bosh

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="uz">
  <siteinfo>
    <sitename>Vikilugʻat</sitename>
    <dbname>uzwiktionary</dbname>
    <base>https://uz.wiktionary.org/wiki/Bosh_sahifa</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>case-sensitive</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="case-sensitive">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Maxsus</namespace>
      <namespace key="0" case="case-sensitive" />
      <namespace key="1" case="case-sensitive">Munozara</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Foydalanuvchi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Foydalanuvchi munozarasi</namespace>
      <namespace key="4" case="case-sensitive">Vikilugʻat</namespace>
      <namespace key="5" case="case-sensitive">Vikilugʻat munozarasi</namespace>
      <namespace key="6" case="case-sensitive">Fayl</namespace>
      <namespace key="7" case="case-sensitive">Fayl munozarasi</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki munozarasi</namespace>
      <namespace key="10" case="case-sensitive">Andoza</namespace>
      <namespace key="11" case="case-sensitive">Andoza munozarasi</namespace>
      <namespace key="12" case="case-sensitive">Yordam</namespace>
      <namespace key="13" case="case-sensitive">Yordam munozarasi</namespace>
      <namespace key="14" case="case-sensitive">Turkum</namespace>
      <namespace key="15" case="case-sensitive">Turkum munozarasi</namespace>
      <namespace key="710" case="case-sensitive">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="case-sensitive">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="case-sensitive">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="case-sensitive">Modul munozarasi</namespace>
      <namespace key="1728" case="case-sensitive">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="case-sensitive">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>bosh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12763</id>
    <revision>
      <id>639487</id>
      <parentid>639209</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:49:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58502" sha1="ijvmplyisyq672bflmw7qhqanzroz3a" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''bosh'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|BOSH 'tananing boʻyindan yuqori (old) qismida joylashgan aʼzo’. Ukam suvga b o sh i b i l a n shoʻngidi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni va boshqa bir qancha maʼnolarni anglatgan bu ot asli ba:sh tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 86), keyinroq a: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 369; De — von, III, 165: DS, 86); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan : ba:sh &amp;gt;&amp;nbsp;bash &amp;gt;&amp;nbsp;bâsh.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Tananing boʻyindan yuqorigi, oldingi (odamda, hayvonlarda) qismi; [[kalla]]. {{misol|Bosh kosasi}} ({{anat.}}). {{misol|Bosh miya.}} {{misol|Bosh kiyimlar magazini.}} {{misol|Doʻst {{ajrat|bosh}}ga boqar, Dushman - oyoqqa.|Maqol||}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Badanim oʻt boʻlib yondi, {{ajrat|bosh}}im ogʻrib, koʻzlarim tindi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|U shoshib, ot {{ajrat|bosh}}ini chap tarafga burdi.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshga tushgan''' (''yoki'' '''kelgan''') - hayotda uchragan, duch kelgan; peshonasiga yozilgan. {{misol|{{ajrat|Bosh}}ga tushganni koʻz koʻrar.|Maqol}} {{misol|Oʻzbek oyim ham {{ajrat|bosh}}iga tushgan bu kulfatni koʻrishga majbur edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol| Uf.. Muhabbat nima ekanini {{ajrat|bosh}}ingga tushganda bilasan!|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imizga tushgan neki kulfat boʻlsa, falokat, badbaxtlik, zulm, xorlik boʻlsa, bari shundan - nafsimizdan.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshda bor''' - taqdirda, qismatda bor; peshonaga yozilgan. {{misol|Gulsumbibining yoniga Xonimbibi qoʻshilishdi: -Koʻp oʻylashmang, oʻrtoqlar! Bari bir, bu gap hammamizning {{ajrat|bosh}}imizda bor.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Taqdiri azal, oʻgʻlim, xafa boʻlma, hammaning {{ajrat|bosh}}ida bor gap, - deb yupatdi.|S. Karomatov|Oltin qum}}&lt;/br&gt;'''Boshdan kechir'''('''il''')'''gan''' (''yoki'' '''oʻtgan''') - hayotda, taqdirda koʻrilgan, yuz bergan, kechir(il)gan. {{misol|Tabib tabib emas, {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan - tabib.|Matal}} {{misol|Sayid Jalolxon butun {{ajrat|bosh}}dan kechirganlarini inqillay-inqillay hikoya qilib berdi.|Abdulla Qahhor|Koʻr koʻzning ochilishi}} {{misol|Bekmurodov {{ajrat|bosh}}idan oʻtgan voqealarni oʻzi aytib bergan edi.|Said Ahmad|Yulduz}} {{misol|Kishi hayot yoʻlida {{ajrat|bosh}}dan kechirgan voqealar orasida baxtli deb oʻylagan zamonlarini yodlashdan har choq zavqlanadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yogʻilgan''' - {{ayn.}} '''boshga tushgan'''. {{misol|Nogahoniy {{ajrat|bosh}}iga yogʻilgan falokatni oʻzing daf qilgin.|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}}&lt;/br&gt;'''Boshiga solmoq''' - ogʻir qiyinchilikka, azobga duchor qilmoq.{{misol|Jonim, man muncha baxti qora yaratilgan ekanmanki, Xudo shoʻrlik {{ajrat|bosh}}imga shuncha kulfatlarni soldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|..bundan keyin koʻrgan azobimni Xudo hech bandaning {{ajrat|bosh}}iga solmasin.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshim kal, koʻnglim nozik''' - {{q.}} '''[[koʻngil]] 1'''.
#{{koʻchma|uz}} Aql-hush, [[miya]]. {{misol|Bosh bilan ish qilmoq.}} {{misol|Togʻning koʻrki tosh bilan, odamning koʻrki {{ajrat|bosh}} bilan.|Maqol|}} {{misol|Agronomga oʻz {{ajrat|bosh}}i bilan ish qilishga ruxsat berish kerak.|S. Nurov|Narvoy}} {{misol|Qoratoy Yoʻlchining yelkasini doʻstona qoqib dedi: -Rosa {{ajrat|bosh}}ing bor, inim Yoʻlchi, oltin {{ajrat|bosh}}ing bor. Gaplaring - bari haq.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻritmoq''' (''yoki'' '''qotirmoq''') - 1) qattiq oʻylamoq, fikr yuritmoq; tashvish qilmoq. {{misol|Hayotni mukammal qilaman, deb sizdan oldin ham ne-ne odamlar {{ajrat|bosh}} qotirgan.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Hosil Yoqubov nozikroq bir narsa ustida {{ajrat|bosh}} qotirib oʻtirgan ekan..|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Har narsaga aqlingiz yetadi.. Loaqal bu baxtsiz singlingiz uchun birgina {{ajrat|bosh}} ogʻritsangizchi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) miyani achitmoq, garang qilmoq. {{misol|Agar {{ajrat|bosh}}ni ogʻritmoqchi boʻlsangiz - katta koʻcha; toʻrt tomoningiz qibla.|H. Gʻulom|Mashʼal}} {{misol|Nima uchun {{ajrat|bosh}}imni ogʻritganingizga tushuna olmadim, oʻrtoq rais.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} {{misol| Soʻz bilan dehqonning {{ajrat|bosh}}ini qotirib, nihoyat, toʻrt yarim soʻmga koʻnishga majbur qildi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga kelmoq''' - miyasiga, esiga kelmoq. {{misol|Shu savol {{ajrat|bosh}}iga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Boshliq, rahbar. {{misol|Yaxshi yigit - davraning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Yaxshi xotin erni elga {{ajrat|bosh}} qilur, Yomon xotin erini gado qilur.|Maqol|}} {{misol|Yomonga {{ajrat|bosh}} boʻlguncha, yaxshiga yoʻldosh boʻl!|Maqol|}} {{misol|Qirq yigitga {{ajrat|bosh}} boʻladigan xotin edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Singlingning toʻyiga sen {{ajrat|bosh}} boʻlasan, sening toʻyingga Robiya {{ajrat|bosh}} boʻladi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Ikki eshik orasi}}
#{{sft.}} Lavozim, mansab jihatdan katta, yuqori turuvchi. {{misol|{{ajrat|Bosh}} vrach.}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} agronom.}} {{misol|Rustam Surxondaryo viloyatidagi kolxozda {{ajrat|bosh}} agronom boʻlib ishlayotibdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Direktorning bu gapi {{ajrat|bosh}} injenerga qaymoqday yoqib ketdi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Uning otasi {{ajrat|bosh}} choʻpon, oʻzi esa choʻpon yordamchisi boʻlib ishlay {{ajrat|bosh}}ladi.|Gazetadan|}} {{misol|Bundan soʻng ham {{ajrat|bosh}} mirzoligingizni emas, mirza Anvarligingizni ehtirom qilamiz.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}
#[[ulkan|Ulkan]], katta, asosiy. {{misol|Ozgina yurgach, &quot;Bogʻizogʻon&quot;ning {{ajrat|bosh}} arki oldidan chiqdilar.|Oybek|Navoiy}} {{misol|Mana Xorazmning janubiy {{ajrat|bosh}} darvozasi.|I. Jabborov|Koʻhna xarobalar siri}} {{misol|{{ajrat|Bosh}} sovrin taʼsis etildi..|Gazetadan|}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} katta harf. {{misol|Yozuvda har bir gap {{ajrat|bosh}} harf bilan {{ajrat|bosh}}lanadi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}} {{misol|Kimning nomiga xat yoki {{ajrat|bosh}}qa narsa kelsa, pochtalon adresat nomining {{ajrat|bosh}} harfida yozilgan yashikka qoʻyib, yuboriladigan xat boʻlsa, olib ketar edi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#{{sft.}} Eng muhim, asosiy, yetakchi. {{misol|Bosh masssh.}} {{misol|Bosh sabab.}} {{misol|Paxta - {{ajrat|bosh}} vazifa.}} {{misol|Keyinchalik maktab sahnasida oʻynaladigan spektakllarda hamisha {{ajrat|bosh}} rollarni ijro etadigan boʻldi.|S. Karomatov|Hijron}} {{misol|-Huzuringizga kelishimning {{ajrat|bosh}} sababi shundadir! - dedi Hasanali.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]||Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh gap''' - {{tlsh.}} mustaqil, asosiy gap. {{misol|Oʻzicha mustaqil, {{ajrat|bosh}}qa gapga ergashmagan gap {{ajrat|bosh}} gap deb ataladi.|&quot;Oʻzbek tili darsligi&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Bosh maqola''' - gazeta va jurnallarda tahririyat tomonidan beriladigan, dolzarb masalaga bagʻishlangan maqola. {{misol|{{ajrat|Bosh}} maqolada.. ilgʻor kolxozchilarning ish tajribalari umumlashtirilgan edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻgʻon''' - gidrotexnik inshootning eng yuqori tomonidagi asosiy toʻgʻon. {{misol|1940 yilning may oyida {{ajrat|bosh}} toʻgʻon bitdi.|&quot;Oʻzbekiston qoʻriqlari&quot;|}}
#{{sft.}} Eng oldingi, birinchi. {{misol|Bosh bola.}} {{misol|Bosh kelin.}} {{misol|Qutidor boʻlsa, koʻz ochib koʻrgan qudamiz, xotining boʻlsa, {{ajrat|bosh}} kelinimiz.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yoshi ulgʻayganda uylanganidan, {{ajrat|bosh}} bolasi men edim.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh barmoq''' - {{ayn.}} '''[[boshmaldoq]]'''. {{misol|Sal narida qayerdandir Shukrulloni {{ajrat|bosh}} barmogʻi bilan imlab chaqirardi.|&quot;Yoshlik&quot;|}} {{misol|Eshagini tepganda, chap oyogʻining {{ajrat|bosh}} barmogʻi chiqib ketgan ekan.|Odil Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Bosh xotin''' - 1) eng oldingi xotin; 2) {{etn.}} eng katta xotin. {{misol|Najmiddinboyning {{ajrat|bosh}} xotinidan Abdullaboy, kichik xotinidan Fazliddin tugʻilgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qilich xalifaning {{ajrat|bosh}} xotini Qumribibi juda tashvishga tushgan edi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Ul kishiga kuyovga chiqsang, sen {{ajrat|bosh}} xotin, barcha xotinlari sening choʻring boʻladilar.|Mirkarim Osim|Karvon yoʻllarida}}
#{{koʻchma}} {{s. t.}} Odam, kishi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga bir oʻlim.|Maqol|}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}}ga yuzta xoʻjayin bor.|S. Nurov|Narvon}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}} dunyoga kelib nimalarni koʻrmadi-a!|A. Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Jon boshiga''' - har bir odamga, har qaysi kishiga. {{misol|Bizning ferma mudirimiz jon {{ajrat|bosh}}iga sut isteʼmol qilishda Amerikadan allaqachon oʻtib ketgan.|&quot;Mushtum&quot;|}}&lt;/br&gt;'''Soʻqqa bosh''' (''toʻgʻrisi'' [[soʻqqabosh]]) - yakka oʻzi, bir oʻzi. {{misol|Hidoyat qori, soʻqqa{{ajrat|bosh}} boʻlgani sababli onasini ishga chiqarardi.|Mirmuhsin|Mixlar va poʻpanaklar}}
#(''sanoq sonlar bilan'') Chorva hisobida har bir adad jonivor. {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} ot.}} {{misol|Ikki {{ajrat|bosh}} qoʻy.}} {{misol|Har {{ajrat|bosh}} sigirdan ikki yarim ming litrdan sut sogʻib olindi.}} {{misol|Kolxoz chorvasiga bir yuz oʻn toʻqqiz {{ajrat|bosh}} mol qoʻshildi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Tik narsalarning tepa qismi, uchi, choʻqqisi. {{misol|Shamol boʻlmasa, daraxtning {{ajrat|bosh}}i qimirlamaydi.|Maqol|}} {{misol|Toqatliga togʻlar egar {{ajrat|bosh}}ini, toqatsizning birovlar yer oshini.|Maqol|}} {{misol|Quyosh tik koʻtarilib.. issiqdan maysalarning {{ajrat|bosh}}i egildi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|Gul ochilgay qonlarning {{ajrat|bosh}}ida, Lolalar bor buloqlarning toshida.|Hamid Olimjon|}}
#Biror marosim, tadbir, voqea-hodisaning roʻy berish, amalga oshish jarayonidagi dastlabki bosqich. {{misol|Yusufbek hojining oʻzi ish {{ajrat|bosh}}ida turib, Oybodoqqa tashqari hovlini tozalatardi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Yuring, xolajon, qizni oʻzim topaman, toʻyning {{ajrat|bosh}}ida oʻzim boʻlaman, yor-yorni ham oʻzim aytaman..|Odil Yoqubov|Pyesalar}} {{misol|Bildimki, bu igʻvolarning {{ajrat|bosh}}ida oʻzi {{ajrat|bosh}}-qosh.|Komil Yashin|Hamza}}
#Yon, old, tomon. {{misol|Saidmurod aka xashakchilar {{ajrat|bosh}}iga borganda, ular tushlikka chiqishgan ekan.|N. Qobul|Bemorlar}} {{misol|Tez-tez {{ajrat|bosh}}imga borib tur.|S. Ahmad|Yulduz}}
#Oʻrin, karavot va shu kabining bosh qoʻyiladigan yuqori tomoni; shunday oʻrinda yotgan kishining beldan yuqori tomonidagi joy. {{misol|..soʻri ustiga yozilgan oʻrinning {{ajrat|bosh}} tomonidagi uchi tepaga choʻnqaytirib qoʻyilgan yostiqlar.. ozoda hayotdan xabar berardi.|Shuhrat|Shinelli yillar}} {{misol|..oʻrnidan dik etib turib, karavot {{ajrat|bosh}}iga tashlab qoʻyilgan shimning kamarini sugʻurib oldi.|Murod Muhammad Doʻst|Lolazor}} {{misol|Asqar ota borib, sagʻananing {{ajrat|bosh}} tomoniga choʻkka tushdi va baland ovoz bilan Qur’on oʻqidi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Hoji Kumushning {{ajrat|bosh}}iga kelib oʻtirdi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Bir vaqt hushimga kelsam, otam {{ajrat|bosh}}imda yigʻlab oʻtiribdi, - dedi Hoji xola.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}}
#Baʼzi otlar bilan birikib, shu ot orqali ifodalangan narsaning oʻzini yoki u oʻrnashgan joyni, yon-atrofini bildiradi. {{misol|Nigor oyim oʻchoq {{ajrat|bosh}}ida ovqat pishirish bilan mashgʻul edi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}} {{misol|Mullanavroʻz xirmon {{ajrat|bosh}}ida qoldi.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} {{misol|Otam mashʼalani tutib, oxur {{ajrat|bosh}}iga bordilar.|Shukur Xolmirzayev|Ogʻir tosh koʻchsa}} {{misol|Haydar ota shu bahona bilan u yoq-bu yoqni ham koʻray deb, aylanishroq boʻlsa ham, bozor {{ajrat|bosh}}idan yurdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}
#Choʻziq, davomli, boʻyli narsalar, joy, maydonlarning boshlanish joyi yoki oxiri, etagi; shunday narsalarning ikki uchidan, chekkasidan, tomonidan biri. {{misol|Daryo boshlangan joy daryo {{ajrat|bosh}}i deyiladi.|&quot;Geografiya&quot;}} {{misol|Yormat Yoʻlchini sudrab, koʻchaning {{ajrat|bosh}}iga, aravalar toʻxtagan joyga yugurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xiyobonning bu {{ajrat|bosh}}ida naqshdor, havorang baland ayvonning bir chekkasi koʻrinib turardi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Avaz dala {{ajrat|bosh}}ida, omonat bir chayla soyasida soch olib turardi.|[[w:Sa’dulla Siyoyev|Sa’dulla Siyoyev]]|Avaz}} {{misol|Xonaning u {{ajrat|bosh}}idan bu {{ajrat|bosh}}iga yurdi.|Shuhrat|Shinelli yillar}}&lt;/br&gt;'''Boshi berk ko‘cha''' - 1) bir tomondan kirib, ikkinchi tomondan chiqib ketib boʻlmaydigan koʻcha. {{misol|Izvosh {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada toʻxtadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Bu {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada u uzoq qama1ib qolmaydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) {{koʻchma|uz}} mushkul, qiyin ahvol, chorasizlik, ilojsizlik. {{misol|Otabek {{ajrat|bosh}}i berk koʻchada qolgandek boʻldi, javobiga qiyna1di.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Axir hali biz {{ajrat|bosh}}i berk koʻchaga kirib qolganimiz yoʻq-ku. Ular bilan olishib koʻramiz.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshi-keti yoʻq''' (''yoki'' '''koʻrinmaslik''') - boshlanishi va oxiri nomaʼlum, cheksiz, tugamas. {{misol|Transheya qirgʻogʻi boʻylab yaltiroq yoʻgon quvur choʻzilib ketgan, {{ajrat|bosh}}i-keti koʻrinmaydi.|Hakim Nazir|Oʻtlar tutashganda}} {{misol|..{{ajrat|boshi-keti yoʻq}} mehnat davom etmoqda.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}
#Voqea, hodisaning, biror muddat yoki faslning, asar, matn va shu kabilarning boshlanish joyi, payti, avvali, muqaddimasi. {{misol|Hikoyaning {{ajrat|bosh}}i.}} {{misol|Yilning {{ajrat|bosh}}i}} {{misol|Ishimning {{ajrat|bosh}}i yoʻq, Oshimning moshi yoʻq.|Maqol}} {{misol| Toʻyning {{ajrat|bosh}}i - {{ajrat|bosh}}languncha.|Maqol|}} {{misol|Qiz soʻzning {{ajrat|bosh}}ini eshitib iljaydi, oxirini eshitib, qoʻrquvdan [[bo‘zarmoq|boʻzardi]].|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Mamlakat urushning {{ajrat|bosh}}idayoq otadan ayrilib, ona qoʻlida qoldi.|Oʻlmas Umarbekov|Sirli sohil}} {{misol|Toʻti bu xatning {{ajrat|bosh}}ini eshitiboq, oʻzini yerga koʻtarib urgan edi.|Saida Zunnunova|Olov}} {{misol|-Men, boʻlmasa, gapni {{ajrat|bosh}}idan boshlay, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} {{misol|Sentyabr {{ajrat|bosh}}larida polk gʻarbga tomon yoʻl oldi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Homidning sovchisi boshqa sovchilarning muqaddimasi, yoz {{ajrat|bosh}}ida keladigan qaldirgʻochlarning yoʻlboshchisi edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Avval boshi''' - avvalo, dastavval. {{misol|Bu gapni {{ajrat|avval bosh}}da oʻzi kovlab qoʻyganligi uchun jim turishga majbur edi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bu savolga {{ajrat|avval bosh}}i Boʻtaboy akam javob berishlari kerak.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|{{ajrat|Avval bosh}}i oʻzimizning kolxozchilarga tushuntirish kerak.|Abdulla Qahhor|Qo‘shchinor chiroqlari}}&lt;/br&gt;'''Bir boshdan''' - 1) boshidan, boshlanish joyidan, tartibi bilan, bafurja. {{misol|Men hadeb savol beraverganimdan keyin injener hamma voqeani bir boshdan gapirib berdi.|Hakim Nazir|Choʻl havosi}} {{misol|U oʻz {{ajrat|bosh}}idan kechirgan kulfatlar qanchalik ogʻir boʻlsa ham, bu jonajon doʻstlariga bir {{ajrat|bosh}}dan soʻzlab berishga tayyor edi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}} 2) bir chekkadan, tartibi bilan. {{misol|Provodnik koʻzoynagini burun chetiga tushirib olib, bir {{ajrat|bosh}}dan biletlarni tekshirishga kirishdi.|Zinnat Fatxullin|}} {{misol|Oyimxon unga [Gulsumga]: -Mayli, qiynalib oʻtirma, senga bir {{ajrat|bosh}}dan hamma harflarni oʻrgatib qoʻya qolay, - debdi.|Parda Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Xat''' (''yoki'' '''satr''') '''boshi''' - {{ayn.}} '''[[abzats]]'''. {{misol| Xat {{ajrat|bosh}}idan takror oʻqimoq.}}&lt;/br&gt;'''Qayta boshdan''' - qaytadan, yangidan.
#Voqea, hodisa va shu kabilarning boshlanishi uchun bahona boʻlgan narsa, dastlabki sabab. {{misol|Qo‘shnimning oshi — janjalning {{ajrat|bosh}}i.|Maqol|}} {{misol|Qumriniso Sobiraxonga koʻz qisib: -O‘yin-kulgimizning {{ajrat|bosh}}i Bahrixonning toʻyi boʻladi, - dedi.|Abdulla Qahhor|Xotinlar}} {{misol|Baxtni birovlarning ostonasidan qidirishning oʻzi baxtsizlikning {{ajrat|bosh}}i!|Abdulla Qahhor|Og‘riq tishlar}}
#Baʼzi oʻsimliklarning kalla yoki chochoq shaklidagi hosili, mevasi. {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} uzum.}} {{misol|Bir {{ajrat|bosh}} karam.}} {{misol|Topgan gul keltirar, topmagan - bir {{ajrat|bosh}} piyoz.|Maqol|}} {{misol|Peshtaxta oldiga borib, savatdagi uzumdan bir {{ajrat|bosh}} tanladi-da, tarozi pallasiga qoʻydi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Qayoqdan ham bir {{ajrat|bosh}} koʻknor topib ichirdik, ogʻziga jiydaning suvini tomizib koʻrdik.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}}
#''(sanoq sonlar bilan)'' Karra, hisob. {{misol|Besh {{ajrat|bosh}} qilib olmoq.}} {{misol|Oʻn {{ajrat|bosh}} qilib toʻlamoq.}}
#3-shaxs egalik va jo‘nalish, oʻrin-payt, chiqish kelishiklarining affikslari bilan koʻmakchi vazifasida qoʻllanadi ({{q.}} boshiga, boshida, boshidan).
