}}di shu topda.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmadlarni tezroq uchratib, shodligimni baham koʻrgim {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} 3) ravishdoshning -a(y), -(i)b qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, harakatning yoʻlakay, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi}}. {{misol|Kelishingda xabar ola {{ajrat|kel}}.}} {{misol|Xotiralarni yozib {{ajrat|kel}}yapman.}} {{misol|Yunusali ota shu kungacha ularning bordi-{{ajrat|kel}}di gaplariga aralashmay chidab {{ajrat|kel}}di.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} '''Balanddan kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Oʻldimi unday qilib. Simu zarni koʻrgandan keyin.. Basharti juda balanddan {{ajrat|kel}}ib, tarxashlik qilib turib oladigan boʻlsa, bahridan oʻtib qoʻya qolamiz-da, shungayam tashvishmi? |[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Baland kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Toʻgʻri gapni aytsam, baland {{ajrat|kel}}di.}} <br/>'''Baroridan kelmoq''' - yurishmoq, yaxshi natijali boʻlmoq. {{misol|Ishimiz baroridan {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Nihoyat, toʻrtinchi kuni ov baroridan {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} <br/>'''Bas kelmoq''' - {{q.}} [[bas]]. {{misol|Yur, Asqar, unga it bas kelsin, direktorga aytamiz.|[[w:Yoqubjon Shukurov|Yoqubjon Shukurov]]|Uch savol}} <br/>'''Boʻsh kelmoq''' - {{q.}} [[boʻsh]]. {{misol|Agar Ahmad oxunga boʻsh {{ajrat|kel}}sang bormi.. shon-shavkatingga putur yetib, soʻzing oʻtmas chakadek boʻladi-qoladi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Gap kelganda, otangni ayama''' - oʻrni kelganda, haq (bor) gapni aytishdan qaytmaslikni bildiradi. <br/>'''Yov keldimi''' - shoshqaloqlik bilan harakat qilishning oʻrinsizligini qayd etadi. {{misol|Ammo Mirzakarimboy har xil javob berdi. Bir gal: "Qoʻya turchi, yov {{ajrat|kel}}dimi, yolgʻiz qizing, vaqt-soati {{ajrat|kel}}ganda uzatarsan.." - dedi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Joni boʻgʻziga''' (''yoki'' '''halqumiga''') '''kelmoq''' - sabr-chidam oxirgi chegarasiga yetganlikni qayd etadi. {{misol|Besh yildan beri oʻlponni bermaysan, soliqni toʻlamaysan, yigʻim desa, joning boʻgʻzingga {{ajrat|kel}}adi, oʻlaksa!|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} <br/>'''Koʻpga kelgan toʻy''' - biror ish, narsa-hodisaning barchaga birdek tegishli ekanini qayd etadi. {{misol|-Koʻpga {{ajrat|kel}}gan toʻy deysizmi? - kinoya bilan iljaydi chol. - Be! Mahallamda uch oʻgʻillilar bor, besh oʻgʻillilar bor. Hammasi tip-tinch.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - qattiq qoʻrquv, hayajon, ruhiy yoki jismoniy zarba, kasallik natijasida soʻzlay olmaslik. {{misol|Eshon sal oʻzini yoʻqotayozdi. Tili gapga {{ajrat|kel}}may galdiradi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Tili gapga {{ajrat|kel}}madi, majolsizlik bilan yana koʻzlarini yumdi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} :'''Tilga kelmoq''' - gapirishga tushmoq, gapira boshlamoq. {{misol|Nihoyat, oʻgʻliga yengillik berish niyatida Hoji tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Uch-toʻrt dakiqalik sukutdan keyin Otabek tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} :'''Toʻgʻri kelmaydi''' - maʼqul emas (maʼqul boʻlmaslikni qayd etadi). {{misol|"Oyoq bosishi bilanoq yoʻqlab boraman", deb jazm qilgan edi, oyoq bosganidan keyin oʻylab qarasa, toʻgʻri {{ajrat|kel}}maydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} :'''Epaqaga kelmoq''' - {{q.}} [[epaqa]]. {{misol|Nimasini surishtirasiz, mulla aka, xoʻjayinlar orasidan epaqaga {{ajrat|kel}}adiganini qidirish [[anqo]]ning tuxumini qidirish bilan barobar ekan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Oʻziga kelmoq''' - 1) hushi oʻziga kelmoq, es-hushi tiklanmoq. {{misol|Behush yotgan bemor ikki soatdan keyingina oʻziga {{ajrat|kel}}di.}} 2) es-hushini yigʻishtirib olmoq. {{misol|Uni kabinetda nimalarni eshitarkanman degan savol qiynardi, u oʻqituvchilar xonasida bosh qotirib oʻtirar ekan, sekretar qiz, "ichkariga kirarkansiz", degandan keyin oʻziga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} <br/>'''Qo‘ldan kelmoq''' - uddasidan chiqmoq, qila olmoq, bajara olmoq. {{misol|Qoʻlimdan shuncha ish {{ajrat|kel}}ar ekan, dadang hayot vaqtida nega „bersang - yeyman, ursang - oʻlaman“, deb oʻtirgan ekanman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar qoʻlimdan {{ajrat|kel}}sa, achib va yonib turgan yuragimni senga ochib koʻrsatar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Endi bundan buyon haqimni hech kimga bermayman. "Dard" desa, "oʻl!" deb tura beraman. Nima qilasiz, qoʻlingizdan nima {{ajrat|kel}}adi?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} <br/>'''Qoʻl kelmoq''' - talab-ehtiyojga yarab ish bermoq; toʻgʻri kelmoq. {{misol|Balkim bu tushuncha kimlargadir qoʻl {{ajrat|kel}}ar, balki ularning manfaatlariga xizmat qilar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Oʻqimaganingiz ham yaxshi boʻlgan ekan. Bu hunar erkaklarga qoʻl kelmaydi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕЛМОҚ}} == Tarjimalari == {{OʻTIL}} {{uz-verb}} === Tillar === {{-trans-|kelmoq| *{{ar}}: [[أتى]] *{{tr}}: [[gelmek]] *{{en}}: [[come]] *{{nl}}: [[komen]] *{{tyv}}: [[келир]] *{{sah}}: [[кэл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kelmoq'''<br /> '''1''' [[приходить]]; [[приезжать]]; [[прибывать]]; [[являться]]; '''u biznikiga keldi '''он пришёл к нам; {{tarjmisoli|poyezdda ~ }} приехать поездом; {{tarjmisoli|chaqiriq punktiga ~ }} явиться на призывной пункт; {{tarjmisoli|kechikib ~ }} прибыть, явиться с опозданием; {{tarjmisoli|oʻz vaqtida ~ }} 1) явиться вовремя, своевременно; 2) явиться кстати; '''egadan keyin kesim keladi '''после подлежащего идёт сказуемое; '''yuztacha keladi '''около ста; будет около сотни; '''bu pulga ancha narsa keladi '''на эти деньги много можно купить; '''sal yursangiz, katta koʻcha keladi '''если пройдёте немного, будет большая улица; '''bemorning tuzalgusi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi '''{{izoh|посл}}. если больному суждено поправиться, то лекарь придёт сам без приглашения ({{izoh|букв}}. своими ногами); '''unga baxt keldi '''к нему пришло счастье, ему привалило счастье;<br /> '''2 '''[[наступать]] [[приходить]]; '''mana bahor ham keldi '''вот и весна наступила, пришла весна; '''bu yil kuz yaxshi keldi '''осень в этом году оказалась благоприятной;<br /> '''3''' [[падать]], [[приходиться]] ({{izoh|на чью-л. долю}}); '''mehnat hisobiga kelgan daromad '''доход, полученный в результате труда; '''bir jon boshiga qanchadan keladi? '''сколько придется на душу населения?; '''Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don kelmaydi '''(Ойбек, „Ќутлуѓ ќон“) За недельную работу ремесленнику не достаётся и кулёчка зерна;<br /> '''4 '''[[подходить]] [[по]] [[размеру]]; {{tarjmisoli|keng ~}} быть (оказываться) больше, быть великоватым, широким ({{izoh|по размеру}}); '''koʻylak senga keng keldi '''рубаха тебе велика; {{tarjmisoli|kichik ~ }} оказаться меньше ({{izoh|по размеру}}); '''palto unga kichik keldi '''пальто ему маловато; {{tarjmisoli|mos ~ }} приходиться впору, соответствовать, быть подходящим, соответствующим; {{tarjmisoli|tor ~ }} быть (оказываться) тесным;<br /> '''5 '''[[весить]]; [[тянуть]] ({{izoh|о весе}}); '''qovun olti kilogramm keldi '''дыня потянула на шесть килограммов; '''har biri bir pud keladigan tarvuzlar '''арбузы, каждый из которых весит по пуду;<br /> '''6''' [[быть]] [[размером]] [[с]]…, [[иметь]] [[величину]] ({{izoh|протяжённость, высоту и т. п}}.); '''balandligi yigirma metrcha keladigan daraxt '''дерево высотой метров двадцать; '''har bir anor choynakday keladi '''каждый гранат размером с чайник; '''gugurt choʻpiday keladigan tikan '''колючка размером со спичку;<br /> '''7 '''[[говорить]], [[начинать]] [[разговор]] ({{izoh|о чем-л}}.); '''qani, soʻzdan keling '''а ну-ка говорите, ну-ка расскажите; '''quruq soʻzni qoʻying, ishdan keling '''оставьте пустой разговор, говорите о деле ({{izoh|о работе}}); '''biri bogʻdan kelsa, ikkinchisi togʻdan keladi '''{{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. один говорит о саде, другой о горе) один про Фому, другой про Ерёму;<br /> '''8 '''{{izoh|в форме повел, накл. <b>}}kel, keling '''{{izoh|означает: }}1) {{izoh|приглашение, призыв к совершению действия;}} '''kel, qoʻy shu gapingni '''ладно, брось свои разговоры, откажись от своего намерения; '''Kel, gapingni qoʻy-chi, ovqat-povqating bormi? '''(Ѓ. Ѓулом, „Шум бола“) Ладно, хватит разговоров, поесть у тебя найдётся?; 2) {{izoh|приветствие пришедшему, вошедшему с улицы человеку;}} '''e, sizmisiz, qeling, keling '''а, это вы, здравствуйте, здравствуйте;''' kel, bolam, kel '''здравствуй, мальчик, заходи;<br /> '''9 '''{{izoh|в сочетании с отглагольной ф. на}} '''-gi, -ki, -qi, -gu, -qu, -gʻu '''{{izoh|и притяжательными аффиксами означает желание, стремление, хотение; <b>}}egim kelyapti '''мне хочется есть; '''yeging kelyaptimi? '''тебе хочется есть?; '''yegim keldi '''мне хотелось, захотелось есть; '''uyqum kelayotir '''мне хочется спать;<br /> '''10 '''{{izoh|в качестве вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-a/-y '''{{izoh|действие, совершаемое попутно, мимоходом, одновременно с основным действием: {{tarjmisoli|}}ola ~ }} захватить ({{izoh|попутно}}); {{tarjmisoli|yoza ~ }} написать ({{izoh|заодно}}); {{tarjmisoli|kira ~ }} зайти ({{izoh|по пути}}); 2) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-(i)b''':а) {{izoh|действие, происходящее с приближением к говорящему: {{tarjmisoli|}}borib ~ }} сходить, съездить; {{tarjmisoli|olib ~ }} принести ({{izoh|сюда}}), привезти; привести; {{tarjmisoli|qaytib ~ }} вернуться, возвратиться; {{tarjmisoli|yaqinlashib ~ }} приближаться; б) {{izoh|действие, непрерывно продолжающееся до какого-л. момента: {{tarjmisoli|}}bu kitobni oʻqib ~daman }} я читаю эту книгу ({{izoh|начал читать и продолжаю чтение до настоящего момента}}); '''1984 yilgacha fabrikada ishlab keldim '''({{izoh|вплоть}}) до 1984 года я работал на фабрике; '''Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi, aytmasam boʻlmaydi '''(А. Ќаћћор, „Хотинлар“) Я до сих пор хранила эту тайну, а теперь не могу не рассказать;<br /> '''11 '''{{izoh|в сочетании с рядом имён образует сложные (составные) глаголы: {{tarjmisoli|}}duch ~ }} встречаться, попадаться; сталкиваться; {{tarjmisoli|toʻgʻri ~ }} 1) попадаться навстречу; 2) подходить, соответствовать; приходиться; быть подходящим; {{tarjmisoli|xush ~ }} приходиться по душе; нравиться; '''xush kelibsiz! '''добро пожаловать!; {{tarjmisoli|oʻziga ~ }} 1) приходить в себя, очнуться, приходить в сознание; 2) принимать прежний вид;<br /> '''12 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов;}} '''kelib turmoq '''посещать, приходить ({{izoh|регулярно}}); '''kelib olmoq '''прийти (приехать) и взять; '''kelib chiqmoq '''1) выходить; выезжать; '''darvozadan kelib chiqmoq '''выйти (выехать) из ворот; 2) появляться, показываться; 3) происходить, возникать; 4) {{izoh|перен}}. вытекать; '''kelib yetmoq '''1) добираться, доходить; доезжать; 2) подходить; подъезжать; приближаться; '''kelib koʻrmoq '''1) прийти и посмотреть; 2) попробовать, попытаться; '''qani, shu yerga kelib koʻr-chi! '''попробуй-ка подойти сюда!; '''* qoʻlidan keladi '''он в состоянии, он способен; он имеет возможность ({{izoh|сделать что-л}}.); '''qoʻldan kelgancha '''по мере сил, по мере возможности; '''aytishga tili kelmadi '''у него язык не повернулся сказать; '''aytganingiz kelsin '''да будет так, как вы сказали; да исполнится ваше желание; '''qorachadan kelgan '''смуглый, брюнет; смуглолицый, чернявый; '''bu masalaga kelganda… '''а что касается этого вопроса…; '''doʻppisi tang '''({{izoh|или <b>}}[[tor]]''') '''[[keldi]] '''({{izoh|букв}}. [[тюбетейка]] [[ему]] [[тесна]]) [[он]] [[в]] [[трудном]] ([[безвыходном]]) [[положении]], [[ему]] [[пришлось]] [[плохо]].<br /> }} 5s6v1ajbi19wgkldvflzy4tseeoektr 639217 639216 2026-06-09T19:06:05Z Yokubjon Juraev 8265 639217 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kel-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KEL- 'boshqa joydan yaqinlashish tomonga hara — katlan—'. Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech keladi (Mirzakalon Ismoiliy). Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday maʼnoni va yana bir qancha maʼnolarni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kil— tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 394); keyinchalik i unlisi ye unlisiga almashgan: kil— &gt;&nbsp;kel—. Bu feʼlni ket— kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi (ЭСТЯ, III, 16). Agar bu fikrni tan olsak, kel—, ket— feʼllari oxiridagi l, t qismlari ' yaqinlashish', ' uzoqlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Yurish, uchish harakati yoki transport vositalari bilan soʻzlovchiga qarama-qarshi tomon (joy)dan soʻzlovchi turgan tomonga, joyga yoʻl olmoq, yoʻnalmoq; shu tomondagi biror joyga yetmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[bormoq]]. {{misol|Poyezd {{ajrat|kel}}yapti (poyezd {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Toshkentga mehmonlar {{ajrat|kel}}yapti (mehmonlar {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Kecha bir kampir televizorni qoldirayotib: „Tezroq tuzatib beringlar, bugun-erta nevaram askarlikdan {{ajrat|kel}}adi".. - deb iltimos qilgan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} {{misol|..kulrang shlyapa kiygan, qora koʻzoynak taqqan, gavdali bir kishi ariq ichidan Talʼat bilan yonma-yon {{ajrat|kel}}ardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Yolgʻiz oʻzim bir chetda turgan edim, sekin oldimga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Soʻzlovchi boʻlgan, turgan joyga yoki soʻzlovchi tomondagi joyga yetmoq, shu joyda hozir boʻlmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[joʻnamoq]]. {{misol|Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nimaga {{ajrat|kel}}ipti?.. qani beri {{ajrat|kel}}-chi. Yarashgani {{ajrat|kel}}iptimi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Vaqt maʼnoli soʻz yoki soʻz birikmasi bilan qoʻllanganda, shuningdek, vaqt bilan mantiqan bogʻliq narsani bildiruvchi soʻz bilan qoʻllanganda, shu soʻz yoki soʻz birikmasi ifodalagan payt, fursat, zamon va shu kabilarning yetganligini, boshlanishini bildiradi, „[[boshlanmoq]]“, „[[yetmoq|yetib kelmoq]]“, „[[yetishmoq]]“ maʼnosini bildiradi. {{misol|Yaxshi zamonlar {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Siz orzu qilgan kunlar ham {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Bahor {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Ekin mavsumi {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Oʻzi ham, payti {{ajrat|kel}}ib, mana shu qizlarday dugonalari bilan yayrab-yashnab, qiyqirib oʻynay olarmikin?|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ekin davriga hali bor ekan, deb yana bir oz mizgʻib uygʻonsam, kuz {{ajrat|kel}}ibdi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} {{misol|Oʻzini koʻrsatib qoʻyadigan fursat {{ajrat|kel}}ganini sezib, dona-dona qilib tushuntirishga kirishdi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir qarishlikdan dutorni sevaman. "Koʻp chalaverma, buzilib ketasan," - der edi onam [[boyoqish]], aytgani {{ajrat|kel}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{j. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, shaxsning shu kelishikdagi soʻz bildirgan ish, narsa hodisada toʻxtashini, shunday narsa-hodisa yuz berishini bildiradi. {{misol|Bir toʻxtamga {{ajrat|kel}}moq. Shunday xulosaga {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|U oʻylab-oʻylab, bir fikrga {{ajrat|kel}}di shekilli, ancha yengil tortib: „Xah, shunchalik oson gap ekan-a“.. deb iljayib qoʻydi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Muqaddam anjomlarini yigʻishtirib boʻlguncha, bir qarorga {{ajrat|kel}}di-yu, chaqirdi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{j. k.}} dagi baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan ish, narsa-hodisaga oʻtish, navbat shunga kelganlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Endi Boʻtaning ustidagi anovi gapga {{ajrat|kel}}sak, bu tuhmat gap.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Endi boyagi hoʻkizga {{ajrat|kel}}aylik.|[[w:Chalpak yoqqan kun|"Chalpak yoqqan kun"]]}} {{misol|...paxtani nima uchun kuzda sotmay, yozda sotayotganiga {{ajrat|kel}}sak, buning tagida gap koʻp.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{ch. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, ish, narsa-hodisaning shu kelishik shaklidagi soʻz bildirgan shaxe yoki narsa tomonidan boʻlishini (amalga oshishini) bildiradi. {{misol|Sidiqjonning rangi boʻzarib ketdi.. -Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan {{ajrat|kel}}adi..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Menimcha, Qoratoy aka, Shokir ota, butun kulfatlar turmushning yomon tuzilganidan {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz ifodalagan narsaning yuzaga kelishi, yuz berishi, qoʻzgʻalishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Rahmi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Havasi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Zavqi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻazabi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻayirligi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Mahmudaning xoʻrligi {{ajrat|kel}}ib, koʻzida yosh halqalandi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloqsol}} {{misol|Uning [Kumushning] yuzini oʻpib tushgan suv tomchilari bilan ariq harakatga {{ajrat|kel}}ib chayqaldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kichik pochchamning juda izzatli boʻlib ketganiga katta pochchamning gʻashi {{ajrat|kel}}adi, lekin bildirmaydi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holatning boʻlishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Gʻolib {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Maʼqul {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Malol {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|[Otabek] Chiqishi bilan nari eshikdan Sodiq ham koʻrinib qoldi-da, Otabek bilan toʻqnash {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Numerativ soʻzli birikmalar tarkibida evazi numerativli soʻzga evaz boʻladigan miqdorni, shunga beriladigan (keladigan, olinadigan) narsani bildiradi. {{misol|Bu pulga uch metr atlas {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Qiyos mazmunli birikmalar tarkibida tenglik, shuncha kelish maʼnosini bildiradi. {{misol|Bir qop kartoshka 100 kilo {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Oyogʻini yoruqqa tutgan edi, xuddi bosh barmogʻining tagida gugurt choʻpiday {{ajrat|kel}}adigan tikan yonlamasiga sanchilib turganini koʻrdi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|Koʻzimni ochsam, oʻzimga ikkita {{ajrat|kel}}adigan galvarsday yigit yerda dumalab yotibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #-gan qoʻshimchasi shaklida (kelgan) {{ch. k.}} dagi soʻz bilan qoʻllanib, shu soʻz bildirgan belgi, holatga moyillik, oʻxshashlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Qorachadan {{ajrat|kel}}gan.}} {{misol|Oldingi qatorda.. oʻrta yashar ayol bilan siyrak sochlari oqargan, toʻladan {{ajrat|kel}}gan kishi oʻtirardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Chekka sochlariga oq oralagan, boʻyi oʻrtadan {{ajrat|kel}}gan bugʻdoyrang xotin avval eriga salom berdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Sodiq akaning yoshi qirqlardan oshgan, oʻzi qotmadan {{ajrat|kel}}gan boʻlib, atrofdagilar bilan tez til topishib ketar ekan.|[[w:Ozod Moʻminov|Ozod Moʻminov]]|Xiyobondagi uch uchrashuv}} #2-{{sh.