Vikipedii vepwiki https://vep.wikipedia.org/wiki/P%C3%A4lehtpol%E2%80%99 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Specialine Lodu Kävutai Lodu kävutajas Vikipedii Paginad Vikipedii Fail Lodu failas MediaWiki Lodu MediaWikiš Šablon Lodu šablonas Abu Lodu abus Kategorii Lodu kategorijas TimedText TimedText talk Moodul Mooduli arutelu Üritus Ürituse arutelu 0 283 190556 190447 2026-10-17T08:51:24Z Asdexer240 17241 /* Tobmuz */ Karjalan Käskusenandajan Suiman frakcijad 190556 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Karjalan Tazovaldkund<br />Республика Карелия <small>(ven.)</small><br />Karjalan tašavalta <small>(ičenaižkarjal.)</small><br />Karjalan tazavaldu <small>(livvikkarjal.)</small><br />Kard'alan tazavald <small>(lüd.)</small><br />Karjalan tasavalta <small>(suom.)</small> |Flag = [[Fail:Flag of Karelia.svg|150px|Karjalan Tazovaldkundan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|110px|Karjalan Tazovaldkundan znam]] |FlagLnk = Karjalan Tazovaldkundan flag |CoALnk = Karjalan Tazovaldkundan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia - Karelia.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Petroskoi]] |AreaRnk = 17 |TotArea = 180520 |WaterPrcnt = 23.2 |PopRnk = 74 |Eläjiden lugu = 518,644 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 2.87 |GDPRnk = 62 |GDP = 233,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 371,5 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Pohjoine |OfLangs = [[venäkel']] (rahvahaližed keled oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled) |HeadTtl = Tazovaldkundan Pämez' |HeadNm = [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] |ViceTtl = Ohjastusen pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Käskusenandajan Suiman ezimez' |LegislNm = [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] |FSAnthem = ''[[Karjalan Tazovaldkundan gimn|Kotimaamme Karjala!]]'' |Domain = karelia.ru |CadNo = 10 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Karjal''' ({{lang-olo|Karjala}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'al''<ref name=":0">[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1769961104&tld=ru&lang=ru&name=Luudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&text=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C&url=https%3A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&lr=18&mime=pdf&l10n=ru&sign=82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1769961104%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3DLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26text%3D%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE-%25D0%25BB%25D1%258E%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9%2B%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26lr%3D18%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Lüdin-venän i venän-lüdin vajehnik ''docs.yandex.ru''-saital.] {{ref-ru}}</ref>, {{lang-ru|Каре́лия, Ка́рьяла}}) vai '''Venäman Karjal''', täuz' oficialine nimituz — '''Karjalan Tazovaldkund''' ({{lang-ru|Респу́блика Каре́лия}}, {{lang-krl|Karjalan tašavalta}}, {{lang-olo|Karjalan tazavaldu}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'alan tazavald''<ref name=":0" />, {{lang-fi|Karjalan tasavalta}}), om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]], Venäman üks' [[Venälaižen Federacijan tazovaldkundad|tazovaldkundoišpäi]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Karjalan Tazovaldkundal om röunoid [[Arhangel'skan agj]]anke päivnouzmal, [[Vologdan agj|Vologdan]] i [[Leningradan agj|Leningradan]] agjoidenke suvel, [[Suomenma]]nke päivlaskmal (798 km), [[Murmanskan agj]]anke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri]]. Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Petroskoi]]. Eläjiden lugu om 622 484 ristitud (2018. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine, se om [[venäkel']]. Sab panda toižid-ki valdkundkelid kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (Karjalan Konstitucijan 11. kirjutuz). Regionaližed rahvahaližed keled oficialiženke statusanke oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled. Sab kävutada niid sijaližen ičeohjandusen tobmuden aluzkundoiš.<ref>Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1. (Karjalan Tazovaldkundan käskuz karjalan, vepsän i suomen keliden valdkundaližes tüges. 8. kirjutuz, 1nz' punkt.)</ref> == Istorii == Vozil 1784−1922 nügüdläižen Karjalan territorii mülüi [[Anuslidnan gubernii|Anuslidnan gubernijha]]. Karjalan Tazovaldkund om olmas Venäman avtonomijaks vs 1920 kezakun 8. päiväspäi. Vhesai 1923 heinkun 27. päivhäsai nimitihe sidä Karjalan Radkommunaks. Vozil 1923−1940 da 1956−1991 sen nimi oli Karjalan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund, vozil 1940−1956 — Karjalaiž-Suomen Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund. Vn 1991 13. päiväl kül'mkud Karjal sai nügüdläižen oficialižen nimitusen. Tazovaldkundan Konstitucii<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_karel/ Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijan tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 7. päiväl uhokud tazovaldkundan Ezitajiden Kodil (Käskusenandajan Suiman ezitajil) da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Karelia.png|thumb|left|250px|Karjalan Tazovaldkundan reljefan kart]] Tazovaldkund sijadase Pohjoižes [[Evrop]]as, Venäman lodehližes palas. Pind om 180 520 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 85 %. Kaik om 27 000 jogid Karjalas. Ned mülüdas [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri|Vauktan meren]] basseinha pohjoižes da [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha suves. Karjalan kaikiš pidembad joged oma [[Vodl]] (149 km), [[Kem' (jogi, Karjalan Tazovaldkund)|Kem']] (191 km), [[Ond]] (197 km), [[Čirka-Kem']] (221 km), [[Šui (jogi)|Šui]] (194 km), [[Sun]] (280 km) [[Kivač|Kivačun kos'kenke]]. Karjalas om mugažo 60 000 järvid. [[Änine]] da [[Ladog]]järv oma Evropan kaikiš surembad järved pindan mödhe, tazovaldkundan suviröun läbitab niid. Tazovaldkundan reljef om kukkaztazangišt, kudamb päivlaskmal vajehtub [[Päivlaskmkarjalaine ülüz|Päivlaskmkarjalaižeks ülüdeks]]. Karjalan pohjoižel om [[Maanselkän ülüz]], kudambal Karjalan kaikiš korktemb [[Nuorunen]]-mägi sijadase (577 m). Konz jäžom tageni pohjoižele, se oli lujas vajehtanu Karjalan reljefad — täs nügüd' om järviden katl'usid, morenižid sel'gid. Karjalas om enamba kut sadad löudmižsijid, kaik om 24 tarbhaižiden kaivatusiden toižendad niiš. Sadas aktivižikš [[slüd]]ad, [[pöudšpat]]ad, [[kvarc]]ad, [[sauvondmaterialad|sauvondmaterialoid]] ([[kivi (material)|sauvondkivi]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]], [[bazal't]], [[granit]], [[mramor]], [[diabaz]], [[Šokš]]un [[babarmkvarcit]]), [[raud|raudkivendod]]. Täs om [[kuld]]ad, [[hobed]]ad, [[platin]]ad, [[diamant]]oid, harvoid mametalloid. Geologad löuziba mugažo [[uran (himine element)|urankivendoiden]], [[titan (himine element)|titanan]], [[vanadii|vanadijan]] da [[molibden]]an löudmižsijid. Sen ližaks, [[tin]]an, [[nikel'|nikelin]], [[magnii|magnijan]], [[vas'k]]en da [[hrom]]an löudmižsijad seištas koskmatomikš. Toižed londuseližed pävarad oma [[turbaz]], [[tal'k]], [[mineraližed mujud]], [[mec]], [[kala]] da [[vezi|reskvezi]]. Klimat om [[ven vö|ven]] paksuidenke sadegidenke, i se vajehtase Karjalan territorijal merižespäi kontinentaližeks. Tal'v om [[lumi|lumekaz]], rainiž, tobjimalaz ilma vägekahita pakaižita. Keza om lühüdaigaine da rainiž (pohjoižiš rajoniš), surenke sadegiden lugumäranke. Eskai kezakus erasti oleskeleb [[hala]]d tazovaldkundas. Räk oleleb harvas, kahtel vai koumel nedalil suvirajoniš. Keskmäine lämuz vilukul om −8,0 C°, i heinkul +16,4 C°, nepsuz — ümbri 80%. Sadegiden vozne lugumär om 500..700 mm. == Flor da faun == Karjalan faun da flor oma istorižikš nored, ned oma formiruinus jäl'gmäižen [[jäaig]]an jäl'ghe, 10..12 tuhad vot tagaz. Tazovalkundan territorijal eläb 63 imetaiživatoiden, 285 linduiden, viž maujujiden erikod. Karjalan jogiš voib nägištada evropižen da kanadižen [[majag]]an pezad. Kanadine [[majag]], [[ondatr]] da amerikaine [[hähk]] oma Pohjoižamerikan faunan akklimatiziruiduid ezitajad, sen ližaks [[jenotanvuitte koir]] om [[Venäman Edahaine Päivnouzm|Edahaižen Päivnouzman]] faunan akklimatiziruiduid ezitai. Vodespäi 1960 todas [[mecsiga|mecsigoid]] da [[kosul' (živat)|kosulid]]. Voib vastata [[bur kondi|kondjid]], [[il'bez|il'besid]], [[jäniš]]id, [[mägr]]id, [[reboi]]d da [[händikaz|händikahid]]. Kevädel om äi gavedid: [[säs'k]]id, [[čopjäine|čopjäižid]], [[kägentäi]]d, [[kärbhaine|kärbhaižid]]. Tazovalkundan floras om enamba kavag'mecoid: pohjoižpolel — [[pedai|pedajižid]] mecoid, suvel — pedajižid da [[kuz'|kuššid]] mecoid. Karjalan mecoiden pälehtezsugud oma [[koiv]], [[hab]] da [[raid]]. Karjal om mugažo marjoiden ma, sinnä kazdas: [[bol]], [[jonikaine]], [[garbol]], [[babarm]], [[murikeine]], [[čigičaine]], [[sestrikaine]] da [[mustikaine]]. == Tobmuz == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img71 Karelian Parliament building.jpg|thumb|right|250px|Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman ištundsija [[Petroskoi]]š, kezaku 2017]] [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] radab [[Karjalan Tazovaldkundan Pämez'|Tazovaldkundan Pämeheks]] vn 2017 uhokun 15. päiväspäi, Käskusenandajan Suiman ezitajad vahvištihe händast radnikusele [[Putin Vladimir|Venäman prezidentan]] taričendan mödhe. Kaik rahvaz änestab pämehen kandidatad videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Tazovaldkundan Pämez' om mugažo sen Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen valdkundmehid radnikusile. Tazovaldkundan pämehen administracii, üks' ezmäine varapämez' (päministr) da nell' muite varapämest oma hänele abhu, völ kaks' varapämest abutadas päministrale. [[Fail:Russia Republic of Karelia Parliament 2026.svg|hura|pisi|Karjalan Käskusenandajan Suiman frakcijad: [[VFKP]] (viž deputatad), [[Oiktusekaz Venäma — Todhe näht|OV]] (nell' deputatad), [[Pensioneroiden Partii]] (üks' deputat), [[Uded Mehed]] (kaks' deputatad), [[Ühthine Venäma|ÜV]] (21 deputatad), VLDP (koume deputatad)]] Karjalan Tazovaldkundan üks'kodine parlament om [[Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandai Suim|Käskusenandai Suim]]. Vhesai 2002 se oli kaks'kodižeks. Kaik rahvaz valičeb sen 36 ezitajad videks vodeks. [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vn 2026 redukun 5. päiväspäi (8. kucund). Edeline suiman ezimez' om [[Šandalovič Elissan|Elissan Šandalovič]] (reduku 2016 — reduku 2026). Radonoigendai tobmuz om [[Karjalan Tazovaldkundan Ohjastuz]]. Tazovaldkundan ministrused, valdkundaližed komitetad, kaks' ohjandust da üks' inspekcii alištudas Ohjastusele. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Valitihe Tazovaldkundan pämest vn 2017 10. päiväl sügüz'kud, [[Parfenčikov Artur|nügüdläine pämez']] sai vägestust ezmäižes turas (61,34% änid). == Administrativiž-territorialine jagand == Karjalan Tazovaldkund jagase 16 municipaližeks rajonaks (niiden kesken koume rahvahališt rajonad) da kahteks lidnümbrikoks. Vodelpäi 2006 municipaližen reforman jäl'ghe rajonad alajagasoiš 22 lidnankundaks (venäkelel: ''городские поселения'') da 86 küläkundaks ({{lang-ru|сельские поселения}}, niiden kesken koume oma vepsän küläkundoikš). Vodelpäi 1994 (vodhesai 2005, municipaližhe administrativižhe reformhasai) [[Änižröunan rajon|Änižröunan (Änižrandan) rajonan]] suvipol' oli mülütadud [[Vepsän rahvahaline volost'|Vepsän rahvahaližhe volost'he]]. {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="standard wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! class="unsortable"| № || width="160px" | Admin. ühtnik || ! width="110px" | Admin. keskuz || Pind (km²) || Eläjiden lugu || rowspan="19" class="unsortable" | [[Fail:Karelija numbered.png|350px]] |- | 1 || [[Belomorskan rajon]] || [[Belomorsk]] || 12930 || 21065 |- | 2 || [[Kalevalan rahvahaline rajon]] || [[Kalevala (žilo)|Kalevala]]|| 13030 || 9470 |- | 3 || [[Kemin rajon]] || [[Kem']]|| 7950 || 18604 |- | 4 || [[Kondopogan rajon]] || [[Kondopog]] || 5940 || 41827 |- | 5 || [[Lahdenpohjan rajon]] || [[Lahdenpohj]] || 2180 || 15273 |- | 6 || [[Louhin rajon]] || [[Louhi]] || 22710|| 16746 |- | 7 || [[Medvežjegorskan rajon]] || [[Medvežjegorsk]] || 13730 || 34172 |- | 8 || [[Mujezerskijan rajon]] || [[Mujezerskii]] || 18180 || 14613 |- | 9 || [[Olonecan rahvahaline rajon]] || [[Olonec]] || 3920 || 24962 |- | 10 || [[Pit'krandan rajon]] || [[Pit'krand]] || 2270 || 21931 |- | 12 || [[Präžan rahvahaline rajon]] || [[Präž]] || 6430 || 16882 |- | 13 || [[Pudožan rajon]] || [[Pudož]] || 12660 || 24614 |- | 14 || [[Segežan rajon]] || [[Segež]] || 10640 || 45963 |- | 16 || [[Sojärven rajon]] || [[Sojärv (lidn)|Sojärv]] || 13580 || 21117 |- | 15 || [[Sortavalan rajon]] || [[Sortaval]] || 2190 || 32885 |- | 11 || [[Änižröunan rajon]] || [[Petroskoi]] || 4600 || 23246 |- | I || [[Petroskoin lidnümbrik]] || [[Petroskoi]] || 135 || 270601 |- | II || [[Kostamukšan lidnümbrik]] || [[Kostamukš]] || 4046 || 30241 |} |} == Demografii == Vn 2010 kaiken Venälaižen Federacijan rahvahanlugemižen andmusiden mödhe 643,548 ristitud elihe Karjalas<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Vn 2010 Venäman kaikenaigaine ristitišt. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref> (neche rindataden, 2002. voden rahvahanlugemižen andmusiden mödhe eläjiden lugu oli 716,281 eläjad) 3,81 rist./km² eläjiden keskmäiženke tihedusenke. Kaikiš suremb tazovaldkundan ristitišt oli 795 tuh. eläjid vl 1987. Eläjiden lugun vähendamižen päsü om ekonomikan hondon situacijan tagut 1990-nzil vozil. Karjalan eläjiden enamba koumandest eläb kaikiš surembas lidnas da tazovaldkundan pälidnas — [[Petroskoi]]š. Kaikutte nellänz' ristit videspäi om lidnaneläi. Lidnalaižed elädas [[Karjalan Tazovaldkundan lidnad|koumestoštkümnes lidnas]] da 11 lidnaližen tipan žilos. Toižed järedad lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2015) oma [[Kondopog]], [[Kostamukš]] da [[Segež]]. Sen ližaks, 794 külähišt žilod da küläd om tazovaldkundas. Vn 2018 andmusiden mödhe kaik om ühesa eländpunktad enamba mi kümne tuhad eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): 78,9 % oma [[venälaižed|venänikad]] (507654 rist.), 7,1 % — [[karjalaižed]] (45570 rist.), 3,6 % — [[vaugedvenälaižed]] (23345 rist.), 2,0 % — [[ukrainalaižed]] (12677 rist.), 1,3 % — [[suomalaižed]] (8577 rist.), 0,5 % — [[vepsläižed]] (3423 rist.), 2,6 % — toižed rahvahad (16422 rist.), 4,0 % — rahvahuden ozutandata (25880 rist.). Venänikad, karjalaižed, ukrainalaižed, vaugedvenälaižed da vepsläižed — [[ortodoksine jumalankodikund|ortodoksižen]] jumalankodikundan uskojad tobjimalaz, suomalaižed — [[lüteranine jumalankodikund|lüteranižen]] jumalankodikundan uskojad. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Petrozavodsk 06-2017 img57 Karelian Government building.jpg|Tazovaldkundan ohjastusen päsauvuz [[Petroskoi]]š, kezaku 2017 Верховный.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Ülembaine Käskuzkund (Petroskoi, sulaku 2013) Petrozavodsk 06-2017 img72 Central Bank building.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline bank (Venäman Keskuzbankan palakund, Petroskoi, kezaku 2017) KarRC summer View from left.jpg|Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz (Petroskoi, 1990) National Library of Karelia (1).jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline kirjišt (Petroskoi, sügüz'ku 2017) Petrozavodsk 06-2017 img54 Lenin Square.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline muzei Petroskoiš Leninan torgul, kezaku 2017 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://gov.karelia.ru/ Karjalan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialine internet-portal (''gov.karelia.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}} {{ref-fi}} * [http://www.karelia-zs.ru/ Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''karelia-zs.ru'').] {{ref-ru}} {{Hüvä kirjutuz}} {{Karjalan Tazovaldkundan lidnad}} {{Karjalan Tazovaldkundan rajonad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} {{Nece kirjutuz Vepsän Vikijas|[http://veps-kir.wikia.com/wiki/Каръялан_Тазовалдкунд Каръялан Тазовалдкунд]}} [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkund| ]] ig69k7dc3xkn46p7ra9zat08ebctvl2 190557 190556 2026-10-17T08:56:03Z Asdexer240 17241 /* Tobmuz */ 190557 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Karjalan Tazovaldkund<br />Республика Карелия <small>(ven.)</small><br />Karjalan tašavalta <small>(ičenaižkarjal.)</small><br />Karjalan tazavaldu <small>(livvikkarjal.)</small><br />Kard'alan tazavald <small>(lüd.)</small><br />Karjalan tasavalta <small>(suom.)</small> |Flag = [[Fail:Flag of Karelia.svg|150px|Karjalan Tazovaldkundan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|110px|Karjalan Tazovaldkundan znam]] |FlagLnk = Karjalan Tazovaldkundan flag |CoALnk = Karjalan Tazovaldkundan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia - Karelia.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Petroskoi]] |AreaRnk = 17 |TotArea = 180520 |WaterPrcnt = 23.2 |PopRnk = 74 |Eläjiden lugu = 518,644 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 2.87 |GDPRnk = 62 |GDP = 233,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 371,5 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Pohjoine |OfLangs = [[venäkel']] (rahvahaližed keled oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled) |HeadTtl = Tazovaldkundan Pämez' |HeadNm = [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] |ViceTtl = Ohjastusen pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Käskusenandajan Suiman ezimez' |LegislNm = [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] |FSAnthem = ''[[Karjalan Tazovaldkundan gimn|Kotimaamme Karjala!]]'' |Domain = karelia.ru |CadNo = 10 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Karjal''' ({{lang-olo|Karjala}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'al''<ref name=":0">[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1769961104&tld=ru&lang=ru&name=Luudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&text=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C&url=https%3A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&lr=18&mime=pdf&l10n=ru&sign=82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1769961104%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3DLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26text%3D%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE-%25D0%25BB%25D1%258E%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9%2B%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26lr%3D18%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Lüdin-venän i venän-lüdin vajehnik ''docs.yandex.ru''-saital.] {{ref-ru}}</ref>, {{lang-ru|Каре́лия, Ка́рьяла}}) vai '''Venäman Karjal''', täuz' oficialine nimituz — '''Karjalan Tazovaldkund''' ({{lang-ru|Респу́блика Каре́лия}}, {{lang-krl|Karjalan tašavalta}}, {{lang-olo|Karjalan tazavaldu}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'alan tazavald''<ref name=":0" />, {{lang-fi|Karjalan tasavalta}}), om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]], Venäman üks' [[Venälaižen Federacijan tazovaldkundad|tazovaldkundoišpäi]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Karjalan Tazovaldkundal om röunoid [[Arhangel'skan agj]]anke päivnouzmal, [[Vologdan agj|Vologdan]] i [[Leningradan agj|Leningradan]] agjoidenke suvel, [[Suomenma]]nke päivlaskmal (798 km), [[Murmanskan agj]]anke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri]]. Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Petroskoi]]. Eläjiden lugu om 622 484 ristitud (2018. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine, se om [[venäkel']]. Sab panda toižid-ki valdkundkelid kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (Karjalan Konstitucijan 11. kirjutuz). Regionaližed rahvahaližed keled oficialiženke statusanke oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled. Sab kävutada niid sijaližen ičeohjandusen tobmuden aluzkundoiš.<ref>Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1. (Karjalan Tazovaldkundan käskuz karjalan, vepsän i suomen keliden valdkundaližes tüges. 8. kirjutuz, 1nz' punkt.)