Wikipedia
vewiki
https://ve.wikipedia.org/wiki/Hayani
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
TshiVenḓa
0
1889
23075
22658
2026-09-03T07:37:54Z
Rencila
9395
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372636243|Venda language]]"
23075
wikitext
text/x-wiki
'''Venḓa''' kana '''Tshivenḓa''' ndi luambo lwa Bantu nahone ndi luambo lwa tshiofisi Afrika Tshipembe na [[Zimbagwe|Zimbabwe]]. Lu ambiwa nga maanḓa nga [[Ḓivhazwakale ya Vhavenḓa|Vhavenḓa]] (kana vhathu vha bvaho venḓa) vha re tshipembe ha [[Limpopo|vunḓu ḽa Limpopo]] ḽa Afrika Tshipembe, khathihi na vhaṅwe vhathu vha Vhalemba [[Afurika Tshipembe|Afrika Tshipembe]]. Luambo lwa Tshivenḓa lu na vhushaka na Lushona (Karanga na Kalanga)  lune lwa ambiwa ngei Zimbabwe, Tshipembe ha Afrika. Nga tshifhinga tsha khethululo Afrika Tshipembe, Bantustan( vhathu) ya [[Venda art|Venda]] yo thomiwa u itela u katela vhaambi vha Luvenda vha [[Afurika Tshipembe|Afrika Tshipembe]].
[[Category:Nyambo dza Afurika Tshipembe]]
[[Category:TshiVenḓa]]
505lm235vihfowqoazkel4azjq3bjyz
Ḓivhazwakale ya Vhavenḓa
0
5194
23076
20371
2026-09-03T07:45:06Z
Rencila
9395
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1365098802|Venda people]]"
23076
wikitext
text/x-wiki
'''Vhavenḓa''' (VhaVenḓa kana Vhangona) ndi vhathu vha Bantu vhane vha bva ngei Tshipembe ha Afrika vhane vhunzhi ha a vho vhathu vha dzula tsini na mukano wa [[Afurika Tshipembe|Afrika Tshipembe]] na [[Zimbagwe|Zimbabwe]]. [[TshiVenḓa|Luambo lwa Venda]] lwo bvelela kha u ṱangana na zwigwada zwa vhathu vha Sotho-Tswana na vhathu vha Kalanga u bva nga 1400.
fattsaz98ideurpqepdbro5a2hfym7q
User:Minnie012/Draft 10
2
6025
23070
22893
2026-09-02T22:30:32Z
Minnie012
9412
i wrote an article
23070
wikitext
text/x-wiki
Ṱharu.
[[File:Malayopython reticulatus, Reticulated python - Kaeng Krachan District, Phetchaburi Province (47924282891).jpg|thumb|Ṱharu]]
'''Ṱharu''' ndi iṅwe ya dzi ṋowa khulwanesa ḽifhasini ine a ya vha uri a i na vhuṱungu i nga vha na vhulapfhu hu linganaho 23 intshi uya kha milenzhe ya 33, nahone dzi nga lemela ubva kha 7 ounsi u ya kha 250 ya dziphaundi. [[Ṱharu]] i dzula fhethu ho fhambanaho, zwi tshi bva kha lushaka lwayo, fhedzi vhunzhi hadzo dzi ṱoḓa vhudzulo mirini nahone dzi ya kona u nambatela kha matavhi nga mitshila yadzo.<ref>[https://www.africansnakebiteinstitute.com/snake/southern-african-python/ Southern African Python - African Snakebite Institute]</ref>
[[File:Python molurus molurus 2.jpg|thumb|Ṱharu]]