}} {{buyr.m}} shaklida (kel, keling) daʼvat, undashni bildiradi. {{misol|{{ajrat|Kel}}, qoʻy, tangrining molini shayton qizgʻanadi. Qani, olishib oʻtiringlar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|{{ajrat|Kel}}, shuyam bir quvonsin.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{yord.fl.}} {{vzf.}} - 1) {{shv.|uz}} bogʻlama vazifasida „[[boʻlmoq]]“ maʼnosida qoʻllanadi. {{misol|Eshakning yuki yengil {{ajrat|kel}}sa, yotagʻon boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Sutsiz sigir suzagʻon {{ajrat|kel}}ar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Ot jonivor juda esli {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) -gi qoʻshimchali feʼlning shaxs-son shakli (-gim, -ging, -gisi) bilan qoʻllanib, istak-xohish ifodalaydi. {{misol|Ketgim {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Aytgisi {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Yodgor undan koʻz uzmay oʻtirarkan, negadir gaplashgisi {{ajrat|kel}}di shu topda.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmadlarni tezroq uchratib, shodligimni baham koʻrgim {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} 3) ravishdoshning -a(y), -(i)b qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, harakatning yoʻlakay, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi}}. {{misol|Kelishingda xabar ola {{ajrat|kel}}.}} {{misol|Xotiralarni yozib {{ajrat|kel}}yapman.}} {{misol|Yunusali ota shu kungacha ularning bordi-{{ajrat|kel}}di gaplariga aralashmay chidab {{ajrat|kel}}di.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} '''Balanddan kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Oʻldimi unday qilib. Simu zarni koʻrgandan keyin.. Basharti juda balanddan {{ajrat|kel}}ib, tarxashlik qilib turib oladigan boʻlsa, bahridan oʻtib qoʻya qolamiz-da, shungayam tashvishmi? |[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Baland kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Toʻgʻri gapni aytsam, baland {{ajrat|kel}}di.}} <br/>'''Baroridan kelmoq''' - yurishmoq, yaxshi natijali boʻlmoq. {{misol|Ishimiz baroridan {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Nihoyat, toʻrtinchi kuni ov baroridan {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} <br/>'''Bas kelmoq''' - {{q.}} [[bas]]. {{misol|Yur, Asqar, unga it bas kelsin, direktorga aytamiz.|[[w:Yoqubjon Shukurov|Yoqubjon Shukurov]]|Uch savol}} <br/>'''Boʻsh kelmoq''' - {{q.}} [[boʻsh]]. {{misol|Agar Ahmad oxunga boʻsh {{ajrat|kel}}sang bormi.. shon-shavkatingga putur yetib, soʻzing oʻtmas chakadek boʻladi-qoladi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Gap kelganda, otangni ayama''' - oʻrni kelganda, haq (bor) gapni aytishdan qaytmaslikni bildiradi. <br/>'''Yov keldimi''' - shoshqaloqlik bilan harakat qilishning oʻrinsizligini qayd etadi. {{misol|Ammo Mirzakarimboy har xil javob berdi. Bir gal: "Qoʻya turchi, yov {{ajrat|kel}}dimi, yolgʻiz qizing, vaqt-soati {{ajrat|kel}}ganda uzatarsan.." - dedi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Joni boʻgʻziga''' (''yoki'' '''halqumiga''') '''kelmoq''' - sabr-chidam oxirgi chegarasiga yetganlikni qayd etadi. {{misol|Besh yildan beri oʻlponni bermaysan, soliqni toʻlamaysan, yigʻim desa, joning boʻgʻzingga {{ajrat|kel}}adi, oʻlaksa!|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} <br/>'''Koʻpga kelgan toʻy''' - biror ish, narsa-hodisaning barchaga birdek tegishli ekanini qayd etadi. {{misol|-Koʻpga {{ajrat|kel}}gan toʻy deysizmi? - kinoya bilan iljaydi chol. - Be! Mahallamda uch oʻgʻillilar bor, besh oʻgʻillilar bor. Hammasi tip-tinch.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - qattiq qoʻrquv, hayajon, ruhiy yoki jismoniy zarba, kasallik natijasida soʻzlay olmaslik. {{misol|Eshon sal oʻzini yoʻqotayozdi. Tili gapga {{ajrat|kel}}may galdiradi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Tili gapga {{ajrat|kel}}madi, majolsizlik bilan yana koʻzlarini yumdi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} <br/>'''Tilga kelmoq''' - gapirishga tushmoq, gapira boshlamoq. {{misol|Nihoyat, oʻgʻliga yengillik berish niyatida Hoji tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Uch-toʻrt dakiqalik sukutdan keyin Otabek tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} <br/>'''Toʻgʻri kelmaydi''' - maʼqul emas (maʼqul boʻlmaslikni qayd etadi). {{misol|"Oyoq bosishi bilanoq yoʻqlab boraman", deb jazm qilgan edi, oyoq bosganidan keyin oʻylab qarasa, toʻgʻri {{ajrat|kel}}maydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} <br/>'''Epaqaga kelmoq''' - {{q.}} [[epaqa]]. {{misol|Nimasini surishtirasiz, mulla aka, xoʻjayinlar orasidan epaqaga {{ajrat|kel}}adiganini qidirish [[anqo]]ning tuxumini qidirish bilan barobar ekan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Oʻziga kelmoq''' - 1) hushi oʻziga kelmoq, es-hushi tiklanmoq. {{misol|Behush yotgan bemor ikki soatdan keyingina oʻziga {{ajrat|kel}}di.}} 2) es-hushini yigʻishtirib olmoq. {{misol|Uni kabinetda nimalarni eshitarkanman degan savol qiynardi, u oʻqituvchilar xonasida bosh qotirib oʻtirar ekan, sekretar qiz, "ichkariga kirarkansiz", degandan keyin oʻziga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} <br/>'''Qo‘ldan kelmoq''' - uddasidan chiqmoq, qila olmoq, bajara olmoq. {{misol|Qoʻlimdan shuncha ish {{ajrat|kel}}ar ekan, dadang hayot vaqtida nega „bersang - yeyman, ursang - oʻlaman“, deb oʻtirgan ekanman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar qoʻlimdan {{ajrat|kel}}sa, achib va yonib turgan yuragimni senga ochib koʻrsatar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Endi bundan buyon haqimni hech kimga bermayman. "Dard" desa, "oʻl!" deb tura beraman. Nima qilasiz, qoʻlingizdan nima {{ajrat|kel}}adi?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} <br/>'''Qoʻl kelmoq''' - talab-ehtiyojga yarab ish bermoq; toʻgʻri kelmoq. {{misol|Balkim bu tushuncha kimlargadir qoʻl {{ajrat|kel}}ar, balki ularning manfaatlariga xizmat qilar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Oʻqimaganingiz ham yaxshi boʻlgan ekan. Bu hunar erkaklarga qoʻl kelmaydi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕЛМОҚ}} == Tarjimalari == {{OʻTIL}} {{uz-verb}} === Tillar === {{-trans-|kelmoq| *{{ar}}: [[أتى]] *{{tr}}: [[gelmek]] *{{en}}: [[come]] *{{nl}}: [[komen]] *{{tyv}}: [[келир]] *{{sah}}: [[кэл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kelmoq'''<br /> '''1''' [[приходить]]; [[приезжать]]; [[прибывать]]; [[являться]]; '''u biznikiga keldi '''он пришёл к нам; {{tarjmisoli|poyezdda ~ }} приехать поездом; {{tarjmisoli|chaqiriq punktiga ~ }} явиться на призывной пункт; {{tarjmisoli|kechikib ~ }} прибыть, явиться с опозданием; {{tarjmisoli|oʻz vaqtida ~ }} 1) явиться вовремя, своевременно; 2) явиться кстати; '''egadan keyin kesim keladi '''после подлежащего идёт сказуемое; '''yuztacha keladi '''около ста; будет около сотни; '''bu pulga ancha narsa keladi '''на эти деньги много можно купить; '''sal yursangiz, katta koʻcha keladi '''если пройдёте немного, будет большая улица; '''bemorning tuzalgusi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi '''{{izoh|посл}}. если больному суждено поправиться, то лекарь придёт сам без приглашения ({{izoh|букв}}. своими ногами); '''unga baxt keldi '''к нему пришло счастье, ему привалило счастье;<br /> '''2 '''[[наступать]] [[приходить]]; '''mana bahor ham keldi '''вот и весна наступила, пришла весна; '''bu yil kuz yaxshi keldi '''осень в этом году оказалась благоприятной;<br /> '''3''' [[падать]], [[приходиться]] ({{izoh|на чью-л. долю}}); '''mehnat hisobiga kelgan daromad '''доход, полученный в результате труда; '''bir jon boshiga qanchadan keladi? '''сколько придется на душу населения?; '''Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don kelmaydi '''(Ойбек, „Ќутлуѓ ќон“) За недельную работу ремесленнику не достаётся и кулёчка зерна;<br /> '''4 '''[[подходить]] [[по]] [[размеру]]; {{tarjmisoli|keng ~}} быть (оказываться) больше, быть великоватым, широким ({{izoh|по размеру}}); '''koʻylak senga keng keldi '''рубаха тебе велика; {{tarjmisoli|kichik ~ }} оказаться меньше ({{izoh|по размеру}}); '''palto unga kichik keldi '''пальто ему маловато; {{tarjmisoli|mos ~ }} приходиться впору, соответствовать, быть подходящим, соответствующим; {{tarjmisoli|tor ~ }} быть (оказываться) тесным;<br /> '''5 '''[[весить]]; [[тянуть]] ({{izoh|о весе}}); '''qovun olti kilogramm keldi '''дыня потянула на шесть килограммов; '''har biri bir pud keladigan tarvuzlar '''арбузы, каждый из которых весит по пуду;<br /> '''6''' [[быть]] [[размером]] [[с]]…, [[иметь]] [[величину]] ({{izoh|протяжённость, высоту и т. п}}.); '''balandligi yigirma metrcha keladigan daraxt '''дерево высотой метров двадцать; '''har bir anor choynakday keladi '''каждый гранат размером с чайник; '''gugurt choʻpiday keladigan tikan '''колючка размером со спичку;<br /> '''7 '''[[говорить]], [[начинать]] [[разговор]] ({{izoh|о чем-л}}.); '''qani, soʻzdan keling '''а ну-ка говорите, ну-ка расскажите; '''quruq soʻzni qoʻying, ishdan keling '''оставьте пустой разговор, говорите о деле ({{izoh|о работе}}); '''biri bogʻdan kelsa, ikkinchisi togʻdan keladi '''{{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. один говорит о саде, другой о горе) один про Фому, другой про Ерёму;<br /> '''8 '''{{izoh|в форме повел, накл. <b>}}kel, keling '''{{izoh|означает: }}1) {{izoh|приглашение, призыв к совершению действия;}} '''kel, qoʻy shu gapingni '''ладно, брось свои разговоры, откажись от своего намерения; '''Kel, gapingni qoʻy-chi, ovqat-povqating bormi? '''(Ѓ. Ѓулом, „Шум бола“) Ладно, хватит разговоров, поесть у тебя найдётся?; 2) {{izoh|приветствие пришедшему, вошедшему с улицы человеку;}} '''e, sizmisiz, qeling, keling '''а, это вы, здравствуйте, здравствуйте;''' kel, bolam, kel '''здравствуй, мальчик, заходи;<br /> '''9 '''{{izoh|в сочетании с отглагольной ф. на}} '''-gi, -ki, -qi, -gu, -qu, -gʻu '''{{izoh|и притяжательными аффиксами означает желание, стремление, хотение; <b>}}egim kelyapti '''мне хочется есть; '''yeging kelyaptimi? '''тебе хочется есть?; '''yegim keldi '''мне хотелось, захотелось есть; '''uyqum kelayotir '''мне хочется спать;<br /> '''10 '''{{izoh|в качестве вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-a/-y '''{{izoh|действие, совершаемое попутно, мимоходом, одновременно с основным действием: {{tarjmisoli|}}ola ~ }} захватить ({{izoh|попутно}}); {{tarjmisoli|yoza ~ }} написать ({{izoh|заодно}}); {{tarjmisoli|kira ~ }} зайти ({{izoh|по пути}}); 2) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-(i)b''':а) {{izoh|действие, происходящее с приближением к говорящему: {{tarjmisoli|}}borib ~ }} сходить, съездить; {{tarjmisoli|olib ~ }} принести ({{izoh|сюда}}), привезти; привести; {{tarjmisoli|qaytib ~ }} вернуться, возвратиться; {{tarjmisoli|yaqinlashib ~ }} приближаться; б) {{izoh|действие, непрерывно продолжающееся до какого-л. момента: {{tarjmisoli|}}bu kitobni oʻqib ~daman }} я читаю эту книгу ({{izoh|начал читать и продолжаю чтение до настоящего момента}}); '''1984 yilgacha fabrikada ishlab keldim '''({{izoh|вплоть}}) до 1984 года я работал на фабрике; '''Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi, aytmasam boʻlmaydi '''(А. Ќаћћор, „Хотинлар“) Я до сих пор хранила эту тайну, а теперь не могу не рассказать;<br /> '''11 '''{{izoh|в сочетании с рядом имён образует сложные (составные) глаголы: {{tarjmisoli|}}duch ~ }} встречаться, попадаться; сталкиваться; {{tarjmisoli|toʻgʻri ~ }} 1) попадаться навстречу; 2) подходить, соответствовать; приходиться; быть подходящим; {{tarjmisoli|xush ~ }} приходиться по душе; нравиться; '''xush kelibsiz! '''добро пожаловать!; {{tarjmisoli|oʻziga ~ }} 1) приходить в себя, очнуться, приходить в сознание; 2) принимать прежний вид;<br /> '''12 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов;}} '''kelib turmoq '''посещать, приходить ({{izoh|регулярно}}); '''kelib olmoq '''прийти (приехать) и взять; '''kelib chiqmoq '''1) выходить; выезжать; '''darvozadan kelib chiqmoq '''выйти (выехать) из ворот; 2) появляться, показываться; 3) происходить, возникать; 4) {{izoh|перен}}. вытекать; '''kelib yetmoq '''1) добираться, доходить; доезжать; 2) подходить; подъезжать; приближаться; '''kelib koʻrmoq '''1) прийти и посмотреть; 2) попробовать, попытаться; '''qani, shu yerga kelib koʻr-chi! '''попробуй-ка подойти сюда!; '''* qoʻlidan keladi '''он в состоянии, он способен; он имеет возможность ({{izoh|сделать что-л}}.); '''qoʻldan kelgancha '''по мере сил, по мере возможности; '''aytishga tili kelmadi '''у него язык не повернулся сказать; '''aytganingiz kelsin '''да будет так, как вы сказали; да исполнится ваше желание; '''qorachadan kelgan '''смуглый, брюнет; смуглолицый, чернявый; '''bu masalaga kelganda… '''а что касается этого вопроса…; '''doʻppisi tang '''({{izoh|или <b>}}[[tor]]''') '''[[keldi]] '''({{izoh|букв}}. [[тюбетейка]] [[ему]] [[тесна]]) [[он]] [[в]] [[трудном]] ([[безвыходном]]) [[положении]], [[ему]] [[пришлось]] [[плохо]].<br /> }} 1c6mob95c2jubwdtd2kwqe2yja1pvc7 639218 639217 2026-06-09T19:07:12Z Yokubjon Juraev 8265 639218 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''kel-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KEL- 'boshqa joydan yaqinlashish tomonga hara — katlan—'. Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech keladi (Mirzakalon Ismoiliy). Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday maʼnoni va yana bir qancha maʼnolarni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kil— tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 394); keyinchalik i unlisi ye unlisiga almashgan: kil— &gt;&nbsp;kel—. Bu feʼlni ket— kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (&lt; ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi (ЭСТЯ, III, 16). Agar bu fikrni tan olsak, kel—, ket— feʼllari oxiridagi l, t qismlari ' yaqinlashish', ' uzoqlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Yurish, uchish harakati yoki transport vositalari bilan soʻzlovchiga qarama-qarshi tomon (joy)dan soʻzlovchi turgan tomonga, joyga yoʻl olmoq, yoʻnalmoq; shu tomondagi biror joyga yetmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[bormoq]]. {{misol|Poyezd {{ajrat|kel}}yapti (poyezd {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Toshkentga mehmonlar {{ajrat|kel}}yapti (mehmonlar {{ajrat|kel}}di).}} {{misol|Kecha bir kampir televizorni qoldirayotib: „Tezroq tuzatib beringlar, bugun-erta nevaram askarlikdan {{ajrat|kel}}adi".. - deb iltimos qilgan.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}} {{misol|..kulrang shlyapa kiygan, qora koʻzoynak taqqan, gavdali bir kishi ariq ichidan Talʼat bilan yonma-yon {{ajrat|kel}}ardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Yolgʻiz oʻzim bir chetda turgan edim, sekin oldimga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Soʻzlovchi boʻlgan, turgan joyga yoki soʻzlovchi tomondagi joyga yetmoq, shu joyda hozir boʻlmoq; {{zid.}} [[ketmoq]], [[joʻnamoq]]. {{misol|Yoz fasllari dehqonchilik qiladi, sahar ketib, kech {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Nimaga {{ajrat|kel}}ipti?.. qani beri {{ajrat|kel}}-chi. Yarashgani {{ajrat|kel}}iptimi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} #Vaqt maʼnoli soʻz yoki soʻz birikmasi bilan qoʻllanganda, shuningdek, vaqt bilan mantiqan bogʻliq narsani bildiruvchi soʻz bilan qoʻllanganda, shu soʻz yoki soʻz birikmasi ifodalagan payt, fursat, zamon va shu kabilarning yetganligini, boshlanishini bildiradi, „[[boshlanmoq]]“, „[[yetmoq|yetib kelmoq]]“, „[[yetishmoq]]“ maʼnosini bildiradi. {{misol|Yaxshi zamonlar {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Siz orzu qilgan kunlar ham {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Bahor {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Ekin mavsumi {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Oʻzi ham, payti {{ajrat|kel}}ib, mana shu qizlarday dugonalari bilan yayrab-yashnab, qiyqirib oʻynay olarmikin?|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ekin davriga hali bor ekan, deb yana bir oz mizgʻib uygʻonsam, kuz {{ajrat|kel}}ibdi.|[[w:Mushtum|"Mushtum"]]}} {{misol|Oʻzini koʻrsatib qoʻyadigan fursat {{ajrat|kel}}ganini sezib, dona-dona qilib tushuntirishga kirishdi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Bir qarishlikdan dutorni sevaman. "Koʻp chalaverma, buzilib ketasan," - der edi onam [[boyoqish]], aytgani {{ajrat|kel}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #{{j. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, shaxsning shu kelishikdagi soʻz bildirgan ish, narsa hodisada toʻxtashini, shunday narsa-hodisa yuz berishini bildiradi. {{misol|Bir toʻxtamga {{ajrat|kel}}moq. Shunday xulosaga {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|U oʻylab-oʻylab, bir fikrga {{ajrat|kel}}di shekilli, ancha yengil tortib: „Xah, shunchalik oson gap ekan-a“.. deb iljayib qoʻydi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Muqaddam anjomlarini yigʻishtirib boʻlguncha, bir qarorga {{ajrat|kel}}di-yu, chaqirdi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{j. k.}} dagi baʼzi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan ish, narsa-hodisaga oʻtish, navbat shunga kelganlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Endi Boʻtaning ustidagi anovi gapga {{ajrat|kel}}sak, bu tuhmat gap.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Endi boyagi hoʻkizga {{ajrat|kel}}aylik.|[[w:Chalpak yoqqan kun|"Chalpak yoqqan kun"]]}} {{misol|...paxtani nima uchun kuzda sotmay, yozda sotayotganiga {{ajrat|kel}}sak, buning tagida gap koʻp.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #{{ch. k.}} dagi ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, ish, narsa-hodisaning shu kelishik shaklidagi soʻz bildirgan shaxe yoki narsa tomonidan boʻlishini (amalga oshishini) bildiradi. {{misol|Sidiqjonning rangi boʻzarib ketdi.. -Bunaqa qoʻshmachilik sizlardan {{ajrat|kel}}adi..|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Menimcha, Qoratoy aka, Shokir ota, butun kulfatlar turmushning yomon tuzilganidan {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz ifodalagan narsaning yuzaga kelishi, yuz berishi, qoʻzgʻalishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Rahmi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Havasi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Zavqi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻazabi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Gʻayirligi {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Mahmudaning xoʻrligi {{ajrat|kel}}ib, koʻzida yosh halqalandi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloqsol}} {{misol|Uning [Kumushning] yuzini oʻpib tushgan suv tomchilari bilan ariq harakatga {{ajrat|kel}}ib chayqaldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kichik pochchamning juda izzatli boʻlib ketganiga katta pochchamning gʻashi {{ajrat|kel}}adi, lekin bildirmaydi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holatning boʻlishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Gʻolib {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Maʼqul {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|Malol {{ajrat|kel}}moq.}} {{misol|[Otabek] Chiqishi bilan nari eshikdan Sodiq ham koʻrinib qoldi-da, Otabek bilan toʻqnash {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} #Numerativ soʻzli birikmalar tarkibida evazi numerativli soʻzga evaz boʻladigan miqdorni, shunga beriladigan (keladigan, olinadigan) narsani bildiradi. {{misol|Bu pulga uch metr atlas {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Qiyos mazmunli birikmalar tarkibida tenglik, shuncha kelish maʼnosini bildiradi. {{misol|Bir qop kartoshka 100 kilo {{ajrat|kel}}adi.