'''Ayol''' (''yoki'' '''xotin''') '''boshi bilan''' - xotin kishi boʻlgani holda, ayol, ojiza boʻla turib. {{misol|Endi xotin {{ajrat|bosh}}i bilan Margʻilonga murojaat qilsinmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ayol {{ajrat|bosh}}i bilan mistovoqdek ketmonda ishlaganda, biz yuramizmi kaftdek ketmon tutib.|[[w:To‘xtash Ashurov|To‘xtash Ashurov]]|Oq ot}}&lt;/br&gt;'''Beva (yolgʻiz) boshi bilan''' - ersiz (xotinsiz) holatda qiynalib, yolgʻizlik bilan, yolgʻiz oʻzi. {{misol|Nainki bitta shu qizi deb umrini oʻtkazsa, koʻzimning oqu qorasi deb avaylasa, beva {{ajrat|bosh}}i bilan shunchalik oʻstirsa-yu, u yuziga tik qarasa?|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Seni sevmasam, yarim kechada, qorongʻi koʻchada yolgʻiz {{ajrat|bosh}}im bilan orqangdan yugurib yurarmidim?!|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]]. {{misol|Zaynab ham umid bilan bir yostiqqa {{ajrat|bosh}} qoʻygan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bir yoqadan bosh chiqarmoq''' - bir jon, bir tan boʻlib, hamjihatlik, yakdillik bilan. {{misol|Koʻpchilik bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqarib harakat qilsa, uning kuchi okean toʻlqinidan ham zoʻr boʻladi.|S. Mahkamov|Shogird}} {{misol|Endigi gap oʻzlaringda qoldi. Bir yoqadan {{ajrat|bosh}} chiqaringlar.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Biror ishning boshini ushlamoq''' (''yoki'' '''tutmoq''') - biror ishni, hunarni puxta egallab, shu ishda muqim boʻlmoq yoki umuman ishlamoq; bekor yurmaslik. {{misol|Bundoq dalalarga chiqib, biror foydaliroq ishning {{ajrat|bosh}}ini tutsangiz boʻlmaydimi?|S. Nurov|Karvon}} {{misol|Vaqti-soati kelsa, oʻqib olarman.. undan koʻra bir ishning {{ajrat|bosh}}ini tutay.|M. Hazratqulov|Jurʼat}}&lt;/br&gt;'''Bosh burmoq''' - vaʼdasidan chiqmaslik, boʻysunmaslik. {{misol|Men shu qilgan yaxshiligingga sendan ruxsatsiz {{ajrat|bosh}} bursam, oʻttiz pora kalomullo ursin!|Hamza|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga bitgan balo''' - {{q.}} [[bitmoq]] III. {{misol|Oʻrtogʻingiz {{ajrat|bosh}}imga bitgan bir balo boʻldi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻymoq''' - {{ayn.}} '''boshiga koʻtarmoq''' 1.&lt;/br&gt;'''Boshga qoʻndirmoq''' - [[kiymoq]]. {{misol|Kurtkani yelkamga tashladim, doʻngalak &quot;gruzincha&quot; shapkani {{ajrat|bosh}}ga qoʻndirdim.|S. Siyoyev, Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshi bilan''' - 1) butun vujudi bilan, astoydil. {{misol|Olimjon koʻpdan kutilgan ishga {{ajrat|bosh}}i bilan koʻmilib ketgan edi.|Sh. Rashidov|Boʻrondan kuchli}} 2) joni, hayoti bilan. {{misol|..agar bundan bir xiyonat chiqmasa, hammadan burun men bunga {{ajrat|bosh}}im bilan javob beraman.|Sadriddin Ayniy|Qullar}} 3) boshi yordamida, bosh harakati bilan. {{misol|Qoratoy {{ajrat|bosh}}i bilan &quot;yoʻq&quot; dedi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Oʻzbek oyim {{ajrat|bosh}}i bilan keliniga rizolik bildirib, &quot;barakalla!&quot; deb qoʻydi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshi bogʻliq''' - unashtirib qoʻyilgan. {{misol|Achchiqlanma, bek yigit, oʻzi uyatchan qiz, yana {{ajrat|bosh}}i bogʻliq.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi buzuq''' yoki '''buzuq bosh''' - igʻvogar, teskarichi, buzuq fikrli. {{misol|Mana senga, uyingga {{ajrat|bosh}}i buzuqlarni yigʻganing uchun!|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Amir qoziga buyruq yuborib, {{ajrat|bosh}}i buzuq oyoqyalanglarni va eski qullarning avlodini tutib qama, degan.|Sadriddin Ayniy|Qullar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga yetmoq''' - 1) oʻldirmoq, halok qilmoq, nobud qilmoq. {{misol|Otangning {{ajrat|bosh}}iga yetgan oʻshalar.|A. Koʻchimov|Halqa}} {{misol|Oʻpkasida qolgan oskolka oʻn yilgacha azob berib, oxiri {{ajrat|bosh}}iga yetdi.|H. Tursunqulov|Hayotim qissasi}} 2) oxirigacha borib, yetib tugatmoq; tugatmoq. {{misol|Hozirgacha oltmish tugunning {{ajrat|bosh}}iga yetdingiz.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Boshiga koʻtarmoq''' - 1) juda izzat-hurmat qilmoq, hurmatini bajo keltirmoq. {{misol|Sharaflarga burkab ota nomini, {{ajrat|Bosh}}iga koʻtardi onajonini.|Barot Boyqobilov|Sadoqat}} {{misol|Qani endi boshqa otalardek boʻlsa, {{ajrat|bosh}}imga koʻtarmasmidim.|S. Ahmad|Ufq}} 2) hammayoqni buzgudek shovqin solmoq, janjal qilmoq. {{misol|..tovoqning jinday joyi uchgan ekan. Qaynanam shuni koʻrib qoldi-yu, butun hovlini {{ajrat|bosh}}iga koʻtardi.|&quot;Mushtum&quot;|}} {{misol|Shuncha erkakning orasida uyalmaysanmi hovlini {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib baqirgani, sharmanda!!!|Komil Yashin|Hamza}} 3) shodlikdan, xursandchilikdan baqirmoq, shovqin solmoq. {{misol|Toʻyib-toʻyib shoʻxlik, beboshlik, &quot;jinnilik&quot; qilsang, vodiyni {{ajrat|bosh}}ingga koʻtarib qahqaha ursang.|F. Musajonov|Himmat}} {{misol|Qizlar uyni boshlariga koʻtarib, &quot;yor-yor&quot; aytishayotgan paytda, Sanobarga yaqin kelib, uning kiftiga qoʻlini qoʻydi.|Komil Yashin, Hamza}}&lt;/br&gt;'''Boshiga suv quymoq''' - 1) nooʻrin sarflamoq, tugatmoq, tamomlamoq. {{misol|Hash-pash deguncha brigadaga berilgan 14 ming soʻmning {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|&quot;Mushtum&quot;}} {{misol|Sendan nima koʻryapman? Qaytanga topgan-tutganimning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quyayapsan.|E. Raimov|Ajab qishloq}} 2) pachavasini, rasvosini chiqarmoq. {{misol|-Manavi-ku, - buvim meni koʻrsatdilar, - oʻqishning ham {{ajrat|bosh}}iga suv quydi.|E. Raimov|Ajab qishloq}}&lt;/br&gt;'''Boshiga uradimi?''' - unga nima keragi bor? Keragi yoʻq. {{misol|Opoqijon, unday demang, {{ajrat|bosh}}ingizga urasizmi oʻsha betayin qizlarning molu dunyosini?|X. Toʻxtaboyev|Shirin qovunlar mamlakati}} {{misol|He, izzatini bilmagan pastkashlar, ikki mingni {{ajrat|bosh}}imga uramanmi?|&quot;Mushtum&quot;}}&lt;/br&gt;'''Boshiga chiqib''' (''yoki'' '''minib''') '''olmoq''' - birovga hukmron yoki xoʻjayin boʻlmoq, boʻysunmay qoʻymoq. {{misol|Bunday yigitning esa u {{ajrat|bosh}}iga minib olishi turgan gap edi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}} {{misol|Senlarda oʻzi insof degan narsa bormi? Pensionerman deb {{ajrat|bosh}}imizga chiqib olasanlar, shekshii.|S. Ahmad|Yulduz}} {{misol|Choʻri qiz {{ajrat|bosh}}imizga chiqib, bizlarni oyoq uchi bilan koʻrsatadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshiga oʻtqazib qoʻymoq''' - hammadan ustun qoʻymoq, rosa eʼzozlamoq. {{misol|Yosh, chiroyli xotinga yoqish, uning koʻnglini koʻtarish uchun uni hammamizning {{ajrat|bosh}}imizga oʻtqazib qoʻydi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida yongʻoq''' (''yoki'' '''tosh''') '''chaqmoq''' - doimiy ravishda xoʻrlamoq, azoblamoq, jabrlamoq. {{misol|Keyin Gulnorga Xudo beradi, u erka-arzanda xotin boʻlib.. koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi.. {{ajrat|bosh}}imizda yong‘oq chaqadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Uch kun oʻtmay [kundoshim] {{ajrat|bosh}}imda tosh chaqishga {{ajrat|bosh}}ladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshida kaltak''' (''yoki'' '''tayoq''') '''sinmoq''' - {{q.}} [[kaltak]]. {{misol|..mudirning tayogʻi koʻproq uning {{ajrat|bosh}}ida sina {{ajrat|bosh}}ladi.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshidan zar quymoq''' - {{q.}} [[zar]].&lt;/br&gt;'''Boshida qolmoq''' - kerakmas, zarurmas; qurib ketsin maʼnolarida ishlatiladi. {{misol|Qarab turing, toʻyiga ham bormayman, toʻyi {{ajrat|bosh}}ida qolsin.|T. Alimov|Sovgʻa}} {{misol|Topib kelgan matohing {{ajrat|bosh}}ingda qolsin.|S. Ahmad|Yulduz}}&lt;/br&gt;'''Boshi yostiqqa tegmoq''' - 1) yotmoq, uxlamoq; 2) kasallanmoq, betoblanmoq.&lt;/br&gt;'''Boshi ketmoq''' - o‘ldirilmoq, qurbon boʻlmoq. {{misol|..toʻgʻri gapir, boʻlmasa {{ajrat|bosh}}ing ketadi.|U. Ismoilov|Saylanma}} {{misol|{{ajrat|Bosh}}imiz ketsayam, qaytmaymiz bu yoʻldan.|O. Yoqubov|Er boshiga ish tushsa}}&lt;/br&gt;'''Boshi koʻkka''' (''yoki'' '''osmonga''') '''yetmoq''' - gʻoyat xursand boʻlmoq, juda ham koʻngli koʻtarilmoq. {{misol|Masalani shunday hal qilish kerak edi. Karimqul akadan eshitib, {{ajrat|bosh}}im koʻkka yetdi.|Oybek|Oltin vodiydan shabadalar}} {{misol|Toʻsatdan kirib borsam, onam bechoraning {{ajrat|bosh}}i koʻkka yetar..||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshing toshdan boʻlsin''' - umring uzoq boʻlsin, zavol koʻrma, oʻlma. {{misol|Ha, ishqilib, {{ajrat|bosh}}i toshdan boʻlsin.|Abdulla Qahhor|Asarlar}} {{misol|Xayr, oʻgʻlim, qayerda boʻlsang ham, omon boʻl, {{ajrat|bosh}}ing toshdan boʻlsin.||Guldasta}}&lt;/br&gt;'''Boshini aylantirmoq''' - {{q.}} [[aylantirmoq]]. {{misol|Oilali boʻla turib, yosh qizning {{ajrat|bosh}}ini ashshntirishga uyalmadingizmi?|O‘. Hoshimov|Qalbingga quloq sol}}&lt;/br&gt;'''Boshini bogʻlamoq''' - unashtirib yoki uylantirib qoʻymoq. {{misol|Biz Otabekni Toshkentdan unashtirib, {{ajrat|bosh}}ini bogʻlamasak, kun sayin uning Margʻilon yugurishidan qutula olmasmiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|-Ikkala tomonning kelishuvidan soʻng fotiha qilinib, qizning {{ajrat|bosh}}i bogʻlandi.||Mushtum}}&lt;/br&gt;'''Boshini bukmoq''' - 1) uyaltirib, yerga qaratib qoʻymoq. {{misol|Sekin gapir, sekin.. sharmanda qilding, {{ajrat|bosh}}imni yerga bukding, sen juvonmarg!|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|-Turing, qizim, — ellikboshining tovushi birdan muloyishashadi, — ota-onaning {{ajrat|bosh}}ini bukmang.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) boʻysundirmoq, tiz choʻktirmoq, tobe qilmoq; tushkunlikka tushirmoq. {{misol|Oʻyla, Qoratoy. Ishqilib, Yoʻlchi bolamga tayanch boʻl, yolgʻizlatma, yigitning koʻngli buzilmasin, {{ajrat|bosh}}i bukilmasin|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Qarz kishining {{ajrat|bosh}}ini bukadi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini yemoq''' - {{ayn.}} '''boshiga yetmoq'''. {{misol|Husning {{ajrat|bosh}}ingni yeydi..|Asqad Muxtor|Qoraqalpoq qissasi}} {{misol|Ota-onasining {{ajrat|bosh}}ini yegan shum yetim.|P. Tursun, Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Boshini ikkita qilmoq''' (''yoki'' '''qoʻshmoq''') - uylantirib qoʻymoq. {{misol|-Biz ham orzu-havas koʻrmay oʻtmasak: koʻzimizning ochiqligida {{ajrat|bosh}}ingni ikkita qilib qoʻysak deymiz-da, oʻgʻlim, — dedi chol.|Mirzakalon Ismoiliy|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Bir amallab qishdan chiqsak, Polvonboyning {{ajrat|bosh}}ini ham qoʻshib qoʻyarmiz.|J. Sharipov|Xorazm}}&lt;/br&gt;'''Boshini silamoq''' - 1) erkalamoq, yupatmoq. {{misol|Yoʻlchi Gulnorning {{ajrat|bosh}}ini silab, voqeani qisqacha aytib berdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Nozim Zuhraning {{ajrat|bosh}}ini asta silab, oʻz koʻz yoshini belbogʻi uchiga artdi.||Guldasta}} 2) oʻz panohiga olib ardoqlamoq, boqmoq, tarbiya qilmoq. {{misol|Elga bersang oshingni, erlar silar {{ajrat|bosh}}ingni.|Maqol|}} {{misol|Nodira onasi oʻrnida Anvarning {{ajrat|bosh}}ini silab, istiqboli uchun qaygʻurdi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Boshini tikmoq''' - oʻzini qurbon qilishga tayyor boʻlmoq. {{misol|Nega endi.. mehnatkash musulmon uchun {{ajrat|bosh}}ini tikkan.. yigitni jallod boltasiga topshirar ekan?|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|..Ha, Homid aka, siz jonni ayamasangiz, men ham yoʻlingizga {{ajrat|bosh}}imni tikdim..|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Boshini xam qilmoq''' - uyatga, nomusga qoldirib ketmoq, boshini (yuzini) yerga qaratmoq. {{misol|El-yurt oldida {{ajrat|bosh}}imni xam qilib ketding, orqangdan quvmadim.|Said Ahmad|Ufq}} {{misol|Arzimagan ish deb {{ajrat|bosh}}ini xam qilmang.|Said Ahmad|Ufq}}&lt;/br&gt;'''Boshini qovushtirmoq''' (''yoki'' '''biriktirmoq''') - {{q.}} [[qovushtirmoq]].&lt;/br&gt;'''Boshini qotirmoq''' (''yoki'' '''ogʻritmoq''') - 1) boʻlar-boʻlmas ish, harakat, gap va shu kabilar bilan joniga tegmoq, bezor qilmoq. {{misol|Bemaʼni savollaring bilan {{ajrat|bosh}}imni qotirma;}} 2) uzoq va jiddiy oʻylamoq; tashvish chekmoq. {{misol|Bu azaliy jumboq ustida ne-ne allomalar {{ajrat|bosh}} qotirmadi deysiz.||Fan va turmush}} {{misol|Bukun ham xuddi shu maqsadda yigʻilishib, dekcha qaynatish gʻamida {{ajrat|bosh}} ogʻritishardi.|Oybek|Navoiy}}&lt;/br&gt;'''Boshi ochiq''' (''yoki'' '''boʻsh''') - 1) paranji tashlagan, paranji yopinmaydigan; ochiq; 2) unashtirilmagan, uylanmagan yoki ajralishgan. {{misol|Endi u [Munavvar] {{ajrat|bosh}}i ochiq qiz bola emas. Oilali.|S. Anorboyev|Mehr}} {{misol| -Bugundan {{ajrat|bosh}}ing ochiq. Uch taloq qoʻydim.||Yoshlik}} {{misol|Oʻzbeklarning yaxshi qizi bor boʻlsa, {{ajrat|Bosh}}i boʻshmi deyin, avval soʻrayin.||Alpomish}}&lt;/br&gt;'''Boshi chiqmaslik''' ({{ch. k.}} ''bilan'') - sira qutulmaslik, boʻshamaslik; doimo tashvish, gʻalva bilan yashamoq. {{misol|Uning {{ajrat|bosh}}i kasaldan chiqmay qoldi.}} {{misol|Ana shundan boshlab tashvishdan {{ajrat|bosh}}i chiqmay qoldi.|J. Abdullaxonov|Xonadon}} {{misol|..hech yaxshsh1ik qilmay deyman-u, koʻngil boʻshlik qilib qoʻyaman, keyin {{ajrat|bosh}}im gʻalvadan chiqmaydi|Oʻlmas Umarbekov|Yoz yomgʻiri}}&lt;/br&gt;'''Boshi qorongʻi''' - baʼzi homilador ayollarda homiladorlikning dastlabki oylarida boʻladigan holat, ahvol (masalan biror narsani tusash yoki unga toqat qilolmaslik). {{misol|Uning anorga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi.}} {{misol|Boshi qorongʻiga olam qorongʻi.|Maqol}} {{misol|Vika homilador, uning ittifoqo &quot;koka-kola&quot;ga {{ajrat|bosh}}i qorongʻi boʻlib qoldi.|Mirmuhsin|Hikoyalar va qissalar}}&lt;/br&gt;'''Boshi qotmoq''' (''yoki'' '''shishmoq''') - nima qilarini bilmay qolmoq, gangib qolmoq; doimo oʻylab, biror xulosaga kelolmay yurmoq. {{misol|Bu bitmaydigan savdodan Elchiyevning ham {{ajrat|bosh}}i qotib yurardi.|E. Aʼzamov|Javob}} {{misol|Yosh jurnalist topshiriqni olishga olib qoʻyib, {{ajrat|bosh}}i qotib qoldi.||Mushtum}} {{misol|Eshitdim, lekin nima chora? Shu kunda hammaning {{ajrat|bosh}}i shishgan.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarib yurmoq''' - yuzi yorugʻ, pok, halol boʻlganligi uchun kishilar oʻrtasida bemalol, xijolat boʻlmay, yerga qaramay yurmoq. {{misol|Siz esingizni yeb qoʻyibsiz, oʻgʻlingizni margʻilonlikka topshirib qoʻyib, yana el ichida {{ajrat|bosh}}ingizni koʻtarib yurmoqchi boʻlasizmi?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Qizingizni deb shaharda {{ajrat|bosh}} koʻtarib yurolmaydigan boʻldim.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh koʻtarmoq''' - 1) oyoqqa turmoq, tuzalmoq. {{misol|Bemor kasaldan {{ajrat|bosh}} koʻtardi;}} 2) mashgʻul boʻlgan biror ishdan toʻxtamoq, uzilmoq. {{misol|Professor Sherzodning kassilik varaqasidan {{ajrat|bosh}} koʻtardi-da, negadir jilmaydi.|[[w:Oʻtkir Hoshimov|Oʻtkir Hoshimov]]|Nur borki, soya bor}} {{misol|-Yaxshi, - dedi Tursunboy ishidan {{ajrat|bosh}} koʻtarmay.|Said Ahmad|Ufq}} 3) unib chiqmoq, koʻkarmoq. {{misol|Koʻklam kelishi bilan begona oʻt {{ajrat|bosh}} koʻtarmasin deb.. yer molalandi, chizellandi.|H. Nuriy|Yashil xirmon}} {{misol|Qishloq yomgʻirdan yuvilib, yashnab ketgan edi. Devorlar tagida adashib {{ajrat|bosh}} koʻtargan munis maysalar ertaga qor ostida qolishidan bexabar yashnab turardi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} 4) ufqdan koʻtarilmoq, chiqmoq (asosan Quyosh, Oy haqida). {{misol|Quyosh ufqdan asta {{ajrat|bosh}} koʻtarib, oʻzining zarrin nurlarini socha {{ajrat|bosh}}ladi.||Yoshlik}} {{misol|Qishloq qizlariday loʻppi yuzli oy {{ajrat|Bosh}}ini koʻtardi, kuldi sahro, soy.|Gʻayratiy|}} 5) qarshi harakat qilmoq, isyon qilmoq, qoʻzgʻalmoq. {{misol|Toshkent hokimi boʻlgan Azizbek Qoʻqonga qarshi {{ajrat|bosh}} koʻtargan.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Kambagʻal {{ajrat|bosh}} koʻtarsa, boy tosh koʻtaradi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bir vaqt kelib, dadamning kuni yetsa, Gulnorning churvaqalari {{ajrat|bosh}} koʻtaradi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh olib ketmoq''' - hamma narsadan voz kechib, boshqa joylarga butunlay ketib qolmoq. {{misol|O‘z akamga men sigʻindi boʻlguncha, Bu oʻlkadan {{ajrat|bosh}}im olib ketayin.||Alpomish}} {{misol|Bugun u saroydan mutlaqo {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Sa’dulla Siyoyev|Yorugʻlik}} {{misol|Mehri kasalxonadan chiqqandan keyin, Niso buvi ikkala qizi bilan nomaʼlum tomonga {{ajrat|bosh}} olib ketdi.|Abdulla Qahhor|Asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh oqqan tomonga ketmoq''' - duch kelgan tomonga, toʻgri kelgan yoqqa qarab ketmoq. {{misol|U koʻchaga chiqdi, qayoqqa borayotganini bilmay, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga yurib ketdi.|Komil Yashin|Hamza}} {{misol|Bechora ish qidirib, {{ajrat|bosh}}i oqqan tomonga borar ekan.|Oybek|Nur qidirib}}&lt;/br&gt;'''Bosh ogʻrigʻi''' - dardisar narsa, ortiqcha tashvish, daxmaza. {{misol|Rostini aytsam, shu zamonda gap-soʻz qaynab ketgan, lekin birovining ham maʼnosi yoʻq, borida ham maza-matra yoʻq. Hammasi {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi gaplar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Boʻlsa boʻlar, boʻlmasa yoʻq-da. Bekorga {{ajrat|bosh}} ogʻrigʻi qilib, ichingdan oʻrtanib yurasanmi?|P. Tursun|Oʻqituvchi}}&lt;/br&gt;'''Bosh suqmoq''' - (''yoki'' '''tiqmoq''') - 1) oyoq qo‘ymoq, kirmoq, yetishmoq. {{misol|Kampir enam qiz qidira-qidira tinkasi quridi, qaysi eshikka {{ajrat|bosh}} tiqsa, soʻrasharmish: savdogarmi, bogʻi bormi, uy-joyi bormi?|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Senoʻlgur bu uyga bir marta ham {{ajrat|bosh}}ingni tiqmading.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Xonaga Ergash {{ajrat|bosh}} suqadi: - Mumkinmi?||Guldasta}} {{misol|Sherbek kechki payt ogʻilxonadan qaytib kelayotib, idoraga {{ajrat|bosh}} suqdi.|S. Anorboyev|Oqsoy}} 2) oʻrnashmoq, joylashmoq. {{misol|U aytgan tollar qulabdi, {{ajrat|bosh}} tiqmoqchi boʻlgan maktab-maorif sohasiga tamoman yangi odamlar, olov nafasli yoshlar kelibdi.|Abdulla Qahhor|Qoʻshchinor chiroqlari}} 3) aralashmoq, qotishmoq. {{misol|Sobirjon birovlarning gapiga kirib, shunaqangi ishlarga {{ajrat|bosh}} suqmasa edi.|Asqad Muxtor|Opa-singillar}} {{misol|Siz ham meni bolam desangiz, shu bugun mening ishimga {{ajrat|bosh}} suqmang.|Odil Yoqubov|Pyesalar}} 4) boshni tiqib, kiritib qaramoq, tekshirmoq. {{misol|Ular eshik tirqishlaridan moʻralaydilar va qiya ochib, {{ajrat|bosh}}larini suqadirlar.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Tohir pastki qavatdagi ochiq eshiklarga {{ajrat|bosh}} tiqib qaradi.|Pirimqul Qodirov|Yulduzli tunlar}} 5) qoʻymoq, tiramoq. {{misol|Gulnor {{ajrat|bosh}}ini Yoʻlchining koʻkragiga suqib yigʻladi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh tortmoq''' - 1) boshoqlamoq, gʻunchalamoq. {{misol|Sizni ogʻzi qon boʻri dedim, chunki.. siz yangi ochilgan gullarni, endi {{ajrat|bosh}} tortgan lolalarni vaqtsiz soʻldirasiz, ochilib bitmay oʻldirasiz.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}} 2) biror ish, vazifa, burch va shu kabilarni bajarishdan yuz oʻgirmoq, qochmoq. {{misol|Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin {{ajrat|bosh}} tortdi.|Ne’mat Aminov|Suvarak}} {{misol|Qoʻydek yuvosh musulmonlar bugun mardikorga borishdan {{ajrat|bosh}} tortmoqdalar.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh toʻlgʻamoq''' - {{ayn.}} '''bosh tortmoq 2'''. {{misol|Bu taqdirda itoatdan {{ajrat|bosh}} toʻlgʻagan Toshkent ustiga, albatta, Musulmonqul zolim qoʻshin tortar.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh urmoq''' - 1) bormoq, murojaat qilmoq. {{misol|Yoʻlchi qayoqqa {{ajrat|bosh}} urishini, kimning yoqasidan tutishini bilmay, ancha vaqtgacha koʻchalarda tentirab yurdi.|Oybek|Tanlangan asarlar}} 2) yordam soʻramoq, bosh egib kelmoq. {{misol|Sening uchun azizlarga {{ajrat|bosh}} urdim, Borgin, bolam, seni haqqa topshirdim.||Malikai ayyor}} {{misol|Axir farzand uchun ona nimalarga {{ajrat|bosh}} urmaydi?||Guldasta}} {{misol|Nega oʻylamay-netmay, eshigiga {{ajrat|bosh}} urib kelgan bir yigitni quvlab soladir?|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Bosh ustiga''' - bajonidil, jonu dil bilan. {{misol|Uchrashganingiz toʻgʻrisida menga maʼlumot yozsangiz, tagʻin minnatdor qilardingiz. -{{ajrat|Bosh}} ustiga.|Abdulla Qodiriy|O‘tgan kunlar}} {{misol|Tabibiyning gapi nojoʻya boʻlib, bir chalamulla bolaning soʻzlari eʼtiborga loyiq desangiz, minnatdormiz, {{ajrat|bosh}} ustiga, xonim.|S. Siyoyev|Yorugʻlik}}&lt;/br&gt;'''Bosh egmoq''' - 1) boshini tushirmoq, yerga tomon pasaytirmoq. {{misol|Qoʻshiq tamom boʻldi-yu, u boyagiday tabassum bilan ohista {{ajrat|bosh}} egib qoʻydi.|Oʻtkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Ahmad Husayn {{ajrat|bosh}}ini sal egdi, uning tusi ham allanechuk oʻzgardi.|Oybek|Nur qidirib}} 2) boʻysunmoq, itoat qilmoq, tiz choʻkmoq; sajda qilmoq. {{misol|Qachongacha endi biz yotlarga {{ajrat|bosh}} egamiz, pora berib kun koʻramiz.|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Amirga {{ajrat|bosh}}ini egmagan keksa shoirni otga bogʻlab, qurib yotgan oʻt ustida yoqib yuborishgan.||Gazetadan}} {{misol| Kimdir tosh otsa ham goho ortimdan, Qoshimda {{ajrat|bosh}} egdi, kelib soʻnggi dam.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}} 3) yolvormoq, yalinmoq. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}imni egib qaytib boramanmi, unaqada xotinim boʻynimga chiqib oladi, derdi.|Said Ahmad|Ufq}} 4) motam tutmoq, motamsaro boʻlmoq. {{misol|Mungli doʻppaygan qabrlar ustida bag‘ri qon qizgʻaldoqlar {{ajrat|bosh}} egdi.|O‘tkir Hoshimov|Qalbingga quloq sol}} {{misol|Balki u kun {{ajrat|bosh}}im uzra Doʻstlar {{ajrat|bosh}} ham egadir.|Abdulla Oripov|Yillar armoni}}&lt;/br&gt;'''Bosh qashimoq''' - noilojlikdan nima qilishini bilmay oʻylab qolmoq, xayol surmoq, bosh qotirmoq. {{misol|Hovli oʻrtasida {{ajrat|bosh}} qashib qoldi va koʻzini qisib, xotiniga qaradi.|Abdulla Qodiriy|Mehrobdan chayon}}&lt;/br&gt;'''Bosh qoʻshmoq''' - aralashmoq, qotishmoq; qoʻshilmoq. {{misol|Boy, men oʻylagan bu ishga siz ham {{ajrat|bosh}} qoʻshsangiz, savob boʻlarmidi?|Nazir Safarov|Tanlangan asarlar}} {{misol|Ukalarimning kir-chirini yuvib, bagʻriga olib oʻtirsin deb, bu ishga men oʻzim {{ajrat|bosh}} qoʻshdim.|Oybek|Tanlangan asarlar}} {{misol|Meningcha, muhimi ishni boshlab olish, u yogʻiga xalqning oʻzi {{ajrat|bosh}} qoʻshadi.|Komil Yashin|Hamza}}&lt;/br&gt;'''Bosh harf''' - {{tlsh.}} '''Katta harf'''.&lt;/br&gt;'''Ishi boshidan oshib yotibdi''' - {{q.}} [[oshmoq]] 1. {{misol|Nabirali boʻladigan Oʻzbek oyimning ishi {{ajrat|bosh}}idan oshgan.. edi.|Abdulla Qodiriy|Oʻtgan kunlar}}&lt;/br&gt;'''Katta boshini kichik qilib''' - {{q.}} [[katta]]. {{misol|Ammo-lekin xatosini tan olyapti, kechirim soʻrayapti katta {{ajrat|bosh}}ini kichik qip.|A. Koʻchimov|Halqa}}&lt;/br&gt;'''Mening senga boshim qorongʻi edimi?''' {{kest.}} - Senga koʻzim uchib turganmidi? (nomatlub kishi kelib qolganda aytiladi).&lt;/br&gt;'''Oyogʻiga bosh qoʻymoq''' - 1) {{ayn.}} '''bosh urmoq'''. {{misol|Dushman qursin, eslarimni shoshirdi, Mirza Mahmud oyogʻiga {{ajrat|bosh}} urdim.||Yusuf va Ahmad}} 2) bosh egib, hurmat, ehtirom bildirmoq. {{misol|Agar koʻchada boʻlmasa edi, Yoʻlchi shu onda bu goʻzal, toza yurakli, jasur, vafodor qizning oyoqlariga {{ajrat|bosh}} qoʻyishga tayyor edi.|Oybek|Tanlangan asarlar}}&lt;/br&gt;'''Erkak boshi bilan''' - erkak kishi boʻla turib. {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}i bilan koʻchada ogʻziga soʻrgʻich tiqib, bola koʻtarib yursinmi?!|T. Alimov|Ishqilib oʻqimagan boʻlsin-da}} {{misol|Erkak {{ajrat|bosh}}lari bilan ogʻizlari gʻiybatdan boʻshamaydi.|Sa’dulla Siyoyev|Otliq ayol}}&lt;/br&gt;'''Oʻz boshiga''' - har kim oʻz holicha, oʻzicha, mustaqil. {{misol|-Bu oʻtirganlarning koʻpi.. yer olib, oʻz {{ajrat|bosh}}iga dehqon boʻlib oldi, - dedi Abdurasul.|Parda Tursun|O‘qituvchi}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|БОШ}}
== Tarjimalari ==

