Vikipedii vepwiki https://vep.wikipedia.org/wiki/P%C3%A4lehtpol%E2%80%99 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Media Specialine Lodu Kävutai Lodu kävutajas Vikipedii Paginad Vikipedii Fail Lodu failas MediaWiki Lodu MediaWikiš Šablon Lodu šablonas Abu Lodu abus Kategorii Lodu kategorijas TimedText TimedText talk Moodul Mooduli arutelu Üritus Ürituse arutelu 0 283 190444 186136 2026-10-11T07:24:59Z Asdexer240 17241 eläjiden lugun aktualizacii da uz' Käskusenandajan Suiman ezimez' (https://stolicaonego.ru/news/novym-predsedatelem-zakonodatelnogo-sobranija-karelii-izbrana-larisa-podsadnik/) 190444 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Karjalan Tazovaldkund<br />Республика Карелия <small>(ven.)</small><br />Karjalan tašavalta <small>(ičenaižkarjal.)</small><br />Karjalan tazavaldu <small>(livvikkarjal.)</small><br />Kard'alan tazavald <small>(lüd.)</small><br />Karjalan tasavalta <small>(suom.)</small> |Flag = [[Fail:Flag of Karelia.svg|150px|Karjalan Tazovaldkundan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|110px|Karjalan Tazovaldkundan znam]] |FlagLnk = Karjalan Tazovaldkundan flag |CoALnk = Karjalan Tazovaldkundan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia - Karelia.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Petroskoi]] |AreaRnk = 17 |TotArea = 180520 |WaterPrcnt = 23.2 |PopRnk = 74 |Eläjiden lugu = 518,644 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 2.87 |GDPRnk = 62 |GDP = 233,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 371,5 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Pohjoine |OfLangs = [[venäkel']] (rahvahaližed keled oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled) |HeadTtl = Tazovaldkundan Pämez' |HeadNm = [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] |ViceTtl = Ohjastusen pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Käskusenandajan Suiman ezimez' |LegislNm = [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] |FSAnthem = ''[[Karjalan Tazovaldkundan gimn|Kotimaamme Karjala!]]'' |Domain = karelia.ru |CadNo = 10 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Karjal''' ({{lang-olo|Karjala}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'al''<ref name=":0">[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1769961104&tld=ru&lang=ru&name=Luudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&text=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C&url=https%3A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&lr=18&mime=pdf&l10n=ru&sign=82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1769961104%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3DLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26text%3D%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE-%25D0%25BB%25D1%258E%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9%2B%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26lr%3D18%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Lüdin-venän i venän-lüdin vajehnik ''docs.yandex.ru''-saital.] {{ref-ru}}</ref>, {{lang-ru|Каре́лия, Ка́рьяла}}) vai '''Venäman Karjal''', täuz' oficialine nimituz — '''Karjalan Tazovaldkund''' ({{lang-ru|Респу́блика Каре́лия}}, {{lang-krl|Karjalan tašavalta}}, {{lang-olo|Karjalan tazavaldu}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'alan tazavald''<ref name=":0" />, {{lang-fi|Karjalan tasavalta}}), om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]], Venäman üks' [[Venälaižen Federacijan tazovaldkundad|tazovaldkundoišpäi]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Karjalan Tazovaldkundal om röunoid [[Arhangel'skan agj]]anke päivnouzmal, [[Vologdan agj|Vologdan]] i [[Leningradan agj|Leningradan]] agjoidenke suvel, [[Suomenma]]nke päivlaskmal (798 km), [[Murmanskan agj]]anke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri]]. Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Petroskoi]]. Eläjiden lugu om 622 484 ristitud (2018. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine, se om [[venäkel']]. Sab panda toižid-ki valdkundkelid kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (Karjalan Konstitucijan 11. kirjutuz). Regionaližed rahvahaližed keled oficialiženke statusanke oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled. Sab kävutada niid sijaližen ičeohjandusen tobmuden aluzkundoiš.<ref>Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1. (Karjalan Tazovaldkundan käskuz karjalan, vepsän i suomen keliden valdkundaližes tüges. 8. kirjutuz, 1nz' punkt.)</ref> == Istorii == Vozil 1784−1922 nügüdläižen Karjalan territorii mülüi [[Anuslidnan gubernii|Anuslidnan gubernijha]]. Karjalan Tazovaldkund om olmas Venäman avtonomijaks vs 1920 kezakun 8. päiväspäi. Vhesai 1923 heinkun 27. päivhäsai nimitihe sidä Karjalan Radkommunaks. Vozil 1923−1940 da 1956−1991 sen nimi oli Karjalan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund, vozil 1940−1956 — Karjalaiž-Suomen Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund. Vn 1991 13. päiväl kül'mkud Karjal sai nügüdläižen oficialižen nimitusen. Tazovaldkundan Konstitucii<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_karel/ Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijan tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 7. päiväl uhokud tazovaldkundan Ezitajiden Kodil (Käskusenandajan Suiman ezitajil) da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Karelia.png|thumb|left|250px|Karjalan Tazovaldkundan reljefan kart]] Tazovaldkund sijadase Pohjoižes [[Evrop]]as, Venäman lodehližes palas. Pind om 180 520 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 85 %. Kaik om 27 000 jogid Karjalas. Ned mülüdas [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri|Vauktan meren]] basseinha pohjoižes da [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha suves. Karjalan kaikiš pidembad joged oma [[Vodl]] (149 km), [[Kem' (jogi, Karjalan Tazovaldkund)|Kem']] (191 km), [[Ond]] (197 km), [[Čirka-Kem']] (221 km), [[Šui (jogi)|Šui]] (194 km), [[Sun]] (280 km) [[Kivač|Kivačun kos'kenke]]. Karjalas om mugažo 60 000 järvid. [[Änine]] da [[Ladog]]järv oma Evropan kaikiš surembad järved pindan mödhe, tazovaldkundan suviröun läbitab niid. Tazovaldkundan reljef om kukkaztazangišt, kudamb päivlaskmal vajehtub [[Päivlaskmkarjalaine ülüz|Päivlaskmkarjalaižeks ülüdeks]]. Karjalan pohjoižel om [[Maanselkän ülüz]], kudambal Karjalan kaikiš korktemb [[Nuorunen]]-mägi sijadase (577 m). Konz jäžom tageni pohjoižele, se oli lujas vajehtanu Karjalan reljefad — täs nügüd' om järviden katl'usid, morenižid sel'gid. Karjalas om enamba kut sadad löudmižsijid, kaik om 24 tarbhaižiden kaivatusiden toižendad niiš. Sadas aktivižikš [[slüd]]ad, [[pöudšpat]]ad, [[kvarc]]ad, [[sauvondmaterialad|sauvondmaterialoid]] ([[kivi (material)|sauvondkivi]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]], [[bazal't]], [[granit]], [[mramor]], [[diabaz]], [[Šokš]]un [[babarmkvarcit]]), [[raud|raudkivendod]]. Täs om [[kuld]]ad, [[hobed]]ad, [[platin]]ad, [[diamant]]oid, harvoid mametalloid. Geologad löuziba mugažo [[uran (himine element)|urankivendoiden]], [[titan (himine element)|titanan]], [[vanadii|vanadijan]] da [[molibden]]an löudmižsijid. Sen ližaks, [[tin]]an, [[nikel'|nikelin]], [[magnii|magnijan]], [[vas'k]]en da [[hrom]]an löudmižsijad seištas koskmatomikš. Toižed londuseližed pävarad oma [[turbaz]], [[tal'k]], [[mineraližed mujud]], [[mec]], [[kala]] da [[vezi|reskvezi]]. Klimat om [[ven vö|ven]] paksuidenke sadegidenke, i se vajehtase Karjalan territorijal merižespäi kontinentaližeks. Tal'v om [[lumi|lumekaz]], rainiž, tobjimalaz ilma vägekahita pakaižita. Keza om lühüdaigaine da rainiž (pohjoižiš rajoniš), surenke sadegiden lugumäranke. Eskai kezakus erasti oleskeleb [[hala]]d tazovaldkundas. Räk oleleb harvas, kahtel vai koumel nedalil suvirajoniš. Keskmäine lämuz vilukul om −8,0 C°, i heinkul +16,4 C°, nepsuz — ümbri 80%. Sadegiden vozne lugumär om 500..700 mm. == Flor da faun == Karjalan faun da flor oma istorižikš nored, ned oma formiruinus jäl'gmäižen [[jäaig]]an jäl'ghe, 10..12 tuhad vot tagaz. Tazovalkundan territorijal eläb 63 imetaiživatoiden, 285 linduiden, 5 maujujiden erikod. Karjalan jogiš voib nägištada evropižen da kanadižen [[majag]]an pezad. Kanadine [[majag]], [[ondatr]] da amerikaine [[hähk]] oma Pohjoižamerikan faunan akklimatiziruiduid ezitajad, sen ližaks [[jenotanvuitte koir]] om [[Venäman Edahaine Päivnouzm|Edahaižen Päivnouzman]] faunan akklimatiziruiduid ezitai. Vodespäi 1960 todas [[mecsiga|mecsigoid]] da [[kosul' (živat)|kosulid]]. Voib vastata [[bur kondi|kondjid]], [[il'bez|il'besid]], [[jäniš]]id, [[mägr]]id, [[reboi]]d da [[händikaz|händikahid]]. Kevädel om äi gavedid: [[säs'k]]id, [[čopjäine|čopjäižid]], [[kägentäi]]d, [[kärbhaine|kärbhaižid]]. Tazovalkundan floras om enamba kavag'mecoid: pohjoižpolel — [[pedai|pedajižid]] mecoid, suvel — pedajižid da [[kuz'|kuššid]] mecoid. Karjalan mecoiden pälehtezsugud oma [[koiv]], [[hab]] da [[raid]]. Karjal om mugažo marjoiden ma, sinnä kazdas: [[bol]], [[jonikaine]], [[garbol]], [[babarm]], [[murikeine]], [[čigičaine]], [[sestrikaine]] da [[mustikaine]]. == Tobmuz == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img71 Karelian Parliament building.jpg|thumb|right|250px|Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman ištundsija [[Petroskoi]]š, kezaku 2017]] [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] radab [[Karjalan Tazovaldkundan Pämez'|Tazovaldkundan Pämeheks]] vn 2017 uhokun 15. päiväspäi, Käskusenandajan Suiman ezitajad vahvištihe händast radnikusele [[Putin Vladimir|Venäman prezidentan]] taričendan mödhe. Kaik rahvaz änestab pämehen kandidatad videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Tazovaldkundan Pämez' om mugažo sen Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen valdkundmehid radnikusile. Tazovaldkundan pämehen administracii, üks' ezmäine varapämez' (päministr) da nell' muite varapämest oma hänele abhu, völ kaks' varapämest abutadas päministrale. Karjalan Tazovaldkundan üks'kodine parlament om [[Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandai Suim|Käskusenandai Suim]]. Vhesai 2002 se oli kaks'kodižeks. Kaik rahvaz valičeb sen 36 ezitajad videks vodeks. [[Šandalovič Elissan|Elissan Šandalovič]] radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vn 2016 redukun 6. päiväspäi. Radonoigendai tobmuz om [[Karjalan Tazovaldkundan Ohjastuz]]. Tazovaldkundan ministrused, valdkundaližed komitetad, kaks' ohjandust da üks' inspekcii alištudas Ohjastusele. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Valitihe Tazovaldkundan pämest vn 2017 10. päiväl sügüz'kud, [[Parfenčikov Artur|nügüdläine pämez']] sai vägestust ezmäižes turas (61,34% änid). == Administrativiž-territorialine jagand == Karjalan Tazovaldkund jagase 16 municipaližeks rajonaks (niiden kesken koume rahvahališt rajonad) da kahteks lidnümbrikoks. Vodelpäi 2006 municipaližen reforman jäl'ghe rajonad alajagasoiš 22 lidnankundaks (venäkelel: ''городские поселения'') da 86 küläkundaks ({{lang-ru|сельские поселения}}, niiden kesken koume oma vepsän küläkundoikš). Vodelpäi 1994 (vodhesai 2005, municipaližhe administrativižhe reformhasai) [[Änižröunan rajon|Änižröunan (Änižrandan) rajonan]] suvipol' oli mülütadud [[Vepsän rahvahaline volost'|Vepsän rahvahaližhe volost'he]]. {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="standard wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! class="unsortable"| № || width="160px" | Admin. ühtnik || ! width="110px" | Admin. keskuz || Pind (km²) || Eläjiden lugu || rowspan="19" class="unsortable" | [[Fail:Karelija numbered.png|350px]] |- | 1 || [[Belomorskan rajon]] || [[Belomorsk]] || 12930 || 21065 |- | 2 || [[Kalevalan rahvahaline rajon]] || [[Kalevala (žilo)|Kalevala]]|| 13030 || 9470 |- | 3 || [[Kemin rajon]] || [[Kem']]|| 7950 || 18604 |- | 4 || [[Kondopogan rajon]] || [[Kondopog]] || 5940 || 41827 |- | 5 || [[Lahdenpohjan rajon]] || [[Lahdenpohj]] || 2180 || 15273 |- | 6 || [[Louhin rajon]] || [[Louhi]] || 22710|| 16746 |- | 7 || [[Medvežjegorskan rajon]] || [[Medvežjegorsk]] || 13730 || 34172 |- | 8 || [[Mujezerskijan rajon]] || [[Mujezerskii]] || 18180 || 14613 |- | 9 || [[Olonecan rahvahaline rajon]] || [[Olonec]] || 3920 || 24962 |- | 10 || [[Pit'krandan rajon]] || [[Pit'krand]] || 2270 || 21931 |- | 12 || [[Präžan rahvahaline rajon]] || [[Präž]] || 6430 || 16882 |- | 13 || [[Pudožan rajon]] || [[Pudož]] || 12660 || 24614 |- | 14 || [[Segežan rajon]] || [[Segež]] || 10640 || 45963 |- | 16 || [[Sojärven rajon]] || [[Sojärv (lidn)|Sojärv]] || 13580 || 21117 |- | 15 || [[Sortavalan rajon]] || [[Sortaval]] || 2190 || 32885 |- | 11 || [[Änižröunan rajon]] || [[Petroskoi]] || 4600 || 23246 |- | I || [[Petroskoin lidnümbrik]] || [[Petroskoi]] || 135 || 270601 |- | II || [[Kostamukšan lidnümbrik]] || [[Kostamukš]] || 4046 || 30241 |} |} == Demografii == Vn 2010 kaiken Venälaižen Federacijan rahvahanlugemižen andmusiden mödhe 643 548 ristitud elihe Karjalas<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Vn 2010 Venäman kaikenaigaine ristitišt. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref> (neche rindataden, 2002. voden rahvahanlugemižen andmusiden mödhe eläjiden lugu oli 716 281 eläjad) 3,81 rist./km² eläjiden keskmäiženke tihedusenke. Kaikiš suremb tazovaldkundan ristitišt oli 795 tuh. eläjid vl 1987. Eläjiden lugun vähendamižen päsü om ekonomikan hondon situacijan tagut 1990-nzil vozil. Karjalan eläjiden enamba koumandest eläb kaikiš surembas lidnas da tazovaldkundan pälidnas — [[Petroskoi]]š. Kaikutte nellänz' ristit videspäi om lidnaneläi. Lidnalaižed elädas [[Karjalan Tazovaldkundan lidnad|koumestoštkümnes lidnas]] da 11 lidnaližen tipan žilos. Toižed järedad lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2015) oma [[Kondopog]], [[Kostamukš]] da [[Segež]]. Sen ližaks, 794 külähišt žilod da küläd om tazovaldkundas. Vn 2018 andmusiden mödhe kaik om ühesa eländpunktad enamba mi kümne tuhad eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): 78,9 % oma [[venälaižed|venänikad]] (507654 rist.), 7,1 % — [[karjalaižed]] (45570 rist.), 3,6 % — [[vaugedvenälaižed]] (23345 rist.), 2,0 % — [[ukrainalaižed]] (12677 rist.), 1,3 % — [[suomalaižed]] (8577 rist.), 0,5 % — [[vepsläižed]] (3423 rist.), 2,6 % — toižed rahvahad (16422 rist.), 4,0 % — rahvahuden ozutandata (25880 rist.). Venänikad, karjalaižed, ukrainalaižed, vaugedvenälaižed da vepsläižed — [[ortodoksine jumalankodikund|ortodoksižen]] jumalankodikundan uskojad tobjimalaz, suomalaižed — [[lüteranine jumalankodikund|lüteranižen]] jumalankodikundan uskojad. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Petrozavodsk 06-2017 img57 Karelian Government building.jpg|Tazovaldkundan ohjastusen päsauvuz [[Petroskoi]]š, kezaku 2017 Верховный.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Ülembaine Käskuzkund (Petroskoi, sulaku 2013) Petrozavodsk 06-2017 img72 Central Bank building.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline bank (Venäman Keskuzbankan palakund, Petroskoi, kezaku 2017) KarRC summer View from left.jpg|Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz (Petroskoi, 1990) National Library of Karelia (1).jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline kirjišt (Petroskoi, sügüz'ku 2017) Petrozavodsk 06-2017 img54 Lenin Square.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline muzei Petroskoiš Leninan torgul, kezaku 2017 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://gov.karelia.ru/ Karjalan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialine internet-portal (''gov.karelia.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}} {{ref-fi}} * [http://www.karelia-zs.ru/ Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''karelia-zs.ru'').] {{ref-ru}} {{Hüvä kirjutuz}} {{Karjalan Tazovaldkundan lidnad}} {{Karjalan Tazovaldkundan rajonad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} {{Nece kirjutuz Vepsän Vikijas|[http://veps-kir.wikia.com/wiki/Каръялан_Тазовалдкунд Каръялан Тазовалдкунд]}} [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkund| ]] rl34of9o581fwzuglbhkceodbx1mfn3 190447 190444 2026-10-11T08:57:49Z Motoranger 10577 tobmuz aktualizacii 190447 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Karjalan Tazovaldkund<br />Республика Карелия <small>(ven.)</small><br />Karjalan tašavalta <small>(ičenaižkarjal.)</small><br />Karjalan tazavaldu <small>(livvikkarjal.)</small><br />Kard'alan tazavald <small>(lüd.)</small><br />Karjalan tasavalta <small>(suom.)</small> |Flag = [[Fail:Flag of Karelia.svg|150px|Karjalan Tazovaldkundan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|110px|Karjalan Tazovaldkundan znam]] |FlagLnk = Karjalan Tazovaldkundan flag |CoALnk = Karjalan Tazovaldkundan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia - Karelia.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Petroskoi]] |AreaRnk = 17 |TotArea = 180520 |WaterPrcnt = 23.2 |PopRnk = 74 |Eläjiden lugu = 518,644 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 2.87 |GDPRnk = 62 |GDP = 233,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 371,5 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Pohjoine |OfLangs = [[venäkel']] (rahvahaližed keled oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled) |HeadTtl = Tazovaldkundan Pämez' |HeadNm = [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] |ViceTtl = Ohjastusen pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Käskusenandajan Suiman ezimez' |LegislNm = [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] |FSAnthem = ''[[Karjalan Tazovaldkundan gimn|Kotimaamme Karjala!]]'' |Domain = karelia.ru |CadNo = 10 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Karjal''' ({{lang-olo|Karjala}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'al''<ref name=":0">[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1769961104&tld=ru&lang=ru&name=Luudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&text=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C&url=https%3A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&lr=18&mime=pdf&l10n=ru&sign=82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1769961104%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3DLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26text%3D%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE-%25D0%25BB%25D1%258E%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9%2B%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26lr%3D18%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Lüdin-venän i venän-lüdin vajehnik ''docs.yandex.ru''-saital.] {{ref-ru}}</ref>, {{lang-ru|Каре́лия, Ка́рьяла}}) vai '''Venäman Karjal''', täuz' oficialine nimituz — '''Karjalan Tazovaldkund''' ({{lang-ru|Респу́блика Каре́лия}}, {{lang-krl|Karjalan tašavalta}}, {{lang-olo|Karjalan tazavaldu}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'alan tazavald''<ref name=":0" />, {{lang-fi|Karjalan tasavalta}}), om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]], Venäman üks' [[Venälaižen Federacijan tazovaldkundad|tazovaldkundoišpäi]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Karjalan Tazovaldkundal om röunoid [[Arhangel'skan agj]]anke päivnouzmal, [[Vologdan agj|Vologdan]] i [[Leningradan agj|Leningradan]] agjoidenke suvel, [[Suomenma]]nke päivlaskmal (798 km), [[Murmanskan agj]]anke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri]]. Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Petroskoi]]. Eläjiden lugu om 622 484 ristitud (2018. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine, se om [[venäkel']]. Sab panda toižid-ki valdkundkelid kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (Karjalan Konstitucijan 11. kirjutuz). Regionaližed rahvahaližed keled oficialiženke statusanke oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled. Sab kävutada niid sijaližen ičeohjandusen tobmuden aluzkundoiš.<ref>Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1. (Karjalan Tazovaldkundan käskuz karjalan, vepsän i suomen keliden valdkundaližes tüges. 8. kirjutuz, 1nz' punkt.)</ref> == Istorii == Vozil 1784−1922 nügüdläižen Karjalan territorii mülüi [[Anuslidnan gubernii|Anuslidnan gubernijha]]. Karjalan Tazovaldkund om olmas Venäman avtonomijaks vs 1920 kezakun 8. päiväspäi. Vhesai 1923 heinkun 27. päivhäsai nimitihe sidä Karjalan Radkommunaks. Vozil 1923−1940 da 1956−1991 sen nimi oli Karjalan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund, vozil 1940−1956 — Karjalaiž-Suomen Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund. Vn 1991 13. päiväl kül'mkud Karjal sai nügüdläižen oficialižen nimitusen. Tazovaldkundan Konstitucii<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_karel/ Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijan tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 7. päiväl uhokud tazovaldkundan Ezitajiden Kodil (Käskusenandajan Suiman ezitajil) da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Karelia.png|thumb|left|250px|Karjalan Tazovaldkundan reljefan kart]] Tazovaldkund sijadase Pohjoižes [[Evrop]]as, Venäman lodehližes palas. Pind om 180 520 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 85 %. Kaik om 27 000 jogid Karjalas. Ned mülüdas [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri|Vauktan meren]] basseinha pohjoižes da [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha suves. Karjalan kaikiš pidembad joged oma [[Vodl]] (149 km), [[Kem' (jogi, Karjalan Tazovaldkund)|Kem']] (191 km), [[Ond]] (197 km), [[Čirka-Kem']] (221 km), [[Šui (jogi)|Šui]] (194 km), [[Sun]] (280 km) [[Kivač|Kivačun kos'kenke]]. Karjalas om mugažo 60 000 järvid. [[Änine]] da [[Ladog]]järv oma Evropan kaikiš surembad järved pindan mödhe, tazovaldkundan suviröun läbitab niid. Tazovaldkundan reljef om kukkaztazangišt, kudamb päivlaskmal vajehtub [[Päivlaskmkarjalaine ülüz|Päivlaskmkarjalaižeks ülüdeks]]. Karjalan pohjoižel om [[Maanselkän ülüz]], kudambal Karjalan kaikiš korktemb [[Nuorunen]]-mägi sijadase (577 m). Konz jäžom tageni pohjoižele, se oli lujas vajehtanu Karjalan reljefad — täs nügüd' om järviden katl'usid, morenižid sel'gid. Karjalas om enamba kut sadad löudmižsijid, kaik om 24 tarbhaižiden kaivatusiden toižendad niiš. Sadas aktivižikš [[slüd]]ad, [[pöudšpat]]ad, [[kvarc]]ad, [[sauvondmaterialad|sauvondmaterialoid]] ([[kivi (material)|sauvondkivi]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]], [[bazal't]], [[granit]], [[mramor]], [[diabaz]], [[Šokš]]un [[babarmkvarcit]]), [[raud|raudkivendod]]. Täs om [[kuld]]ad, [[hobed]]ad, [[platin]]ad, [[diamant]]oid, harvoid mametalloid. Geologad löuziba mugažo [[uran (himine element)|urankivendoiden]], [[titan (himine element)|titanan]], [[vanadii|vanadijan]] da [[molibden]]an löudmižsijid. Sen ližaks, [[tin]]an, [[nikel'|nikelin]], [[magnii|magnijan]], [[vas'k]]en da [[hrom]]an löudmižsijad seištas koskmatomikš. Toižed londuseližed pävarad oma [[turbaz]], [[tal'k]], [[mineraližed mujud]], [[mec]], [[kala]] da [[vezi|reskvezi]]. Klimat om [[ven vö|ven]] paksuidenke sadegidenke, i se vajehtase Karjalan territorijal merižespäi kontinentaližeks. Tal'v om [[lumi|lumekaz]], rainiž, tobjimalaz ilma vägekahita pakaižita. Keza om lühüdaigaine da rainiž (pohjoižiš rajoniš), surenke sadegiden lugumäranke. Eskai kezakus erasti oleskeleb [[hala]]d tazovaldkundas. Räk oleleb harvas, kahtel vai koumel nedalil suvirajoniš. Keskmäine lämuz vilukul om −8,0 C°, i heinkul +16,4 C°, nepsuz — ümbri 80%. Sadegiden vozne lugumär om 500..700 mm. == Flor da faun == Karjalan faun da flor oma istorižikš nored, ned oma formiruinus jäl'gmäižen [[jäaig]]an jäl'ghe, 10..12 tuhad vot tagaz. Tazovalkundan territorijal eläb 63 imetaiživatoiden, 285 linduiden, viž maujujiden erikod. Karjalan jogiš voib nägištada evropižen da kanadižen [[majag]]an pezad. Kanadine [[majag]], [[ondatr]] da amerikaine [[hähk]] oma Pohjoižamerikan faunan akklimatiziruiduid ezitajad, sen ližaks [[jenotanvuitte koir]] om [[Venäman Edahaine Päivnouzm|Edahaižen Päivnouzman]] faunan akklimatiziruiduid ezitai. Vodespäi 1960 todas [[mecsiga|mecsigoid]] da [[kosul' (živat)|kosulid]]. Voib vastata [[bur kondi|kondjid]], [[il'bez|il'besid]], [[jäniš]]id, [[mägr]]id, [[reboi]]d da [[händikaz|händikahid]]. Kevädel om äi gavedid: [[säs'k]]id, [[čopjäine|čopjäižid]], [[kägentäi]]d, [[kärbhaine|kärbhaižid]]. Tazovalkundan floras om enamba kavag'mecoid: pohjoižpolel — [[pedai|pedajižid]] mecoid, suvel — pedajižid da [[kuz'|kuššid]] mecoid. Karjalan mecoiden pälehtezsugud oma [[koiv]], [[hab]] da [[raid]]. Karjal om mugažo marjoiden ma, sinnä kazdas: [[bol]], [[jonikaine]], [[garbol]], [[babarm]], [[murikeine]], [[čigičaine]], [[sestrikaine]] da [[mustikaine]]. == Tobmuz == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img71 Karelian Parliament building.jpg|thumb|right|250px|Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman ištundsija [[Petroskoi]]š, kezaku 2017]] [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] radab [[Karjalan Tazovaldkundan Pämez'|Tazovaldkundan Pämeheks]] vn 2017 uhokun 15. päiväspäi, Käskusenandajan Suiman ezitajad vahvištihe händast radnikusele [[Putin Vladimir|Venäman prezidentan]] taričendan mödhe. Kaik rahvaz änestab pämehen kandidatad videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Tazovaldkundan Pämez' om mugažo sen Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen valdkundmehid radnikusile. Tazovaldkundan pämehen administracii, üks' ezmäine varapämez' (päministr) da nell' muite varapämest oma hänele abhu, völ kaks' varapämest abutadas päministrale. Karjalan Tazovaldkundan üks'kodine parlament om [[Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandai Suim|Käskusenandai Suim]]. Vhesai 2002 se oli kaks'kodižeks. Kaik rahvaz valičeb sen 36 ezitajad videks vodeks. [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vn 2026 redukun 5. päiväspäi (8. kucund). Edeline suiman ezimez' om [[Šandalovič Elissan|Elissan Šandalovič]] (reduku 2016 — reduku 2026). Radonoigendai tobmuz om [[Karjalan Tazovaldkundan Ohjastuz]]. Tazovaldkundan ministrused, valdkundaližed komitetad, kaks' ohjandust da üks' inspekcii alištudas Ohjastusele. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Valitihe Tazovaldkundan pämest vn 2017 10. päiväl sügüz'kud, [[Parfenčikov Artur|nügüdläine pämez']] sai vägestust ezmäižes turas (61,34% änid). == Administrativiž-territorialine jagand == Karjalan Tazovaldkund jagase 16 municipaližeks rajonaks (niiden kesken koume rahvahališt rajonad) da kahteks lidnümbrikoks. Vodelpäi 2006 municipaližen reforman jäl'ghe rajonad alajagasoiš 22 lidnankundaks (venäkelel: ''городские поселения'') da 86 küläkundaks ({{lang-ru|сельские поселения}}, niiden kesken koume oma vepsän küläkundoikš). Vodelpäi 1994 (vodhesai 2005, municipaližhe administrativižhe reformhasai) [[Änižröunan rajon|Änižröunan (Änižrandan) rajonan]] suvipol' oli mülütadud [[Vepsän rahvahaline volost'|Vepsän rahvahaližhe volost'he]]. {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="standard wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! class="unsortable"| № || width="160px" | Admin. ühtnik || ! width="110px" | Admin. keskuz || Pind (km²) || Eläjiden lugu || rowspan="19" class="unsortable" | [[Fail:Karelija numbered.png|350px]] |- | 1 || [[Belomorskan rajon]] || [[Belomorsk]] || 12930 || 21065 |- | 2 || [[Kalevalan rahvahaline rajon]] || [[Kalevala (žilo)|Kalevala]]|| 13030 || 9470 |- | 3 || [[Kemin rajon]] || [[Kem']]|| 7950 || 18604 |- | 4 || [[Kondopogan rajon]] || [[Kondopog]] || 5940 || 41827 |- | 5 || [[Lahdenpohjan rajon]] || [[Lahdenpohj]] || 2180 || 15273 |- | 6 || [[Louhin rajon]] || [[Louhi]] || 22710|| 16746 |- | 7 || [[Medvežjegorskan rajon]] || [[Medvežjegorsk]] || 13730 || 34172 |- | 8 || [[Mujezerskijan rajon]] || [[Mujezerskii]] || 18180 || 14613 |- | 9 || [[Olonecan rahvahaline rajon]] || [[Olonec]] || 3920 || 24962 |- | 10 || [[Pit'krandan rajon]] || [[Pit'krand]] || 2270 || 21931 |- | 12 || [[Präžan rahvahaline rajon]] || [[Präž]] || 6430 || 16882 |- | 13 || [[Pudožan rajon]] || [[Pudož]] || 12660 || 24614 |- | 14 || [[Segežan rajon]] || [[Segež]] || 10640 || 45963 |- | 16 || [[Sojärven rajon]] || [[Sojärv (lidn)|Sojärv]] || 13580 || 21117 |- | 15 || [[Sortavalan rajon]] || [[Sortaval]] || 2190 || 32885 |- | 11 || [[Änižröunan rajon]] || [[Petroskoi]] || 4600 || 23246 |- | I || [[Petroskoin lidnümbrik]] || [[Petroskoi]] || 135 || 270601 |- | II || [[Kostamukšan lidnümbrik]] || [[Kostamukš]] || 4046 || 30241 |} |} == Demografii == Vn 2010 kaiken Venälaižen Federacijan rahvahanlugemižen andmusiden mödhe 643,548 ristitud elihe Karjalas<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Vn 2010 Venäman kaikenaigaine ristitišt. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref> (neche rindataden, 2002. voden rahvahanlugemižen andmusiden mödhe eläjiden lugu oli 716,281 eläjad) 3,81 rist./km² eläjiden keskmäiženke tihedusenke. Kaikiš suremb tazovaldkundan ristitišt oli 795 tuh. eläjid vl 1987. Eläjiden lugun vähendamižen päsü om ekonomikan hondon situacijan tagut 1990-nzil vozil. Karjalan eläjiden enamba koumandest eläb kaikiš surembas lidnas da tazovaldkundan pälidnas — [[Petroskoi]]š. Kaikutte nellänz' ristit videspäi om lidnaneläi. Lidnalaižed elädas [[Karjalan Tazovaldkundan lidnad|koumestoštkümnes lidnas]] da 11 lidnaližen tipan žilos. Toižed järedad lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2015) oma [[Kondopog]], [[Kostamukš]] da [[Segež]]. Sen ližaks, 794 külähišt žilod da küläd om tazovaldkundas. Vn 2018 andmusiden mödhe kaik om ühesa eländpunktad enamba mi kümne tuhad eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): 78,9 % oma [[venälaižed|venänikad]] (507654 rist.), 7,1 % — [[karjalaižed]] (45570 rist.), 3,6 % — [[vaugedvenälaižed]] (23345 rist.), 2,0 % — [[ukrainalaižed]] (12677 rist.), 1,3 % — [[suomalaižed]] (8577 rist.), 0,5 % — [[vepsläižed]] (3423 rist.), 2,6 % — toižed rahvahad (16422 rist.), 4,0 % — rahvahuden ozutandata (25880 rist.). Venänikad, karjalaižed, ukrainalaižed, vaugedvenälaižed da vepsläižed — [[ortodoksine jumalankodikund|ortodoksižen]] jumalankodikundan uskojad tobjimalaz, suomalaižed — [[lüteranine jumalankodikund|lüteranižen]] jumalankodikundan uskojad. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Petrozavodsk 06-2017 img57 Karelian Government building.jpg|Tazovaldkundan ohjastusen päsauvuz [[Petroskoi]]š, kezaku 2017 Верховный.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Ülembaine Käskuzkund (Petroskoi, sulaku 2013) Petrozavodsk 06-2017 img72 Central Bank building.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline bank (Venäman Keskuzbankan palakund, Petroskoi, kezaku 2017) KarRC summer View from left.jpg|Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz (Petroskoi, 1990) National Library of Karelia (1).jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline kirjišt (Petroskoi, sügüz'ku 2017) Petrozavodsk 06-2017 img54 Lenin Square.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline muzei Petroskoiš Leninan torgul, kezaku 2017 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://gov.karelia.ru/ Karjalan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialine internet-portal (''gov.karelia.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}} {{ref-fi}} * [http://www.karelia-zs.ru/ Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''karelia-zs.ru'').] {{ref-ru}} {{Hüvä kirjutuz}} {{Karjalan Tazovaldkundan lidnad}} {{Karjalan Tazovaldkundan rajonad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} {{Nece kirjutuz Vepsän Vikijas|[http://veps-kir.wikia.com/wiki/Каръялан_Тазовалдкунд Каръялан Тазовалдкунд]}} [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkund| ]] 4rxvy835p9o2gaze4wlnmfu66r7fjz1 0 367 190439 190004 2026-10-10T16:18:45Z Asdexer240 17241 eläjiden lugun aktualizacii 190439 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Leningradan agj |Venälaine nimi = Ленинградская область |Flag = [[Fail:Flag of Leningrad Oblast.svg|150px|Leningradan agjan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|110px|Leningradan agjan znam]] |FlagLnk = Leningradan agjan flag |CoALnk = Leningradan agjan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia (2014–2022) - Leningrad Oblast.svg|300px]] |FSCtrWhat = Tobmuden aluzkundoiden sijaduz |FSCtrNm = [[Gatčin]], [[Piter]] |AreaRnk = 39 |TotArea = 83908 |WaterPrcnt = 12.8 |PopRnk = 24 |Eläjiden lugu = 2,059,479 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 24.54 |GDP = 913,8 |GDPRnk = 19 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 511,8 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Lodehline |OfLangs = [[venäkel']] |HeadTtl = Gubernator |HeadNm = [[Drozdenko Aleksandr|Aleksandr Drozdenko]] |ViceTtl = Ohjastusen ezimez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Käskusenandajan Suiman ezimez' |LegislNm = [[Bebenin Sergei|Sergei Bebenin]] |FSAnthem = |Domain = |CadNo = 47 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Leningradan agj''' ({{lang-ru|Ленингра́дская о́бласть}}) om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]] ([[agj]]). Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Agjan administrativine keskuz (vn 2021 sulakun 5. päiväspäi) da kaikiš suremb lidn om [[Gatčin]]. Tobmuden aluzkundad sijadasoiš Gatčinas i toižes susedližes federacijan subjektas — [[Piter]]iš, no sirdand sišpäi tuleb lophu vodele 2022. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine — [[venäkel']]. == Istorii == 12. voz'sadaspäi vodhesai 1478 nügüdläižen agjan territorii oli [[Uz'lidnanma]]n palaks. 17. voz'sadal agjan päivlaskmpol' oli [[Ročinma]]n palaks — [[Ingrii|Ingrijaks]]. Leningradan agj om olmas vl 1927 elokun 1. päivälpäi. Leningradan agjan Päkäskuz<ref>[http://constitution.garant.ru/region/ustav_leningrad/ Leningradan agjan Päkäskusen tekst ''constitution.garant.ru''-saital.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud Käskusenandajan Suiman ezitajil vn 1994 27. päiväl redukud da om väges äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Leningrad Oblast.png|thumb|left|250px|Leningradan agjan reljefan kart.]] Agjal om röunoid [[Vologdan agj]]anke päivnouzmas, [[Uz'lidnan agj]]anke suves, [[Pskovan agj]]anke suvipäivlaskmas, [[Estinma]]nke päivlaskmas, [[Suomenma]]nke lodehes, [[Karjalan Tazovaldkund]]anke pohjoižes, [[Piter]]inke keskuses (pol'anklav). Agjan päivlaskmaižed randad lainištab [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] [[Baltijan meri|Baltijan meren]] [[Suomen laht]]. Pind om 83 908 km². [[Mec]] otab territorijan viž ühesandest. Kaikiš suremb järv om kaikiš järedamb [[Evrop]]as [[Ladoganjärv]]. Znamasižed joged oma [[Lug (jogi)|Lug]], [[Ojat' (jogi)|Ojat']], [[Säs']], [[Süvär']] sen [[Paksjogi|Paš]]-ližajogenke, [[Olhav]]anjogi, [[Oredež (jogi)|Oredež]], [[Vuoks (jogi)|Vuoksenjogi]], [[Neva]]. Joged mülüdas Baltijan meren basseinha päiči erasiš suvipäivnouzmaižiš. Reljef om tazo agjan keskuses, murdma da ülüded oma toižil polil. Kaikiš korktemb čokkoim om [[Vepsän ülüz|Vepsän ülüden]] [[Gapsel'g]]-kukkaz (291 m). Klimat om Atlantižen valdmeren kontinentaline. Heinkun keskmäine lämuz om +16..+18 C°, vilukun kesklämuz om −8..−11 C°. Paneb sadegid 600..700 mm vodes. Londuseližed varad oma [[palab šoidkivi]], [[turbaz]], [[raud]]- da [[marganc]]kivend (Suomen lahten pohjal), [[alüminii|boksitad]], [[sauvondmaterialad]] ([[mouckivi]], [[savi|saved]], [[lete|letked]]), [[fosfor|fosfatad]], [[diamant]]ad, [[mec]], [[vezi|reskvezi]], [[gidroenergii]]. == Tobmuz == [[Fail:Lenoblzaks2014.jpg|thumb|right|250px|Leningradan agjan parlamentan da administracijan pert' [[Piter]]iš.]] Nimitadas agjan pämest gubernatoraks. [[Drozdenko Aleksandr|Aleksandr Jur'jevič Drozdenko]] radab gubernatoran vs 2012 semendkun 28. päiväspäi. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks. Gubernator om mugažo agjan Ohjastusen ezimez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen ühtnijoid radnikusile. Kaks' varagubernatorad, üks' Ohjastusen ezmäine varaezimez', kuz' Ohjastusen muite varaezimest da Gubernatoran Administracii oma hänele abhu. Leningradan agjan üks'kodine parlament om Käskusenandai Suim 50 ezitajanke. Kaik rahvaz änestab heid videks vodeks. [[Bebenin Sergei|Sergei Mihailovič Bebenin]] radab Leningradan agjan Käskusenandajan Suiman ezimeheks vs 2012 semendkun 22. päiväspäi kahtenden strokun. Radonoigendai tobmuz om Leningradan agjan Ohjastuz. Agjan komitetad da ohjandused alištudas Ohjastusele. Valitihe gubernatorad vn 2015 13. päiväl sügüz'kud, [[Drozdenko Aleksandr|nügüdläine gubernator]] sai vägestust ezmäižel tural (82,1%) da radab kahtenden strokun jäl'geten. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). == Eläjad == Vn 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu om 1 716 878 ristitud<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Venäman kaikenaigaine ristitišt vl 2010. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref>. Kaikiš suremb agjan ristitišt om nügüd' (nenil röunoil). Kaikutte kahtenz' ristit koumespäi om lidnalaine. Kaik om [[Leningradan agjan lidnad|koumekümne koume lidnad]] agjas da 32 lidnanvuittušt žilod. [[Gatčin]]-lidn om kaikiš suremb niišpäi eläjiden lugun mödhe. Vl 2015 kaik om 33 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,5% vl 2010): [[venälaižed]] — 86,5%, [[ukrainalaižed]] — 1,8%, [[vaugedvenälaižed]] — 1,0%, [[totarlaižed]] — 0,5%, toižed rahvahad — 3,5%, rahvahuden ozutandata — 6,7%. Suomalaiž-ugrilaižed: [[suomalaižed]] — 4366 rist. (0,25%), [[mordvinalaižed]] — 1465 rist. (0,09%), [[vepsläižed]] — 1380 rist. (0,08%), [[karjalaižed]] — 1345 rist. (0,08%), [[estilaižed]] — 772 rist. (0,04%), [[marilaižed]] — 755 rist. (0,04%), [[udmurtalaižed]] — 753 rist. (0,04%), [[ižoralaižed]] — 169 rist. (0,01%), [[vodilaižed]] — 33 rist. (vähemba mi 0,01%). [[Vepsläižed|Vepsläižiden]] tobj pala eläb agjan päivnouzmpoles. == Ižanduz == Ižandusen päsarakod oma atomenergetik ([[Sosnovii Bor (lidn, Leningradan agj)|Sosnovii Bor]]), kivivoin ümbriradmine ([[Kiriši]]), himine sarak ([[Kingisepp]], [[Lug]]), transportmašinoidensauvomine ([[Vsevoložsk]], [[Tosno]]), alüminijan ([[Boksitogorsk]]) da bumagan ([[Svetogorsk]], [[Säs'stroi]]) tehmine, ezilidnoiden maižanduz. == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://www.lenobl.ru/ Leningradan agjan Administracijan (gubernatoran da Ohjastusen) oficialine internet-portal (''lenobl.ru'').] {{ref-ru}} * [http://www.lenoblzaks.ru/ Leningradan agjan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''lenoblzaks.ru'').] {{ref-ru}} {{Leningradan agjan lidnad}} {{Leningradan agjan rajonad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} [[Kategorii:Leningradan agj| ]] g3d8xwusuerdvmdhjrlnetjlvur4j88 0 427 190433 185572 2026-10-10T13:06:30Z Asdexer240 17241 Eläjiden lugun aktualizacii 190433 wikitext text/x-wiki {{Eländpunkt | Nimi = Petroskoi <small>(veps., karj. i suom.)</small><br />Петрозаводск <small>(ven.)</small> | Lidnanznam = Petrozavodsk Greater Coat of Arms.svg | Flag = Flag of Petrozavodsk (Karelia).svg | Lidnanznam text = Petroskoin znam | Flag text = Petroskoin flag | Valdkund = Venäma | Eläjiden lugu = 234,577 | Voz' = 2025 | Pind = 113.26 | Fail = Petrozavodsk montage 2017.png | Pämez' = [[Kolihmatova Inna|Inna Kolihmatova]]<br/>(tal'vku 2023—) | Telefonkod = +7-8142-xxx-xxx | Avtokod = 10 | Aigvö = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} [[Fail:Petrozavodsk location map.png|thumb|left|250px|Lidnan kart (2022)]] '''Petroskoi''' (mugažo [[karjalan keled|karjalan]] i [[suomen kel'|suomen]] kelil, {{lang-ru|Петрозаво́дск}}) vai '''Zavod''', erasišti mugažo ''Zavodad'' vai muite ''Lidn'', om lidn [[Venäma]]n lodehpoles. Se om [[Karjalan Tazovaldkund]]an pälidn da kaikiš suremb lidn i lidnümbrik. Mugažo om [[Änižröunan rajon|Änižröunan (Änižrandan) rajonan]] administrativižeks keskuseks, ei mülü sihe. [[Venäma]]n seičemekümnenz' koumanz' lidn ristituiden lugun mödhe (2018). Petroskoi sijadase Karjalan suves, [[Änine|Änižen]] lodehližel randal. '''[[Petr Sur']]''' pani Petroskoin lidnan alust vodel 1703. == Istorii == Eländpunktan istorii augotihe vl 1703, konz azegtegim om letud (möhemba — raud- da juraižimtegim). [[Petr I Sur'|Sur' Petr-car']] om Petroskoin alusenpanijan. Petroskoi sai lidnan statusad voden 1777 21. päiväl keväz'kud. Vspäi 1782 Petroskoi linni [[Olonecan gubernii|Olonecan gubernijan]] keskuseks. Venälaine [[Deržavin Gavriil|Gavriil Deržavin]]-runokirjutai radoi sen gubernijan ezmäižen gubernatoran. [[Fail:Old Petrozavodsk.jpg|thumb|left|250px|Petroskoi. 20. voz'sadan fotokuva]] [[Toine mail'man soda|Suren Kodimaižen sodan (voinan)]] aigan suomalaine Karjalan armii anasti Karjalan pälidnan vodel 1941. Lidnan nimi vajehtihe ''Äänislinnaks'' aigaks. Vodel 1944 [[Rusked Armii]] anasti Petroskoid tagaze. Petroskoi šingotase mašinansauvomižen (puiden vedimed) i metallanümbriradmižen edheotandoil, punümbriradandan i kiviümbriradandan tömašinoiden tehmižel, pusauvondmaterialiden pästandal (pilindmaterialad, iknad, uksed), kiviümbriradandan kompanijoil sijaližel torhudel, sauvondal, sömtegimištol (liha-, maid- i leibtegesed, likörvintegim), poligrafižel sarakol. Järed «Petrozavodskmaš»-tegim<ref>[http://aemtech.ru/ «Petrozavodskmaš»-tegim «AEM-tehnologijad»-kompanijan ''aemtech.ru''-saital.] {{ref-ru}} {{ref-en}}</ref> pästab mašiništod atomelektrostancijoiden täht (reaktoran mašiništ, südäitukpoltusen konteinerad), himižen, kiven da gazan i cellülozbumagaižen sarakoiden täht. Petroskoin LEK varatoitab lidnad energijal. Pästtas sportkaluištod, omblend- i trikotegesid, nahkkengid, suveniroid mugažo. == Geografii == [[Fail:Location Of Petrozavodsk District (Karelia).svg|thumb|left|200px|Lidnümbrikon sijaduz tazovaldkundas vn 2010 kartal]] Mantedokoordinatad om 61 gradusad 47 minutad pohjošt levedut i 34 gradusad 36 minutad päivnouzmpolišt pidust. Päivänvauktusen hätkeližuz lidnas oleleb enamba mi 19 časud kezakus ([[vauktad öd]]). Lidn sijadase [[Änine|Änižen]] [[Petroskoin laht]]en randal, 50..60 m ü.m.t. korktusil. Petroskoiš om järvid ([[Änine]], Logmozero /Logmär/), Četiröhvörstnoje, Lamb, Kar'jer) da jogid (Lososink, Neglink, Tomic, Studenec, Kamennii). Om äi mecoid da puištoid ümbri lidnas. PetrVU:n botanine puišt da peizažine «Zaozerskii»-kel'dtaho oma sätud Petroskoin pohjoižpalas. Kul'turan da Lebun puišt, Änižen traktortegimen puišt da NÜKP:n 22. suiman puišt sijadasoiš Lososinkanno. Pionerižen organizacijan puišt om avaitud Neglinkanno. Petroskoin kaikiš korktemb čokkoim om Kukkaz (Kukkovk) (293 m). Lähembaine lidn om [[Kondopog]] nell'kümne kuz' kilometrad pohjoižhe orhal, 54 km avtotedme. Matkad oiktoidme avtoteidme [[Suomenma]]n röunhasai om 350 km päivlaskmha, [[Piter]]ihesai om 412 km, [[Moskv]]hasai om 1010 km. Lidnan tahond om Edahaižen Pohjoižen arvoimižihe tazostadud. Klimat om [[ven vö|ven]] kontinentaline meren pirdoidenke, pil'vekahad päiväd ottas enamba pol't. Voden keskmäine lämuz om +3,7 C°, kezakun-elokun +14,1..+17,1 C°, tal'vkun-uhokun −5,6..−8,4 C°. Ekstremumad oma −41,6 C° (viluku) i +34,3 C° (kezaku, heinku). Kezaaigan minimum om −2,6 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +9,4 C° (tal'vku). Voib panda halad kezaaigan miččel taht kul (heinkun minimum om −0,1 C°). Paneb sadegid 612 mm vodes, enamba heinkus-elokus (82 mm kus), vähemba uhokus-sulakus (29..32 mm kus). == Tobmuz == [[Fail:Petrozavodsk districts map.png|thumb|left|150px|Vn 2019 lidnanlaptoiden kart]] Vspäi 2004 Petroskoi om lidnümbrikon üks'jäižeks eländpunktaks. Lidnümbrikon pind om 615,9 nellikkilometrad. Se röunatab nenidenke Änižrandan rajonan municipaližidenke ühtnikoidenke: * [[Därvenojan küläkund]]anke suves; * [[Meliorativnijan küläkund]]anke lodehes; * [[Uden Vilgan küläkund]]anke päivlaskmas; * [[Šujan küläkund]]anke pohjoižes; * [[Zaozer'jen küläkund|Zaozer'jen («Järventagan») küläkundanke]] päivnouzmas. Petroskoin-lidnan Nevondkund kogoneb 28 deputataspäi. Kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks. Jäl'gmäižed valičendad oliba vn 2021 19. päiväl sügüz'kud. Nevondkundan deputatad pandas radsijha lidnümbrikon (lidnan) pämest vspäi 2015 (vll 1994−2014 kaik rahvaz valiči merad). Radoiba lidnümbrikon pämehen ende (nimikirjutez ei ole täuz'): * [[Širšina Galina|Galina Širšina]] (2013−2015). Hän oli valitud kaikel rahvahal vn 2013 8. päiväl sügüz'kud. * [[Mirošnik Irina|Irina Mirošnik]] (tal'vku 2015 — semendku 2021). Hän oli valitud Nevondkundan deputatoil vn 2016 19. päiväl sulakud. * [[Lübarskii Vladimir|Vladimir Lübarskii]] (semendku 2021 — kezaku 2023). Mez' oli valitud lidnan Nevondkundan deputatoil vn 2021 12. päiväl semendkud (20 deputatad oli za). == Eläjad == Vn 2010 kaiken Venäman rahvahanlugemižen mödhe Petroskoin eläjiden lugu oli 261 987 ristituid. Kaik 278 551 eläjad oli lidnas vl 2017. Kaikiš suremb lidnan ristitišt oli 281..282 tuhad eläjid vll 1995−2001 (282 900 rist. vl 2001) i 281 023 eläjad vl 2020. Rahvahad (2010): [[venälaižed]] — 82,3 %, [[karjalaižed]] — 3,8 %, [[suomalaižed]] — 1,7 %, toižed rahvahad — 7,0 %, rahvahuden ozutandata — 5,2 %. Vn 2002 kaiken Venäman rahvahanlugemižen andmusiden mödhe Petroskoin eläjiden keskes 5 % oliba [[karjalaižed]] (20 % Karjalan karjalaižid), 2,8 % — [[suomalaižed]], 2,7 % — [[vaugedvenälaižed]], 2,3 % — [[ukrainalaižed]], 1 % — [[vepsläižed]] (Venäman vepsläižiden nelländez). == Kul'tur == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img19 Karelian National Theatre.jpg|thumb|right|250px|[[Karjalan Tazovaldkundan Rahvahaline teatr|Rahvahaline teatr]] vn 2017 kezakus]] * '''Muzejad'''. Petroskoiš om koume surt muzejad: [[Kižimuzei]] (kaks' ekspozicijanzalad), [[Karjalan Tazovalkundan čomamahton muzei]], kudamb radab 1960 vodespäi, da [[Karjalan Tazovaldkundan Rahvahaline muzei]] (ende Karjalaine valdkundaline kodirandantedoline muzei), se radab vodespäi 1871. * '''Teatrad'''. Petroskoiš om viž professionališt teatrad: [[Karjalan valdukundaline tätüižteatr]] (alusenpanend 1935), «Tvorčeskaja masterskaja»-teatr (''Sädamižradjaine''), [[Ad-Liberum]]-teatr, [[Karjalan muzikaline teatr]]. [[Karjalan Tazovaldkundan Rahvahaline teatr]] radab vspäi 1931, se om Venäman üks'jäine suomenkeline teatr. * '''Kinoteatrad'''. Petroskoiš om 12 kinozalad: «Miraž» (kuz' kinozalad), «Pobeda» (''Vägestuz''), «Kalevala» da «VIP» (ned oma ühtes sauvuses), «Premjer» (kaks' kinozalad), «Atmosfer». * '''Filarmonii'''. [[Karjalan valdkundaline filarmonii]] om olmas vodespäi 1939. Simfonine orkestr da Venälaižiden rahvahaližiden soitoiden «Onego»-orkestr (''Änine'') ratas filarmonijas. == Openduz == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img34 University.jpg|thumb|left|250px|PetrVU:n päkorpus vl 2017]] === Keskopenduz === Petroskoiš om nell'kümne openduzškolad (niiden keskes viž liceid da koume gimnazijad). Rahvahaline [[suomalaiž-ugrilaine škol]] om avaitud lidnas, siš opetas [[suomen kel'|suomen]], [[karjalan kel'|karjalan]] da [[vepsän kel'|vepsän]] kelid. Mugažo om 67 päivkodid lidnas. === Professionaline keskopenduz === Lidnan professionaližen opendusen aluzkundad: Petroskoin prezidentine kadetškol, jogiškol, tehnologijan i edheotaikundan<ref>[http://ktip-ptz.ru/ Petroskoin tehnologijan da edheotaikundan kolledžan sait (''ktip-ptz.ru'').] {{ref-ru}}</ref>, raudtetransportan, muzikan, medicine bazine, pedagogine i mašinansauvomižen kolledžad, lidnižandusen<ref>[http://ptgh.onego.ru/ Petroskoin lidnižandusen tehnikuman sait (''ptgh.onego.ru'').] {{ref-ru}}</ref>, mectehnine<ref>[http://lesteh10.ru/ Petroskoin mectehnižen tehnikuman sait (''lesteh10.ru'').] {{ref-ru}}</ref> i avtotransportine tehnikumad. === Üläopenduz === Petroskoiš om kaks' sijališt üläopendusen aluzkundad: * '''[[Petroskoin valdkundaline universitet]]''' vai '''PetrVU'''. Universitet om avainus vl 1940; tämbäi siš om 14 tedokundad da 18500 üläopenikad. Se om Karjalan kaikiš suremb korged škol. Baltijan meren suomalaiž-ugrilaižen filologijan da kul'turan tedokundas opetas [[suomen kel'|suomen]], [[karjalan kel'|karjalan]] da [[vepsän kel'|vepsän]] kelid. [[Karjalan valdkundaline pedagogine akademii]] (KVPA) radoi vodespäi 1931, se oli Karjalan kaikiš vanhembaks üläopendusen aluzkundaks. Akademijas oli ühesa tedokundad 4800 üläopenikanke. Vspäi 2013 om PetrVU:n palaks. * '''[[Petroskoin valdkundaline konservatorii Glazunovan nimed]]''' radab vodespäi 1967, siš om 565 üläopenikad. == Transport == Avtobusad, trolleibusad i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Om vezitransportan jonoid Änižedme, niiden kesken turistine Kižihesai. Rahvahidenkeskeine soda- da civiline Petroskoi-lendimport<ref>[http://karelavia.ru/ Petroskoi-lendimportan sait (''karelavia.ru'').] {{ref-ru}}</ref> (''PES / ULPB / ПТБ'', 66,4 tuh. passažiroid vl 2020) sijadase 12 kilometras lodeheze lidnan keskusespäi läz Besovec-küläd. Tehtas reisid Venäman lodehen järedoihe lidnoihe, Moskvha, Mustmeren lebutahoiže, mugažo Karjalan kahthe sijha. == Mel'heižtahod == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img36 Railway station.jpg|thumb|right|200px|''Petroskoi''-päraudtestancijan ühthine nägu vl 2017]] * Änižen randird. Randirdal om äi mel'hetartujid avangardižid muštpachid. * Leninan torg (Kehker torg, 1775. voz'). * Kul'turan da Lebun puišt (1703. voz'). * Kafedraline [[Aleksandr Nevalaine|Aleksandr Nevalaižen]] päjumalanpert'. * Istorine fartal (Fedosovan ird, XIX da XX voz'sadad). * Leninan prospekt da Gagarinan torg: ** «Pohjoine»-adivpert' (1939. voz'). ** Raudtestancijan sauvuz (1955. voz'). ** Üläopenikoiden pukujo da «Molekul»-fontan (1997. voz'). * Karl Marksan prospekt. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Lenin Avenue 2, Petrozavodsk.jpg|Lidnan administracijan i Nevondkundan sauvuz (2019) Petrozavodsk 06-2017 img05 Zaretskoe Cemetery.jpg|Ristan Zdviženjan päjumalanpert', vn 2017 nägu Petrozavodsk 06-2017 img49 Onego Shipyard.jpg|Änižen laivansauvomižen da kohendusen tegim vl 2017 ПетрозаводскСпорткомплекс.jpg|«Lumi»-sportkompleks vl 2015 Airport Petrozavodsk Besovets 2020.jpg|Rahvahidenkeskeižen ''Petroskoi''-lendimportan aerovagzal, om letud vodele 2020 </gallery> == Sebruzlidnad == <div style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * {{LTU|#}} [[Alitus]], [[Litvanma]] (vn 2007 kül'mkuspäi) * {{BLR|#}} [[Brest]], [[Vaugedvenäma]] (sulaku 2002) * {{USA|#}} [[Dulut (Minnesot)|Dulut]], [[Minnesot]], [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜŠ]] (1987) * {{RUS|#}} [[Jaroslavl']], [[Jaroslavlin agj]], [[Venälaine Federacii]] (sügüz'ku 2003) * {{FIN|#}} [[Jogensu (lidn)|Jogensu]], [[Suomenma]] (1994) * {{RUS|#}} [[Kirovan rajon (Piter)|Kirovan rajon]], [[Piter]], [[Venälaine Federacii]] (viluku 1999) * {{FRA|#}} [[La-Rošel']], [[Francii]] (vn 1973 kül'mkuspäi) * {{NOR|#}} [[Mu i Ran]], [[Norvegii]] (kezaku 1992) * {{EST|#}} [[Narv (lidn)|Narv]], [[Estinma]] (2005) * {{UKR|#}} [[Nikolajev (Nikolajevan agj, Ukrain)|Nikolajev]], [[Ukrain]] (keväz'ku 2002) * {{DEU|#}} [[Noibrandenburg]], [[Meklenburg da Ezine Pomeranii]], [[Saksanma]] (1969) * {{RUS|#}} [[Surgut]], [[Hantin da Mansin avtonomine ümbrik]], [[Tümenin agj]], [[Venälaine Federacii]] (kezaku 2000) * {{DEU|#}} [[Tübingen]], [[Baden-Vürtemberg]], [[Saksanma]] (reduku 1989) * {{SWE|#}} [[Umeo]], [[Ročinma]] (eloku 1976) * {{ARM|#}} [[Vagaršapat]], [[Armenii]] (semendku 2004) * {{FIN|#}} [[Varkaus]], [[Suomenma]] (1965) </div> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://petrozavodsk-mo.ru/ Petroskoin lidnümbrikon administracijan portal (''petrozavodsk-mo.ru'').] (venäkelel) * [http://visitpetrozavodsk.ru/ Petroskoin turistine portal (''visitpetrozavodsk.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}} {{Commons|Category:Petrozavodsk}} {{Karjalan Tazovaldkundan lidnad}} {{Venälaižen Federacijan subjektoiden pälidnad}} {{Hüvä kirjutuz}} {{Nece kirjutuz Vepsän Vikijas|[http://veps-kir.wikia.com/wiki/Петроской Петроской]}} [[Kategorii:Petroskoi| ]] [[Kategorii:Venäman lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkund|*]] [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkundan lidnad|*]] [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkundan lidnümbrikod]] [[Kategorii:Änižröunan rajon|*]] [[Kategorii:Änine]] 4rqm5gdqkd5kl9v4s1yofbtveghpmtf 0 447 190443 181118 2026-10-11T06:32:12Z Kent Wang 18785 Belém Palace: 2017 → 2026; Exterior of Palácio Nacional de Belém 98.jpg 190443 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{A10000}} {{Valdkund | Nimi = Portugalijan Tazovaldkund<br />República Portuguesa <small>(port.)</small><br />República Pertuesa <small>(mirand.)</small> | Valdkundznam = Coat of arms of Portugal.svg | Flag = Flag of Portugal.svg | Valdkundznam text = Portugalijan valdkundznam | Flag text = Portugalijan flag | Pälidn = Lissabon | Eläjiden lugu = 10,355,493<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html Portugalijan ristitišton lugun endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — ''Cia.gov''.] {{ref-en}}</ref> | Voz' = 2018 | Pind = 92,090 | Kart = EU-Portugal with islands circled.svg | Kel' = [[portugalijan kel'|portugalijan]], [[mirandan kel'|mirandan]] | Valdkundan pämez' = [[Di Soza Marselu Rebelu|Marselu Rebelu di Soza]] | Päministr = [[Montenegru Luiš|Luiš Montenegru]] | Religii = [[hristanuskond]] | Valüt = [[evro]] (€) (EUR)<ref>Edel 2002. vot — [[portugalijan eskudo]] ([[Fail:Cifrão symbol.svg|15px]]) (PTE).</ref> | Internet-domen = [[.pt]]<ref>Mugažo [[.eu]] kuti [[Evropan Ühtištuz|EÜ:n]] ühtnii.</ref> | Telefonkod = +351 | Aigvö = tal'vel [[UTC]]+0,<br />kezal [[UTC]]+1 }} '''Portugalii''' ({{lang-pt|Portugal}} [puɾtuˈɣaɫ], {{lang-mwl|Pertual}}), oficialižikš — '''Portugalijan Tazovaldkund''' ({{lang-pt|República Portuguesa}} [ʁɛˈpuβlikɐ puɾtuˈɣezɐ], {{lang-mwl|República Pertuesa}}), om kaikiš päivlaskmaižemb [[Evrop]]an valdkund. Pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Lissabon]]. Vspäi 1949 om [[Pohjoižatlantižen kožundkirjutesen organizacii|PAKO:n]] ühtnijan (sen alusenpanendan aigalpäi). Vspäi 1986 om [[Evropan Ühtištuz|EÜ:n]] ühtnii. == Etimologii == Valdkundan nimi om saudud [[Portu]]-lidnan nimespäi ({{lang-la|Portus}}) da [[kel'talaižed|kel'tan]] ''Cale''-tahondan nimespäi. == Istorii == Vn 1143 5. päiväl redukud Portugalii tedoti ičeze ripmatomut [[Leon (kunigahuz)|Leon-kunigahusespäi]]. Vozil 1581−1640 Portugalii oli [[Ispanii|Ispanijan]] palaks. Vn 1910 5. päiväl redukud Portugalii kändihe tazovaldkundaks revolücijan satuseks. Vl 1926 sodakukerduz oli valdkundas. Sodadiktatur jätksihe vhesai 1974 (25. sulaku, «[[unihein]]iden revolücii»). Valdkundan ezmäine Konstitucii ({{lang-pt|Constituição}}) oli vspäi 1822. Jäl'gmäine kahesanz' lugul Konstitucii<ref>[http://www.parlamento.pt/Legislacao/Paginas/ConstituicaoRepublicaPortuguesa.aspx Portugalijan Konstitucijan tekst (vn 2005 vajehtusidenke) ''parlamento.pt''-saital.] {{ref-pt}} {{ref-en}} {{ref-fr}}</ref><ref>[http://www.constituteproject.org/ontology/Portugal?lang=en Portugalijan Konstitucijan tekst ''constituteproject.org''-saital.] {{ref-en}}</ref> om väges vn 1976 sulakun 25. päiväspäi möhembaižidenke znamasižidenke vajehtusidenke vozil 1982, 1989, 1992, 1997, 2001, 2004 da 2005. == Geografijan andmused == [[Fail:Portugal topographic blank map-fr.png|thumb|left|200px|Portugalijan topografine kart (2009)]] Valdkund sijadase [[Pirenejan pol'sar'|Pirenejan pol'saren]] suvipäivlaskmas, [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] randal. Portugalii om mavaldkundröunoiš [[Ispanii|Ispanijanke]] (1224 km) pohjoižes da päivnouzmas. Sen päivlaskmaižed da suvižed randad lainištab [[Atlantine valdmeri]] (randanpird om 1793 km pitte). Sen ližaks atlantižed [[Azorižed sared|Azorižed]] da [[Madeir (sared)|Madeir]]-sared oma Portugalijan ohjandusen al. Portugalijan territorijan enamban palan reljef om murdma da mägikaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om [[Piko]]-mägenoc [[Azorižed sared|Azorižil saril]] (2351 m). Kaikiš korktemb čokkoim kontinental om [[Eštrel]]-mägi, 1991 metrad meren pindan päl. Valdkundas om kaht znamasišt joged [[Ispanii|Ispanijas]] niškoil. Ned oma [[Doru]]-jogi ({{lang-es|Duero}}) da [[Težu]]-jogi (isp. ''Taho''). Klimat om [[Keskmeri|Keskmeren]] [[subtropine vö|subtropine]]. Vilukun keskmäine lämuz om +5..