Dzi ṱharu a dzi pandamedzi zwiḽiwa zwadzo zwa nga madekwana. Ndi vhazwimi vhane vha vha uri vho dzumbama vhane vha kona u wana zwipuka zwine zwa vha uri zwina malofha ane avha uri aya dudela nga u shumisa milindi ine ya vha kha ṱhoho yadzo. Dzi ya lindela u swika tshipuka tshi tshi sendela tsini, nga murahu ha zwezwo dza fara tshipondwa nga maṋo adzo a ṱhavhaho, o gonyaho murahu, ya putela dzi khoiḽi dza muvhili wayo kha tshipondwa, ya tshi khwaṱhisa. Dzi ṱharu dzi ya phanḓa nga mutevhe wo linganelaho nga u khwaṱhisa mbabvu dzadzo, dza takusa sethe ya zwikalo kha thumbu yadzo dza zwi isa phanḓa, ngauralo magumo o vuleaho a fara vhuimo ha nṱha u itela u dzi sukumedza phanḓa. Naho zwo ralo, dzi tshimbila nga u ongolowa, nga luvhilo lu ṱoḓaho u vha khilomithara nthihi nga awara.<ref>[https://en.infoanimales.net/snakes/Python/ Python snake: Characteristics, types of pythons and care]</ref>
Ṱharu dza tsadzi dzi vhea makumba huṅwe na huṅwe u bva kha 2 u ya kha 100, zwi tshi bva kha lushaka. Nga murahu ha musi makumba o no ṱangana, mme vha ṱuwa, nahone vhana vha vha vha tshi khou ḓi langa. Ṱharu dzi a kona u fema musi mulomo wadzo wo ḓala, zwi tshi khou itiswa nga phaiphi ine ya vha fhasi ha mulomo wadzo ine ya dzula yo vulea kha sia ḽithihi uri i kone u dzhia muya. U ṱhaselwa ha vhathu a zwi anzeli u itea nahone u vhulahwa ha vhathu a hu athu u pfala. Heyi ṋowa i shuma vhukuma vhusiku fhedzi i funa u ḓi ṱamba nga masiari. I funa maḓini nahone i nga dzula yo ṋupela lwa tshifhinga tshilapfu.<ref>[https://sdzwildlifeexplorers.org/animals/python Python | San Diego Zoo Wildlife Explorers]</ref>
== Referentse ==
<references />
i5xn8ehtf02q76e2nfw7v17z2g6nxed
User:Minnie012/Draft 11
2
6064
23071
2026-09-02T22:32:15Z
Minnie012
9412
i wrote the title
23071
wikitext
text/x-wiki
Vuluvulu.
bcfrzd325j3ev6og8xzhbdswxslxc8k
23072
23071
2026-09-02T23:02:39Z
Minnie012
9412
i wrote an article
23072
wikitext
text/x-wiki
Vuluvulu.
[[File:Puff Adder (Bitis arietans) juvenile (16750682936).jpg|thumb|Vuluvulu.]]
Vuluvulu ndi iṅwe ya ṋowa dzine dza vha uri dzo phaḓalala Afrika nahone dzine dza vha uri dzo ḓoweleya dzine dza vha na vhuṱungu. Ndi ṋowa ine ya vha na muvhili une wa vha uri uya lemela ine ya ḓitika nga camouflage na u zwima nga u dzumbama. Musi i tshi tshuwiswa, i fhufhisa muvhili wayo nahone ya ita mubvumo muhulu wa u ṱavha mukosi musi i sa athu rwa nga luvhilo lu sa tendisei. Ina ṱhoho yo ṱanḓavhuwaho ya ṱhofunḓeraru, phuphiḽi dza slit dzo khwaṱhaho na zwikalo zwo khwaṱhaho zwa keeled. U fhambana na dzi cobra, vuluvulu adzi phaḓaladzi hood fhedzi dzi ya ḓi ṱomola mivhili yadzo na u vhidzelela nga maanḓa musi dzi tshi khou tshuwiswa. Dzi na dzi fangs ndapfhu dzine dza vha na dzi hinged na u ḓisa chefu ya cytotoxic nga u ṱhasela nṱhani ha u pfhela mare.<ref>[https://www.sanbi.org/animal-of-the-week/puff-adder/ Puff adder - SANBI]</ref>