{{-trans-|bosh|
*{{en}}: [[head]]
*{{gl}}: [[cabeza]]
*{{nl}}: [[hoofd]]
*{{tr}}: [[baş]]
*{{sah}}: [[бас]]
*{{kjh}}: [[пас]]
|}}

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = &lt;b&gt;bosh&lt;br /&gt;
1 &lt;/b&gt;[[голова]]; // [[головной]]; {{tarjmisoli|aql yoshda emas, boshda }} {{izoh|посл. }}ум не в возрасте, а в голове; {{tarjmisoli|bosh yorilsa, doʻppi ostida }} {{izoh|погов. }}если и расколется голова, то под тюбетейкой, {{izoh|соотв. }}не выносить сор из избы; {{tarjmisoli|bosh omon boʻlsa, doʻppi topiladi }} {{izoh|посл. }}была бы цела голова, а тюбетейка найдётся; {{tarjmisoli|bosh kosasi }} черепная коробка; {{tarjmisoli|bosh orqasi }} затылок; {{tarjmisoli|bosh miya }} головной мозг; {{tarjmisoli|bosh kiyim }} головной убор; {{tarjmisoli|bosh ogʻrigʻi }} 1) головная боль; 2){{izoh| перен. }}что-либо пустое, никчёмное, нудное {{izoh|и т. п}}.; {{tarjmisoli|boshim ogʻriyapti }} у меня болит голова; {{tarjmisoli|boshi bilan }} весь, целиком, с головой; {{tarjmisoli|ishga boshi bilan kirib ketmoq  }} целиком погрузиться в работу, с головой уйти в работу; {{tarjmisoli|boshi bogʻliq }} она сосватана; {{tarjmisoli|boshini aylantirmoq }} {{izoh|прям. и перен. }}вскружить голову; {{tarjmisoli|boshim aylanyapti }} у меня кружится голова; {{tarjmisoli|boshini biriktirmoq }} 1) объединять; 2) {{izoh|перен. }}соединять, венчать; {{tarjmisoli|bir boshini ikki qilmoq }} поженить; {{tarjmisoli|bir yostiqqa bosh qoʻymoq }} ({{izoh|букв. }}класть головы на одну подушку) связать судьбу друг с другом, пожениться; {{tarjmisoli|boshi-boshiga qovushmaydi }} они неорганизованны; {{tarjmisoli|boshi-boshi qilmoq }} качать головой; {{tarjmisoli|bosh irgʻatmoq  }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini qimirlatmoq }} качать головой; кивать головой; {{tarjmisoli|boshini ichiga olmoq }} втягивать голову в плечи; {{tarjmisoli|boshini yoʻqotmoq }} теряться, терять голову; терять самообладание; {{tarjmisoli|boshing ketadi }} ты поплатишься головой; {{tarjmisoli|bosh koʻtarmok }} 1) поднимать голову; {{tarjmisoli|boshini koʻtardi }} он поднял голову; {{tarjmisoli|bemor boshini koʻtardi }} больному стало лучше, больной стал поправляться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmoq }} просыпаться, пробуждаться; {{tarjmisoli|uyqudan bosh koʻtarmaydi }} он целыми днями спит; {{tarjmisoli|bosh koʻtarib yurmoq }} 1) смотреть всем смело в глаза; держать голову высоко; {{tarjmisoli|bosh koʻtarolmay qolmoq }} не сметь поднять голову; не сметь смотреть в глаза людям; 2) {{izoh|перен. }}восставать, подниматься на борьбу; {{tarjmisoli|bosh olmoq }} обезглавить, отсечь голову; {{tarjmisoli|bosh olib ketmoq}}  уходить {{izoh|или }}уезжать навсегда; уходить {{izoh|или }}уезжать прочь; {{tarjmisoli|boshini olib qochmoq }} убегать, удирать {{izoh|(спасая себя)}}; {{tarjmisoli|bosh oqqan tomonga ketmoq }} ({{izoh|букв.}} пойти, куда голова потянет) пойти куда глаза глядят; {{tarjmisoli|otning boshini boʻsh qoʻymoq }} ослабить поводья, чтобы лошадь скакала во весь опор; {{tarjmisoli|boshini silamoq }} 1) приласкать, приголубить {{izoh|(кого-л.)}}; 2) помочь {{izoh|(кому-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh suqmoq  }} ({{izoh|или '''}}[[tiqmoq]]''') [[сунуть]] {{izoh|(куда-л.)}} [[голову]], [[соваться]] {{izoh|(куда-л.)}}, [[пытаться]] [[втесаться]] {{izoh|(куда-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh tiqmoq}}  рисковать головой; рисковать жизнью; {{tarjmisoli|bosh tortmoq }} уклоняться {{izoh|(от работы, дела и т. п.)}}; увиливать {{izoh|(от дела)}}; отказываться {{izoh|(от выполнения чего-л.)}}; {{tarjmisoli|bosh urmoq }} кланяться; класть земные поклоны; бить челом; {{tarjmisoli|boshni u yoq bu yoqqa urmoq }} кидаться во все стороны {{izoh|(в поисках выхода из трудного положения)}}; пробовать всё что только возможно {{izoh|(чтобы найти выход)}}; {{tarjmisoli|bosh egmoq }} 1) склонять голову, повиноваться; 2) преклоняться, {{tarjmisoli|bosh qashimoq }} чесать голову; {{tarjmisoli|ishlagan tishlaydi, ishlamagan bosh qashiydi }} {{izoh|посл. }}кто работает, тот ест, а кто не работает, тот чешет в затылке; {{tarjmisoli|boshim qotdi }} я потерял голову; я не знаю, что делать; {{tarjmisoli|boshini qotirmoq }} 1) ломать голову {{izoh|(над чем-л.)}}, биться над разрешением {{izoh|(какого-л. вопроса)}}; 2) заставлять {{izoh|(кого-л.)}} ломать голову {{izoh|(над какой-л. проблемой)}}; 3) морочить {{izoh|(кому-л.) }}голову; {{tarjmisoli|boshini quyi solmoq }} вешать голову, понурить голову; приходить в уныние;{{tarjmisoli| bosh qoʻymoq }} 1) кланяться {{izoh|(касаясь лбом земли)}}; 2){{izoh| перен. }}сложить голову {{izoh|(т. е. погибнуть)}}; жертвовать собой; {{tarjmisoli|bosh qoʻshmoq }} принимать участие; вмешиваться; действовать совместно; {{tarjmisoli|boshi chiqmaydi }} он вечно страдает, терпит {{izoh|(какую-л. беду)}}; {{tarjmisoli|uning qarzdan boshi chiqmaydi }} он вечно в долгах; {{tarjmisoli|boshga kelmoq }} ({{izoh|или '''}}[[tushmoq]]''') [[случаться]], [[происходить]] {{izoh|(с кем-л.)}}; [[выпадать]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[долю]]; [[постигать]] {{izoh|(кого-л. - о беде, несчастье и т. п.)}}; {{tarjmisoli|boshga tushganni koʻz koʻrar }} {{izoh|посл. }}({{izoh|букв. }}то, что случится, увидят глаза) {{izoh|соотв. }}от судьбы не убежишь; чему быть, того не миновать; {{tarjmisoli|boshiga chiqmoq }} {{izoh|(или '''}}[[minmoq]]'''{{izoh|)}} {{izoh|перен. }}[[садиться]] {{izoh|(кому-л.)}} [[на]] [[шею]], [[садиться]] {{izoh|(кому-л.) }}[[на]] [[голову]]; {{tarjmisoli|boshiga yemoq }} {{izoh|или {{tarjmisoli|}}boshini yemoq }} губить, уничтожать, изводить {{izoh|(кого-л.)}}; {{tarjmisoli|boshga koʻtarmoq }} ({{izoh|или '''}}[[qoʻymoq]]''') ({{izoh|букв. }}[[поднимать]] [[на]] [[голову]], [[ставить]] [[себе]] [[наголову]]) [[почитать]], [[носить]] [[на]] [[руках]]; {{tarjmisoli|uyni boshiga koʻtarmoq }} поднять шум на весь дом; {{tarjmisoli|oʻz boshiga }} сам по себе; в отдельности; {{tarjmisoli|har kim oʻz boshiga }} каждый по-своему; кому как вздумается, кому как заблагорассудится; {{tarjmisoli|oʻz boshiga boʻlmoq }} быть предоставленным самому себе; {{tarjmisoli|boshida kaltak sinadi }} ({{izoh|букв. }}на его голове палка ломается) его подвергают непрерывному избиению; его всё время бьют; {{tarjmisoli|boshimda tosh }} ({{izoh|или '''}}[[yongʻoq]]''')''' [[chaqadi]] '''({{izoh|букв. }}[[он]] [[на]] [[моей]] [[голове]] [[колет]] [[камень]] {{izoh|или }}[[орех]]) [[он]] [[мне]] [[жизни]] [[не]] [[даёт]], [[он]] [[меня]] [[поедом]] [[ест]]; {{tarjmisoli|yukni boshidan olmoq }} снять ношу с головы; {{tarjmisoli|boshdan kechirmoq }} ({{izoh|или '''}}[[oʻtkazmoq]]''') [[испытывать]], [[переживать]] {{izoh|(какие-л. несчастья, страдания, трудности)}}; [[переносить]] {{izoh|(напр. какую-л. болезнь)}}; {{tarjmisoli|boshdan oshirib tashlamoq  }} перекинуть {{izoh|или }}перебросить через {{izoh|(свою) }}голову {{izoh|(т. е. через себя)}}; подбросить высоко, вверх {{izoh|(кого-что-л.)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtmoq }} ({{izoh|или '''}}[[kechmoq]]''') [[быть]] [[испытанным]], [[пережитым]] {{izoh|или }}[[перенесённым]] {{izoh|(о трудностях, несчастьях, болезни и т. п.)}}; [[случиться]] {{izoh|или }}[[произойти]] {{izoh|(с кем-л. - о несчастье или о каком-л. событии)}}; {{tarjmisoli|boshdan oʻtganlar }} всё, что испытано, пережито; приключения; {{tarjmisoli|Men bu gal bir yalqovning boshidan oʻtganlarni yozmoqchi boʻlib qoldim }} (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») На этот раз я решил описать приключения одного лентяя; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarmoq }} избавлять; {{tarjmisoli|boshdan koʻtarilmoq }} исчезать; {{tarjmisoli|ishi boshidan oshib yotibdi }} у него работы (дела) по горло;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[глава]]; // [[главный]], [[головной]], [[первый]]; {{tarjmisoli|askar boshi }} военачальник; {{tarjmisoli|joʻra boshi }} 1) старший на гапе ({{izoh|см. '''}}[[gap]] II'''); 2) [[коновод]]; {{tarjmisoli|ish boshi }} 1) прораб; 2) зачинщик; {{tarjmisoli|ming boshi }} {{izoh|ист. }}тысяцкий, волостной правитель; {{tarjmisoli|yuz boshi }} {{izoh|ист. }}сотник {{izoh|(чиновник, рангом выше элликбаши)}}; {{tarjmisoli|ellik boshi }} {{izoh|ист. }}элликбаши {{izoh|(один из  низших административных чинов в дореволюционном Туркестане, в ханствах Средней Азии)}}; {{tarjmisoli|bosh agronom }} главный агроном; {{tarjmisoli|bosh vazir }} премьер-министр; {{tarjmisoli|bosh barmoq }} большой палец; {{tarjmisoli|bosh bola }} первый ребёнок, первенец; {{tarjmisoli|bosh kelin }} старшая невестка {{izoh|(жена старшего в семье сына)}}; {{tarjmisoli|bosh xotin }} первая жена {{izoh|(при многоженстве)}}; {{tarjmisoli|bosh kelishik }} {{izoh|грам. }}именительный падеж; {{tarjmisoli|bosh kotib }} {{izoh|ист. }}главный (первый) секретарь; {{tarjmisoli|bosh masala }} основной вопрос; {{tarjmisoli|bosh maqola }} передовица, передовая статья; {{tarjmisoli|bosh soʻz }} предисловие; {{tarjmisoli|bosh toʻgʻon }} головная плотина; {{tarjmisoli|bosh harf }} заглавная {{izoh|или }}прописная буква; {{tarjmisoli|partiyaning bosh yoʻli }} генеральная линия партии; {{tarjmisoli|bosh konsul }} генеральный консул; {{tarjmisoli|bosh boʻlmoq }} возглавлять; руководить; предводительствовать; {{tarjmisoli|ish bosh ida boʻlmoq }} возглавлять работу, руководить работой, делом; {{tarjmisoli|dehqon boʻlsang - qoshida boʻl, sipoh boʻlsang - boshida boʻl }} {{izoh|посл. }}если ты крестьянин, будь на поле, если воин - впереди;&lt;br /&gt;
'''3 '''{{izoh|разг. }}[[голова]], [[ум]], [[разум]]; {{tarjmisoli|bosh bilan }} с умом , с головой, разумно; {{tarjmisoli|uning boshi yoʻq }} у него нет головы; ума; {{tarjmisoli|uning boshi yaxshi ishlaydi }} у него голова хорошо работает; {{tarjmisoli|doʻst boshga boqar, dushman oyoqqa }} {{izoh|посл. }}друг судит по уму, а недруг - по одежде;&lt;br /&gt;
'''4 '''{{izoh|перен. разг. }}[[душа]], [[человек]]; {{tarjmisoli|bir boshga bir oʻlim }} {{izoh|погов. }}({{izoh|букв. }}на одну голову одна смерть) двум смертям не бывать, а одной не миновать;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[голова]], [[штука]] {{izoh|(при счёте скота)}}; {{tarjmisoli|besh bosh qoʻy }} пять голов баранов;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[вершина]], [[верхушка]]; {{tarjmisoli|togʻning boshginasida }} на самой верхушке (макушке) горы;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[начало]]; // [[начальный]]; {{tarjmisoli|oy boshi }} начало месяца; {{tarjmisoli|xat boshi }} абзац, красная строка; {{tarjmisoli|devonadan oy boshi soʻramoq }} {{izoh|погов. }}спрашивать у юродивого о начале месяца {{izoh|(обращаться не по адресу)}}; {{tarjmisoli|boshi oʻtgan sonda }} начало в предыдущем номере; {{tarjmisoli|boshdan-oyoq }} с начала до конца; полностью; {{tarjmisoli|bozor boshi }} базарная площадь; {{tarjmisoli|boshi-keti yoʻq }} нет ни начала ни конца; полная неразбериха; {{tarjmisoli|bosh i-ketini topolmadim }} я не нашёл ни начала ни конца; я не мог разобраться в этом; {{tarjmisoli|bosh-ketsiz }} не имеющий ни начала ни конца; путаный;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[исток]] {{izoh|(реки, ручья)}}; {{tarjmisoli|suv boshi }} головная  часть арыка; {{tarjmisoli|suv boshidan loyqar }} {{izoh|посл. }}вода мутится у истока; {{izoh|соотв. }}рыба портится с головы;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[конец]], [[край]]; {{tarjmisoli|bir boshdan }} с одного конца {{izoh|(и до другого)}}; по порядку;{{tarjmisoli| bosh dan boshga }} из края в край; из конца в конец; {{tarjmisoli|boshi berk koʻcha }} тупик; {{tarjmisoli|koʻchaning boshi }} 1) конец улицы; 2) начало улицы; {{tarjmisoli|koʻchaning ikkinchi boshida }} на противоположном конце улицы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[головка]] {{izoh|(лука, чеснока)}}; [[кочан]] {{izoh|(капусты)}}; [[гроздь]], [[кисть]] {{izoh|(винограда);&lt;br /&gt;
'''}}11''' [[головка]] {{izoh|(болта, заклепки и т.д.)}};&lt;br /&gt;
'''12 '''{{izoh|в роли служебного имени}};{{izoh| {{tarjmisoli|}}gektar boshiga }} на гектар, с гектара, по гектарно; {{tarjmisoli|jon boshiga }} на душу {{izoh|(населения)}}; {{tarjmisoli|kishi boshiga }} 1) на одного, на каждого; {{tarjmisoli|kishi boshiga besh soʻmdan }} 1) на каждого по пяти рублей; 2) с каждого по пяти рублей; {{tarjmisoli|dala boshiga goʻng chiqarish }} вывоз навоза на поле; {{tarjmisoli|buloq boshiga bormoq }} идти к роднику; {{tarjmisoli|tom boshida }} крыше; {{tarjmisoli|buloq boshidan kelyapman }} я иду от родника;&lt;br /&gt;
'''13 '''{{izoh|в сочетании с числительными означает }}[[кратный]]; // [[кратно]]; {{tarjmisoli|besh bosh}} пятикратно, в пятикратном размере; {{tarjmisoli|* shu boshdan }} с этих лет, с этого возраста; {{tarjmisoli|bosh ustiga }} пожалуйста!; к вашим услугам; {{tarjmisoli|boshing toshdan boʻlsin }} чтоб тебе долго жить!; {{tarjmisoli|boshimga uramanmi? }} {{izoh|разг. }}что мне с ним делать?;  на кой чёрт мне это сдалось?; '''[[yolgʻiz]] '''({{izoh|или '''}}[[bitta]]'''){{tarjmisoli|boshiga }} будучи одиноким; при его одиночестве; {{tarjmisoli|xotin boshim bilan }} я, женщина; я, будучи женщиной; {{tarjmisoli|boshi qorongʻi xotin }} беременная женщина {{izoh|(в первый период беременности)}}; {{tarjmisoli|uning anorga boshi qorongʻi }} она жаждет гранат {{izoh|(о беременной)}}; {{tarjmisoli|senga boshim qorongʻi edimi }} {{izoh|ирон. }}как будто я жаждал тебя видеть; чёрт тебя принёс; {{tarjmisoli|katta boshni kichik qilib }} не кичась своим высоким положением, запросто; {{tarjmisoli|bosh koʻkka yetdi }} ({{izoh|букв. }}его голова достигла неба) он обрадовался, он вне себя от радости; {{tarjmisoli|bir yoqadan bosh chiqarib }} дружно, все как один.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>ijvmplyisyq672bflmw7qhqanzroz3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>qoʻymoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17482</id>
    <revision>
      <id>639481</id>
      <parentid>639473</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22845" sha1="qygjsa03oawhqhlxxqd9lr1ilh2xi7j" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq.&lt;br/&gt;'''Tashvishga qoʻymoq''' - uyatga qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Xijolatga qoʻymoq''' * {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}

'''31 '''''({{ch.k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. ''Yoʻldan koʻymoq. Mashkdan koʻymokChoʻmshshshdan koʻymoq. Oʻyindan koʻimokShokosimni ishdan koʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda vokeani soʻzlab berdi.'' Oybek, Tanlangan asarlar. {{misol|Yosh Kizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi ? A.|[[w:Qahhor|Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}

32 Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, maye., {{misol|bino koʻymoq, ixlos koʻy-mok, yoʻl koʻimok, koʻngil koʻymoq, mehr {{ajrat|qoʻy}}-mok, tanda koʻymoq, shart {{ajrat|qoʻy}}mok, oʻt koʻy-mok, kodam koʻymoq.}}

'''33 '''''koʻm. fl. vazifasida.'' Yetakchi feʼl bildir-gan harakatning bajarilishi bilan bog-lik turli grammatik maʼnolarni ifo-dalaydi. {{misol|Aytib koʻy. Bildirib koʻy. Yoʻko-tib koʻoma. Qarab koʻodi. Kulib koʻodi. Ayt-koʻy. Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman|[[w:va sh|va sh]]}}.k. n ''Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻta-lib koʻydi.'' M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ''Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab koʻydi. A.'' Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ''Ergash ishni chatok kilib koʻydi-da. A.'' Muxtor, Opa-singillar.