}} {{misol|Oyogʻini yoruqqa tutgan edi, xuddi bosh barmogʻining tagida gugurt choʻpiday {{ajrat|kel}}adigan tikan yonlamasiga sanchilib turganini koʻrdi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|Koʻzimni ochsam, oʻzimga ikkita {{ajrat|kel}}adigan galvarsday yigit yerda dumalab yotibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} #-gan qoʻshimchasi shaklida (kelgan) {{ch. k.}} dagi soʻz bilan qoʻllanib, shu soʻz bildirgan belgi, holatga moyillik, oʻxshashlik maʼnosini bildiradi. {{misol|Qorachadan {{ajrat|kel}}gan.}} {{misol|Oldingi qatorda.. oʻrta yashar ayol bilan siyrak sochlari oqargan, toʻladan {{ajrat|kel}}gan kishi oʻtirardi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Chekka sochlariga oq oralagan, boʻyi oʻrtadan {{ajrat|kel}}gan bugʻdoyrang xotin avval eriga salom berdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Sodiq akaning yoshi qirqlardan oshgan, oʻzi qotmadan {{ajrat|kel}}gan boʻlib, atrofdagilar bilan tez til topishib ketar ekan.|[[w:Ozod Moʻminov|Ozod Moʻminov]]|Xiyobondagi uch uchrashuv}} #2-{{sh.}} {{buyr.m.}} shaklida (kel, keling) daʼvat, undashni bildiradi. {{misol|{{ajrat|Kel}}, qoʻy, tangrining molini shayton qizgʻanadi. Qani, olishib oʻtiringlar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|{{ajrat|Kel}}, shuyam bir quvonsin.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} #{{yord.fl.}} {{vzf.}} - 1) {{shv.|uz}} bogʻlama vazifasida „[[boʻlmoq]]“ maʼnosida qoʻllanadi. {{misol|Eshakning yuki yengil {{ajrat|kel}}sa, yotagʻon boʻlar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Sutsiz sigir suzagʻon {{ajrat|kel}}ar.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Ot jonivor juda esli {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} 2) -gi qoʻshimchali feʼlning shaxs-son shakli (-gim, -ging, -gisi) bilan qoʻllanib, istak-xohish ifodalaydi. {{misol|Ketgim {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Aytgisi {{ajrat|kel}}yapti}}. {{misol|Yodgor undan koʻz uzmay oʻtirarkan, negadir gaplashgisi {{ajrat|kel}}di shu topda.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmadlarni tezroq uchratib, shodligimni baham koʻrgim {{ajrat|kel}}adi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}} 3) ravishdoshning -a(y), -(i)b qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, harakatning yoʻlakay, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi}}. {{misol|Kelishingda xabar ola {{ajrat|kel}}.}} {{misol|Xotiralarni yozib {{ajrat|kel}}yapman.}} {{misol|Yunusali ota shu kungacha ularning bordi-{{ajrat|kel}}di gaplariga aralashmay chidab {{ajrat|kel}}di.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Ufq}} '''Balanddan kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Oʻldimi unday qilib. Simu zarni koʻrgandan keyin.. Basharti juda balanddan {{ajrat|kel}}ib, tarxashlik qilib turib oladigan boʻlsa, bahridan oʻtib qoʻya qolamiz-da, shungayam tashvishmi? |[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Baland kelmoq''' - {{q.}} [[baland]]. {{misol|Toʻgʻri gapni aytsam, baland {{ajrat|kel}}di.}} <br/>'''Baroridan kelmoq''' - yurishmoq, yaxshi natijali boʻlmoq. {{misol|Ishimiz baroridan {{ajrat|kel}}di.}} {{misol|Nihoyat, toʻrtinchi kuni ov baroridan {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} <br/>'''Bas kelmoq''' - {{q.}} [[bas]]. {{misol|Yur, Asqar, unga it bas kelsin, direktorga aytamiz.|[[w:Yoqubjon Shukurov|Yoqubjon Shukurov]]|Uch savol}} <br/>'''Boʻsh kelmoq''' - {{q.}} [[boʻsh]]. {{misol|Agar Ahmad oxunga boʻsh {{ajrat|kel}}sang bormi.. shon-shavkatingga putur yetib, soʻzing oʻtmas chakadek boʻladi-qoladi.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} <br/>'''Gap kelganda, otangni ayama''' - oʻrni kelganda, haq (bor) gapni aytishdan qaytmaslikni bildiradi. <br/>'''Yov keldimi''' - shoshqaloqlik bilan harakat qilishning oʻrinsizligini qayd etadi. {{misol|Ammo Mirzakarimboy har xil javob berdi. Bir gal: "Qoʻya turchi, yov {{ajrat|kel}}dimi, yolgʻiz qizing, vaqt-soati {{ajrat|kel}}ganda uzatarsan.." - dedi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Joni boʻgʻziga''' (''yoki'' '''halqumiga''') '''kelmoq''' - sabr-chidam oxirgi chegarasiga yetganlikni qayd etadi. {{misol|Besh yildan beri oʻlponni bermaysan, soliqni toʻlamaysan, yigʻim desa, joning boʻgʻzingga {{ajrat|kel}}adi, oʻlaksa!|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} <br/>'''Koʻpga kelgan toʻy''' - biror ish, narsa-hodisaning barchaga birdek tegishli ekanini qayd etadi. {{misol|-Koʻpga {{ajrat|kel}}gan toʻy deysizmi? - kinoya bilan iljaydi chol. - Be! Mahallamda uch oʻgʻillilar bor, besh oʻgʻillilar bor. Hammasi tip-tinch.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Tili gapga kelmaslik''' - qattiq qoʻrquv, hayajon, ruhiy yoki jismoniy zarba, kasallik natijasida soʻzlay olmaslik. {{misol|Eshon sal oʻzini yoʻqotayozdi. Tili gapga {{ajrat|kel}}may galdiradi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Tili gapga {{ajrat|kel}}madi, majolsizlik bilan yana koʻzlarini yumdi.|[[w:Saida Zunnunova|Saida Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}} <br/>'''Tilga kelmoq''' - gapirishga tushmoq, gapira boshlamoq. {{misol|Nihoyat, oʻgʻliga yengillik berish niyatida Hoji tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Uch-toʻrt dakiqalik sukutdan keyin Otabek tilga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} <br/>'''Toʻgʻri kelmaydi''' - maʼqul emas (maʼqul boʻlmaslikni qayd etadi). {{misol|"Oyoq bosishi bilanoq yoʻqlab boraman", deb jazm qilgan edi, oyoq bosganidan keyin oʻylab qarasa, toʻgʻri {{ajrat|kel}}maydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asarlar}} <br/>'''Epaqaga kelmoq''' - {{q.}} [[epaqa]]. {{misol|Nimasini surishtirasiz, mulla aka, xoʻjayinlar orasidan epaqaga {{ajrat|kel}}adiganini qidirish [[anqo]]ning tuxumini qidirish bilan barobar ekan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} <br/>'''Oʻziga kelmoq''' - 1) hushi oʻziga kelmoq, es-hushi tiklanmoq. {{misol|Behush yotgan bemor ikki soatdan keyingina oʻziga {{ajrat|kel}}di.}} 2) es-hushini yigʻishtirib olmoq. {{misol|Uni kabinetda nimalarni eshitarkanman degan savol qiynardi, u oʻqituvchilar xonasida bosh qotirib oʻtirar ekan, sekretar qiz, "ichkariga kirarkansiz", degandan keyin oʻziga {{ajrat|kel}}di.|[[w:Guldasta|"Guldasta"]]}} <br/>'''Qo‘ldan kelmoq''' - uddasidan chiqmoq, qila olmoq, bajara olmoq. {{misol|Qoʻlimdan shuncha ish {{ajrat|kel}}ar ekan, dadang hayot vaqtida nega „bersang - yeyman, ursang - oʻlaman“, deb oʻtirgan ekanman.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Agar qoʻlimdan {{ajrat|kel}}sa, achib va yonib turgan yuragimni senga ochib koʻrsatar edim.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Endi bundan buyon haqimni hech kimga bermayman. "Dard" desa, "oʻl!" deb tura beraman. Nima qilasiz, qoʻlingizdan nima {{ajrat|kel}}adi?|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} <br/>'''Qoʻl kelmoq''' - talab-ehtiyojga yarab ish bermoq; toʻgʻri kelmoq. {{misol|Balkim bu tushuncha kimlargadir qoʻl {{ajrat|kel}}ar, balki ularning manfaatlariga xizmat qilar.|[[w:Komil Yashin|Komil Yashin]]|Hamza}} {{misol|Oʻqimaganingiz ham yaxshi boʻlgan ekan. Bu hunar erkaklarga qoʻl kelmaydi.|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕЛМОҚ}} == Tarjimalari == {{OʻTIL}} {{uz-verb}} === Tillar === {{-trans-|kelmoq| *{{ar}}: [[أتى]] *{{tr}}: [[gelmek]] *{{en}}: [[come]] *{{nl}}: [[komen]] *{{tyv}}: [[келир]] *{{sah}}: [[кэл]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''kelmoq'''<br /> '''1''' [[приходить]]; [[приезжать]]; [[прибывать]]; [[являться]]; '''u biznikiga keldi '''он пришёл к нам; {{tarjmisoli|poyezdda ~ }} приехать поездом; {{tarjmisoli|chaqiriq punktiga ~ }} явиться на призывной пункт; {{tarjmisoli|kechikib ~ }} прибыть, явиться с опозданием; {{tarjmisoli|oʻz vaqtida ~ }} 1) явиться вовремя, своевременно; 2) явиться кстати; '''egadan keyin kesim keladi '''после подлежащего идёт сказуемое; '''yuztacha keladi '''около ста; будет около сотни; '''bu pulga ancha narsa keladi '''на эти деньги много можно купить; '''sal yursangiz, katta koʻcha keladi '''если пройдёте немного, будет большая улица; '''bemorning tuzalgusi kelsa, tabib oʻz oyogʻi bilan keladi '''{{izoh|посл}}. если больному суждено поправиться, то лекарь придёт сам без приглашения ({{izoh|букв}}. своими ногами); '''unga baxt keldi '''к нему пришло счастье, ему привалило счастье;<br /> '''2 '''[[наступать]] [[приходить]]; '''mana bahor ham keldi '''вот и весна наступила, пришла весна; '''bu yil kuz yaxshi keldi '''осень в этом году оказалась благоприятной;<br /> '''3''' [[падать]], [[приходиться]] ({{izoh|на чью-л. долю}}); '''mehnat hisobiga kelgan daromad '''доход, полученный в результате труда; '''bir jon boshiga qanchadan keladi? '''сколько придется на душу населения?; '''Kosibning bir haftalik ishiga bir xalta don kelmaydi '''(Ойбек, „Ќутлуѓ ќон“) За недельную работу ремесленнику не достаётся и кулёчка зерна;<br /> '''4 '''[[подходить]] [[по]] [[размеру]]; {{tarjmisoli|keng ~}} быть (оказываться) больше, быть великоватым, широким ({{izoh|по размеру}}); '''koʻylak senga keng keldi '''рубаха тебе велика; {{tarjmisoli|kichik ~ }} оказаться меньше ({{izoh|по размеру}}); '''palto unga kichik keldi '''пальто ему маловато; {{tarjmisoli|mos ~ }} приходиться впору, соответствовать, быть подходящим, соответствующим; {{tarjmisoli|tor ~ }} быть (оказываться) тесным;<br /> '''5 '''[[весить]]; [[тянуть]] ({{izoh|о весе}}); '''qovun olti kilogramm keldi '''дыня потянула на шесть килограммов; '''har biri bir pud keladigan tarvuzlar '''арбузы, каждый из которых весит по пуду;<br /> '''6''' [[быть]] [[размером]] [[с]]…, [[иметь]] [[величину]] ({{izoh|протяжённость, высоту и т. п}}.); '''balandligi yigirma metrcha keladigan daraxt '''дерево высотой метров двадцать; '''har bir anor choynakday keladi '''каждый гранат размером с чайник; '''gugurt choʻpiday keladigan tikan '''колючка размером со спичку;<br /> '''7 '''[[говорить]], [[начинать]] [[разговор]] ({{izoh|о чем-л}}.); '''qani, soʻzdan keling '''а ну-ка говорите, ну-ка расскажите; '''quruq soʻzni qoʻying, ishdan keling '''оставьте пустой разговор, говорите о деле ({{izoh|о работе}}); '''biri bogʻdan kelsa, ikkinchisi togʻdan keladi '''{{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. один говорит о саде, другой о горе) один про Фому, другой про Ерёму;<br /> '''8 '''{{izoh|в форме повел, накл. <b>}}kel, keling '''{{izoh|означает: }}1) {{izoh|приглашение, призыв к совершению действия;}} '''kel, qoʻy shu gapingni '''ладно, брось свои разговоры, откажись от своего намерения; '''Kel, gapingni qoʻy-chi, ovqat-povqating bormi? '''(Ѓ. Ѓулом, „Шум бола“) Ладно, хватит разговоров, поесть у тебя найдётся?; 2) {{izoh|приветствие пришедшему, вошедшему с улицы человеку;}} '''e, sizmisiz, qeling, keling '''а, это вы, здравствуйте, здравствуйте;''' kel, bolam, kel '''здравствуй, мальчик, заходи;<br /> '''9 '''{{izoh|в сочетании с отглагольной ф. на}} '''-gi, -ki, -qi, -gu, -qu, -gʻu '''{{izoh|и притяжательными аффиксами означает желание, стремление, хотение; <b>}}egim kelyapti '''мне хочется есть; '''yeging kelyaptimi? '''тебе хочется есть?; '''yegim keldi '''мне хотелось, захотелось есть; '''uyqum kelayotir '''мне хочется спать;<br /> '''10 '''{{izoh|в качестве вспомогательного глагола означает: }}1) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-a/-y '''{{izoh|действие, совершаемое попутно, мимоходом, одновременно с основным действием: {{tarjmisoli|}}ola ~ }} захватить ({{izoh|попутно}}); {{tarjmisoli|yoza ~ }} написать ({{izoh|заодно}}); {{tarjmisoli|kira ~ }} зайти ({{izoh|по пути}}); 2) {{izoh|с деепр. основного глагола на <b>}}-(i)b''':а) {{izoh|действие, происходящее с приближением к говорящему: {{tarjmisoli|}}borib ~ }} сходить, съездить; {{tarjmisoli|olib ~ }} принести ({{izoh|сюда}}), привезти; привести; {{tarjmisoli|qaytib ~ }} вернуться, возвратиться; {{tarjmisoli|yaqinlashib ~ }} приближаться; б) {{izoh|действие, непрерывно продолжающееся до какого-л. момента: {{tarjmisoli|}}bu kitobni oʻqib ~daman }} я читаю эту книгу ({{izoh|начал читать и продолжаю чтение до настоящего момента}}); '''1984 yilgacha fabrikada ishlab keldim '''({{izoh|вплоть}}) до 1984 года я работал на фабрике; '''Men bu sirni shu choqqacha ichimda saqlab kelayotgan edim, endi, aytmasam boʻlmaydi '''(А. Ќаћћор, „Хотинлар“) Я до сих пор хранила эту тайну, а теперь не могу не рассказать;<br /> '''11 '''{{izoh|в сочетании с рядом имён образует сложные (составные) глаголы: {{tarjmisoli|}}duch ~ }} встречаться, попадаться; сталкиваться; {{tarjmisoli|toʻgʻri ~ }} 1) попадаться навстречу; 2) подходить, соответствовать; приходиться; быть подходящим; {{tarjmisoli|xush ~ }} приходиться по душе; нравиться; '''xush kelibsiz! '''добро пожаловать!; {{tarjmisoli|oʻziga ~ }} 1) приходить в себя, очнуться, приходить в сознание; 2) принимать прежний вид;<br /> '''12 '''{{izoh|в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов;}} '''kelib turmoq '''посещать, приходить ({{izoh|регулярно}}); '''kelib olmoq '''прийти (приехать) и взять; '''kelib chiqmoq '''1) выходить; выезжать; '''darvozadan kelib chiqmoq '''выйти (выехать) из ворот; 2) появляться, показываться; 3) происходить, возникать; 4) {{izoh|перен}}. вытекать; '''kelib yetmoq '''1) добираться, доходить; доезжать; 2) подходить; подъезжать; приближаться; '''kelib koʻrmoq '''1) прийти и посмотреть; 2) попробовать, попытаться; '''qani, shu yerga kelib koʻr-chi! '''попробуй-ка подойти сюда!; '''* qoʻlidan keladi '''он в состоянии, он способен; он имеет возможность ({{izoh|сделать что-л}}.); '''qoʻldan kelgancha '''по мере сил, по мере возможности; '''aytishga tili kelmadi '''у него язык не повернулся сказать; '''aytganingiz kelsin '''да будет так, как вы сказали; да исполнится ваше желание; '''qorachadan kelgan '''смуглый, брюнет; смуглолицый, чернявый; '''bu masalaga kelganda… '''а что касается этого вопроса…; '''doʻppisi tang '''({{izoh|или <b>}}[[tor]]''') '''[[keldi]] '''({{izoh|букв}}. [[тюбетейка]] [[ему]] [[тесна]]) [[он]] [[в]] [[трудном]] ([[безвыходном]]) [[положении]], [[ему]] [[пришлось]] [[плохо]].<br /> }} 3n7qnufj658iygzkkxmxfjd8anxbjxv 0 14155 639212 638581 2026-06-09T18:51:36Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639212 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻk''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻK ' moviy', ' zangori'. .. hovuzning jimir-ji-mir tebranayotgan k oʻ m — k oʻ k sathiga .. bir necha dahiha harab turdi-da, .. (Hamid Gʻulom). Qadim-gi turkiy tilda shunday maʼnoni va boshqa maʼnolarni anglatgan bu sifat asli kö:k tarzida talaffuz qilin-gan (ЭСТЯ, III, 67), keyinroq ö: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 395; Devon, III, 146; DS, 312: kök VI), oʻz — bek tilida esa yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: kö:k &gt;&nbsp;kök &gt;&nbsp;kok.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tiniq osmon rangidagi; moviy, zangori. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} boʻyoq.}} {{misol|Qoʻlimizda tovlanar jajji-jajji bayroqlar, Osmonda {{ajrat|koʻk}}, qizil shar yengil uchib oʻynoqlar. |[[w:I. Muslim|I. Muslim]]}} #Kul rangidagi, kulrang. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} boʻri.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} kaptar.}} {{misol|Qamchi {{ajrat|koʻk}} ot bilan saman toyni yetaklab, daryo tomonga ketdi.|[[w:Hamid Gʻulom|Hamid Gʻulom]]|Mashʼal}} #{{s. t.|uz}} Yashil, sabza. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} oʻt.}} {{misol|Qarshimda tebranar {{ajrat|koʻk}} barglar har on..|[[w:Yu. Hamdam|Yu. Hamdam]]}} #Yer ustida gumbaz shaklida koʻrinib turadigan havo qatlami; osmon. {{misol|Enkayganga enkaygin, boshing yerga tekkuncha, Kekkayganga kekkaygin, boshing {{ajrat|koʻk}}ka yetguncha.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Martning oxirgi kunlari. {{ajrat|Koʻk}} yuzida suzib yurgan bulut parchalari oftobni bir zumda yuz kuyga solyapti.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ming bir jon}} #Oʻsayotgan oʻt-oʻsimlik, oʻt-oʻlan; maysa, koʻkat. {{misol|Yomgʻirlar yogʻib, yerda oʻt-oʻlanlar koʻrina boshladi, hayvonlarning ogʻzi {{ajrat|koʻk}}ka tegdi.|[[w:M. Muhammadjonov|M. Muhammadjonov]]|Turmush urinishlari}} {{misol|Mening brigadamga qarashli yerdan uch gektariga misr paxta ekdim. {{ajrat|Koʻk}}i juda yaxshi.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Tirilgan murda}} #Bahorda yangi chiqqan, somsa, chuchvara kabi ovqatlarga ishlatiladigan otquloq, yoʻngʻichqa, jagʻjagʻ, ismaloq kabi koʻkatlarning umumiy nomi va shunday koʻkatlar qoʻshib tayyorlangan ovqat. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} somsa.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} shoʻrva.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} terish bahonasi bilan dalalarni tusay boshlagan edi.|[[w:Choʻlpon|Choʻlpon]]|Kecha va kunduz}}<br/>'''Koʻk somsa''' - ichiga yangi oʻsib chiqqan jagʻ-jagʻ, yoʻngʻichqa, ismaloq, yalpiz kabi oʻt-oʻlanlar bargini piyoz bilan qiymalab, oshirma yoki oddiy xamirga oʻrab tayyorlangan somsa. #Kashnich, janbil, ukrop kabi ovqatga qoʻshib yeyiladigan rezavor oʻsimliklar, [[koʻkat]]. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} solib qatiqlangan mastavaning lazzatli hidi keldi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} #{{s. t.|uz}} (3-sh. {{birl.}} shaklida - koʻki) [[dollar]]. {{misol|Bir pachka {{ajrat|koʻk}}i bilan qoʻlga tushibdi, ish chatoq.}}<br/>'''Boshi koʻkka yetdi''' - {{q.}} [[bosh]].<br/>'''Yeru koʻkka ishonmaslik''' - oʻta darajada ehtiyotlamoq. {{misol|Qizim bechora uni [Yodgorani] yerga ham, {{ajrat|koʻk}}ka ham ishonmaydi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Kulini koʻkka sovurmoq''' - {{q.}} [[sovurmoq]] 3.<br/>'''Koʻkka koʻtarmoq''' - taʼrif, tavsifini juda oshirmoq, oʻta maqtamoq. {{misol|-Mushtoqman, ammo bir oz sabr et, - dedi lablaridan meva shirasini artib Ahmad Husayn. - Qani, sen hali {{ajrat|koʻk}}ka koʻtargan taʼlimot qaysi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}<br/>'''Tutuni koʻkka chiqmoq''' - oʻta darajada xafa boʻlmoq, xunob boʻlmoq. {{misol|Oʻzbek oyim oʻgʻlining "oʻlganni ustiga chiqib tepish" qabilidan boʻlgan bu harakatidan tutuni {{ajrat|koʻk}}ka chiqib, borliq qahr-gʻazabini eri ustiga toʻkadi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎК}} == Tarjimalari == {{uz-adj}} {{-trans-|Rang| *{{de}}: [[Blau]] *{{pt}}: [[azul]] *{{fr}}: [[bleu]] *{{ko}}: [[푸른]] (puleun) *{{en}}: [[blue]] *{{mn}}: [[цэнхэр]] (tsenkher) *{{pt}}: [[azul]] *{{az}}: [[mavi]] *{{tyv}}: [[көк]] *{{ja}}: [[青]] (ao) *{{zh}}: [[蓝色]] (lán sè) *{{tr}}: [[mavi]] *{{kjh}}: [[кӧк]] *{{sah}}: [[күөх]] *{{cv}}: [[кӑвак]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[koʻk]] I</b></br> <b>1 </b>[[синий]]; [[голубой]], [[небесно-голубой]], [[лазурный]]; [[сизый]]; {{tarjmisoli|~ boʻyoq }} синяя краска; {{tarjmisoli|~ koʻz }} 1) голубые глаза; 2) голубоглазый; {{tarjmisoli|~ kaptar }} сизый голубь, сизарь; {{tarjmisoli|~ osmon }} синее небо; {{tarjmisoli|~ tol }} ива сизая; {{tarjmisoli|~ qargʻa shoyi }} ({{izoh|или <b>}}[[shohi]]</b>) [[сорт]] [[местной]] [[шёлковой]] [[ткани]] [[синей]] [[окраски]]; {{tarjmisoli|~ koʻylak }} 1) синяя рубашка; синее платье; 2) синяя блуза; 3) {{izoh|перен}}. синеблузник;</br> <b>2 </b>[[зелёный]]; {{tarjmisoli|~ oʻt }} зелёная трава; {{tarjmisoli|~ choy }} зелёный чай, {{tarjmisoli|~ hoʻl, ~ beda }} свежескошенный клевер, свежий клевер; {{tarjmisoli|~ terak }} {{izoh|бот}}. тополь Болле;</br> <b>3 </b>[[серый]]; [[сивый]]; {{tarjmisoli|~ ot }} серая лошадь;</br> <b>4 </b>[[небо]]; {{tarjmisoli|uning shodligi yeru ~ka sigʻmaydi }} ({{izoh|букв}}. его радость не помещается ни на небе, ни на земле) его радости нет предела, нет границ; он вне себя от радости; {{tarjmisoli|u kitobini yer-~ka ishonmaydi }} он никому не доверяет свою книгу; {{tarjmisoli|~ka boqqan yiqilur }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. тот, кто смотрит на небо, упадёт) не задирай нос кверху, не гордись - поскользнёшься; {{tarjmisoli|~larga koʻtarmoq }} превозносить ({{izoh|кого-л}}.) до небес; {{tarjmisoli|dushmanning kuli ~ka sovurildi }} враг окончательно разгромлен; враг разбит наголову; {{tarjmisoli|kulini ~ka sovurmoq }} окончательно разгромить; разбить в пух и в прах; {{tarjmisoli|boshi ~ka yetdi}} ({{izoh|букв}}. его голова достигла неба) он на седьмом небе ({{izoh|от радости}});</br> <b>5 </b>[[зелень]]; {{tarjmisoli|ovqatga ~ selish foydalidir }} полезно употреблять в пищу зелень; {{tarjmisoli|osh ~ }} съедобная трава, приправа; {{tarjmisoli|sigirlarning ogʻzi ~ka tegib qoldi }} коровы начали пастись (весной) на подножном корму;</br> <b>6</b> [[траур]] ({{izoh|платье тёмно-синего или синего цвета}}); {{tarjmisoli|~ kiymoq }} носить траур; {{tarjmisoli|* oqini oq, ~ini ~ qilmoq }} сильно избить, отхлестать, выпороть, отстегать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|oq sutini ~ka sogʻmoq }} проклясть, предать проклятию ({{izoh|только о матери в отношении своих детей}}); {{tarjmisoli|Vatanga xiyonat qilsang, oʻgʻlim, oq sutimni ~ka sogʻaman }} если изменишь Родине, сын мой, я тебя прокляну; {{tarjmisoli|tutuni ~ka chiqdi }} он крайне опечалился.