Vuluvulu dzi funa u dzula dzo dzika uri dzi sa vhonale fhedzi dzi ḓi tsireledza nga nḓila ya vhuhali arali dza tshuwiswa. Vhuṱungu ha hone ndi cytotoxic nahone vhu nga vhanga u zwimba huhulwane na u tshinyadza dzi tissue, zwine, arali zwa sa lafhiwa, zwi nga vha khombo kha vhutshilo. Vuluvulu i wanala kha ḽoṱhe ḽa sub-Saharan Africa, ubva kha lwanzhe uya kha dzingu ḽa dzi thavha, dzi wanala kha: Afrika Tshipembe (mavundu oṱhe), Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambique, Eswatini na kha zwipiḓa zwa East na Central Afrika. Nga mulandu wa u kona u shanduka na u dzumbama, iya vha na phesenthe khulwane ya u lumiwa nga ṋowa dzine dza vha uri dzo khwaṱha kha dzingu.<ref>[https://www.britannica.com/animal/puff-adder Puff adder | Description, Diet, & Facts | Britannica]</ref>
Vuluvulu ndi zwipondwa zwine zwa vha uri zwo dzumbama zwine zwa ḽa tshopondwa zwiṱuku, zwipuka zwiṱuku zwine zwa vha uri zwi ya mama, zwiṋoni, zwikhokhonono, nga zwinwe zwifhinga na dzinwe ṋowa. Kanzhi dzi dzula dzi sa tshimbili lwa tshifhinga tshilapfhu dzo lindela tshipondwa tshi tshi fhira hune ha vha kule vhukuma. Vuluvulu dzi beba vhana vhane vha vha uri vha ya tshila u fhirisa u vhea makumba. U ṱangana zwi itea nga miṅwedzi ya tshilimo (Southern Hemisphere spring) musi dza tshinna dzi tshi wana dza tsadzi nahone dzi nga u lwa uri dzi kone u swikelela ya tsadzi ine ya ṱanganedza. Nga murahu ha musi yo no ṱangana ya tsadzi i hwala dzi embryos nga kha u vhifha muvhilini lwa miṅwedzi yo vhalaho ya beba tshigwada tshihulwane tsha vhana vho no vhumbwaho tshoṱhe. Saizi dza mathukhwi dzo ḓoweleyaho dzi ya fhambana vhukuma fhedzi dzi ya vha dzo ḓoweleya ubva kha 20 uya kha 80 ya vhana vhane vha kha ḓi tou bva u bebiwa, na mathukhwi mahulwane ane avha uri o khethea o no rekhodiwa.<ref>[https://www.africansnakebiteinstitute.com/snake/puff-adder/ Puff Adder - African Snakebite Institute]</ref>
= Referentse =
<references />
ffzb5utqmbdmj3qkgjwfl263mho41jj
23073
23072
2026-09-02T23:04:20Z
Minnie012
9412
23073
wikitext
text/x-wiki
Vuluvulu.
[[File:Puff Adder (Bitis arietans) juvenile (16750682936).jpg|thumb|Vuluvulu.]]
'''Vuluvulu''' ndi iṅwe ya ṋowa dzine dza vha uri dzo phaḓalala [[Afurika Tshipembe|Afrika]] nahone dzine dza vha uri dzo ḓoweleya dzine dza vha na vhuṱungu. Ndi ṋowa ine ya vha na muvhili une wa vha uri uya lemela ine ya ḓitika nga camouflage na u zwima nga u dzumbama. Musi i tshi tshuwiswa, i fhufhisa muvhili wayo nahone ya ita mubvumo muhulu wa u ṱavha mukosi musi i sa athu rwa nga luvhilo lu sa tendisei. Ina ṱhoho yo ṱanḓavhuwaho ya ṱhofunḓeraru, phuphiḽi dza slit dzo khwaṱhaho na zwikalo zwo khwaṱhaho zwa keeled. U fhambana na dzi cobra, vuluvulu adzi phaḓaladzi hood fhedzi dzi ya ḓi ṱomola mivhili yadzo na u vhidzelela nga maanḓa musi dzi tshi khou tshuwiswa. Dzi na dzi fangs ndapfhu dzine dza vha na dzi hinged na u ḓisa chefu ya cytotoxic nga u ṱhasela nṱhani ha u pfhela mare.<ref>[https://www.sanbi.org/animal-of-the-week/puff-adder/ Puff adder - SANBI]</ref>