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashil-gan harakatning bajarilmay qolmasligi-ni bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻyniga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' maslahatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻymoq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay - {{ayn.}} oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzini qoʻymoq - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-joniga qoʻymay (''yoki'' qoʻymasdan) - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>qygjsa03oawhqhlxxqd9lr1ilh2xi7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639482</id>
      <parentid>639481</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23118" sha1="fwiflxfn6kzahupqc6ugjf8pwl2ch0p" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq. {{misol|Tashvishga qoʻymoq.}} {{misol|Uyatga qoʻymoq.}} {{misol|Xijolatga qoʻymoq.}} {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}
#({{ch.k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. {{misol|Yoʻldan qoʻymoq.}} {{misol|Mashqdan qoʻymoq.}} {{misol|Choʻmilishdan qoʻymoq.}} {{misol|Oʻyindan qoʻymoq.}} {{misol|Shoqosimni ishdan qoʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda voqeani soʻzlab berdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Yosh qizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}
#Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, {{mas.}}, {{misol|bino qoʻymoq}}, {{misol|ixlos qoʻymoq}}, {{misol|yoʻl qoʻymoq}}, {{misol|koʻngil qoʻymoq}}, {{mehr {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{tanda qoʻymoq}}, shart {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|oʻt qoʻymoq}}, {{misol|qadam qoʻymoq}}.
#{{ko'm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Yetakchi feʼl bildirgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq turli grammatik maʼnolarni ifodalaydi. {{misol|Aytib qoʻy.}} {{misol|Bildirib qoʻy.}} {{misol|Yoʻqotib qoʻyma.}} {{misol|Qarab qoʻydi.}} {{misol|Kulib qoʻydi.}} {{misol|Ayt-qoʻy.}} {{misol|Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman.}} {{va sh|va sh.k.}} {{misol|Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻtalib qoʻydi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ergash ishni chatoq qilib qoʻydi-da.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}

34 Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashilgan harakatning bajarilmay qolmasligini bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suh-batlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}. {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

:Bir yostiqqa bosh qoʻymoq ''q.'' yostiq. Boʻyniga qoʻymoq ''q.'' boʻyin I. Gapni ''(yoki'' maslahatni) bir joyga qoʻymoq ''q.'' ran I. Otimni boshqa qoʻyaman ''q.'' ot II. Tishini tishiga qoʻymoq ''q.'' tish I. Yuziga oyoq qoʻymoq ''q.'' oyoq I. Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay Nima qi-larini bilmay qattiq iztirob chekib, to-qatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslagan-da, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻ-libyurguvchi edi.|[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}. Oʻzini qoʻygani joy topolmay - {{ayn.}} oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. Oʻzini qoʻymoq - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. Hol-joniga qoʻymay (''yoki'' qoʻymasdan) - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>fwiflxfn6kzahupqc6ugjf8pwl2ch0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639483</id>
      <parentid>639482</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23320" sha1="n4bzerx8y32puazmikpt87f7vsmavzq" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq. {{misol|Tashvishga qoʻymoq.}} {{misol|Uyatga qoʻymoq.}} {{misol|Xijolatga qoʻymoq.}} {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}
#({{ch.k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. {{misol|Yoʻldan qoʻymoq.}} {{misol|Mashqdan qoʻymoq.}} {{misol|Choʻmilishdan qoʻymoq.}} {{misol|Oʻyindan qoʻymoq.}} {{misol|Shoqosimni ishdan qoʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda voqeani soʻzlab berdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Yosh qizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}
#Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, {{mas.}}, {{misol|bino qoʻymoq}}, {{misol|ixlos qoʻymoq}}, {{misol|yoʻl qoʻymoq}}, {{misol|koʻngil qoʻymoq}}, {{misol|mehr {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|tanda qoʻymoq}}, {{misol|shart {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|oʻt qoʻymoq}}, {{misol|qadam qoʻymoq}}.
#{{ko'm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Yetakchi feʼl bildirgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq turli grammatik maʼnolarni ifodalaydi. {{misol|Aytib qoʻy.}} {{misol|Bildirib qoʻy.}} {{misol|Yoʻqotib qoʻyma.}} {{misol|Qarab qoʻydi.}} {{misol|Kulib qoʻydi.}} {{misol|Ayt-qoʻy.}} {{misol|Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman.}} {{va sh.k.}} {{misol|Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻtalib qoʻydi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ergash ishni chatoq qilib qoʻydi-da.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}
#Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashilgan harakatning bajarilmay qolmasligini bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suhbatlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:Abdull Qahhor|Abdull Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]].&lt;br/&gt;'''Boʻyniga qoʻymoq''' - {{q.}} [[boʻyin]] I.&lt;br/&gt;'''Gapni''' (''yoki'' '''maslahatni''') '''bir joyga qoʻymoq''' - {{q.}} [[gap]] I.&lt;br/&gt;'''Otimni boshqa qoʻyaman''' - {{q.}} [[ot]] II.&lt;br/&gt;'''Tishini tishiga qoʻymoq''' - {{q.}} [[tish]] I.&lt;br/&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay''' - nima qilarini bilmay qattiq iztirob chekib, toqatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslaganda, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻlib yurguvchi edi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻygani joy topolmay''' - {{ayn.}} '''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay'''. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻymoq''' - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Hol-joniga qoʻymay''' (''yoki'' '''qoʻymasdan''') - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>n4bzerx8y32puazmikpt87f7vsmavzq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639484</id>
      <parentid>639483</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23321" sha1="seo6h158xety97xdty79ekb4gd0h5nz" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq. {{misol|Tashvishga qoʻymoq.}} {{misol|Uyatga qoʻymoq.}} {{misol|Xijolatga qoʻymoq.}} {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}
#({{ch. k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. {{misol|Yoʻldan qoʻymoq.}} {{misol|Mashqdan qoʻymoq.}} {{misol|Choʻmilishdan qoʻymoq.}} {{misol|Oʻyindan qoʻymoq.}} {{misol|Shoqosimni ishdan qoʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda voqeani soʻzlab berdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Yosh qizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}
#Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, {{mas.}}, {{misol|bino qoʻymoq}}, {{misol|ixlos qoʻymoq}}, {{misol|yoʻl qoʻymoq}}, {{misol|koʻngil qoʻymoq}}, {{misol|mehr {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|tanda qoʻymoq}}, {{misol|shart {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|oʻt qoʻymoq}}, {{misol|qadam qoʻymoq}}.
#{{ko'm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Yetakchi feʼl bildirgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq turli grammatik maʼnolarni ifodalaydi. {{misol|Aytib qoʻy.}} {{misol|Bildirib qoʻy.}} {{misol|Yoʻqotib qoʻyma.}} {{misol|Qarab qoʻydi.}} {{misol|Kulib qoʻydi.}} {{misol|Ayt-qoʻy.}} {{misol|Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman.}} {{va sh.k.}} {{misol|Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻtalib qoʻydi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ergash ishni chatoq qilib qoʻydi-da.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}
#Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashilgan harakatning bajarilmay qolmasligini bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suhbatlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:Abdull Qahhor|Abdull Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]].&lt;br/&gt;'''Boʻyniga qoʻymoq''' - {{q.}} [[boʻyin]] I.&lt;br/&gt;'''Gapni''' (''yoki'' '''maslahatni''') '''bir joyga qoʻymoq''' - {{q.}} [[gap]] I.&lt;br/&gt;'''Otimni boshqa qoʻyaman''' - {{q.}} [[ot]] II.&lt;br/&gt;'''Tishini tishiga qoʻymoq''' - {{q.}} [[tish]] I.&lt;br/&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay''' - nima qilarini bilmay qattiq iztirob chekib, toqatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslaganda, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻlib yurguvchi edi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻygani joy topolmay''' - {{ayn.}} '''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay'''. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻymoq''' - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Hol-joniga qoʻymay''' (''yoki'' '''qoʻymasdan''') - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>seo6h158xety97xdty79ekb4gd0h5nz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639485</id>
      <parentid>639484</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23323" sha1="qlki9bqmq7i561nx4c2otk2ry360qyk" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq. {{misol|Tashvishga qoʻymoq.}} {{misol|Uyatga qoʻymoq.}} {{misol|Xijolatga qoʻymoq.}} {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}
#''({{ch. k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. {{misol|Yoʻldan qoʻymoq.}} {{misol|Mashqdan qoʻymoq.}} {{misol|Choʻmilishdan qoʻymoq.}} {{misol|Oʻyindan qoʻymoq.}} {{misol|Shoqosimni ishdan qoʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda voqeani soʻzlab berdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Yosh qizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}
#Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, {{mas.}}, {{misol|bino qoʻymoq}}, {{misol|ixlos qoʻymoq}}, {{misol|yoʻl qoʻymoq}}, {{misol|koʻngil qoʻymoq}}, {{misol|mehr {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|tanda qoʻymoq}}, {{misol|shart {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|oʻt qoʻymoq}}, {{misol|qadam qoʻymoq}}.
#{{ko'm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Yetakchi feʼl bildirgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq turli grammatik maʼnolarni ifodalaydi. {{misol|Aytib qoʻy.}} {{misol|Bildirib qoʻy.}} {{misol|Yoʻqotib qoʻyma.}} {{misol|Qarab qoʻydi.}} {{misol|Kulib qoʻydi.}} {{misol|Ayt-qoʻy.}} {{misol|Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman.}} {{va sh.k.}} {{misol|Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻtalib qoʻydi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ergash ishni chatoq qilib qoʻydi-da.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}
#Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashilgan harakatning bajarilmay qolmasligini bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suhbatlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:Abdull Qahhor|Abdull Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]].&lt;br/&gt;'''Boʻyniga qoʻymoq''' - {{q.}} [[boʻyin]] I.&lt;br/&gt;'''Gapni''' (''yoki'' '''maslahatni''') '''bir joyga qoʻymoq''' - {{q.}} [[gap]] I.&lt;br/&gt;'''Otimni boshqa qoʻyaman''' - {{q.}} [[ot]] II.&lt;br/&gt;'''Tishini tishiga qoʻymoq''' - {{q.}} [[tish]] I.&lt;br/&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay''' - nima qilarini bilmay qattiq iztirob chekib, toqatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslaganda, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻlib yurguvchi edi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻygani joy topolmay''' - {{ayn.}} '''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay'''. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻymoq''' - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Hol-joniga qoʻymay''' (''yoki'' '''qoʻymasdan''') - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>qlki9bqmq7i561nx4c2otk2ry360qyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639486</id>
      <parentid>639485</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23323" sha1="g30eqvuwqa3r4xrh0frrwntzg1h9pmm" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq. {{misol|Tashvishga qoʻymoq.}} {{misol|Uyatga qoʻymoq.}} {{misol|Xijolatga qoʻymoq.}} {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}
#''({{ch. k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. {{misol|Yoʻldan qoʻymoq.}} {{misol|Mashqdan qoʻymoq.}} {{misol|Choʻmilishdan qoʻymoq.}} {{misol|Oʻyindan qoʻymoq.}} {{misol|Shoqosimni ishdan qoʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda voqeani soʻzlab berdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Yosh qizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}
#Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, {{mas.}}, {{misol|bino qoʻymoq}}, {{misol|ixlos qoʻymoq}}, {{misol|yoʻl qoʻymoq}}, {{misol|koʻngil qoʻymoq}}, {{misol|mehr {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|tanda qoʻymoq}}, {{misol|shart {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|oʻt qoʻymoq}}, {{misol|qadam qoʻymoq}}.
#{{ko'm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Yetakchi feʼl bildirgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq turli grammatik maʼnolarni ifodalaydi. {{misol|Aytib qoʻy.}} {{misol|Bildirib qoʻy.}} {{misol|Yoʻqotib qoʻyma.}} {{misol|Qarab qoʻydi.}} {{misol|Kulib qoʻydi.}} {{misol|Ayt-qoʻy.}} {{misol|Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman.}} {{va sh.k.}} {{misol|Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻtalib qoʻydi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ergash ishni chatoq qilib qoʻydi-da.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}
#Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashilgan harakatning bajarilmay qolmasligini bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suhbatlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:Abdull Qahhor|Abdull Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]].&lt;br/&gt;'''Boʻyniga qoʻymoq''' - {{q.}} [[boʻyin]] I.&lt;br/&gt;'''Gapni''' (''yoki'' '''maslahatni''') '''bir joyga qoʻymoq''' - {{q.}} [[gap]] I.&lt;br/&gt;'''Otimni boshqa qoʻyaman''' - {{q.}} [[ot]] II.&lt;br/&gt;'''Tishini tishiga qoʻymoq''' - {{q.}} [[tish]] I.&lt;br/&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay''' - Nima qilarini bilmay qattiq iztirob chekib, toqatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslaganda, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻlib yurguvchi edi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻygani joy topolmay''' - {{ayn.}} '''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay'''. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻymoq''' - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Hol-joniga qoʻymay''' (''yoki'' '''qoʻymasdan''') - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>g30eqvuwqa3r4xrh0frrwntzg1h9pmm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639488</id>
      <parentid>639486</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23358" sha1="hu3rgr5nzhc44gqqydwa8o3v5p4ttf5" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq. {{misol|Tashvishga qoʻymoq.}} {{misol|Uyatga qoʻymoq.}} {{misol|Xijolatga qoʻymoq.}} {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}
#''({{ch. k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. {{misol|Yoʻldan qoʻymoq.}} {{misol|Mashqdan qoʻymoq.}} {{misol|Choʻmilishdan qoʻymoq.}} {{misol|Oʻyindan qoʻymoq.}} {{misol|Shoqosimni ishdan qoʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda voqeani soʻzlab berdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Yosh qizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}
#Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, {{mas.}}, {{misol|bino qoʻymoq}}, {{misol|ixlos qoʻymoq}}, {{misol|yoʻl qoʻymoq}}, {{misol|koʻngil qoʻymoq}}, {{misol|mehr {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|tanda qoʻymoq}}, {{misol|shart {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|oʻt qoʻymoq}}, {{misol|qadam qoʻymoq}}.
#{{ko'm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Yetakchi feʼl bildirgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq turli grammatik maʼnolarni ifodalaydi. {{misol|Aytib qoʻy.}} {{misol|Bildirib qoʻy.}} {{misol|Yoʻqotib qoʻyma.}} {{misol|Qarab qoʻydi.}} {{misol|Kulib qoʻydi.}} {{misol|Ayt-qoʻy.}} {{misol|Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman.}} {{va sh.k.}} {{misol|Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻtalib qoʻydi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ergash ishni chatoq qilib qoʻydi-da.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}
#Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashilgan harakatning bajarilmay qolmasligini bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suhbatlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:Abdull Qahhor|Abdull Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]].&lt;br/&gt;'''Boʻyniga qoʻymoq''' - {{q.}} [[boʻyin]] I.&lt;br/&gt;'''Gapni''' (''yoki'' '''maslahatni''') '''bir joyga qoʻymoq''' - {{q.}} [[gap]] I.&lt;br/&gt;'''Otimni boshqa qoʻyaman''' - {{q.}} [[ot]] II.&lt;br/&gt;'''Tishini tishiga qoʻymoq''' - {{q.}} [[tish]] I.&lt;br/&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay''' - Nima qilarini bilmay qattiq iztirob chekib, toqatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslaganda, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻlib yurguvchi edi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻygani joy topolmay''' - {{ayn.}} '''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay'''. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻymoq''' - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Hol-joniga qoʻymay''' (''yoki'' '''qoʻymasdan''') - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{kjh}}: [[турғызарға]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>hu3rgr5nzhc44gqqydwa8o3v5p4ttf5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639490</id>
      <parentid>639488</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23384" sha1="jx20ja7mg8yrbydipaa07z7b0m4dmcq" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''qoʻy-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|QOʻY- 'biror makonga joylanggir—’. Chelakni shu yerga Qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼlning asosiy shakli qod— boʻlgani misollarning moʻlligidan ochiq koʻrinib turibdi (ДС, 451), qoy— shakliga esa uch manbadangina misol keltirilgan (ДС, 453). Bu ikki shakldan tashqari, DSda qo- shakli ham keltirilib, undan qod— shakliga havola berilgan (451- bet). Ushbu lugʻatdagi qoz- (ДС, 452: 'ostavlyat', 'brosat'), qot- (ДС, 461: &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'ostavlyat&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 'pokidat') soʻzlarini ham qamrab olib fikr yuritsak, qadimgi turkiy tilda 'oʻrin' maʼnosini anglatgan qo oti mavjud boʻlganiga, qod-, qoy-, qot- soʻzlari oxiridagi undoshlar asli feʼl yasovchi qoʻshimcha ekaniga ishonch hosil qilish mumkin: -d va -y bir qoʻshimchaning, -z va -t esa boshqa bir qoʻshimchaning ikki fonetik shakliga teng boʻlib, —d va —y 'maʼlum makonga yoʻnaltir—' maʼnosini, —z va —t esa 'maʼlum makonda qoldir-' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#Qoʻldagi yoki umuman koʻtarib olingan narsani biror joyga oʻrnashtirmoq, joylashtirmoq. {{misol|Kitobingni partaga {{ajrat|qoʻy}}.}} {{misol|Yelkangdagi qopni yerga qoʻy.}} {{misol|Chelakni shu yerga qoʻying, Gulnor, suvni men oʻzim eltaman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Hasanali iljaygan koʻyi qoʻltigʻidagi zarrin choponni olib, sandal ustiga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgili holatda, tartibda joylamoq, joylashtirmoq. {{misol|Dasturxonga non qoʻymoq.}}
#Biror joy yoki narsaga tirab, taqab, qoʻndirib oʻrnashtirmoq, oʻrnatmoq. {{misol|Boshga savat qoʻyib yurmoq.}} {{misol|Qarol aravaning orqasiga kichkina shoti qoʻyib, oʻzi otni ushlab turdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Maston, yuki ogʻir aravani tortib borayotgan otday, oyoqlarini tirab, yuqoriga intilar, Turgʻunoy esa engashib, ikki kaftini tizzasiga qoʻyib, zoʻrgʻa-zoʻrgʻa qadam tashlar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Maston}} {{misol|Yoʻlchi nayni labiga qoʻyib, butun zavqi bilan chala ketdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Foydalanish uchun biror narsa bermoq. {{misol|Mehmonga stul qoʻymoq.}} {{misol|Kampir bolalar oldiga issiq non va qaymoq {{ajrat|qoʻy}}di.}}
#[[qurmoq]], [[solmoq]]. {{misol|Qaldirgʻoch ayvonga in qoʻyibdi.}}
#Quriladigan, oʻrnatiladigan narsa oʻrnini belgilamoq, unga oʻrin qoldirmoq. {{misol|Uyning eshigini shu tomondan {{ajrat|qoʻy}}amiz.}} {{misol|Moʻrini qayerdan {{ajrat|qoʻy}}asiz?}}
#Belgili joyga, oʻringa oʻrnatmoq, mahkamlamoq; solmoq. {{misol|Derazaga oyna {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Birga, yonida olib ketmay, biror joyda qoldirmoq, tashlab ketmoq. {{misol|U bolasini bogʻchaga {{ajrat|qoʻy}}ib, ishga boradi.}} {{misol|[Yormat] Yoʻlchining hozirgina qishloqdan qaytib, singlisini xoʻjayinnikiga {{ajrat|qoʻy}}ib, bu yerga hangomalashish uchun kelganini bilgach, yigitning koʻnglini parishon qilishga botinmay, ancha vaqtgacha qiynaldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Saqlash uchun bermoq, topshirmoq. {{misol|Pulni omonat kassaga {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#Qoʻlidan, quchogʻidan, ixtiyori, tasarrufi va shu kabilardan chiqarmoq, boʻshatmoq. {{misol|Koʻr tutganini {{ajrat|qoʻy}}mas, kar - eshitganini.|Maqol}} {{misol|Toʻtiqiz shoxni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborib, boʻgʻotdan koʻchaga qaradi.|[[w:Morzakalon Ismoiliy|Morzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Otabek Kumushni {{ajrat|qoʻy}}ib, yerdagi atalani oldi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Nazardan, eʼtibordan, navbat va shu kabilardan chetda qoldirmoq. {{misol|[Qudrat:] Amaldorning oʻzi kim? U boyni {{ajrat|qoʻy}}ib, kambagʻalni yoqlarmidi?|[[w:Nazir Safarov|Nazir Safarov]]|Uygʻonish}}
#Nikohni bekor qilib, xotindan ajralmoq, xotinini taloq qilmoq. {{misol|Shundoq xotinni {{ajrat|qoʻy}}ib yuborgansiz-a, afandixon. Siz ham bir kunmas-bir kun shu xotinning uvoliga qolasiz.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Oʻgʻlingni oldingga olsang-da, undan soʻrasang: &quot;Qaysi xotining bilan boʻlishni xohlaysan? Xohlamaganingni {{ajrat|qoʻy}}!&quot; - deb.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Biror ish-harakatni bajarish uchun imkon, yoʻl, erk bermoq, ruxsat qilmoq. {{misol|-Oʻz qilmishingizdan gapiring! -Axir, shoshmang, aytguncha {{ajrat|qoʻy}}asizmi, yoʻqmi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Munofiq}} {{misol|Doʻsti.. afandini ovqat yegani {{ajrat|qoʻy}}masdan, ustma-ust savol bera boshladi.|[[w:Latifalar|&quot;Latifalar&quot;]]}} {{misol|-Zaynabnisa, - dedi [Kumush], Zaynab qaradi, - bu kishini tashqariga chiqib yotishga {{ajrat|qoʻy}}mang, tuzukmi?|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Kim qoʻyibdi''' - joʻnalish kelishigidagi kishilik olmoshlari yoki shaxs ifodalovchi soʻzlar bilan qoʻllanganda, shu soʻz bildirgan shaxsning tushum kelishidagi soʻz bildirgan narsaga haqqi yoʻqligi, unga munosib emasligi ifodalanadi. {{misol|[Nuri:] Men uning koʻzini oʻyib olay, oshiq-maʼshuqlikni unga kim {{ajrat|qoʻy}}ibdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Ogʻiz ochgani qoʻymaydi''' - gapirishga imkon bermaydi, gapirtirmaydi.&lt;br/&gt;'''Oʻz ixtiyoriga''' (''yoki'' '''erkiga''', '''mayliga''') '''qoʻymoq''' - ixtiyorini oʻziga bermoq, oʻziga tashlamoq. {{misol|Oʻz erkiga {{ajrat|qoʻy}}ing, ortiq zoʻrlamang, Erka koʻngli erk bogʻida yayrasin.|[[w:Gʻayratiy|Gʻayratiy]]}} {{misol|[Otabek] Otning boshini oʻz ixtiyoriga {{ajrat|qoʻy}}gan, ilgarigidek yurak oshiqishlari ichida otni tez yurishga qistamay.. keta beradir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Oʻziga qoʻyib bermoq''' - hech aralashmay, butunlay oʻziga tashlab qoʻymoq.&lt;br/&gt;'''Qoʻymay''' ''yoki'' '''qoʻyarda-qoʻymay''' - tinchlik bermasdan, qistab, majbur qilib. {{misol|Qoʻymay kinoga olib bormoq.}} {{misol|Bir necha oy mobaynida qiz oʻzi xohlabmi yo Sidiqjon &quot;asti {{ajrat|qoʻy}}magani&quot; uchunmi, boqqa yana bir necha marta tushib chiqdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Oʻstirmoq (soch, soqol, tirnoq {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Soch {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Soqol {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tirnoq {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Eshikning bir tabaqasi gʻiyqillab ochildi. Qoʻngʻiznusxa moʻylov {{ajrat|qoʻy}}gan qora qosh bir kishining boshi koʻrindi.|[[w:Said Ahmad|Said Ahmad]]|Hukm}} {{misol|Har yili bayramda yasan-tusan qilib, gajak {{ajrat|qoʻy}}ib.. Beshariqqa tushadigan Shovardi qizlari bayram kunlarini ham erkaklar bshtn bab-baravar ketmon urib, dalada oʻtkazishdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Oltin yulduz}}
#Yoʻlini ochib, biror tomonga, narsaga yoʻnaltirmoq, yubormoq(suv, gaz, bugʻ {{va sh.k.}} haqida). {{misol|Ekinlarga suv {{ajrat|qoʻy}}moq.}}
#''(faqat {{buyr.m.}}da)'' Tark etmoq, tashlamoq, toʻxtatmoq, barham bermoq, yigʻishtirmoq. {{misol|Qoʻying shunday gaplarni!}} {{misol|Toʻyga borsang, toʻyib bor, yomonligingni {{ajrat|qoʻy}}ib bor!|Maqol}} {{misol|Yoz yopinchigʻingni {{ajrat|qoʻy}}ma, qish - oʻzing bilasan.|Maqol}} {{misol|Jinniligingni {{ajrat|qoʻy}}, Mutal aka!|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Belgilamoq, aniqlamoq (baho, narx va shu kabilar haqida). {{misol|Baho {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Diagnoz {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Arzon narx {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Aʼlo oʻqisam ham, oʻqituvchimiz &quot;yaxshi&quot; {{ajrat|qoʻy}}di.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ayb kimda?}}
#Nom, laqab qoʻymoq, nomlamoq. {{misol|Ot {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Sarlavha qo‘ymoq.}} {{misol|Nega bunga Chittak, deb laqab {{ajrat|qoʻy}}dilaring ?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qanotsiz chittak}}
#...deb bilmoq, hisoblamoq, fahmlamoq. {{misol|Oʻzini yuqori {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|[Otabek Usta] Olimni juda yuqori darajaga qoʻygandek, uning majlisi bilan ham ancha yengillashar.. edi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Gʻafforjonning fe’li maʼlum boʻlgani uchun koʻp kishi aybni Umriga {{ajrat|qoʻy}}ib yurar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Xotinlar}}
#Biror ish, vazifaga tayinlamoq, belgilamoq. {{misol|Navbatchi {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Yomondan qorovul {{ajrat|qoʻy}}sang, yov yetti boʻlar.|Maqol}} {{misol|Shu yigit meni olib kelib, MTSga qarashli choyxonaga qoʻydi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Vositachi, vakil sifatida yoʻllamoq, foydalanmoq. {{misol|Qizga sovchi qoʻymoq.}} {{misol|Bir kun haligi sudxoʻr meni bir savdogar oʻrtog‘iga soʻratib odam qoʻyibdi.|[[w:Gʻ. Rasul|Gʻ. Rasul]]|Adolat}} {{misol|[Podsho:] -Qizimni oʻshanga beraman, xaloyiqqa jarchi qoʻyinglar, - dedi.|[[w:Ertaklar|&quot;Ertaklar&quot;]]}} {{misol|Shu qishdan qoldirma, oʻrtaga, albatta, boy togʻangni qoʻy.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#Biror narsani ishga solmoq, harakatga keltirmoq. {{misol|Patefon qoʻymoq.}} {{misol|Radio qoʻymoq.}} {{misol|Televizor qoʻymoq.}} {{misol|[Yoʻlchi] Katta hovliga ters boʻlgan kamgak-panaroq joyda samovar qoʻyish, oʻtin yorish bilan mashgʻul boʻldi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|U ashulani &quot;Koʻcha bogʻi&quot;dan boshladi, ovozini baralla {{ajrat|qoʻy}}ib.. zoʻr ilhom bilan aytdi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Ali bor tovushini koʻyib ashula qildi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}
#Namoyish qilmoq, koʻrsatmoq. {{misol|Kino qoʻymoq.}} {{misol|Konsert {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Tomosha {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Hordiq kunlari shahardan chiqadigan avtomobil shu yerda [maktab sahnida] kartina qoʻyib berar edi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Asror bobo}}
#[[qoldirmoq]]; keyinga surmoq. {{misol|U sutning yarmini ukasiga qoʻydi.}} {{misol|Sigir yemdan nishxoʻrt ham {{ajrat|qoʻy}}mabdi.}} {{misol|Oʻzimizning Mallavoy aka bir oʻtirganda bitta qoʻyni kalla-pochasi bilan yeb, terisini nonushtaga qoʻyadi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|[Sidiqjon] Toʻgʻon boshiga borishni ertaga qoʻyib, kunni shu yerda oʻtkazdi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}
#Muhokama, munozara {{va sh.k.}} uchun taqdim, taklif qilmoq. {{misol|Shior qoʻymoq.}} {{misol|Masalani kun tartibiga qoʻymoq.}} {{misol|U yana Oyqiz oldiga qator-qator soʻroqlar qoʻyib, oʻqishga borishini quvvatlagani uchun chin dildan tashakkur bayon qilardi.|[[w:Sharof Rashidov|Sharof Rashidov]]|Boʻrondan kuchli}}
#Surtmoq, surkamoq. {{misol|Qoshga oʻsma qoʻymoq.}} {{misol|Yaraga dori qoʻymoq.}} {{misol|Yod qoʻymoq.}} {{misol|Xina {{ajrat|qoʻy}}moq.}} {{misol|Surma {{ajrat|qoʻy}}may muncha ham, jonon, qarodir koʻzlaring.|[[w:Muqimiy|Muqimiy]]}} {{misol|Peshonangga baxt bitgan ekan, bolam. Boʻyi boʻyingga teng, qoshi-koʻzi surma {{ajrat|qoʻy}}gandek qop-qora.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}
#Biror usulda, biror vosita bilan urmoq, tushirmoq, solmoq. {{misol|Shapalok (tarsaki) bilan qoʻyib yubormoq.}} {{misol|Musht qoʻymoq.}}
#Biror belgi, ishora tushirmoq. {{misol|Soʻroq alomati {{ajrat|qoʻymoq}}.}} {{misol|Ikki nuqta qoʻymoq.}} {{misol|Qoʻl qoʻymoq.}}
#Biror holatda tutmoq, qoldirmoq. {{misol|Birovni yolgʻiz qoʻymoq.}} {{misol|Tinch qoʻymoq.}} {{misol|Boʻsh qoʻymoq.}} {{misol|Erkin qoʻymoq.}} {{misol|Xoli qoʻymoq.}} {{misol|Mana Yoʻlchiboy. Togʻni ursa, tolqon qiladigan yigit. Qizimizni och-yalangʻoch {{ajrat|qoʻy}}masdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}
#''({{j. k.}} bilan)'' Duchor qilmoq, yoʻliqtirmoq; qoldirmoq. {{misol|Tashvishga qoʻymoq.}} {{misol|Uyatga qoʻymoq.}} {{misol|Xijolatga qoʻymoq.}} {{misol|Oʻzim bir balodan zoʻrgʻa qutuldim-u, domla meni yana baloga qoʻymoqchi.|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Sarob}}
#''({{ch. k.}} bilan)'' Biror maqsad, ish-harakat va shu kabilardan qoldirmoq. {{misol|Yoʻldan qoʻymoq.}} {{misol|Mashqdan qoʻymoq.}} {{misol|Choʻmilishdan qoʻymoq.}} {{misol|Oʻyindan qoʻymoq.}} {{misol|Shoqosimni ishdan qoʻymaslik uchun, u ikki-uch minutda voqeani soʻzlab berdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}} {{misol|Yosh qizni olganing bir sari, endi buni oʻqishdan {{ajrat|qoʻy}}ib, kurortga olib ketayotganing nimasi?|[[w:Abdulla Qahhor|Abdulla Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}
#Baʼzi otlarga birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, {{mas.}}, {{misol|bino qoʻymoq}}, {{misol|ixlos qoʻymoq}}, {{misol|yoʻl qoʻymoq}}, {{misol|koʻngil qoʻymoq}}, {{misol|mehr {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|tanda qoʻymoq}}, {{misol|shart {{ajrat|qoʻy}}moq}}, {{misol|oʻt qoʻymoq}}, {{misol|qadam qoʻymoq}}.
#{{ko'm.}} {{fl.}} {{vzf.}} Yetakchi feʼl bildirgan harakatning bajarilishi bilan bog‘liq turli grammatik maʼnolarni ifodalaydi. {{misol|Aytib qoʻy.}} {{misol|Bildirib qoʻy.}} {{misol|Yoʻqotib qoʻyma.}} {{misol|Qarab qoʻydi.}} {{misol|Kulib qoʻydi.}} {{misol|Ayt-qoʻy.}} {{misol|Kelmayman-{{ajrat|qoʻy}}aman.}} {{va sh.k.}} {{misol|Usta Bahrom tomogʻini qirib, sekin yoʻtalib qoʻydi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}} {{misol|Yoʻlakda turgan Oʻzbek oyim darvozadan moʻralab qoʻydi.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}} {{misol|Ergash ishni chatoq qilib qoʻydi-da.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Opa-singillar}}
#Boʻlishsiz feʼldan keyin boʻlishsiz shaklda kelib, birinchi feʼldan anglashilgan harakatning bajarilmay qolmasligini bildiradi. {{misol|Majlislarda, xususiy suhbatlarda qoridan soʻz ochgan har bir kishi &quot;Kanizak bilan Sidiqjon mojarosi&quot;ni aytmasdan {{ajrat|qoʻy}}mas edi.|[[w:Abdull Qahhor|Abdull Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}} {{misol|Bu chechak qirlari oʻz bagʻrida suzib borgan bizning Otabekni ham oʻziga qaratmay {{ajrat|qoʻy}}maydir.|[[w:Abdulla Qodiriy|Abdulla Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}&lt;br/&gt;'''Bir yostiqqa bosh qoʻymoq''' - {{q.}} [[yostiq]].&lt;br/&gt;'''Boʻyniga qoʻymoq''' - {{q.}} [[boʻyin]] I.&lt;br/&gt;'''Gapni''' (''yoki'' '''maslahatni''') '''bir joyga qoʻymoq''' - {{q.}} [[gap]] I.&lt;br/&gt;'''Otimni boshqa qoʻyaman''' - {{q.}} [[ot]] II.&lt;br/&gt;'''Tishini tishiga qoʻymoq''' - {{q.}} [[tish]] I.&lt;br/&gt;'''Yuziga oyoq qoʻymoq''' - {{q.}} [[oyoq]] I.&lt;br/&gt;'''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay''' - Nima qilarini bilmay qattiq iztirob chekib, toqatsizlanib. {{misol|Qoʻying, yigʻlamang, amakingizning feʼli oʻzingizga maʼlum. Sizni eslaganda, oʻzini qayoqqa {{ajrat|qoʻy}}ishni bilmay, xunob boʻlib yurguvchi edi.|[[w:Parda Tursun|Parda Tursun]]|Oʻqituvchi}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻygani joy topolmay''' - {{ayn.}} '''Oʻzini qayerga qoʻyishni bilmay'''. {{misol|Gʻulomjon hokimni kutgani bormadi. Uning kelishini eshitgandan beri nafrati qoʻzgʻab, oʻzini {{ajrat|qoʻy}}gani joy topolmay qoldi.|[[w:Mirzakalon Ismoiliy|Mirzakalon Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}&lt;br/&gt;'''Oʻzini qoʻymoq''' - erkinlik his etib, yayrab-yozilgan holatda boʻlmoq, shunday holatda rivojlanmoq, unib oʻsmoq. {{misol|Hali sovuqdan qisilib-bujmaygan gavdalar endi oʻzini {{ajrat|qoʻy}}di, yayradi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}&lt;br/&gt;'''Hol-joniga qoʻymay''' (''yoki'' '''qoʻymasdan''') - {{q.}} [[hol-jon.]]