</ref> == Istorii == Vozil 1784−1922 nügüdläižen Karjalan territorii mülüi [[Anuslidnan gubernii|Anuslidnan gubernijha]]. Karjalan Tazovaldkund om olmas Venäman avtonomijaks vs 1920 kezakun 8. päiväspäi. Vhesai 1923 heinkun 27. päivhäsai nimitihe sidä Karjalan Radkommunaks. Vozil 1923−1940 da 1956−1991 sen nimi oli Karjalan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund, vozil 1940−1956 — Karjalaiž-Suomen Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund. Vn 1991 13. päiväl kül'mkud Karjal sai nügüdläižen oficialižen nimitusen. Tazovaldkundan Konstitucii<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_karel/ Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijan tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 7. päiväl uhokud tazovaldkundan Ezitajiden Kodil (Käskusenandajan Suiman ezitajil) da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Karelia.png|thumb|left|250px|Karjalan Tazovaldkundan reljefan kart]] Tazovaldkund sijadase Pohjoižes [[Evrop]]as, Venäman lodehližes palas. Pind om 180 520 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 85 %. Kaik om 27 000 jogid Karjalas. Ned mülüdas [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri|Vauktan meren]] basseinha pohjoižes da [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha suves. Karjalan kaikiš pidembad joged oma [[Vodl]] (149 km), [[Kem' (jogi, Karjalan Tazovaldkund)|Kem']] (191 km), [[Ond]] (197 km), [[Čirka-Kem']] (221 km), [[Šui (jogi)|Šui]] (194 km), [[Sun]] (280 km) [[Kivač|Kivačun kos'kenke]]. Karjalas om mugažo 60 000 järvid. [[Änine]] da [[Ladog]]järv oma Evropan kaikiš surembad järved pindan mödhe, tazovaldkundan suviröun läbitab niid. Tazovaldkundan reljef om kukkaztazangišt, kudamb päivlaskmal vajehtub [[Päivlaskmkarjalaine ülüz|Päivlaskmkarjalaižeks ülüdeks]]. Karjalan pohjoižel om [[Maanselkän ülüz]], kudambal Karjalan kaikiš korktemb [[Nuorunen]]-mägi sijadase (577 m). Konz jäžom tageni pohjoižele, se oli lujas vajehtanu Karjalan reljefad — täs nügüd' om järviden katl'usid, morenižid sel'gid. Karjalas om enamba kut sadad löudmižsijid, kaik om 24 tarbhaižiden kaivatusiden toižendad niiš. Sadas aktivižikš [[slüd]]ad, [[pöudšpat]]ad, [[kvarc]]ad, [[sauvondmaterialad|sauvondmaterialoid]] ([[kivi (material)|sauvondkivi]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]], [[bazal't]], [[granit]], [[mramor]], [[diabaz]], [[Šokš]]un [[babarmkvarcit]]), [[raud|raudkivendod]]. Täs om [[kuld]]ad, [[hobed]]ad, [[platin]]ad, [[diamant]]oid, harvoid mametalloid. Geologad löuziba mugažo [[uran (himine element)|urankivendoiden]], [[titan (himine element)|titanan]], [[vanadii|vanadijan]] da [[molibden]]an löudmižsijid. Sen ližaks, [[tin]]an, [[nikel'|nikelin]], [[magnii|magnijan]], [[vas'k]]en da [[hrom]]an löudmižsijad seištas koskmatomikš. Toižed londuseližed pävarad oma [[turbaz]], [[tal'k]], [[mineraližed mujud]], [[mec]], [[kala]] da [[vezi|reskvezi]]. Klimat om [[ven vö|ven]] paksuidenke sadegidenke, i se vajehtase Karjalan territorijal merižespäi kontinentaližeks. Tal'v om [[lumi|lumekaz]], rainiž, tobjimalaz ilma vägekahita pakaižita. Keza om lühüdaigaine da rainiž (pohjoižiš rajoniš), surenke sadegiden lugumäranke. Eskai kezakus erasti oleskeleb [[hala]]d tazovaldkundas. Räk oleleb harvas, kahtel vai koumel nedalil suvirajoniš. Keskmäine lämuz vilukul om −8,0 C°, i heinkul +16,4 C°, nepsuz — ümbri 80%. Sadegiden vozne lugumär om 500..700 mm. == Flor da faun == Karjalan faun da flor oma istorižikš nored, ned oma formiruinus jäl'gmäižen [[jäaig]]an jäl'ghe, 10..12 tuhad vot tagaz. Tazovalkundan territorijal eläb 63 imetaiživatoiden, 285 linduiden, viž maujujiden erikod. Karjalan jogiš voib nägištada evropižen da kanadižen [[majag]]an pezad. Kanadine [[majag]], [[ondatr]] da amerikaine [[hähk]] oma Pohjoižamerikan faunan akklimatiziruiduid ezitajad, sen ližaks [[jenotanvuitte koir]] om [[Venäman Edahaine Päivnouzm|Edahaižen Päivnouzman]] faunan akklimatiziruiduid ezitai. Vodespäi 1960 todas [[mecsiga|mecsigoid]] da [[kosul' (živat)|kosulid]]. Voib vastata [[bur kondi|kondjid]], [[il'bez|il'besid]], [[jäniš]]id, [[mägr]]id, [[reboi]]d da [[händikaz|händikahid]]. Kevädel om äi gavedid: [[säs'k]]id, [[čopjäine|čopjäižid]], [[kägentäi]]d, [[kärbhaine|kärbhaižid]]. Tazovalkundan floras om enamba kavag'mecoid: pohjoižpolel — [[pedai|pedajižid]] mecoid, suvel — pedajižid da [[kuz'|kuššid]] mecoid. Karjalan mecoiden pälehtezsugud oma [[koiv]], [[hab]] da [[raid]]. Karjal om mugažo marjoiden ma, sinnä kazdas: [[bol]], [[jonikaine]], [[garbol]], [[babarm]], [[murikeine]], [[čigičaine]], [[sestrikaine]] da [[mustikaine]]. == Tobmuz == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img71 Karelian Parliament building.jpg|thumb|right|250px|Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman ištundsija [[Petroskoi]]š, kezaku 2017]] [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] radab [[Karjalan Tazovaldkundan Pämez'|Tazovaldkundan Pämeheks]] vn 2017 uhokun 15. päiväspäi, Käskusenandajan Suiman ezitajad vahvištihe händast radnikusele [[Putin Vladimir|Venäman prezidentan]] taričendan mödhe. Kaik rahvaz änestab pämehen kandidatad videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Tazovaldkundan Pämez' om mugažo sen Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen valdkundmehid radnikusile. Tazovaldkundan pämehen administracii, üks' ezmäine varapämez' (päministr) da nell' muite varapämest oma hänele abhu, völ kaks' varapämest abutadas päministrale. [[Fail:Russia Republic of Karelia Parliament 2026.svg|hura|pisi|Karjalan Käskusenandajan Suiman frakcijad: [[VFKP]] (viž deputatad), [[Oiktusekaz Venäma — Todhe näht|OV]] (nell' deputatad), [[Pensioneroiden Partii]] (üks' deputat), [[Uded Mehed]] (kaks' deputatad), [[Ühthine Venäma|ÜV]] (21 deputatad), [[VLDP]] (koume deputatad)]] Karjalan Tazovaldkundan üks'kodine parlament om [[Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandai Suim|Käskusenandai Suim]]. Vhesai 2002 se oli kaks'kodižeks. Kaik rahvaz valičeb sen 36 ezitajad videks vodeks. [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vn 2026 redukun 5. päiväspäi (8. kucund). Edeline suiman ezimez' om [[Šandalovič Elissan|Elissan Šandalovič]] (reduku 2016 — reduku 2026). Radonoigendai tobmuz om [[Karjalan Tazovaldkundan Ohjastuz]]. Tazovaldkundan ministrused, valdkundaližed komitetad, kaks' ohjandust da üks' inspekcii alištudas Ohjastusele. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2016 18. päiväl sügüz'kud (6. kucund). Valitihe Tazovaldkundan pämest vn 2017 10. päiväl sügüz'kud, [[Parfenčikov Artur|nügüdläine pämez']] sai vägestust ezmäižes turas (61,34% änid). == Administrativiž-territorialine jagand == Karjalan Tazovaldkund jagase 16 municipaližeks rajonaks (niiden kesken koume rahvahališt rajonad) da kahteks lidnümbrikoks. Vodelpäi 2006 municipaližen reforman jäl'ghe rajonad alajagasoiš 22 lidnankundaks (venäkelel: ''городские поселения'') da 86 küläkundaks ({{lang-ru|сельские поселения}}, niiden kesken koume oma vepsän küläkundoikš). Vodelpäi 1994 (vodhesai 2005, municipaližhe administrativižhe reformhasai) [[Änižröunan rajon|Änižröunan (Änižrandan) rajonan]] suvipol' oli mülütadud [[Vepsän rahvahaline volost'|Vepsän rahvahaližhe volost'he]]. {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="standard wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! class="unsortable"| № || width="160px" | Admin. ühtnik || ! width="110px" | Admin. keskuz || Pind (km²) || Eläjiden lugu || rowspan="19" class="unsortable" | [[Fail:Karelija numbered.png|350px]] |- | 1 || [[Belomorskan rajon]] || [[Belomorsk]] || 12930 || 21065 |- | 2 || [[Kalevalan rahvahaline rajon]] || [[Kalevala (žilo)|Kalevala]]|| 13030 || 9470 |- | 3 || [[Kemin rajon]] || [[Kem']]|| 7950 || 18604 |- | 4 || [[Kondopogan rajon]] || [[Kondopog]] || 5940 || 41827 |- | 5 || [[Lahdenpohjan rajon]] || [[Lahdenpohj]] || 2180 || 15273 |- | 6 || [[Louhin rajon]] || [[Louhi]] || 22710|| 16746 |- | 7 || [[Medvežjegorskan rajon]] || [[Medvežjegorsk]] || 13730 || 34172 |- | 8 || [[Mujezerskijan rajon]] || [[Mujezerskii]] || 18180 || 14613 |- | 9 || [[Olonecan rahvahaline rajon]] || [[Olonec]] || 3920 || 24962 |- | 10 || [[Pit'krandan rajon]] || [[Pit'krand]] || 2270 || 21931 |- | 12 || [[Präžan rahvahaline rajon]] || [[Präž]] || 6430 || 16882 |- | 13 || [[Pudožan rajon]] || [[Pudož]] || 12660 || 24614 |- | 14 || [[Segežan rajon]] || [[Segež]] || 10640 || 45963 |- | 16 || [[Sojärven rajon]] || [[Sojärv (lidn)|Sojärv]] || 13580 || 21117 |- | 15 || [[Sortavalan rajon]] || [[Sortaval]] || 2190 || 32885 |- | 11 || [[Änižröunan rajon]] || [[Petroskoi]] || 4600 || 23246 |- | I || [[Petroskoin lidnümbrik]] || [[Petroskoi]] || 135 || 270601 |- | II || [[Kostamukšan lidnümbrik]] || [[Kostamukš]] || 4046 || 30241 |} |} == Demografii == Vn 2010 kaiken Venälaižen Federacijan rahvahanlugemižen andmusiden mödhe 643,548 ristitud elihe Karjalas<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Vn 2010 Venäman kaikenaigaine ristitišt. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref> (neche rindataden, 2002. voden rahvahanlugemižen andmusiden mödhe eläjiden lugu oli 716,281 eläjad) 3,81 rist./km² eläjiden keskmäiženke tihedusenke. Kaikiš suremb tazovaldkundan ristitišt oli 795 tuh. eläjid vl 1987. Eläjiden lugun vähendamižen päsü om ekonomikan hondon situacijan tagut 1990-nzil vozil. Karjalan eläjiden enamba koumandest eläb kaikiš surembas lidnas da tazovaldkundan pälidnas — [[Petroskoi]]š. Kaikutte nellänz' ristit videspäi om lidnaneläi. Lidnalaižed elädas [[Karjalan Tazovaldkundan lidnad|koumestoštkümnes lidnas]] da 11 lidnaližen tipan žilos. Toižed järedad lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2015) oma [[Kondopog]], [[Kostamukš]] da [[Segež]]. Sen ližaks, 794 külähišt žilod da küläd om tazovaldkundas. Vn 2018 andmusiden mödhe kaik om ühesa eländpunktad enamba mi kümne tuhad eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): 78,9 % oma [[venälaižed|venänikad]] (507654 rist.), 7,1 % — [[karjalaižed]] (45570 rist.), 3,6 % — [[vaugedvenälaižed]] (23345 rist.), 2,0 % — [[ukrainalaižed]] (12677 rist.), 1,3 % — [[suomalaižed]] (8577 rist.), 0,5 % — [[vepsläižed]] (3423 rist.), 2,6 % — toižed rahvahad (16422 rist.), 4,0 % — rahvahuden ozutandata (25880 rist.). Venänikad, karjalaižed, ukrainalaižed, vaugedvenälaižed da vepsläižed — [[ortodoksine jumalankodikund|ortodoksižen]] jumalankodikundan uskojad tobjimalaz, suomalaižed — [[lüteranine jumalankodikund|lüteranižen]] jumalankodikundan uskojad. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Petrozavodsk 06-2017 img57 Karelian Government building.jpg|Tazovaldkundan ohjastusen päsauvuz [[Petroskoi]]š, kezaku 2017 Верховный.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Ülembaine Käskuzkund (Petroskoi, sulaku 2013) Petrozavodsk 06-2017 img72 Central Bank building.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline bank (Venäman Keskuzbankan palakund, Petroskoi, kezaku 2017) KarRC summer View from left.jpg|Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz (Petroskoi, 1990) National Library of Karelia (1).jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline kirjišt (Petroskoi, sügüz'ku 2017) Petrozavodsk 06-2017 img54 Lenin Square.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline muzei Petroskoiš Leninan torgul, kezaku 2017 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://gov.karelia.ru/ Karjalan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialine internet-portal (''gov.karelia.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}} {{ref-fi}} * [http://www.karelia-zs.ru/ Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''karelia-zs.ru'').] {{ref-ru}} {{Hüvä kirjutuz}} {{Karjalan Tazovaldkundan lidnad}} {{Karjalan Tazovaldkundan rajonad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} {{Nece kirjutuz Vepsän Vikijas|[http://veps-kir.wikia.com/wiki/Каръялан_Тазовалдкунд Каръялан Тазовалдкунд]}} [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkund| ]] jgw27yie7inmerhaa20xxiyfno3lm5f 190558 190557 2026-10-17T09:00:12Z Asdexer240 17241 /* Tobmuz */ aktualizacii 190558 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Karjalan Tazovaldkund<br />Республика Карелия <small>(ven.)</small><br />Karjalan tašavalta <small>(ičenaižkarjal.)</small><br />Karjalan tazavaldu <small>(livvikkarjal.)</small><br />Kard'alan tazavald <small>(lüd.)</small><br />Karjalan tasavalta <small>(suom.)</small> |Flag = [[Fail:Flag of Karelia.svg|150px|Karjalan Tazovaldkundan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|110px|Karjalan Tazovaldkundan znam]] |FlagLnk = Karjalan Tazovaldkundan flag |CoALnk = Karjalan Tazovaldkundan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia - Karelia.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Petroskoi]] |AreaRnk = 17 |TotArea = 180520 |WaterPrcnt = 23.2 |PopRnk = 74 |Eläjiden lugu = 518,644 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 2.87 |GDPRnk = 62 |GDP = 233,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 371,5 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Pohjoine |OfLangs = [[venäkel']] (rahvahaližed keled oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled) |HeadTtl = Tazovaldkundan Pämez' |HeadNm = [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] |ViceTtl = Ohjastusen pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Käskusenandajan Suiman ezimez' |LegislNm = [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] |FSAnthem = ''[[Karjalan Tazovaldkundan gimn|Kotimaamme Karjala!]]'' |Domain = karelia.ru |CadNo = 10 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Karjal''' ({{lang-olo|Karjala}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'al''<ref name=":0">[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1769961104&tld=ru&lang=ru&name=Luudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&text=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C&url=https%3A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&lr=18&mime=pdf&l10n=ru&sign=82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1769961104%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3DLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26text%3D%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE-%25D0%25BB%25D1%258E%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9%2B%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26lr%3D18%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Lüdin-venän i venän-lüdin vajehnik ''docs.yandex.ru''-saital.] {{ref-ru}}</ref>, {{lang-ru|Каре́лия, Ка́рьяла}}) vai '''Venäman Karjal''', täuz' oficialine nimituz — '''Karjalan Tazovaldkund''' ({{lang-ru|Респу́блика Каре́лия}}, {{lang-krl|Karjalan tašavalta}}, {{lang-olo|Karjalan tazavaldu}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'alan tazavald''<ref name=":0" />, {{lang-fi|Karjalan tasavalta}}), om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]], Venäman üks' [[Venälaižen Federacijan tazovaldkundad|tazovaldkundoišpäi]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Karjalan Tazovaldkundal om röunoid [[Arhangel'skan agj]]anke päivnouzmal, [[Vologdan agj|Vologdan]] i [[Leningradan agj|Leningradan]] agjoidenke suvel, [[Suomenma]]nke päivlaskmal (798 km), [[Murmanskan agj]]anke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri]]. Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Petroskoi]]. Eläjiden lugu om 622 484 ristitud (2018. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine, se om [[venäkel']]. Sab panda toižid-ki valdkundkelid kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (Karjalan Konstitucijan 11. kirjutuz). Regionaližed rahvahaližed keled oficialiženke statusanke oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled. Sab kävutada niid sijaližen ičeohjandusen tobmuden aluzkundoiš.<ref>Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1. (Karjalan Tazovaldkundan käskuz karjalan, vepsän i suomen keliden valdkundaližes tüges. 8. kirjutuz, 1nz' punkt.)</ref> == Istorii == Vozil 1784−1922 nügüdläižen Karjalan territorii mülüi [[Anuslidnan gubernii|Anuslidnan gubernijha]]. Karjalan Tazovaldkund om olmas Venäman avtonomijaks vs 1920 kezakun 8. päiväspäi. Vhesai 1923 heinkun 27. päivhäsai nimitihe sidä Karjalan Radkommunaks. Vozil 1923−1940 da 1956−1991 sen nimi oli Karjalan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund, vozil 1940−1956 — Karjalaiž-Suomen Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund. Vn 1991 13. päiväl kül'mkud Karjal sai nügüdläižen oficialižen nimitusen. Tazovaldkundan Konstitucii<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_karel/ Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijan tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 7. päiväl uhokud tazovaldkundan Ezitajiden Kodil (Käskusenandajan Suiman ezitajil) da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Karelia.png|thumb|left|250px|Karjalan Tazovaldkundan reljefan kart]] Tazovaldkund sijadase Pohjoižes [[Evrop]]as, Venäman lodehližes palas. Pind om 180 520 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 85 %. Kaik om 27 000 jogid Karjalas. Ned mülüdas [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri|Vauktan meren]] basseinha pohjoižes da [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha suves. Karjalan kaikiš pidembad joged oma [[Vodl]] (149 km), [[Kem' (jogi, Karjalan Tazovaldkund)|Kem']] (191 km), [[Ond]] (197 km), [[Čirka-Kem']] (221 km), [[Šui (jogi)|Šui]] (194 km), [[Sun]] (280 km) [[Kivač|Kivačun kos'kenke]]. Karjalas om mugažo 60 000 järvid. [[Änine]] da [[Ladog]]järv oma Evropan kaikiš surembad järved pindan mödhe, tazovaldkundan suviröun läbitab niid. Tazovaldkundan reljef om kukkaztazangišt, kudamb päivlaskmal vajehtub [[Päivlaskmkarjalaine ülüz|Päivlaskmkarjalaižeks ülüdeks]]. Karjalan pohjoižel om [[Maanselkän ülüz]], kudambal Karjalan kaikiš korktemb [[Nuorunen]]-mägi sijadase (577 m). Konz jäžom tageni pohjoižele, se oli lujas vajehtanu Karjalan reljefad — täs nügüd' om järviden katl'usid, morenižid sel'gid. Karjalas om enamba kut sadad löudmižsijid, kaik om 24 tarbhaižiden kaivatusiden toižendad niiš. Sadas aktivižikš [[slüd]]ad, [[pöudšpat]]ad, [[kvarc]]ad, [[sauvondmaterialad|sauvondmaterialoid]] ([[kivi (material)|sauvondkivi]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]], [[bazal't]], [[granit]], [[mramor]], [[diabaz]], [[Šokš]]un [[babarmkvarcit]]), [[raud|raudkivendod]]. Täs om [[kuld]]ad, [[hobed]]ad, [[platin]]ad, [[diamant]]oid, harvoid mametalloid. Geologad löuziba mugažo [[uran (himine element)|urankivendoiden]], [[titan (himine element)|titanan]], [[vanadii|vanadijan]] da [[molibden]]an löudmižsijid. Sen ližaks, [[tin]]an, [[nikel'|nikelin]], [[magnii|magnijan]], [[vas'k]]en da [[hrom]]an löudmižsijad seištas koskmatomikš. Toižed londuseližed pävarad oma [[turbaz]], [[tal'k]], [[mineraližed mujud]], [[mec]], [[kala]] da [[vezi|reskvezi]]. Klimat om [[ven vö|ven]] paksuidenke sadegidenke, i se vajehtase Karjalan territorijal merižespäi kontinentaližeks. Tal'v om [[lumi|lumekaz]], rainiž, tobjimalaz ilma vägekahita pakaižita. Keza om lühüdaigaine da rainiž (pohjoižiš rajoniš), surenke sadegiden lugumäranke. Eskai kezakus erasti oleskeleb [[hala]]d tazovaldkundas. Räk oleleb harvas, kahtel vai koumel nedalil suvirajoniš. Keskmäine lämuz vilukul om −8,0 C°, i heinkul +16,4 C°, nepsuz — ümbri 80%. Sadegiden vozne lugumär om 500..700 mm. == Flor da faun == Karjalan faun da flor oma istorižikš nored, ned oma formiruinus jäl'gmäižen [[jäaig]]an jäl'ghe, 10..12 tuhad vot tagaz. Tazovalkundan territorijal eläb 63 imetaiživatoiden, 285 linduiden, viž maujujiden erikod. Karjalan jogiš voib nägištada evropižen da kanadižen [[majag]]an pezad. Kanadine [[majag]], [[ondatr]] da amerikaine [[hähk]] oma Pohjoižamerikan faunan akklimatiziruiduid ezitajad, sen ližaks [[jenotanvuitte koir]] om [[Venäman Edahaine Päivnouzm|Edahaižen Päivnouzman]] faunan akklimatiziruiduid ezitai. Vodespäi 1960 todas [[mecsiga|mecsigoid]] da [[kosul' (živat)|kosulid]]. Voib vastata [[bur kondi|kondjid]], [[il'bez|il'besid]], [[jäniš]]id, [[mägr]]id, [[reboi]]d da [[händikaz|händikahid]]. Kevädel om äi gavedid: [[säs'k]]id, [[čopjäine|čopjäižid]], [[kägentäi]]d, [[kärbhaine|kärbhaižid]]. Tazovalkundan floras om enamba