Vuluvulu dzi funa u dzula dzo dzika uri dzi sa vhonale fhedzi dzi ḓi tsireledza nga nḓila ya vhuhali arali dza tshuwiswa. Vhuṱungu ha hone ndi [[cytotoxic]] nahone vhu nga vhanga u zwimba huhulwane na u tshinyadza dzi tissue, zwine, arali zwa sa lafhiwa, zwi nga vha khombo kha vhutshilo. Vuluvulu i wanala kha ḽoṱhe ḽa sub-Saharan Africa, ubva kha lwanzhe uya kha dzingu ḽa dzi thavha, dzi wanala kha: Afrika Tshipembe (mavundu oṱhe), Namibia, Botswana, [[Zimbagwe|Zimbabwe]], Mozambique, [[Eswatini]] na kha zwipiḓa zwa East na Central Afrika. Nga mulandu wa u kona u shanduka na u dzumbama, iya vha na phesenthe khulwane ya u lumiwa nga ṋowa dzine dza vha uri dzo khwaṱha kha dzingu.<ref>[https://www.britannica.com/animal/puff-adder Puff adder | Description, Diet, & Facts | Britannica]</ref>
Vuluvulu ndi zwipondwa zwine zwa vha uri zwo dzumbama zwine zwa ḽa tshopondwa zwiṱuku, zwipuka zwiṱuku zwine zwa vha uri zwi ya mama, zwiṋoni, zwikhokhonono, nga zwinwe zwifhinga na dzinwe ṋowa. Kanzhi dzi dzula dzi sa tshimbili lwa tshifhinga tshilapfhu dzo lindela tshipondwa tshi tshi fhira hune ha vha kule vhukuma. Vuluvulu dzi beba vhana vhane vha vha uri vha ya tshila u fhirisa u vhea makumba. U ṱangana zwi itea nga miṅwedzi ya tshilimo (Southern Hemisphere spring) musi dza tshinna dzi tshi wana dza tsadzi nahone dzi nga u lwa uri dzi kone u swikelela ya tsadzi ine ya ṱanganedza. Nga murahu ha musi yo no ṱangana ya tsadzi i hwala dzi embryos nga kha u vhifha muvhilini lwa miṅwedzi yo vhalaho ya beba tshigwada tshihulwane tsha vhana vho no vhumbwaho tshoṱhe. Saizi dza mathukhwi dzo ḓoweleyaho dzi ya fhambana vhukuma fhedzi dzi ya vha dzo ḓoweleya ubva kha 20 uya kha 80 ya vhana vhane vha kha ḓi tou bva u bebiwa, na mathukhwi mahulwane ane avha uri o khethea o no rekhodiwa.<ref>[https://www.africansnakebiteinstitute.com/snake/puff-adder/ Puff Adder - African Snakebite Institute]</ref>
= Referentse =
<references />
cwnsahnph76oqtvtxgc9ywb2w3zbozv
Luambo lwa Tshiisimane
0
6065
23074
2026-09-03T07:23:16Z
Rencila
9395
Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1371703481|English language]]"
23074
wikitext
text/x-wiki
'''Luisimane''' ndi luambo lwa Dzheremane Vhukovhela lwa muṱa wa nyambo dza Indo-European lwe lwa bvelela mathomoni a tshifhinga tsha vhukati tsha England nahone u bva tsheetsho lwa vha luambo lwa ḽifhasi ḽoṱhe . [ 4] [ 5] [ 6]. Luambo lwo vhidzwa nga dzina ḽa vha Angles, vhaṅwe vha vhathu vha ngei Germanic vhe vha pfulutshela Britain nga murahu ha musi vhuvhusi ha vha Roma ho no fhela. Luisimane ndi luambo lune lwa ambiwa vhukuma shangoni ḽoṱhe, zwihuluhulu nga ṅwambo wa ṱhuṱhuwedzo ya ḽifhasi ḽoṱhe ya Muvhuso wa Britain (wo tevhelwaho nga Commonwealth of Nations) na u bvelela ha [[United States]]. Ndi luambo lwa vhuvhili fhano shangoni lune lwa gudwa nga vhathu vhanzhi ḽifhasini, lune lwa vha na vhaambi vhanzhi vha luambo lwa vhuvhili u fhira vhaambi vha luambo lwa ḓamuni. Naho zwo ralo, Luisimane ndi luambo lwa vhuraru lune lwa ambiwa nga maanḓa kha lifhasi ḽothe, nga murahu ha Lutshaina lwa Mandarin luno ambiwa ngei Tshaina na [[Spanish|Lupania]].