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ҚЎЙМОҚ}}
== Tarjimalari ==
{{uz-verb}}

{{-trans-|qo‘ymoq|
*{{tr}}: [[koymak]]
*{{ug}}: [[قويماق]]
*{{kjh}}: [[турғызарға]]
*{{sah}}: [[туруор]]
|}}

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''qoʻymoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[ставить]]; [[класть]]; {{tarjmisoli|kitobni parta ustiga qoʻymoq }} положить книгу на парту; '''qalamlarni joyiga qoʻy '''положи карандаши на место; {{tarjmisoli|tomga narvoya qoʻymoq }} поставить лестницу на крышу; '''bola boshini onasining yelkasiga qoʻydi '''ребёнок положил голову на плечо матери;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[положить]], [[помещать]]; {{tarjmisoli|omonat kassaga pul qoʻymoq }} положить деньги в сберкассу;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[бросать]]; [[прекращать]], [[оставлять]]; {{tarjmisoli|chekishni qoʻymoq }} бросить курить; '''qoʻying shu gaplarni! '''оставьте эти разговоры!; '''[[qoʻysang-chi]]! '''[[брось]], [[оставь]]!; '''qoʻyasanmi, qoʻymaysanmi?! '''ты перестанешь или нет?!;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[откладывать]], [[оставлять]]; '''bugungi ishni ertaga qoʻyma '''{{izoh|посл}}. не откладывай сегодняшнее дело на завтра;&lt;br /&gt;
'''5 '''[[оставлять]], [[приберегать]], [[сохранять]];''' qatra qoʻymay '''не оставляя (не оставив) ни капли, ни крошки, ни крупинки;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[позволять]], [[допускать]], [[разрешать]]; '''yoʻq desam ham qoʻymadi '''хоть я и не соглашался, он настоял на своём; '''uylanishni unga kim qoʻyibdi '''кто разрешил ему жениться; куда ему жениться;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[пускать]], [[отпускать]], [[освобождать]]; {{tarjmisoli|otni oʻtga qoʻymoq}}  пустить лошадь пастись; '''qoʻyib yubormoq '''отпустить; выпустить из рук; {{tarjmisoli|oʻz ixtiyoriga qoʻymoq }} предоставить самому себе; '''[[qoʻyvoring]]! '''{{izoh|или '''}}qoʻyib yuboring! '''пустите!, отпустите!; {{tarjmisoli|xotin qoʻymoq }} бросить жену; развестись с женой;&lt;br /&gt;
'''8 '''[[пускать]]; [[напускать]]; {{tarjmisoli|ekinlarga suv qoʻymoq}}  пустить воду на посевы; {{tarjmisoli|ovga qush qoʻymoq }} пускать ловчую птицу на дичь;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish qoʻymoq }} вставлять зубы;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[отпускать]]; [[носить]]; {{tarjmisoli|soqol qoʻymoq }} отпускать бороду, носить бороду;&lt;br /&gt;
'''11 '''[[строить]], [[вить]]; {{tarjmisoli|in qoʻymoq }} строить (вить) гнездо;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[устраивать]], [[устанавливать]]; {{tarjmisoli|eshik qoʻymoq }} установить дверь;&lt;br /&gt;
'''13''' [[ставить]]; [[определять]], [[назначать]]; {{tarjmisoli|baho qoʻymoq }} поставить оценку; {{tarjmisoli|narx qoʻymoq }} назначить цену; {{tarjmisoli|diagnoz qoʻymoq }} определить (ставить) диагноз;&lt;br /&gt;
'''14 '''{{izoh|перен}}. [[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solib qoʻymoq }} ввергнуть в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''15 '''{{izoh|разг}}. [[дать]], [[стукнуть]], [[хлестать]]; {{tarjmisoli|tarsaki qoʻymoq }} дать пощёчину;&lt;br /&gt;
'''16 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]]; [[показывать]], [[демонстрировать]]; {{tarjmisoli|pyesani sahnaga qoʻymoq }} ставить пьесу на сцене; {{tarjmisoli|kino qoʻymoq }} демонстрировать кинофильм;&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|перен}}. [[ставить]], [[считать]]; {{tarjmisoli|yuqori qoʻymoq }} высоко ставить;&lt;br /&gt;
'''18 '''[[ставить]], [[выдвигать]]; {{tarjmisoli|masala qoʻymoq }} поставить вопрос;&lt;br /&gt;
'''19 '''[[красить]]; {{tarjmisoli|qoshiga oʻsma qoʻymoq }} красить брови усьмой ({{izoh|см}}. '''[[oʻsma]] I'''); {{tarjmisoli|upa qoʻymoq }} мазаться пудрой, пудриться;&lt;br /&gt;
'''20 '''{{izoh|в сочетании с именами существительными образует сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|ixlos qoʻymoq }} благоговеть; {{tarjmisoli|yoʻl qoʻymoq }} допускать позволить, попустительствовать; {{tarjmisoli|mehr qoʻymoq }} полюбить; '''[[ot]] '''({{izoh|или '''}}[[nom]]''') {{tarjmisoli|qoʻymoq }} дать имя, назвать; именовать; {{tarjmisoli|ot qoʻymoq }} пускать коня вскачь; {{tarjmisoli|sarlavha qoʻymoq }} озаглавить ({{izoh|статью, книгу}}); {{tarjmisoli|oʻt qoʻymoq }} разжигать; поджигать; {{tarjmisoli|qadam qoʻymoq }} шагать, ступить; вступать; '''oʻgʻlim sakkizga '''({{izoh|или '''}}sakkiz yoshga''') '''qadam qoʻydi '''моему сыну пошёл восьмой год; {{tarjmisoli|yoʻlda qoʻymoq }} опережать, оставлять позади ({{izoh|в каком-л. деле}}); обставлять; перещеголять; '''har nav taom tayyorlashda har qanday mohir oshpazni yoʻlda qoʻyadi '''в приготовлении любых блюд он любого искусного повара оставит позади; {{tarjmisoli|ishdan qoʻymoq }} отрывать от работы; помешать работе; {{tarjmisoli|yoʻldan qoʻymoq }} остановить ({{izoh|кого-л}}.) по дороге, помешать продолжать путь;&lt;br /&gt;
'''21 '''{{izoh|в сочетании с деепр на '''}}-(i)b '''{{izoh|или '''}}-a/-y '''({{izoh|в отриц. ф}}.) {{izoh|выступает в роли вспомогательного глагола и выражает законченность, завершённость действия}}; '''aytmasangiz aytmay qoʻya qoping '''не хотите сказать, ну и не говорите; '''aytib berib qoʻya qol '''расскажи же, ну расскажи; '''bormay qoʻymaydi '''он обязательно пойдёт; {{tarjmisoli|yozib qoʻymoq }} написать; '''u iljayib qoʻydi '''он улыбнулся; '''Bu uchrashuvni Saidiy shuncha kutmagan ediki; oʻzining koʻziga ham ishonmay qoʻydi '''(А. Ќаћћор, «Сароб») Саиди настолько не ожидал этой встречи, что не поверил собственным глазам; '''Mendan hech kim xabar olmay qoʻydi''' (Ѓ. Ѓулом, «Т. мурда») Все перестали обо мне справляться; Все перестали меня навещать; {{tarjmisoli|eshikka chiqarib qoʻymoq }} выставить за дверь; '''u ishga chiqmay qoʻydi '''он перестал выходить на работу; '''u, xuddi bir ayb ish qilib qoʻyganday, hech kimning yuziga qaramasdi '''он ни на кого не поднимал глаз, словно совершил что-то предосудительное; '''Yoqubjon miyigʻida kulib qoʻydi '''Якубджан усмехнулся в усы; '''* [[olasiz-qoʻyasiz]] '''[[возьмёте]], [[получите]] ([[и]] [[всё]]!); '''[[kuladi-qoʻyadi]] '''[[он]] [[смеется]] [[и]] [[только]]; [[он]] [[только]] [[и]] [[знает]] [[смеяться]].&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>jx20ja7mg8yrbydipaa07z7b0m4dmcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>uvuldiriq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28334</id>
    <revision>
      <id>639492</id>
      <parentid>639370</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:02:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="999" sha1="7aam1yv1c9sqibj5rpb2c9ahhw4smqg" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''u-vul-di-riq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
Turkiy; ''uvul-'' degan qismi ''[[o‘g‘il]]'' degan so‘zla o‘zakdosh erur&lt;ref&gt;A Dictionary of Early Middle Turkic; 2023-yil; 208-bet.&lt;/ref&gt;.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
Baliq va boshqa baʼzi suvda yashovchi jonivorlarning tuxumchalari, urugʻi; [[ikra]]. {{misol|Bosilib, uvuldirigʻi sitilib chiqqan baliqlar.}} {{misol|Qovoq xumchadagi sutdan oqlab, {{ajrat|uvuldiriq}} surkalgan kulchani sindirib, mehmonning oldiga qoʻydi.|[[w:Asqad Muxtor|Asqad Muxtor]]|Qoraqalpoq qissasi}}

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|УВУЛДИРИҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-ism}}

===Tillar===
*{{tr}}: [[havyar]]

{{OʻTIL}}
{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''uvuldiriq'''&lt;br /&gt;
[[икра]] ({{izoh|рыб или земноводных}}); [[кладка]] [[яичек]] ({{izoh|некоторых насекомых}}).&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>7aam1yv1c9sqibj5rpb2c9ahhw4smqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>solmoq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30114</id>
    <revision>
      <id>639494</id>
      <parentid>633434</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22553" sha1="fn3pm891r5ar96ziq8qshnf9p1apnts" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''sol-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|SOL- ' biror narsani boshqa bir narsaning ichiga qoʻy—'. Bozorboy yana bir xokandoz choʻgʻ keltirib, oʻchohha s o l d i (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl asli sal— tarzida talaffuz qilingan (ДС, 482); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: sal- &amp;gt;&amp;nbsp;sâl—.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Biror narsa ichiga yoki ustiga joylamoq, qoʻymoq, tashlamoq. {{misol|Narsa-larni chamadonga {{ajrat|sol}}moq. Dastroʻmolni choʻn-takka {{ajrat|sol}}moq. Pichoqni singa {{ajrat|sol}}moq. Samo-varga olov {{ajrat|sol}}moq. Miltiqqa oʻq {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Chol &quot;xoʻp&quot; deb, boʻrini qopga {{ajrat|sol}}ib, ustiga poxol yopib bekitib qoʻyibdi.|[[w:&quot;Chalpak yoqqan kun&quot;|&quot;Chalpak yoqqan kun&quot;]]}}. {{misol|Boʻzoʻgʻlonning nasihatin olmadim, Shu Mahmudni zindonimga {{ajrat|sol}}madim.|[[w:&quot;Yusuf va Ahmad&quot;|&quot;Yusuf va Ahmad&quot;]]}}. {{misol|Bir baliqchi daryoga qarmoq {{ajrat|sol}}ib oʻtirgan ekan.|[[w:&quot;Ertaklar&quot;|&quot;Ertaklar&quot;]]}}. {{misol|Nasiba bolasini belanchakka {{ajrat|sol}}ib allalamoqda.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}. {{misol|Laʼlixon soat beshni moʻl-jallab, oshning gurunchini {{ajrat|sol}}di.}} Oydin, Koʻngil toʻldimi, yaxshi yigit?