kavag'mecoid: pohjoižpolel — [[pedai|pedajižid]] mecoid, suvel — pedajižid da [[kuz'|kuššid]] mecoid. Karjalan mecoiden pälehtezsugud oma [[koiv]], [[hab]] da [[raid]]. Karjal om mugažo marjoiden ma, sinnä kazdas: [[bol]], [[jonikaine]], [[garbol]], [[babarm]], [[murikeine]], [[čigičaine]], [[sestrikaine]] da [[mustikaine]]. == Tobmuz == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img71 Karelian Parliament building.jpg|thumb|right|250px|Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman ištundsija [[Petroskoi]]š, kezaku 2017]] [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] radab [[Karjalan Tazovaldkundan Pämez'|Tazovaldkundan Pämeheks]] vn 2017 uhokun 15. päiväspäi, Käskusenandajan Suiman ezitajad vahvištihe händast radnikusele [[Putin Vladimir|Venäman prezidentan]] taričendan mödhe. Kaik rahvaz änestab pämehen kandidatad videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Tazovaldkundan Pämez' om mugažo sen Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen valdkundmehid radnikusile. Tazovaldkundan pämehen administracii, üks' ezmäine varapämez' (päministr) da nell' muite varapämest oma hänele abhu, völ kaks' varapämest abutadas päministrale. [[Fail:Russia Republic of Karelia Parliament 2026.svg|hura|pisi|Karjalan Käskusenandajan Suiman frakcijad: [[VFKP]] (viž deputatad), [[Oiktusekaz Venäma — Todhe näht|OV]] (nell' deputatad), [[Pensioneroiden Partii]] (üks' deputat), [[Uded Mehed]] (kaks' deputatad), [[Ühthine Venäma|ÜV]] (21 deputatad), [[VLDP]] (koume deputatad)]] Karjalan Tazovaldkundan üks'kodine parlament om [[Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandai Suim|Käskusenandai Suim]]. Vhesai 2002 se oli kaks'kodižeks. Kaik rahvaz valičeb sen 36 ezitajad videks vodeks. [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vn 2026 redukun 5. päiväspäi (8. kucund). Edeline suiman ezimez' om [[Šandalovič Elissan|Elissan Šandalovič]] (reduku 2016 — reduku 2026). Radonoigendai tobmuz om [[Karjalan Tazovaldkundan Ohjastuz]]. Tazovaldkundan ministrused, valdkundaližed komitetad, kaks' ohjandust da üks' inspekcii alištudas Ohjastusele. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2026 20. päiväl sügüz'kud (8. kucund). Valitihe Tazovaldkundan pämest vn 2022 11. päiväl sügüz'kud, [[Parfenčikov Artur|nügüdläine pämez']] sai vägestust ezmäižes turas (69,15% änid). == Administrativiž-territorialine jagand == Karjalan Tazovaldkund jagase 16 municipaližeks rajonaks (niiden kesken koume rahvahališt rajonad) da kahteks lidnümbrikoks. Vodelpäi 2006 municipaližen reforman jäl'ghe rajonad alajagasoiš 22 lidnankundaks (venäkelel: ''городские поселения'') da 86 küläkundaks ({{lang-ru|сельские поселения}}, niiden kesken koume oma vepsän küläkundoikš). Vodelpäi 1994 (vodhesai 2005, municipaližhe administrativižhe reformhasai) [[Änižröunan rajon|Änižröunan (Änižrandan) rajonan]] suvipol' oli mülütadud [[Vepsän rahvahaline volost'|Vepsän rahvahaližhe volost'he]]. {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="standard wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! class="unsortable"| № || width="160px" | Admin. ühtnik || ! width="110px" | Admin. keskuz || Pind (km²) || Eläjiden lugu || rowspan="19" class="unsortable" | [[Fail:Karelija numbered.png|350px]] |- | 1 || [[Belomorskan rajon]] || [[Belomorsk]] || 12930 || 21065 |- | 2 || [[Kalevalan rahvahaline rajon]] || [[Kalevala (žilo)|Kalevala]]|| 13030 || 9470 |- | 3 || [[Kemin rajon]] || [[Kem']]|| 7950 || 18604 |- | 4 || [[Kondopogan rajon]] || [[Kondopog]] || 5940 || 41827 |- | 5 || [[Lahdenpohjan rajon]] || [[Lahdenpohj]] || 2180 || 15273 |- | 6 || [[Louhin rajon]] || [[Louhi]] || 22710|| 16746 |- | 7 || [[Medvežjegorskan rajon]] || [[Medvežjegorsk]] || 13730 || 34172 |- | 8 || [[Mujezerskijan rajon]] || [[Mujezerskii]] || 18180 || 14613 |- | 9 || [[Olonecan rahvahaline rajon]] || [[Olonec]] || 3920 || 24962 |- | 10 || [[Pit'krandan rajon]] || [[Pit'krand]] || 2270 || 21931 |- | 12 || [[Präžan rahvahaline rajon]] || [[Präž]] || 6430 || 16882 |- | 13 || [[Pudožan rajon]] || [[Pudož]] || 12660 || 24614 |- | 14 || [[Segežan rajon]] || [[Segež]] || 10640 || 45963 |- | 16 || [[Sojärven rajon]] || [[Sojärv (lidn)|Sojärv]] || 13580 || 21117 |- | 15 || [[Sortavalan rajon]] || [[Sortaval]] || 2190 || 32885 |- | 11 || [[Änižröunan rajon]] || [[Petroskoi]] || 4600 || 23246 |- | I || [[Petroskoin lidnümbrik]] || [[Petroskoi]] || 135 || 270601 |- | II || [[Kostamukšan lidnümbrik]] || [[Kostamukš]] || 4046 || 30241 |} |} == Demografii == Vn 2010 kaiken Venälaižen Federacijan rahvahanlugemižen andmusiden mödhe 643,548 ristitud elihe Karjalas<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Vn 2010 Venäman kaikenaigaine ristitišt. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref> (neche rindataden, 2002. voden rahvahanlugemižen andmusiden mödhe eläjiden lugu oli 716,281 eläjad) 3,81 rist./km² eläjiden keskmäiženke tihedusenke. Kaikiš suremb tazovaldkundan ristitišt oli 795 tuh. eläjid vl 1987. Eläjiden lugun vähendamižen päsü om ekonomikan hondon situacijan tagut 1990-nzil vozil. Karjalan eläjiden enamba koumandest eläb kaikiš surembas lidnas da tazovaldkundan pälidnas — [[Petroskoi]]š. Kaikutte nellänz' ristit videspäi om lidnaneläi. Lidnalaižed elädas [[Karjalan Tazovaldkundan lidnad|koumestoštkümnes lidnas]] da 11 lidnaližen tipan žilos. Toižed järedad lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2015) oma [[Kondopog]], [[Kostamukš]] da [[Segež]]. Sen ližaks, 794 külähišt žilod da küläd om tazovaldkundas. Vn 2018 andmusiden mödhe kaik om ühesa eländpunktad enamba mi kümne tuhad eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): 78,9 % oma [[venälaižed|venänikad]] (507654 rist.), 7,1 % — [[karjalaižed]] (45570 rist.), 3,6 % — [[vaugedvenälaižed]] (23345 rist.), 2,0 % — [[ukrainalaižed]] (12677 rist.), 1,3 % — [[suomalaižed]] (8577 rist.), 0,5 % — [[vepsläižed]] (3423 rist.), 2,6 % — toižed rahvahad (16422 rist.), 4,0 % — rahvahuden ozutandata (25880 rist.). Venänikad, karjalaižed, ukrainalaižed, vaugedvenälaižed da vepsläižed — [[ortodoksine jumalankodikund|ortodoksižen]] jumalankodikundan uskojad tobjimalaz, suomalaižed — [[lüteranine jumalankodikund|lüteranižen]] jumalankodikundan uskojad. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Petrozavodsk 06-2017 img57 Karelian Government building.jpg|Tazovaldkundan ohjastusen päsauvuz [[Petroskoi]]š, kezaku 2017 Верховный.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Ülembaine Käskuzkund (Petroskoi, sulaku 2013) Petrozavodsk 06-2017 img72 Central Bank building.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline bank (Venäman Keskuzbankan palakund, Petroskoi, kezaku 2017) KarRC summer View from left.jpg|Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz (Petroskoi, 1990) National Library of Karelia (1).jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline kirjišt (Petroskoi, sügüz'ku 2017) Petrozavodsk 06-2017 img54 Lenin Square.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline muzei Petroskoiš Leninan torgul, kezaku 2017 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://gov.karelia.ru/ Karjalan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialine internet-portal (''gov.karelia.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}} {{ref-fi}} * [http://www.karelia-zs.ru/ Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''karelia-zs.ru'').] {{ref-ru}} {{Hüvä kirjutuz}} {{Karjalan Tazovaldkundan lidnad}} {{Karjalan Tazovaldkundan rajonad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} {{Nece kirjutuz Vepsän Vikijas|[http://veps-kir.wikia.com/wiki/Каръялан_Тазовалдкунд Каръялан Тазовалдкунд]}} [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkund| ]] 7jh446v4wdx6fwio4zdcv81k9wi3bmt 190559 190558 2026-10-17T09:01:01Z Asdexer240 17241 eläjiden lugun aktualizacii 190559 wikitext text/x-wiki {{Venälaižen Federacijan subjekt |Nimi = Karjalan Tazovaldkund<br />Республика Карелия <small>(ven.)</small><br />Karjalan tašavalta <small>(ičenaižkarjal.)</small><br />Karjalan tazavaldu <small>(livvikkarjal.)</small><br />Kard'alan tazavald <small>(lüd.)</small><br />Karjalan tasavalta <small>(suom.)</small> |Flag = [[Fail:Flag of Karelia.svg|150px|Karjalan Tazovaldkundan flag]] |FSCoA = [[Fail:Coat of arms of the Republic of Karelia.svg|110px|Karjalan Tazovaldkundan znam]] |FlagLnk = Karjalan Tazovaldkundan flag |CoALnk = Karjalan Tazovaldkundan znam |FSMap = [[Fail:Map of Russia - Karelia.svg|300px]] |FSCtrWhat = Pälidn |FSCtrNm = [[Petroskoi]] |AreaRnk = 17 |TotArea = 180520 |WaterPrcnt = 23.2 |PopRnk = 74 |Eläjiden lugu = 518,644 |PopCtDate = 2025 |PopDens = 2.87 |GDPRnk = 62 |GDP = 233,4 |GDPCtDate = 2016 |GDP(PPP) = 371,5 |FedDistrNm = Lodehline |EcRegNm = Pohjoine |OfLangs = [[venäkel']] (rahvahaližed keled oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled) |HeadTtl = Tazovaldkundan Pämez' |HeadNm = [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] |ViceTtl = Ohjastusen pämez' |ViceNm = ''hän-žo'' |LegislTtl = Käskusenandajan Suiman ezimez' |LegislNm = [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] |FSAnthem = ''[[Karjalan Tazovaldkundan gimn|Kotimaamme Karjala!]]'' |Domain = karelia.ru |CadNo = 10 |MSK = [[UTC]]+3 ([[MSK]]+0) }} '''Karjal''' ({{lang-olo|Karjala}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'al''<ref name=":0">[https://docs.yandex.ru/docs/view?tm=1769961104&tld=ru&lang=ru&name=Luudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&text=%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C&url=https%3A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf&lr=18&mime=pdf&l10n=ru&sign=82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1769961104%26tld%3Dru%26lang%3Dru%26name%3DLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26text%3D%25D1%2580%25D1%2583%25D1%2581%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE-%25D0%25BB%25D1%258E%25D0%25B4%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B2%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B9%2B%25D1%2581%25D0%25BB%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B0%25D1%2580%25D1%258C%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.karjalansivistysseura.fi%2Fhallinta%2Fwp-content%2Fuploads%2F2023%2F04%2FLuudi-venan-vena-luudin-sanakird.pdf%26lr%3D18%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D82e3e6d1df67ee6533ad34365bbbf96f%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Lüdin-venän