Wikipedia
vewiki
https://ve.wikipedia.org/wiki/Hayani
MediaWiki 1.47.0-wmf.21
first-letter
Media
Special
Talk
User
User talk
Wikipedia
Wikipedia talk
File
File talk
MediaWiki
MediaWiki talk
Template
Template talk
Help
Help talk
Category
Category talk
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
User:Rencila/Mvetmveto 7
2
6068
23266
23207
2026-09-25T09:55:02Z
Rencila
9395
23266
wikitext
text/x-wiki
'''BUFHO.'''
[[File:Https://en.wikipedia.org/wiki/Airbus A330-200|thumb|BUFHO.]]
'''Bufho''' (tshine tsha dovha tsha ḓivhiwa sa tshiendedzi tsha muyani) ndi bufho ndi tshiendedzi tshi re na maanḓa, tshi re na phapha dzo khwaṱhaho tshine tsha ṱuṱuwedzwa phanḓa nga u ṱuṱuwedzwa nga nḓila ya jet, propeller, kana rocket.<ref>https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22Anderson%2C+John+D.%2C+Jr.+%28John+David%29%2C+1937-%22</ref> Mabufho ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme vhukuma zwo tumbulwaho nga thekinolodzhi zwa ḓana ḽa vhu-20 ḽa miṅwaha, zwo shandulaho vhuendi, zwa vhubindudzi, na vhuṱumani ha shango ḽoṱhe.
'''Vhubvo ha Ḓivhazwakale.'''
Mihumbulo ya u thoma: U takadzwa ha vhathu nga u fhufha zwi thoma kha ngano dza kale na zwifanyiso zwa Leonardo da Vinci zwa mitshini ine ya fhufha.
U Fhufha ha u Thoma hu re na Maanḓa: Vhahashu vha Wright vho swikelela u fhufha ho langwaho, ho bvelaho phanḓa nga 1903 ngei Kitty Hawk, North Carolina.<ref>https://aerocorner.com/authors/tim/</ref>
Mvelaphanḓa: Nndwa ya Shango ya u Thoma na ya Vhuvhili yo ṱavhanyedza thekinolodzhi ya zwiendedzi, zwa ita uri hu vhe na zwiendedzi zwi ṱavhanyaho, zwi konḓelelaho, na zwo khetheaho.
Tshifhinga tsha Musalauno: Vhuendelamashango ha zwa vhubindudzi ho ṱanḓavhuwa nga u ṱavhanya nga murahu ha vho 1950, nga dzinzhini dza jet dzine dza ita uri hu kone u tshimbila tshikhala tshilapfu.
'''Tshaka dza Mabufho.'''
Zwiendedzi zwa Vhubindudzi: Zwiendedzi zwihulwane zwo itelwaho u hwala vhanameli na mihwalo (tsumbo, Boeing 747, Airbus A380).
Zwiendedzi zwa Maswole: Zwi katela zwiendedzi zwa nndwa, zwiendedzi zwa bomo, na zwiendedzi zwa u ṱola.
Zwiendedzi zwa Phuraivethe na zwa Vhuḓimvumvusi: Zwiendedzi zwiṱuku zwine zwa shumiswa u itela u tshimbila, u gudisa, kana mitambo.
Cargo Planes: Zwo khetheaho zwa u hwala thundu.
Zwiendedzi zwa u Linga: Zwi shumiswa u linga thekinolodzhi ntswa na zwivhumbeo.
Tshivhumbeo na Zwipiḓa
Fuselage: Muvhili muhulwane une wa vha na vhanameli, vhashumi, na mihwalo.
Phapha: I ṋea u takusa nga kha u ḓivhadza ha aerodynamic.
Empennage (Mutshila): I dzikisa tshiendedzi.
Dzinzhini: Dzi bveledza ṱhuṱhuwedzo.
Landing Gear: I tikedza u fhufha, u tsa, na u thekhisa.
Cockpit: I na zwishumiswa zwa u langa tshiendedzi na zwishumiswa zwa u livhisa.<ref>https://aerocorner.com/authors/tim/</ref>
'''Tshumiso na Ndeme.'''
Vhuendedzi: U tshimbila nga u ṱavhanya, nga nḓila yavhuḓi ha vhathu na thundu u mona na dzikhonthinathe.
Vhuswole: Vhupileli, u linda, na mishumo ya nndwa.
Tsedzuluso ya Saintsi: U ṱola mutsho, u ita tsedzuluso dza ṱaḓulu, na thikhedzo ya u ṱola tshikhala.
Tshumelo dza Tshihaḓu: U bviswa ha vhathu nga lwa ngalafho, u dzima mulilo, na u thusa musi hu na khombo.
'''Masiandoitwa a Mupo.'''