:Yuziga solmoq Taʼna qilmoq, biror narsani taʼna bilan esiga solmoq. {{misol|Yaxshi-bovvning yuragi shuv etib ketdi. Hozir yuzim-ga {{ajrat|sol}}adi, deb oʻyladi, men oʻgʻlingni oʻqishga kiritib soʻyuvdim, diplomatlikka oʻqiyotuv-di, endi nega rassomlik qilib yu£ibdi, deb aytadi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. Ut solmoq Qiynamoq, azob bermoq. Qoʻyniga qoʻl solmoq ''q.'' qoʻl.

2 Oʻrnatmoq, qoʻymoq. {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|sol}}mots. Ramalarga oyna {{ajrat|sol}}moq. Tish {{ajrat|sol}}moq.}}

3 Oʻtirgʻizmoq. {{misol|[Xumorxon:] Marasul aka, mashinangizga {{ajrat|sol}}ib, bir aylantirib kel-sangiz-chi!|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}.

4 Meʼyori bilan qoʻshmoq; quymoq. {{misol|Ov-qatga tuz {{ajrat|sol}}moq. Yerga oʻgʻit {{ajrat|sol}}moq. Samo-varga suv {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Ertalabki nonushta-ga beriladigan ovqatga sariyogʻ {{ajrat|sol}}inmaydi. |[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Yulduz}}.

5 Bermoq, tashlamoq (molga beriladigan ovqat haqida). {{misol|Toshtemir quduqdan bir necha marta suv chiqarib, otlarni sugʻordi, oxurlarga beda {{ajrat|sol}}di.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Feruza}}.

6 Biror holatga tushirmoq yoki biror holatni yuzaga keltirmoq, paydo qilmoq. {{misol|Yoqubjonni avvaliga laʼnatladim, keyin oqladim. Negaki, u mening mudroqqa moyil tanimga gʻulgʻula {{ajrat|sol}}di, xayollarimni ostin-ustun qilib yubordi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. {{misol|Yigitalining bemahal kelishi Safarali-ning koʻngliga bir oz shubha {{ajrat|sol}}gan boʻlsa ham, u quvongan boʻlib: -Yigitali keldi, Mu-habbat,}} — ''dedi.'' N. Fozilov, Diydor. {{misol|Qizning qiygʻoch qoshi, jarangli kulgilari kimlar-ningdir yuragiga larzalar {{ajrat|sol}}gan.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|Kumushning bu holi bechora onaning yuragini ezar, yuz xil vasvasalarga {{ajrat|sol}}ar edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

7 Biror tartib, yoʻnalish, oʻlchov, vazi-yat va shu kabilarga tushirmoq; moslashtirmoq. {{misol|Ish-ni izga {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Chunki asarning tilini bezash, oʻz uslubiga {{ajrat|sol}}ib tarjima qilishni.. uslublashtirish deymiz.|[[w:&quot;OʻTA&quot;|&quot;OʻTA&quot;]]}}.

8 Yopishtirib tikmoq, ulamoq. {{misol|Uloq {{ajrat|sol}}moq. Yamoq {{ajrat|sol}}moq.}}

'''9''' Toʻshamoq, yozmoq. {{misol|Oʻrin {{ajrat|sol}}moq. Koʻrpacha {{ajrat|sol}}moq. Dasturxon {{ajrat|sol}}moq.}} m {{misol|Goʻroʻgʻli bilan Sherniyozning yoʻllariga poyandozlar {{ajrat|sol}}ishdi, izzat-ikrom bilan Qosimxonning oldiga olib borishdi.|[[w:&quot;Gulshanbogʻ&quot;|&quot;Gulshanbogʻ&quot;]]}}. {{misol|Kumushni oʻrin yozishga qoʻymay, oʻzi nap toʻshakni olib, yerga {{ajrat|sol}}di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

10 Toʻshamoq, yotqizmoq. {{misol|Yoʻllarga shagʻal {{ajrat|sol}}moq.}}

11 Roʻpara qilib, qaratib qoʻymoq, tut-moq. {{misol|Xatni chiroqqa {{ajrat|sol}}iboʻqimoq. yat Qizoʻzi-ni oynaga {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Sharq yulduzi&quot;|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}}. {{misol|Karim, Ota pismiq, Qoraxoʻjalar Mirolim buvaning dar-vozaxonasida oʻzlarini oftobga {{ajrat|sol}}ib oʻti-ribdi [dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Togʻay kutgan hol yuz berdi: otasi shishani yoruqqa {{ajrat|sol}}ib koʻra boshladi.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}.

12 Quritish, achitish, pishirish uchun qoʻymoq. {{misol|Mayiz {{ajrat|sol}}moq. Qotsi {{ajrat|sol}}moq. Vino {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Jannat xola shoshib un chalib, quymots {{ajrat|sol}}di-da, boltani qoʻliga olib, toʻ-qayga qarab ketdi. S.|[[w:Ahmad|Ahmad]]|Ufq}}.

13 Toʻlov majburiyatini yuklamoq, bel-gilamoq. {{misol|Soliq {{ajrat|sol}}moq. Jarima {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Menga qolsa, bu kunlarda [xalqqa] oʻttiz ikki tanga emas, oʻttiz ikki qora pul {{ajrat|sol}}ish ham ogʻirdir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

14 Biror kimsa yoki koʻpchilik muhoka-masiga qoʻymoq, hukmiga topshirmoq, havola qilmoq. {{misol|U kishi majlisga {{ajrat|sol}}gan ish boʻlmay qolmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

:Bir-biriga solmoq Bir-biriga havola qilmoq, toʻnkamoq, sansalorlikka solmoq.

:Oʻrtaga solmoq 1) koʻpchilikning muhokama-siga qoʻymoq, hukmiga topshirmoq. {{misol|Azbat-ta! Umumiy majlis qshyumiz,- oʻrtaga {{ajrat|sol}}a-miz.}} A. Qahhor, Bek; 2) {{koʻchma|uz}} roʻkach qilmoq. {{misol|Ikkinchi marta erga chiqishim haqida birinchi ogʻiz ochgan qaynonam boʻldi. Bolalarimni oʻrtaga {{ajrat|sol}}di.}} H. Gʻulom, Mashʼal; 3) {{koʻchma|uz}} oʻrtada baham koʻrmoq, umumlashtirmoq. {{misol|Kap-sanchilar Bahrobodda sobiq batrak va chora-kordan tashkil topgan bir kolxoz borligi-ni, ular yer-suv, ot-ulov, asbob-uskunalarini oʻrtaga {{ajrat|sol}}ib, sheriklik dehqonchilik qilish-larini eshitgan.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

15 Biror narsa yoki kimsaga yoʻnaltir-moq, qoʻymoq. {{misol|Ovga qush {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Dobil cha-lib, qushlar {{ajrat|sol}}ib kelay deb, Yolgʻiz borib qoldim Xovdak koʻlina.|[[w:&quot;Gulshanbogʻ&quot;|&quot;Gulshanbogʻ&quot;]]}}. {{misol|Navkar, ot {{ajrat|sol}}ib bordi-yu, Hasan qaygʻichini uloqday azot koʻtarib, egarga oʻngarib oldi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|Kecha manavi kartaga Dildor traktor {{ajrat|sol}}magan edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}.

16 Biror ishga, harakatga tushirmoq, yoʻllamoq, tashlamoq. {{misol|Butun kuchlarni jangga {{ajrat|sol}}moq.}}

17 Yollab ishga tushirmoq. {{misol|[Buxgalterning xotini] Oʻzi ishlamagani-ishlamagan, yana odam {{ajrat|sol}}ib berasan, deb har kuni xapxauta qilgani ortiqcha.|[[w:Q. Maqsudov|Q. Maqsudov]]|Saodatli chamanda}}. {{misol|Menga qarang, uyga hech usta {{ajrat|sol}}-ganmisiz?|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}.

18 Arqon, zanjir kabi narsalar urib, tashlab band etmoq, bogʻlamoq. {{misol|Boʻyniga sirt-moq {{ajrat|sol}}moq. Oyoqlariga kishan {{ajrat|sol}}moq. sht Eh-he, hali shundaymi? Nuri opangiz tushini suvga aytsin, zanjir {{ajrat|sol}}ib sudrasalar ham, boshqa yoqqa bormayman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

19 Qismlarini bir-biriga tushirmoq, oʻrniga qoʻymoq. {{misol|Mashinaga ip {{ajrat|sol}}moq. Koʻy-lakning tugmasini {{ajrat|sol}}ib olmoq. yat Bolalar tezgina eshikni yopib, orqasidan zanjirni {{ajrat|sol}}ib qoʻydilar.|[[w:Oydin|Oydin]]|Hazil emish}}.

20 Barpo qilmoq, qurmoq, yasamoq. {{misol|Uya {{ajrat|sol}}moq. Uy {{ajrat|sol}}moq. sht Hozir birov imorati-ni oʻxshatib {{ajrat|sol}}sa, boshqalar ham undan kol-may deb tirishadi.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Toʻqna-shuv}}. {{misol|Amudaryo va Sirdaryoning kuyi kismi baliklarning urugʻ tashlaydigan, yovvoyi hayvonlarning urchiydigan, qushlarning uya {{ajrat|sol}}adigan joyidir.|[[w:&quot;Fan va turmush&quot;|&quot;Fan va turmush&quot;]]}}.

21 Hozirlamoq, tayyorlamoq; qurmoq. {{misol|Chilim {{ajrat|sol}}moq. Argʻimchok {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Darvozadan oʻn beil odimlar narida.. darvoza beklari gulxan {{ajrat|sol}}ib, chilim chekib oʻtiradilar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

22 Zarb bilan urmoq, tushirmoq. {{misol|Tarsa-ki {{ajrat|sol}}moq■ Musht {{ajrat|sol}}moq. Aylantirib {{ajrat|sol}}moq■ Qilich {{ajrat|sol}}moq■ Qulok-chakkasiga {{ajrat|sol}}ib qolmoq.}} n {{misol|Qoʻling qichigan boʻlsa, biqiniga {{ajrat|sol}}maysanmi, betigayamurasanmi, nodon!&quot;|[[w:Yoshlik&quot;|Yoshlik&quot;]]}}. {{misol|Kuching yetmas ekan, nima kilarding bellashib, tosh-posh bilan jon joyiga {{ajrat|sol}}maysanmi oʻxshatib.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}.

23 Chizmoq, ishlamoq, yasamoq (gul, naqsh va shu kabilarni). {{misol|Rayem {{ajrat|sol}}moq■}} ™ {{misol|Hozirgi oʻsmir-lar har xil narsalarning surati {{ajrat|sol}}ingan kiyimlarni koʻprok yaxshi koʻrishadi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

24 Osiltirmoq, solintirmoq. {{misol|Er yigit-ning bosh {{ajrat|sol}}gani — oʻlgani.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Ali-mardon karavotga koʻllarini tiragancha, boshini kuyi {{ajrat|sol}}iboʻtirardi.|[[w:Oʻ. Hoshimov|Oʻ. Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}.

25 Yechmoq, olib tashlamoq, tushirmoq (kiyimni). {{misol|Koʻylak yechar, — dedi Kumri turgan kuyi va koʻylagini yechib tashladi. — Ish-ton {{ajrat|sol}}ar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}.

'''26 '''''bot.'' Tugmoq, guldan meva holiga oʻt-moq. {{misol|Qovok beshta {{ajrat|sol}}ibdi.}} m {{misol|Uch tup tar-vuzning har biri oʻntadan {{ajrat|sol}}gan ekan.|[[w:&quot;Chal-pak yoqqan kun&quot;|&quot;Chal-pak yoqqan kun&quot;]]}}.

27 Qoʻshma feʼllar tarkibiga kiradi, maye., {{misol|asos {{ajrat|sol}}moq, vahima {{ajrat|sol}}moq, gapga {{ajrat|sol}}moq, dam {{ajrat|sol}}moq, dahshat {{ajrat|sol}}moq, dod {{ajrat|sol}}moq, esga {{ajrat|sol}}moq, qorin {{ajrat|sol}}moq, quloq {{ajrat|sol}}moq.}} &quot; {{misol|[Fazilat ona] Toʻgʻri kelgan odam-ning koʻksiga oʻzini tashlab, uvvos {{ajrat|sol}}adi.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. {{misol|Gulnorpari oʻtkizdi-da, kanizini gapga {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Gulnorpari&quot;|&quot;Gulnorpari&quot;]]}}. {{misol|Normat qoʻshiqka quloq {{ajrat|sol}}ib, ichkaridagi odamning chiqishini kuta boshladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}.

28 =a/=y yoki =(i)b affiksli ravish-dosh bilan kelib, shu ravishdosh orqali ifodalangan ish-harakatning batamom yoki roʻyirost bajarilganligini bildiradi. {{misol|Bor gapni aytib {{ajrat|sol}}moq.}} m {{misol|Yaxshiboyev indamay turdi. Sezdiki, Kuziboyning dardlari choʻng, dardlarini tamom toʻkib {{ajrat|sol}}moqchi — tasalli kor qilmaydi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. {{misol|Nizom-jon chidamadi. Yuragida toʻlib-toshgan gaplarni uzil-kesil toʻkib {{ajrat|sol}}moqchi boʻlib, kiz-ni izlab, yana dalaga karab ketdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}.

29 =a/=y affiksli ravishdosh bilan koʻmakchi feʼl vazifasida kelib, shu ravishdosh orqali ifodalangan ish-hara-katning darhol bajarilganligini bildi-radi. {{misol|Bola tura {{ajrat|sol}}ib, uyiga qochdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Zamon kela {{ajrat|sol}}ib, u odamdan soʻradi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

:Boshiga solmoq Ataylab yomonlik qilmoq. {{misol|Bu yerlarga kelgan ketmaydi omon, Boshingga {{ajrat|sol}}arman oxirat zamon.|[[w:&quot;Malikai ayyor&quot;|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}. =ga solmoq ..qilib koʻrsatmoq. {{misol|Oʻzini uxlaganga {{ajrat|sol}}moq.}} m {{misol|[Maqsud qori:] Menga qara, eshon bola, oʻzingni goʻllikka {{ajrat|sol}}ma.|[[w:X. Toʻxtaboyev|X. Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}. ''-Oʻzingizni ovsarlikka so-laversangiz, hujjatni biz koʻrsatamiz, — dedi nihoyat tergovchi..'' &quot;Yoshlik&quot;. {{misol|Toshpoʻlat uning tagdor gaplariga dafʼatan tushunmadi, oʻzini loqaydlikka {{ajrat|sol}}ib, uni quvvatlagan boʻldi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. =dan olib, =ga solmoq Hadeb, zoʻr berib takrorlamoq, qayta-qayta aytmoq, atamoq(koyish, haqorat soʻzlari ha-qida). {{misol|Bordi-yu, ishing sal &quot;ertaga&quot; qolganini bilsa.. toʻradan olib, toʻraga {{ajrat|sol}}adi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. {{misol|Majlis tarqagandan keyin Naimiy Onaxondan uzr soʻradi, oʻzini nodondan olib, nodonga {{ajrat|sol}}di. A.|[[w:Muxtor|Muxtor]]|Opa-singillar}}. Yoʻlga solmoq 1) tartibga chaqir-moq, toʻgʻri yoʻl koʻrsatmoq. {{misol|Ahmad mahallada-gi bolalarni yoʻlga {{ajrat|sol}}ib turardi.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) biror ish-harakatni qilishga undamoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) biror ish-harakatni qilishga undamoq]]}}. {{misol|Oʻgʻlimni shu odam yoʻlga {{ajrat|sol}}gan, xotining bilan ajrash, degan;|[[w:3) hiyla-nayrang bilan aytganini qildirmoq|3) hiyla-nayrang bilan aytganini qildirmoq]]}}. {{misol|Meni aldab {{ajrat|sol}}olmay-san yoʻlingga..|[[w:&quot;Malikai ayyor&quot;|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}. Nazar ''(yoki ''razm) solmoq Qaramoq, boqmoq. {{misol|Ikki pari yuzidan pardasini oldi. Goʻroʻgʻliga qarab, bir nazar {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Gulshanbogʻ&quot;|&quot;Gulshanbogʻ&quot;]]}}. {{misol|Samandar hayajon ichida qizga bosh-oyoq razm {{ajrat|sol}}di.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Bir tomchi qon}}. Ogʻiz solmoq Kelin-likka yoki xotinlikka soʻramoq. {{misol|Shu yili koʻklamda Mirhamid mirobning bevasiga ogʻiz {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}. Oʻzini ''u'' yoq-bu yoqqa solmoq 1) dangasalik qilmoq; 2) biror ishni qil-maslik uchun bahona topmoq.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|СОЛМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

* {{sah}}: [[хаалааhын]] (xālāhïn)

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''solmoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[класть]], [[положить]]; [[вкладывать]]; [[помещать]]; {{tarjmisoli|oshga tuz solmoq }} солить пищу; {{tarjmisoli|aravaga solmoq }} грузить на арбу; {{tarjmisoli|yerga oʻgʻit solmoq }} закладывать удобрение в землю; {{tarjmisoli|kitobni chamadonga solmoq }} положить книгу в чемодан; {{tarjmisoli|pichoqni qiniga solmoq }} вкладывать нож в ножны; {{tarjmisoli|qopga bugʻdoy solmoq }} насыпать пшеницу в мешок; {{tarjmisoli|samovarga suv solmoq }} наливать воду в самовар; {{tarjmisoli|oʻzini oftobga solmoq}}  расположиться на солнышке; '''xatni chiroqqa solib oʻqimoq '''читать письмо при свете лампы (придвинув к свету);&lt;br /&gt;
'''2 '''[[стлать]], [[постилать]]; [[расстилать]]; {{tarjmisoli|oʻrin solmoq }} стлать постель;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[выкладывать]], [[раскладывать]]; {{tarjmisoli|qoqi solmoq }} выкладывать на просушку, вялить, провяливать, сушить ({{izoh|яблоки, груши и т. п}}.);&lt;br /&gt;
'''4 '''[[пускать]], [[напускать]]; [[направлять]]; [[набрасывать]]; {{tarjmisoli|burgutni qirgʻovulga solmoq }} пускать беркута на фазана; {{tarjmisoli|ot solmoq }} пускать лошадь; направлять лошадь; '''uni oldingga solib olib kel '''приведи его, пригони его ({{izoh|пустив его впереди себя}});&lt;br /&gt;
'''5 '''[[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|tashvishga solmoq }} повергать в тревогу; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solmoq }} ввергать в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[устраивать]], [[поднимать]], [[создавать]]; [[вызывать]]; {{tarjmisoli|arasot solmoq }} поднимать сумятицу; {{tarjmisoli|shovqin solmoq }} поднимать шум; {{tarjmisoli|dod-faryod solmoq }} звать на помощь, кричать караул;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish solmoq }} вставлять зубы ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|oyna solmoq }} вставлять стекло; '''uzukka koʻz solganday '''{{izoh|см}}. &lt;b&gt;[[uzuk]];&lt;br /&gt;
8 &lt;/b&gt;[[строить]], [[ставить]], [[сооружать]]; [[основывать]], [[закладывать]]; {{tarjmisoli|imorat solmoq }} строить здание; {{tarjmisoli|yoʻl solmoq }} строить дорогу; {{tarjmisoli|koʻprik solmoq }} сооружать мост;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[бить]], [[ударять]]; [[хлестать]]; {{tarjmisoli|qamchi solmoq }} хлестать плетью; {{tarjmisoli|qilich solmoq }} рубануть, ударить саблей (мечом); '''solib qolmoq '''нанести неожиданный удар; '''aylantirib soldi '''он ударил с размаху;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[надевать]], [[налагать]]; {{tarjmisoli|oyoqqa zanjir solmoq }} заковывать ноги в кандалы;''' Ot boshiga soldi tilla yuganni... '''(«Алпомиш») На голову лошади он надел золотую узду...;&lt;br /&gt;
'''11''' [[чертить]], [[рисовать]]; [[вырезывать]], [[резать]]; '''[[rasm]] '''({{izoh|или '''}}[[surat]]''') {{tarjmisoli|solmoq }} рисовать, делать иллюстрацию; {{tarjmisoli|toshga gul solmoq }} заниматься резьбой по камню;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[заквашивать]]; [[ставить]] [[на]] [[выстойку]] ({{izoh|напр. вино}}); {{tarjmisoli|musallas solmoq }} ставить мусаллас;&lt;br /&gt;
'''13 '''[[заставлять]] [[платить]], [[выплачивать]]; [[накладывать]]; {{tarjmisoli|soliq solmoq }} наложить налог;&lt;br /&gt;
'''14 '''[[ставить]] ({{izoh|на рассмотрение}}), [[предлагать]] [[для]] [[обсуждения]]; [[ссылаться]] {{izoh|на кого-что-л}}.; {{tarjmisoli|bir-biriga solmoq }} ссылаться друг на друга; затягивать (дело); {{tarjmisoli|oʻrtaga solmoq }} 1) выдвинуть для обсуждения; 2) {{izoh|перен}}. выдвигать доводом; поводом; 3) {{izoh|перен}}. отдавать в общее пользование, обобществлять;&lt;br /&gt;
'''15 '''[[раздевать]]([[ся]]); [[снимать]], [[сбрасывать]] ({{izoh|одежду}}); '''oq solar '''{{izoh|этн}}. снимание траурных одежд (по истечении определённого срока, обычно через девять {{izoh|или }}одиннадцать месяцев); '''- Kuylak yechar! - dedi Qumri... va kuylagini yechib tashladi. - Ishton solar!  '''(А. Ќодирий,  «Мећробдан чаён»); Платье снимается! - сказала Кумри ... и сбросила платье. - Штаны снимаются!;&lt;br /&gt;
'''16 '''[[давать]] [[завязь]] ({{izoh|о растениях}});&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|в сочетании с именами образуют сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|asos solmoq }} закладывать основы; основывать; {{tarjmisoli|boshni quyi solmoq }} 1) понуриться, опустить голову; 2) {{izoh|перен}}. признавать вину, приходить с повинной; 3) {{izoh|перен}}. обращаться со смирённой просьбой; {{tarjmisoli|boʻyin solmoq }} 1) понуриться; 2) {{izoh|перен}}. соглашаться, уступать; {{tarjmisoli|izga solmoq }} налаживать; направлять; {{tarjmisoli|ishga solmoq }} 1) пускать в ход, вводить в действие; использовать; употреблять; {{tarjmisoli|zavodni ishga solmoq }} вводить в действие завод; {{tarjmisoli|oxirgi chorani ishga solmoq }} прибегать к крайним мерам; '''Oʻrus orasida yurib, besh-oʻnta soʻz oʻrganib olganman, shuni ishga solaveraman '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Бывая часто среди русских, я научился нескольким словам и то и дело употребляю их; 2) заставлять работать; '''ahmoqni urma, soʻkma, ishga sol '''{{izoh|погов.}} дурака не бей, не брани, а заставь работать; 3) {{izoh|перен. разг}}. обработать; настропалить; {{tarjmisoli|musht solmoq }} ударить кулаком; пустить в ход кулаки; {{tarjmisoli|ogʻiz solmoq }} 1) упоминать чьё-либо имя с  матримониальными намерениями; 2) сварить молозиво; {{tarjmisoli|chang solmoq }} вцепиться, схватить; {{tarjmisoli|chilim solmoq }} набить и зажечь кальян; {{tarjmisoli|qarmoq solmoq  }} закидывать удочку; {{tarjmisoli|oʻzini ...ga solmoq }} притворяться, прикидываться; делать вид; {{tarjmisoli|oʻzini goʻllikka solmoq }} притворяться наивным (глупеньким); {{tarjmisoli|oʻzini kasallikka solmoq }} притворяться (прикидываться) больным;&lt;br /&gt;
'''18 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-a]]/[[y]] '''{{izoh|и на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола выступает в роли вспомогательного глагола и выражает}}: 1) {{izoh|мгновенность действия}}: '''tura solib qochdi '''он сразу (тут же) встал и убежал; '''u uyga kira solib, karavotga oʻzini tashladi '''едва войдя в комнату, он бросился на кровать; 2) {{izoh|законченность действия}}: {{tarjmisoli|qaygʻu-hasratini toʻkib solmoq }} выложить (излить) до конца все свои печали; {{tarjmisoli|ochib solmoq }} раскрыть до конца; '''Joʻra bu toʻgʻrida bilgan-eshitganlarini toʻkib soldi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Джура выложил всё, что знал об этом; 3) {{izoh|внезапность действия}}: '''Ushlaymiz deb haligi bolani quva soldi '''(«Гўрўѓли») Чтобы поймать того мальчишку, он пустился за ним; {{tarjmisoli|* olmoqdan-solmoq}}  {{izoh|см}}. '''[[olmoq]]'''.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>fn3pm891r5ar96ziq8qshnf9p1apnts</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639495</id>
      <parentid>639494</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tarjimalari */</comment>
      <origin>639495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22554" sha1="dsemin00mxm61g1kd9yxcitdi27oix6" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''sol-moq'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|SOL- ' biror narsani boshqa bir narsaning ichiga qoʻy—'. Bozorboy yana bir xokandoz choʻgʻ keltirib, oʻchohha s o l d i (Parda Tursun). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl asli sal— tarzida talaffuz qilingan (ДС, 482); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: sal- &amp;gt;&amp;nbsp;sâl—.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
1 Biror narsa ichiga yoki ustiga joylamoq, qoʻymoq, tashlamoq. {{misol|Narsa-larni chamadonga {{ajrat|sol}}moq. Dastroʻmolni choʻn-takka {{ajrat|sol}}moq. Pichoqni singa {{ajrat|sol}}moq. Samo-varga olov {{ajrat|sol}}moq. Miltiqqa oʻq {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Chol &quot;xoʻp&quot; deb, boʻrini qopga {{ajrat|sol}}ib, ustiga poxol yopib bekitib qoʻyibdi.|[[w:&quot;Chalpak yoqqan kun&quot;|&quot;Chalpak yoqqan kun&quot;]]}}. {{misol|Boʻzoʻgʻlonning nasihatin olmadim, Shu Mahmudni zindonimga {{ajrat|sol}}madim.|[[w:&quot;Yusuf va Ahmad&quot;|&quot;Yusuf va Ahmad&quot;]]}}. {{misol|Bir baliqchi daryoga qarmoq {{ajrat|sol}}ib oʻtirgan ekan.|[[w:&quot;Ertaklar&quot;|&quot;Ertaklar&quot;]]}}. {{misol|Nasiba bolasini belanchakka {{ajrat|sol}}ib allalamoqda.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Ogʻriq tishlar}}. {{misol|Laʼlixon soat beshni moʻl-jallab, oshning gurunchini {{ajrat|sol}}di.}} Oydin, Koʻngil toʻldimi, yaxshi yigit?