i venän-lüdin vajehnik ''docs.yandex.ru''-saital.] {{ref-ru}}</ref>, {{lang-ru|Каре́лия, Ка́рьяла}}) vai '''Venäman Karjal''', täuz' oficialine nimituz — '''Karjalan Tazovaldkund''' ({{lang-ru|Респу́блика Каре́лия}}, {{lang-krl|Karjalan tašavalta}}, {{lang-olo|Karjalan tazavaldu}}, [[lüdikel'|lüd]].: ''Kard'alan tazavald''<ref name=":0" />, {{lang-fi|Karjalan tasavalta}}), om [[Venäma|Venälaižen Federacijan]] [[Venälaižen Federacijan subjektad|subjekt]], Venäman üks' [[Venälaižen Federacijan tazovaldkundad|tazovaldkundoišpäi]]. Se mülüb [[Lodehline federaline ümbrik|Lodehližhe federaližhe ümbrikho]]. Karjalan Tazovaldkundal om röunoid [[Arhangel'skan agj]]anke päivnouzmal, [[Vologdan agj|Vologdan]] i [[Leningradan agj|Leningradan]] agjoidenke suvel, [[Suomenma]]nke päivlaskmal (798 km), [[Murmanskan agj]]anke pohjoižel. Karjalan pohjoižpäivnouzmaižed randad lainištab [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri]]. Tazovaldkundan pälidn da kaikiš suremb lidn om [[Petroskoi]]. Eläjiden lugu om 518 644 ristitud (2025. vodel). Pind om 180 520 nellikkilometrad. == Keled == Valdkundkel' om üks'jäine, se om [[venäkel']]. Sab panda toižid-ki valdkundkelid kaiken rahvahan referenduman satusiden mödhe (Karjalan Konstitucijan 11. kirjutuz). Regionaližed rahvahaližed keled oficialiženke statusanke oma [[karjalan kel'|karjalan]], [[suomen kel'|suomen]] da [[vepsän kel'|vepsän]] keled. Sab kävutada niid sijaližen ičeohjandusen tobmuden aluzkundoiš.<ref>Закон Республики Карелия о государственной поддержке карельского, вепсского и финского языков в Республике Карелия. Статья 8, п. 1. (Karjalan Tazovaldkundan käskuz karjalan, vepsän i suomen keliden valdkundaližes tüges. 8. kirjutuz, 1nz' punkt.)</ref> == Istorii == Vozil 1784−1922 nügüdläižen Karjalan territorii mülüi [[Anuslidnan gubernii|Anuslidnan gubernijha]]. Karjalan Tazovaldkund om olmas Venäman avtonomijaks vs 1920 kezakun 8. päiväspäi. Vhesai 1923 heinkun 27. päivhäsai nimitihe sidä Karjalan Radkommunaks. Vozil 1923−1940 da 1956−1991 sen nimi oli Karjalan Avtonomine Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund, vozil 1940−1956 — Karjalaiž-Suomen Nevondkundaline Socialistine Tazovaldkund. Vn 1991 13. päiväl kül'mkud Karjal sai nügüdläižen oficialižen nimitusen. Tazovaldkundan Konstitucii<ref>[http://constitution.garant.ru/region/cons_karel/ Karjalan Tazovaldkundan Konstitucijan tekst. — ''Constitution.garant.ru''.] {{ref-ru}}</ref> om vahvištadud vn 2001 7. päiväl uhokud tazovaldkundan Ezitajiden Kodil (Käskusenandajan Suiman ezitajil) da om väges nügüd' äiluguižidenke vajehtusidenke. == Geografijan andmused == [[Fail:Relief Map of Karelia.png|thumb|left|250px|Karjalan Tazovaldkundan reljefan kart]] Tazovaldkund sijadase Pohjoižes [[Evrop]]as, Venäman lodehližes palas. Pind om 180 520 nellikkilometrad. [[Mec]] otab territorijan 85 %. Kaik om 27 000 jogid Karjalas. Ned mülüdas [[Jävaldmeri|Jävaldmeren]] [[Vauged meri|Vauktan meren]] basseinha pohjoižes da [[Atlantine valdmeri|Atlantižen valdmeren]] [[Baltijan meri|Baltijan meren]] basseinha suves. Karjalan kaikiš pidembad joged oma [[Vodl]] (149 km), [[Kem' (jogi, Karjalan Tazovaldkund)|Kem']] (191 km), [[Ond]] (197 km), [[Čirka-Kem']] (221 km), [[Šui (jogi)|Šui]] (194 km), [[Sun]] (280 km) [[Kivač|Kivačun kos'kenke]]. Karjalas om mugažo 60 000 järvid. [[Änine]] da [[Ladog]]järv oma Evropan kaikiš surembad järved pindan mödhe, tazovaldkundan suviröun läbitab niid. Tazovaldkundan reljef om kukkaztazangišt, kudamb päivlaskmal vajehtub [[Päivlaskmkarjalaine ülüz|Päivlaskmkarjalaižeks ülüdeks]]. Karjalan pohjoižel om [[Maanselkän ülüz]], kudambal Karjalan kaikiš korktemb [[Nuorunen]]-mägi sijadase (577 m). Konz jäžom tageni pohjoižele, se oli lujas vajehtanu Karjalan reljefad — täs nügüd' om järviden katl'usid, morenižid sel'gid. Karjalas om enamba kut sadad löudmižsijid, kaik om 24 tarbhaižiden kaivatusiden toižendad niiš. Sadas aktivižikš [[slüd]]ad, [[pöudšpat]]ad, [[kvarc]]ad, [[sauvondmaterialad|sauvondmaterialoid]] ([[kivi (material)|sauvondkivi]], [[savi|saved]], [[lete|letked]], [[gravii]], [[bazal't]], [[granit]], [[mramor]], [[diabaz]], [[Šokš]]un [[babarmkvarcit]]), [[raud|raudkivendod]]. Täs om [[kuld]]ad, [[hobed]]ad, [[platin]]ad, [[diamant]]oid, harvoid mametalloid. Geologad löuziba mugažo [[uran (himine element)|urankivendoiden]], [[titan (himine element)|titanan]], [[vanadii|vanadijan]] da [[molibden]]an löudmižsijid. Sen ližaks, [[tin]]an, [[nikel'|nikelin]], [[magnii|magnijan]], [[vas'k]]en da [[hrom]]an löudmižsijad seištas koskmatomikš. Toižed londuseližed pävarad oma [[turbaz]], [[tal'k]], [[mineraližed mujud]], [[mec]], [[kala]] da [[vezi|reskvezi]]. Klimat om [[ven vö|ven]] paksuidenke sadegidenke, i se vajehtase Karjalan territorijal merižespäi kontinentaližeks. Tal'v om [[lumi|lumekaz]], rainiž, tobjimalaz ilma vägekahita pakaižita. Keza om lühüdaigaine da rainiž (pohjoižiš rajoniš), surenke sadegiden lugumäranke. Eskai kezakus erasti oleskeleb [[hala]]d tazovaldkundas. Räk oleleb harvas, kahtel vai koumel nedalil suvirajoniš. Keskmäine lämuz vilukul om −8,0 C°, i heinkul +16,4 C°, nepsuz — ümbri 80%. Sadegiden vozne lugumär om 500..700 mm. == Flor da faun == Karjalan faun da flor oma istorižikš nored, ned oma formiruinus jäl'gmäižen [[jäaig]]an jäl'ghe, 10..12 tuhad vot tagaz. Tazovalkundan territorijal eläb 63 imetaiživatoiden, 285 linduiden, viž maujujiden erikod. Karjalan jogiš voib nägištada evropižen da kanadižen [[majag]]an pezad. Kanadine [[majag]], [[ondatr]] da amerikaine [[hähk]] oma Pohjoižamerikan faunan akklimatiziruiduid ezitajad, sen ližaks [[jenotanvuitte koir]] om [[Venäman Edahaine Päivnouzm|Edahaižen Päivnouzman]] faunan akklimatiziruiduid ezitai. Vodespäi 1960 todas [[mecsiga|mecsigoid]] da [[kosul' (živat)|kosulid]]. Voib vastata [[bur kondi|kondjid]], [[il'bez|il'besid]], [[jäniš]]id, [[mägr]]id, [[reboi]]d da [[händikaz|händikahid]]. Kevädel om äi gavedid: [[säs'k]]id, [[čopjäine|čopjäižid]], [[kägentäi]]d, [[kärbhaine|kärbhaižid]]. Tazovalkundan floras om enamba kavag'mecoid: pohjoižpolel — [[pedai|pedajižid]] mecoid, suvel — pedajižid da [[kuz'|kuššid]] mecoid. Karjalan mecoiden pälehtezsugud oma [[koiv]], [[hab]] da [[raid]]. Karjal om mugažo marjoiden ma, sinnä kazdas: [[bol]], [[jonikaine]], [[garbol]], [[babarm]], [[murikeine]], [[čigičaine]], [[sestrikaine]] da [[mustikaine]]. == Tobmuz == [[Fail:Petrozavodsk 06-2017 img71 Karelian Parliament building.jpg|thumb|right|250px|Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman ištundsija [[Petroskoi]]š, kezaku 2017]] [[Parfenčikov Artur|Artur Parfenčikov]] radab [[Karjalan Tazovaldkundan Pämez'|Tazovaldkundan Pämeheks]] vn 2017 uhokun 15. päiväspäi, Käskusenandajan Suiman ezitajad vahvištihe händast radnikusele [[Putin Vladimir|Venäman prezidentan]] taričendan mödhe. Kaik rahvaz änestab pämehen kandidatad videks vodeks, enamba kaht strokud jäl'geten ei sa. Tazovaldkundan Pämez' om mugažo sen Ohjastusen pämez', hän märičeb sen strukturad da paneb Ohjastusen valdkundmehid radnikusile. Tazovaldkundan pämehen administracii, üks' ezmäine varapämez' (päministr) da nell' muite varapämest oma hänele abhu, völ kaks' varapämest abutadas päministrale. [[Fail:Russia Republic of Karelia Parliament 2026.svg|hura|pisi|Karjalan Käskusenandajan Suiman frakcijad: [[VFKP]] (viž deputatad), [[Oiktusekaz Venäma — Todhe näht|OV]] (nell' deputatad), [[Pensioneroiden Partii]] (üks' deputat), [[Uded Mehed]] (kaks' deputatad), [[Ühthine Venäma|ÜV]] (21 deputatad), [[VLDP]] (koume deputatad)]] Karjalan Tazovaldkundan üks'kodine parlament om [[Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandai Suim|Käskusenandai Suim]]. Vhesai 2002 se oli kaks'kodižeks. Kaik rahvaz valičeb sen 36 ezitajad videks vodeks. [[Podsadnik Larisa|Larisa Podsadnik]] radab Käskusenandajan Suiman ezimeheks vn 2026 redukun 5. päiväspäi (8. kucund). Edeline suiman ezimez' om [[Šandalovič Elissan|Elissan Šandalovič]] (reduku 2016 — reduku 2026). Radonoigendai tobmuz om [[Karjalan Tazovaldkundan Ohjastuz]]. Tazovaldkundan ministrused, valdkundaližed komitetad, kaks' ohjandust da üks' inspekcii alištudas Ohjastusele. Käskusenandajan Suiman ühtnijoiden järgenduseližed valičendad oliba vn 2026 20. päiväl sügüz'kud (8. kucund). Valitihe Tazovaldkundan pämest vn 2022 11. päiväl sügüz'kud, [[Parfenčikov Artur|nügüdläine pämez']] sai vägestust ezmäižes turas (69,15% änid). == Administrativiž-territorialine jagand == Karjalan Tazovaldkund jagase 16 municipaližeks rajonaks (niiden kesken koume rahvahališt rajonad) da kahteks lidnümbrikoks. Vodelpäi 2006 municipaližen reforman jäl'ghe rajonad alajagasoiš 22 lidnankundaks (venäkelel: ''городские поселения'') da 86 küläkundaks ({{lang-ru|сельские поселения}}, niiden kesken koume oma vepsän küläkundoikš). Vodelpäi 1994 (vodhesai 2005, municipaližhe administrativižhe reformhasai) [[Änižröunan rajon|Änižröunan (Änižrandan) rajonan]] suvipol' oli mülütadud [[Vepsän rahvahaline volost'|Vepsän rahvahaližhe volost'he]]. {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="standard wikitable" style="text-align:left; font-size:90%;" |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! class="unsortable"| № || width="160px" | Admin. ühtnik || ! width="110px" | Admin. keskuz || Pind (km²) || Eläjiden lugu || rowspan="19" class="unsortable" | [[Fail:Karelija numbered.png|350px]] |- | 1 || [[Belomorskan rajon]] || [[Belomorsk]] || 12930 || 21065 |- | 2 || [[Kalevalan rahvahaline rajon]] || [[Kalevala (žilo)|Kalevala]]|| 13030 || 9470 |- | 3 || [[Kemin rajon]] || [[Kem']]|| 7950 || 18604 |- | 4 || [[Kondopogan rajon]] || [[Kondopog]] || 5940 || 41827 |- | 5 || [[Lahdenpohjan rajon]] || [[Lahdenpohj]] || 2180 || 15273 |- | 6 || [[Louhin rajon]] || [[Louhi]] || 22710|| 16746 |- | 7 || [[Medvežjegorskan rajon]] || [[Medvežjegorsk]] || 13730 || 34172 |- | 8 || [[Mujezerskijan