Mabufho a shela mulenzhe kha u bvisa gese dza dzingamufhe, tshikafhadzo ya phosho, na tshanduko ya kilima. Tsedzuluso dza musalauno dzo sedza kha zwivhaswa zwa vhuendedzi zwi bveledzaho, zwiendedzi zwa muḓagasi, na u khwiniswa ha aerodynamics u itela u fhungudza zwithu zwine zwa nga tshinyadza mupo.<ref>https://travelpander.com/author/travelpand/</ref>
=== '''BUGU TSHUMISWA.''' ===
1au6txbm0zwzd32tyf0tokb1b6pyn3c
User:Rencila/Mvetomveto 8
2
6070
23268
23209
2026-09-25T10:12:49Z
Rencila
9395
23268
wikitext
text/x-wiki
'''<u>BAISIGIRA.</u>'''
'''Baisigira''' ndi goloi ine ya shumiswa nga vhathu, ine ya tshimbidzwa nga pedal ine ya vha na mavili mavhili o nambatedzwaho kha fureme, ḽiṅwe ḽi murahu ha ḽiṅwe. Ndi iṅwe ya nḓila dza vhuendi dzine dza shumiswa vhukuma shangoni ḽoṱhe, i dzhielwa nṱha nga ṅwambo wa u ḓura hayo, u shuma zwavhuḓi, na mbuelo dzayo kha mupo.<ref>https://www.cyclingnews.com/pro-cycling/racing/world-championships-favours-saving-for-one-big-move-tom-pidcock-aiming-for-truly-amazing-road-title/</ref>
'''Vhubvo ha Ḓivhazwakale'''
Zwivhumbeo zwa u thoma: Prototype ya u thoma ya baisigira ine ya ḓivhea yo vha i Draisine (1817) nga Karl Drais, fureme ya thanda ine ya vha na mavili mavhili fhedzi i si na dzi pedal.
Baisigira ya Pedal: Nga vho 1860, ho mbo ḓi engedzwa dzi pedal ngei France, zwa sika “velocipede.”
Baisigira ya Tsireledzo: Nga vho 1880, ho mbo ḓi bvelela nḓila ya musalauno ine ya vha na mavili a vhuhulwane vhu linganaho, chain drive, na mathaela a pneumatic.
U Ṱanganedzwa nga Vhanzhi: Baisigira dzo mbo ḓi takalelwa vhukuma kha u ya mushumoni, u ḓimvumvusa, na mitambo, zwa ṱuṱuwedza u tshimbila ha vhathu na u pulana ḓorobo.
'''Tshivhumbeo na Zwipiḓa.'''
Fureme: I ṋea thikhedzo na u dzika.
Mavili: Mavili mavhili ane avha na zwipoko ane avha na mathaela a raba.
Drivetrain: Pedal, tsheini, na dzi gere zwi fhirisela maanḓa.
Maburiki: Rim kana disc ya u ima.
Handlebars: I shuma kha u langa.
Saddle: Tshidulo tsha muṋameli.<ref>https://www.cyclingnews.com/pro-cycling/racing/the-new-pistolero-benjamin-noval-takes-effortless-bullseye-in-montreal-world-championships/</ref>
'''Tshaka dza Baisigira.'''
Road Bikes: A dzi lemeli, dzo itelwa u tshimbila nga luvhilo kha bada dzo ṱaniwaho.
Baisigira dza Thavhani: Dzo fhaṱelwa fhethu hune ha vha nnḓa ha bada dzi re na tshiṱepisi.
Baisigira dza Ṱhanganyelo: U ṱanganya zwithu zwa baisigira dza badani na dza thavhani.
Baisigira dza Cargo: Dzo itelwa u hwala mihwalo i lemelaho.
Baisigira dza Muḓagasi (E‐bikes): Dzi na moṱoḽa u itela u thusa u reila.<ref>https://bikexchange.com/contact-about-bikexchange/contributors/</ref>
'''Tshumiso na Ndeme'''
Vhuendedzi: U tshimbila ha ḓoroboni hu sa ḓuriho na hu shumaho zwavhuḓi.
Mutambo: U reila baisigira ndi mutambo wa Oḽimpiki nahone ndi mutambo wa muṱaṱisano wa shango ḽoṱhe.
Vhuḓimvumvusi: Vhu takalelwa nga u ḓimvumvusa na vhuendelamashango.
Mutakalo: I ṱuṱuwedza u khwaṱha ha mbilu na u fhungudza u nona.
Mupo: Zero emissions, zwine zwa shela mulenzhe kha vhuendi vhu bveledzaho.
Mvelele na Matshilisano
Baisigira dzo vha na mushumo kha tshanduko ya matshilisano, nga maanḓa kha u vhofhololwa ha vhafumakadzi mafheloni a ḓana ḽa vhu 19 ḽa miṅwaha, zwi tshi ṋetshedza vhuḓilangi na u tshimbila. Ṋamusi, baisigira ndi dza ndeme kha u pulana ha ḓorobo hu bveledzaho na vhukando ha u ṱhogomela mupo.
'''BUGU TSHUMISWA.'''
ii5utifr3880w37dizuyjkipmkmacwz
User:Rencila/Mvetomveto 9
2
6090
23270
23211
2026-09-25T11:26:21Z
Rencila
9395
23270
wikitext
text/x-wiki
<u>'''Vhulimi'''</u><u>'''.'''</u>
'''Vhulimi''' ndi maitele a u lima mavu, u fuwa zwimela, na u fuwa zwifuwo u itela u bveledza zwiḽiwa, fibre, na zwiṅwe zwishumiswa zwa ndeme. Ndi inwe ya mishumo ya kale ya vhuthu, ine ya vhumba mutheo wa vhubvo na ikonomi shango lothe.<ref>https://harpers.org/archive/2026/10/missing-in-action-max-norman-cesare-pavese-review</ref>
<u>'''Vhubvo ha Ḓivhazwakale.'''</u>
'''Vhubvo''': Vhulimi ho thoma minwaha ya 10,000 yo fhiraho nga tshifhinga tsha Neolithic Revolution, musi vhathu vha tshi bva kha u zwima na u kuvhanganya vha ya kha vhulimi ho dzulaho.
'''Thekhinikha dza u thoma''': U fuwa zwimela (gorou, raisi, mavhele) na zwifuwo (kholomo, nngu, mbudzi) zwo ita uri hu vhe na zwiḽiwa zwo dzikaho.