</br> </br> <b>[[koʻk]] II</br> </b>[[намётка]], [[прошивка]] [[крупными]] [[стежками]]; {{tarjmisoli|~ solmoq }} намётывать.</br> }} {{-rang-}} tausjybbudr106dcw83fgyawqkzsmd3 639213 639212 2026-06-09T18:53:51Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639213 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻk''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻK ' moviy', ' zangori'. .. hovuzning jimir-ji-mir tebranayotgan k oʻ m — k oʻ k sathiga .. bir necha dahiha harab turdi-da, .. (Hamid Gʻulom). Qadim-gi turkiy tilda shunday maʼnoni va boshqa maʼnolarni anglatgan bu sifat asli kö:k tarzida talaffuz qilin-gan (ЭСТЯ, III, 67), keyinroq ö: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 395; Devon, III, 146; DS, 312: kök VI), oʻz — bek tilida esa yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: kö:k &gt;&nbsp;kök &gt;&nbsp;kok.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tiniq osmon rangidagi; moviy, zangori. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} boʻyoq.}} {{misol|Qoʻlimizda tovlanar jajji-jajji bayroqlar, Osmonda {{ajrat|koʻk}}, qizil shar yengil uchib oʻynoqlar. |[[w:I. Muslim|I. Muslim]]}} #Kul rangidagi, kulrang. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} boʻri.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} kaptar.}} {{misol|Qamchi {{ajrat|koʻk}} ot bilan saman toyni yetaklab, daryo tomonga ketdi.|[[w:Hamid Gʻulom|Hamid Gʻulom]]|Mashʼal}} #{{s. t.|uz}} Yashil, sabza. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} oʻt.}} {{misol|Qarshimda tebranar {{ajrat|koʻk}} barglar har on..|[[w:Yu. Hamdam|Yu. Hamdam]]}} #Yer ustida gumbaz shaklida koʻrinib turadigan havo qatlami; osmon. {{misol|Enkayganga enkaygin, boshing yerga tekkuncha, Kekkayganga kekkaygin, boshing {{ajrat|koʻk}}ka yetguncha.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Martning oxirgi kunlari. {{ajrat|Koʻk}} yuzida suzib yurgan bulut parchalari oftobni bir zumda yuz kuyga solyapti.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ming bir jon}} #Oʻsayotgan oʻt-oʻsimlik, oʻt-oʻlan; maysa, koʻkat. {{misol|Yomgʻirlar yogʻib, yerda oʻt-oʻlanlar koʻrina boshladi, hayvonlarning ogʻzi {{ajrat|koʻk}}ka tegdi.|[[w:M. Muhammadjonov|M. Muhammadjonov]]|Turmush urinishlari}} {{misol|Mening brigadamga qarashli yerdan uch gektariga misr paxta ekdim. {{ajrat|Koʻk}}i juda yaxshi.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Tirilgan murda}} #Bahorda yangi chiqqan, somsa, chuchvara kabi ovqatlarga ishlatiladigan otquloq, yoʻngʻichqa, jagʻjagʻ, ismaloq kabi koʻkatlarning umumiy nomi va shunday koʻkatlar qoʻshib tayyorlangan ovqat. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} somsa.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} shoʻrva.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} terish bahonasi bilan dalalarni tusay boshlagan edi.|[[w:Choʻlpon|Choʻlpon]]|Kecha va kunduz}}<br/>'''Koʻk somsa''' - ichiga yangi oʻsib chiqqan jagʻ-jagʻ, yoʻngʻichqa, ismaloq, yalpiz kabi oʻt-oʻlanlar bargini piyoz bilan qiymalab, oshirma yoki oddiy xamirga oʻrab tayyorlangan somsa. #Kashnich, janbil, ukrop kabi ovqatga qoʻshib yeyiladigan rezavor oʻsimliklar, [[koʻkat]]. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} solib qatiqlangan mastavaning lazzatli hidi keldi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} #{{s. t.|uz}} (3-{{sh.}} {{birl.}} shaklida - koʻki) [[dollar]]. {{misol|Bir pachka {{ajrat|koʻk}}i bilan qoʻlga tushibdi, ish chatoq.}}<br/>'''Boshi koʻkka yetdi''' - {{q.}} [[bosh]].<br/>'''Yeru koʻkka ishonmaslik''' - oʻta darajada ehtiyotlamoq. {{misol|Qizim bechora uni [Yodgorani] yerga ham, {{ajrat|koʻk}}ka ham ishonmaydi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Kulini koʻkka sovurmoq''' - {{q.}} [[sovurmoq]] 3.<br/>'''Koʻkka koʻtarmoq''' - taʼrif, tavsifini juda oshirmoq, oʻta maqtamoq. {{misol|-Mushtoqman, ammo bir oz sabr et, - dedi lablaridan meva shirasini artib Ahmad Husayn. - Qani, sen hali {{ajrat|koʻk}}ka koʻtargan taʼlimot qaysi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}<br/>'''Tutuni koʻkka chiqmoq''' - oʻta darajada xafa boʻlmoq, xunob boʻlmoq. {{misol|Oʻzbek oyim oʻgʻlining "oʻlganni ustiga chiqib tepish" qabilidan boʻlgan bu harakatidan tutuni {{ajrat|koʻk}}ka chiqib, borliq qahr-gʻazabini eri ustiga toʻkadi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎК}} == Tarjimalari == {{uz-adj}} {{-trans-|Rang| *{{de}}: [[Blau]] *{{pt}}: [[azul]] *{{fr}}: [[bleu]] *{{ko}}: [[푸른]] (puleun) *{{en}}: [[blue]] *{{mn}}: [[цэнхэр]] (tsenkher) *{{pt}}: [[azul]] *{{az}}: [[mavi]] *{{tyv}}: [[көк]] *{{ja}}: [[青]] (ao) *{{zh}}: [[蓝色]] (lán sè) *{{tr}}: [[mavi]] *{{kjh}}: [[кӧк]] *{{sah}}: [[күөх]] *{{cv}}: [[кӑвак]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[koʻk]] I</b></br> <b>1 </b>[[синий]]; [[голубой]], [[небесно-голубой]], [[лазурный]]; [[сизый]]; {{tarjmisoli|~ boʻyoq }} синяя краска; {{tarjmisoli|~ koʻz }} 1) голубые глаза; 2) голубоглазый; {{tarjmisoli|~ kaptar }} сизый голубь, сизарь; {{tarjmisoli|~ osmon }} синее небо; {{tarjmisoli|~ tol }} ива сизая; {{tarjmisoli|~ qargʻa shoyi }} ({{izoh|или <b>}}[[shohi]]</b>) [[сорт]] [[местной]] [[шёлковой]] [[ткани]] [[синей]] [[окраски]]; {{tarjmisoli|~ koʻylak }} 1) синяя рубашка; синее платье; 2) синяя блуза; 3) {{izoh|перен}}. синеблузник;</br> <b>2 </b>[[зелёный]]; {{tarjmisoli|~ oʻt }} зелёная трава; {{tarjmisoli|~ choy }} зелёный чай, {{tarjmisoli|~ hoʻl, ~ beda }} свежескошенный клевер, свежий клевер; {{tarjmisoli|~ terak }} {{izoh|бот}}. тополь Болле;</br> <b>3 </b>[[серый]]; [[сивый]]; {{tarjmisoli|~ ot }} серая лошадь;</br> <b>4 </b>[[небо]]; {{tarjmisoli|uning shodligi yeru ~ka sigʻmaydi }} ({{izoh|букв}}. его радость не помещается ни на небе, ни на земле) его радости нет предела, нет границ; он вне себя от радости; {{tarjmisoli|u kitobini yer-~ka ishonmaydi }} он никому не доверяет свою книгу; {{tarjmisoli|~ka boqqan yiqilur }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. тот, кто смотрит на небо, упадёт) не задирай нос кверху, не гордись - поскользнёшься; {{tarjmisoli|~larga koʻtarmoq }} превозносить ({{izoh|кого-л}}.) до небес; {{tarjmisoli|dushmanning kuli ~ka sovurildi }} враг окончательно разгромлен; враг разбит наголову; {{tarjmisoli|kulini ~ka sovurmoq }} окончательно разгромить; разбить в пух и в прах; {{tarjmisoli|boshi ~ka yetdi}} ({{izoh|букв}}. его голова достигла неба) он на седьмом небе ({{izoh|от радости}});</br> <b>5 </b>[[зелень]]; {{tarjmisoli|ovqatga ~ selish foydalidir }} полезно употреблять в пищу зелень; {{tarjmisoli|osh ~ }} съедобная трава, приправа; {{tarjmisoli|sigirlarning ogʻzi ~ka tegib qoldi }} коровы начали пастись (весной) на подножном корму;</br> <b>6</b> [[траур]] ({{izoh|платье тёмно-синего или синего цвета}}); {{tarjmisoli|~ kiymoq }} носить траур; {{tarjmisoli|* oqini oq, ~ini ~ qilmoq }} сильно избить, отхлестать, выпороть, отстегать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|oq sutini ~ka sogʻmoq }} проклясть, предать проклятию ({{izoh|только о матери в отношении своих детей}}); {{tarjmisoli|Vatanga xiyonat qilsang, oʻgʻlim, oq sutimni ~ka sogʻaman }} если изменишь Родине, сын мой, я тебя прокляну; {{tarjmisoli|tutuni ~ka chiqdi }} он крайне опечалился.</br> </br> <b>[[koʻk]] II</br> </b>[[намётка]], [[прошивка]] [[крупными]] [[стежками]]; {{tarjmisoli|~ solmoq }} намётывать.</br> }} {{-rang-}} 3543oeevym1ofgzrd3kzry8o8p4u23e 639214 639213 2026-06-09T18:54:37Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639214 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''koʻk''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|KOʻK ' moviy', ' zangori'. .. hovuzning jimir-jimir tebranayotgan ko‘m-ko‘k sathiga .. bir necha dahiha harab turdi-da, .. (Hamid Gʻulom). Qadimgi turkiy tilda shunday maʼnoni va boshqa maʼnolarni anglatgan bu sifat asli kö:k tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 67), keyinroq ö: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 395; Devon, III, 146; DS, 312: kök VI), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: kö:k &gt;&nbsp;kök &gt;&nbsp;kok.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === #Tiniq osmon rangidagi; moviy, zangori. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} koʻz.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} boʻyoq.}} {{misol|Qoʻlimizda tovlanar jajji-jajji bayroqlar, Osmonda {{ajrat|koʻk}}, qizil shar yengil uchib oʻynoqlar. |[[w:I. Muslim|I. Muslim]]}} #Kul rangidagi, kulrang. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} boʻri.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} kaptar.}} {{misol|Qamchi {{ajrat|koʻk}} ot bilan saman toyni yetaklab, daryo tomonga ketdi.|[[w:Hamid Gʻulom|Hamid Gʻulom]]|Mashʼal}} #{{s. t.|uz}} Yashil, sabza. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} oʻt.}} {{misol|Qarshimda tebranar {{ajrat|koʻk}} barglar har on..|[[w:Yu. Hamdam|Yu. Hamdam]]}} #Yer ustida gumbaz shaklida koʻrinib turadigan havo qatlami; osmon. {{misol|Enkayganga enkaygin, boshing yerga tekkuncha, Kekkayganga kekkaygin, boshing {{ajrat|koʻk}}ka yetguncha.|[[w:Maqol|Maqol]]}} {{misol|Martning oxirgi kunlari. {{ajrat|Koʻk}} yuzida suzib yurgan bulut parchalari oftobni bir zumda yuz kuyga solyapti.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ming bir jon}} #Oʻsayotgan oʻt-oʻsimlik, oʻt-oʻlan; maysa, koʻkat. {{misol|Yomgʻirlar yogʻib, yerda oʻt-oʻlanlar koʻrina boshladi, hayvonlarning ogʻzi {{ajrat|koʻk}}ka tegdi.|[[w:M. Muhammadjonov|M. Muhammadjonov]]|Turmush urinishlari}} {{misol|Mening brigadamga qarashli yerdan uch gektariga misr paxta ekdim. {{ajrat|Koʻk}}i juda yaxshi.|[[w:Gʻafur Gʻulom|Gʻafur Gʻulom]]|Tirilgan murda}} #Bahorda yangi chiqqan, somsa, chuchvara kabi ovqatlarga ishlatiladigan otquloq, yoʻngʻichqa, jagʻjagʻ, ismaloq kabi koʻkatlarning umumiy nomi va shunday koʻkatlar qoʻshib tayyorlangan ovqat. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} somsa.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} shoʻrva.}} {{misol|{{ajrat|Koʻk}} terish bahonasi bilan dalalarni tusay boshlagan edi.|[[w:Choʻlpon|Choʻlpon]]|Kecha va kunduz}}<br/>'''Koʻk somsa''' - ichiga yangi oʻsib chiqqan jagʻ-jagʻ, yoʻngʻichqa, ismaloq, yalpiz kabi oʻt-oʻlanlar bargini piyoz bilan qiymalab, oshirma yoki oddiy xamirga oʻrab tayyorlangan somsa. #Kashnich, janbil, ukrop kabi ovqatga qoʻshib yeyiladigan rezavor oʻsimliklar, [[koʻkat]]. {{misol|{{ajrat|Koʻk}} solib qatiqlangan mastavaning lazzatli hidi keldi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}} #{{s. t.|uz}} (3-{{sh.}} {{birl.}} shaklida - koʻki) [[dollar]]. {{misol|Bir pachka {{ajrat|koʻk}}i bilan qoʻlga tushibdi, ish chatoq.}}<br/>'''Boshi koʻkka yetdi''' - {{q.}} [[bosh]].<br/>'''Yeru koʻkka ishonmaslik''' - oʻta darajada ehtiyotlamoq. {{misol|Qizim bechora uni [Yodgorani] yerga ham, {{ajrat|koʻk}}ka ham ishonmaydi.|[[w:Ergash Raimov|Ergash Raimov]]|Ajab qishloq}}<br/>'''Kulini koʻkka sovurmoq''' - {{q.}} [[sovurmoq]] 3.<br/>'''Koʻkka koʻtarmoq''' - taʼrif, tavsifini juda oshirmoq, oʻta maqtamoq. {{misol|-Mushtoqman, ammo bir oz sabr et, - dedi lablaridan meva shirasini artib Ahmad Husayn. - Qani, sen hali {{ajrat|koʻk}}ka koʻtargan taʼlimot qaysi?|[[w:Oybek|Oybek]]|Nur qidirib}}<br/>'''Tutuni koʻkka chiqmoq''' - oʻta darajada xafa boʻlmoq, xunob boʻlmoq. {{misol|Oʻzbek oyim oʻgʻlining "oʻlganni ustiga chiqib tepish" qabilidan boʻlgan bu harakatidan tutuni {{ajrat|koʻk}}ka chiqib, borliq qahr-gʻazabini eri ustiga toʻkadi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|КЎК}} == Tarjimalari == {{uz-adj}} {{-trans-|Rang| *{{de}}: [[Blau]] *{{pt}}: [[azul]] *{{fr}}: [[bleu]] *{{ko}}: [[푸른]] (puleun) *{{en}}: [[blue]] *{{mn}}: [[цэнхэр]] (tsenkher) *{{pt}}: [[azul]] *{{az}}: [[mavi]] *{{tyv}}: [[көк]] *{{ja}}: [[青]] (ao) *{{zh}}: [[蓝色]] (lán sè) *{{tr}}: [[mavi]] *{{kjh}}: [[кӧк]] *{{sah}}: [[күөх]] *{{cv}}: [[кӑвак]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[koʻk]] I</b></br> <b>1 </b>[[синий]]; [[голубой]], [[небесно-голубой]], [[лазурный]]; [[сизый]]; {{tarjmisoli|~ boʻyoq }} синяя краска; {{tarjmisoli|~ koʻz }} 1) голубые глаза; 2) голубоглазый; {{tarjmisoli|~ kaptar }} сизый голубь, сизарь; {{tarjmisoli|~ osmon }} синее небо; {{tarjmisoli|~ tol }} ива сизая; {{tarjmisoli|~ qargʻa shoyi }} ({{izoh|или <b>}}[[shohi]]</b>) [[сорт]] [[местной]] [[шёлковой]] [[ткани]] [[синей]] [[окраски]]; {{tarjmisoli|~ koʻylak }} 1) синяя рубашка; синее платье; 2) синяя блуза; 3) {{izoh|перен}}. синеблузник;</br> <b>2 </b>[[зелёный]]; {{tarjmisoli|~ oʻt }} зелёная трава; {{tarjmisoli|~ choy }} зелёный чай, {{tarjmisoli|~ hoʻl, ~ beda }} свежескошенный клевер, свежий клевер; {{tarjmisoli|~ terak }} {{izoh|бот}}. тополь Болле;</br> <b>3 </b>[[серый]]; [[сивый]]; {{tarjmisoli|~ ot }} серая лошадь;</br> <b>4 </b>[[небо]]; {{tarjmisoli|uning shodligi yeru ~ka sigʻmaydi }} ({{izoh|букв}}. его радость не помещается ни на небе, ни на земле) его радости нет предела, нет границ; он вне себя от радости; {{tarjmisoli|u kitobini yer-~ka ishonmaydi }} он никому не доверяет свою книгу; {{tarjmisoli|~ka boqqan yiqilur }} {{izoh|погов}}. ({{izoh|букв}}. тот, кто смотрит на небо, упадёт) не задирай нос кверху, не гордись - поскользнёшься; {{tarjmisoli|~larga koʻtarmoq }} превозносить ({{izoh|кого-л}}.) до небес; {{tarjmisoli|dushmanning kuli ~ka sovurildi }} враг окончательно разгромлен; враг разбит наголову; {{tarjmisoli|kulini ~ka sovurmoq }} окончательно разгромить; разбить в пух и в прах; {{tarjmisoli|boshi ~ka yetdi}} ({{izoh|букв}}. его голова достигла неба) он на седьмом небе ({{izoh|от радости}});</br> <b>5 </b>[[зелень]]; {{tarjmisoli|ovqatga ~ selish foydalidir }} полезно употреблять в пищу зелень; {{tarjmisoli|osh ~ }} съедобная трава, приправа; {{tarjmisoli|sigirlarning ogʻzi ~ka tegib qoldi }} коровы начали пастись (весной) на подножном корму;</br> <b>6</b> [[траур]] ({{izoh|платье тёмно-синего или синего цвета}}); {{tarjmisoli|~ kiymoq }} носить траур; {{tarjmisoli|* oqini oq, ~ini ~ qilmoq }} сильно избить, отхлестать, выпороть, отстегать ({{izoh|кого-л}}.); {{tarjmisoli|oq sutini ~ka sogʻmoq }} проклясть, предать проклятию ({{izoh|только о матери в отношении своих детей}}); {{tarjmisoli|Vatanga xiyonat qilsang, oʻgʻlim, oq sutimni ~ka sogʻaman }} если изменишь Родине, сын мой, я тебя прокляну; {{tarjmisoli|tutuni ~ka chiqdi }} он крайне опечалился.</br> </br> <b>[[koʻk]] II</br> </b>[[намётка]], [[прошивка]] [[крупными]] [[стежками]]; {{tarjmisoli|~ solmoq }} намётывать.</br> }} {{-rang-}} n8but657ysja4tvkqrqvhqoxxtz8sk7 0 14522 639238 638444 2026-06-10T09:29:59Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639238 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''u-çun''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|UCHUN ’atalganlik’, 'maqsad’ kabi maʼnolarni ifodalaydigan koʻmakchi. Sen u ch u n jonimni be— rishga ham tayyorman. Bu koʻmakchi qadimgi turkiy tilda üçün tarzida talaffuz qilingan (Devon, I, 105; ПДП, 437; DS, 622); oʻzbek tilida ü unlilarining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: oʻchoʻn &gt;&nbsp;uchun. Bu soʻz asli ’maqsad’ maʼnosini anglatgan oʻch otiga —(oʻ)n qoʻshimcha-sini qoʻshib hosil qilingan deb taxmin qilinadi (ЭСТЯ, I, 643).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === ''koʻmakchi'' Sabab, maqsad, atalganlik kabi maʼnolarni bildiradi, shunday maʼnoli munosabatlarni koʻrsatadi. {{misol|Bu yerga Madali akaning jigʻiga tegish, rashkini keltirish {{ajrat|uchun}} kirganligimni eslab, mulzam boʻldim.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Davr mening taqdirimda}}. {{misol|Dunyoda toʻgʻri yashab, yurtga xizmat qilib oʻtishdan ortiq baxt bormi inson bolasi {{ajrat|uchun}}!|[[w:T. Ashurov|T. Ashurov]]|Oq ot}}. {{misol|Ota-onasi savodli kishilar boʻlganligi {{ajrat|uchun}} ham yoshligidan savod chiqardi.|[[w:Fan va turmush|Fan va turmush]]}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|УЧУН}} == Tarjimalari == {{uz-adv}} {{-trans-|uchun| * {{az}}: [[üzrə]] *{{nog}}: [[уьшин]] * {{tr}}: [[üzere]], [[için]] * {{ug}}: [[ئۈچۈن]] * {{sah}}: [[иһин]] |}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''uchun'''<br /> {{izoh|послелог<br /> '''}}1''' [[для]], [[ради]]; {{tarjmisoli|sen (sening) uchun }} для тебя, ради тебя; {{tarjmisoli|hamma narsa gʻalaba uchun }} всё для победы; {{tarjmisoli|umum manfaati uchun }} ради общей пользы; {{tarjmisoli|u bu yerga dam olish uchun kelgan }} он приехал сюда отдыхать; {{tarjmisoli|kulgi uchun }} ради (для) смеха; {{tarjmisoli|nima uchun }} ради чего?, для чего?; зачем?; {{tarjmisoli|nima uchun uning shoshilishi kerak? }} чего ради ему торопиться?;<br /> '''2 '''[[за]], [[во]] [[имя]] ({{izoh|чего-л}}.); {{tarjmisoli|sotsialistik revolyutsiya ishi uchun }} за дело социалистической революции; {{tarjmisoli|butun jahonda tinchlik uchun kurash }} борьба за мир во всем мире; {{tarjmisoli|vatan uchun jang qilmoq }} сражаться за родину; {{tarjmisoli|gʻalaba qozonish uchun }} во имя победы;<br /> '''3 '''[[из-за]], [[вследствие]], [[ввиду]]; {{tarjmisoli|shuning uchun }} ввиду этого, вследствие этого; поэтому; {{tarjmisoli|yomgʻir yoqqani uchun kechindim }} из-за дождя я опоздал;<br /> '''4 '''[[чтоб]], [[чтобы]]; [[к]]; {{tarjmisoli|maqsadga erishish uchun intilmoq }} стремиться к достижению цели; {{tarjmisoli|mehnat va mudofaa uchun tayyor }} готов к труду и обороне; {{tarjmisoli|poyezdga kechikmaslik uchun barvaqt chiqish kerak }} надо выйти пораньше, чтобы не опоздать на поезд; {{tarjmisoli|axboringiz uchun }} к вашему сведению.<br /> }} 7vepixrt86ef6hhm92o6ue6ln3m0pry 0 15222 639229 630705 2026-06-09T19:26:05Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tillar */ 639229 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''uch-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :Qanot vositasida havoda hara-katlanmoq, qanot qoqib, biror tomonga yoʻ-nalmoq; parvoz qilmoq. {{misol|Qush qanoti bilan {{ajrat|uch}}ib, quyrugʻi bilan qoʻnar.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. m {{misol|Bahor hididan besaranjom boʻlgan qargʻalar qa-gʻillab.. dalssshr ustida {{ajrat|uch}}ardi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. 2 Maxsus mexanizmlar, apparatlar yor-damida havoda bir tomonga yoʻnalmoq; parvoz qilmoq. {{misol|Balandda, yulduzli koʻkda, qayoq-qadir samolyotlar {{ajrat|uch}}ib oʻtdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}}. {{misol|Asad modeli esa, Tik va tez {{ajrat|uch}}ar edi.|[[w:T. Toʻla|T. Toʻla]]}}. 3 Yelmoq, esmoq (shamol haqida). {{misol|Meʼmor-ning diqqatini keng va yash-yashil dala, gʻir-gʻir {{ajrat|uch}}ayotgan shabada, adirlardagi qip-qi-zil gilam lolalar tortsa ham..