:Yuziga solmoq Taʼna qilmoq, biror narsani taʼna bilan esiga solmoq. {{misol|Yaxshi-bovvning yuragi shuv etib ketdi. Hozir yuzim-ga {{ajrat|sol}}adi, deb oʻyladi, men oʻgʻlingni oʻqishga kiritib soʻyuvdim, diplomatlikka oʻqiyotuv-di, endi nega rassomlik qilib yu£ibdi, deb aytadi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. Ut solmoq Qiynamoq, azob bermoq. Qoʻyniga qoʻl solmoq ''q.'' qoʻl.

2 Oʻrnatmoq, qoʻymoq. {{misol|Uzukka koʻz {{ajrat|sol}}mots. Ramalarga oyna {{ajrat|sol}}moq. Tish {{ajrat|sol}}moq.}}

3 Oʻtirgʻizmoq. {{misol|[Xumorxon:] Marasul aka, mashinangizga {{ajrat|sol}}ib, bir aylantirib kel-sangiz-chi!|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Ogʻriqtishlar}}.

4 Meʼyori bilan qoʻshmoq; quymoq. {{misol|Ov-qatga tuz {{ajrat|sol}}moq. Yerga oʻgʻit {{ajrat|sol}}moq. Samo-varga suv {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Ertalabki nonushta-ga beriladigan ovqatga sariyogʻ {{ajrat|sol}}inmaydi. |[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Yulduz}}.

5 Bermoq, tashlamoq (molga beriladigan ovqat haqida). {{misol|Toshtemir quduqdan bir necha marta suv chiqarib, otlarni sugʻordi, oxurlarga beda {{ajrat|sol}}di.|[[w:H. Gʻulom|H. Gʻulom]]|Feruza}}.

6 Biror holatga tushirmoq yoki biror holatni yuzaga keltirmoq, paydo qilmoq. {{misol|Yoqubjonni avvaliga laʼnatladim, keyin oqladim. Negaki, u mening mudroqqa moyil tanimga gʻulgʻula {{ajrat|sol}}di, xayollarimni ostin-ustun qilib yubordi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. {{misol|Yigitalining bemahal kelishi Safarali-ning koʻngliga bir oz shubha {{ajrat|sol}}gan boʻlsa ham, u quvongan boʻlib: -Yigitali keldi, Mu-habbat,}} — ''dedi.'' N. Fozilov, Diydor. {{misol|Qizning qiygʻoch qoshi, jarangli kulgilari kimlar-ningdir yuragiga larzalar {{ajrat|sol}}gan.|[[w:&quot;Saodat&quot;|&quot;Saodat&quot;]]}}. {{misol|Kumushning bu holi bechora onaning yuragini ezar, yuz xil vasvasalarga {{ajrat|sol}}ar edi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

7 Biror tartib, yoʻnalish, oʻlchov, vazi-yat va shu kabilarga tushirmoq; moslashtirmoq. {{misol|Ish-ni izga {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Chunki asarning tilini bezash, oʻz uslubiga {{ajrat|sol}}ib tarjima qilishni.. uslublashtirish deymiz.|[[w:&quot;OʻTA&quot;|&quot;OʻTA&quot;]]}}.

8 Yopishtirib tikmoq, ulamoq. {{misol|Uloq {{ajrat|sol}}moq. Yamoq {{ajrat|sol}}moq.}}

'''9''' Toʻshamoq, yozmoq. {{misol|Oʻrin {{ajrat|sol}}moq. Koʻrpacha {{ajrat|sol}}moq. Dasturxon {{ajrat|sol}}moq.}} m {{misol|Goʻroʻgʻli bilan Sherniyozning yoʻllariga poyandozlar {{ajrat|sol}}ishdi, izzat-ikrom bilan Qosimxonning oldiga olib borishdi.|[[w:&quot;Gulshanbogʻ&quot;|&quot;Gulshanbogʻ&quot;]]}}. {{misol|Kumushni oʻrin yozishga qoʻymay, oʻzi nap toʻshakni olib, yerga {{ajrat|sol}}di.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

10 Toʻshamoq, yotqizmoq. {{misol|Yoʻllarga shagʻal {{ajrat|sol}}moq.}}

11 Roʻpara qilib, qaratib qoʻymoq, tut-moq. {{misol|Xatni chiroqqa {{ajrat|sol}}iboʻqimoq. yat Qizoʻzi-ni oynaga {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Sharq yulduzi&quot;|&quot;Sharq yulduzi&quot;]]}}. {{misol|Karim, Ota pismiq, Qoraxoʻjalar Mirolim buvaning dar-vozaxonasida oʻzlarini oftobga {{ajrat|sol}}ib oʻti-ribdi [dedi Said].|[[w:E. Raimov|E. Raimov]]|Ajab qishloq}}. {{misol|Togʻay kutgan hol yuz berdi: otasi shishani yoruqqa {{ajrat|sol}}ib koʻra boshladi.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}.

12 Quritish, achitish, pishirish uchun qoʻymoq. {{misol|Mayiz {{ajrat|sol}}moq. Qotsi {{ajrat|sol}}moq. Vino {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Jannat xola shoshib un chalib, quymots {{ajrat|sol}}di-da, boltani qoʻliga olib, toʻ-qayga qarab ketdi. S.|[[w:Ahmad|Ahmad]]|Ufq}}.

13 Toʻlov majburiyatini yuklamoq, bel-gilamoq. {{misol|Soliq {{ajrat|sol}}moq. Jarima {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Menga qolsa, bu kunlarda [xalqqa] oʻttiz ikki tanga emas, oʻttiz ikki qora pul {{ajrat|sol}}ish ham ogʻirdir.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

14 Biror kimsa yoki koʻpchilik muhoka-masiga qoʻymoq, hukmiga topshirmoq, havola qilmoq. {{misol|U kishi majlisga {{ajrat|sol}}gan ish boʻlmay qolmaydi.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

:Bir-biriga solmoq Bir-biriga havola qilmoq, toʻnkamoq, sansalorlikka solmoq.

:Oʻrtaga solmoq 1) koʻpchilikning muhokama-siga qoʻymoq, hukmiga topshirmoq. {{misol|Azbat-ta! Umumiy majlis qshyumiz,- oʻrtaga {{ajrat|sol}}a-miz.}} A. Qahhor, Bek; 2) {{koʻchma|uz}} roʻkach qilmoq. {{misol|Ikkinchi marta erga chiqishim haqida birinchi ogʻiz ochgan qaynonam boʻldi. Bolalarimni oʻrtaga {{ajrat|sol}}di.}} H. Gʻulom, Mashʼal; 3) {{koʻchma|uz}} oʻrtada baham koʻrmoq, umumlashtirmoq. {{misol|Kap-sanchilar Bahrobodda sobiq batrak va chora-kordan tashkil topgan bir kolxoz borligi-ni, ular yer-suv, ot-ulov, asbob-uskunalarini oʻrtaga {{ajrat|sol}}ib, sheriklik dehqonchilik qilish-larini eshitgan.|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

15 Biror narsa yoki kimsaga yoʻnaltir-moq, qoʻymoq. {{misol|Ovga qush {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Dobil cha-lib, qushlar {{ajrat|sol}}ib kelay deb, Yolgʻiz borib qoldim Xovdak koʻlina.|[[w:&quot;Gulshanbogʻ&quot;|&quot;Gulshanbogʻ&quot;]]}}. {{misol|Navkar, ot {{ajrat|sol}}ib bordi-yu, Hasan qaygʻichini uloqday azot koʻtarib, egarga oʻngarib oldi.|[[w:S. Siyoyev|S. Siyoyev]]|Yorugʻlik}}. {{misol|Kecha manavi kartaga Dildor traktor {{ajrat|sol}}magan edi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}.

16 Biror ishga, harakatga tushirmoq, yoʻllamoq, tashlamoq. {{misol|Butun kuchlarni jangga {{ajrat|sol}}moq.}}

17 Yollab ishga tushirmoq. {{misol|[Buxgalterning xotini] Oʻzi ishlamagani-ishlamagan, yana odam {{ajrat|sol}}ib berasan, deb har kuni xapxauta qilgani ortiqcha.|[[w:Q. Maqsudov|Q. Maqsudov]]|Saodatli chamanda}}. {{misol|Menga qarang, uyga hech usta {{ajrat|sol}}-ganmisiz?|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}.

18 Arqon, zanjir kabi narsalar urib, tashlab band etmoq, bogʻlamoq. {{misol|Boʻyniga sirt-moq {{ajrat|sol}}moq. Oyoqlariga kishan {{ajrat|sol}}moq. sht Eh-he, hali shundaymi? Nuri opangiz tushini suvga aytsin, zanjir {{ajrat|sol}}ib sudrasalar ham, boshqa yoqqa bormayman.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}.

19 Qismlarini bir-biriga tushirmoq, oʻrniga qoʻymoq. {{misol|Mashinaga ip {{ajrat|sol}}moq. Koʻy-lakning tugmasini {{ajrat|sol}}ib olmoq. yat Bolalar tezgina eshikni yopib, orqasidan zanjirni {{ajrat|sol}}ib qoʻydilar.|[[w:Oydin|Oydin]]|Hazil emish}}.

20 Barpo qilmoq, qurmoq, yasamoq. {{misol|Uya {{ajrat|sol}}moq. Uy {{ajrat|sol}}moq. sht Hozir birov imorati-ni oʻxshatib {{ajrat|sol}}sa, boshqalar ham undan kol-may deb tirishadi.|[[w:N. Norqobilov|N. Norqobilov]]|Toʻqna-shuv}}. {{misol|Amudaryo va Sirdaryoning kuyi kismi baliklarning urugʻ tashlaydigan, yovvoyi hayvonlarning urchiydigan, qushlarning uya {{ajrat|sol}}adigan joyidir.|[[w:&quot;Fan va turmush&quot;|&quot;Fan va turmush&quot;]]}}.

21 Hozirlamoq, tayyorlamoq; qurmoq. {{misol|Chilim {{ajrat|sol}}moq. Argʻimchok {{ajrat|sol}}moq.}} n {{misol|Darvozadan oʻn beil odimlar narida.. darvoza beklari gulxan {{ajrat|sol}}ib, chilim chekib oʻtiradilar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Oʻtgan kunlar}}.

22 Zarb bilan urmoq, tushirmoq. {{misol|Tarsa-ki {{ajrat|sol}}moq■ Musht {{ajrat|sol}}moq. Aylantirib {{ajrat|sol}}moq■ Qilich {{ajrat|sol}}moq■ Qulok-chakkasiga {{ajrat|sol}}ib qolmoq.}} n {{misol|Qoʻling qichigan boʻlsa, biqiniga {{ajrat|sol}}maysanmi, betigayamurasanmi, nodon!&quot;|[[w:Yoshlik&quot;|Yoshlik&quot;]]}}. {{misol|Kuching yetmas ekan, nima kilarding bellashib, tosh-posh bilan jon joyiga {{ajrat|sol}}maysanmi oʻxshatib.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}.

23 Chizmoq, ishlamoq, yasamoq (gul, naqsh va shu kabilarni). {{misol|Rayem {{ajrat|sol}}moq■}} ™ {{misol|Hozirgi oʻsmir-lar har xil narsalarning surati {{ajrat|sol}}ingan kiyimlarni koʻprok yaxshi koʻrishadi.|[[w:Gazeta|Gazetadan]]}}.

24 Osiltirmoq, solintirmoq. {{misol|Er yigit-ning bosh {{ajrat|sol}}gani — oʻlgani.|[[w:Maqol|Maqol]]}}. ■■ {{misol|Ali-mardon karavotga koʻllarini tiragancha, boshini kuyi {{ajrat|sol}}iboʻtirardi.|[[w:Oʻ. Hoshimov|Oʻ. Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}.

25 Yechmoq, olib tashlamoq, tushirmoq (kiyimni). {{misol|Koʻylak yechar, — dedi Kumri turgan kuyi va koʻylagini yechib tashladi. — Ish-ton {{ajrat|sol}}ar.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}.

'''26 '''''bot.'' Tugmoq, guldan meva holiga oʻt-moq. {{misol|Qovok beshta {{ajrat|sol}}ibdi.}} m {{misol|Uch tup tar-vuzning har biri oʻntadan {{ajrat|sol}}gan ekan.|[[w:&quot;Chal-pak yoqqan kun&quot;|&quot;Chal-pak yoqqan kun&quot;]]}}.

27 Qoʻshma feʼllar tarkibiga kiradi, maye., {{misol|asos {{ajrat|sol}}moq, vahima {{ajrat|sol}}moq, gapga {{ajrat|sol}}moq, dam {{ajrat|sol}}moq, dahshat {{ajrat|sol}}moq, dod {{ajrat|sol}}moq, esga {{ajrat|sol}}moq, qorin {{ajrat|sol}}moq, quloq {{ajrat|sol}}moq.}} &quot; {{misol|[Fazilat ona] Toʻgʻri kelgan odam-ning koʻksiga oʻzini tashlab, uvvos {{ajrat|sol}}adi.|[[w:M. Hazratqulov|M. Hazratqulov]]|Jurʼat}}. {{misol|Gulnorpari oʻtkizdi-da, kanizini gapga {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Gulnorpari&quot;|&quot;Gulnorpari&quot;]]}}. {{misol|Normat qoʻshiqka quloq {{ajrat|sol}}ib, ichkaridagi odamning chiqishini kuta boshladi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}.

28 =a/=y yoki =(i)b affiksli ravish-dosh bilan kelib, shu ravishdosh orqali ifodalangan ish-harakatning batamom yoki roʻyirost bajarilganligini bildiradi. {{misol|Bor gapni aytib {{ajrat|sol}}moq.}} m {{misol|Yaxshiboyev indamay turdi. Sezdiki, Kuziboyning dardlari choʻng, dardlarini tamom toʻkib {{ajrat|sol}}moqchi — tasalli kor qilmaydi.|[[w:M. M|M. M]]}}. Doʻst, Lolazor. {{misol|Nizom-jon chidamadi. Yuragida toʻlib-toshgan gaplarni uzil-kesil toʻkib {{ajrat|sol}}moqchi boʻlib, kiz-ni izlab, yana dalaga karab ketdi.|[[w:S. Ahmad|S. Ahmad]]|Ufq}}.

29 =a/=y affiksli ravishdosh bilan koʻmakchi feʼl vazifasida kelib, shu ravishdosh orqali ifodalangan ish-hara-katning darhol bajarilganligini bildi-radi. {{misol|Bola tura {{ajrat|sol}}ib, uyiga qochdi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Zamon kela {{ajrat|sol}}ib, u odamdan soʻradi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

:Boshiga solmoq Ataylab yomonlik qilmoq. {{misol|Bu yerlarga kelgan ketmaydi omon, Boshingga {{ajrat|sol}}arman oxirat zamon.|[[w:&quot;Malikai ayyor&quot;|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}. =ga solmoq ..qilib koʻrsatmoq. {{misol|Oʻzini uxlaganga {{ajrat|sol}}moq.}} m {{misol|[Maqsud qori:] Menga qara, eshon bola, oʻzingni goʻllikka {{ajrat|sol}}ma.|[[w:X. Toʻxtaboyev|X. Toʻxtaboyev]]|Yillar va yoʻllar}}. ''-Oʻzingizni ovsarlikka so-laversangiz, hujjatni biz koʻrsatamiz, — dedi nihoyat tergovchi..'' &quot;Yoshlik&quot;. {{misol|Toshpoʻlat uning tagdor gaplariga dafʼatan tushunmadi, oʻzini loqaydlikka {{ajrat|sol}}ib, uni quvvatlagan boʻldi.|[[w:K. Yashin|K. Yashin]]|Hamza}}. =dan olib, =ga solmoq Hadeb, zoʻr berib takrorlamoq, qayta-qayta aytmoq, atamoq(koyish, haqorat soʻzlari ha-qida). {{misol|Bordi-yu, ishing sal &quot;ertaga&quot; qolganini bilsa.. toʻradan olib, toʻraga {{ajrat|sol}}adi.|[[w:A. Muxtor|A. Muxtor]]|Opa-singillar}}. {{misol|Majlis tarqagandan keyin Naimiy Onaxondan uzr soʻradi, oʻzini nodondan olib, nodonga {{ajrat|sol}}di. A.|[[w:Muxtor|Muxtor]]|Opa-singillar}}. Yoʻlga solmoq 1) tartibga chaqir-moq, toʻgʻri yoʻl koʻrsatmoq. {{misol|Ahmad mahallada-gi bolalarni yoʻlga {{ajrat|sol}}ib turardi.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;; 2) biror ish-harakatni qilishga undamoq|&quot;Yoshlik&quot;; 2) biror ish-harakatni qilishga undamoq]]}}. {{misol|Oʻgʻlimni shu odam yoʻlga {{ajrat|sol}}gan, xotining bilan ajrash, degan;|[[w:3) hiyla-nayrang bilan aytganini qildirmoq|3) hiyla-nayrang bilan aytganini qildirmoq]]}}. {{misol|Meni aldab {{ajrat|sol}}olmay-san yoʻlingga..|[[w:&quot;Malikai ayyor&quot;|&quot;Malikai ayyor&quot;]]}}. Nazar ''(yoki ''razm) solmoq Qaramoq, boqmoq. {{misol|Ikki pari yuzidan pardasini oldi. Goʻroʻgʻliga qarab, bir nazar {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Gulshanbogʻ&quot;|&quot;Gulshanbogʻ&quot;]]}}. {{misol|Samandar hayajon ichida qizga bosh-oyoq razm {{ajrat|sol}}di.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Bir tomchi qon}}. Ogʻiz solmoq Kelin-likka yoki xotinlikka soʻramoq. {{misol|Shu yili koʻklamda Mirhamid mirobning bevasiga ogʻiz {{ajrat|sol}}di.|[[w:&quot;Yoshlik&quot;|&quot;Yoshlik&quot;]]}}. Oʻzini ''u'' yoq-bu yoqqa solmoq 1) dangasalik qilmoq; 2) biror ishni qil-maslik uchun bahona topmoq.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|СОЛМОҚ}}
== Tarjimalari ==

{{uz-verb}}

* {{sah}}: [[хаалааһын]] (xālāhïn)