'''Mvusuludzo ya Nḓowetshumo''': U shumiswa ha mitshini nga centuary ya vhu 18–19 zwo ḓisa dzi tractor, dzi plow, na dzi harvesters, zwa engedza u bveledza.
'''Tshifhinga tsha Musalauno''': Mvelaphanḓa kha biotechnology, u sheledza, na u lima nga vhuronwane zwo shandula vhulimi ha vha mushumo wa saintsi wa nṱhesa.<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/community-supported%20agriculture</ref>
'''<u>Khaedu kha Vhulimi ha Musalauno .</u>'''
'''Tshanduko ya kilima''': I shandukisa mvula, ya engedza gomelelo na miḓalo.
'''U tshinyadziwa ha mavu:''' U shumiswa ha dzi khemikhali nga maanda na u fhungudzea ha mavu zwi ya fhungudza u nona.
'''U ṱahela ha maḓi''': U sheledza zwi ṱoḓa zwishumiswa zwa maḓi a kunaho.
'''Zwikhala zwa Thekhinoḽodzhi''': Vhalimi vhaṱuku kanzhi a vha koni u swikelela zwishumiswa zwa musalauno.
'''Mutsiko wa Makete:''' Muṱaṱisano wa ḽifhasi u kwama vhutshilo ha vhalimi vhapo.<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/monoculture</ref>
<u>'''Nḓila dza Vhumatshelo.'''</u>
'''Vhulimi ha Vhuronwani:''' U shumisa dzi drone, dzi sensor, na AI u itela u khwinisa mbuyelo.
'''Maitele a u bveledza''': U shandukisa zwimela, u lima ha u vhulunga, na fulufulu ḽine ḽa vusuludzea.
'''Biothekinoḽodzhi''': U ita dzi genetic na u khwinisa tshaka dza mbeu.
Vhulimi ha dzi ḓoroboni: Ngade dza nṱha ha nnḓu na mabulasi o khwaṱhaho dzi ḓoroboni.
'''Bugu tshumiswa.'''
h599ptll1zop9u3tijwbijqcayep8k5
Ndeme ya luisimane
0
6136
23261
2026-09-25T09:27:21Z
Rencila
9395
Ndeme ya luisimane kha vhudavhudzani ha lifhasi
23261
wikitext
text/x-wiki
'''Ndeme ya Luisimane kha vhudavhidzani ha ḽifhasi.'''
[[File:Https://dictionary.cambridge.org|thumb|Vhadededzi vha u funza Luisimane]]
Luisimane lwo no vha luambo lwa shango ḽa musalauno, lu shuma sa buroho vhukati ha mvelele, ikonomi, na masia a zwa pfunzo.Phosiṱara iyi i sumbedza ndeme ya Luisimane kha pfunzo, mabindu, na thekinoḽodzhi, ngeno i tshi ṱuṱuwedza vhagudi u ṱanganedza luambo sa tshishumiswa tsha u ṋea maanḓa na u shela mulenzhe ha ḽifhasi ḽoṱhe.
'''Ndeme ya Luisimane ndi u vula ḽifhasi!'''
Ndi ngani Luisimane lu lwa ndeme:
'''Vhudavhidzani''' '''ha''' '''Ḽifhasi''' – Lu thusa kha u davhidzana na vhathu vhare kule na tsini.
'''Pfunzo''' '''na''' '''Ṱhoḓisiso''' – U swikelela nḓivho ya dzitshaka na zwishumiswa zwa akademiki.
'''Mabindu na Mishumo''' – U khwinisa u tholiwa kha khamphani dza mashango o fhambanaho.
'''Thekinoḽodzhi na Vhuḓivhazwakale''' – U ṱanganelana na dzipulatifomo dza didzhithala, dzifilimu, na mafhungo a ḽifhasi.
'''U Tshintshana ha Mvelele''' – U kovhelana na u vhulunga vhuḓiṱalusi ngeno hu tshi khou ṱanganelana ḽifhasini ḽoṱhe.
Luisimane a si thero fhedzi, ndi khoro ya tshibuli na u vha mudzulapo wa shango ḽoṱhe. Nga u bindudza kha u guda luambo, matshudeni na vhaphurofeshinala vha nga fhelisa zwithivheli, vha swikelela nḓivho, na u bvelela kha zwiimo zwo fhambanaho. Khungedzelo iyi i ita khuwelelo kha vhagudi uri vha ṱanganedze Luisimane sa tshishumiswa tsha u ṋea maanḓa na u bvelela.
'''BUGU TSHUMISWA.'''
# Cambridge Dictionary. (2026). ''English language definition''. Retrieved from <nowiki>https://dictionary.cambridge.org</nowiki>
# Oxford English Dictionary. (2026). ''English as a global language''. Oxford University Press.
# Crystal, D. (2003). ''English as a Global Language'' (2nd ed.). Cambridge University Press.
# Graddol, D. (2006). ''English Next''. British Council.
# Britannica. (2026). ''English language''. Encyclopaedia Britannica.
3d5hred3r7yy6mkxsa27prxm1mjmenc
BVANI.
0
6137
23262
2026-09-25T09:30:36Z
Rencila
9395
Created page with "BVANI. File:Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Watermellon icon with slice.svg BVANI. Bvani ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zw..."
23262
wikitext
text/x-wiki
BVANI.
File:Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Watermellon icon with slice.svg
BVANI.
Bvani ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zwino ndi tshimela tsha ndeme kha ḽa Asia, Yuropa, na Amerika.