+10 C°, heinkun — +20..+27 C°. Mägil sadab äjan, 1000..2500 mm vodes, no mererandaližil tazangištoil vaiše 400..800 mm. Londuseližed pävarad oma [[kala]] da [[metall]]ad ([[raud|raudkivend]], [[vas'k]], [[vol'fram]], [[cink]], [[tin]], [[hobed]], [[kuld]], [[uran (himine element)|uran]]); toižed varad — [[mramor]], [[sauvondgips]], [[savi|saved]], [[sol]], [[mec]], väghine [[mahuz]], [[gidroenergii]]. == Politine sistem == [[Fail:Parlamento April 2009-1a.jpg|thumb|right|250px|''San Bento''-pert'kulu om Portugalijan parlamentan ištundoiden sija [[Lissabon]]as, vn 2009 sulakun nägu]] Ohjandusen form om unitarine [[parlamentine tazovaldkund|parlamentine]] tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident ({{lang-pt|Presidente da República Portuguesa}}), kudambad kaik rahvaz valičeb videks vodeks. Prezident paneb päministrad da ministrid radnikusile, hö pidadas vastust parlamentale. Valdkundaline Nevondkund ({{lang-pt|Conselho de Estado}}) om nevoi prezidentale organ. Kaik rahvaz valičeb üks'kodišt parlamentad ({{lang-pt|Assembleia da República}}, 230 deputatad) nelläks vodeks partijoiden nimikirjutesiden mödhe. Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2021 24. päiväl vilukud, [[Marselu Rebelu di Soza]] (''Marcelo Rebelo de Sousa'') kändihe prezidentaks saden 60,67 % (vl 2016 — 52,00 %). Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2024 10. päiväl keväz'kud. Vn 2024 sulakun 2. päiväspäi [[Luiš Montenegru]] (''Luís Montenegro'') om päministraks. Edeline paministr om [[Antoniu Košta]] (''António Costa'', kül'mku 2015 — sulaku 2024). == Administrativiž-territorialine jagand == &nbsp;&nbsp;&nbsp;''Kacu kirjutuz: [[Portugalijan administrativiž-territorialine jagand]].'' Portugalii jagase kaks'kümneks koumeks agjaks da kahteks avtonomižeks regionaks (atlantižed [[Azorižed sared|Azorižed]] da [[Madeir (sared)|Madeir]]-sared). Agjoiden keskes 21 oma municipaližkeskeižed kundad (üks'lugu {{lang-pt|comunidade intermunicipal / ComInter}}), kaks' oma sured lidnad (üks'lugu {{lang-pt|área metropolitana}}) — [[Lissabon]] i [[Portu]]. Agjad alajagasoiš 308 municipaližeks rajonaks (üks'lugu {{lang-pt|município}} vai ''concelho'' «nevondkund»), ned — 3092 civiližeks tulendaks (üks'lugu port. ''freguesia'') vl 2013. == Eläjad == Portugalijas elädas [[portugalijalaižed]] (87 %) da libunuded Azijan i Afrikan maišpäi (12 %). Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 10,427,301 ristitud<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=211394338&DESTAQUESmodo=2 Vn 2013 tal'vkun 31. päivän Portugalijan ristitišton endustuz. — Statistikan nacionaline institut (''ine.pt'').] {{ref-pt}}</ref>. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 10,643 tuhad eläjid vl 2007. Kaikuččen voden läz 20..50 tuh. ristituid lähttas elämhä toižihe maihe. Nece emigracijan process zavodihe [[Sured geografižed avaidused|Suriden geografižiden avaidusiden]] aigaspäi völ. Uskondan mödhe (vn 2011 rahvahanlugemine): [[katoline jumalankodikund|riman katoližen jumalankodikundan]] polenpidajad — 81,0 %, toižed [[hristanuskond|hristanuskojad]] — 3,3 %, toižed uskojad (sidä kesken [[judaizm|judaistad]], [[islam]]anuskojad) — 0,6 %, [[ateizm|religijatomad]] — 6,8 %, märhapanendata — 8,3 %. Portugalijan järedad lidnad oma [[Lissabon]]-pälidn i [[Portu]]. Valdkundan 43 % eläjid keskendase niiš da niiden ezilidnoiš<ref>Fernando Nunes da Silva (2005), [http://www.moptc.pt/tempfiles/20060227144758moptc.pdf Alta Velocidade em Portugal, Desenvolvimento Regional, CENSUR, IST. — ''Moptc.pt''.] {{ref-pt}}</ref>. Vspäi 2009 kaik om 156 lidnad valdkundas. Kaks' eläjad koumespäi oma lidnalaižed. == Ižanduz == Portugalii om šingotadud elokaz ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 nominaline [[kogosüdäiprodukt|KSP]] oli 303 mlrd US$ ekvivalentas (47. sija mail'mas; US$29,341 ühtele hengele, 41. sija), tazostadud ostmižmahtusen mödhe — 508,5 mlrd US$ (51. sija; US$49,237 ühtele hengele, 40. sija). Ižandusen päižed problemad oma sur' valdkundaline velg (€271 mlrd vl 2024, KSP:n 95 % surtte) i znamasine radotomudenmär (6,7 % vn 2024 nelländes fartalas, 16..24-voččen norišton 21,8 %). Ižandusen päsarakod oma laivansauvomine i laivankohenduz, pämetalloiden metallurgii, sauvondmaterialiden pästand, avtopaloiden tehmine, himine, punümbriradmine i bumagan tehmine, tekstiline, sobiden da kengiden pästand, porcellanan, keramikan i stökoltegesiden edheotandad, sömtegimišt (maidproduktad, vinad), tehnologijoiden kaimdand, telekommunikacine, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud. Kogosüdäiproduktan palad (2023): maižanduz 2,4 %, tegimišt 20,9 %, holitišiden sfer 76,7 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2022 andmused): maižanduz 5,0 %, tegimišt 24,0 %, holitišiden sfer 71,0 %. Valdkundan päeksport om erazvuiččed [[sobad]] da suks'kengäd (läz 12 %), [[avto]]d, [[jüguavto]]d, [[punolendim]]ed da niiden varapalad (10 %), [[elektroladim]]ed (10 %); toine eksport — [[kivivoi]] (5 %), [[pu (material)|puižed tegesed]] (3 %), [[lebuištim|lebuištmed]] lendimiden täht da metalline [[mebel']] (2 %), [[šin]]ad (2 %), [[zell'|zelläd]] (2 %), [[vinmarj]] (2 %), [[kuld]] (1 %), [[vas'k]] da sen ühthesuladused (1 %). Importan tavarad oma söndtavarad (enamba vinad) da maižanduzprodukcii, kivivoin ümbriradmižen produktad i himikatad, mašinad i instrumentad (optižed da tarkoiktad ladimed), likkuimed (avtod), kompjuterad i pol'veimed, metallad, pumaterialad, tekstil' da nahkad, sobad da kengäd. Vl 2024 eksport i import oliba läz kohtaižed. Vl 2014 [[Ispanii]], [[Saksanma]], [[Francii]] i [[Sur' Britanii]] oliba valdkundan pätorguindpartnörikš (ühtes — Portugalijan eksportan dai importan pol'). == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Exterior of Palácio Nacional de Belém 98.jpg|Prezidentan sijaduz (Belen-pert'kulu Lissabonan päivlaskmaižes Santa-Maria-di-Belen-ezilidnas, ''Palácio Nacional de Belém'', viluku 2026) Sede Ministério da Defesa de Portugal.jpg|Portugalijan kaičendministruz (Lissabon, 2009) Baixa Pombalina 33833-Lisbon (36128651271).jpg|Ülembaine Käskuzkund Lissabonan Kommercijantorgul (''Supremo Tribunal de Justiça'', 2017) Banco de Portugal - Sede.jpg|Portugalijan bank (keskuzbank, ''Banco de Portugal'', Lissabon, 2008) Biblioteca Nacional de Portugal 9296.jpg|Portugalijan Nacionaližen kirjišton päsauvuz (Lissabon, 2011) </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == ;Tobmuz * [http://www.presidencia.pt/ Presidência da República Portuguesa] — Portugalijan Tazovaldkundan prezidentan oficialine sait (''presidencia.pt''). {{ref-pt}} {{ref-en}} * [http://www.parlamento.pt/ Assembleia da República Portuguesa] — Portugalijan Tazovaldkundan parlamentan oficialine sait (''parlamento.pt''). {{ref-pt}} {{ref-en}} {{ref-fr}} * [http://www.exercito.pt/ Exercito Portugues] — Portugalijan Tazovaldkundan azekhiden vägiden oficialine sait (''exercito.pt''). {{ref-pt}} ;Ühthine informacii valdkundas * [http://www.ine.pt/ Portal do Instituto Nacional de Estatística] — Portugalijan Statistikan nacionaližen institutan portal (''ine.pt''). {{ref-pt}} {{ref-en}} {{Commons|Portugal}} {{Evrop}} [[Kategorii:Portugalii| ]] gs8u97xrz557lzlfk9sahrvrui1d4zk 190446 190443 2026-10-11T07:37:18Z Asdexer240 17241 oiged ku 190446 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{A10000}} {{Valdkund | Nimi = Portugalijan Tazovaldkund<br />República Portuguesa <small>(port.)</small><br />República Pertuesa <small>(mirand.)</small> | Valdkundznam = Coat of arms of Portugal.svg | Flag = Flag of Portugal.svg | Valdkundznam text = Portugalijan valdkundznam | Flag text = Portugalijan flag | Pälidn = Lissabon | Eläjiden lugu = 10,355,493<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html Portugalijan ristitišton lugun endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — ''Cia.gov''.] {{ref-en}}</ref> | Voz' = 2018 | Pind = 92,090 | Kart = EU-Portugal with islands circled.svg | Kel' = [[portugalijan kel'|portugalijan]], [[mirandan kel'|mirandan]] | Valdkundan pämez' = [[Di Soza Marselu Rebelu|Marselu Rebelu di Soza]] | Päministr = [[Montenegru Luiš|Luiš Montenegru]] | Religii = [[hristanuskond]] | Valüt = [[evro]] (€) (EUR)<ref>Edel 2002. vot — [[portugalijan eskudo]] ([[Fail:Cifrão symbol.svg|15px]]) (PTE).</ref> | Internet-domen = [[.pt]]<ref>Mugažo [[.eu]] kuti [[Evropan Ühtištuz|EÜ:n]] ühtnii.</ref> | Telefonkod = +351 | Aigvö = tal'vel [[UTC]]+0,<br />kezal [[UTC]]+1 }} '''Portugalii''' ({{lang-pt|Portugal}} [puɾtuˈɣaɫ], {{lang-mwl|Pertual}}), oficialižikš — '''Portugalijan Tazovaldkund''' ({{lang-pt|República Portuguesa}} [ʁɛˈpuβlikɐ puɾtuˈɣezɐ], {{lang-mwl|República Pertuesa}}), om kaikiš päivlaskmaižemb [[Evrop]]an valdkund. Pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Lissabon]]. Vspäi 1949 om [[Pohjoižatlantižen kožundkirjutesen organizacii|PAKO:n]] ühtnijan (sen alusenpanendan aigalpäi). Vspäi 1986 om [[Evropan Ühtištuz|EÜ:n]] ühtnii. == Etimologii == Valdkundan nimi om saudud [[Portu]]-lidnan nimespäi ({{lang-la|Portus}}) da [[kel'talaižed|kel'tan]] ''Cale''-tahondan nimespäi. == Istorii == Vn 1143 5. päiväl redukud Portugalii tedoti ičeze ripmatomut [[Leon (kunigahuz)|Leon-kunigahusespäi]]. Vozil 1581−1640 Portugalii oli [[Ispanii|Ispanijan]] palaks. Vn 1910 5. päiväl redukud Portugalii kändihe tazovaldkundaks revolücijan satuseks. Vl 1926 sodakukerduz oli valdkundas. Sodadiktatur jätksihe vhesai 1974 (25. sulaku, «[[unihein]]iden revolücii»). Valdkundan ezmäine Konstitucii ({{lang-pt|Constituição}}) oli vspäi 1822. Jäl'gmäine kahesanz' lugul Konstitucii<ref>[http://www.parlamento.pt/Legislacao/Paginas/ConstituicaoRepublicaPortuguesa.aspx Portugalijan Konstitucijan tekst (vn 2005 vajehtusidenke) ''parlamento.pt''-saital.] {{ref-pt}} {{ref-en}} {{ref-fr}}</ref><ref>[http://www.constituteproject.org/ontology/Portugal?lang=en Portugalijan Konstitucijan tekst ''constituteproject.org''-saital.] {{ref-en}}</ref> om väges vn 1976 sulakun 25. päiväspäi möhembaižidenke znamasižidenke vajehtusidenke vozil 1982, 1989, 1992, 1997, 2001, 2004 da 2005. == Geografijan andmused == [[Fail:Portugal topographic blank map-fr.png|thumb|left|200px|Portugalijan topografine kart (2009)]] Valdkund sijadase [[Pirenejan pol'sar'|Pirenejan pol'saren]] suvipäivlaskmas, [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] randal. Portugalii om mavaldkundröunoiš [[Ispanii|Ispanijanke]] (1224 km) pohjoižes da päivnouzmas. Sen päivlaskmaižed da suvižed randad lainištab [[Atlantine valdmeri]] (randanpird om 1793 km pitte). Sen ližaks atlantižed [[Azorižed sared|Azorižed]] da [[Madeir (sared)|Madeir]]-sared oma Portugalijan ohjandusen al. Portugalijan territorijan enamban palan reljef om murdma da mägikaz. Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om [[Piko]]-mägenoc [[Azorižed sared|Azorižil saril]] (2351 m). Kaikiš korktemb čokkoim kontinental om [[Eštrel]]-mägi, 1991 metrad meren pindan päl. Valdkundas om kaht znamasišt joged [[Ispanii|Ispanijas]] niškoil. Ned oma [[Doru]]-jogi ({{lang-es|Duero}}) da [[Težu]]-jogi (isp. ''Taho''). Klimat om [[Keskmeri|Keskmeren]] [[subtropine vö|subtropine]]. Vilukun keskmäine lämuz om +5..+10 C°, heinkun — +20..+27 C°. Mägil sadab äjan, 1000..2500 mm vodes, no mererandaližil tazangištoil vaiše 400..800 mm. Londuseližed pävarad oma [[kala]] da [[metall]]ad ([[raud|raudkivend]], [[vas'k]], [[vol'fram]], [[cink]], [[tin]], [[hobed]], [[kuld]], [[uran (himine element)|uran]]); toižed varad — [[mramor]], [[sauvondgips]], [[savi|saved]], [[sol]], [[mec]], väghine [[mahuz]], [[gidroenergii]]. == Politine sistem == [[Fail:Parlamento April 2009-1a.jpg|thumb|right|250px|''San Bento''-pert'kulu om Portugalijan parlamentan ištundoiden sija [[Lissabon]]as, vn 2009 sulakun nägu]] Ohjandusen form om unitarine [[parlamentine tazovaldkund|parlamentine]] tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident ({{lang-pt|Presidente da República Portuguesa}}), kudambad kaik rahvaz valičeb videks vodeks. Prezident paneb päministrad da ministrid radnikusile, hö pidadas vastust parlamentale. Valdkundaline Nevondkund ({{lang-pt|Conselho de Estado}}) om nevoi prezidentale organ. Kaik rahvaz valičeb üks'kodišt parlamentad ({{lang-pt|Assembleia da República}}, 230 deputatad) nelläks vodeks partijoiden nimikirjutesiden mödhe. Prezidentan järgenduseližed valičendad oliba vn 2021 24. päiväl vilukud, [[Marselu Rebelu di Soza]] (''Marcelo Rebelo de Sousa'') kändihe prezidentaks saden 60,67 % (vl 2016 — 52,00 %). Parlamentan ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2024 10. päiväl keväz'kud. Vn 2024 sulakun 2. päiväspäi [[Luiš Montenegru]] (''Luís Montenegro'') om päministraks. Edeline paministr om [[Antoniu Košta]] (''António Costa'', kül'mku 2015 — sulaku 2024). == Administrativiž-territorialine jagand == &nbsp;&nbsp;&nbsp;''Kacu kirjutuz: [[Portugalijan administrativiž-territorialine jagand]].'' Portugalii jagase kaks'kümneks koumeks agjaks da kahteks avtonomižeks regionaks (atlantižed [[Azorižed sared|Azorižed]] da [[Madeir (sared)|Madeir]]-sared). Agjoiden keskes 21 oma municipaližkeskeižed kundad (üks'lugu {{lang-pt|comunidade intermunicipal / ComInter}}), kaks' oma sured lidnad (üks'lugu {{lang-pt|área metropolitana}}) — [[Lissabon]] i [[Portu]]. Agjad alajagasoiš 308 municipaližeks rajonaks (üks'lugu {{lang-pt|município}} vai ''concelho'' «nevondkund»), ned — 3092 civiližeks tulendaks (üks'lugu port. ''freguesia'') vl 2013. == Eläjad == Portugalijas elädas [[portugalijalaižed]] (87 %) da libunuded Azijan i Afrikan maišpäi (12 %). Vl 2013 valdkundan eläjiden lugu oli 10,427,301 ristitud<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=211394338&DESTAQUESmodo=2 Vn 2013 tal'vkun 31. päivän Portugalijan ristitišton endustuz. — Statistikan nacionaline institut (''ine.pt'').] {{ref-pt}}</ref>. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt oli 10,643 tuhad eläjid vl 2007. Kaikuččen voden läz 20..50 tuh. ristituid lähttas elämhä toižihe maihe. Nece emigracijan process zavodihe [[Sured geografižed avaidused|Suriden geografižiden avaidusiden]] aigaspäi völ. Uskondan mödhe (vn 2011 rahvahanlugemine): [[katoline jumalankodikund|riman katoližen jumalankodikundan]] polenpidajad — 81,0 %, toižed [[hristanuskond|hristanuskojad]] — 3,3 %, toižed uskojad (sidä kesken [[judaizm|judaistad]], [[islam]]anuskojad) — 0,6 %, [[ateizm|religijatomad]] — 6,8 %, märhapanendata — 8,3 %. Portugalijan järedad lidnad oma [[Lissabon]]-pälidn i [[Portu]]. Valdkundan 43 % eläjid keskendase niiš da niiden ezilidnoiš<ref>Fernando Nunes da Silva (2005), [http://www.moptc.pt/tempfiles/20060227144758moptc.pdf Alta Velocidade em Portugal, Desenvolvimento Regional, CENSUR, IST. — ''Moptc.pt''.] {{ref-pt}}</ref>. Vspäi 2009 kaik om 156 lidnad valdkundas. Kaks' eläjad koumespäi oma lidnalaižed. == Ižanduz == Portugalii om šingotadud elokaz ma, rippub irdpol'žes torguindaspäi lujas märas. Vl 2024 nominaline [[kogosüdäiprodukt|KSP]] oli 303 mlrd US$ ekvivalentas (47. sija mail'mas; US$29,341 ühtele hengele, 41. sija), tazostadud ostmižmahtusen mödhe — 508,5 mlrd US$ (51. sija; US$49,237 ühtele hengele, 40. sija). Ižandusen päižed problemad oma sur' valdkundaline velg (€271 mlrd vl 2024, KSP:n 95 % surtte) i znamasine radotomudenmär (6,7 % vn 2024 nelländes fartalas, 16..24-voččen norišton 21,8 %). Ižandusen päsarakod oma laivansauvomine i laivankohenduz, pämetalloiden metallurgii, sauvondmaterialiden pästand, avtopaloiden tehmine, himine, punümbriradmine i bumagan tehmine, tekstiline, sobiden da kengiden pästand, porcellanan, keramikan i stökoltegesiden edheotandad, sömtegimišt (maidproduktad, vinad), tehnologijoiden kaimdand, telekommunikacine, turizm. Finansine voz' zavodiše 1. vilukud. Kogosüdäiproduktan palad (2023): maižanduz 2,4 %, tegimišt 20,9 %, holitišiden sfer 76,7 %. Radajiden järgenduz sektoroidme (vn 2022 andmused): maižanduz 5,0 %, tegimišt 24,0 %, holitišiden sfer 71,0 %. Valdkundan päeksport om erazvuiččed [[sobad]] da suks'kengäd (läz 12 %), [[avto]]d, [[jüguavto]]d, [[punolendim]]ed da niiden varapalad (10 %), [[elektroladim]]ed (10 %); toine eksport — [[kivivoi]] (5 %), [[pu (material)|puižed tegesed]] (3 %), [[lebuištim|lebuištmed]] lendimiden täht da metalline [[mebel']] (2 %), [[šin]]ad (2 %), [[zell'|zelläd]] (2 %), [[vinmarj]] (2 %), [[kuld]] (1 %), [[vas'k]] da sen ühthesuladused (1 %). Importan tavarad oma söndtavarad (enamba vinad) da maižanduzprodukcii, kivivoin ümbriradmižen produktad i himikatad, mašinad i instrumentad (optižed da tarkoiktad ladimed), likkuimed (avtod), kompjuterad i pol'veimed, metallad, pumaterialad, tekstil' da nahkad, sobad da kengäd. Vl 2024 eksport i import oliba läz kohtaižed. Vl 2014 [[Ispanii]], [[Saksanma]], [[Francii]] i [[Sur' Britanii]] oliba valdkundan pätorguindpartnörikš (ühtes — Portugalijan eksportan dai importan pol'). == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Exterior of Palácio Nacional de Belém 98.jpg|Prezidentan sijaduz (Belen-pert'kulu Lissabonan päivlaskmaižes Santa-Maria-di-Belen-ezilidnas, ''Palácio Nacional de Belém'', heinku 2026) Sede Ministério da Defesa de Portugal.jpg|Portugalijan kaičendministruz (Lissabon, 2009) Baixa Pombalina 33833-Lisbon (36128651271).jpg|Ülembaine Käskuzkund Lissabonan Kommercijantorgul (''Supremo Tribunal de Justiça'', 2017) Banco de Portugal - Sede.jpg|Portugalijan bank (keskuzbank, ''Banco de Portugal'', Lissabon, 2008) Biblioteca Nacional de Portugal 9296.jpg|Portugalijan Nacionaližen kirjišton päsauvuz (Lissabon, 2011) </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == ;Tobmuz * [http://www.presidencia.pt/ Presidência da República Portuguesa] — Portugalijan Tazovaldkundan prezidentan oficialine sait (''presidencia.pt''). {{ref-pt}} {{ref-en}} * [http://www.parlamento.pt/ Assembleia da República Portuguesa] — Portugalijan Tazovaldkundan parlamentan oficialine sait (''parlamento.pt''). {{ref-pt}} {{ref-en}} {{ref-fr}} * [http://www.exercito.pt/ Exercito Portugues] — Portugalijan Tazovaldkundan azekhiden vägiden oficialine sait (''exercito.pt''). {{ref-pt}} ;Ühthine informacii valdkundas * [http://www.ine.pt/ Portal do Instituto Nacional de Estatística] — Portugalijan Statistikan nacionaližen institutan portal (''ine.pt''). {{ref-pt}} {{ref-en}} {{Commons|Portugal}} {{Evrop}} [[Kategorii:Portugalii| ]] ku7e614bd71p6wjxrzn0b5lhch6t6rn 0 1076 190432 184311 2026-10-10T13:05:03Z Asdexer240 17241 Eläjiden lugun aktualizacii 190432 wikitext text/x-wiki {{Eländpunkt | Nimi = Mahačkal<br />Махачкала <small>(ven.)</small><br />МахIачхъала <small>(avar.)