0o6zsr9n9m8o90esm2s9u7i355iwxug
User:Rencila/Mvetomveto 5
2
6066
23077
2026-09-03T07:57:04Z
Rencila
9395
Created page with "'''Ndeme ya Luisimane kha vhudavhidzani ha ḽifhasi.''' Luisimane lwo no vha luambo lwa shango ḽa musalauno, lu shuma sa buroho vhukati ha mvelele, ikonomi, na masia a zwa pfunzo. Phosiṱara iyi i sumbedza ndeme ya Luisimane kha pfunzo, mabindu, na thekinoḽodzhi, ngeno i tshi ṱuṱuwedza vhagudi u ṱanganedza luambo sa tshishumiswa tsha u ṋea maanḓa na u shela mulenzhe ha ḽifhasi ḽoṱhe. '''Ndeme ya Luisimane ndi u vula ḽifhasi!''' Ndi ngani Luisim..."
23077
wikitext
text/x-wiki
'''Ndeme ya Luisimane kha vhudavhidzani ha ḽifhasi.'''
Luisimane lwo no vha luambo lwa shango ḽa musalauno, lu shuma sa buroho vhukati ha mvelele, ikonomi, na masia a zwa pfunzo. Phosiṱara iyi i sumbedza ndeme ya Luisimane kha pfunzo, mabindu, na thekinoḽodzhi, ngeno i tshi ṱuṱuwedza vhagudi u ṱanganedza luambo sa tshishumiswa tsha u ṋea maanḓa na u shela mulenzhe ha ḽifhasi ḽoṱhe.
'''Ndeme ya Luisimane ndi u vula ḽifhasi!'''
Ndi ngani Luisimane lu lwa ndeme:
'''Vhudavhidzani''' '''ha''' '''Ḽifhasi''' – Lu thusa kha u davhidzana na vhathu vhare kule na tsini.
'''Pfunzo''' '''na''' '''Ṱhoḓisiso''' – U swikelela nḓivho ya dzitshaka na zwishumiswa zwa akademiki.
'''Mabindu na Mishumo''' – U khwinisa u tholiwa kha khamphani dza mashango o fhambanaho.
'''Thekinoḽodzhi na Vhuḓivhazwakale''' – U ṱanganelana na dzipulatifomo dza didzhithala, dzifilimu, na mafhungo a ḽifhasi.
'''U Tshintshana ha Mvelele''' – U kovhelana na u vhulunga vhuḓiṱalusi ngeno hu tshi khou ṱanganelana ḽifhasini ḽoṱhe.
Luisimane a si thero fhedzi, ndi khoro ya tshibuli na u vha mudzulapo wa shango ḽoṱhe. Nga u bindudza kha u guda luambo, matshudeni na vhaphurofeshinala vha nga fhelisa zwithivheli, vha swikelela nḓivho, na u bvelela kha zwiimo zwo fhambanaho. Khungedzelo iyi i ita khuwelelo kha vhagudi uri vha ṱanganedze Luisimane sa tshishumiswa tsha u ṋea maanḓa na u bvelela.
6lele9w0kuh93tdnzzwsy5pxutgmo8h
User:Rencila/Mvetomveto 6
2
6067
23078
2026-09-03T08:48:59Z
Rencila
9395
Created page with "'''BVANI'''. '''Bvani''' ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zwino ndi tshimela tsha ndeme kha ḽa Asia, Yuropa, na Amerika. Ṱhalut..."
23078
wikitext
text/x-wiki
'''BVANI'''.
'''Bvani''' ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zwino ndi tshimela tsha ndeme kha ḽa Asia, Yuropa, na Amerika.