Ṱhalutshedzo ya zwa zwimela
Muṱa: Cucurbitaceae
Lushaka: Citruḽasi
Tshaka: C. lanatus
Zwine zwa vha zwone: Ndi nḓirivhe khulwane, ine ya vha uri iya tevhela ine ya vha na maṱari ane avha uri ana lobed na maluvha ane avha uri ndi a tshitopana. Mitshelo kanzhi ndi ya tshitendeledzi kana ya vhulapfu, na lukanda lutete lwa muvhala mudala na ṋama tswuku, pinki, kana muvhala wa tshitopana. Mbeu iya fhambana nga muvhala ubva kha mutsu uya kha mutshena.
Mvelele ya Pfushi
Bvani ḽi vha ḽo vhumbiwa nga maḓi ane a swika 92%, zwine zwa ita uri i vhe tshisima tsha vhuḓi tsha u ṋea maḓi. I dovha ya vha na:
Vithamini: Vithamini C, Vithamini A (beta-carotene), na Vithamini dza B-complex.
Minerala: Potassium, magnesium, na calcium.
Phytochemicals: Lycopene (tshithu tshine tsha vha uri tshi ya kona u lwa na zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana), citrulline (amino acid ine ya vha uri iya tikedza mutakalo wa tsinga), na flavonoids.
Mbuelo dza Mutakalo
Hydration: U vha na maḓi manzhi zwiita uri bvani ḽi vhe ya vhuḓi kha u thivhela u fhelelwa nga maḓi.
Mutakalo wa mbilu: Lycopene na citrulline zwi ya khwinisa u tshimbila ha malofha na u fhungudza mutsiko wa malofha.
Zwithu zwa antioxidant: Lycopene na Vitamin C zwi ya thusa kha u fhungudza dzi free radicals, zwa fhungudza mutsiko wa oxidative.
U fhola nga u ita nyonyoloso: Citrulline i thusa kha u fhola ha misipha na u fhungudza u vhavha.
Mutakalo wa Metabolic: U vha na dzi calorie dzine dza vha fhasi zwi tikedza u langa tshileme.
Zwine zwa nga vha hone kha u lwa na cancer: Lycopene yo vha i tshi khou ṱangana na u fhungudza khombo ya prostate na cancer ya maḓamu.
Ndeme ya Mvelele na Ikonomi .
Afrika: Bvani ḽo ṱangana vhukuma na zwiḽiwa zwa sialala nahone kanzhi i ḽiwa i tshi kha ḓi vha ntswa kana sa juice.
Asia: I shuma kha dzi dessert, zwinwiwa, na kha ṱhodzi ya pickled.
Vhubindudzi ha shango lothe: Bvani ndi inwe ya mitshelo mitanu ine ya vha uri iya rengiswa vhukuma kha shango lothe, hune China ndi hone hune ha vha uri ndi hone hune ha vha uri ho bveledziwa vhukuma.
BUGU TSHUMISWA. Zafar, S., Amjad, A., Waseem, M., Sultana, M.T., Israr, M., Manzoor, M.F., & Mugabi, R. (2026). Watermelon (Citrullus lanatus L.): a functional food with potential therapeutic by-products. Cogent Food & Agriculture, 12(1), 2673601. https://doi.org/10.1080/23311932.2026.2673601
Meghwar, P., Saeed, S.M.G., & Ullah, A. (2024). Nutritional benefits of bioactive compounds from watermelon: A comprehensive review. Food Bioscience, 61, 104609.
Malesu, V.K., & Cuffari, B. (2025). Is Watermelon a Superfood? Examining the Scientific Evidence. News-Medical.net.
nlf9uef1ekphrlbzb7g1v45ja3jub7d
23263
23262
2026-09-25T09:31:11Z
Rencila
9395
23263
wikitext
text/x-wiki
BVANI.
File:Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Watermellon icon with slice.svg
BVANI.
Bvani ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zwino ndi tshimela tsha ndeme kha ḽa Asia, Yuropa, na Amerika.
Ṱhalutshedzo ya zwa zwimela
Muṱa: Cucurbitaceae
Lushaka: Citruḽasi
Tshaka: C. lanatus
Zwine zwa vha zwone: Ndi nḓirivhe khulwane, ine ya vha uri iya tevhela ine ya vha na maṱari ane avha uri ana lobed na maluvha ane avha uri ndi a tshitopana. Mitshelo kanzhi ndi ya tshitendeledzi kana ya vhulapfu, na lukanda lutete lwa muvhala mudala na ṋama tswuku, pinki, kana muvhala wa tshitopana. Mbeu iya fhambana nga muvhala ubva kha mutsu uya kha mutshena.
Mvelele ya Pfushi
Bvani ḽi vha ḽo vhumbiwa nga maḓi ane a swika 92%, zwine zwa ita uri i vhe tshisima tsha vhuḓi tsha u ṋea maḓi. I dovha ya vha na:
Vithamini: Vithamini C, Vithamini A (beta-carotene), na Vithamini dza B-complex.
Minerala: Potassium, magnesium, na calcium.
Phytochemicals: Lycopene (tshithu tshine tsha vha uri tshi ya kona u lwa na zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana), citrulline (amino acid ine ya vha uri iya tikedza mutakalo wa tsinga), na flavonoids.
Mbuelo dza Mutakalo
Hydration: U vha na maḓi manzhi zwiita uri bvani ḽi vhe ya vhuḓi kha u thivhela u fhelelwa nga maḓi.
Mutakalo wa mbilu: Lycopene na citrulline zwi ya khwinisa u tshimbila ha malofha na u fhungudza mutsiko wa malofha.