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. 4 Shamol, zarb yoki boshqa narsa taʼ-sirida havoda biror yoʻnalishda harakat-lanmoq. {{misol|Havoda momiq oq tolalar argʻamchi boʻlib {{ajrat|uch}}ib yurardi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|Tepada ruhni sugʻurib olayotgandek xunuk ingrab {{ajrat|uch}}gan snar-yadlar atrofda yorilmoqda.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}}. '''5 '''{{koʻchma|uz}} Havoda kezmoq, parvoz qilmoq (mavhum narsalar haqida). {{misol|Kuy uzoqdan, boy-nikidan {{ajrat|uch}}ar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Yodimdadir achchiq dardlarim kabi Fazolarda {{ajrat|uch}}ar xayolim.|[[w:R. Parfi|R. Parfi]]}}. {{misol|Qoʻshiq {{ajrat|uch}}ar edi koʻk-da bearmon.|[[w:A. Oripov|A. Oripov]]|Yurtim shamoli}}. '''6 '''{{koʻchma|uz}} Juda katta tezlikda harakatlan-moq. {{misol|Tepalikka {{ajrat|uch}}ib chiqayotgan otning tuyo-gʻi yerdan bosh koʻtarib, bugun-erta ochilay deb turgan lola gʻunchasini ezib, yanchib oʻtdi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. {{misol|Mashina shiddat bilan qaltis togʻ yoʻlidan {{ajrat|uch}}ib ketdi. |[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. {{misol|..poyezd choʻldan koʻm-koʻk vodiyga birdan {{ajrat|uch}}ib kirarkan.. fargʻonalik askarning koʻzlaridan ixtiyorsiz ravishda qaynoq yosh tomchilagan edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|O}}.v. shabadalar. 7 Qor, muz ustida sirpanmoq, toygʻanoq otmoq. {{misol|Chanada {{ajrat|uch}}moq.}} n {{misol|Momiq qor koʻrpasi-ga burkangan Chimyon togʻlari bagʻrida yoshlar changʻi {{ajrat|uch}}ishmoqda.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. 8 Mavjud yeridan uzilib otilib ketmoq. {{misol|Togʻdan {{ajrat|uch}}gan katta-katta toshlar. Bola mototsikldan {{ajrat|uch}}ib ketdi.}} n {{misol|Soqolli soldat ot tagida qoldi, unisi otdan {{ajrat|uch}}ib, yumala-nib ketdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻonat}}. o. 9 Sinib uzilmoq, sinmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi {{ajrat|uch}}gan ekan.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. {{misol|Shisha-si yarmidan {{ajrat|uch}}gan kichkina lampani tutatib, yolgʻiz oʻtirar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|..singan, cheti {{ajrat|uch}}gan, chegali piyola, choynaklar. |[[w:Oybek|Oybek]]|Bolalik}}. 10 Asab yoki boshqa taʼsir sababli pir-piramoq, titramoq (lab, kiprik kabi aʼzolar haqida). {{misol|Onasi tebranib qoʻydi. Qo-voqlari pir-pir {{ajrat|uch}}di.|[[w:J. Abdullaxonov|J. Abdullaxonov]]|Oriyat}}. {{misol|Bu bolaning bir qadar oʻzini mus-tahkam tutishi Tolib akaga yoqmadi, labi asabiy {{ajrat|uch}}di.|[[w:F. Musajonov|F. Musajonov]]|Himmat}}. {{misol|..ogʻ-zining ikki chekkasida zulukday osilib turgan yoʻgʻon moʻylovlari bir-ikki {{ajrat|uch}}di.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. '''11 '''{{koʻchma|uz}} Berilmoq, qiziqmoq, asiri boʻlmoq (asossiz, nomaqbul ravishda). {{misol|Shi-rin gapga {{ajrat|uch}}ma, maqtaganni q{{ajrat|uch}}ma.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. n {{misol|[Rashida] Kursdoshi Temurning yengiltak gaplariga {{ajrat|uch}}di-yu, Ruzimatni butu tay unut-di.|[[w:Toʻlqin|Toʻlqin]]|Ogʻir eslash}}. {{misol|[Eldor:] Darvoqe, Rayhonning nimasiga {{ajrat|uch}}a qoldim ?|[[w:J. Abdul-laxonov|J. Abdul-laxonov]]|Tong yorishgan sohilda}}. {{misol|Aqlli odam-lar maqtovli va balandparvoz soʻzlarga {{ajrat|uch}}-maydilar..|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Olovli izlar}}. 12 Kayf taʼsirida es-xushini yoʻqot-moq, oʻzidan ketmoq. {{misol|Afandi boʻza ichib, {{ajrat|uch}}ib qolibdi.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. {{misol|Maʼmurjon koʻchadan ichib kelgan ekanmi, yuz gramm shampanni otdi-yu, {{ajrat|uch}}ib qolishiga sal qoldi.|[[w:Sh. Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]|Toʻl-qinlar}}. 13 Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanib, shu soʻzlar anglatgan narsaning yoʻq boʻlishi (yoʻqolishi), ketishi maʼnosini bildiradi. {{misol|Barakasi {{ajrat|uch}}moq. Hushi boshidan {{ajrat|uch}}moq. Kayfi {{ajrat|uch}}moq.}} :Yelga ''(yoki'' havoga, osmonga) uchmoq ''q.'' yel. ''Eh,'' attang, orzular uchdi havoga, Anglamay yoʻliq-dim bu bedavoga. Ya. Qurbon, Mehrim va qah-rim. Koʻzim uchib turgani yoʻq ''yoki'' koʻzim uchib turuvdi (alohida, kinoya ohangi bilan). Biror shaxe yoki narsaning kelishini, boʻli-shini yoqtirmaslik, istamaslikni bildiradi. {{misol|Kelibdilar-da.. sizni koʻramiz deb koʻ-zimiz {{ajrat|uch}}ib turuvdi!|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singil-lar}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|УЧМОҚ}} == Tarjimalari == {{uz-verb}} '''uchmoq''' ===Tillar=== {{-trans-|uchmoq| *{{tr}}: [[uçmak]] *{{en}}: to [[fly]] *{{nl}}: [[vliegen]] *{{sah}}: [[көт]] |}} {{Tarjimalar | }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''uchmoq I'''<br /> '''1 '''[[летать]], [[лететь]]; '''samolyot uchayotir '''самолёт летит; '''chumchuq uchayotir '''воробей летит; '''uchib tushmoq '''слететь ({{izoh|с чего-л}}.); '''xoʻroz devordan uchib tushdi '''петух слетел с забора; '''uchib ketmoq '''1) улететь; слететь; срываться ({{izoh|с чего-л}}.); '''qushlar janubga uchib ketdi '''птицы улетели на юг; '''kapalak guldan uchib ketdi '''бабочка слетела с цветка; 2) улетучиваться; '''benzin uchib ketibdi '''бензин улетучился; '''uchib kelmoq '''прилететь; '''samolyot oʻz vaqtida uchib keldi '''самолёт прилетел вовремя; '''yulduz uchdi '''звезда упала ({{izoh|о метеоре}}); '''uning qoʻlidan baxt qushi uchdi '''({{izoh|букв. }}птица счастья улетела у него из рук) счастье ускользнуло от него; счастье отвернулось от него, счастье ушло от него;<br /> '''2 '''{{izoh|перен}}. [[лететь]], [[мчаться]], [[нестись]] ([[стрелой]]); '''mashina uchib boradi '''автомашина несётся (стрелой);<br /> '''3 '''[[слететь]], [[свалиться]]; [[быть]] [[сбитым]]; '''mototsikldan uchib ketmoq''' свалиться с мотоцикла; быть сбитым, слететь ({{izoh|от удара}}) с мотоцикла; '''Nemis tankisti tutun ichidan boshini chiqarishi bilanoq snayperning oʻqiga uchdi '''(А. Ќаћћор, «Олтин юлдуз») Едва только из дыма показалась голова немецкого танкиста, он тут же свалился от пули снайпера; '''uchib qolmoq '''валяться пьяным, лежать без чувств в состоянии опьянения;<br /> '''4 '''[[отбиваться]], [[откалываться]], [[отскакивать]]; '''labi uchgan piyola '''пиала с отбитым краем; пиала с выщербленным краем; '''burni uchgan choynak '''чайник с отбитым носиком;<br /> '''5 '''[[дрожать]], [[подёргиваться]]; '''gʻazabdan uning lablari pir-pir uchar edi '''от злости у него дрожали губы; '''oʻng koʻzim uchayotir '''мой правый глаз подёргивается;<br /> '''6 '''[[доноситься]], [[слышаться]]; '''Kuy uzoqdan, boynikidan uchar edi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Мелодия доносилась издалека, со двора бая; '''* koʻzim uchayotgani yoʻq edi '''я вовсе не хотел его видеть; '''koʻzi uchib turibdi '''он хочет, жаждет (у)видеть; '''[[havoga]] '''({{izoh|или '''}}elga, osmonga, shamolga''') '''[[uchdi]] '''[[развеялось]], [[пошло]] [[прахом]]; [[пропало]].<br /> <br /> '''uchmoq II'''<br /> [[соблазняться]]; [[поддаваться]] ({{izoh|чему-л}}.), [[подпадать]] ({{izoh|под чьё-л. влияние и т.п}}.); [[прельщаться]] ({{izoh|кем-чем-л}}.); '''uning nimasiga uchasan? '''что тебя в нём привлекает?; '''Nahot, Munisxon buning boyligiga uchgan boʻlsa?! '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Неужели Мунисхан соблазнилась его богатством?!; {{tarjmisoli|birovning gapiga uchmoq }} поддаваться ({{izoh|чьему-л}}.) уговору.<br /> }} bjlnwypsr8t1i9nb95u2qyuls9ili6l 0 18881 639175 612373 2026-06-09T15:47:35Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639175 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = <!-- ARGʻAMCHI shv. Arqon. Argʻamchiga qil quvvat. Maqol. ■■ Kal oʻrogʻi bilan argʻamchisini bir koʻkatning tagiga berkitibdida, tovushini chiqarmay yotaveribdi. "Zumrad va Qimmat". --> == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ar-gʻam-chi''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|ARGʻAMCHI ’ingichka arqon’. Qoʻchqor a r gʻ a m ch i-n i uzib ketibdi. Bu soʻz asli qadimgi turkiy tildagi ’esh-’, ’bura-’ maʼnosini anglatgan ar- feʼliga (ЭСТЯ, I, 176) ’takror’ maʼnosini ifodalovchi -qa qoʻshimchasi-ning -gʻa koʻrinishini qoʻshib hosil qilingan shaklidan —m qoʻshimcha bilan yasalgan otga kichraytirish maʼnosini ifodalovchi -cha qoʻshimchasini qoʻshib hosil qilingan; keyinchalik birinchi, ikkinchi boʻgʻinlardagi a unlisi ä unlisiga, uchinchi boʻgʻindagi a unlisi i unliga almash— gan: [(ar- + gʻa <nowiki>=</nowiki> argʻa-) + m <nowiki>=</nowiki> argʻam] + cha <nowiki>=</nowiki> argʻamcha &gt;&nbsp;ärgʻämchi.}} Mo‘g‘ulchadan<ref>A Dictionary of Early Middle Turkic; 35-bet.</ref>. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :''shv. ''Arqon. {{misol|{{ajrat|Argʻamchi}}ga qil quvvat. |[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Kal oʻrogʻi bilan argʻamchisini bir koʻkatning tagiga berkitibdida, tovushini chiqarmay yotaveribdi. |[[w:"Zumrad va Qimmat|"Zumrad va Qimmat]]}}". [[Turkum:Oʻzbekchada shevaga oid soʻzlar]] === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[argʻamchi]]</br> </b>[[верёвка]]; [[бечева]]; {{tarjmisoli|~ga qil quvvat }} {{izoh|посл. }}каждый волосок - верёвке помощь {{izoh|(т. е. не следует пренебрегать и малым)}}; {{tarjmisoli|ilon chaqqan ~dan qoʻrqadi }} {{izoh|посл. }}ужаленный змеей верёвки боится.</br> }} 2v327yvid9dk8j3ljy6u5fmeqg98l7w 0 24769 639193 561649 2026-06-09T16:38:01Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639193 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''bu-lut-li''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :Bulut bilan qoplangan, bulut bosgan.'' Bulupii qish kunining yurakka ziqlik beruvchi xira tongi edi.'' Oybek, Tanlangan asarlar.{{misol| Havo {{ajrat|bulutli}}, kassixona hov-lisi boʻm-boʻsh edi. Oʻ.}} Hoshimov, Nur borki, soya bor. === Sinonimlari === [[to‘niq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|БУЛУТЛИ}} == Tarjimalari == '''bulutli''' {{OʻTIL}} {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>bulutli<br /> </b>[[облачный]], [[пасмурный]].<br /> }} svjp93jusqayzvfp7jxqbt3t9n6tzcy 0 25856 639188 617587 2026-06-09T16:21:11Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639188 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''qoʻ-pol''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === 1 [[Bichim]]i kelishmagan; [[beoʻxshov]], [[besoʻnaqay]]; [[dagʻal]]. ''Qoʻpol [[etik]]. Qoʻpol [[kiyim]].'' m. {{misol|Uning tarvaqaylagan {{ajrat|qoʻpol}}, yalangʻoch shoxlari hovlining u burchagidan bu burchagiga yetadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Taxtadan {{ajrat|qoʻpol}}gina qilib yasalgan uzun stolga qizil mato yozilgan.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Mashʼal}}. 2 Kishiga qattiq tegadigan, kishini ranjitadigan; dagʻal, [[qoʻrs]], [[tund]], [[yoqimsiz]]. {{misol|Qoʻpol muomala. Qoʻpol soʻz. Qoʻpol qiliq. Qoʻpol harakat. Qoʻpol hazil. Qoʻpol gapirmoq. [[Rais]]ning {{ajrat|qoʻpol}} [[eʼtiroz]]ini eshitib turgan [[Bekboʻta]], qoni qaynab ketdi shekilli, oʻzini tutolmay, [[keskin]] gapirdi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}. {{misol|Maorif mudiri Xizirov uning [Elmurodning] tashbiga qarshi, tomdan tarasha tushganday, {{ajrat|qoʻpol}} javob qildi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. {{misol|Men ham senga eski bir maqolni aytishim mumkin edi. Lekin juda {{ajrat|qoʻpol}} boʻlganidan, aytishga tshshm bormaydi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. 3 Shunday belgi-xususiyatga ega boʻlgan [[shaxs]] haqida. {{misol|Yuzboshi Abdullabek oʻlguday {{ajrat|qoʻpol}} odam., bu odamni qaranglar, qanday xushfeʼl..|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}. ''Meni dagʻal desang, tan beraman. Qoʻpol desang, boʻynimga olaman..'' Uygʻun, Qaltis hazil. 4 Oqlab, kechirib yoki tuzatib boʻlmaydigan. {{misol|Qoʻpol xato. Boshqalarning ichki ishlariga {{ajrat|qoʻpol}} ravishda aralashshish.}} m. {{misol|[Uning] Bu {{ajrat|qoʻpol}} [[gunoh]]ini tasodifan chiqqan xayrli natijasiga bagʻishlash, bundan keiin shunday [[xato]] qilsa, [[qattiq]] [[jazo]] koʻrishini unga tushuntirish kerak.|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. === Sinonimlari === [[to‘ng]], [[dag‘al]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ҚЎПОЛ}} == Tarjimalari == '''qoʻpol''' {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''qoʻpol'''<br /> '''1 '''[[грубый]]; [[неуклюжий]]; [[угловатый]]; [[аляповатый]]; // [[грубо]]; [[неуклюже]]; [[угловато]]; [[аляповато]];<br /> '''2 '''[[громоздкий]];<br /> '''3 '''[[грубый]]; // [[грубиян]].<br /> }} rzo9f30376pplvx37trhoe5op6lzf7l 0 34318 639178 567387 2026-06-09T15:56:55Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639178 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''gul-du-ra-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == Onomatopoetik deb qaraladi. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === ''okop ustidan oʻtib ketdi.'' A. Qahhor, Oltin yudduz. {{misol|Birdan havoda dushman samolyoti motorining {{ajrat|guldura}}gan ovozi eshitildi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tilsimchilar}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ГУЛДУРАМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[gulduramoq]]</b></br> [[греметь]]; [[грохотать]]; [[громыхать]]; <b>eski devor gudurab quladi </b>старая стена с грохотом рухнула; <b>gulduragan ovoz </b>грохот, грохотание, громыхание.</br> }} 6ugui0mrwedjrem2bf0rgejfnva8gac 639179 639178 2026-06-09T15:57:30Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639179 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''gul-du-ra-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == Onomatopoetik deb qaraladi. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Momaqaldiroq ovoziga oʻxshash ovoz chiqarmoq. {{misol|Xuddi shu payt butun choʻlni sutdek yoritib chaqmoq chaqdi-yu, mo-maqaldiroq {{ajrat|guldura}}b oʻtdi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Tank {{ajrat|guldura}}ganicha kelib, Ahmadjon yotgan okop ustidan oʻtib ketdi. A. Qahhor, Oltin yudduz. {{misol|Birdan havoda dushman samolyoti motorining {{ajrat|guldura}}gan ovozi eshitildi.|[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Tilsimchilar}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ГУЛДУРАМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[gulduramoq]]</b></br> [[греметь]]; [[грохотать]]; [[громыхать]]; <b>eski devor gudurab quladi </b>старая стена с грохотом рухнула; <b>gulduragan ovoz </b>грохот, грохотание, громыхание.</br> }} 7utvf077u2bng4dakznkl25hpcc5u0n 0 34570 639189 639138 2026-06-09T16:21:41Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639189 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''da-gʻal''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === 1. Koʻrinishi, tuzilishi beoʻxshov; qoʻpol. {{misol|{{ajrat|Dagʻal}} barmoqlar.}} {{misol|Men bekaning {{ajrat|dagʻal}} qoʻllarini oʻpdim.|[[w:"Yoshlik"|"Yoshlik"]]}}. {{misol|Nazarga xotinning barmoqlari serpay, {{ajrat|dagʻal}} tuyuldi. |[[w:E. Usmonov|E. Usmonov]]|Yolqin.}} 2. Tabiiy holda qattiq; mayin, silliq emas. {{misol|Dagʻal soch. Dagʻal jun.}} {{misol|Mulla Ikrom baland boʻyli, {{ajrat|dagʻal}} soqol.. bir kishi edi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar.}} {{misol|Har yilgidan koʻra koʻproq silos, senaj va {{ajrat|dagʻal}} xashak bostirildi.|[[w:Gazetadan|Gazetadan.]]}} {{misol|Uning peshonasi ustida hurpaygan timqora, {{ajrat|dagʻal}} sochlari lampa shishasiga qariyb tegib turardi. |[[w:Oybek|Oybek]]|O. v. shabadalar.}} 3. Qoʻpol ishlangan, joʻn. {{misol|{{ajrat|Dagʻal}} movut. {{ajrat|Dagʻal}} qogʻoz.}} {{misol|{{ajrat|Dagʻal}} saxtiyondan etik kiygan oyoqlarini kerib.. pichan uyumlarini aravaga ortardi.|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy.}} 4. Hazm boʻlishi qiyin, badhazm. {{misol|{{ajrat|Dagʻal}} ovqat.}} {{misol|Mol goʻshtida esa birlashma toʻqima koʻp va {{ajrat|dagʻal}} boʻlgani uchun qattiq va hazm boʻlishi qiyin.|[[w:N. Ismoilov|N. Ismoilov]]|Kasallarni parvarish qilish.}} 5. Kishiga qattiq tegadigan, qattiq botadigan; sovuq, qoʻpol. {{misol|Dagʻal gap. Dagʻal muomala. Dagʻal odam}} {{misol| Raisning.. {{ajrat|dagʻal}} gapirishi Kozimga yoqmadi. |[[w:E. Usmonov|E. Usmonov.]]|}} :'''Yolqin''' {{misol|Muhammadi {{ajrat|dagʻal}} gapirib, uning taʼbini xira qildi.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum".]]}} {{misol|U {{ajrat|dagʻal}} va sovuq tovush bilan oʻqidi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona t.o.}} {{misol|Davronovning] Muomalasi {{ajrat|dagʻal}}, ogʻzi [[koski]] boʻlib, odamlarni oyoq uchida koʻrsatardi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Koʻkterak shabadasi.}} {{misol|Kampir {{ajrat|dagʻal}} javob berdi.|[[w:X. Toʻxtaboyev|X. Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati.}} === Sinonimlari === [[to‘ng]], [[qo‘pol]], [[g‘o‘rasha]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ДАҒАЛ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[dagʻal]]</b></br> <b>1 </b>[[грубый]], [[шероховатый]], [[шершавый]]; {{tarjmisoli|~ movut }} грубое сукно; {{tarjmisoli|~ qogʻoz }} грубая, шероховатая бумага;</br> <b>2 </b>[[грубый]], [[аляповатый]], [[корявый]]; // [[грубо]], [[аляповато]], [[коряво]]; {{tarjmisoli|~ ish }} аляповатая работа;</br> <b>3 </b>[[грубый]], [[дерзкий]]; // [[грубо]], [[дерзко]]; {{tarjmisoli|~ ibora }} грубое выражение; {{tarjmisoli|~ muomala }} грубое обращение; {{tarjmisoli|~ muomala qilmoq }} грубо обращаться; {{tarjmisoli|~ odam }} грубый, дерзкий человек, грубиян.</br> }} h2c6uz5ov7xo4w72jv2n4ssbfmgdnos 0 35802 639190 639037 2026-06-09T16:26:12Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639190 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == yonmoq I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''yon-moq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|YON- ’oʻt ol—’. Quruh oʻtin bir zumda lovullab yo n i b k ye t d i (Mirzakalon Ismoiliy). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl yan- tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 72); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: yan- &gt;&nbsp;yân-. Bu soʻzni yaq- soʻziga qiyoslab, ular oxiridagi -n , -q qismlari qoʻshimcha ekani taʼkidlanadi (ЭСТЯ, IV, 112); (—n qoʻshimchasi oʻzlik maʼnosini, -q qoʻshimchasi ort-tirma maʼnosini ifodalashga xizmat qiladi).}} Yoqutcha ''[[саан]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Oʻt olmoq; oʻtda kuymoq. {{misol|Toʻqayga oʻt tushsa, hoʻlu quruq baravar {{ajrat|yon}}adi.|Maqol}} {{misol|Quruq oʻtin bir zumda lovullab {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon {{ajrat|yon}}ib bitib, yogʻochlarigina qora koʻmir boʻlib, chars-churs qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}} #Yolqinlanib, nur berib turmoq. {{misol|Saroyning toʻrida boshqalarga qaraganda koʻrkamroq bir hujra.. bu hujrada sham {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Haqiqatdan u kishining [Zokir O‘rinovichning] hovlisida chiroq {{ajrat|yon}}gan edi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Yoʻllar, yoʻldoshlar}} #Nur, shuʼla sochmoq, porlamoq. {{misol|Koʻkda, daraxtlar ustida gʻuj-gʻuj yulduzlar {{ajrat|yon}}adi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Archa turar oʻrtada {{ajrat|yon}}ib, Oqmoqdadir har {{ajrat|yon}} shuʼla-nur.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} #Tovlanmoq, jilvalanmoq. {{misol|Gilam choʻgʻdek {{ajrat|yon}}adi.}} {{misol|Koʻylak yengi tirsakka qadar shimarilgan, [qizning] tiqmachoqday bilaklarida ilon boshli oltin bilaguzuklar {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Ortiq darajada issigʻi, harorati oshmoq, qizimoq. {{misol|-Uh, badanim {{ajrat|yon}}ib boradi.. - dedi Gulnor.