{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''solmoq'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[класть]], [[положить]]; [[вкладывать]]; [[помещать]]; {{tarjmisoli|oshga tuz solmoq }} солить пищу; {{tarjmisoli|aravaga solmoq }} грузить на арбу; {{tarjmisoli|yerga oʻgʻit solmoq }} закладывать удобрение в землю; {{tarjmisoli|kitobni chamadonga solmoq }} положить книгу в чемодан; {{tarjmisoli|pichoqni qiniga solmoq }} вкладывать нож в ножны; {{tarjmisoli|qopga bugʻdoy solmoq }} насыпать пшеницу в мешок; {{tarjmisoli|samovarga suv solmoq }} наливать воду в самовар; {{tarjmisoli|oʻzini oftobga solmoq}}  расположиться на солнышке; '''xatni chiroqqa solib oʻqimoq '''читать письмо при свете лампы (придвинув к свету);&lt;br /&gt;
'''2 '''[[стлать]], [[постилать]]; [[расстилать]]; {{tarjmisoli|oʻrin solmoq }} стлать постель;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[выкладывать]], [[раскладывать]]; {{tarjmisoli|qoqi solmoq }} выкладывать на просушку, вялить, провяливать, сушить ({{izoh|яблоки, груши и т. п}}.);&lt;br /&gt;
'''4 '''[[пускать]], [[напускать]]; [[направлять]]; [[набрасывать]]; {{tarjmisoli|burgutni qirgʻovulga solmoq }} пускать беркута на фазана; {{tarjmisoli|ot solmoq }} пускать лошадь; направлять лошадь; '''uni oldingga solib olib kel '''приведи его, пригони его ({{izoh|пустив его впереди себя}});&lt;br /&gt;
'''5 '''[[ввергать]], [[повергать]]; {{tarjmisoli|tashvishga solmoq }} повергать в тревогу; {{tarjmisoli|ogʻir ahvolga solmoq }} ввергать в тяжёлое положение;&lt;br /&gt;
'''6 '''[[устраивать]], [[поднимать]], [[создавать]]; [[вызывать]]; {{tarjmisoli|arasot solmoq }} поднимать сумятицу; {{tarjmisoli|shovqin solmoq }} поднимать шум; {{tarjmisoli|dod-faryod solmoq }} звать на помощь, кричать караул;&lt;br /&gt;
'''7 '''[[вставлять]]; {{tarjmisoli|tish solmoq }} вставлять зубы ({{izoh|кому-л}}.); {{tarjmisoli|oyna solmoq }} вставлять стекло; '''uzukka koʻz solganday '''{{izoh|см}}. &lt;b&gt;[[uzuk]];&lt;br /&gt;
8 &lt;/b&gt;[[строить]], [[ставить]], [[сооружать]]; [[основывать]], [[закладывать]]; {{tarjmisoli|imorat solmoq }} строить здание; {{tarjmisoli|yoʻl solmoq }} строить дорогу; {{tarjmisoli|koʻprik solmoq }} сооружать мост;&lt;br /&gt;
'''9 '''[[бить]], [[ударять]]; [[хлестать]]; {{tarjmisoli|qamchi solmoq }} хлестать плетью; {{tarjmisoli|qilich solmoq }} рубануть, ударить саблей (мечом); '''solib qolmoq '''нанести неожиданный удар; '''aylantirib soldi '''он ударил с размаху;&lt;br /&gt;
'''10 '''[[надевать]], [[налагать]]; {{tarjmisoli|oyoqqa zanjir solmoq }} заковывать ноги в кандалы;''' Ot boshiga soldi tilla yuganni... '''(«Алпомиш») На голову лошади он надел золотую узду...;&lt;br /&gt;
'''11''' [[чертить]], [[рисовать]]; [[вырезывать]], [[резать]]; '''[[rasm]] '''({{izoh|или '''}}[[surat]]''') {{tarjmisoli|solmoq }} рисовать, делать иллюстрацию; {{tarjmisoli|toshga gul solmoq }} заниматься резьбой по камню;&lt;br /&gt;
'''12 '''[[заквашивать]]; [[ставить]] [[на]] [[выстойку]] ({{izoh|напр. вино}}); {{tarjmisoli|musallas solmoq }} ставить мусаллас;&lt;br /&gt;
'''13 '''[[заставлять]] [[платить]], [[выплачивать]]; [[накладывать]]; {{tarjmisoli|soliq solmoq }} наложить налог;&lt;br /&gt;
'''14 '''[[ставить]] ({{izoh|на рассмотрение}}), [[предлагать]] [[для]] [[обсуждения]]; [[ссылаться]] {{izoh|на кого-что-л}}.; {{tarjmisoli|bir-biriga solmoq }} ссылаться друг на друга; затягивать (дело); {{tarjmisoli|oʻrtaga solmoq }} 1) выдвинуть для обсуждения; 2) {{izoh|перен}}. выдвигать доводом; поводом; 3) {{izoh|перен}}. отдавать в общее пользование, обобществлять;&lt;br /&gt;
'''15 '''[[раздевать]]([[ся]]); [[снимать]], [[сбрасывать]] ({{izoh|одежду}}); '''oq solar '''{{izoh|этн}}. снимание траурных одежд (по истечении определённого срока, обычно через девять {{izoh|или }}одиннадцать месяцев); '''- Kuylak yechar! - dedi Qumri... va kuylagini yechib tashladi. - Ishton solar!  '''(А. Ќодирий,  «Мећробдан чаён»); Платье снимается! - сказала Кумри ... и сбросила платье. - Штаны снимаются!;&lt;br /&gt;
'''16 '''[[давать]] [[завязь]] ({{izoh|о растениях}});&lt;br /&gt;
'''17 '''{{izoh|в сочетании с именами образуют сложные глаголы}}; {{tarjmisoli|asos solmoq }} закладывать основы; основывать; {{tarjmisoli|boshni quyi solmoq }} 1) понуриться, опустить голову; 2) {{izoh|перен}}. признавать вину, приходить с повинной; 3) {{izoh|перен}}. обращаться со смирённой просьбой; {{tarjmisoli|boʻyin solmoq }} 1) понуриться; 2) {{izoh|перен}}. соглашаться, уступать; {{tarjmisoli|izga solmoq }} налаживать; направлять; {{tarjmisoli|ishga solmoq }} 1) пускать в ход, вводить в действие; использовать; употреблять; {{tarjmisoli|zavodni ishga solmoq }} вводить в действие завод; {{tarjmisoli|oxirgi chorani ishga solmoq }} прибегать к крайним мерам; '''Oʻrus orasida yurib, besh-oʻnta soʻz oʻrganib olganman, shuni ishga solaveraman '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Бывая часто среди русских, я научился нескольким словам и то и дело употребляю их; 2) заставлять работать; '''ahmoqni urma, soʻkma, ishga sol '''{{izoh|погов.}} дурака не бей, не брани, а заставь работать; 3) {{izoh|перен. разг}}. обработать; настропалить; {{tarjmisoli|musht solmoq }} ударить кулаком; пустить в ход кулаки; {{tarjmisoli|ogʻiz solmoq }} 1) упоминать чьё-либо имя с  матримониальными намерениями; 2) сварить молозиво; {{tarjmisoli|chang solmoq }} вцепиться, схватить; {{tarjmisoli|chilim solmoq }} набить и зажечь кальян; {{tarjmisoli|qarmoq solmoq  }} закидывать удочку; {{tarjmisoli|oʻzini ...ga solmoq }} притворяться, прикидываться; делать вид; {{tarjmisoli|oʻzini goʻllikka solmoq }} притворяться наивным (глупеньким); {{tarjmisoli|oʻzini kasallikka solmoq }} притворяться (прикидываться) больным;&lt;br /&gt;
'''18 '''{{izoh|с деепр. на '''}}-a]]/[[y]] '''{{izoh|и на '''}}-(i)b '''{{izoh|другого глагола выступает в роли вспомогательного глагола и выражает}}: 1) {{izoh|мгновенность действия}}: '''tura solib qochdi '''он сразу (тут же) встал и убежал; '''u uyga kira solib, karavotga oʻzini tashladi '''едва войдя в комнату, он бросился на кровать; 2) {{izoh|законченность действия}}: {{tarjmisoli|qaygʻu-hasratini toʻkib solmoq }} выложить (излить) до конца все свои печали; {{tarjmisoli|ochib solmoq }} раскрыть до конца; '''Joʻra bu toʻgʻrida bilgan-eshitganlarini toʻkib soldi '''(Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Джура выложил всё, что знал об этом; 3) {{izoh|внезапность действия}}: '''Ushlaymiz deb haligi bolani quva soldi '''(«Гўрўѓли») Чтобы поймать того мальчишку, он пустился за ним; {{tarjmisoli|* olmoqdan-solmoq}}  {{izoh|см}}. '''[[olmoq]]'''.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>dsemin00mxm61g1kd9yxcitdi27oix6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>kiyik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39987</id>
    <revision>
      <id>639497</id>
      <parentid>626541</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1732" sha1="mdg5qvo8cs88bqcp5l0tf7fsi4tvnhv" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''ki-yik'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|KIYIK 'ohu'. Togʻ choʻhhisida oʻtlab yurgan k i -y i k sharpani eshitib, bosh irgʻatganday boʻldi (Mirzakalon Ismoiliy). Qadimgi turkiy tilda shunday maʼnoni anglatgan ot asli kädik tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 392), keyinchalik ä unlisi ye unlisiga, d undoshi z undoshiga (ДС, 294) va bu undosh y undoshiga (Devon, III, 182), oxiri ye unlisi i unlisiga almashgan: kädik &amp;gt;&amp;nbsp;käzik &amp;gt;&amp;nbsp;kezik &amp;gt;&amp;nbsp;keyik &amp;gt;&amp;nbsp;kiyik. Qadimgi tur — kiy tilda, ’ohu’ maʼnosini anglatuvchi keyik soʻzidan tashqari, 'yovvoyi’ maʼnosini anglatuvchi käyik soʻzi ham mavjud boʻlgan (ПДП, 392) va bu soʻz ham keyinchalik kiyik tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 394); Devonda bu soʻz keyik shaklida keltirilgan; natijada ’ohu’ maʼnosini anglatuvchi ot bilan ’yovvoyi’ maʼnosini anglatuvchi sifat Devonda bir xil yozilib qolgan.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
:Quvush shoxli sutemizuvchilar oilasining ohu, bugʻu va hokazolar kabi katta bir guruhining umumiy nomi. {{misol|Togʻ choʻqqisida oʻtlab yurgan {{ajrat|kiyik}} sharpani eshi-tib, bosh irgʻatganday boʻldi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}.

=== Sinonimlari ===
[[yelik]]

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|КИЙИК}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''kiyik'''&lt;br /&gt;
{{izoh|зоол}}. [[кийик]], [[сайгак]]; [[олень]]; {{tarjmisoli|* ~ oʻt }} {{izoh|бот}}. сайгачья трава; зизифора пахучая; {{tarjmisoli|~ panja }} {{izoh|бот}}. астрагал лисовидный.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>mdg5qvo8cs88bqcp5l0tf7fsi4tvnhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>tomon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52173</id>
    <revision>
      <id>639480</id>
      <parentid>626876</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sinonimlari */</comment>
      <origin>639480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6956" sha1="7fjrxxhtzm5yn6g2zp4ttvpfdrk1tyf" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''to-mon'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
{{OʻTEL|I|TOMON 'taraf'. Koʻchaning oʻng tomonida yuk mashinasi toʻrar edi. Bu soʻz qadimgi turkiy til— dagi 'yoʻnalish' maʼnosini anglatgan taba &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; tapa oti — dan (ПДП, 425, 426; DS, 525, 533) joʻnalish kelishigi — ning qadimgi -n qoʻshimchasi bilan hosil qilingan; keyinchalik b undoshi oʻzbek tilida m undoshiga, a un — lilari â unlilariga almashgan: taba &lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt; tapa + n &lt;nowiki&gt;=&lt;/nowiki&gt; tapan

&amp;gt; taban &amp;gt;&amp;nbsp;taman &amp;gt;&amp;nbsp;tâmân.}}

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
'''1 '''Biror narsa yoki joy (ma-kon)ga nisbatan yoʻnalishdagi joy, makon; taraf. U {{misol|{{ajrat|tomon}}. Bu {{ajrat|tomon}}. Koʻchaning ikki {{ajrat|tomon}}i. Bogʻning bir {{ajrat|tomon}}i. Paykalning toʻrt {{ajrat|tomon}}i.}} m {{misol|Bir {{ajrat|tomon}}i bosib qolgan kulbaga Yoʻlchini yotqizishdi.|[[w:Oybek|Oybek]]|Tanlangan asarlar}}. {{misol|Xonaning ikki {{ajrat|tomon}}iga karavot qoʻyilgan. Oʻ.|[[w:Hoshimov|Hoshimov]]|Qalbingga quloq sol}}. {{misol|Toʻrt {{ajrat|tomon}} qum, xayriyat, bunda hech kim eshitmaydi.|[[w:Mirmuhsin|Mirmuhsin]]|Meʼmor}}.

2 Oʻzaro nisbatda, munosabatda boʻlgan shaxs yoki shaxslar guruhining har biri. {{misol|Dushman {{ajrat|tomon}}. Kuda {{ajrat|tomon}}.}} a {{misol|Ammo oʻz otasidek boʻlib qolgan noib janoblarining {{ajrat|tomon}}ini olishni ham, yovuzona bir qudrat egasi boʻlgan Zokir kalla {{ajrat|tomon}}iga oʻtishni ham bilmay, ikkilanib turardi.|[[w:X. Toʻxtabo-yev|X. Toʻxtabo-yev]]|Yillar va yoʻllar}}. {{misol|Har ikki {{ajrat|tomon}}ning ishini koʻrgan odam muqarrar: &quot;Bular kim tez qazirga oʻynashganov!&quot; deb oʻylaydi.|[[w:M. Ismoiliy|M. Ismoiliy]]|Fargʻona tong otguncha}}. {{misol|Abdurahmon yosh bola ekan, otasi oʻlib, onasi va ota {{ajrat|tomon}}lari tarbiyasida qoldi.|[[w:A. Qodiriy|A. Qodiriy]]|Mehrobdan chayon}}.

:Tomonini olmoq Tomonida turib himoya qilmoq, qoʻllab-quvvatlamoq; yonini olmoq. {{misol|Darvish gov koʻpincha fuqaroning {{ajrat|tomon}}ini olar, beklarga, navbati kelmaguncha, suv ber-masedi.|[[w:P. Qodirov|P. Qodirov]]|Yulduzli tunlar}}. {{misol|Sizni qarang-u, yana oʻshalarning {{ajrat|tomon}}ini olasiz-a. |[[w:P. Tursun|P. Tursun]]|Oʻqituvchi}}.

'''3''' (''koʻpl. shaklida'' — tomonlar). Oʻzaro muxolif, zid munosabatdagi shaxs yoki subʼyektlar. {{misol|{{ajrat|Tomon}}larni kelishtirmoq. To-monlarning roziligini olmoq.}}

4 Ish, narsa-hodisa, masala va shu kabilarning qirralari, qismlaridan biri; jihat. {{misol|Masalaning eng muhim {{ajrat|tomon}}i. Asarlardagi mushtarak {{ajrat|tomon}}lar. yash Ha, bizning kasb-ning oʻziga xos nozik, jiloye tutqizmas, baʼzan asov, baʼzan injiq {{ajrat|tomon}}lari bor. |[[w:N. Safarov|N. Safarov]]|Olovli izlar}}. {{misol|Men koʻlda choʻk-kanim, bolaning qutqargani qolib, boshqa {{ajrat|tomon}}ini aytdim.|[[w:H. Nazir|H. Nazir]]|Yonar daryo}}. ''Ammo ayni chogʻda uning ham oʻziga xos zaif to-monlari bor edi.'' S. Karomatov, Oltin qum.

'''5 '''''mat.'' Tekislikdagi geometrik shakl-larni hosil qiluvchi kesmalarning har biri. {{misol|Toʻgʻri toʻrtburchak {{ajrat|tomon}}lari. Tomonlari teng uchburchak.}}

'''6 '''''koʻm. vazifasida.'' Makon, payt, obʼyekt, sabab kabi munosabatlarni, shunday maʼnolarni bildiradi. {{misol|Biz {{ajrat|tomon}}ga kelyapti. Ovoz koʻcha {{ajrat|tomon}}dan kelyapti. Kechga {{ajrat|tomon}} xabar ol-moq.}} m {{misol|Yelkasiga tashlangan kitelining yengiga qoʻl sola turib, indamay eshik {{ajrat|tomon}} yurdi.|[[w:S. Karomatov|S. Karomatov]]|Oltin kum}}. {{misol|Kechga {{ajrat|tomon}} Sobirning xonasiga Odil buva kirib keldi.|[[w:R. Fayziy|R. Fayziy]]|Choʻlga bahor keldi}}. {{misol|Ammo olamshu-mul bu kashfiyot ilmiy kengash {{ajrat|tomon}}idan yetarli baholanmaganga oʻxshaydi.|[[w:X. Toʻxtaboyev|X. Toʻxtaboyev]]|Shirin qovunlar mamlakati}}. {{misol|Bir {{ajrat|tomon}}dan ferma mudiri.. uning oʻrnida siz boʻlsangiz-u, koʻz oldingizda boshi oniq bir juvon qilpil-lab yursa.. E, sodda ekansiz, u ka!|[[w:A. Qahhor|A. Qahhor]]|Qoʻshchinor chiroqlari}}.

=== Sinonimlari ===
[[sari]] ({{ko'm.}})

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ТОМОН}}
== Tarjimalari ==

{{Tarjimalar
|ru = 
}}
{{Tarjimalar
|tur = keng
|ru = '''tomon'''&lt;br /&gt;
'''1 '''[[сторона]], [[направление]]; {{tarjmisoli|koʻchaning oʻng tomoni }} правая сторона улицы; {{tarjmisoli|chap tomonda }} на левой стороне, по левой стороне; {{tarjmisoli|togʻ tomonga }} в сторону гор, по направлению к горам; '''har tomonga '''во все стороны, по всем направлениям; {{tarjmisoli|har tomonda }} везде, повсюду, повсеместно; {{tarjmisoli|har ikki tomondan }} с обеих сторон; {{tarjmisoli|bir tomondan }} с одной стороны; {{tarjmisoli|ikkinchi tomondan }} с другой стороны; {{tarjmisoli|maishiy tomondan }} с бытовой стороны, в бытовом отношении;&lt;br /&gt;
'''2 '''[[конец]], [[край]];{{tarjmisoli| koridorning u tomonida }} на том конце коридора;&lt;br /&gt;
'''3 '''[[край]], [[страна]], [[сторона]]; {{tarjmisoli|issiq tomonlar }} жаркие страны; тёплые края; {{tarjmisoli|sizlar tomonda anor bitadimi? }} в ваших краях растет гранат? {{tarjmisoli|shu tomondan }} 1) с этой стороны; в этом отношении; 2) с этого конца; 3) отсюда, из этих краев, из этих мест;&lt;br /&gt;
'''4 '''[[сторона]] ({{izoh|напр. в споре или каком-л. деле}}); {{tarjmisoli|sudlashuvchi tomonlar }} тяжущиеся стороны; {{tarjmisoli|gʻalaba biz tomonda }} победа на нашей стороне;&lt;br /&gt;
'''5 '''{{izoh|мат}}. [[сторона]]; {{tarjmisoli|uchburchak tomonlari }} стороны треугольника;&lt;br /&gt;
'''6 '''{{izoh|в роли послелога, управляющего дательным п}}.: {{tarjmisoli|kechga tomon }} к вечеру, под вечер; {{tarjmisoli|yaxshilikka tomon}}  в лучшую сторону, в сторону улучшения;&lt;br /&gt;
'''7 '''{{izoh|в роли служебного имени}}: {{tarjmisoli|tomonidan }} 1) от кого-чего-либо, откуда-нибудь; 2) кем-либо ({{izoh|при страд. залоге глагола}}); {{tarjmisoli|studentlar tomonidan uyushtirilgan kecha }} вечер, организованный студентами; 3) в отношении кого-чего-либо; {{tarjmisoli|sifat tomonidan }} в качественном отношении, в отношении качества; {{tarjmisoli|* toʻrt tomoning qibla! }} {{izoh|см}}. '''[[toʻrt]]'''.&lt;br /&gt;
}}</text>
      <sha1>7fjrxxhtzm5yn6g2zp4ttvpfdrk1tyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>yelik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125067</id>
    <revision>
      <id>639496</id>
      <parentid>596477</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:14:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Maʼnosi */</comment>
      <origin>639496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290" sha1="5fiu525pwxwvsxliqatdv9hptwt4o61" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''ye-lik'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#{{shv.}} {{ayn.}} [[yenglik]] 1.
#Kiyikning bir turi.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЕЛИК}}
== Tarjimalari ==</text>
      <sha1>5fiu525pwxwvsxliqatdv9hptwt4o61</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639498</id>
      <parentid>639496</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>/* Etimologiyasi */</comment>
      <origin>639498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="363" sha1="k27urgiy8s8kh4swt13840zgim6840j" xml:space="preserve">= {{-uz-}} =
== Morfologik va sintaktik xususiyatlari ==
'''ye-lik'''
== Aytilishi ==

== Etimologiyasi ==
Turkiy&lt;ref&gt;A Dictionary of Early Middle Turkic; 2023-yil; 54-bet.&lt;/ref&gt;.

== Maʼnoviy xususiyatlari ==
=== Maʼnosi ===
#{{shv.}} {{ayn.}} [[yenglik]] 1.
#Kiyikning bir turi.

=== Sinonimlari ===

=== Antonimlari ===

{{OʻTIL|ЕЛИК}}
== Tarjimalari ==</text>
      <sha1>k27urgiy8s8kh4swt13840zgim6840j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>хаалаа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158543</id>
    <revision>
      <id>639493</id>
      <parentid>610405</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:04:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>Removed redirect to [[хаалааһын]]</comment>
      <origin>639493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="qypbuhpjwnpwtcgb831mggp56hju7ok" xml:space="preserve">{{-sah-}}
[[solmoq]].</text>
      <sha1>qypbuhpjwnpwtcgb831mggp56hju7ok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Элбэг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162651</id>
    <revision>
      <id>639499</id>
      <parentid>638845</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="194" sha1="c8ga5cfjogsfak805me7zkkgapaapj2" xml:space="preserve">{{-mn-}}

===Etimologiyasi===
Mo‘gulcha ''[[элбэг]]'' degan so‘zdan.

===Ma’nosi===
Mo‘g‘ulchada erkaklarning oti, [[Elbek]]. {{misol|{{ajrat|Элбэг}} хаан.}} - Elbek xon.</text>
      <sha1>c8ga5cfjogsfak805me7zkkgapaapj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639500</id>
      <parentid>639499</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:30:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219" sha1="hqr1ipu1i336a2ogywjoj2j7wdgisdy" xml:space="preserve">{{-mn-}}

===Etimologiyasi===
Mo‘gulcha ''[[элбэг]]'' (ma’nosi - ''ko‘p'') degan so‘zdan.

===Ma’nosi===
Mo‘g‘ulchada erkaklarning oti, [[Elbek]]. {{misol|{{ajrat|Элбэг}} хаан.}} - Elbek xon.</text>
      <sha1>hqr1ipu1i336a2ogywjoj2j7wdgisdy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>639501</id>
      <parentid>639500</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <origin>639501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="224" sha1="flqt65v10rfuatnqybd59734h2ev41x" xml:space="preserve">{{-mn-}}

===Etimologiyasi===
Mo‘gulcha ''[[элбэг]]'' (ma’nosi - ''ko‘p'') degan so‘zdan erur.

===Ma’nosi===
Mo‘g‘ulchada erkaklarning oti, [[Elbek]]. {{misol|{{ajrat|Элбэг}} хаан.}} - Elbek xon.</text>
      <sha1>flqt65v10rfuatnqybd59734h2ev41x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>турғызарға</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162744</id>
    <revision>
      <id>639489</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-kjh-}} [[qo‘ymoq]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="7s3oo4rmn82phlnl46i4zxcooc5ikhe" xml:space="preserve">{{-kjh-}}
[[qo‘ymoq]].</text>
      <sha1>7s3oo4rmn82phlnl46i4zxcooc5ikhe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قويماق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162745</id>
    <revision>
      <id>639491</id>
      <timestamp>2026-06-22T20:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yokubjon Juraev</username>
        <id>8265</id>
      </contributor>
      <comment>„{{-ug-}} [[qo‘ymoq]].“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="pswzshz4fva0suytwwoauz1wlniw3bj" xml:space="preserve">{{-ug-}}
[[qo‘ymoq]].</text>
      <sha1>pswzshz4fva0suytwwoauz1wlniw3bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Foydalanuvchi:配合比全额更好（说说而已）</title>
    <ns>2</ns>
    <id>162746</id>
    <revision>
      <id>639502</id>
      <timestamp>2026-06-23T04:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>配合比全额更好（说说而已）</username>
        <id>13571</id>
      </contributor>
      <comment>„Salom!Men 配合比全额更好（说说而已）.“ yozuvi orqali yangi sahifa yaratildi</comment>
      <origin>639502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50" sha1="nviiyd9x7nwg5iyvrlpc3rqa135hf76" xml:space="preserve">Salom!Men 配合比全额更好（说说而已）.</text>
      <sha1>nviiyd9x7nwg5iyvrlpc3rqa135hf76</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>