Zwithu zwa antioxidant: Lycopene na Vitamin C zwi ya thusa kha u fhungudza dzi free radicals, zwa fhungudza mutsiko wa oxidative.
U fhola nga u ita nyonyoloso: Citrulline i thusa kha u fhola ha misipha na u fhungudza u vhavha.
Mutakalo wa Metabolic: U vha na dzi calorie dzine dza vha fhasi zwi tikedza u langa tshileme.
Zwine zwa nga vha hone kha u lwa na cancer: Lycopene yo vha i tshi khou ṱangana na u fhungudza khombo ya prostate na cancer ya maḓamu.
Ndeme ya Mvelele na Ikonomi .
Afrika: Bvani ḽo ṱangana vhukuma na zwiḽiwa zwa sialala nahone kanzhi i ḽiwa i tshi kha ḓi vha ntswa kana sa juice.
Asia: I shuma kha dzi dessert, zwinwiwa, na kha ṱhodzi ya pickled.
Vhubindudzi ha shango lothe: Bvani ndi inwe ya mitshelo mitanu ine ya vha uri iya rengiswa vhukuma kha shango lothe, hune China ndi hone hune ha vha uri ndi hone hune ha vha uri ho bveledziwa vhukuma.
BUGU TSHUMISWA.
Zafar, S., Amjad, A., Waseem, M., Sultana, M.T., Israr, M., Manzoor, M.F., & Mugabi, R. (2026). Watermelon (Citrullus lanatus L.): a functional food with potential therapeutic by-products. Cogent Food & Agriculture, 12(1), 2673601. https://doi.org/10.1080/23311932.2026.2673601
Meghwar, P., Saeed, S.M.G., & Ullah, A. (2024). Nutritional benefits of bioactive compounds from watermelon: A comprehensive review. Food Bioscience, 61, 104609.
Malesu, V.K., & Cuffari, B. (2025). Is Watermelon a Superfood? Examining the Scientific Evidence. News-Medical.net.
esy8ynpxgvx6nfmii7ynd4ymwn4p925
BVANI
0
6138
23264
2026-09-25T09:38:16Z
Rencila
9395
Created page with "'''BVANI'''. [[File:Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Watermellon_icon_with_slice.svg|thumb|BVANI.]] '''Bvani''' ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasin..."
23264
wikitext
text/x-wiki
'''BVANI'''.
[[File:Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Watermellon_icon_with_slice.svg|thumb|BVANI.]]
'''Bvani''' ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zwino ndi tshimela tsha ndeme kha ḽa Asia, Yuropa, na Amerika.
Ṱhalutshedzo ya zwa zwimela
Muṱa: Cucurbitaceae
Lushaka: Citruḽasi
Tshaka: C. lanatus
Zwine zwa vha zwone: Ndi nḓirivhe khulwane, ine ya vha uri iya tevhela ine ya vha na maṱari ane avha uri ana lobed na maluvha ane avha uri ndi a tshitopana. Mitshelo kanzhi ndi ya tshitendeledzi kana ya vhulapfu, na lukanda lutete lwa muvhala mudala na ṋama tswuku, pinki, kana muvhala wa tshitopana. Mbeu iya fhambana nga muvhala ubva kha mutsu uya kha mutshena.
Mvelele ya Pfushi
Bvani ḽi vha ḽo vhumbiwa nga maḓi ane a swika 92%, zwine zwa ita uri i vhe tshisima tsha vhuḓi tsha u ṋea maḓi. I dovha ya vha na:
Vithamini: Vithamini C, Vithamini A (beta-carotene), na Vithamini dza B-complex.
Minerala: Potassium, magnesium, na calcium.
Phytochemicals: Lycopene (tshithu tshine tsha vha uri tshi ya kona u lwa na zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana), citrulline (amino acid ine ya vha uri iya tikedza mutakalo wa tsinga), na flavonoids.
Mbuelo dza Mutakalo
Hydration: U vha na maḓi manzhi zwiita uri bvani ḽi vhe ya vhuḓi kha u thivhela u fhelelwa nga maḓi.
Mutakalo wa mbilu: Lycopene na citrulline zwi ya khwinisa u tshimbila ha malofha na u fhungudza mutsiko wa malofha.
Zwithu zwa antioxidant: Lycopene na Vitamin C zwi ya thusa kha u fhungudza dzi free radicals, zwa fhungudza mutsiko wa oxidative.
U fhola nga u ita nyonyoloso: Citrulline i thusa kha u fhola ha misipha na u fhungudza u vhavha.
Mutakalo wa Metabolic: U vha na dzi calorie dzine dza vha fhasi zwi tikedza u langa tshileme.
Zwine zwa nga vha hone kha u lwa na cancer: Lycopene yo vha i tshi khou ṱangana na u fhungudza khombo ya prostate na cancer ya maḓamu.
Ndeme ya Mvelele na Ikonomi .
Afrika: Bvani ḽo ṱangana vhukuma na zwiḽiwa zwa sialala nahone kanzhi i ḽiwa i tshi kha ḓi vha ntswa kana sa juice.
Asia: I shuma kha dzi dessert, zwinwiwa, na kha ṱhodzi ya pickled.
Vhubindudzi ha shango lothe: Bvani ndi inwe ya mitshelo mitanu ine ya vha uri iya rengiswa vhukuma kha shango lothe, hune China ndi hone hune ha vha uri ndi hone hune ha vha uri ho bveledziwa vhukuma.
BUGU TSHUMISWA.
Meghwar, P., Saeed, S.M.G., & Ullah, A. (2024). Nutritional benefits of bioactive compounds from watermelon: A comprehensive review. Food Bioscience, 61, 104609.