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|U {{ajrat|yon}}ogʻini onasining {{ajrat|yon}}ib turgan oʻtli {{ajrat|yon}}ogʻiga surtib, siniq tovush bilan pichirladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #Ortiq darajada qizimoq. {{misol|Quyosh tik kelgan. Havo lovullab {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kishini holdan toydiradigan saratonning havo {{ajrat|yon}}gan kunlarida har qanday tirik jon oʻzini panaga uradi.|[[w:Sharq yulduzi|"Sharq yulduzi"]]}} {{misol|U [Rahim Saidov] pastga tushdi. Kun tikkaga kelgan, koʻcha {{ajrat|yon}}ardi.|[[w:Oʻlmas Umarbekov|Oʻlmas Umarbekov]]|Yoz yomgʻiri}} #{{koʻchma|uz}} Butun vujudi bilan berilmoq, astoydil harakat qilmoq; qaygʻurmoq. {{misol|Yoʻlchi yozda {{ajrat|yon}}ib, chang-tuproq yalab, qishda qor-muz kechib, butun mahrumiyatlarga, butun ogʻirliklarga qaramasdan, jonkashlik bilan ishladi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu ashulani ham {{ajrat|yon}}ib, joʻshib aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Onaman-u onaman, Bolam uchun {{ajrat|yon}}aman.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} #{{koʻchma|uz}} Tutaqmoq, jahli chiqmoq; asabiylashib ketmoq. {{misol|Siz onamdan xafa boʻlmang, uning odatini bilasiz-ku, bir {{ajrat|yon}}ib, bir oʻchaveradi [dedi Rayhon].|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Olimjon yotigʻi bilan soʻzlagan boʻlsa-da, rais {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Qanotlar}} #{{koʻchma|uz}} Kuchaymoq, avj olmoq; alangalanmoq. {{misol|Begʻubor tong kabi qalbingda Vatan ishqi, xalq mehri {{ajrat|yon}}ar.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|Hozir Xalilovning nafrati {{ajrat|yon}}ib turibdi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}} #Sabrsizlik bilan kutmoq, oshiqmoq. {{misol|Navoiy Hirotga kirishi bilan uning maxsus farmon olib kelganligi butun shaharga yashindek tarqaldi. Hamma uni tezroq eshitish orzusi bilan {{ajrat|yon}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} '''Ichida chiroq yonganday boʻlmoq''' - bir oz xotirjam boʻlmoq, bir oz koʻngli tinchimoq. {{misol|- Kampirning taʼrifini eshitib, ichimda chiroq {{ajrat|yon}}ganday boʻldi-yu, lekin bu gal odob saqlab indamadim, - dedi chol.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Mingboshi ichida chiroq {{ajrat|yon}}ganday boʻldi, suyunchi koʻzlarida oʻt boʻlib {{ajrat|yon}}di.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}<br/>'''Koʻzi yonmoq''' - 1) asabiylashmoq, jahli chiqmoq. {{misol|Qushbegining koʻzi {{ajrat|yon}}di.. Manglay etlari tiriilib, soʻl qoʻli bilan soqolini tutamlab, fikrga ketdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Toʻgʻonbekning] Kichik, qiyiq koʻzlari yomon {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Badianing koʻzlari {{ajrat|yon}}ar, titrab turgan qoʻlidagi oʻtkir xanjar yarqirar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} 2) juda xursand boʻlmoq. {{misol|Quvonchdan Bektemirning koʻzlari {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}}<br/>'''Lov etib yonmoq''' - qizishmoq, tutaqmoq, asabiylashmoq. {{misol|Talʼatning nimaga shama qilayotganini tushundi-yu, lov etib {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Munisxon lov etib {{ajrat|yon}}di-da, chamadonini koʻtarib, qora yubkasida Qoʻqonga qarab joʻnadi.|[[w:O‘lmas Umarbekov|O‘lmas Umarbekov]]|Yoz yomgʻiri}}<br/>'''Yuragi yonmoq''' - 1) orzu qilmoq. {{misol|-Bir koʻrsam, ikki ogʻiz gap aytsam, deb yuragim {{ajrat|yon}}adigan boʻldi.. - dedi Davlatyor.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) ichi kuymoq, alanga olmoq. {{misol|Nima qilay, Sherali akajon! Ayting! Yuragim oʻrtab {{ajrat|yon}}yapti!|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Bitta grafinni ushladi: -Sovugʻidanmi, issigʻidanmi? - Sovugʻidan quya qoling. Yurak {{ajrat|yon}}ib turibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Otliq ayol}} ==== Sinonimlari ==== [[o‘rtanmoq]], [[qopinmoq]] ==== Antonimlari ==== == yonmoq II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''yon-moq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== Qaytmoq. {{misol|Halimaxonim ham Ruzvondan ruxsat olib, uyiga {{ajrat|yon}}di.|[[w:Hamza|Hamza]]}} ==== Sinonimlari ==== [[do‘nmoq]], [[qaytmoq]] ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ЁНМОҚ}} === Tarjimalari === {{Tarjimalar |sah = [[умай]] |ybe=[[tam]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>yonmoq I<br /> 1 </b>[[гореть]]; '''oʻtin yonyapti '''дрова горят; '''hamma lampochkalar yonib turibdi '''все лампочки горят; '''yonib ketmoq '''загореться; разгореться; сгореть; '''oʻt bilan oʻynagan - yonar '''{{izoh|посл}}. тот, кто играет с огнем - сгорит;<br /> '''2 '''{{izoh|перен}}. [[гореть]], [[загораться]]; [[сиять]], [[блестеть]], [[сверкать]]; {{tarjmisoli|chaqmoqday yonmoq }} сверкать как молния; '''Xolmurodning koʻzlari yondi '''(П. Турсун, «Ўќитувчи») у Халмурада засверкали глаза;<br /> '''3 '''[[быть]] [[в]] [[жару]], [[в]] [[лихорадке]], [[гореть]]; '''aʼzoyi badanim yonib ketayotir '''у меня всё тело горит;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[горевать]], [[страдать]]; {{tarjmisoli|birovning ishqida yonmoq }} страдать от любви к кому-либо;<br /> '''5 '''{{izoh|перен}}. [[горячиться]], [[выходить]] [[из]] [[себя]], [[вспылить]]; '''lov etib yonma, ogʻir boʻl! '''не горячись, будь хладнокровен!<br /> <br /> <b>yonmoq II<br /> </b>{{izoh|уст. книжн.}} [[возвращаться]]; {{tarjmisoli|uyga yonmoq }} возвращаться домой.<br /> }} kcrfzyz8mtj1bu5vfcvry95qokvlihj 639194 639190 2026-06-09T18:00:31Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639194 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == yonmoq I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''yon-moq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|YON- ’oʻt ol—’. Quruh oʻtin bir zumda lovullab yo n i b k ye t d i (Mirzakalon Ismoiliy). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl yan- tarzida talaffuz qilingan (Devon, III, 72); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: yan- &gt;&nbsp;yân-. Bu soʻzni yaq- soʻziga qiyoslab, ular oxiridagi -n , -q qismlari qoʻshimcha ekani taʼkidlanadi (ЭСТЯ, IV, 112); (—n qoʻshimchasi oʻzlik maʼnosini, -q qoʻshimchasi ort-tirma maʼnosini ifodalashga xizmat qiladi).}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== #Oʻt olmoq; oʻtda kuymoq. {{misol|Toʻqayga oʻt tushsa, hoʻlu quruq baravar {{ajrat|yon}}adi.|Maqol}} {{misol|Quruq oʻtin bir zumda lovullab {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Chayla qamishlari allaqachon {{ajrat|yon}}ib bitib, yogʻochlarigina qora koʻmir boʻlib, chars-churs qilib tutab yotardi.|[[w:N. Fozilov|N. Fozilov]]|Diydor}} #Yolqinlanib, nur berib turmoq. {{misol|Saroyning toʻrida boshqalarga qaraganda koʻrkamroq bir hujra.. bu hujrada sham {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Haqiqatdan u kishining [Zokir O‘rinovichning] hovlisida chiroq {{ajrat|yon}}gan edi.|[[w:Shukur Xolmirzayev|Shukur Xolmirzayev]]|Yoʻllar, yoʻldoshlar}} #Nur, shuʼla sochmoq, porlamoq. {{misol|Koʻkda, daraxtlar ustida gʻuj-gʻuj yulduzlar {{ajrat|yon}}adi. |[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Archa turar oʻrtada {{ajrat|yon}}ib, Oqmoqdadir har {{ajrat|yon}} shuʼla-nur.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} #Tovlanmoq, jilvalanmoq. {{misol|Gilam choʻgʻdek {{ajrat|yon}}adi.}} {{misol|Koʻylak yengi tirsakka qadar shimarilgan, [qizning] tiqmachoqday bilaklarida ilon boshli oltin bilaguzuklar {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} #Ortiq darajada issigʻi, harorati oshmoq, qizimoq. {{misol|-Uh, badanim {{ajrat|yon}}ib boradi.. - dedi Gulnor.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}} {{misol|U {{ajrat|yon}}ogʻini onasining {{ajrat|yon}}ib turgan oʻtli {{ajrat|yon}}ogʻiga surtib, siniq tovush bilan pichirladi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} #Ortiq darajada qizimoq. {{misol|Quyosh tik kelgan. Havo lovullab {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Kishini holdan toydiradigan saratonning havo {{ajrat|yon}}gan kunlarida har qanday tirik jon oʻzini panaga uradi.|[[w:Sharq yulduzi|"Sharq yulduzi"]]}} {{misol|U [Rahim Saidov] pastga tushdi. Kun tikkaga kelgan, koʻcha {{ajrat|yon}}ardi.|[[w:Oʻlmas Umarbekov|Oʻlmas Umarbekov]]|Yoz yomgʻiri}} #{{koʻchma|uz}} Butun vujudi bilan berilmoq, astoydil harakat qilmoq; qaygʻurmoq. {{misol|Yoʻlchi yozda {{ajrat|yon}}ib, chang-tuproq yalab, qishda qor-muz kechib, butun mahrumiyatlarga, butun ogʻirliklarga qaramasdan, jonkashlik bilan ishladi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu ashulani ham {{ajrat|yon}}ib, joʻshib aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Onaman-u onaman, Bolam uchun {{ajrat|yon}}aman.|[[w:Qoʻshiqlar|"Qoʻshiqlar"]]}} #{{koʻchma|uz}} Tutaqmoq, jahli chiqmoq; asabiylashib ketmoq. {{misol|Siz onamdan xafa boʻlmang, uning odatini bilasiz-ku, bir {{ajrat|yon}}ib, bir oʻchaveradi [dedi Rayhon].|[[w:S. Anorboyev|S. Anorboyev]]|Oqsoy}} {{misol|Olimjon yotigʻi bilan soʻzlagan boʻlsa-da, rais {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Qanotlar}} #{{koʻchma|uz}} Kuchaymoq, avj olmoq; alangalanmoq. {{misol|Begʻubor tong kabi qalbingda Vatan ishqi, xalq mehri {{ajrat|yon}}ar.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|Hozir Xalilovning nafrati {{ajrat|yon}}ib turibdi.|[[w:I. Rahim|I. Rahim]]|Ixlos}} #Sabrsizlik bilan kutmoq, oshiqmoq. {{misol|Navoiy Hirotga kirishi bilan uning maxsus farmon olib kelganligi butun shaharga yashindek tarqaldi. Hamma uni tezroq eshitish orzusi bilan {{ajrat|yon}}di.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} '''Ichida chiroq yonganday boʻlmoq''' - bir oz xotirjam boʻlmoq, bir oz koʻngli tinchimoq. {{misol|- Kampirning taʼrifini eshitib, ichimda chiroq {{ajrat|yon}}ganday boʻldi-yu, lekin bu gal odob saqlab indamadim, - dedi chol.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}} {{misol|Mingboshi ichida chiroq {{ajrat|yon}}ganday boʻldi, suyunchi koʻzlarida oʻt boʻlib {{ajrat|yon}}di.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}<br/>'''Koʻzi yonmoq''' - 1) asabiylashmoq, jahli chiqmoq. {{misol|Qushbegining koʻzi {{ajrat|yon}}di.. Manglay etlari tiriilib, soʻl qoʻli bilan soqolini tutamlab, fikrga ketdi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|[Toʻgʻonbekning] Kichik, qiyiq koʻzlari yomon {{ajrat|yon}}adi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Navoiy}} {{misol|Badianing koʻzlari {{ajrat|yon}}ar, titrab turgan qoʻlidagi oʻtkir xanjar yarqirar edi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}} 2) juda xursand boʻlmoq. {{misol|Quvonchdan Bektemirning koʻzlari {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}}<br/>'''Lov etib yonmoq''' - qizishmoq, tutaqmoq, asabiylashmoq. {{misol|Talʼatning nimaga shama qilayotganini tushundi-yu, lov etib {{ajrat|yon}}ib ketdi.|[[w:O‘tkir Hoshimov|O‘tkir Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Munisxon lov etib {{ajrat|yon}}di-da, chamadonini koʻtarib, qora yubkasida Qoʻqonga qarab joʻnadi.|[[w:O‘lmas Umarbekov|O‘lmas Umarbekov]]|Yoz yomgʻiri}}<br/>'''Yuragi yonmoq''' - 1) orzu qilmoq. {{misol|-Bir koʻrsam, ikki ogʻiz gap aytsam, deb yuragim {{ajrat|yon}}adigan boʻldi.. - dedi Davlatyor.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}} 2) ichi kuymoq, alanga olmoq. {{misol|Nima qilay, Sherali akajon! Ayting! Yuragim oʻrtab {{ajrat|yon}}yapti!|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin qum}} {{misol|Bitta grafinni ushladi: -Sovugʻidanmi, issigʻidanmi? - Sovugʻidan quya qoling. Yurak {{ajrat|yon}}ib turibdi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Otliq ayol}} ==== Sinonimlari ==== [[o‘rtanmoq]], [[qopinmoq]] ==== Antonimlari ==== == yonmoq II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''yon-moq''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== Qaytmoq. {{misol|Halimaxonim ham Ruzvondan ruxsat olib, uyiga {{ajrat|yon}}di.|[[w:Hamza|Hamza]]}} ==== Sinonimlari ==== [[do‘nmoq]], [[qaytmoq]] ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|ЁНМОҚ}} === Tarjimalari === {{Tarjimalar |sah = [[умай]] |ybe=[[tam]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>yonmoq I<br /> 1 </b>[[гореть]]; '''oʻtin yonyapti '''дрова горят; '''hamma lampochkalar yonib turibdi '''все лампочки горят; '''yonib ketmoq '''загореться; разгореться; сгореть; '''oʻt bilan oʻynagan - yonar '''{{izoh|посл}}. тот, кто играет с огнем - сгорит;<br /> '''2 '''{{izoh|перен}}. [[гореть]], [[загораться]]; [[сиять]], [[блестеть]], [[сверкать]]; {{tarjmisoli|chaqmoqday yonmoq }} сверкать как молния; '''Xolmurodning koʻzlari yondi '''(П. Турсун, «Ўќитувчи») у Халмурада засверкали глаза;<br /> '''3 '''[[быть]] [[в]] [[жару]], [[в]] [[лихорадке]], [[гореть]]; '''aʼzoyi badanim yonib ketayotir '''у меня всё тело горит;<br /> '''4 '''{{izoh|перен}}. [[горевать]], [[страдать]]; {{tarjmisoli|birovning ishqida yonmoq }} страдать от любви к кому-либо;<br /> '''5 '''{{izoh|перен}}. [[горячиться]], [[выходить]] [[из]] [[себя]], [[вспылить]]; '''lov etib yonma, ogʻir boʻl! '''не горячись, будь хладнокровен!<br /> <br /> <b>yonmoq II<br /> </b>{{izoh|уст. книжн.}} [[возвращаться]]; {{tarjmisoli|uyga yonmoq }} возвращаться домой.<br /> }} 1fx4aszw250nk27qkoeov87a4r93pfi 0 40601 639192 573429 2026-06-09T16:30:17Z Yokubjon Juraev 8265 639192 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ko-yi-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :I Tanbexdovchi gap, soʻz ayt-moq, tanbeh bermoq, urishib qoʻymoq. {{misol|Ona boʻlgandan keyin vaqti kelsa — {{ajrat|koyi}}ydi, vaqti kelsa erkalaydi.|[[w:T. Obidov|T. Obidov]]|Yusuf-jon qiziq}}. {{misol|-Normurod aka, — dedi u, — siz ishni buzding, deb meni {{ajrat|koyi}}dingiz, ehti-mol, bilmasdan, tajribasizlikdan buzgan boʻlsam.|[[w:S. Ayniy|S. Ayniy]]|Qullar}}. '''2 '''''ayn.'' koyinmoq. {{misol|Mulla Norqoʻzi bu odam-ning oddiy haqiqatni anglamasligidan {{ajrat|koyi}}di.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Mayiz yemagan xotin}}. {{misol|Rahimning oʻzboshimchaligidan [Umurzoq aka-ning] bunchalik {{ajrat|koyi}}b gapirishi Qudratni yanada hushyor qildi.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaq-moqlar}}. '''3 '''''kom qoʻll.'' Biror narsa tayyorlash uchun urinmoq, ovora boʻlmoq. {{misol|Yoʻlchi qishloqdan keltirgan xaltani kampirga uzatdi: -Ayam berib yubordi, qurut.. -Sadagʻasi ketay, — kampir xaltani ushlagisi ham kelmay, qoʻl uchi bilan tutib gapirdi, — {{ajrat|koyi}}b nima qilar edi bechora.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. === Sinonimlari === [[yanmoq]]. === Antonimlari === {{OʻTIL|КОЙИМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[koyimoq]] I</b></br> <b>1 </b>[[журить]], [[отчитывать]], [[бранить]]; <b>kimdir bolani koyidi </b>кто-то побранил ребёнка; <b>tartib buzganligi uchun direktor uni boplab koyidi </b>за нарушение порядка директор как следует отчитал его; <b>otamdan koyish eshitdim </b>мой отец отчитал меня; <b>Ona boʻlgandan keyin koyiydi, vaqti kelsa erkalaydi </b>(Т. Обидов, «Юсуфжон ќизиќ») Мать ведь, когда пожурит, когда приласкает;</br> <b>2 </b>[[обижаться]], [[жаловаться]], [[сетовать]];</br> <b>3 </b>[[умаяться]], [[умориться]]; [[уставать]];</br> <b>4 </b>[[утруждаться]]; [[обременять]] [[себя]]; <b>Sadagʻasi ketay... koyib nima qilar edi bechora </b>(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Голубушка... зачем она только утруждалась, бедняжка.</br> </br> <b>[[koyimoq]] II</b></br> [[подпортиться]], [[попахивать]]; <b>goʻsht koyib qolibdi </b>мясо попахивает.</br> }} 6qwv2uq2lew6dyimdsuwao4aggrqpet 0 41584 639181 626679 2026-06-09T16:03:49Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639181 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''qu-ri-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|QURI— 'suvi, nami qochib, quruq holatga kel—'. Qoʻltigʻidan hogʻozga oʻralgan, h u r i b tolhonlangan nosini olib, til ostiga otdi (Oybek). Qzdimgi tur — kiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl (ДС, 468) asli 'quruq' maʼnosini anglatgan qur soʻzidan (ДС, 467) ï qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik oʻz-bek tilida ï unlisining qattiqlik belgisi yoʻqolgan: qur + ï <nowiki>=</nowiki> qurï &gt;&nbsp;quri—. Qadimgi turkiy tilda bu feʼl quru— shaklida ham ishlatilgan (ДС, 469).}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === '''1 '''Hoʻl, namliqdan xoli boʻlmoq, quruq holga kelmoq ''(q.'' quruq 1). {{misol|Hoʻl boʻlgan kiyimlari oftobda tez {{ajrat|quri}}di. Ar-ralab, yorib, taxlab qoʻyilgan oʻtinlar yaxshi {{ajrat|quri}}di.}} n {{misol|Gʻulomjonlar.. oftobda {{ajrat|quri}}b, taxta oralari katta ochilib qolgan bir tabaqali eshikni taqillatishdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Ipga chizilgan jam-billar {{ajrat|quri}}b, qovjirab qolgan edi.|[[w:S. Zun-nunova|S. Zun-nunova]]|Olov}}. {{misol|Qoʻltigʻidan qogʻozga oʻralgan, {{ajrat|quri}}b tolqonlangan nosini olib, til osti-ga otdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Quyosh qoraymas}}. 2 Suvi tugamoq (suv obʼyektlari haqida). {{misol|Orol dengizi {{ajrat|quri}}b bormoqda. Yaxshi soʻzdan moy eriydi, Yomon soʻzdan soy {{ajrat|quri}}ydi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Yozda chashma {{ajrat|quri}}b ketdi..|[[w:"Gulnorpari"|"Gulnorpari"]]}}. '''3''' ''ayn.'' quruqshamoq. {{misol|Ogʻzi {{ajrat|quri}}moq.}} m ''Gapiray desa, ogʻzi ochilmaydi, lablari qu-rib, bir-biriga yopishib qolganday.'' "Sharq yulduzi". {{misol|Ogʻrib qoldi uning nozik bellari, Hofizlarning {{ajrat|quri}}b qoldi tillari.|[[w:"Mali-kai ayyor"|"Mali-kai ayyor"]]}}. 4 Rivojlanish, koʻkarishdan toʻxtamoq; ''zid.'' koʻkarmoq. {{misol|Ekilgan koʻchatlarning baʼzi-lari {{ajrat|quri}}yapti. Qurigan gul. Maysalar suv-sizlikdan {{ajrat|quri}}di. Yashin urgan sada {{ajrat|quri}}y boshladi. Chinor chirimas, archa {{ajrat|quri}}mas.|[[w:Ma-qol|Ma-qol]]}}. n {{misol|[Yoʻlchi] Ekini {{ajrat|quri}}b qaqragan kam-bagʻal dehqonlarga doʻq qilib, gʻalva koʻtarish-dan nafratlanar edi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Majnuntolning {{ajrat|quri}}b tushgan shox-lari hovuz boʻyida ivirsib yotar edi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|..koʻchani kesib oʻtgan kichkina ariq labidagi yarmi {{ajrat|quri}}gan katta tol panasiga oʻzini oldi.|[[w:S. Zunnunova|S. Zunnunova]]|Koʻk chiroqlar}}. 5 Butunlay tugamoq, yoʻq boʻlmoq; bit-moq. {{misol|Mushukka qanot bitsa, sichqon zoti {{ajrat|quri}}ydi.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. hi {{misol|Lutfullaning kulbasi {{ajrat|quri}}b, qoʻlga ilinadigan hech narsa qolma-di.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Gʻurbatdagi odam}}. {{misol|Agar qish-loqda oriyati butun erkakning urugʻi {{ajrat|quri}}b ketgan boʻlsa, mana, oʻzim gaplashaman sen bilan.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Toʻqnashuv}}. :Yostigʻi qurimoq Biror hodisa, sabab tufayli hayotdan koʻz yummoq; oʻlmoq (odatda koʻpchilikka kelgan oʻlimga nisbatan qoʻllanadi). {{misol|Shundoq ham koʻp odamlarning yostigʻi {{ajrat|quri}}di.|[[w:"Yoshlik"|"Yoshlik"]]}}. Iligi qurimoq ''ayn. ''iligi puchaymoq ''q.'' ilik. Ichi qurimoq Biror narsaning boʻlishini, unga erishishni, bilishni juda-juda istamoq, uni sabr-sizlik bilan kutmoq. {{misol|Lekin oʻzining ichi {{ajrat|quri}}b, yosh boladay quvongisi, quvonib, butun Dalvarzintepaga ovoza qilgisi kelar edi.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. {{misol|Ichim {{ajrat|quri}}masa, aytarman kimligini. Mirkomilga aloqador gap bu.|[[w:M. Mansurov|M. Mansurov]]|Yombi}}. Shoʻri quridi ''q. ''shoʻr. Qurib qolibdimi ''(yoki'' qolganmi)? qu-rib ketibdimi (''yoki'' ketganmi)? Boshqasi yoʻqmi, topilmaydimi, topilmay qoldimi? {{misol|[Xotin:] Xudo koʻtarsin sen megajinni! Ikkita bolam bor! Boʻydoq yigit {{ajrat|quri}}b ketganmidi? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Mayiz yemagan xotin}}. {{misol|Otam bilan onamning rizoliklari uchun shundan boshqa sabab {{ajrat|quri}}b qolganiga nima deyishimni ham bilmayman. A.|[[w:Qodiriy|Qodiriy]]|Oʻt-gan kunlar}}. Qursin ''yoki'' qurib ketsin ''qargʻ. ''Oʻlsin, yoʻq boʻlsin. {{misol|Menga tengqur boʻlol-maysan, Koʻngliginang {{ajrat|quri}}b ketsin.|[[w:Poʻl-kan|Poʻl-kan]]}}. {{misol|{{ajrat|Quri}}b ketgur shu oʻtinning tutuni biram achchiq ekanki! A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Asror bobo}}. === Sinonimlari === [[quvramoq]]. === Antonimlari === {{OʻTIL|ҚУРИМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''qurimoq'''<br /> '''1 '''[[сохнуть]], [[высыхать]], [[засыхать]]; '''kir quridi '''бельё высохло;<br /> '''2 '''[[сохнуть]], [[вянуть]]; [[жухнуть]]; '''qurigan gul '''увядшие (засохшие) цветы;<br /> '''3 '''[[иссякать]], [[переводиться]]; '''tinkam qurib ketyapti '''я чувствую слабость, меня силы покидают; '''bozorda kartoshka qurib qolibdimi, shuni olmasang! '''что, на базаре картофель перевёлся, что ли, чтобы такой покупать!;<br /> '''4 '''[[сохнуть]], [[отниматься]] ({{izoh|о членах тела}}); '''bir qoʻli qurib qolgan '''у него одна рука отсохла; '''* tuxumi qurigan hayvonlar '''вымершие животные; '''beting qursin! '''чтоб тебе сгинуть!, чтоб твоего лица мне не видеть!;''' qurib ket! '''{{izoh|бран}}. пропади ты пропадом!<br /> }} t2e4eja6mrchy6gt1a2446yshx9gcu0 0 48338 639170 625462 2026-06-09T15:13:49Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639170 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''saq-la-gich''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{tex.|uz}} Turli mexanizm, asbob va shu kabilarda tasodifiy hodisalardan saqlab, xavfsizlikni taʼminlovchi qurilma, asbob. {{misol|Elektr {{ajrat|saqlagich}}.}} {{misol|Toʻpponcha {{ajrat|saqlagich}}ini bosib qoʻymoq.}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|САҚЛАГИЧ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''saqlagich'''<br /> [[предохраняющий]], [[предохранительный]]; // [[предохранитель]]; {{tarjmisoli|saqlagich asboblar }} предохранительные приборы; {{tarjmisoli|miltiq saqlagichi }} предохранитель ружья.<br /> }} h43p2yv453xpohq9v4rf8q0i3bou39j 0 48590 639226 586372 2026-06-09T19:21:09Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639226 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''sa-riq-sor''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === {{zool.|uz}} Qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush; sor. === Sinonimlari === [[sor]] === Antonimlari === {{OʻTIL|САРИҚСОР}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''sariqsor'''<br /> {{izoh|зоол}}. [[сарыч]].<br /> }} 4ek4711h116shr0g3qnt2nu2qw7uivz 0 49685 639183 609592 2026-06-09T16:10:39Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639183 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''sor''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == [[w:Fors tili|Forschadan]] [[سار]] — chugʻurchuq. Shuningdek, boshqa manba’larda ersa Mo‘g‘ulchadan deb keltirilgan<ref>A Dictionary of Early Middle Turkic; 279-bet.</ref>. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush; sariqsor. {{misol|{{ajrat|Sor}}larning ikki turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.|[[w:"OʻzME"|"OʻzME"]]}}. {{misol|..Qor betiga chiqsa, darhol tulki-yu {{ajrat|sor}} qushlarga yem boʻladigan koʻrsichqonlar [kabel] simlarni yemirib tashlagan ekan.|[[w:Sh. Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]|Saylanma}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|СОР}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''sor'''<br /> {{izoh|зоол}}.<br /> '''1 '''[[сарыч]];<br /> '''2 '''[[канюк]].<br /> }} [[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]] g0twl340buxsjergt1reuoa3uh8r1nn 639184 639183 2026-06-09T16:10:58Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639184 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''sor''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == [[w:Fors tili|Forschadan]] [[سار]] — chugʻurchuq. Shuningdek, boshqa manba’larda ersa Mo‘g‘ulchadan deb keltirilgan erur<ref>A Dictionary of Early Middle Turkic; 279-bet.</ref>. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush; sariqsor. {{misol|{{ajrat|Sor}}larning ikki turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.|[[w:"OʻzME"|"OʻzME"]]}}. {{misol|..Qor betiga chiqsa, darhol tulki-yu {{ajrat|sor}} qushlarga yem boʻladigan koʻrsichqonlar [kabel] simlarni yemirib tashlagan ekan.|[[w:Sh. Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]|Saylanma}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|СОР}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''sor'''<br /> {{izoh|зоол}}.<br /> '''1 '''[[сарыч]];<br /> '''2 '''[[канюк]].<br /> }} [[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]] q7vm9twdy9c3uqzo8i4ucm3fqy5oocn 639224 639184 2026-06-09T19:19:58Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639224 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''sor''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == [[w:Fors tili|Forschadan]] [[سار]] - chugʻurchuq. Shuningdek, boshqa manba’larda ersa Mo‘g‘ulchadan deb keltirilgan erur<ref>A Dictionary of Early Middle Turkic; 279-bet.</ref>. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush; sariqsor. {{misol|{{ajrat|Sor}}larning ikki turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.|[[w:"OʻzME"|"OʻzME"]]}}. {{misol|..Qor betiga chiqsa, darhol tulki-yu {{ajrat|sor}} qushlarga yem boʻladigan koʻrsichqonlar [kabel] simlarni yemirib tashlagan ekan.|[[w:Sh. Xolmirzayev|Sh. Xolmirzayev]]|Saylanma}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|СОР}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''sor'''<br /> {{izoh|зоол}}.<br /> '''1 '''[[сарыч]];<br /> '''2 '''[[канюк]].<br /> }} [[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]] 78ncksm8odvnmfpfk2jen6in07v70w3 639225 639224 2026-06-09T19:20:53Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639225 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''sor''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == [[w:Fors tili|Forschadan]] [[سار]] - chugʻurchuq. Shuningdek, boshqa manba’larda ersa Mo‘g‘ulchadan deb keltirilgan erur<ref>A Dictionary of Early Middle Turkic; 279-bet.</ref>. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush; [[sariqsor]]. {{misol|{{ajrat|Sor}}larning ikki turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.|[[w:OʻzME|"OʻzME"]]}} {{misol|..Qor betiga chiqsa, darhol tulki-yu {{ajrat|sor}} qushlarga yem boʻladigan koʻrsichqonlar [kabel] simlarni yemirib tashlagan ekan.|[[w:Shulur Xolmirzayev|Shulur Xolmirzayev]]|Saylanma}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|СОР}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''sor'''<br /> {{izoh|зоол}}.<br /> '''1 '''[[сарыч]];<br /> '''2 '''[[канюк]].<br /> }} [[Turkum:Oʻzbekchada forschadan oʻzlashgan soʻzlar]] i7ine7zpwzhh20j1xqg6eatuv3k26o5 0 49753 639219 635969 2026-06-09T19:13:19Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639219 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == soch I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''soch''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|SOCH 'boshda oʻsadigan qil tolalar qoplamasi’. .. ikkita yoʻgʻon s o ch oʻrimi kiftlariga tushgan qiz shaxdam-shaxdam qadam bosib kelib, bolalarga qoʻshil— di (Hakim Nazir). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot sach tarzida talaffuz qilingan (IDP, 418; Devon, I, 311; DS, 479); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan ; sach &gt;&nbsp;sâch. Soʻzlashuv nutqida bu ot châch tarzida ham talaffuz qilinadi.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== 1 Odamning bosh terisida oʻsadi-gan qil tolalar qoplamasi va ularning har biri. Siyrak soch. Quyuq soch. Boshida bitta ham soch yoʻq. Soch oldirmoq. {{misol|Silkinish qizning orqasida uning yuzini toʻzgʻigan {{ajrat|soch}} tolalari oʻrab olib, jonsiz bir suratga kirgizdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|U mashinani bir maromda yurgizar, kabinaga kirgan shamol oʻrimga soʻz bermagan {{ajrat|soch}} tolalarini yelkasidan olib, boʻyniga tashlar, yuzlarini beozor savalaganday boʻlardi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Yulduz}}. 2 Biror tarzda oʻstirilgan va tartibga solingan shunday tolalar majmui. {{misol|Oʻrtadan farq ochib qoʻyilgan {{ajrat|soch}}. Kalta qilib qir-qilgan {{ajrat|soch}}. Oʻrilgan {{ajrat|soch}}. U [Kumush] bu kechasi koʻrgan baʼzi tushlarini Otabekning bu kun kelishiga yoʻydi-da, ertalabdan turib, {{ajrat|soch}}larini yechdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Oʻn sakkiz yoshlardagi, oq-sariq, ikkita yoʻgʻon {{ajrat|soch}} oʻrimi kiftlariga tushgan qiz shaxdam-shaxdam qadam bosib kelib, bolalarga qoʻshildi. |[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}}. :Chilvir soch 1) mayda oʻrilgan soch. {{misol|Komen-dantning chilvir {{ajrat|soch}} qizchasi Nusratbekning yoniga yugurib keldi.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Maysalarni ayoz urmaydi}} :2) shunday sochli ayol. {{misol|Uchib oʻtgan qaldirgʻoch, Ishqimga qilgin iloj, Inti-zordir chilvir {{ajrat|soch}}, Yetkazgil salomimni.|[[w:Yo. Mirzo|Yo. Mirzo]]}}. '''3 '''{{koʻchma|uz}} Tola, nur singari narsalar ha-qida. {{misol|Qorli togʻlar orqasidan Atlas {{ajrat|soch}}in tarab quyosh, Goh moʻralab oʻynatar qosh, Xanda {{ajrat|soch}}ar dudogʻidan.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. =da sochi oqargan Biror ishda uzoq yillar ishlagan, umrini shu ishga sarf qilgan. {{misol|-Biz mehnatda topdik baxtimiz, Mehnatda {{ajrat|soch}} oqarsa, mayli!|[[w:Yo. Mirzo|Yo. Mirzo]]}}. Sochini yoymoq Boshiga musibat tushib yoki dogʻda qolib oh-voh qilmoq, motam tutmoq. {{misol|{{ajrat|Soch}}in yoyib, koʻkragiga mushtlaydi, Bolam, deydi, koʻzlarini yoshlaydi.|[[w:"Nurali"|"Nurali"]]}}. Sochini supurgi qilmoq Choʻrilardek butun xizmati-ni qilmoq. Sochini yulmoq ''(yoki'' yulib yigʻ-lamoq) Dod solmoq, dod-faryod qilmoq. {{misol|Bu gapning uchi chiqarilsa, xotinlar {{ajrat|soch}}ini yuladi, xotinlargina emas, koʻpgina erkaklar ham tezda rozi boʻla qolmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tepa sochi tikka turmoq ''(yoki'' boʻlmoq) ''q.'' tepa. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == soch II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''soch''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== : Chumchuqsimonlar turkumining shaqshakdar oilasiga mansub kichkina say-roqi qush; maynaning bir turi. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|СОЧ}} === Tarjimalari === {{-trans-|soch| *{{tyv}}: [[дүк]] *{{sah}}: [[ас]], [[баттах]] |}} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>soch I<br /> 1 </b>[[волосы]]; [[волос]]; {{tarjmisoli|mayda oʻrilgan soch}} заплетённые в мелкие косички волосы; {{tarjmisoli|quyuq soch }} густые волосы; {{tarjmisoli|siyrak soch}} редкие волосы; {{tarjmisoli|soch olmoq }} брить {{izoh|или }}стричь голову ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|soch oldirmoq }} брить голову {{izoh|или }}стричься ({{izoh|у парикмахера}}); {{tarjmisoli|chilvir soch }} {{izoh|см.}} {{tarjmisoli|chilvir; * tepa sochi tikka boʻldi }} у него волосы дыбом встали; {{tarjmisoli|kampir soch }} {{izoh|бот}}. ирис джунгарский; {{tarjmisoli|sochi sumbul }} {{izoh|бот}}. венерины волосы; {{tarjmisoli|sochini yulmoq }} рвать на себе волосы ({{izoh|в отчаянии, от горя и т. п}}.); {{tarjmisoli|sochini supurgi qilmoq }} ({{izoh|букв}}. сделать свои волосы веником) исполнять (всю) работу служанки, взять на себя заботы по дому.<br /> <br /> <b>soch II<br /> 1 </b>{{izoh|зоол}}. [[дрозд]];<br /> '''2 '''[[розовый]] [[скворец]].<br /> }} houvmqqk9oz7p17go1oz3k7402vgjov 639220 639219 2026-06-09T19:15:07Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639220 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == soch I == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''soch''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === {{OʻTEL|I|SOCH 'boshda oʻsadigan qil tolalar qoplamasi’. .. ikkita yoʻgʻon s o ch oʻrimi kiftlariga tushgan qiz shaxdam-shaxdam qadam bosib kelib, bolalarga qoʻshil— di (Hakim Nazir). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot sach tarzida talaffuz qilingan (IDP, 418; Devon, I, 311; DS, 479); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan ; sach &gt;&nbsp;sâch. Soʻzlashuv nutqida bu ot châch tarzida ham talaffuz qilinadi.}} === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== 1 Odamning bosh terisida oʻsadi-gan qil tolalar qoplamasi va ularning har biri. Siyrak soch. Quyuq soch. Boshida bitta ham soch yoʻq. Soch oldirmoq. {{misol|Silkinish qizning orqasida uning yuzini toʻzgʻigan {{ajrat|soch}} tolalari oʻrab olib, jonsiz bir suratga kirgizdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|U mashinani bir maromda yurgizar, kabinaga kirgan shamol oʻrimga soʻz bermagan {{ajrat|soch}} tolalarini yelkasidan olib, boʻyniga tashlar, yuzlarini beozor savalaganday boʻlardi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Yulduz}}. 2 Biror tarzda oʻstirilgan va tartibga solingan shunday tolalar majmui. {{misol|Oʻrtadan farq ochib qoʻyilgan {{ajrat|soch}}. Kalta qilib qir-qilgan {{ajrat|soch}}. Oʻrilgan {{ajrat|soch}}. U [Kumush] bu kechasi koʻrgan baʼzi tushlarini Otabekning bu kun kelishiga yoʻydi-da, ertalabdan turib, {{ajrat|soch}}larini yechdi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Oʻn sakkiz yoshlardagi, oq-sariq, ikkita yoʻgʻon {{ajrat|soch}} oʻrimi kiftlariga tushgan qiz shaxdam-shaxdam qadam bosib kelib, bolalarga qoʻshildi. |[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Soʻnmas chaqmoqlar}}. :Chilvir soch 1) mayda oʻrilgan soch. {{misol|Komen-dantning chilvir {{ajrat|soch}} qizchasi Nusratbekning yoniga yugurib keldi.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Maysalarni ayoz urmaydi}} :2) shunday sochli ayol. {{misol|Uchib oʻtgan qaldirgʻoch, Ishqimga qilgin iloj, Inti-zordir chilvir {{ajrat|soch}}, Yetkazgil salomimni.|[[w:Yo. Mirzo|Yo. Mirzo]]}}. '''3 '''{{koʻchma|uz}} Tola, nur singari narsalar ha-qida. {{misol|Qorli togʻlar orqasidan Atlas {{ajrat|soch}}in tarab quyosh, Goh moʻralab oʻynatar qosh, Xanda {{ajrat|soch}}ar dudogʻidan.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}}. =da sochi oqargan Biror ishda uzoq yillar ishlagan, umrini shu ishga sarf qilgan. {{misol|-Biz mehnatda topdik baxtimiz, Mehnatda {{ajrat|soch}} oqarsa, mayli!|[[w:Yo. Mirzo|Yo. Mirzo]]}}. Sochini yoymoq Boshiga musibat tushib yoki dogʻda qolib oh-voh qilmoq, motam tutmoq. {{misol|{{ajrat|Soch}}in yoyib, koʻkragiga mushtlaydi, Bolam, deydi, koʻzlarini yoshlaydi.|[[w:"Nurali"|"Nurali"]]}}. Sochini supurgi qilmoq Choʻrilardek butun xizmati-ni qilmoq. Sochini yulmoq ''(yoki'' yulib yigʻ-lamoq) Dod solmoq, dod-faryod qilmoq. {{misol|Bu gapning uchi chiqarilsa, xotinlar {{ajrat|soch}}ini yuladi, xotinlargina emas, koʻpgina erkaklar ham tezda rozi boʻla qolmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. Tepa sochi tikka turmoq ''(yoki'' boʻlmoq) ''q.'' tepa. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== == soch II == === Morfologik va sintaktik xususiyatlari === '''soch''' === Aytilishi === === Etimologiyasi === === Maʼnoviy xususiyatlari === ==== Maʼnosi ==== : Chumchuqsimonlar turkumining shaqshakdar oilasiga mansub kichkina say-roqi qush; maynaning bir turi. ==== Sinonimlari ==== ==== Antonimlari ==== {{OʻTIL|СОЧ}} === Tarjimalari === {{-trans-|soch| *{{tyv}}: [[дүк]] *{{ug}}: [[چاچ]] *{{sah}}: [[ас]], [[баттах]] |}} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>soch I<br /> 1 </b>[[волосы]]; [[волос]]; {{tarjmisoli|mayda oʻrilgan soch}} заплетённые в мелкие косички волосы; {{tarjmisoli|quyuq soch }} густые волосы; {{tarjmisoli|siyrak soch}} редкие волосы; {{tarjmisoli|soch olmoq }} брить {{izoh|или }}стричь голову ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|soch oldirmoq }} брить голову {{izoh|или }}стричься ({{izoh|у парикмахера}}); {{tarjmisoli|chilvir soch }} {{izoh|см.}} {{tarjmisoli|chilvir; * tepa sochi tikka boʻldi }} у него волосы дыбом встали; {{tarjmisoli|kampir soch }} {{izoh|бот}}. ирис джунгарский; {{tarjmisoli|sochi sumbul }} {{izoh|бот}}. венерины волосы; {{tarjmisoli|sochini yulmoq }} рвать на себе волосы ({{izoh|в отчаянии, от горя и т. п}}.); {{tarjmisoli|sochini supurgi qilmoq }} ({{izoh|букв}}. сделать свои волосы веником) исполнять (всю) работу служанки, взять на себя заботы по дому.<br /> <br /> <b>soch II<br /> 1 </b>{{izoh|зоол}}. [[дрозд]];<br /> '''2 '''[[розовый]] [[скворец]].<br /> }} cxtu5atk4qqa76cxx2nf2bz3lvfxis2 0 50045 639186 589729 2026-06-09T16:17:21Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639186 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''su-li''' == Aytilishi == Suli (ruscha, ovyos. lot. Avena) - burchoqdoshlarga mansub o'simlik. Isakov Jasurbek to'ldirdi. == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :Boshoqsoshlarga mansub, yem uchun ekiladigan gʻalla oʻsimligi va uning doni, gʻallasi. {{misol|Otning oxurida gulbeda, toʻrvasida arpa, {{ajrat|suli}} kanda boʻlmadi.|[[w:S. Nurov|S. Nurov]]|Maysa-larni ayoz urmaydi}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|СУЛИ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |tyv=[[сула]] }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>suli<br /> </b>[[овёс]]; // [[овсяной]], [[овсяный]].<br /> }} 20eeg13f4qtsl1v8s7681cw0qxacepl 0 52994 639223 609164 2026-06-09T19:18:20Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639223 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''toʻ-niq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Qora bulut bosgan, bulutli. {{misol|U qorni shiddatli elagan {{ajrat|toʻniq}} koʻkka qaraydi, xoʻrsinadi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} === Sinonimlari === [[bulutli]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ТЎНИҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''toʻniq'''<br /> [[хмурый]], [[пасмурный]]; {{tarjmisoli|... u, qorni shiddat bilan elagan toʻniq koʻkka qaraydi, xoʻrsinadi }} (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») ... он смотрит в хмурое небо, свирепо сеющее снег, и вздыхает.<br /> }} ocuwoim4jccfxzcqj0ubenivc1jcvua 0 54538 639173 626205 2026-06-09T15:45:12Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639173 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''u-yal-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|UYAL- 'xijolat tort-’, ’nomus qil-’. Er yigitning u ya l g a n i - oʻlgani (Maqol). Bu soʻz qadimgi turkiy tildagi ’xijolat’, ’nomus’, ’andisha' maʼnosini anglatgan uy otidan (ЭСТЯ, I, 576) -a qoʻshimchasi bilan yasalgan feʼlga ’oʻzlik’ maʼnosini ifodalovchi —l qoʻshimchasini qoʻshib hosil qilingan (ЭСТЯ, I, 576; Devon, I, 267; DS, 607); oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga almashgan: (uy + a <nowiki>=</nowiki> uya-) + l <nowiki>=</nowiki> uyal- &gt; uyäl-. &nbsp;&nbsp;&nbsp;_}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Uyat-andisha his-sezgisini tuymoq. {{misol|Er yigitning {{ajrat|uyal}}gani — oʻlgani.}} (Maqol) {{misol|Ortiq bir soʻz deyolmadim Andishalik bu ishdan. Lekin otda {{ajrat|uyal}}madim „Xayr, jonim“ deyishdan.|[[w:T. Toʻla|T. Toʻla]]}}. {{misol|— Dilor, oʻrtogʻing qayerga tushgan? — Dilora ham boʻyiga yetib qolgan qiz edi, boʻlasiga tik qarashdan {{ajrat|uyal}}dimi, gʻoʻzalar ichidan turib: - Uyida, — dedi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} === Sinonimlari === [[orlanmoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|УЯЛМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''uyalmoq'''<br /> [[стыдиться]], [[испытывать]] [[чувство]] [[стыда]]; [[совеститься]], [[стесняться]], [[смущаться]], [[конфузиться]]; '''qizcha notanish kishilardan uyalayapti '''девочка стесняется незнакомых людей; '''er yigitning uyalgani - oʻlgani '''{{izoh|посл}}. {{izoh|см}}. '''[[oʻlmoq]] 1'''.