Ṱhalutshedzo ya zwa zwimela
Muṱa: Cucurbitaceae
Lushaka: Citruḽasi
Tshaka: C. lanatus
Zwine zwa vha zwone: Ndi nḓirivhe khulwane, ine ya vha uri iya tevhela ine ya vha na maṱari ane avha uri ana lobed na maluvha ane avha uri ndi a tshitopana. Mitshelo kanzhi ndi ya tshitendeledzi kana ya vhulapfu, na lukanda lutete lwa muvhala mudala na ṋama tswuku, pinki, kana muvhala wa tshitopana. Mbeu iya fhambana nga muvhala ubva kha mutsu uya kha mutshena.
Mvelele ya Pfushi
Watermelon i vha yo vhumbiwa nga maḓi ane a swika 92%, zwine zwa ita uri i vhe tshisima tsha vhuḓi tsha u ṋea maḓi. I dovha ya vha na:
Vithamini: Vithamini C, Vithamini A (beta-carotene), na Vithamini dza B-complex.
Minerala: Potassium, magnesium, na calcium.
Phytochemicals: Lycopene (tshithu tshine tsha vha uri tshi ya kona u lwa na zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana), citrulline (amino acid ine ya vha uri iya tikedza mutakalo wa tsinga), na flavonoids.
Mbuelo dza Mutakalo
Hydration: U vha na maḓi manzhi zwiita uri watermelon i vhe ya vhuḓi kha u thivhela u fhelelwa nga maḓi.
Mutakalo wa mbilu: Lycopene na citrulline zwi ya khwinisa u tshimbila ha malofha na u fhungudza mutsiko wa malofha.
Zwithu zwa antioxidant: Lycopene na Vitamin C zwi ya thusa kha u fhungudza dzi free radicals, zwa fhungudza mutsiko wa oxidative.
U fhola nga u ita nyonyoloso: Citrulline i thusa kha u fhola ha misipha na u fhungudza u vhavha.
Mutakalo wa Metabolic: U vha na dzi calorie dzine dza vha fhasi zwi tikedza u langa tshileme.
Zwine zwa nga vha hone kha u lwa na cancer: Lycopene yo vha i tshi khou ṱangana na u fhungudza khombo ya prostate na cancer ya maḓamu.
Ndeme ya Mvelele na Ikonomi .
Afrika: Watermelon yo ṱangana vhukuma na zwiḽiwa zwa sialala nahone kanzhi i ḽiwa i tshi kha ḓi vha ntswa kana sa juice.
Asia: I shuma kha dzi dessert, zwinwiwa, na kha ṱhodzi ya pickled.
Vhubindudzi ha shango lothe: Watermelon ndi inwe ya mitshelo mitanu ine ya vha uri iya rengiswa vhukuma kha shango lothe, hune China ndi hone hune ha vha uri ndi hone hune ha vha uri ho bveledziwa vhukuma.
1fr7idxhudyqoersz8gdwj4i4m48w9t
23079
23078
2026-09-03T08:54:49Z
Rencila
9395
23079
wikitext
text/x-wiki
'''BVANI'''.
'''Bvani''' ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zwino ndi tshimela tsha ndeme kha ḽa Asia, Yuropa, na Amerika.
Ṱhalutshedzo ya zwa zwimela
Muṱa: Cucurbitaceae
Lushaka: Citruḽasi
Tshaka: C. lanatus
Zwine zwa vha zwone: Ndi nḓirivhe khulwane, ine ya vha uri iya tevhela ine ya vha na maṱari ane avha uri ana lobed na maluvha ane avha uri ndi a tshitopana. Mitshelo kanzhi ndi ya tshitendeledzi kana ya vhulapfu, na lukanda lutete lwa muvhala mudala na ṋama tswuku, pinki, kana muvhala wa tshitopana. Mbeu iya fhambana nga muvhala ubva kha mutsu uya kha mutshena.
Mvelele ya Pfushi
Bvani ḽi vha ḽo vhumbiwa nga maḓi ane a swika 92%, zwine zwa ita uri i vhe tshisima tsha vhuḓi tsha u ṋea maḓi. I dovha ya vha na:
Vithamini: Vithamini C, Vithamini A (beta-carotene), na Vithamini dza B-complex.
Minerala: Potassium, magnesium, na calcium.