Malesu, V.K., & Cuffari, B. (2025). Is Watermelon a Superfood? Examining the Scientific Evidence. News-Medical.net.
d6xrxduzhlyzh7vu6m5bh1jf3k535je
23265
23264
2026-09-25T09:43:24Z
Rencila
9395
23265
wikitext
text/x-wiki
'''BVANI'''.
[[File:Https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Watermellon_icon_with_slice.svg|thumb|BVANI.]]
'''Bvani''' ndi mutshelo une wa vha uri uya fhisa na hune ha vha uri hu ya fhisa une wa vha kha muṱa wa Cucurbitaceae. I ṱavhiwa nga vhunzhi nga mulandu wa ṋama yayo ine ya vha uri iya ḓifha, ine ya vha na juice nahone ndi munwe wa mitshelo ine ya ḽiwa nga maanḓa kha ḽifhasi ḽoṱhe, nga maanḓa tshilimo. I bva Afrika, bvani o phaḓalala ḽifhasini ḽoṱhe nahone zwino ndi tshimela tsha ndeme kha ḽa Asia, Yuropa, na Amerika.<ref>https://europepmc.org/article/MED/28482859</ref>
Ṱhalutshedzo ya zwa zwimela
Muṱa: Cucurbitaceae
Lushaka: Citruḽasi
Tshaka: C. lanatus
Zwine zwa vha zwone: Ndi nḓirivhe khulwane, ine ya vha uri iya tevhela ine ya vha na maṱari ane avha uri ana lobed na maluvha ane avha uri ndi a tshitopana. Mitshelo kanzhi ndi ya tshitendeledzi kana ya vhulapfu, na lukanda lutete lwa muvhala mudala na ṋama tswuku, pinki, kana muvhala wa tshitopana. Mbeu iya fhambana nga muvhala ubva kha mutsu uya kha mutshena.<ref>https://www.sciencedirect.com/author/57203634349/amin-mousavi-khaneghah</ref>
Mvelele ya Pfushi
Bvani ḽi vha ḽo vhumbiwa nga maḓi ane a swika 92%, zwine zwa ita uri i vhe tshisima tsha vhuḓi tsha u ṋea maḓi. I dovha ya vha na:
Vithamini: Vithamini C, Vithamini A (beta-carotene), na Vithamini dza B-complex.
Minerala: Potassium, magnesium, na calcium.
Phytochemicals: Lycopene (tshithu tshine tsha vha uri tshi ya kona u lwa na zwithu zwine zwa vha uri zwo fhambana), citrulline (amino acid ine ya vha uri iya tikedza mutakalo wa tsinga), na flavonoids.<ref>https://www.sciencedirect.com/author/57203634349/amin-mousavi-khaneghah</ref>
Mbuelo dza Mutakalo
Hydration: U vha na maḓi manzhi zwiita uri bvani ḽi vhe ya vhuḓi kha u thivhela u fhelelwa nga maḓi.
Mutakalo wa mbilu: Lycopene na citrulline zwi ya khwinisa u tshimbila ha malofha na u fhungudza mutsiko wa malofha.
Zwithu zwa antioxidant: Lycopene na Vitamin C zwi ya thusa kha u fhungudza dzi free radicals, zwa fhungudza mutsiko wa oxidative.
U fhola nga u ita nyonyoloso: Citrulline i thusa kha u fhola ha misipha na u fhungudza u vhavha.
Mutakalo wa Metabolic: U vha na dzi calorie dzine dza vha fhasi zwi tikedza u langa tshileme.
Zwine zwa nga vha hone kha u lwa na cancer: Lycopene yo vha i tshi khou ṱangana na u fhungudza khombo ya prostate na cancer ya maḓamu.
Ndeme ya Mvelele na Ikonomi .
Afrika: Bvani ḽo ṱangana vhukuma na zwiḽiwa zwa sialala nahone kanzhi i ḽiwa i tshi kha ḓi vha ntswa kana sa juice.
Asia: I shuma kha dzi dessert, zwinwiwa, na kha ṱhodzi ya pickled.
Vhubindudzi ha shango lothe: Bvani ndi inwe ya mitshelo mitanu ine ya vha uri iya rengiswa vhukuma kha shango lothe, hune China ndi hone hune ha vha uri ndi hone hune ha vha uri ho bveledziwa vhukuma.
'''BUGU TSHUMISWA.'''
okbjkh69krve65pl8px82mq37b4uteo
Bufho
0
6139
23267
2026-09-25T09:57:59Z
Rencila
9395
Created page with "'''BUFHO.''' [[File:Https://en.wikipedia.org/wiki/Airbus_A330-200|thumb|BUFHO.]] '''Bufho''' (tshine tsha dovha tsha ḓivhiwa sa tshiendedzi tsha muyani) ndi bufho ndi tshiendedzi tshi re na maanḓa, tshi re na phapha dzo khwaṱhaho tshine tsha ṱuṱuwedzwa phanḓa nga u ṱuṱuwedzwa nga nḓila ya jet, propeller, kana rocket.<ref>https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22Anderson%2C+John+D.%2C+Jr.+%28John+David%29%2C+1937-%22</ref> Mabufho ndi zwiṅwe z..."
23267
wikitext
text/x-wiki
'''BUFHO.'''
[[File:Https://en.wikipedia.org/wiki/Airbus_A330-200|thumb|BUFHO.]]