<br /> }} pp4gaigbzo0t1n1fdh5a99fbhnyvngl 0 57394 639232 636497 2026-06-09T19:51:05Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639232 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''chu-mo-li''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|CHUMOLI 'toʻda—toʻda boʻlib bir uyada yashaydigan kichkina hasharot', ' qumursqa'. Bir tomchi suv ch u -m o l i g a daryo koʻrinar (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli chömäli tarzida talaffuz qilingan (ДС, 155); keyinchalik oʻzbek tilida ö unlisi u unlisiga, ä unlisi â unlisiga al— mashgan: chömäli &gt;&nbsp;chumâli.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :Oila, toʻda boʻlib bir uyada yashaydigan kichkina hasharot; qumursqa. {{misol|Qizil {{ajrat|chumoli}}. Qanotli {{ajrat|chumoli}}.}} v ''Erta kuzning iliq, mayin, tiniq tunida chumo-lining yaproqlar ustida oʻrmalagani ham eshitiladi.'' S. Nurov, Maysalarni ayoz urmaydi. {{misol|Bir gal yarimta boshoqni sudrab ketayotgan {{ajrat|chumoli}}ni koʻrganman.|[[w:Oʻ. Hoshimov|Oʻ. Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}}. :Chumoli bel Xipcha, ingichka belli, nozik bel. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ЧУМОЛИ}} == Tarjimalari == {{-trans-|chumoli| *{{tt}}: [[кырмыска]] *{{udm}}: [[кузьыли]] *{{kjh}}: [[хымысха]] *{{sah}}: [[кымырдаҕас]] |}} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[chumoli]]</b></br> [[муравей]]; // [[муравьиный]]; {{tarjmisoli|~ini }} муравейник; {{tarjmisoli|~ kislota(si) }} муравьиная кислота; {{tarjmisoli|~day }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}~dek }} как муравьи; тьма (очень много); {{tarjmisoli|odam ~day koʻp }} тьма народу; {{tarjmisoli|* ~ bel }} с тонкой талией.</br> }} r55prmsmpig2398fdwxgfpaqmf0rcmq 0 58530 639185 588116 2026-06-09T16:14:21Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639185 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''shoʻl-qil-la-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == O‘rta Turkchadan kelib chiqadi. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === "Shoʻlq-shoʻlq" qil-moq. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ШЎЛҚИЛЛАМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''shoʻlqillamoq'''<br /> [[плескаться]], [[булькать]].<br /> }} n1wb29w1mt6dr9ubz1jlu4ynuml0zs4 0 58603 639176 609105 2026-06-09T15:50:44Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639176 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''e-ga-chi''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|EGACHI ’akaning xotini’; oʻzidan yoshi katta xo — tinga ayol kishining murojaat soʻzi. Mening uch e g a -ch i m bor. Bu soʻz qadimgi turkiy tildagi ’opa’ maʼ-nosini anglatgan ekä soʻzidan eʼzozlash maʼnosini ifodalovchi -chi qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ЭСТЯ, I, 223); ikki unli oraligʻidagi k undoshi g un-doshiga almashgan: ekä + chi <nowiki>=</nowiki> ekächi &gt;&nbsp;egächi.}} Mo‘g‘ulchadan - [[эгч]] == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === # Bir ota-onadan tugʻilgan qizlardan kattasi (ba’zilarida kichigi; tarixan va baʼzi shevalarda oʻgʻil ukaga nisbatan ham qoʻllaniladi). {{misol|Zaynab {{ajrat|egachi}}si Xushroʻydan yetti yosh chamasi kichik edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}. {{misol|Bobur Samarqandga ketishda oʻz onasi va {{ajrat|egachi}}siga "Ushdagi hujradan xabar olursizlar", deb tayinlab ketgan edi. |[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. # Ayol kishining oʻzidan katta yoshdagi (shuningdek, hurmat yuzasidan kichik yoshdagi) ayolga murojaat shakli. {{misol|——Turib-turib, mana shu norasidalarning baxtiga sizga oʻxshash Xudo yarlaqagan {{ajrat|egachi}}m borligidan quvonib ketaman, — dedi Zohida Mehrinisoga.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Hazrati inson}}. {{misol|Halima uni tugʻishgan {{ajrat|egachi}}siday issiq qabul qildi. |[[w:J. Abdullaxonov|J. Abdullaxonov]]|Gulchehra}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ЭГАЧИ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = <b>[[egachi]]</b></br> <b>1 </b>[[старшая]] [[сестра]]; {{tarjmisoli|~-singil }} сестры ({{izoh|старшая и младшая}});</br> <b>2 </b>[[сестра]] ({{izoh|обращение женщины к старшей по возрасту женщине}}).</br> }} 4cwp0sozhljo69pekif6qi2lsryajhi 0 59053 639180 627328 2026-06-09T16:00:51Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639180 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''es-kir-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|ESKIR— eski holga kel— \ Besh yil burun sotib olgan mashinamiz ancha e s k i r i b h o l d i. Bu feʼl qadimgi turkiy tilda eski sifatidan -r qoʻshim-chasi bilan yasalgan (Devon, I, 232; DS, 184): eski + r <nowiki>=</nowiki> eskyr-.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :Ishlatilib, tutilib eski boʻlmoq, toʻzimoq yoki yaroqsiz holga kel-moq. {{misol|{{ajrat|Eskir}}gan toʻn. {{ajrat|Eskir}}gan mashina,}} v {{misol|Te-mirchining ikki xonadan iborat uyi {{ajrat|eskir}}ib ketgan va pastqam edi.|[[w:Sh. Rashidov|Sh. Rashidov]]|Qud-ratli toʻlqin}}. {{misol|Shipi sharqcha naqshdor uy, naqshlar {{ajrat|eskir}}ib, rangi xiralashgan.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. 2 Davr talablariga mos kelmaydigan boʻlib qolmoq; isteʼmoldan chiqmoq, urfdan, modadan qolmoq. {{misol|{{ajrat|Eskir}}gan darslik.}} :Eskirgan soʻz. v {{misol|Choʻlning, yillar oʻtsa ham, {{ajrat|eskir}}magan tartib-qoidalari bor.. choʻpon xalqi.. unga boʻysunadi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. 3 Yashash, faoliyat muddati uzaymoq. {{misol|Oi-la {{ajrat|eskir}}gan sari er-xotin oltin va gavhar-ga aylanib boradi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}. === Sinonimlari === [[yipranmoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ЭСКИРМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''eskirmoq'''<br /> '''1 '''[[изнашиваться]], [[затаскиваться]], [[замусоливаться]]; '''eskirgan poyabzal '''изношенная обувь;<br /> '''2 '''[[приходить]] [[в]] [[ветхость]]; [[ветшать]]; '''uy eskirib qoldi '''дом обветшал;<br /> '''3 '''[[стареть]]; [[устаревать]]; '''bu darslik eskirib qolgan '''этот учебник устарел; '''eskirgan metod '''устарелый метод; '''eskirgan soʻz '''устаревшее слово, архаизм;<br /> '''4 '''[[портиться]] ({{izoh|от долгого лежания}}); [[залёживаться]]; '''eskirgan un '''залежалая мука.<br /> }} noshe6gl0i9egpfddks49yux3b8wk8z 0 59656 639195 613968 2026-06-09T18:00:46Z Yokubjon Juraev 8265 /* Etimologiyasi */ 639195 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''yan-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|YAN- ’koyi-‘, ’urish-’, ’doʻq-poʻpisa qil-’. Sardorov .. komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun raisni ya n i b h oʻ ö g a n (Hakim Nazir). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl asli ya:n- tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, IV, 114); keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (Devon, III, 72); oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga almashgan: ya:n- &gt;yan- &gt;&nbsp;yän-.}} Yoqutcha ''[[саан]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Aybsituvchi gap-soʻz aytmoq. {{misol|Sardorov, shaxsan bergan koʻrsatmasini vaqtida bajarmay, komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun, raisni {{ajrat|yan}}ib qoʻygan.|[[w:H. Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻkterak shabadasi}} {{misol|Solivoy qulogʻini sekt olib kelsa, keksalar hadeb ikkovini {{ajrat|yan}}ishayotgan ekan.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Saodat}} === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|ЯНМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''yanmoq'''<br /> [[грозить]], [[угрожать]] ({{izoh|кому-л}}.); [[пугать]] ({{izoh|кого-л}}.); '''yanib yurmoq '''показывать кукиш в кармане.<br /> }} s973z6j2brja4oi6gn0aedhfzfr14wj 639222 639195 2026-06-09T19:17:40Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639222 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''yan-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|YAN- ’koyi-‘, ’urish-’, ’doʻq-poʻpisa qil-’. Sardorov .. komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun raisni ya n i b h oʻ ö g a n (Hakim Nazir). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl asli ya:n- tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, IV, 114); keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (Devon, III, 72); oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga almashgan: ya:n- &gt;yan- &gt;&nbsp;yän-.}} Yoqutcha ''[[саан]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Aybsituvchi gap-soʻz aytmoq. {{misol|Sardorov, shaxsan bergan koʻrsatmasini vaqtida bajarmay, komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun, raisni {{ajrat|yan}}ib qoʻygan.|[[w:H. Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻkterak shabadasi}} {{misol|Solivoy qulogʻini sekt olib kelsa, keksalar hadeb ikkovini {{ajrat|yan}}ishayotgan ekan.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Saodat}} === Sinonimlari === [[koyimoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ЯНМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''yanmoq'''<br /> [[грозить]], [[угрожать]] ({{izoh|кому-л}}.); [[пугать]] ({{izoh|кого-л}}.); '''yanib yurmoq '''показывать кукиш в кармане.<br /> }} 1eqa0zpkz8wmj1aj9ntrcpi6hu3tfag 639227 639222 2026-06-09T19:22:15Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639227 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''yan-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|YAN- ’koyi-‘, ’urish-’, ’doʻq-poʻpisa qil-’. Sardorov .. komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun raisni ya n i b h oʻ ö g a n (Hakim Nazir). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl asli ya:n- tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, IV, 114); keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (Devon, III, 72); oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga almashgan: ya:n- &gt;yan- &gt;&nbsp;yän-.}} Yoqutcha ''[[саан]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Aybsituvchi gap-soʻz aytmoq. {{misol|Sardorov, shaxsan bergan koʻrsatmasini vaqtida bajarmay, komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun, raisni {{ajrat|yan}}ib qoʻygan.|[[w:Halim Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻkterak shabadasi}} {{misol|Solivoy qulogʻini sekt olib kelsa, keksalar hadeb ikkovini {{ajrat|yan}}ishayotgan ekan.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Saodat}} === Sinonimlari === [[koyimoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ЯНМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''yanmoq'''<br /> [[грозить]], [[угрожать]] ({{izoh|кому-л}}.); [[пугать]] ({{izoh|кого-л}}.); '''yanib yurmoq '''показывать кукиш в кармане.<br /> }} d7wxqb77r1jr4njaxb9p5mrsm0qm9l0 639228 639227 2026-06-09T19:23:46Z Yokubjon Juraev 8265 /* Maʼnosi */ 639228 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''yan-moq''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|YAN- ’koyi-‘, ’urish-’, ’doʻq-poʻpisa qil-’. Sardorov .. komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun raisni ya n i b h oʻ ö g a n (Hakim Nazir). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl asli ya:n- tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, IV, 114); keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (Devon, III, 72); oʻzbek tilida a unlisi ä unlisiga almashgan: ya:n- &gt;yan- &gt;&nbsp;yän-.}} Yoqutcha ''[[саан]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === Aybsituvchi gap-soʻz aytmoq. {{misol|Sardorov, shaxsan bergan koʻrsatmasini vaqtida bajarmay, komissiya oldida uyatga qoldirgani uchun, raisni {{ajrat|yan}}ib qoʻygan.|[[w:Halim Nazir|Hakim Nazir]]|Koʻkterak shabadasi}} {{misol|Solivoy qulogʻini sekin olib kelsa, keksalar hadeb ikkovini {{ajrat|yan}}ishayotgan ekan.|[[w:J. Sharipov|J. Sharipov]]|Saodat}} === Sinonimlari === [[koyimoq]] === Antonimlari === {{OʻTIL|ЯНМОҚ}} == Tarjimalari == {{Tarjimalar |ru = }} {{Tarjimalar |tur = keng |ru = '''yanmoq'''<br /> [[грозить]], [[угрожать]] ({{izoh|кому-л}}.); [[пугать]] ({{izoh|кого-л}}.); '''yanib yurmoq '''показывать кукиш в кармане.<br /> }} aeockkvc0umd31vt8sxrg1zlhoo8l8a 0 125824 639174 608910 2026-06-09T15:45:39Z Yokubjon Juraev 8265 /* Sinonimlari */ 639174 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''ke-lish-mov-chi-lik''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :Fikr, tushuncha, dunyoqarash va shu kabilarda bir-biriga mos emaslik, qarama-qarshilik. {{misol|Ikki oʻrtada {{ajrat|kelishmovchilik}}, nizo boshlanganda esa haqli-gini bilib, qoʻpollik qilar, birovning dilini ogʻritib qoʻyganini sezmay qolardi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Soʻnggi barxan}}. {{misol|Oiladagi {{ajrat|kelishmovchilik}} sabablari chuqur ochib berilgan, bo-lalarning tirik yetim boʻlib qolishiga ayb-dor ota-onalarning basharasi fosh etilgan oʻtkir maqolalar berilsa.|[[w:"Mushtum"|"Mushtum"]]}}. === Sinonimlari === [[olalik]] === Antonimlari === {{OʻTIL|КЕЛИШМОВЧИЛИК}} == Tarjimalari == 05ytqf4h9tfqpstjcm190wd4baxtuwf 0 128077 639171 589897 2026-06-09T15:22:09Z Yokubjon Juraev 8265 /* Tarjimalari */ 639171 wikitext text/x-wiki = {{-uz-}} = == Morfologik va sintaktik xususiyatlari == '''su-ruv''' == Aytilishi == == Etimologiyasi == {{OʻTEL|I|SURUV 'qoʻy—echki podasi'. Ahlli boʻribosarlar suruvlarni boʻylab oldinga chopib boradilar-da, .. (Asqad Muxtor). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli sürüg tarzida (ДС, 518) talaffuz qilingan; keyinroq soʻz oxiridagi g undoshi k undoshiga (Devon, I, 370), undan keyin k undoshi v un — doshiga almashgan; oʻzbek tilida ü unlilarining yum — shoqlik belgisi yoʻqolgan: soʻroʻg &gt;&nbsp;sürük &gt;&nbsp;sürüv &gt;&nbsp;suruv. Soʻz oxiridagi g-k-v tovush almashinuvi bu qismning qoʻshimchaga teng ekanini koʻrsatib turibdi, lekin bu qoʻshimcha qoʻshilgan qism haqida manbalarda maʼlumot topilmadi; bu qism 'toʻdala—¹ maʼnosini anglatgan feʼl boʻlsa kerak.}} == Maʼnoviy xususiyatlari == === Maʼnosi === :Koʻy-echki podasi. {{misol|{{ajrat|Suruv}}boqib, qir bagʻrida yurdingmi, Qoʻylar boqib, xoʻb kay-fingni surdingmi|[[w:? "Gulixiromon"|? "Gulixiromon"]]}}. {{misol|Ilgari-lari Usmonali doʻxtirning qoʻli qoʻliga teg-masdi. Hali mol fermasida, hali yaylovga chiqib ketgan qoʻylar {{ajrat|suruv}}ida, hali togʻda oʻrmalab yurgan echkilar orasida.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Jimjitlik}}. === Sinonimlari === === Antonimlari === {{OʻTIL|СУРУВ}} == Tarjimalari == *{{tyv}}: [[сүрүг]] 3map8ryrgkx2rwklk1g5kro0xgtm99d 10 153741 639237 603950 2026-06-09T23:45:10Z Mainculprit 12972 Xato so'zlar olib tashlandi 639237 wikitext text/x-wiki {{table:colors|tili=uz |colors=[[rang|ranglar]] |azure=[[lojuvard]] |black=[[qora]] |blue=[[koʻk]] |brown=[[jigarrang]] |cream=[[krem]] [[rang]] |cyan=[[firuza]] |gray=[[kulrang]] |green=[[yashil]] |indigo=[[nil]] [[boʻyoq|boʻyogʻi]] |lime=[[sabza]] |magenta=[[nafarmon]] |orange=[[zargʻaldoq]] |pink=[[pushti]] |purple=[[binafsha]] |red=[[qizil]] |teal=[[zangori]] |violet=[[binafsha]] |white=[[oq]] |yellow=[[sariq]] |crimson=[[qirmizi]] }}<noinclude>{{table doc}} [[Turkum:Vikilugʻat:Andozalar]] </noinclude> 2pbr841e7tyr2ts8zqlt9ipy15054v6 0 162153 639234 636565 2026-06-09T19:55:12Z Yokubjon Juraev 8265 639234 wikitext text/x-wiki {{-sah-}} ===Aytilishi=== gïn ===Etimologiyasi=== Turkiy, ushbu so‘zning o‘zakdoshi Tatarchaning shevalaridan biridagi ''kïn'' degan so‘z bo‘ladi<ref>A Grammar of Dolgan; 38-bet.</ref>. ===Ma’nosi=== [[qilmoq]]. rv3y2nz1bkkjayxh11r9v4bzf07jkss 0 162324 639241 637387 2026-06-10T10:08:50Z Yokubjon Juraev 8265 639241 wikitext text/x-wiki ={{-uz-}}= ===Ma’nosi=== #Arablar yashaydigan o‘lkalarning umumiy nomi. #Eronning [[Xuziston]] nomli viloyatining ma’nodoshi. {{-trans-|Arabiston| *{{nog}}: [[Арапстан]] |}} 9qxcjjj0qb8leeyxybrmxkqqjsz6fps 0 162692 639172 2026-06-09T15:22:41Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-tyv-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy. ===Ma’nosi=== [[suruv]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639172 wikitext text/x-wiki {{-tyv-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy. ===Ma’nosi=== [[suruv]]. 2jp9hjvhbi9eazgx2albglfsuaworb1 0 162693 639177 2026-06-09T15:51:13Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-mn-}} [[opa]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639177 wikitext text/x-wiki {{-mn-}} [[opa]]. 815gcq3tqbeuhiar07zga3sgfly5kp3 0 162694 639187 2026-06-09T16:17:52Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-tyv-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy. ===Ma’nosi=== [[suli]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639187 wikitext text/x-wiki {{-tyv-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy. ===Ma’nosi=== [[suli]]. h4xp4t8lcm5l1xwdntscv3zaf1nhj8n 0 162695 639191 2026-06-09T16:27:24Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-sah-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy, O‘zbekcha ''[[yanmoq|yan]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. ===Ma’nosi=== Tahdid/xavf solmoq.“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639191 wikitext text/x-wiki {{-sah-}} ===Etimologiyasi=== Turkiy, O‘zbekcha ''[[yanmoq|yan]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur. ===Ma’nosi=== Tahdid/xavf solmoq. poucrdzvmrre5s5gaqm7vqo1jcf4kre 0 162696 639221 2026-06-09T19:16:02Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-ug-}} ===Aytilishi=== çaç ===Etimologiyasi=== Turkiy. ===Ma’nosi=== [[soch]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639221 wikitext text/x-wiki {{-ug-}} ===Aytilishi=== çaç ===Etimologiyasi=== Turkiy. ===Ma’nosi=== [[soch]]. 9hmm11as7jn79nly6vwmk285airzjno 0 162697 639233 2026-06-09T19:51:21Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-tt-}} [[chumoli]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639233 wikitext text/x-wiki {{-tt-}} [[chumoli]]. kfa7f3q68pyjg3wh1tr0pd6s0hlo8fd 0 162698 639236 2026-06-09T19:59:34Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-sah-}} [[yara]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639236 wikitext text/x-wiki {{-sah-}} [[yara]]. cw9s6s8bk16zoum7f3dav3jnfv05m4y 0 162699 639239 2026-06-10T09:30:29Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} ===Aytilishi=== üşin ===Ma’nosi=== [[uchun]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639239 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} ===Aytilishi=== üşin ===Ma’nosi=== [[uchun]]. 4oz5qa6991hphvl87599gpv4jqa92kx 0 162700 639240 2026-06-10T10:07:47Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[Istanbul]] (Turkiyadagi shahar).“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639240 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[Istanbul]] (Turkiyadagi shahar). qjo4vm709keyerpmlw5rziu7g4axiqd 0 162701 639242 2026-06-10T10:09:32Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} {{geogr.}} [[Arabiston]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639242 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} {{geogr.}} [[Arabiston]]. jfzb43q4f6bfsh0zwf4sdyp7vg5pvd1 0 162702 639243 2026-06-10T10:13:18Z Yokubjon Juraev 8265 „{{-nog-}} [[yangilash]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi 639243 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} [[yangilash]]. he21f8fnicvtoj3js30hk55q8ike5vf 639244 639243 2026-06-10T10:14:36Z Yokubjon Juraev 8265 639244 wikitext text/x-wiki {{-nog-}} ===Aytilishi=== yañırtuw ===Ma’nosi=== [[yangilash]]. ecm5j95fcwrf1l2di4o680q6515clfv