Phytochemicals: Lycopene (tshithu tshine tsha vha uri tshi ya kona u lwa na zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana), citrulline (amino acid ine ya vha uri iya tikedza mutakalo wa tsinga), na flavonoids.
Mbuelo dza Mutakalo
Hydration: U vha na maḓi manzhi zwiita uri bvani ḽi vhe ya vhuḓi kha u thivhela u fhelelwa nga maḓi.
Mutakalo wa mbilu: Lycopene na citrulline zwi ya khwinisa u tshimbila ha malofha na u fhungudza mutsiko wa malofha.
Zwithu zwa antioxidant: Lycopene na Vitamin C zwi ya thusa kha u fhungudza dzi free radicals, zwa fhungudza mutsiko wa oxidative.
U fhola nga u ita nyonyoloso: Citrulline i thusa kha u fhola ha misipha na u fhungudza u vhavha.
Mutakalo wa Metabolic: U vha na dzi calorie dzine dza vha fhasi zwi tikedza u langa tshileme.
Zwine zwa nga vha hone kha u lwa na cancer: Lycopene yo vha i tshi khou ṱangana na u fhungudza khombo ya prostate na cancer ya maḓamu.
Ndeme ya Mvelele na Ikonomi .
Afrika: Bvani ḽo ṱangana vhukuma na zwiḽiwa zwa sialala nahone kanzhi i ḽiwa i tshi kha ḓi vha ntswa kana sa juice.
Asia: I shuma kha dzi dessert, zwinwiwa, na kha ṱhodzi ya pickled.
Vhubindudzi ha shango lothe: Bvani ndi inwe ya mitshelo mitanu ine ya vha uri iya rengiswa vhukuma kha shango lothe, hune China ndi hone hune ha vha uri ndi hone hune ha vha uri ho bveledziwa vhukuma.
BUGU TSHUMISWA.
Zafar, S., Amjad, A., Waseem, M., Sultana, M.T., Israr, M., Manzoor, M.F., & Mugabi, R. (2026). Watermelon (Citrullus lanatus L.): a functional food with potential therapeutic by-products. Cogent Food & Agriculture, 12(1), 2673601. https://doi.org/10.1080/23311932.2026.2673601
Meghwar, P., Saeed, S.M.G., & Ullah, A. (2024). Nutritional benefits of bioactive compounds from watermelon: A comprehensive review. Food Bioscience, 61, 104609.
Malesu, V.K., & Cuffari, B. (2025). Is Watermelon a Superfood? Examining the Scientific Evidence. News-Medical.net.
ab3z6pyafkpaeni0k8rrmhdj9zutg5o
User:Rencila/Mvetmveto 7
2
6068
23080
2026-09-03T09:02:42Z
Rencila
9395
Created page with "Tshiendedzi (Tshiendedzi) Marangaphanḓa Tshiendedzi (tshine tsha dovha tsha ḓivhiwa sa tshiendedzi) ndi tshiendedzi tshi re na maanḓa, tshi re na phapha dzo khwaṱhaho tshine tsha ṱuṱuwedzwa phanḓa nga u ṱuṱuwedzwa nga nḓila ya jet, propeller, kana rocket. Mabufho ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme vhukuma zwo tumbulwaho nga thekinolodzhi zwa ḓana ḽa vhu-20 ḽa miṅwaha, zwo shandulaho vhuendi, zwa vhubindudzi, na vhuṱumani ha shango ḽoṱhe..."
23080
wikitext
text/x-wiki
Tshiendedzi (Tshiendedzi)
Marangaphanḓa
Tshiendedzi (tshine tsha dovha tsha ḓivhiwa sa tshiendedzi) ndi tshiendedzi tshi re na maanḓa, tshi re na phapha dzo khwaṱhaho tshine tsha ṱuṱuwedzwa phanḓa nga u ṱuṱuwedzwa nga nḓila ya jet, propeller, kana rocket. Mabufho ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme vhukuma zwo tumbulwaho nga thekinolodzhi zwa ḓana ḽa vhu-20 ḽa miṅwaha, zwo shandulaho vhuendi, zwa vhubindudzi, na vhuṱumani ha shango ḽoṱhe.