rajon]] || [[Mujezerskii]] || 18180 || 14613 |- | 9 || [[Olonecan rahvahaline rajon]] || [[Olonec]] || 3920 || 24962 |- | 10 || [[Pit'krandan rajon]] || [[Pit'krand]] || 2270 || 21931 |- | 12 || [[Präžan rahvahaline rajon]] || [[Präž]] || 6430 || 16882 |- | 13 || [[Pudožan rajon]] || [[Pudož]] || 12660 || 24614 |- | 14 || [[Segežan rajon]] || [[Segež]] || 10640 || 45963 |- | 16 || [[Sojärven rajon]] || [[Sojärv (lidn)|Sojärv]] || 13580 || 21117 |- | 15 || [[Sortavalan rajon]] || [[Sortaval]] || 2190 || 32885 |- | 11 || [[Änižröunan rajon]] || [[Petroskoi]] || 4600 || 23246 |- | I || [[Petroskoin lidnümbrik]] || [[Petroskoi]] || 135 || 270601 |- | II || [[Kostamukšan lidnümbrik]] || [[Kostamukš]] || 4046 || 30241 |} |} == Demografii == Vn 2010 kaiken Venälaižen Federacijan rahvahanlugemižen andmusiden mödhe 643,548 ristitud elihe Karjalas<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls Vn 2010 Venäman kaikenaigaine ristitišt. — Rosstat (''gks.ru'').] {{ref-ru}}</ref> (neche rindataden, 2002. voden rahvahanlugemižen andmusiden mödhe eläjiden lugu oli 716,281 eläjad) 3,81 rist./km² eläjiden keskmäiženke tihedusenke. Kaikiš suremb tazovaldkundan ristitišt oli 795 tuh. eläjid vl 1987. Eläjiden lugun vähendamižen päsü om ekonomikan hondon situacijan tagut 1990-nzil vozil. Karjalan eläjiden enamba koumandest eläb kaikiš surembas lidnas da tazovaldkundan pälidnas — [[Petroskoi]]š. Kaikutte nellänz' ristit videspäi om lidnaneläi. Lidnalaižed elädas [[Karjalan Tazovaldkundan lidnad|koumestoštkümnes lidnas]] da 11 lidnaližen tipan žilos. Toižed järedad lidnad (enamba 25 tuh. ristituid vl 2015) oma [[Kondopog]], [[Kostamukš]] da [[Segež]]. Sen ližaks, 794 külähišt žilod da küläd om tazovaldkundas. Vn 2018 andmusiden mödhe kaik om ühesa eländpunktad enamba mi kümne tuhad eläjidenke. Rahvahad (enamba 0,4 % vl 2010): 78,9 % oma [[venälaižed|venänikad]] (507654 rist.), 7,1 % — [[karjalaižed]] (45570 rist.), 3,6 % — [[vaugedvenälaižed]] (23345 rist.), 2,0 % — [[ukrainalaižed]] (12677 rist.), 1,3 % — [[suomalaižed]] (8577 rist.), 0,5 % — [[vepsläižed]] (3423 rist.), 2,6 % — toižed rahvahad (16422 rist.), 4,0 % — rahvahuden ozutandata (25880 rist.). Venänikad, karjalaižed, ukrainalaižed, vaugedvenälaižed da vepsläižed — [[ortodoksine jumalankodikund|ortodoksižen]] jumalankodikundan uskojad tobjimalaz, suomalaižed — [[lüteranine jumalankodikund|lüteranižen]] jumalankodikundan uskojad. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Petrozavodsk 06-2017 img57 Karelian Government building.jpg|Tazovaldkundan ohjastusen päsauvuz [[Petroskoi]]š, kezaku 2017 Верховный.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Ülembaine Käskuzkund (Petroskoi, sulaku 2013) Petrozavodsk 06-2017 img72 Central Bank building.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline bank (Venäman Keskuzbankan palakund, Petroskoi, kezaku 2017) KarRC summer View from left.jpg|Venäman Tedoakademijan Karjalan tedokeskuz (Petroskoi, 1990) National Library of Karelia (1).jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline kirjišt (Petroskoi, sügüz'ku 2017) Petrozavodsk 06-2017 img54 Lenin Square.jpg|Karjalan Tazovaldkundan Nacionaline muzei Petroskoiš Leninan torgul, kezaku 2017 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://gov.karelia.ru/ Karjalan Tazovaldkundan tobmuden aluzkundoiden oficialine internet-portal (''gov.karelia.ru'').] {{ref-ru}} {{ref-en}} {{ref-fi}} * [http://www.karelia-zs.ru/ Karjalan Tazovaldkundan Käskusenandajan Suiman oficialine sait (''karelia-zs.ru'').] {{ref-ru}} {{Hüvä kirjutuz}} {{Karjalan Tazovaldkundan lidnad}} {{Karjalan Tazovaldkundan rajonad}} {{Venälaižen Federacijan subjektad}} {{Nece kirjutuz Vepsän Vikijas|[http://veps-kir.wikia.com/wiki/Каръялан_Тазовалдкунд Каръялан Тазовалдкунд]}} [[Kategorii:Karjalan Tazovaldkund| ]] gmx7hy6pyi20a3n3mi8fr814knb7oy5 0 1121 190553 174005 2026-10-16T17:48:35Z Motoranger 10577 formitez, +, +galerei 190553 wikitext text/x-wiki {{1000}}{{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Šanhai<br />上海市<br /><small>''(Shànghǎi Shì)''</small> | Lidnanznam = | Flag = | Lidnanznam text = Šanhain lidnanznam | Flag text = | Valdkund = Kitai | Eläjiden lugu = 24,874,500 | Voz' = 2023 | Pind = 6,340.5 | Fail = Shanghai montage.png | Pämez' = Čžu Čžunmin<br/>(sügüz'ku 2026—,<br/>朱忠明 ''Zhu Zhongming'') | Telefonkod = +86-21 | Aigvö = [[UTC]]+8 }} [[Fail:Shanghai China street map.svg|thumb|left|250px|Lidnan kart (2024)]] '''Šanhai''' ({{lang-zh|上海}}, [[pin'jin']]: ''Shànghǎi'', standartine virkand: [ʂâŋ.xàɪ], sijaline virkand: [zɑ̃˩ hɛ˦], znamoičeb «ülämeri») om [[Kitai]]n kaikiš suremb lidn da ižandusen keskuz, üks' nelläs lidnaspäi keskuzalištusenke. Valdkundan kaikiš järedambad meriport i finansine keskuz ratas lidnas. == Istorii == Vl 1553 lidnan seinäd oliba saudud, i se kändihe znamasižeks 16. voz'sadan lopule. Eländpunkt om sätud oficialižeks vn 1949 redukun 1. päiväl. Šanhai šingotase finansižel sferal, sauvondal i mašinansauvomižel (avtosauvomine), raudan [[metallurgii|metallurgijal]], sobiden omblendal, farmaceftižel tegimištol, sömtegimištol, transportan holitišil. Lidnan irdpol'žen torguindan ühthine mülü oli US$1,58 trln ekvivalentas vl 2021. == Geografijan andmused == Lidn sijadase valdkundan päivnouzmas, [[Janczi]]-jogen suhišton randoil, 0..103 m (Daczin'-mägi, {{lang-zh|大金山}} ''Daczin'šan' '') korktusil, nell' metrad ü.m.t. keskmäižel korktusel. Šanhain pind — 6 340,5 km². Geografižed koordinatad oma 31°12′0″ N da 121°30′0″ E. Klimat om [[subtropine vö|subtropine]] mussonižen klimatan pirdoidenke, pil'vekaz vodes läbi. Voden keskmäine lämuz om +17,1 C°, heinkun-elokun +28,5..+28,8 C°, kezakun i sügüz'kun +24,4..+24,7 C°, +4,9..+7,3 C°. Ekstremumad oma −10,1 C° (viluku) i +40,9 C° (heinku, eloku). Kezaaigan minimum om +12,3 C° (kezaku), tal'vaigan maksimum om +27,0 C° (uhoku). Ei voi panda halad semendkus-redukus (redukun minimum om +1,7 C°). Paneb sadegid 1245 mm vodes, enamba kezakus (207 mm) i elokus (187 mm), vähemba tal'vkus (50 mm). Paneb lunt nell' päiväd tal'ves keskmäras. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 71..80 % röunoiš voden aigan. == Tobmuz == [[Fail:Administrative Division Shanghai.png|thumb|left|250px|Lidnan rajonad (2013)]] Lodnan tobmuden pämez' om mer (Šanhain municipaližen rahvahaližen ohjastusen pämez', {{lang-zh|上海市人民政府市长}}). Edeline mer om Gun Čžen (龚正 ''Gong Zheng'', keväz'ku 2020 — sügüz'ku 2026). == Eläjad == Vn 2000 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnan eläjiden lugu oli 14,489,919 ristitud, vn 2010 — 20,555,098 ristitud, vn 2020 — 22,209,380 ristitud. Kaikiš suremb lidnan ristitišt om nügüd'. Hukou (personad pordaigaliženke registracijanke toižiš regionoišpäi) ottas koume videndest ristitištos (2023). == Transport == Avtobusad (enamba mi tuha maršrutoid), trolleibusad i metropoliten oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 1993, vl 2026 siš om kaks'kümne jonod 509 stancijanke, 802 km raudted (kaikiš pidemb mail'mas). Kiruhjonuz magnitpölusel ühtenzoitab azjališt keskust Pudun-lendimportanke. Rahvahidenkeskeine civiline ''Šanhai Pudun''-lendimport<ref>[http://www.shairport.com/enpd/ Rahvahidenkeskeižen Šanhai Pudun-lendimportan sait (''shairport.com'').] {{ref-zh}}</ref> (''PVG / ZSPD'', 76,1 mln passažiroid vl 2019, 3,4 mln tonnoid jüguid vl 2023) sijadase Pudun-rajonan päivnouzmas. Se radab vspäi 1999. Sišpäi om reisid Suvipäivnouzmaižen Azijan i Evropan surihe lidnoihe, Kitain äjihe lidnoihe. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Shanghai Government Building.jpg|Lidnan municipaližen ohjastusen sauvuz (uhoku 2008) (2024) Mahavira Hall, Jade Buddha Temple, Shanghai - img 04.jpg|Žadeitižen Buddan pühäpert' (buddizm, om saudud vspäi 1882), nägu vn 2024 sulakus Shanghai Stock Exchange Building.jpg|Šanhain fondbirž, uhoku 2008 Volkswagen Shanghai.JPG|''Volkswagen''-koncernan avtotegim, heinku 2013 上海展览中心·上海.jpg|Šanhain ozutelendkeskuz (uhoku 2020) Shanghaigrandtheatre.jpg|Šanhain Sur' teatr (sügüz'ku 2015) 上海迪士尼乐园奇幻童话城堡正面.jpg|Šanhain Disneilend (bobuštuzkeskuz lapsiden täht, kül'mku 2016) Yangshan-Port-Balanced.jpg|''Janšan' ''-konteinerportan valdmad vn 2009 kezakus (Šanhain portan pala) Shanghai Pudong Airport 2024 (cropped).jpg|Rahvahidenkeskeine ''Šanhai Pudun''-lendimport vn 2024 redukus </gallery> == Sebruzlidnad == Kaik om läz 60 sebruzlidnad Šanhail. {| cellpadding="20" |- valign="top" | * {{YEM|#}} [[Aden]], [[Jemen]] (vspäi 1995) * {{EGY|#}} [[Aleksandrii]], [[Egipt]] (1992) * {{DZA|#}} [[Alžir (lidn)|Alžir-lidn]], [[Alžir]] (2003) * {{BEL|#}} [[Antverpen]], [[Flandrii]], [[Bel'gii]] * {{ESP|#}} [[Barselon]], [[Ispanii]] (2001) * {{SUI|#}} [[Bazel']], [[Šveicarii]] (2007) * {{HUN|#}} [[Budapešt]], [[Mad'jaranma]] (2013) * {{THA|#}} [[Čiangmai]], [[Tailand]] (2000) * {{USA|#}} [[Čikago]], [[Illinois]], [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad]] (1985) * {{NZL|#}} [[Danidin]], [[Uz' Zelandii]] (1994) * {{ARE|#}} [[Dubai]], [[Araban Ühtenzoittud Emiratad]] (2000) * {{FIN|#}} [[Espoo]], [[Suomenma]] (1998) * {{DEU|#}} [[Gamburg]], [[Saksanma]] (1986) * {{ECU|#}} [[Guajakil']], [[Ekvador]] (2001) * {{SWE|#}} [[Göteborg]], [[Ročinma]] (1986) * {{ISR|#}} [[Haif]], [[Izrail']] (1994) * {{PRK|#}} [[Hamhin]], [[Korejan Rahvahaliž-Demokratine Tazovaldkund]] (1982) * {{USA|#}} [[Hjuston]], [[Tehas]], [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad]] (2015) * {{VNM|#}} [[Hošimin]], [[Vjetnam]] (1990) * {{JPN|#}} [[Jokoham]], [[Japonii]] (1973) || * {{PAK|#}} [[Karači]], [[Pakistan]] (1984) * {{MAR|#}} [[Kasablank]], [[Marok]] (1986) * {{LKA|#}} [[Kolombo]], [[Šrilank]] (2003) * {{ROU|#}} [[Konstanc]], [[Romanii]] (2002) * {{IRL|#}} [[Kork]], [[Irlandii]] (2005) * {{FIN|#}} [[Kuopio]], [[Suomenma]] (2012) * {{GBR|#}} [[Liverpul']], [[Anglii]], [[Sur' Britanii]] (1999) * {{BRA|#}} [[Manaus]], [[Brazilii]] (2009) * {{FIL|#}} [[Manil]], [[Filippinad]] (1983) * {{MOZ|#}} [[Maputu]], [[Mozambik]] (1999) * {{FRA|#}} [[Marsel']], [[Francii]] (1987) * {{ITA|#}} [[Milan]], [[Italii]] (1979) * {{CAN|#}} [[Monreal']], [[Kvebek]], [[Kanad]] (1985) * {{IND|#}} [[Mumbai]], [[Indii]] (2014) * {{CYP|#}} [[Nikosii]], [[Kipr]] (2004) * {{USA|#}} [[Nju