</small><br />Маһачгала / Mahaçqala <small>(azerb.)</small><br />ХӀинжа-ГӀала <small>(čeč.)</small><br />ГIянжи-Къала, МяхIячкъала <small>(darg.)</small><br />Анжикъала, Магьачкъала <small>(kum.)</small><br />МахІачкъала, Анжи <small>(lak.)</small><br />Магьачкъала, Анжи <small>(lezg.)</small><br />МахаIчкала <small>(rut.)</small><br />Мягьячгъала <small>(tab.)</small> | Lidnanznam = Coat of Arms of Makhachkala.png | Flag = Flag of Makhachkala (Dagestan).svg | Lidnanznam text = Mahačkalan lidnanznam | Flag text = Mahačkalan flag | Valdkund = Venäma | Eläjiden lugu = 625,332 | Voz' = 2025 | Pind = | Fail = Montage-of-Makhachkala-(2016).png | Pämez' = Salman Dadaev<br/>(viluku 2019—) | Telefonkod = +7-8722-xxx-xxx | Avtokod = 05 | Aigvö = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Mahačkal''' ({{lang-ru|Махачкала́}}, {{lang-av|МахIачхъала}}, {{lang-az|Маһачгала / Mahaçqala}}, {{lang-ce|ХӀинжа-ГӀала}}, {{lang-dar|ГIянжи-Къала}} vai ''МяхIячкъала'', {{lang-kum|Анжикъала}}, ''Магьачкъала'', {{lang-lbe|МахІачкъала}} vai ''Анжи'', {{lang-lez|Магьачкъала}}, ''Анжи'', {{lang-rut|МахаIчкала}}, {{lang-tab|Мягьячгъала}}) om [[Venäma]]n lidn valdkundan suvipäivlaskmas. Se om [[Dagestanan Tazovaldkund]]an administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn, om Mahačkalan lidnümbrikon administrativižeks keskuseks da päpalaks. == Istorii == Eländpunktan aluz om pandud vl 1844 kuti ''Petrovskoje''-lidnuz. Eländpunkt sai lidnan statusad vl 1857 ''Petrovsk-Port'' nimenke, vhesai 1921 oficialine nimi oli ''Petrovsk'' ({{lang-ru|Петро́вск}}). Vl 1870 ratud laht da meriport oma saudud. Vspäi 1921 lidn om nügüdläiženke nimenke Magomed-Ali Dahadaev-bol'ševikan «Mahač»-psevdoniman mödhe, sil-žo vodel kätihe Dagestanan avtonomijan pälidnaks. Toine sijaline lidnan ''Anži-Kala''-nimituz sündui tahondan nimespäi (kukhikaz Anži-Ark-mägišt), se om tetab keskaigaspäi, znamoičeb «hel'mesine lidnuz» [[turkan kel'|turkaks]]. Mahačkal šingotase kivivoin i londuseližen gazan ümbriradmižel, mašinansauvomižel (separatoriden tegim; tegim Gadžijevan nimed<ref>[http://www.zavodgadzieva.ru/ Tegimen Gadžijevan nimed sait (''zavodgadzieva.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}}</ref> pästab torviden armaturad, pompid i laivoiden rulid), elektrotehnižel sarakol (dozimetrad, stökolkuid), sauvondmaterialiden edheotandoil (sauvondstökol, kuivad segoitused), turizmal, om tazovaldkundan opendusen i transportan keskuseks. == Geografijan andmused == [[Fail:Makhachkala Urban Okrug map.png|thumb|left|200px|Mahačkalan lidnümbrikon sijaduz tazovaldkundas vn 2013 kartal]] Lidn sijadase tazovaldkundan keskuzpalan päivnouzmas, 10 m keskmäižel korktusel valdmeren pindan päl, [[Kaspijan meri|Kaspijan meren]] päivlaskmaižel randal, sen kendäk om 27 metrad valdmeren pindan alemb korktusel. Koume pen't järved sijadasoiš lidnas: Ak-Göl', Vuzovskoje, Gräzevoje. Vezikanal Redukun revolücijan nimed ristikoičeb lidnad. Matkad [[Moskv]]hasai om 1825 kilometrad avtotedme. [[Kumtorkalin rajon|Kumtorkalin]] i [[Karabudahkentan rajon|Karabudahkentan]] rajonad oma röunoiš lidnümbrikonke. Klimat om [[ven vö|ven]] kontinentaline. Keza om räk, tal'v om pehmed. Voden keskmäine lämuz om +12,6 C°, kezakun-elokun +22,0..+24,9 C°, tal'vkun-uhokun +1,0..+2,9 C°. Ekstremumad oma −26,8 C° (tal'vku, uhoku) i +40,2 C° (eloku). Kezaaigan minimum om +5,8 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +20,9 C° (uhoku). Ei voi panda halad kezakus-sügüz'kus (sügüz'kun minimum om +0,7 C°). Paneb sadegid 392 mm vodes, kuidme läz tazomäras, enamba sügüz'kus (51 mm) i kül'mkus (46 mm). == Tobmuz == [[Fail:Районы Махачкалы.png|thumb|left|200px|Lidnan rajonad alištunuzidenke eländpunktoidenke (2018): {{legend|orange|Kirovan rajon}} {{legend|fuchsia|Nevondkundaline rajon}} {{legend|green|Leninan rajon}}]] Mahačkal jagase koumeks administrativižeks rajonaks: Kirovan, Leninan, Nevondkundaline. Kaik kahesa lidnanvuittušt žilod da kuz' muite žilod mülüdas lidnümbrikho Mahačkalan ližaks. Lidnümbrikon pind — 468,13 km², se mülütab edahaižid Sulak-žilod i Kaspijan meren Čečen'-sart lähiženke tahondanke. == Eläjad == Vn 2010 kaiken Venäman ravahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 572 076 ristitud, lidnümbrikon — 696 885 ristitud, tazovaldkundan nelländez. Kaikiš suremb lidnan i lidnümbrikon ristitišt om nügüd', vozile 2002 i 2010 ühtištadihe äi lähižid eländpunktoid lidnanke. Vl 2018 kaik 592 976 ristitud elihe lidnas i 726 654 ristitud kaikes lidnümbrikos. Läz üht millionad ristituid eläb ezilidnoidenke. Mahačkalan suvipäivnouzmaine kaimdailidn om [[Kaspiisk]] ani Mahačkalan röunan taga. Rahvahad (lidnümbrik, enamba 1 % vl 2010): [[avarad]] — 26,7 %, [[kumikalaižed]] — 19,2 %, [[darginalaižed]] — 15,3 %, [[lezginalaižed]] — 12,7 %, [[lakalaižed]] — 12,4 %, [[venälaižed]] — 5,4 %, [[tabasaranalaižed]] — 2,0 %, [[rutulalaižed]] — 1,2 %, toižed rahvahad — 4,4 %, rahvahuden ozutandata — 0,7 %. == Openduz == Lapsiden opendusen aluzkundad oma päivkodid, keskškolad. Üläopendusen kuz' aluzkundad baziruišoiš lidnas. == Transport == [[Avtobus]]an da [[trolleibus]]an maršrutad ratas kundaližeks transportaks, mugažo maršruttaksid da taksid. Rahvahidenkeskeine civiline ''Mahačkal (Uitaš)''-lendimport<ref>[http://mcx.aero/ Rahvahidenkeskeižen Mahačkal (Uitaš)-lendimportan sait (''mcx.aero'').] {{ref-ru}}</ref> (''MCX / МХЛ / URML'') sijadase kuz'toštkümnes kilometras suvipäivnouzmha lidnan röunaspäi [[Kaspiisk]]an taga. Sišpäi tehtas reisid Venäman südäimes, Päivlaskmaižen da Keskuzližen Azijan verhiže maihe. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Мэрия махачкалы.png|Lidnümbrikon Administracijan (merijan) sauvuz Leninan torgul (2013. voz' vai sen aigemba) Makhachkala lighthouse.jpg|Mahačkalan majak (2013) ЖумгІа мажгит, МахІачхъала.jpg|Keskuzline Džuma-mečet', vn 2016 nägu Свято-Успенский собор Махачкалы.png|Jumalanmaman Emäganpäivän kafedraline päjumalanpert', vn 2014 nägu Dncran.jpg|Venäman Tedoakademijan Dagestanan tedokeskuz vl 2016 Makhachkala 20180922 114250.jpg|«Leningrad»-adivpert' vl 2018 ДГУ.png|Dagestanan valdkundaline universitet (2016. voz' vai sen aigemba) Театр кукол в Махачкале.png|Dagestanan valdkundaline tätüižteatr (2016) Dagestan market.jpg|Torgusen sauvuz (2007) Makhacklala airport1.jpg|''Mahačkal (Uitaš)''-lendimportan terminal vl 2016 vai sen aigemba Вокзал Махачкалы.jpg|''Mahačkal''-päraudtestancijan sauvuz vl 2012 </gallery> [[Fail:Mahachkala2015.jpg|thumb|center|1000px|<center>Kaspijan mererandišton ühthine nägu lidnas (2015)</center>]] == Tetabad elänuded == * [[Ališaev Abdulla|Abdulla Ališaev]] (kol. 2008) — oli Venäman lehtezmez'. * [[Gamzatov Rasul|Rasul Gamzatov]] (1923−2003) — oli avarlaine mez', Nevondkundaližen Ühtištusen i Venäman runokirjutai, kirjutai, politikanmez'. == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://gs.mkala.ru/ Mahačkal-lidnan Suiman oficialine sait (''gs.mkala.ru'').] {{ref-ru}} * [http://www.mkala.ru/ Mahačkal-lidnan ohjastusen oficialine portal (''mkala.ru'').] {{ref-ru}} {{Commons|Category:Makhachkala}} {{Dagestanan Tazovaldkundan lidnad}} {{Venälaižen Federacijan subjektoiden pälidnad}} [[Kategorii:Mahačkal| ]] [[Kategorii:Dagestanan Tazovaldkundan lidnad|*]] [[Kategorii:Venäman lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Dagestanan Tazovaldkund|*]] [[Kategorii:Dagestanan Tazovaldkundan lidnümbrikod]] qa670ygeoou4w66vnn28tx6akr6xcux 0 1564 190434 190423 2026-10-10T14:58:21Z Motoranger 10577 +galerei 190434 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Rio-de-Žaneiro<br />Rio de Janeiro | Lidnanznam = Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg | Flag = Bandeira da cidade do Rio de Janeiro.svg | Lidnanznam text = Rio-de-Žaneiron lidnanznam | Flag text = Rio-de-Žaneiron flag | Valdkund = Brazilii | Eläjiden lugu = 6,211,223 | Voz' = 2022 | Pind = 1,221 | Fail = Rio Collage.png | Pämez' = Eduardo Paes<br/>(''Eduardo Paes'',<br/>viluku 2009 — tal'vku 2016,<br/>viluku 2021—) | Telefonkod = +55-21 | Aigvö = [[UTC]]−3 }} [[Fail:Map of Rio de Janeiro city, RJ, Brazil.png|thumb|left|250px|Lidnan municipalitetan kart (2011)]] '''Rio-de-Žaneiro''' vai muite '''Rio''' ({{lang-pt|Rio de Janeiro}} [ˈʁi.u d(ʒi) ʒɐˈne(j)ɾu] «vilukuine jogi») om lidn [[Brazilii|Brazilijan]] suvipäivnouzmas. Se om [[Rio-de-Žaneiro (štat)|ühtennimižen štatan]] administrativižeks keskuseks da palaks. Lidn om kahtenz' znamoičendal valdkundan ižanduses [[San Paulu]]n jäl'ghe. Vl 2016 lidn vastsi ezmäižid Suviamerikas [[Kezaližed Olimpiadvändod|Kezaližid Olimpiadvändoid]]. == Istorii == Rio-de-Žaneiro om [[Guanabar]]-lahten ({{lang-pt|Baía da Guanabara}}) ezmäine nimituz, se oli anttud värin (laht, ei ole jogi). Eländpunktan aluz om pandud vn 1565 1. päiväl keväz'kud lahten päivlaskmaižel randal kuti ''San Sebastjan de Rio-de-Žaneiro'' (port. ''São Sebastião de Rio de Janeiro'') [[Portugalii|Portugalijan]] Sebastjan I-kunigahan oiktastuseks. Vl 1763 sirtihe sihe koloniališt administracijad [[Salvador (lidn, Baii, Brazilii)|Salvadoraspäi]], i vozil 1763−1960 Rio oli Brazilijan pälidnaks. Vl 1960 pälidnan aluzkundad sirdiba udhe [[Brazilia]]-lidnha. == Geografijan andmused == [[Fail:RiodeJaneiro Municip RiodeJaneiro.svg|thumb|left|250px|Lidnan municipalitetan sijaduz štatas i valdkundas vn 2006 kartal]] Rio sijadase štatan suvipäivlaskmas, [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] da sen Guanabar-lahten randoil, [[Brazilijan mägitazangišt]]on suvipautkil, 31 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Klimat om [[subekvatorialine vö|subekvatorialine]], vai tropižen savannan klimat tropižen mussonižen röunal, pil'vekaz vodes läbi. Kun keskmäine lämuz oleleb +21,3..+26,5 C° röunoiš. Ekstremumad oma +10,1 C° (sügüz'ku, reduku) i +43,2 C° (reduku, tal'vku). Il'man lämuz voib ületada +34 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1069 mm vodes, enamba tal'vkus-keväz'kus (130..136 mm kus), kezakun-sügüz'kun pord om kaikiš kuivamb (42..54 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 77..80 % röunoiš voden aigan. == Tobmuz == [[Fail:Mapa de Bairros e Regiões Administrativas da cidade do Rio de Janeiro - imagem.jpg|thumb|left|250px|Lidnan municipalitetan viž planiruindan territorijad i 16 regionad, 159 lidnrajonad vl 2020]] Vspäi 2010 lidn jagase seičemeks subprefekturaks (äilugu {{lang-pt|subprefeituras}}). Subprefekturas alajagasoiš 33 administrativižeks rajonaks (''Regiões Administrativas, RAs'') i edemba 162 lidnrajonaks (''bairros''). Municipalitetan tobmuden pämez' om prefekt ({{lang-pt|Prefeito do Rio de Janeiro}}). Edeline lidnan pämez' om Marselo Krivella (''Marcelo Crivella'', viluku 2017 — tal'vku 2020). == Eläjad == Vn 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6,320,446 ristitud (se ristitišt oli kaikiš suremb), vn 2022 — 6,211,223 ristitud. Läz 16,5 mln ristitud elädas «Sur' Rio»-lidnaglomeracijas 43 780 km² pindal vn 2015 andmusiden mödhe. Eläjiden ičeze nimi om «karioka» ({{lang-pt|carioca}}). Augotižlibundan mödhe (Rio-lidnan eläjad vaiše, 2022): evropalaižed — 45,4 %, segoitadud augotižlibundan (pardu) — 38,7 %, afrikalaižed — 15,6 %, azijalaižed — 0,2 %, indejalaižed — 0,1 %. Ristitišt om segoitadud znamasižes märas, lidnalaižiden ičeze identifikacii sättub genetižile tedoidusile vaiše paloin. Niiden mödhe ezmäižen koumen gruppan ezitatoiden 6,7..8,3 % oliba indejalaižed, vaiše pol' «afrikalaižiden» ezitatoid oliba afrikalaižed, «evropalaižiden» ezitatoiden 7 % oliba muzaverižes Afrikaspäi. Religijan mödhe (lidn, 2009): [[katoline jumalankodikund|katolikad]] — 51,1 %, [[protestantizm|protestantad]] — 23,4 %, [[ateizm|religijatomad]] — 13,6 %, [[spiritizm|spiritistad]] — 5,9 %, [[umbanda]]- i [[kandomble]]-religijoiden polenpidajad — 1,3 %, [[judaizm|judaistad]] — 0,3 %, toižed uskojad — 4,4 %. == Transport == Rios om kundališt transportad: avtobusoid, kiruhavtobusoid, tramvaid (vspäi 1891), lidnelektrojonusid, ehtatimid. Om äi kiruhteid da 160 km velotehuzid. Koumetoštkümnekilometrine Rio-Niteroi-avtotesild ühtenzoitab Guanabar-lahten randoid. Vspäi 1979 metropoliten radab lidnas (vspäi 2016 om koume jonod, 41 stancijad, 58 km raudted). Sen ližaks, vspäi 2016 kebn metro radab lidnas ({{lang-pt|Veículo Leve sobre Trilhos Carioca}}, om koume jonod 42 stancijanke, 28 km raudted). Valdkundan kahtenz' surtte meriport sijadase lidnas. Kaik koume lendimportad ratas lidnas. Suremb niiden keskes om rahvahidenkeskeine soda- da civiline ''Rio-de-Žaneiro Galean''-lendimport Antoniu Karlos Žobin-muzikankirjutajan nimed<ref>[http://www.riogaleao.com/ Rahvahidenkeskeižen Galean-lendimportan sait (''riogaleao.com'').] {{ref-en}}</ref> ({{lang-pt|Galeão}}, ''GIG / SBGL'', 14,5 mln passažiroid vl 2024), se sijadase kaks'kümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi Gubernatoran sarel. Sišpäi tehtas reisid Suviamerikan äjihe maihe, [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜV:oihe]], Päivlaskmaižen [[Evrop]]an i [[Afrik]]an surihe lidnoihe, mugažo Brazilijadme. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> PedroErnestoPalace1-CCBY.jpg|Rion municipaližen suiman ištundoiden sijaduz (''Pedro Ernesto Palace'', 2005) Centro Administrativo Municipal São Sebastião (2025-05-03).jpg|Lidnan prefekturan tobmuden sauvuz (semendku 2025) Catedral Metropolitana do Rio de Janeiro (3200612646).jpg|Ph. Sebastjanan kafedraline päjumalanpert' lidnan keskuzpalas (riman katoline, om saudud vll 1964−1979), nägu vn 2009 vilukus Edise.jpg|''Petrobras''-kivivoikompanijan päfater, heinku 2010 CEFET 2.png|Tehnižen opendusen federaline keskuz Rio-de-Žaneiros (''CEFET/RJ'', kül'mku 2015) Vista Teatro Municipal do Rio de Janeiro.jpg|Municipaline teatr (kül'mku 2023) Riodejaneiro aerea aeroportogaleao-131756(cut).jpg|Rahvahidenkeskeižen''Rio-de-Žaneiro Galean''-lendimportan passažirterminalad, sügüz'ku 2013 </gallery> == Sebruzlidnad == <div style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * {{AUS|#}} [[Adelaid]], [[Suviavstralii]], [[Avstralii]] * {{USA|#}} [[Atlant (lidn, Džordžii, AÜV)|Atlant]], [[Džordžii]], [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜV]] (vspäi 1972) * {{AZE|#}} [[Baku]], [[Azerbaidžan]] (2013) * {{ISR|#}} [[Jerusalim]], [[Izrail']] (2006) * {{UKR|#}} [[Kijev]], [[Ukrain]] (2008) * {{GER|#}} [[Köl'n]], [[Pohjoine Rein da Vestfalii]], [[Saksanma]] (2011) * {{TUR|#}} [[Stambul]], [[Turkanma]] (1965) * {{IND|#}} [[Udaipur]], [[Radžastan]], [[Indii]] (2015) </div> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://prefeitura.rio/ Rio-de-Žaneiro-lidnan tobmuden sait (''prefeitura.rio'').] {{ref-pt}} {{Commons|Category:Rio de Janeiro}} [[Kategorii:Rio-de-Žaneiro| ]] [[Kategorii:Brazilijan lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Rio-de-Žaneiro (štat)|*]] aq8o05rq786qv9bsksfv1hc4k7lkio6 190435 190434 2026-10-10T15:00:16Z Motoranger 10577 190435 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Rio-de-Žaneiro<br />Rio de Janeiro | Lidnanznam = Brasão da cidade do Rio de Janeiro.svg | Flag = Bandeira da cidade do Rio de Janeiro.svg | Lidnanznam text = Rio-de-Žaneiron lidnanznam | Flag text = Rio-de-Žaneiron flag | Valdkund = Brazilii | Eläjiden lugu = 6,211,223 | Voz' = 2022 | Pind = 1,221 | Fail = Rio Collage.png | Pämez' = Eduardo Paes<br/>(''Eduardo Paes'',<br/>viluku 2009 — tal'vku 2016,<br/>viluku 2021—) | Telefonkod = +55-21 | Aigvö = [[UTC]]−3 }} [[Fail:Map of Rio de Janeiro city, RJ, Brazil.png|thumb|left|250px|Lidnan municipalitetan kart (2011)]] '''Rio-de-Žaneiro''' vai muite '''Rio''' ({{lang-pt|Rio de Janeiro}} [ˈʁi.u d(ʒi) ʒɐˈne(j)ɾu] «vilukuine jogi») om lidn [[Brazilii|Brazilijan]] suvipäivnouzmas. Se om [[Rio-de-Žaneiro (štat)|ühtennimižen štatan]] administrativižeks keskuseks da palaks. Lidn om kahtenz' znamoičendal valdkundan ižanduses [[San Paulu]]n jäl'ghe. Vl 2016 lidn vastsi ezmäižid Suviamerikas [[Kezaližed Olimpiadvändod|Kezaližid Olimpiadvändoid]]. == Istorii == Rio-de-Žaneiro om [[Guanabar]]-lahten ({{lang-pt|Baía da Guanabara}}) ezmäine nimituz, se oli anttud värin (laht, ei ole jogi). Eländpunktan aluz om pandud vn 1565 1. päiväl keväz'kud lahten päivlaskmaižel randal kuti ''San Sebastjan de Rio-de-Žaneiro'' (port. ''São Sebastião de Rio de Janeiro'') [[Portugalii|Portugalijan]] Sebastjan I-kunigahan oiktastuseks. Vl 1763 sirtihe sihe koloniališt administracijad [[Salvador (lidn, Baii, Brazilii)|Salvadoraspäi]], i vozil 1763−1960 Rio oli Brazilijan pälidnaks. Vl 1960 pälidnan aluzkundad sirdiba udhe [[Brazilia]]-lidnha. == Geografijan andmused == [[Fail:RiodeJaneiro Municip RiodeJaneiro.svg|thumb|left|250px|Lidnan municipalitetan sijaduz štatas i valdkundas vn 2006 kartal]] Rio sijadase štatan suvipäivlaskmas, [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] da sen Guanabar-lahten randoil, [[Brazilijan mägitazangišt]]on suvipautkil, 31 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Klimat om [[subekvatorialine vö|subekvatorialine]], vai tropižen savannan klimat tropižen mussonižen röunal, pil'vekaz vodes läbi. Kun keskmäine lämuz oleleb +21,3..+26,5 C° röunoiš. Ekstremumad oma +10,1 C° (sügüz'ku, reduku) i +43,2 C° (reduku, tal'vku). Il'man lämuz voib ületada +34 C° miččel taht kul. Paneb sadegid 1069 mm vodes, enamba tal'vkus-keväz'kus (130..136 mm kus), kezakun-sügüz'kun pord om kaikiš kuivamb (42..54 mm kus). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 77..80 % röunoiš voden aigan. == Tobmuz == [[Fail:Mapa de Bairros e Regiões Administrativas da cidade do Rio de Janeiro - imagem.jpg|thumb|left|250px|Lidnan municipalitetan viž planiruindan territorijad i 16 regionad, 159 lidnrajonad vl 2020]] Vspäi 2010 lidn jagase seičemeks subprefekturaks (äilugu {{lang-pt|subprefeituras}}). Subprefekturas alajagasoiš 33 administrativižeks rajonaks (''Regiões Administrativas, RAs'') i edemba 162 lidnrajonaks (''bairros''). Municipalitetan tobmuden pämez' om prefekt ({{lang-pt|Prefeito do Rio de Janeiro}}). Edeline lidnan pämez' om Marselo Krivella (''Marcelo Crivella'', viluku 2017 — tal'vku 2020). == Eläjad == Vn 2010 Brazilijan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 6,320,446 ristitud (se ristitišt oli kaikiš suremb), vn 2022 — 6,211,223 ristitud. Läz 16,5 mln ristitud elädas «Sur' Rio»-lidnaglomeracijas 43 780 km² pindal vn 2015 andmusiden mödhe. Eläjiden ičeze nimi om «karioka» ({{lang-pt|carioca}}). Augotižlibundan mödhe (Rio-lidnan eläjad vaiše, 2022): evropalaižed — 45,4 %, segoitadud augotižlibundan (pardu) — 38,7 %, afrikalaižed — 15,6 %, azijalaižed — 0,2 %, indejalaižed — 0,1 %. Ristitišt om segoitadud znamasižes märas, lidnalaižiden ičeze identifikacii sättub genetižile tedoidusile vaiše paloin. Niiden mödhe ezmäižen koumen gruppan ezitatoiden 6,7..8,3 % oliba indejalaižed, vaiše pol' «afrikalaižiden» ezitatoid oliba afrikalaižed, «evropalaižiden» ezitatoiden 7 % oliba muzaverižes Afrikaspäi. Religijan mödhe (lidn, 2009): [[katoline jumalankodikund|katolikad]] — 51,1 %, [[protestantizm|protestantad]] — 23,4 %, [[ateizm|religijatomad]] — 13,6 %, [[spiritizm|spiritistad]] — 5,9 %, [[umbanda]]- i [[kandomble]]-religijoiden polenpidajad — 1,3 %, [[judaizm|judaistad]] — 0,3 %, toižed uskojad — 4,4 %. == Transport == Rios om kundališt transportad: avtobusoid, kiruhavtobusoid, tramvaid (vspäi 1891), lidnelektrojonusid, ehtatimid. Om äi kiruhteid da 160 km velotehuzid. Koumetoštkümnekilometrine Rio-Niteroi-avtotesild ühtenzoitab Guanabar-lahten randoid. Vspäi 1979 metropoliten radab lidnas (vspäi 2016 om koume jonod, 41 stancijad, 58 km raudted). Sen ližaks, vspäi 2016 kebn metro radab lidnas ({{lang-pt|Veículo Leve sobre Trilhos Carioca}}, om koume jonod 42 stancijanke, 28 km raudted). Valdkundan kahtenz' surtte meriport sijadase lidnas. Kaik koume lendimportad ratas lidnas. Suremb niiden keskes om rahvahidenkeskeine soda- da civiline ''Rio-de-Žaneiro Galean''-lendimport Antoniu Karlos Žobin-muzikankirjutajan nimed<ref>[http://www.riogaleao.com/ Rahvahidenkeskeižen Galean-lendimportan sait (''riogaleao.com'').] {{ref-en}}</ref> ({{lang-pt|Galeão}}, ''GIG / SBGL'', 14,5 mln passažiroid vl 2024), se sijadase kaks'kümnes kilometras pohjoižhe lidnan keskuzpalaspäi Gubernatoran sarel. Sišpäi tehtas reisid Suviamerikan äjihe maihe, [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜV:oihe]], Päivlaskmaižen [[Evrop]]an i [[Afrik]]an surihe lidnoihe, mugažo Brazilijadme. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> PedroErnestoPalace1-CCBY.jpg|Rion municipaližen suiman ištundoiden sijaduz (''Palácio Pedro Ernesto'', 2005) Centro Administrativo Municipal São Sebastião (2025-05-03).jpg|Lidnan prefekturan tobmuden sauvuz (semendku 2025) Catedral Metropolitana do Rio de Janeiro (3200612646).jpg|Ph. Sebastjanan kafedraline päjumalanpert' lidnan keskuzpalas (riman katoline, om saudud vll 1964−1979), nägu vn 2009 vilukus Edise.jpg|''Petrobras''-kivivoikompanijan päfater, heinku 2010 CEFET 2.png|Tehnižen opendusen federaline keskuz Rio-de-Žaneiros (''CEFET/RJ'', kül'mku 2015) Vista Teatro Municipal do Rio de Janeiro.jpg|Municipaline teatr (kül'mku 2023) Riodejaneiro aerea aeroportogaleao-131756(cut).jpg|Rahvahidenkeskeižen''Rio-de-Žaneiro Galean''-lendimportan passažirterminalad, sügüz'ku 2013 </gallery> == Sebruzlidnad == <div style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * {{AUS|#}} [[Adelaid]], [[Suviavstralii]], [[Avstralii]] * {{USA|#}} [[Atlant (lidn, Džordžii, AÜV)|Atlant]], [[Džordžii]], [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜV]] (vspäi 1972) * {{AZE|#}} [[Baku]], [[Azerbaidžan]] (2013) * {{ISR|#}} [[Jerusalim]], [[Izrail']] (2006) * {{UKR|#}} [[Kijev]], [[Ukrain]] (2008) * {{GER|#}} [[Köl'n]], [[Pohjoine Rein da Vestfalii]], [[Saksanma]] (2011) * {{TUR|#}} [[Stambul]], [[Turkanma]] (1965) * {{IND|#}} [[Udaipur]], [[Radžastan]], [[Indii]] (2015) </div> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://prefeitura.rio/ Rio-de-Žaneiro-lidnan tobmuden sait (''prefeitura.rio'').] {{ref-pt}} {{Commons|Category:Rio de Janeiro}} [[Kategorii:Rio-de-Žaneiro| ]] [[Kategorii:Brazilijan lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Rio-de-Žaneiro (štat)|*]] 5kwa1szoeh3ngoo23azcdu1awwzvts0 0 1590 190437 171030 2026-10-10T16:13:46Z Asdexer240 17241 eläjiden lugun aktualizacii i paineged 190437 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Pskovan agj |Venälaine nimi = Псковская область |Flag = [[Fail:Flag of Pskov Oblast.svg|150px|Pskovan agjan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of Pskov Oblast (2018).svg|100px|Pskovan agjan znam]] |FlagLnk = Pskovan agjan flag |CoALnk = Pskovan agjan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia (2014–2022) - Pskov Oblast.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Pskov]] |AreaRnk = 48 |TotArea = 55399 |WaterPrcnt = 6.77 |PopRnk = 67 |Eläjiden lugu = 547,480 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 11.49 |GDPRnk = 70 |GDP = 144,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 224,2 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Lodehline |OfLangs = [[venäkel']] |HeadTtl = Gubernator |HeadNm = [[Vedernikov Mihail|Mihail Vedernikov]] |ViceTtl = Administracijan pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Ezitajiden Suiman ezimez' |LegislNm = [[Kotov Aleksandr|Aleksandr Kotov]] |FSAnthem = |Domain = |CadNo = 60 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Pskovan agj''' ({{lang-ru|Пскóвская óбласть}}) om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om [[Pskov]]. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine — [[venäkel']]. == Istorii == Vozil 910−1348 [[Pskovan ruhtinazkund]] oli olmas, se mülüi [[Uz'lidnanma]]ha. Sid' ruhtinazkund sai avtonomijad da oli olmas vhesai 1510 Pskovan Tazovaldkundaks. Pskovan agj om olmas vs 1944 elokun 23. päiväspäi. Vn 1957 2. päiväl redukud enččen [[Velikije Lukin agj]]an rajoniden tobmad palad mülütihe Pskovan agjaha. Pskovan agjan Päkäskuz<ref>[http://constitution.garant.ru/region/ustav_pskov/ Pskovan agjan Päkäskusen tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 29. päiväl keväz'kud Agjan Ezitajiden Suimal, tuli väghe sen-žo voden 12. päiväl sulakud da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Pskov Oblast.jpg|thumb|left|250px|Pskovan agjan reljefan kart.]] Agjal om röunoid [[Uz'lidnan agj]]anke da [[Tverin agj]]anke päivnouzmas, [[Smolenskan agj]]anke suvipäivnouzmas, [[Vaugedvenäma]]nke suves (sen [[Vitebskan agj]]anke, 305 km), [[Lätänma]]nke (214 km) da [[Estinma]]nke (270 km) päivlaskmas, [[Leningradan agj]]anke pohjoižes. Pskovan agj om mererandatoi. Pind om 55 399 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 38%, [[so]]d ottas kümnendest. Znamasižed joged oma [[Sur' (jogi)|Sur']] sen ližajogidenke ([[Iss (Suren ližajogi)|Iss]], [[Čeröh (jogi)|Čeröh]], [[Pskovanjogi]]), sid' [[Lovat']] da [[Šelon']] (lanktas [[Il'men']]-järvhe), [[Plüss (jogi)|Plüss]] agjan pohjoižes om [[Narv (jogi)|Narvan]] ližajogi. Kaik joged mülüdas [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha. Znamasine järv om [[Peipusjärv|Peipus da Pskovan]] estin röunal. Nece järv om videnz' surtte Evropas (3558 km²). Reljef vajehteleb alangoišpäi kukhiže. Kaikiš korktemb čokkoim om [[Bežanicin ülüz|Bežanicin ülüden]] [[Lipnickai]]-mägi (339 m) agjan suvipalas. Kaikiš alahaižemb om Peipusjärven pind (30 m). Klimat om [[ven vö|ven]] da Baltijan meren valatoitusele alastui. Londuseližed varad oma [[turbaz]], [[sapropel']], [[sauvondmaterialad]] ([[mouckivi]], [[dolomit]], [[sauvondgips]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]]), [[mec]], [[vezi|reskvezi]]. == Tobmuz == [[Fail:Дом Советов (Псков).jpg|thumb|right|250px|''Nevondkundoiden pert''' om agjan gubernatoran, Administracijan da Ezitajiden Suiman ištundsija [[Pskov]]as.]] Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. [[Vedernikov Mihail|Mihail Vedernikov]] om gubernatoran vs 2018 sügüz'kun 17. päiväspäi, edel händast [[Turčak Andrei|Andrei Turčak]] radoi gubernatoran vll 2009−2017. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Gubernator om mugažo agjan Administracijan pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Administracijan valdkundmehid radnikusile. Üks' ezmäine varagubernator da nell' muite varagubernatorad oma hänele abhu. Pskovan agjan üks'kodine parlament om Ezitajiden Suim. Kaik rahvaz valičeb sen 44 ezitajad videks vodeks. [[Aleksandr Kotov]] radab Ezitajiden Suiman ezimeheks vs 2011 tal'vkun 15. päiväspäi kahtenden strokun. Radonoigendai tobmuz om Pskovan agjan Administracii. Agjan ohjandused, komitetad da laudkundad alištudas Administracijale, se märičeb niiden strukturad. Vn 2018 9. päiväl sügüz'kud valitihe gubernatorad, [[Mihail Vedernikov]] sai vägestust ezmäižel tural (70,68% änid), edel sidä radoi gubernatoran velgusentäutajaks prezidentan käskön mödhe vs 2017 redukun 12. päiväspäi. Agjan Ezitajiden Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). == Eläjad == Vl 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 673,423 ristitud<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Venäman kaikenaigaine ristitišt vl 2010. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref>. Kaikutte seičemenz' ristit kümnepäi om lidnalaine. Kaikiš suremb ristitišt oli 1,677,000 eläjad vl 1926 (nügüdläižen röunan südäimes), sid' jogo vodel se poleni päiči 1989-ndes vodes (846 449 rist.). Kaik om [[Pskovan agjan lidnad|nell'toštkümne lidnad]] agjas da 14 lidnanvuittušt žilod. Toine järed lidn (enamba 90 tuh. ristitud vl 2015) om [[Velikije Luki]]. Vl 2018 kaik om 5 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,5% vl 2010): [[venälaižed]] — 91,5%, [[ukrainalaižed]] — 1,3%, [[vaugedvenälaižed]] — 1,0%, [[čiganalaižed]] — 0,5%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 3,7%. Erased toižed igähižed rahvahad: [[estilaižed]] — 0,09% (625 rist., sidä kesken [[setulaižed]] — 0,02%, 123 rist.); [[latvijalaižed]] — 0,07% (442 rist.). == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://www.pskov.ru/ Pskovan agjan tobmuden valdkundaližiden aluzkundoiden, Administracijan da e-ohjastusen oficialine portal (''pskov.ru'').] {{ref-ru}} * [http://ведерников.рф/ Pskovan agjan gubernatoran oficialine sait (''ведерников.рф'').] {{ref-ru}} * [http://sobranie.pskov.ru/ Pskovan agjan Ezitajiden Suiman oficialine sait (''sobranie.pskov.ru'').] {{ref-ru}} * [http://reg60.ru/ Pskovan agjan municipaližiden ühtnikoiden oficialine portal (''reg60.ru'').] {{ref-ru}} {{Pskovan agjan lidnad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} [[Kategorii:Pskovan agj| ]] e3w6krth4ls0az601oidec1yqrb7z48 190438 190437 2026-10-10T16:16:37Z Asdexer240 17241 190438 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Pskovan agj |Venälaine nimi = Псковская область |Flag = [[Fail:Flag of Pskov Oblast.svg|150px|Pskovan agjan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of Pskov Oblast (2018).svg|100px|Pskovan agjan znam]] |FlagLnk = Pskovan agjan flag |CoALnk = Pskovan agjan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia (2014–2022) - Pskov Oblast.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Pskov]] |AreaRnk = 48 |TotArea = 55399 |WaterPrcnt = 6.77 |PopRnk = 67 |Eläjiden lugu = 547,480 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 10.37 |GDPRnk = 70 |GDP = 144,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 224,2 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Lodehline |OfLangs = [[venäkel']] |HeadTtl = Gubernator |HeadNm = [[Vedernikov Mihail|Mihail Vedernikov]] |ViceTtl = Administracijan pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Ezitajiden Suiman ezimez' |LegislNm = [[Kotov Aleksandr|Aleksandr Kotov]] |FSAnthem = |Domain = |CadNo = 60 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Pskovan agj''' ({{lang-ru|Пскóвская óбласть}}) om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Agjan administrativine keskuz da kaikiš suremb lidn om [[Pskov]]. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine — [[venäkel']]. == Istorii == Vozil 910−1348 [[Pskovan ruhtinazkund]] oli olmas, se mülüi [[Uz'lidnanma]]ha. Sid' ruhtinazkund sai avtonomijad da oli olmas vhesai 1510 Pskovan Tazovaldkundaks. Pskovan agj om olmas vs 1944 elokun 23. päiväspäi. Vn 1957 2. päiväl redukud enččen [[Velikije Lukin agj]]an rajoniden tobmad palad mülütihe Pskovan agjaha. Pskovan agjan Päkäskuz<ref>[http://constitution.garant.ru/region/ustav_pskov/ Pskovan agjan Päkäskusen tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 29. päiväl keväz'kud Agjan Ezitajiden Suimal, tuli väghe sen-žo voden 12. päiväl sulakud da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Pskov Oblast.jpg|thumb|left|250px|Pskovan agjan reljefan kart.]] Agjal om röunoid [[Uz'lidnan agj]]anke da [[Tverin agj]]anke päivnouzmas, [[Smolenskan agj]]anke suvipäivnouzmas, [[Vaugedvenäma]]nke suves (sen [[Vitebskan agj]]anke, 305 km), [[Lätänma]]nke (214 km) da [[Estinma]]nke (270 km) päivlaskmas, [[Leningradan agj]]anke pohjoižes. Pskovan agj om mererandatoi. Pind om 55 399 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 38%, [[so]]d ottas kümnendest. Znamasižed joged oma [[Sur' (jogi)|Sur']] sen ližajogidenke ([[Iss (Suren ližajogi)|Iss]], [[Čeröh (jogi)|Čeröh]], [[Pskovanjogi]]), sid' [[Lovat']] da [[Šelon']] (lanktas [[Il'men']]-järvhe), [[Plüss (jogi)|Plüss]] agjan pohjoižes om [[Narv (jogi)|Narvan]] ližajogi. Kaik joged mülüdas [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha. Znamasine järv om [[Peipusjärv|Peipus da Pskovan]] estin röunal. Nece järv om videnz' surtte Evropas (3558 km²). Reljef vajehteleb alangoišpäi kukhiže. Kaikiš korktemb čokkoim om [[Bežanicin ülüz|Bežanicin ülüden]] [[Lipnickai]]-mägi (339 m) agjan suvipalas. Kaikiš alahaižemb om Peipusjärven pind (30 m). Klimat om [[ven vö|ven]] da Baltijan meren valatoitusele alastui. Londuseližed varad oma [[turbaz]], [[sapropel']], [[sauvondmaterialad]] ([[mouckivi]], [[dolomit]], [[sauvondgips]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]]), [[mec]], [[vezi|reskvezi]]. == Tobmuz == [[Fail:Дом Советов (Псков).jpg|thumb|right|250px|''Nevondkundoiden pert''' om agjan gubernatoran, Administracijan da Ezitajiden Suiman ištundsija [[Pskov]]as.]] Agjan pämez' nimitase gubernatoraks. [[Vedernikov Mihail|Mihail Vedernikov]] om gubernatoran vs 2018 sügüz'kun 17. päiväspäi, edel händast [[Turčak Andrei|Andrei Turčak]] radoi gubernatoran vll 2009−2017. Kaik rahvaz änestab händast videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Gubernator om mugažo agjan Administracijan pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Administracijan valdkundmehid radnikusile. Üks' ezmäine varagubernator da nell' muite varagubernatorad oma hänele abhu. Pskovan agjan üks'kodine parlament om Ezitajiden Suim. Kaik rahvaz valičeb sen 44 ezitajad videks vodeks. [[Aleksandr Kotov]] radab Ezitajiden Suiman ezimeheks vs 2011 tal'vkun 15. päiväspäi kahtenden strokun. Radonoigendai tobmuz om Pskovan agjan Administracii. Agjan ohjandused, komitetad da laudkundad alištudas Administracijale, se märičeb niiden strukturad. Vn 2018 9. päiväl sügüz'kud valitihe gubernatorad, [[Mihail Vedernikov]] sai vägestust ezmäižel tural (70,68% änid), edel sidä radoi gubernatoran velgusentäutajaks prezidentan käskön mödhe vs 2017 redukun 12. päiväspäi. Agjan Ezitajiden Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). == Eläjad == Vl 2010 Venäman rahvahanlugemižen mödhe eläjiden lugu oli 673,423 ristitud<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Venäman kaikenaigaine ristitišt vl 2010. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref>. Kaikutte seičemenz' ristit kümnepäi om lidnalaine. Kaikiš suremb ristitišt oli 1,677,000 eläjad vl 1926 (nügüdläižen röunan südäimes), sid' jogo vodel se poleni päiči 1989-ndes vodes (846 449 rist.). Kaik om [[Pskovan agjan lidnad|nell'toštkümne lidnad]] agjas da 14 lidnanvuittušt žilod. Toine järed lidn (enamba 90 tuh. ristitud vl 2015) om [[Velikije Luki]]. Vl 2018 kaik om 5 eländpunktad enamba mi 10 tuh. eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,5% vl 2010): [[venälaižed]] — 91,5%, [[ukrainalaižed]] — 1,3%, [[vaugedvenälaižed]] — 1,0%, [[čiganalaižed]] — 0,5%, toižed rahvahad — 2,0%, rahvahuden ozutandata — 3,7%. Erased toižed igähižed rahvahad: [[estilaižed]] — 0,09% (625 rist., sidä kesken [[setulaižed]] — 0,02%, 123 rist.); [[latvijalaižed]] — 0,07% (442 rist.). == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://www.pskov.ru/ Pskovan agjan tobmuden valdkundaližiden aluzkundoiden, Administracijan da e-ohjastusen oficialine portal (''pskov.ru'').] {{ref-ru}} * [http://ведерников.рф/ Pskovan agjan gubernatoran oficialine sait (''ведерников.рф'').] {{ref-ru}} * [http://sobranie.pskov.ru/ Pskovan agjan Ezitajiden Suiman oficialine sait (''sobranie.pskov.ru'').] {{ref-ru}} * [http://reg60.ru/ Pskovan agjan municipaližiden ühtnikoiden oficialine portal (''reg60.ru'').] {{ref-ru}} {{Pskovan agjan lidnad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} [[Kategorii:Pskovan agj| ]] s77sev6t89bmoocrqn95g0rq39mk6xa 0 9785 190441 175605 2026-10-10T18:28:49Z Motoranger 10577 formitez, galerei+ 190441 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Mehiko<br />Ciudad de México | Lidnanznam = Coat of arms of Mexican Federal District.svg | Flag = Flag of Mexico City.svg | Lidnanznam text = Mehikon lidnanznam | Flag text = Mehikon flag | Valdkund = Meksik | Eläjiden lugu = 9,209,944 | Voz' = 2020 | Pind = 1,485 | Fail = Montaje de CDMX.jpg | Pämez' = Klara Brugada<br/>(reduku 2024—,<br/>''Clara Brugada'') | Telefonkod = +52-55 | Aigvö = tal'vel [[UTC]]−6,<br />kezal [[UTC]]−5 }} [[Fail:Greater Mexico City.JPG|thumb|left|250px|Suren Mehikon kart (2014)]] '''Mehiko''' ({{lang-es|Ciudad de México}} [sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko], lühenduz '''CDMX''', {{lang-nah|Mexihco Hueyaltepetl}} [meːˈʃiʔko wejaːlˈtepeːt͡ɬ], {{lang-myn|u noj kaajil México}}) om [[Meksik]]an pälidn (vspäi 1821) da kaikiš suremb lidn. Se om valdkundan federaline ümbrik oficialižikš. Kaikiš suremb ispanijankel'ne lidn mail'mas, Pohjoižamerikan kaikiš enamba elänzoittud lidn. Vn 1968 redukus lidn vastsi 19. Kezaolimpiadan vändoid. == Istorii == Lidnan aluz om pandud [[ispanijalaižed|ispanijalaižil]] vl 1521 muretud [[Tenočtitlan]]an (actekiden pälidn) sijas. Uz' nimi om sündnu ispanijalaižil heiden vägitungendan aigan: ''[[Mehitli]]'' om actekiden sodajumalan nimi. Vn 1985 19. päiväl sügüz'kud jäl'gmäine sur' [[manrehkaiduz]] tegihe lidnas, kümne tuhad ristituid pölištuiba. == Geografijan andmused == [[Fail:Mexico (city) in Mexico (zoom).svg|thumb|left|250px|Federaližen Mehiko-ümbrikon sijaduz valdkundas vn 2011 kartal]] [[Fail:Zona Metropolitana de México.svg|thumb|left|250px|Lidnaglomeracii vl 2006: {{legend|gray|Lidnalaine pertišt}} {{legend|white|Federaline ümbrik (Mehiko-lidn)}} {{legend|#ACE1AF|[[Mehiko (štat)|Mehiko-štatan]] pohjoižpäivnouzmaižed municipalitetad (58)}} {{legend|yellow|[[Idal'go (štat)|Idal'go-štatan]] municipalitet (1)}}]] Lidn sijadase valdkundan suvipalas, [[Meksikan mägišt]]on katl'uses, 2240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Viž vulkanad ümbärtas lidnad 3500..3930 m ü.m.t. kortte. Ei ole londuselišt lähtendad vedele katl'usespäi, ka lidn alištub sur'vezile, konz sadeged jokseškatas mägiden pautkilpäi. Lidnan järviden sistem om zavottüd saudas actekoil völ ümbärdamha sur'vezid. Klimat om [[subtropine vö|subtropine]] korktoiden mägiden, päivoikaz päiči vihmsezonas. Voden keskmäine lämuz om +18,3 C°, sulakun-kezakun +19,9..