'''Bufho''' (tshine tsha dovha tsha ḓivhiwa sa tshiendedzi tsha muyani) ndi bufho ndi tshiendedzi tshi re na maanḓa, tshi re na phapha dzo khwaṱhaho tshine tsha ṱuṱuwedzwa phanḓa nga u ṱuṱuwedzwa nga nḓila ya jet, propeller, kana rocket.<ref>https://archive.org/search.php?query=creator%3A%22Anderson%2C+John+D.%2C+Jr.+%28John+David%29%2C+1937-%22</ref> Mabufho ndi zwiṅwe zwa zwithu zwa ndeme vhukuma zwo tumbulwaho nga thekinolodzhi zwa ḓana ḽa vhu-20 ḽa miṅwaha, zwo shandulaho vhuendi, zwa vhubindudzi, na vhuṱumani ha shango ḽoṱhe.
'''Vhubvo ha Ḓivhazwakale.'''
Mihumbulo ya u thoma: U takadzwa ha vhathu nga u fhufha zwi thoma kha ngano dza kale na zwifanyiso zwa Leonardo da Vinci zwa mitshini ine ya fhufha.
U Fhufha ha u Thoma hu re na Maanḓa: Vhahashu vha Wright vho swikelela u fhufha ho langwaho, ho bvelaho phanḓa nga 1903 ngei Kitty Hawk, North Carolina.<ref>https://aerocorner.com/authors/tim/</ref>
Mvelaphanḓa: Nndwa ya Shango ya u Thoma na ya Vhuvhili yo ṱavhanyedza thekinolodzhi ya zwiendedzi, zwa ita uri hu vhe na zwiendedzi zwi ṱavhanyaho, zwi konḓelelaho, na zwo khetheaho.
Tshifhinga tsha Musalauno: Vhuendelamashango ha zwa vhubindudzi ho ṱanḓavhuwa nga u ṱavhanya nga murahu ha vho 1950, nga dzinzhini dza jet dzine dza ita uri hu kone u tshimbila tshikhala tshilapfu.
'''Tshaka dza Mabufho.'''
Zwiendedzi zwa Vhubindudzi: Zwiendedzi zwihulwane zwo itelwaho u hwala vhanameli na mihwalo (tsumbo, Boeing 747, Airbus A380).
Zwiendedzi zwa Maswole: Zwi katela zwiendedzi zwa nndwa, zwiendedzi zwa bomo, na zwiendedzi zwa u ṱola.
Zwiendedzi zwa Phuraivethe na zwa Vhuḓimvumvusi: Zwiendedzi zwiṱuku zwine zwa shumiswa u itela u tshimbila, u gudisa, kana mitambo.
Cargo Planes: Zwo khetheaho zwa u hwala thundu.
Zwiendedzi zwa u Linga: Zwi shumiswa u linga thekinolodzhi ntswa na zwivhumbeo.
Tshivhumbeo na Zwipiḓa
Fuselage: Muvhili muhulwane une wa vha na vhanameli, vhashumi, na mihwalo.
Phapha: I ṋea u takusa nga kha u ḓivhadza ha aerodynamic.
Empennage (Mutshila): I dzikisa tshiendedzi.
Dzinzhini: Dzi bveledza ṱhuṱhuwedzo.
Landing Gear: I tikedza u fhufha, u tsa, na u thekhisa.
Cockpit: I na zwishumiswa zwa u langa tshiendedzi na zwishumiswa zwa u livhisa.<ref>https://aerocorner.com/authors/tim/</ref>
'''Tshumiso na Ndeme.'''
Vhuendedzi: U tshimbila nga u ṱavhanya, nga nḓila yavhuḓi ha vhathu na thundu u mona na dzikhonthinathe.
Vhuswole: Vhupileli, u linda, na mishumo ya nndwa.
Tsedzuluso ya Saintsi: U ṱola mutsho, u ita tsedzuluso dza ṱaḓulu, na thikhedzo ya u ṱola tshikhala.
Tshumelo dza Tshihaḓu: U bviswa ha vhathu nga lwa ngalafho, u dzima mulilo, na u thusa musi hu na khombo.
'''Masiandoitwa a Mupo.'''
Mabufho a shela mulenzhe kha u bvisa gese dza dzingamufhe, tshikafhadzo ya phosho, na tshanduko ya kilima. Tsedzuluso dza musalauno dzo sedza kha zwivhaswa zwa vhuendedzi zwi bveledzaho, zwiendedzi zwa muḓagasi, na u khwiniswa ha aerodynamics u itela u fhungudza zwithu zwine zwa nga tshinyadza mupo.<ref>https://travelpander.com/author/travelpand/</ref>
=== BUGU TSHUMISWA. ===
n1pa4u9mcgjagil882pj2q5oqc79nqf
Baisigira
0
6140
23269
2026-09-25T10:13:44Z
Rencila
9395
Created page with " '''BAISIGIRA.''' '''Baisigira''' ndi goloi ine ya shumiswa nga vhathu, ine ya tshimbidzwa nga pedal ine ya vha na mavili mavhili o nambatedzwaho kha fureme, ḽiṅwe ḽi murahu ha ḽiṅwe. Ndi iṅwe ya nḓila dza vhuendi dzine dza shumiswa vhukuma shangoni ḽoṱhe, i dzhielwa nṱha nga ṅwambo wa u ḓura hayo, u shuma zwavhuḓi, na mbuelo dzayo kha mupo.<ref>https://www.cyclingnews.com/pro-cycling/racing/world-championships-favours-saving-for-one-big-move-t..."
23269
wikitext
text/x-wiki
'''BAISIGIRA.'''