Jork]], [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad]] (2007) * {{JPN|#}} [[Osak]], [[Japonii]] (1974) * {{NOR|#}} [[Oslo]], [[Norvegii]] (2001) * {{GRC|#}} [[Pirei]], [[Grekanma]] (1985) * {{RUS|#}} [[Piter]], [[Venäma]] (1988) || * {{CAM|#}} [[Pnompen']], [[Kambodž]] (2009) * {{VUT|#}} [[Port Vil]], [[Vanuatu]] (1994) * {{PRT|#}} [[Portu]], [[Portugalii]] (1995) * {{CZE|#}} [[Prag]], [[Čehanma]] * {{KOR|#}} [[Pusan]], [[Korejan Tazovaldkund]] (1993) * {{ARG|#}} [[Rosario (Argentin)|Rosario]], [[Argentin]] (1997) * {{NLD|#}} [[Rotterdam]], [[Alamad]] (1979) * {{USA|#}} [[San Francisko]], [[Kalifornii (štat)|Kalifornii]], [[Amerikan Ühtenzoittud Valdkundad]] (1979) * {{BRA|#}} [[San Paulu]], [[Brazilii]] (1988) * {{CUB|#}} [[Santjago de Kuba]], [[Kuba]] (1996) * {{BIH|#}} [[Sarajevo]], [[Bosnii da Gercegovin]] (2008) * {{KOR|#}} [[Seul]], [[Korejan Tazovaldkund]] (2014) * {{BUL|#}} [[Sofii]], [[Bolgarii]] (2014) * {{TUR|#}} [[Stambul]], [[Turkanma]] (1989) * {{HRV|#}} [[Zagreb]], [[Horvatii]] (1980) * {{AUT|#}} [[Zal'cburg]], [[Avstrii]] (2004) * {{UZB|#}} [[Taškent]], [[Uzbekistan]] (1994) * {{CHL|#}} [[Val'paraiso]], [[Čili]] (2001) * {{NAM|#}} [[Vindhuk]], [[Namibii]] (1995) |} == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://shanghai.gov.cn/ Lidnan oficialine sait (''shanghai.gov.cn'').] {{ref-zh}} {{ref-en}} {{Commons|Shanghai}} [[Kategorii:Šanhai| ]] [[Kategorii:Kitain lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] 897q42nll672fb38qaq37sbo6ukjdlv 0 10966 190552 186811 2026-10-16T13:22:54Z Motoranger 10577 +galerei 190552 wikitext text/x-wiki {{Eländpunkt | Nimi = Veinan'<br />渭南 | Lidnanznam = | Flag = | Lidnanznam text = | Flag text = | Valdkund = Kitai | Eläjiden lugu = 4,688,744 | Voz' = 2020 | Pind = 13,030.56 | Fail = 鸟瞰合阳县 2.jpg | Pämez' = | Telefonkod = +86-(0)913 | Aigvö = [[UTC]]+8 }} '''Veinan' ''' ({{lang-zh|渭南}}, [[pin'jin']]: ''Wèinán'' «[[Veihe|Vei-jogespäi]] suvipolehe») om [[Kitai]]n lidn da lidnümbrik valdkundan keskuzpalas. Mülüb [[Šen'si]]-agjaha, sen kahtenz' lidn eläjiden lugun mödhe. == Istorii == Eländpunktan aluz om pandud vl 668 EME. Vn 1556 vilukus [[Kitain manrehkaiduz (1556)|manrehkaiduz 7,9..8 magnitudanke]] tegihe, ristitišton koume videndest pölištui, lidn oli muretud läz kogonaz i sen reljef vajehtui. Ezmäine raudtestancii radaškanzi vl 1934. Nügüdläine lidnümbrik om sätud vn 1995 sulakus, siš-žo vodespäi istorine lidn nimitase Linvei-rajonaks (临渭区). Veinan'-ümbrik šingotase sömtegimištol, päiväiženergetikal i logistikal, mugažo maižandusel (maplodud, jablokad, grušad, granatad). Vl 2011 lidnümbrikon kogosüdäiprodukt oli CNY 1119 mlrd (US$177,6 mlrd). == Geografijan andmused == [[Fail:Location of Weinan Prefecture within Shaanxi (China).png|thumb|left|250px|Lidnümbrikon sijaduz agjas i valdkundas vn 2007 kartal]] Nügüd'aigan lidnan tobj pala sijadase [[Veihe|Vei-jogen]] pohjoižel randal ([[Huanhe]]n oiged ližajogi). Matkad lidnaspäi agjan [[Sian']]-pälidnan keskuzpalhasai om kuz'kümne kilometrad päivlaskmha, röunatab sen lidnümbrikonke suvipäivlaskmas. Huanhe om lidnümbrikon päivnouzmaižeks röunaks. == Tobmuz == [[Fail:Administrative Division Weinan.png|thumb|left|250px|Lidnümbrikon administrativine jagand, kaks' lidnrajonad oma suvipäivlaskmas (vn 2012 olend)]] Lidnümbrik kogoneb üks'toštkümnes ühtnikaspäi: kaks' lidnrajonad (Linvei i Huačžou), kaks' lidnmakundad, seičeme külämakundad. Kaik om 215 volostid Veinanin lidnümbrikos, ned alajagasoiš 3218 komitetaks. == Eläjad == Vn 2010 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon kaikenaigaižiden eläjiden lugu oli 5,286,077 ristitud, se lugu poleni 108,729 eläjaks vodhe 2000 rindataden. Vn 2020 — 4,688,744 ristitud. Kahten lidnrajonan ühthine ristitišt om läz 1,2 mln eläjid 2396 nellikkilometrad pindal (vn 2010 andmused). Vn 2012 lopun andmusiden mödhe kaik 2859 školad om lidnümbrikos: 1002 päivkodid, 1266 augotižškolad, 310 aluzškolad, 70 profškolad, 75 korktad školad i seičeme specialižen opendusen školad. Kaik koume üläopendusen aluzkundad om Veinaniš: Veinanin normaline universitet, Šan'sin raudten institut, Veinanin professionaliž-tehnine kolledž. == Transport == Avtobusad (kaks'kümne maršrutad vl 2015) da taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Kaik om nell' raudtestancijad lidnas, ned oma järgeližiden jonusiden täht: Veinan', Veinan'-Pohjoine, -Suvine i -Päivlaskmaine. Veinan' om mülütadud kiruhraudten sistemha, sen kaks' stancijad ratas ezilidnas: Huašan'-Pohjoine i Dali. Lähembaine lendimport sijadase [[Sian']]-lidnas, Veinan' ühtenzoitase senke kaikenaigaižel avtobusmaršrutal. Sijaline lendimport om sauvomas Huačžou-rajonas, se linneb turizman täht tobjimalaz (Hua-mägi). == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Weinan Sports Center, Jun 22 2023.jpg|Lidnan sportkeskuz (kezaku 2023) Weinan Drum Tower 02 2012-09.JPG|Veinanin barabančuhunduz, nägu vn 2012 sügüz'kus Weinan Railway Station, Apr 9 2024.jpg|''Veinan' ''-päraudtestancijan sauvuz, sulaku 2024 渭南北站侧面航拍.jpg|Kiruhjonusiden Veinan'-Pohjoine-päraudtestancii (''Veinan'bei ''), sügüz'ku 2015 </gallery> == Irdkosketused == * [http://www.weinan.gov.cn/ Lidnümbrikon oficialine sait (''weinan.gov.cn'').] {{ref-zh}} {{Commons|Category:Weinan}} [[Kategorii:Veinan'| ]] [[Kategorii:Kitain lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Šen'si]] m6rfu9446qn938q7k0knqu83nd3hs6a 0 37537 190554 174247 2026-10-16T17:57:38Z Motoranger 10577 +metron kart (jile tošt) 190554 wikitext text/x-wiki {{A10000}} {{Eländpunkt | Nimi = Šen'jan<br />瀋陽 / 沈阳<br /><small>''(Shěnyáng)''</small> | Lidnanznam = | Flag = | Lidnanznam text = Šen'janan lidnanznam | Flag text = | Valdkund = Kitai | Eläjiden lugu = 9,070,093 | Voz' = 2020 | Pind = 12,859.89 | Fail = Skyline of Hunnan District, Shenyang drone view 1.jpg | Pämez' = | Telefonkod = +86-(0)24 | Aigvö = [[UTC]]+8 }} [[Fail:Shenyang Metro System Map.svg|thumb|left|250px|Šen'janan metropolitenan kart (2025)]] '''Šen'jan''' ({{lang-zh|瀋陽 / 沈阳}} [ʂə̀n.jǎŋ], [[pin'jin']]: ''Shěnyáng'', [[man'čžuran kel'|man'čžuraks]]: ''Mukden'') om järed lidn da lidnümbrik [[Kitai]]n pohjoižpäivnouzmas. Se om [[Läonin]]-agjan administrativine keskuz i kaikiš suremb lidn eläjiden lugun mödhe. == Istorii == Vl 1625 Nurhaci sirdi sihe ičeze pälidnad, i lidnan kitajine nimi oli vajehtadud «Šenczin:aks» ({{lang-zh|盛京}}), man'čžuran nimi oli «Mukden». Vl 1900 Venäman imperijan sodaväged otiba lidnad torata kitain vasthalibundan aigan kaičemha sidä marodöroišpäi. Vn 1905 uhokus lidn oli anastadud [[Japonii|Japonijal]] i oli sen tobmuden al. Šen'jan šingotase mašinansauvomižel (tegimištol'ne mašiništ), mujumetallurgijan tegimil (hahktinan i vas'ken ümbriradmine), himijan edheotandoil i stoköltegimištol, elektrolikutimiden i likkuimiden pästandal. == Geografijan andmused == [[Fail:Location of Shenyang Prefecture within Liaoning (China).png|thumb|left|250px|Lidnümbrikon sijaduz agjas i valdkundas vn 2007 kartal]] Lidn sijadase agjan pohjoižes, Hun'he-jogen randoil, 55 m ü.m.t. keskmäižel korktusel. Matkad agjan kahthe surtte [[Dalän']]-lidnhasai om 355 km suvhe-suvipäivlaskmha orhal vai 380 km avtotedme. Matkad [[Pekin]]-pälidnhasai om 627 km päivlaskmha-suvipäivlaskmha orhal vai 687 km avtoteidme. Klimat om [[ven vö|ven]] kontinentaline mussonine, pil'vekaz päiči semendkus. Voden keskmäine lämuz om +8,6 C°, kezakun-elokun +22,3..+24,9 C°, tal'vkun-uhokun −6,3..−11,4 C°. Ekstremumad oma −33,1 C° (viluku) i +39,3 C° (kezaku). Paneb sadegid 687 mm vodes, enamba heinkus-elokus (167 mm kus), vähemba tal'vkus-uhokus (6..12 mm kus). Paneb lunt 25 päiväd tal'ves. Kun keskmäine relätivine nepsuz vajehtase 49..57 % röunoiš uhokus-semendkus, 72..79 % heinkus-sügüz'kus, 63..67 % toižiš kuiš. == Tobmuz == [[Fail:Shenyang mcp.png|thumb|left|250px|Šen'janan lidnümbrikon palad (2010)]] Šen'janan lidnümbrik jagase koumetoštkümneks nimitadud ühtnikaks: kümne lidnrajonad, üks' lidnmakund i kaks' külämakundad. == Eläjad == Vn 2020 Kitain rahvahanlugemižen mödhe lidnümbrikon eläjiden lugu oli 9,070,093 ristitud. == Transport == Avtobusad, tramvai (vspäi 1924, vll 1974−2013 ei olend rados), metropoliten i taksid oma kundaližeks transportaks lidnas. Metro radab vspäi 2010 (vspäi 2023 om viž jonod 127 stancijanke, 164,8 km raudted). Kaks' rengazavtoted oma saudud, völ koume oma projektan pordhal. Šen'jan om Kitain pohjoižpaivnouzman kaikiš znamasižembaks raudtesol'meks (kahesa čuradust). Kaks' päraudtestancijad ratas. Kiruhraudte ühtenzoitab [[Harbin]]-lidnanke pohjoižes i [[Dalän'|Daläninke]] suves vspäi 2013. Rahvahidenkeskeine civiline ''Šen'jan Taosän' ''-lendimport (''SHE / ZYTX'', 20,5 mln passažiroid i 198 tuh. tonnoid jüguid vl 2023) sijadase kaks'kümnes kilometras suvhe lidnan keskuzpalaspäi. == Galerei == <gallery mode="packed" heights="125px"> Mukden Palace drone view 5 (cropped & rotated).jpg|Mukden-pert'kulu (vai Šen'janan imperatorine pert'kulu, 2020) Zhongjie drone view 8.jpg|Jaugnikoiden Čžuncze-torguindird («keskird», 中街 ''Zhongjie'') vl 2020 THE NEU MAIN BUILDING IN THE SUMMER DAY - panoramio.jpg|Pohjoižpäivnouzmaižen universitetan päsauvuz (2010) Lnlib2.jpg|Läonin-agjan kirjišt (2014) Shenyang International Airport.jpg|Rahvahidenkeskeižen ''Šen'jan Taosän' ''-lendimportan terminal nomer 3 vl 2018 Shenyang Railway Station 2.jpg|''Šen'jan''-päraudtestancii vl 2024 Shenyangbei Railway Station.jpg|''Šen'janbei''-päraudtestancii (''Šen'jan Pohjoine'') vl 2024 </gallery> == Homaičendad == <references /> == Irdkosketused == * [http://shenyang.gov.cn/ Lidnan tobmuden sait (''shenyang.gov.cn'').] {{ref-zh}} {{Commons|Harbin}} [[Kategorii:Šen'jan| ]] [[Kategorii:Kitain lidnad]] [[Kategorii:Eländpunktad kirjamišton mödhe]] [[Kategorii:Läonin|*]] is228xkomiziq4600qsw7wx4d016df9 1 41562 190555 2026-10-16T22:49:37Z Бабичев Д.(Тула) 18812 /* топоним */ uz' erišt 190555 wikitext text/x-wiki == топоним == jarvi Laman [https://nason.ru/ozera/1484/] [[Kävutai:Бабичев Д.(Тула)|Бабичев Д.(Тула)]] ([[Lodu kävutajas:Бабичев Д.(Тула)|pagišta]]) 17. reduku 2026, kell 01:49 (MSK) hwcyzj41s8kjsnpuvyez4rxphka4g2j