Vhubvo ha Ḓivhazwakale
Mihumbulo ya u thoma: U takadzwa ha vhathu nga u fhufha zwi thoma kha ngano dza kale na zwifanyiso zwa Leonardo da Vinci zwa mitshini ine ya fhufha.
U Fhufha ha u Thoma hu re na Maanḓa: Vhahashu vha Wright vho swikelela u fhufha ho langwaho, ho bvelaho phanḓa nga 1903 ngei Kitty Hawk, North Carolina.
Mvelaphanḓa: Nndwa ya Shango ya u Thoma na ya Vhuvhili yo ṱavhanyedza thekinolodzhi ya zwiendedzi, zwa ita uri hu vhe na zwiendedzi zwi ṱavhanyaho, zwi konḓelelaho, na zwo khetheaho.
Tshifhinga tsha Musalauno: Vhuendelamashango ha zwa vhubindudzi ho ṱanḓavhuwa nga u ṱavhanya nga murahu ha vho 1950, nga dzinzhini dza jet dzine dza ita uri hu kone u tshimbila tshikhala tshilapfu.
Tshaka dza Mabufho
Zwiendedzi zwa Vhubindudzi: Zwiendedzi zwihulwane zwo itelwaho u hwala vhanameli na mihwalo (tsumbo, Boeing 747, Airbus A380).
Zwiendedzi zwa Maswole: Zwi katela zwiendedzi zwa nndwa, zwiendedzi zwa bomo, na zwiendedzi zwa u ṱola.
Zwiendedzi zwa Phuraivethe na zwa Vhuḓimvumvusi: Zwiendedzi zwiṱuku zwine zwa shumiswa u itela u tshimbila, u gudisa, kana mitambo.
Cargo Planes: Zwo khetheaho zwa u hwala thundu.
Zwiendedzi zwa u Linga: Zwi shumiswa u linga thekinolodzhi ntswa na zwivhumbeo.
Tshivhumbeo na Zwipiḓa
Fuselage: Muvhili muhulwane une wa vha na vhanameli, vhashumi, na mihwalo.
Phapha: I ṋea u takusa nga kha u ḓivhadza ha aerodynamic.
Empennage (Mutshila): I dzikisa tshiendedzi.
Dzinzhini: Dzi bveledza ṱhuṱhuwedzo.
Landing Gear: I tikedza u fhufha, u tsa, na u thekhisa.
Cockpit: I na zwishumiswa zwa u langa tshiendedzi na zwishumiswa zwa u livhisa.
Tshumiso na Ndeme
Vhuendedzi: U tshimbila nga u ṱavhanya, nga nḓila yavhuḓi ha vhathu na thundu u mona na dzikhonthinathe.
Vhuswole: Vhupileli, u linda, na mishumo ya nndwa.
Tsedzuluso ya Saintsi: U ṱola mutsho, u ita tsedzuluso dza ṱaḓulu, na thikhedzo ya u ṱola tshikhala.
Tshumelo dza Tshihaḓu: U bviswa ha vhathu nga lwa ngalafho, u dzima mulilo, na u thusa musi hu na khombo.
Masiandoitwa a Mupo
Mabufho a shela mulenzhe kha u bvisa gese dza dzingamufhe, tshikafhadzo ya phosho, na tshanduko ya kilima. Tsedzuluso dza musalauno dzo sedza kha zwivhaswa zwa vhuendedzi zwi bveledzaho, zwiendedzi zwa muḓagasi, na u khwiniswa ha aerodynamics u itela u fhungudza zwithu zwine zwa nga tshinyadza mupo.
=== Reference List ===
# Anderson, J.D. (2017). ''Introduction to Flight''. McGraw‑Hill Education.
# Crouch, T.D. (2003). ''The Bishop’s Boys: A Life of Wilbur and Orville Wright''. W.W. Norton & Company.
# Gunston, B. (2009). ''The Development of Jet and Turbine Aero Engines''. Haynes Publishing.
# International Civil Aviation Organization (ICAO). (2025). ''Environmental Report on Aviation Emissions''.
# Smithsonian National Air and Space Museum. (2026). ''History of Flight''.
etulu4azjo51k1qpbzsxtw4m37vfirq