+20,9 C°, kül'mkun-uhokun +15,5..+17,1 C°. Ekstremumad oma −4,4 C° (uhoku) i +33,9 C° (sulaku, semendku). Il'man lämuz voib ületada +28 C° miččel taht kul. Ei voi panda halad semendkus (minimum om +3,7 C°) i heinkus-sügüz'kus (joga kun minimum om +1,0 C°). Paneb sadegid 861 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (137..177 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kül'mkus-sulakus (77 mm pol'vodes). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 44..48 % röunoiš uhokus-sulakus i 64..70 % kezakus-redukus. Pölütorokad da manrehkaidused oma paksud. == Tobmuz == [[Fail:MX-DF-División política.svg|thumb|left|250px|Lidnan rajonad (Federaline ümbrik, 2008)]] Federaline Mehiko-ümbrik jagase kuz'toštkümneks nimitadud rajonaks (üks'lugu {{lang-es|demarcación}}). Lidnan tobmuden pämez' om sen ohjastusen pämez' ({{lang-es|Jefe/Jefa de Gobierno de Ciudad de México}}). Edeližed lidnan pämehed oma Marti Batres (''Martí Batres'', kezaku 2023 — reduku 2024), Klaudia Šeinbaum (''Claudia Sheinbaum'', tal'vku 2018 — kezaku 2023), Hose Ramon Amieva vl 2018 (''José Ramón Amieva'', 29. keväz'ku — 4. tal'vku), Migel' Anhel' Mancera Espinosa (''Miguel Ángel Mancera Espinosa'', tal'vku 2012 — keväz'ku 2018). == Eläjad == Vn 2010 Meksikan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8,851,080 ristitud. Kaik 9,209,944 elajad oli lidnas vl 2020 1485 km² pindal. Enamba mi 21,8 mln ristituid elädas Mehikon lidnaglomeracijas (vn 2020 andmused). [[Metis]]ad i [[katoline jumalankodikund|katolikad]] oma enambuses lidnan eläjiden keskes. Kaikiš suremb Amerikoiš Meksikan nacionaline avtonomine universitet<ref>[http://unam.mx/ Meksikan nacionaližen avtonomižen universitetan sait (''unam.mx'').] {{ref-es}}</ref> baziruiše lidnas ({{lang-es|Universidad Nacional Autónoma de México, UNAM}}, alusenpanend 1910, 373 tuh. üläopenikoid 2022-23 openduzvodel). Sen valdkundaližen aluzkundan kampusad sijadasoiš pälidnas päpaloin, om palakundoid kaikedme valdkundadme i ühesas verhas mas. Universitet mülütab kaks'kümne fakul'tetad, kümne nacionališt školad erazvuiččiš sferoiš i viž kolledžad, 34 tedoinstitutad i 26 muzejad mülüdas sen strukturha mugažo. == Transport == [[Fail:Mapa STC Metro Movilidad Integrada2024.jpg|thumb|left|250px|Mehikon metropolitenan kart (2024)]] Lidnan südäimine kundaline transport om metropoliten, kiruhtramvai, kiruhavtobusad, avtobusad da trolleibusad, taksid i maršruttaksid ({{lang-es|peseros}}). Vspäi 1969 metro radab lidnas da sen erasiš kaimdailidnoiš (vl 2016 oli 12 jonod 195 stancijanke, 226,5 km raudted). Mehikon rahvahidenkeskeine civiline lendimport Benito Huaresan nimed<ref>[http://www.aicm.com.mx/ Mehikon rahvahidenkeskeižen lendimportan Benito Huaresan nimed sait (''aicm.com.mx'').] {{ref-es}} {{ref-en}}</ref> (''MEX / MMMX'', 50,3 mln passažiroid vl 2019, 44,6 mln passažiroid vl 2025, 567 tuh. tonnoid jüguid vl 2021) om saudud 2230 m ü.m.t. korktusel, sijadase vides kilometras päivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜV:oihe]], [[Evrop]]ha i [[Suviamerik]]an äjihe maihe, mugažo [[Meksik]]adme. Toine soda- da civiline lendimport Felipe Anheles-sodapämehen nimed (''NLU / MMSM'', 7 mln passažiroid vl 2025) om saudud vll 2019−2022 vajehtamha hilläšti Mehikon vanhad lendimportad, se uz' lendimport radab 49 km pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas passažirreisid Meksikan äjihe lidnoihe i Kariban regionan pälidnoihe, om jügureisid kaikedme mirudme. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Cámara de Diputados 2012-09-09 03-36-12.jpg|Mehikon Käskusenandajan suiman ištundoiden sijaduz (''Palacio Legislativo de Donceles''-sauvuz, sügüz'ku 2012) New Federal District Building (Mexico City).jpg|Lidnan ohjastusen aluzkundoiden sauvuz (semendku 2012) Ciudad Judicial CDMX.jpg|Federaližen ümbrikon Käskuzkundaline lidnut (keväz'ku 2015) Mexico City Metropolitan Cathedral - panoramio.jpg|Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän kafedraline katoline päjumalanpert', vn 2009 nägu (om saudud vll 1573−1813) MexicoCityStockExchange01.jpg|Mehikon fondbirž vn 2011 redukus UNAM Ciudad Universitaria.jpg|Meksikan nacionaližen avtonomižen universitetan kampus (2006, kirjišt om ezimal) Bellas Artes 01.jpg|Čomamahtoiden pert'kulu (''Palacio de Bellas Artes'', uhoku 2012) Ext 06Museo Soumaya FREE Fernando Romero EnterprisE photo by Adam Wiseman (cropped).jpg|Čomamahton privatižen ''Soumaya''-muzejan uz' sauvuz vn 2011 sulakus AICM AIR T2.jpg|Mehikon lendimportan Benito Huaresan nimed terminal nomer 2 vl 2014 Vista aérea de la Estación Buenavista 02.jpg|''Buenavista''-päraudtestancijan sauvuz, sulaku 2025 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://www.df.gob.mx/ Mehiko-lidnan oficialine sait (''df.gob.mx'').] {{ref-es}} {{Commons|Ciudad de México}} {{Pohjoižamerikan pälidnad}} [[Kategorii:Mehiko| ]] [[Kategorii:Meksikan lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Meksik|*]] [[Kategorii:Pälidnad]] msr5ai24hzwrdo1ie6us6zisomc4z5h 190442 190441 2026-10-10T18:29:37Z Motoranger 10577 formitez 190442 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Mehiko<br />Ciudad de México | Lidnanznam = Coat of arms of Mexican Federal District.svg | Flag = Flag of Mexico City.svg | Lidnanznam text = Mehikon lidnanznam | Flag text = Mehikon flag | Valdkund = Meksik | Eläjiden lugu = 9,209,944 | Voz' = 2020 | Pind = 1,485 | Fail = Montaje de CDMX.jpg | Pämez' = Klara Brugada<br/>(reduku 2024—,<br/>''Clara Brugada'') | Telefonkod = +52-55 | Aigvö = tal'vel [[UTC]]−6,<br />kezal [[UTC]]−5 }} [[Fail:Greater Mexico City.JPG|thumb|left|250px|Suren Mehikon kart (2014)]] '''Mehiko''' ({{lang-es|Ciudad de México}} [sjuˈða(ð) ðe ˈmexiko], lühenduz '''CDMX''', {{lang-nah|Mexihco Hueyaltepetl}} [meːˈʃiʔko wejaːlˈtepeːt͡ɬ], [[majan keled|majaks]]: ''u noj kaajil México'') om [[Meksik]]an pälidn (vspäi 1821) da kaikiš suremb lidn. Se om valdkundan federaline ümbrik oficialižikš. Kaikiš suremb ispanijankel'ne lidn mail'mas, Pohjoižamerikan kaikiš enamba elänzoittud lidn. Vn 1968 redukus lidn vastsi 19. Kezaolimpiadan vändoid. == Istorii == Lidnan aluz om pandud [[ispanijalaižed|ispanijalaižil]] vl 1521 muretud [[Tenočtitlan]]an (actekiden pälidn) sijas. Uz' nimi om sündnu ispanijalaižil heiden vägitungendan aigan: ''[[Mehitli]]'' om actekiden sodajumalan nimi. Vn 1985 19. päiväl sügüz'kud jäl'gmäine sur' [[manrehkaiduz]] tegihe lidnas, kümne tuhad ristituid pölištuiba. == Geografijan andmused == [[Fail:Mexico (city) in Mexico (zoom).svg|thumb|left|250px|Federaližen Mehiko-ümbrikon sijaduz valdkundas vn 2011 kartal]] [[Fail:Zona Metropolitana de México.svg|thumb|left|250px|Lidnaglomeracii vl 2006: {{legend|gray|Lidnalaine pertišt}} {{legend|white|Federaline ümbrik (Mehiko-lidn)}} {{legend|#ACE1AF|[[Mehiko (štat)|Mehiko-štatan]] pohjoižpäivnouzmaižed municipalitetad (58)}} {{legend|yellow|[[Idal'go (štat)|Idal'go-štatan]] municipalitet (1)}}]] Lidn sijadase valdkundan suvipalas, [[Meksikan mägišt]]on katl'uses, 2240 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Viž vulkanad ümbärtas lidnad 3500..3930 m ü.m.t. kortte. Ei ole londuselišt lähtendad vedele katl'usespäi, ka lidn alištub sur'vezile, konz sadeged jokseškatas mägiden pautkilpäi. Lidnan järviden sistem om zavottüd saudas actekoil völ ümbärdamha sur'vezid. Klimat om [[subtropine vö|subtropine]] korktoiden mägiden, päivoikaz päiči vihmsezonas. Voden keskmäine lämuz om +18,3 C°, sulakun-kezakun +19,9..+20,9 C°, kül'mkun-uhokun +15,5..+17,1 C°. Ekstremumad oma −4,4 C° (uhoku) i +33,9 C° (sulaku, semendku). Il'man lämuz voib ületada +28 C° miččel taht kul. Ei voi panda halad semendkus (minimum om +3,7 C°) i heinkus-sügüz'kus (joga kun minimum om +1,0 C°). Paneb sadegid 861 mm vodes, enamba kezakus-sügüz'kus (137..177 mm kus), kuiv sezon oleskeleb kül'mkus-sulakus (77 mm pol'vodes). Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 44..48 % röunoiš uhokus-sulakus i 64..70 % kezakus-redukus. Pölütorokad da manrehkaidused oma paksud. == Tobmuz == [[Fail:MX-DF-División política.svg|thumb|left|250px|Lidnan rajonad (Federaline ümbrik, 2008)]] Federaline Mehiko-ümbrik jagase kuz'toštkümneks nimitadud rajonaks (üks'lugu {{lang-es|demarcación}}). Lidnan tobmuden pämez' om sen ohjastusen pämez' ({{lang-es|Jefe/Jefa de Gobierno de Ciudad de México}}). Edeližed lidnan pämehed oma Marti Batres (''Martí Batres'', kezaku 2023 — reduku 2024), Klaudia Šeinbaum (''Claudia Sheinbaum'', tal'vku 2018 — kezaku 2023), Hose Ramon Amieva vl 2018 (''José Ramón Amieva'', 29. keväz'ku — 4. tal'vku), Migel' Anhel' Mancera Espinosa (''Miguel Ángel Mancera Espinosa'', tal'vku 2012 — keväz'ku 2018). == Eläjad == Vn 2010 Meksikan rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 8,851,080 ristitud. Kaik 9,209,944 elajad oli lidnas vl 2020 1485 km² pindal. Enamba mi 21,8 mln ristituid elädas Mehikon lidnaglomeracijas (vn 2020 andmused). [[Metis]]ad i [[katoline jumalankodikund|katolikad]] oma enambuses lidnan eläjiden keskes. Kaikiš suremb Amerikoiš Meksikan nacionaline avtonomine universitet<ref>[http://unam.mx/ Meksikan nacionaližen avtonomižen universitetan sait (''unam.mx'').] {{ref-es}}</ref> baziruiše lidnas ({{lang-es|Universidad Nacional Autónoma de México, UNAM}}, alusenpanend 1910, 373 tuh. üläopenikoid 2022-23 openduzvodel). Sen valdkundaližen aluzkundan kampusad sijadasoiš pälidnas päpaloin, om palakundoid kaikedme valdkundadme i ühesas verhas mas. Universitet mülütab kaks'kümne fakul'tetad, kümne nacionališt školad erazvuiččiš sferoiš i viž kolledžad, 34 tedoinstitutad i 26 muzejad mülüdas sen strukturha mugažo. == Transport == [[Fail:Mapa STC Metro Movilidad Integrada2024.jpg|thumb|left|250px|Mehikon metropolitenan kart (2024)]] Lidnan südäimine kundaline transport om metropoliten, kiruhtramvai, kiruhavtobusad, avtobusad da trolleibusad, taksid i maršruttaksid ({{lang-es|peseros}}). Vspäi 1969 metro radab lidnas da sen erasiš kaimdailidnoiš (vl 2016 oli 12 jonod 195 stancijanke, 226,5 km raudted). Mehikon rahvahidenkeskeine civiline lendimport Benito Huaresan nimed<ref>[http://www.aicm.com.mx/ Mehikon rahvahidenkeskeižen lendimportan Benito Huaresan nimed sait (''aicm.com.mx'').] {{ref-es}} {{ref-en}}</ref> (''MEX / MMMX'', 50,3 mln passažiroid vl 2019, 44,6 mln passažiroid vl 2025, 567 tuh. tonnoid jüguid vl 2021) om saudud 2230 m ü.m.t. korktusel, sijadase vides kilometras päivnouzmha lidnan keskuzpalaspäi. Sišpäi tehtas reisid [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad|AÜV:oihe]], [[Evrop]]ha i [[Suviamerik]]an äjihe maihe, mugažo [[Meksik]]adme. Toine soda- da civiline lendimport Felipe Anheles-sodapämehen nimed (''NLU / MMSM'', 7 mln passažiroid vl 2025) om saudud vll 2019−2022 vajehtamha hilläšti Mehikon vanhad lendimportad, se uz' lendimport radab 49 km pohjoižpäivnouzmha lidnan keskusespäi. Tehtas passažirreisid Meksikan äjihe lidnoihe i Kariban regionan pälidnoihe, om jügureisid kaikedme mirudme. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Cámara de Diputados 2012-09-09 03-36-12.jpg|Mehikon Käskusenandajan suiman ištundoiden sijaduz (''Palacio Legislativo de Donceles''-sauvuz, sügüz'ku 2012) New Federal District Building (Mexico City).jpg|Lidnan ohjastusen aluzkundoiden sauvuz (semendku 2012) Ciudad Judicial CDMX.jpg|Federaližen ümbrikon Käskuzkundaline lidnut (keväz'ku 2015) Mexico City Metropolitan Cathedral - panoramio.jpg|Pühän Jumalanmaman Emäganpäivän kafedraline katoline päjumalanpert', vn 2009 nägu (om saudud vll 1573−1813) MexicoCityStockExchange01.jpg|Mehikon fondbirž vn 2011 redukus UNAM Ciudad Universitaria.jpg|Meksikan nacionaližen avtonomižen universitetan kampus (2006, kirjišt om ezimal) Bellas Artes 01.jpg|Čomamahtoiden pert'kulu (''Palacio de Bellas Artes'', uhoku 2012) Ext 06Museo Soumaya FREE Fernando Romero EnterprisE photo by Adam Wiseman (cropped).jpg|Čomamahton privatižen ''Soumaya''-muzejan uz' sauvuz vn 2011 sulakus AICM AIR T2.jpg|Mehikon lendimportan Benito Huaresan nimed terminal nomer 2 vl 2014 Vista aérea de la Estación Buenavista 02.jpg|''Buenavista''-päraudtestancijan sauvuz, sulaku 2025 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://www.df.gob.mx/ Mehiko-lidnan oficialine sait (''df.gob.mx'').] {{ref-es}} {{Commons|Ciudad de México}} {{Pohjoižamerikan pälidnad}} [[Kategorii:Mehiko| ]] [[Kategorii:Meksikan lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Meksik|*]] [[Kategorii:Pälidnad]] kqjrbc5uuplsvx5616eawzjnl96ptn3 0 37489 190452 176307 2026-10-11T11:36:55Z Motoranger 10577 +galerei 190452 wikitext text/x-wiki {{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Dalän'<br />大連 / 大连<br /><small>''(Dàlián)''</small> | Lidnanznam = | Flag = | Lidnanznam text = Dalänin lidnanznam | Flag text = | Valdkund = Kitai | Eläjiden lugu = 7,450,785 | Voz' = 2020 | Pind = 13,630.44 | Fail = Dalian Montage (2).jpg | Pämez' = | Telefonkod = +86-(0) | Aigvö = [[UTC]]+8 }} [[Fail:Dalian Metro Map OSM.png|thumb|left|250px|Lidnan kart metron jonoidenke (2022)]] '''Dalän' ''' ({{lang-zh|大連 / 大连}}, [[pin'jin']]: ''Dàlián'', [[japonan kel'|japonan]] virkand: ''Dairen'', {{lang-ru|Даля́нь}}) om järed lidn da lidnümbrik [[Kitai]]n pohjoižpäivnouzmaižel mererandal. Se om [[Läonin]]-agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. == Istorii == Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud [[Venäman imperii|Venäman imperijal]] ottud kortomha Cin-imperijan territorijal vl 1898 kut Dal'nii-meriport ({{lang-ru|Да́льний}}) kitain kalanikoiden Cinniv-žilon sijas (''Cinniva'', 青泥洼). Venäman [[Port-Artur]]-lidnuz sijazihe lidnümbrikon Lüišun'kou-rajonas. Lidnan sauvond oti seičeme vot i 30 mln kuldrubläd. Sen hüvin kalutadud meriport oti kahtent sijad [[Šanhai]]n jäl'ghe Azijan tün'valdmerižel randištol Suvikitain merespäi zavodiden. Vl 1904 Dalän' oli anastadud [[Japonii|Japonijal]] i oli sen tobmuden al, vspäi 1906 — joudjaline merikar. Lidn oli päzutadud nevondkundaližel armijal vn 1945 elokus i vhesai 1950 oli ottud kortomha [[Nevondkundaline Ühtištuz|NSTÜ:l]], meriport oli joudjaline Kitain täht. Dalän'-lidn om lahjoitud (maksoita) Kitaile vl 1950, siš aigaspäi om sen palaks rattemata. Uz' kitajine tobmuz ühtišti Dalänid Lüišun'-lidnanke i käti ''Lüid''-aglomeracijaks (''Lüida'', {{lang-zh|旅大市}}). Vn 1981 9. päiväl uhokud Kitain Valdkundaline Nevondkund nimiti Lüid-lidnad Dalänikš, enzne Lüišun'-lidn kändihe sen rajonaks. Vl 1984 tedotihe lidnad joudjaližeks ekonomižeks zonaks. Dalänin ižandusen päsarakod oma kivivoin ümbriradmine (''Hengli Petrochemical''- i ''Hengyi Petrochemical''-korporacijoiden kuz' edheotandad), raudan metallurgii, himine sarak, kaikenvuitte laivansauvomine (sured soda- i jügulaivad, astjad kalanpüdon täht, ehtatimed, burauduzplatformad), likkuimiden pästand (BYD-kebnavtod, FAW-elektrobusad, vedimed, vagonad i metrovagonad), sömtegimišt. Tömašinoiden ''DMTG''-korporacijan päfater sijadase täs. Toižed sarakod oma farmaceftine, elektrotehnine, elektronine, tekstiline, sauvond, omblendtegimišt, kengiden pästand, robotoiden tehmine (''Ex-Robots''). Lidn šingotase järedal meriportal, turizmal i meriproduktoiden fermoil mugažo. Dalänin tavarbirž om avaitud. Hunän'he-atomstancii radab pohjoižhe lidnaspäi. Kitain rahvahidenkeskeine programholitusen i infotehnologijoiden jarmank vedase joga voden kezakus. == Geografijan andmused == [[Fail:Location of Dalian Prefecture within Liaoning (China).png|thumb|left|250px|Lidnümbrikon sijaduz agjas i valdkundas vn 2007 kartal]] Lidn sijadase agjan suves, [[Pakuine meri|Pakuižen meren]] Dalän'van'-lahten randal, Läodunan (Kvantunan) pol'saren suvel i lähižil saril, 29 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan rel'jef om kukhikaz, lidnümbrikon — mägikaz sen Cän'šan'-mägisel'ganke. Kaikiš korktemb lidnümbrikon čokkoim om Bujun-mägi 1132 m ü.m.t.. Mererandan pird om 1906 km pitte, sidä kesken äiluguižiden sariden 618 km. Mererand om kall'oikaz päpaloin. Lidnan rand röunatab Bohein lahtenke päivlaskmas. Matkad agjan [[Šen'jan]]-keskushesai om 355 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 380 km avtotedme. Matkad [[Pekin]]-pälidnhasai om 485 km suvipäivlaskmha orhal, 840 km avtoteidme vai 580 km raudtedme. Klimat om [[ven vö|ven]] mussonine, päivoikaz tobjimalaz. Voden keskmäine lämuz om +11,6 C°, kezakun-sügüz'kun +20,9..+24,8 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..−3,3 C°. Ekstremumad oma −21,1 C° (viluku) i +36,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +10,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +14,4 C° (tal'vku, uhoku). Il'man lämuz voib ületada +26 C° sulakus-kül'mkus. Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +3,7 C°). Paneb sadegid 604 mm vodes, enamba heinkus (120 mm) i elokus (172 mm), vähemba tal'vkus-keväz'kus (6..11 mm kus). Paneb lunt 21 päiväd tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 53..62 % röunoiš redukus-semendkus, 80..82 % heinkus-elokus, 69..73 % toižiš kuiš. == Tobmuz == [[Fail:Subdivisions of Dalian-China.png|thumb|left|250px|Dalänin lidnümbrikon palad (2009)]] Dalänin lidnümbrik jagase kümneks nimitadud ühtnikaks: seičeme lidnrajonad, kaks' lidnmakundad i üks' külämakund. == Eläjad == Vn 2010 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 6,7 mln ristituid, vn 2020 — 7 450 785 ristitud. == Transport == Avtobusad (niiden kesken sijaližen tehmižen elektrobusad), tramvai (vspäi 1909), metropoliten i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 2003 (vspäi 2022 om kuz' jonod 107 stancijanke, 213,2 km raudted). Kaik viž avtobusstancijad ratas lidnas ümbrištonke. Kiruhraudte ühtenzoitab [[Harbin]]-lidnanke pohjoižes vspäi 2013. Raudtetonnel' 123 km pitte [[Jan'tai]]-lidnhasai Šan'dunan pol'sarel om sauvomas, linneb vaumitud vodele 2026. Se laskeb säta täut Bohein ekonomišt rengast. Dalanin meriport mülüb mail'man kaikiš järedambiden konteinerportoiden kaks'kümnikha. Vl 2016 port oti kümnent sijad mail'mas jüguiden pörundan mödhe (318 mln tonnoid). Tarbhaine port [[Japonii|Japonijan]] tavaroiden täht oigendamha niid Keskuzazijan i Evropan maihe. Om jogapäiväližid reisid Kitain toižihe surihe portoihe: Jan'tai, [[Tän'czin']]. Rahvahidenkeskeine civiline ''Čžoušuiczi''-lendimport<ref>[http://www.dlairport.com/ Dalänin rahvahidenkeskeižen lendimportan sait (''dlairport.com'').] {{ref-zh}}</ref> (''DLC / ZYTL'', 16,1 mln passažiroid i 150 tuh. tonnoid jüguid vl 2023, 19,8 mln passažiroid i 171 tuh. tonnoid jüguid vl 2025) sijadase kümnes kilometras lodeheze lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas passažirreisid ümbärdajiden valdkundoiden pälidnoihe i Kitain äjihe lidnoihe, jügureisid nenihe lidnoihe: Dubai, Frankfurt, Osak, Šanhai, Tokio. Uz' ''Czin'čžouvan' ''-lendimport om sauvomas ratud sarel 21 km² pindanke pohjoižhe lidnaspäi, sen avaiduz varastase vl 2026. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> G|Lidnan tobmuden sauvuz () Dalian Peking Opera House.JPG|Pekinan operan pert' (tal'vku 2014) Zhongshan Square.jpg|Lidnan azjaline keskuz Čžunšan'-torgul, semendku 2021 Dalian Maritime Univ-Old Gate.jpg|Dalänin meriuniversitet, vanh tulend (heinku 2009) Dalian Airport.jpg|Rahvahidenkeskeine ''Čžoušuiczi''-lendimport, eloku 2009 Dalian North Railway Station.JPG|''Dalän'-Pohjoine''-päraudtestancii, tal'vku 2012 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://dl.gov.cn/ Lidnan tobmuden sait (''dl.gov.cn'').] {{ref-zh}} {{Commons|Dalyan}} [[Kategorii:Dalän'| ]] [[Kategorii:Kitain lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Läonin]] i1w3q2ma8pynpl64ldgj9bc450hcigv 190453 190452 2026-10-11T11:39:49Z Motoranger 10577 galerei+ 190453 wikitext text/x-wiki {{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Dalän'<br />大連 / 大连<br /><small>''(Dàlián)''</small> | Lidnanznam = | Flag = | Lidnanznam text = Dalänin lidnanznam | Flag text = | Valdkund = Kitai | Eläjiden lugu = 7,450,785 | Voz' = 2020 | Pind = 13,630.44 | Fail = Dalian Montage (2).jpg | Pämez' = | Telefonkod = +86-(0) | Aigvö = [[UTC]]+8 }} [[Fail:Dalian Metro Map OSM.png|thumb|left|250px|Lidnan kart metron jonoidenke (2022)]] '''Dalän' ''' ({{lang-zh|大連 / 大连}}, [[pin'jin']]: ''Dàlián'', [[japonan kel'|japonan]] virkand: ''Dairen'', {{lang-ru|Даля́нь}}) om järed lidn da lidnümbrik [[Kitai]]n pohjoižpäivnouzmaižel mererandal. Se om [[Läonin]]-agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. == Istorii == Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud [[Venäman imperii|Venäman imperijal]] ottud kortomha Cin-imperijan territorijal vl 1898 kut Dal'nii-meriport ({{lang-ru|Да́льний}}) kitain kalanikoiden Cinniv-žilon sijas (''Cinniva'', 青泥洼). Venäman [[Port-Artur]]-lidnuz sijazihe lidnümbrikon Lüišun'kou-rajonas. Lidnan sauvond oti seičeme vot i 30 mln kuldrubläd. Sen hüvin kalutadud meriport oti kahtent sijad [[Šanhai]]n jäl'ghe Azijan tün'valdmerižel randištol Suvikitain merespäi zavodiden. Vl 1904 Dalän' oli anastadud [[Japonii|Japonijal]] i oli sen tobmuden al, vspäi 1906 — joudjaline merikar. Lidn oli päzutadud nevondkundaližel armijal vn 1945 elokus i vhesai 1950 oli ottud kortomha [[Nevondkundaline Ühtištuz|NSTÜ:l]], meriport oli joudjaline Kitain täht. Dalän'-lidn om lahjoitud (maksoita) Kitaile vl 1950, siš aigaspäi om sen palaks rattemata. Uz' kitajine tobmuz ühtišti Dalänid Lüišun'-lidnanke i käti ''Lüid''-aglomeracijaks (''Lüida'', {{lang-zh|旅大市}}). Vn 1981 9. päiväl uhokud Kitain Valdkundaline Nevondkund nimiti Lüid-lidnad Dalänikš, enzne Lüišun'-lidn kändihe sen rajonaks. Vl 1984 tedotihe lidnad joudjaližeks ekonomižeks zonaks. Dalänin ižandusen päsarakod oma kivivoin ümbriradmine (''Hengli Petrochemical''- i ''Hengyi Petrochemical''-korporacijoiden kuz' edheotandad), raudan metallurgii, himine sarak, kaikenvuitte laivansauvomine (sured soda- i jügulaivad, astjad kalanpüdon täht, ehtatimed, burauduzplatformad), likkuimiden pästand (BYD-kebnavtod, FAW-elektrobusad, vedimed, vagonad i metrovagonad), sömtegimišt. Tömašinoiden ''DMTG''-korporacijan päfater sijadase täs. Toižed sarakod oma farmaceftine, elektrotehnine, elektronine, tekstiline, sauvond, omblendtegimišt, kengiden pästand, robotoiden tehmine (''Ex-Robots''). Lidn šingotase järedal meriportal, turizmal i meriproduktoiden fermoil mugažo. Dalänin tavarbirž om avaitud. Hunän'he-atomstancii radab pohjoižhe lidnaspäi. Kitain rahvahidenkeskeine programholitusen i infotehnologijoiden jarmank vedase joga voden kezakus. == Geografijan andmused == [[Fail:Location of Dalian Prefecture within Liaoning (China).png|thumb|left|250px|Lidnümbrikon sijaduz agjas i valdkundas vn 2007 kartal]] Lidn sijadase agjan suves, [[Pakuine meri|Pakuižen meren]] Dalän'van'-lahten randal, Läodunan (Kvantunan) pol'saren suvel i lähižil saril, 29 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan rel'jef om kukhikaz, lidnümbrikon — mägikaz sen Cän'šan'-mägisel'ganke. Kaikiš korktemb lidnümbrikon čokkoim om Bujun-mägi 1132 m ü.m.t.. Mererandan pird om 1906 km pitte, sidä kesken äiluguižiden sariden 618 km. Mererand om kall'oikaz päpaloin. Lidnan rand röunatab Bohein lahtenke päivlaskmas. Matkad agjan [[Šen'jan]]-keskushesai om 355 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 380 km avtotedme. Matkad [[Pekin]]-pälidnhasai om 485 km suvipäivlaskmha orhal, 840 km avtoteidme vai 580 km raudtedme. Klimat om [[ven vö|ven]] mussonine, päivoikaz tobjimalaz. Voden keskmäine lämuz om +11,6 C°, kezakun-sügüz'kun +20,9..+24,8 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..−3,3 C°. Ekstremumad oma −21,1 C° (viluku) i +36,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +10,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +14,4 C° (tal'vku, uhoku). Il'man lämuz voib ületada +26 C° sulakus-kül'mkus. Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +3,7 C°). Paneb sadegid 604 mm vodes, enamba heinkus (120 mm) i elokus (172 mm), vähemba tal'vkus-keväz'kus (6..11 mm kus). Paneb lunt 21 päiväd tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 53..62 % röunoiš redukus-semendkus, 80..82 % heinkus-elokus, 69..73 % toižiš kuiš. == Tobmuz == [[Fail:Subdivisions of Dalian-China.png|thumb|left|250px|Dalänin lidnümbrikon palad (2009)]] Dalänin lidnümbrik jagase kümneks nimitadud ühtnikaks: seičeme lidnrajonad, kaks' lidnmakundad i üks' külämakund. == Eläjad == Vn 2010 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 6,7 mln ristituid, vn 2020 — 7 450 785 ristitud. == Transport == Avtobusad (niiden kesken sijaližen tehmižen elektrobusad), tramvai (vspäi 1909), metropoliten i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 2003 (vspäi 2022 om kuz' jonod 107 stancijanke, 213,2 km raudted). Kaik viž avtobusstancijad ratas lidnas ümbrištonke. Kiruhraudte ühtenzoitab [[Harbin]]-lidnanke pohjoižes vspäi 2013. Raudtetonnel' 123 km pitte [[Jan'tai]]-lidnhasai Šan'dunan pol'sarel om sauvomas, linneb vaumitud vodele 2026. Se laskeb säta täut Bohein ekonomišt rengast. Dalanin meriport mülüb mail'man kaikiš järedambiden konteinerportoiden kaks'kümnikha. Vl 2016 port oti kümnent sijad mail'mas jüguiden pörundan mödhe (318 mln tonnoid). Tarbhaine port [[Japonii|Japonijan]] tavaroiden täht oigendamha niid Keskuzazijan i Evropan maihe. Om jogapäiväližid reisid Kitain toižihe surihe portoihe: Jan'tai, [[Tän'czin']]. Rahvahidenkeskeine civiline ''Čžoušuiczi''-lendimport<ref>[http://www.dlairport.com/ Dalänin rahvahidenkeskeižen lendimportan sait (''dlairport.com'').] {{ref-zh}}</ref> (''DLC / ZYTL'', 16,1 mln passažiroid i 150 tuh. tonnoid jüguid vl 2023, 19,8 mln passažiroid i 171 tuh. tonnoid jüguid vl 2025) sijadase kümnes kilometras lodeheze lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas passažirreisid ümbärdajiden valdkundoiden pälidnoihe i Kitain äjihe lidnoihe, jügureisid nenihe lidnoihe: Dubai, Frankfurt, Osak, Šanhai, Tokio. Uz' ''Czin'čžouvan' ''-lendimport om sauvomas ratud sarel 21 km² pindanke pohjoižhe lidnaspäi, sen avaiduz varastase vl 2026. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> 大连人民广场东南块五四路西北向大连市政府.jpg|Lidnan tobmuden sauvuz Rahvahantorgul (madal da leved, keväz'ku 2012) Dalian Peking Opera House.JPG|Pekinan operan pert' (tal'vku 2014) Zhongshan Square.jpg|Lidnan azjaline keskuz Čžunšan'-torgul, semendku 2021 Dalian Maritime Univ-Old Gate.jpg|Dalänin meriuniversitet, vanh tulend (heinku 2009) Dalian Airport.jpg|Rahvahidenkeskeine ''Čžoušuiczi''-lendimport, eloku 2009 Dalian North Railway Station.JPG|''Dalän'-Pohjoine''-päraudtestancii, tal'vku 2012 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://dl.gov.cn/ Lidnan tobmuden sait (''dl.gov.cn'').] {{ref-zh}} {{Commons|Dalyan}} [[Kategorii:Dalän'| ]] [[Kategorii:Kitain lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Läonin]] coe639twsxodxrd3063cknlumdu2k4a 190454 190453 2026-10-11T11:41:35Z Motoranger 10577 tarkoiktemb 190454 wikitext text/x-wiki {{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Dalän'<br />大連 / 大连<br /><small>''(Dàlián)''</small> | Lidnanznam = | Flag = | Lidnanznam text = Dalänin lidnanznam | Flag text = | Valdkund = Kitai | Eläjiden lugu = 7,450,785 | Voz' = 2020 | Pind = 13,630.44 | Fail = Dalian Montage (2).jpg | Pämez' = | Telefonkod = +86-(0) | Aigvö = [[UTC]]+8 }} [[Fail:Dalian Metro Map OSM.png|thumb|left|250px|Lidnan kart metron jonoidenke (2022)]] '''Dalän' ''' ({{lang-zh|大連 / 大连}}, [[pin'jin']]: ''Dàlián'', [[japonan kel'|japonan]] virkand: ''Dairen'', {{lang-ru|Даля́нь}}) om järed lidn da lidnümbrik [[Kitai]]n pohjoižpäivnouzmaižel mererandal. Se om [[Läonin]]-agjan kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. == Istorii == Nügüdläižen eländpunktan aluz om pandud [[Venäman imperii|Venäman imperijal]] ottud kortomha Cin-imperijan territorijal vl 1898 kut Dal'nii-meriport ({{lang-ru|Да́льний}}) kitain kalanikoiden Cinniv-žilon sijas (''Cinniva'', 青泥洼). Venäman [[Port-Artur]]-lidnuz sijazihe lidnümbrikon Lüišun'kou-rajonas. Lidnan sauvond oti seičeme vot i 30 mln kuldrubläd. Sen hüvin kalutadud meriport oti kahtent sijad [[Šanhai]]n jäl'ghe Azijan tün'valdmerižel randištol Suvikitain merespäi zavodiden. Vl 1904 Dalän' oli anastadud [[Japonii|Japonijal]] i oli sen tobmuden al, vspäi 1906 — joudjaline merikar. Lidn oli päzutadud nevondkundaližel armijal vn 1945 elokus i vhesai 1950 oli ottud kortomha [[Nevondkundaline Ühtištuz|NSTÜ:l]], meriport oli joudjaline Kitain täht. Dalän'-lidn om lahjoitud (maksoita) Kitaile vl 1950, siš aigaspäi om sen palaks rattemata. Uz' kitajine tobmuz ühtišti Dalänid Lüišun'-lidnanke i käti ''Lüid''-aglomeracijaks (''Lüida'', {{lang-zh|旅大市}}). Vn 1981 9. päiväl uhokud Kitain Valdkundaline Nevondkund nimiti Lüid-lidnad Dalänikš, enzne Lüišun'-lidn kändihe sen rajonaks. Vl 1984 tedotihe lidnad joudjaližeks ekonomižeks zonaks. Dalänin ižandusen päsarakod oma kivivoin ümbriradmine (''Hengli Petrochemical''- i ''Hengyi Petrochemical''-korporacijoiden kuz' edheotandad), raudan metallurgii, himine sarak, kaikenvuitte laivansauvomine (sured soda- i jügulaivad, astjad kalanpüdon täht, ehtatimed, burauduzplatformad), likkuimiden pästand (BYD-kebnavtod, FAW-elektrobusad, vedimed, vagonad i metrovagonad), sömtegimišt. Tömašinoiden ''DMTG''-korporacijan päfater sijadase täs. Toižed sarakod oma farmaceftine, elektrotehnine, elektronine, tekstiline, sauvond, omblendtegimišt, kengiden pästand, robotoiden tehmine (''Ex-Robots''). Lidn šingotase järedal meriportal, turizmal i meriproduktoiden fermoil mugažo. Dalänin tavarbirž om avaitud. Hunän'he-atomstancii radab pohjoižhe lidnaspäi. Kitain rahvahidenkeskeine programholitusen i infotehnologijoiden jarmank vedase joga voden kezakus. == Geografijan andmused == [[Fail:Location of Dalian Prefecture within Liaoning (China).png|thumb|left|250px|Lidnümbrikon sijaduz agjas i valdkundas vn 2007 kartal]] Lidn sijadase agjan suves, [[Pakuine meri|Pakuižen meren]] Dalän'van'-lahten randal, Läodunan (Kvantunan) pol'saren suvel i lähižil saril, 29 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Lidnan rel'jef om kukhikaz, lidnümbrikon — mägikaz sen Cän'šan'-mägisel'ganke. Kaikiš korktemb lidnümbrikon čokkoim om Bujun-mägi 1132 m ü.m.t.. Mererandan pird om 1906 km pitte, sidä kesken äiluguižiden sariden 618 km. Mererand om kall'oikaz päpaloin. Lidnan rand röunatab Bohein lahtenke päivlaskmas. Matkad agjan [[Šen'jan]]-keskushesai om 355 km pohjoižhe-pohjoižpäivnouzmha orhal vai 380 km avtotedme. Matkad [[Pekin]]-pälidnhasai om 485 km suvipäivlaskmha orhal, 840 km avtoteidme vai 580 km raudtedme. Klimat om [[ven vö|ven]] mussonine, päivoikaz tobjimalaz. Voden keskmäine lämuz om +11,6 C°, kezakun-sügüz'kun +20,9..+24,8 C°, tal'vkun-uhokun −0,5..−3,3 C°. Ekstremumad oma −21,1 C° (viluku) i +36,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +10,5 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +14,4 C° (tal'vku, uhoku). Il'man lämuz voib ületada +26 C° sulakus-kül'mkus. Ei voi panda halad semendkus-sügüz'kus (semendkun minimum om +3,7 C°). Paneb sadegid 604 mm vodes, enamba heinkus (120 mm) i elokus (172 mm), vähemba tal'vkus-keväz'kus (6..11 mm kus). Paneb lunt 21 päiväd tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 53..62 % röunoiš redukus-semendkus, 80..82 % heinkus-elokus, 69..73 % toižiš kuiš. == Tobmuz == [[Fail:Subdivisions of Dalian-China.png|thumb|left|250px|Dalänin lidnümbrikon palad (2009)]] Dalänin lidnümbrik jagase kümneks nimitadud ühtnikaks: seičeme lidnrajonad, kaks' lidnmakundad i üks' külämakund. == Eläjad == Vn 2010 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 6,7 mln ristituid, vn 2020 — 7 450 785 ristitud. == Transport == Avtobusad (niiden kesken sijaližen tehmižen elektrobusad), tramvai (vspäi 1909), metropoliten i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 2003 (vspäi 2022 om kuz' jonod 107 stancijanke, 213,2 km raudted). Kaik viž avtobusstancijad ratas lidnas ümbrištonke. Kiruhraudte ühtenzoitab [[Harbin]]-lidnanke pohjoižes vspäi 2013. Raudtetonnel' 123 km pitte [[Jan'tai]]-lidnhasai Šan'dunan pol'sarel om sauvomas, linneb vaumitud vodele 2026. Se laskeb säta täut Bohein ekonomišt rengast. Dalanin meriport mülüb mail'man kaikiš järedambiden konteinerportoiden kaks'kümnikha. Vl 2016 port oti kümnent sijad mail'mas jüguiden pörundan mödhe (318 mln tonnoid). Tarbhaine port [[Japonii|Japonijan]] tavaroiden täht oigendamha niid Keskuzazijan i Evropan maihe. Om jogapäiväližid reisid Kitain toižihe surihe portoihe: Jan'tai, [[Tän'czin']]. Rahvahidenkeskeine civiline ''Čžoušuiczi''-lendimport<ref>[http://www.dlairport.com/ Dalänin rahvahidenkeskeižen lendimportan sait (''dlairport.com'').] {{ref-zh}}</ref> (''DLC / ZYTL'', 16,1 mln passažiroid i 150 tuh. tonnoid jüguid vl 2023, 19,8 mln passažiroid i 171 tuh. tonnoid jüguid vl 2025) sijadase kümnes kilometras lodeheze lidnan keskuzpalaspäi. Tehtas passažirreisid ümbärdajiden valdkundoiden pälidnoihe i Kitain äjihe lidnoihe, jügureisid nenihe lidnoihe: Dubai, Frankfurt, Osak, Šanhai, Tokio. Uz' ''Czin'čžouvan' ''-lendimport om sauvomas ratud sarel 21 km² pindanke pohjoižhe lidnaspäi, sen avaiduz varastase vl 2026. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> 大连人民广场东南块五四路西北向大连市政府.jpg|Lidnan Rahvahanohjastusen sauvuz Rahvahantorgul (madal da leved, keväz'ku 2012) Dalian Peking Opera House.JPG|Pekinan operan pert' (tal'vku 2014) Zhongshan Square.jpg|Lidnan azjaline keskuz Čžunšan'-torgul, semendku 2021 Dalian Maritime Univ-Old Gate.jpg|Dalänin meriuniversitet, vanh tulend (heinku 2009) Dalian Airport.jpg|Rahvahidenkeskeine ''Čžoušuiczi''-lendimport, eloku 2009 Dalian North Railway Station.JPG|''Dalän'-Pohjoine''-päraudtestancii, tal'vku 2012 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://dl.gov.cn/ Lidnan tobmuden sait (''dl.gov.cn'').] {{ref-zh}} {{Commons|Dalyan}} [[Kategorii:Dalän'| ]] [[Kategorii:Kitain lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Läonin]] sezfvm92skorbhmjj4bw7rfkz9b3up6 10 41532 190436 2026-10-10T15:15:22Z Motoranger 10577 kuvan ümbrikirjutand 190436 wikitext text/x-wiki [[Tigrine astril'd]]-erikon ižač (vai rusked munii, {{lang-la|Amandava amandava}}) ''[[Estrildidae]]''-sugukundaspäi ([[Pasklindunvuiččed]]-heimkund) sötlese ''Thysanolaena latifolia''-heinäl, [[Baruipur]]-lidn i municipalitet ([[Kolkat]]an suvine ezilidn), [[Päivlaskmaine Bengalii]]-štat, [[Indii]], 7. sügüz'ku 2025<noinclude> [[Kategorii:Päivän kuvan šablonad]] </noinclude> ra2jstfm5xsgeun3dxshjwwkl8sifxh 10 41533 190440 2026-10-10T17:21:40Z Motoranger 10577 kuvan ümbrikirjutand 190440 wikitext text/x-wiki Hämärad [[ph. Petran päjumalanpert'|ph. Petran päjumalanpertin]] (Vatikan), Vittorio-Emmanuele II-sildan i Tibr-jogen päl, [[Rim]], [[Italii]], 25. eloku 2013. Tämbäi (kül'mkun 18. päiväl) [[katoline jumalankodikund]] praznuičeb phh. Petran da Paulan bazilikjumalanpertiden pühästandad.<noinclude> [[Kategorii:Päivän kuvan šablonad]] </noinclude> bngga4tbvechr68tsfammdjvitsovfu 3 41534 190445 2026-10-11T07:30:12Z Asdexer240 17241 Tehtud lehtpol' "{{hello}} -- ~~~~" 190445 wikitext text/x-wiki {{hello}} -- [[Kävutai:Asdexer240|Asdexer240]] ([[Lodu kävutajas:Asdexer240|pagišta]]) 11. reduku 2026, kell 10:29 (MSK) pyv5remvlnly5riazuql9r4etrn49eo 10 41535 190448 2026-10-11T09:02:03Z Motoranger 10577 Tehtud lehtpol' "Bangkok departure Eva B777 300ER by Don Ramey Logan.webm" 190448 wikitext text/x-wiki Bangkok departure Eva B777 300ER by Don Ramey Logan.webm khms89be7xx81dz9vfjkqrsbz4jycz1 10 41536 190449 2026-10-11T09:23:21Z Motoranger 10577 kuvan ümbrikirjutand 190449 wikitext text/x-wiki [[Koridor]] Hohenverfen-zamkas ({{lang-de|Festung Hohenwerfen}}, om saudud kall'on päl vll 1075−1078, nüg. municipaline), [[Verfen]]-kund suvhe [[Zal'cburg]]aspäi, [[Zal'cburg (federacijanma)|Zal'cburg]]-federacijanma, [[Avstrii]], 17. semendku 2019. Keskaigaine zamk sijadase 623 m ü.m.t., 155-metrižel kall'ol Zal'cah-jogen alangištos, letihe kaičemha ülämänegt. Lidnuz om Hohenzal'cburg-lidnusen «sizareks», molembad oma saudud [[Zal'cburg]]an arhiepiskopatan ohjandusen al 11. voz'sadal.<noinclude> [[Kategorii:Päivän kuvan šablonad]] </noinclude> pk32hurecc5g5kr9ka8dbtxdotrvhcd 190450 190449 2026-10-11T09:25:43Z Motoranger 10577 formitez 190450 wikitext text/x-wiki Pidatadud [[koridor]] Hohenverfen-zamkas ({{lang-de|Festung Hohenwerfen}}, om saudud kall'on päl vll 1075−1078, nüg. municipaline), [[Verfen]]-kund suvhe [[Zal'cburg]]aspäi, [[Zal'cburg (federacijanma)|Zal'cburg]]-federacijanma, [[Avstrii]], 17. semendku 2019. Keskaigaine zamk sijadase 623 m ü.m.t., 155-metrižel kall'ol Zal'cah-jogen alangištos, letihe kaičemha ülämänegt. Lidnuz om Hohenzal'cburg-lidnusen «sizareks», molembad oma saudud Zal'cburgan arhiepiskopatan ohjandusen al 11. voz'sadal.<noinclude> [[Kategorii:Päivän kuvan šablonad]] </noinclude> d924wdr9geeko51chwj2icjj4zesded 10 41537 190451 2026-10-11T09:43:37Z Motoranger 10577 kuvan ümbrikirjutand 190451 wikitext text/x-wiki [[Buddizm]]an ''Paro Taktsang''-jumalankodi Paro-alangišton üläjoksmuses, [[Butan]], 2. kezaku 2018. Tetas kut ''Taktsang Palphug''-jumalankodi i «Tigran peza», se sijadase mägenpautken kall'ol makaras ümbri, kus Guru Padmasambhava meditirui i praktikui Vadžrajanan buddizmad 9. voz'sadan augotišes. Pühäpert' om saudud vl 1692 Nelländen Druk Dezi Tenzin Rabge tobmuden aigan. Tämbäi (tal'vkun 17. päiväl) om Butanan rahvahaline päiv.<noinclude> [[Kategorii:Päivän kuvan šablonad]] </noinclude> pqsmxwq69brc2smrhxh9uxxioqygatu