'''Baisigira''' ndi goloi ine ya shumiswa nga vhathu, ine ya tshimbidzwa nga pedal ine ya vha na mavili mavhili o nambatedzwaho kha fureme, ḽiṅwe ḽi murahu ha ḽiṅwe. Ndi iṅwe ya nḓila dza vhuendi dzine dza shumiswa vhukuma shangoni ḽoṱhe, i dzhielwa nṱha nga ṅwambo wa u ḓura hayo, u shuma zwavhuḓi, na mbuelo dzayo kha mupo.<ref>https://www.cyclingnews.com/pro-cycling/racing/world-championships-favours-saving-for-one-big-move-tom-pidcock-aiming-for-truly-amazing-road-title/</ref>
'''Vhubvo ha Ḓivhazwakale'''
Zwivhumbeo zwa u thoma: Prototype ya u thoma ya baisigira ine ya ḓivhea yo vha i Draisine (1817) nga Karl Drais, fureme ya thanda ine ya vha na mavili mavhili fhedzi i si na dzi pedal.
Baisigira ya Pedal: Nga vho 1860, ho mbo ḓi engedzwa dzi pedal ngei France, zwa sika “velocipede.”
Baisigira ya Tsireledzo: Nga vho 1880, ho mbo ḓi bvelela nḓila ya musalauno ine ya vha na mavili a vhuhulwane vhu linganaho, chain drive, na mathaela a pneumatic.
U Ṱanganedzwa nga Vhanzhi: Baisigira dzo mbo ḓi takalelwa vhukuma kha u ya mushumoni, u ḓimvumvusa, na mitambo, zwa ṱuṱuwedza u tshimbila ha vhathu na u pulana ḓorobo.
'''Tshivhumbeo na Zwipiḓa.'''
Fureme: I ṋea thikhedzo na u dzika.
Mavili: Mavili mavhili ane avha na zwipoko ane avha na mathaela a raba.
Drivetrain: Pedal, tsheini, na dzi gere zwi fhirisela maanḓa.
Maburiki: Rim kana disc ya u ima.
Handlebars: I shuma kha u langa.
Saddle: Tshidulo tsha muṋameli.<ref>https://www.cyclingnews.com/pro-cycling/racing/the-new-pistolero-benjamin-noval-takes-effortless-bullseye-in-montreal-world-championships/</ref>
'''Tshaka dza Baisigira.'''
Road Bikes: A dzi lemeli, dzo itelwa u tshimbila nga luvhilo kha bada dzo ṱaniwaho.
Baisigira dza Thavhani: Dzo fhaṱelwa fhethu hune ha vha nnḓa ha bada dzi re na tshiṱepisi.
Baisigira dza Ṱhanganyelo: U ṱanganya zwithu zwa baisigira dza badani na dza thavhani.
Baisigira dza Cargo: Dzo itelwa u hwala mihwalo i lemelaho.
Baisigira dza Muḓagasi (E‐bikes): Dzi na moṱoḽa u itela u thusa u reila.<ref>https://bikexchange.com/contact-about-bikexchange/contributors/</ref>
'''Tshumiso na Ndeme'''
Vhuendedzi: U tshimbila ha ḓoroboni hu sa ḓuriho na hu shumaho zwavhuḓi.
Mutambo: U reila baisigira ndi mutambo wa Oḽimpiki nahone ndi mutambo wa muṱaṱisano wa shango ḽoṱhe.
Vhuḓimvumvusi: Vhu takalelwa nga u ḓimvumvusa na vhuendelamashango.
Mutakalo: I ṱuṱuwedza u khwaṱha ha mbilu na u fhungudza u nona.
Mupo: Zero emissions, zwine zwa shela mulenzhe kha vhuendi vhu bveledzaho.
Mvelele na Matshilisano Baisigira dzo vha na mushumo kha tshanduko ya matshilisano, nga maanḓa kha u vhofhololwa ha vhafumakadzi mafheloni a ḓana ḽa vhu 19 ḽa miṅwaha, zwi tshi ṋetshedza vhuḓilangi na u tshimbila. Ṋamusi, baisigira ndi dza ndeme kha u pulana ha ḓorobo hu bveledzaho na vhukando ha u ṱhogomela mupo.
'''BUGU TSHUMISWA.'''
3813c85c1tyge881k8jq4utdnwskxcx
Vhulimi
0
6141
23271
2026-09-25T11:28:36Z
Rencila
9395
Created page with " '''Vhulimi.''' '''Vhulimi''' ndi maitele a u lima mavu, u fuwa zwimela, na u fuwa zwifuwo u itela u bveledza zwiḽiwa, fibre, na zwiṅwe zwishumiswa zwa ndeme. Ndi inwe ya mishumo ya kale ya vhuthu, ine ya vhumba mutheo wa vhubvo na ikonomi shango lothe.<ref>https://harpers.org/archive/2026/10/missing-in-action-max-norman-cesare-pavese-review</ref> '''Vhubvo ha Ḓivhazwakale.''' '''Vhubvo''': Vhulimi ho thoma minwaha ya 10,000 yo fhiraho nga tshifhinga tsha Neolith..."
23271
wikitext
text/x-wiki
'''Vhulimi.'''
'''Vhulimi''' ndi maitele a u lima mavu, u fuwa zwimela, na u fuwa zwifuwo u itela u bveledza zwiḽiwa, fibre, na zwiṅwe zwishumiswa zwa ndeme. Ndi inwe ya mishumo ya kale ya vhuthu, ine ya vhumba mutheo wa vhubvo na ikonomi shango lothe.<ref>https://harpers.org/archive/2026/10/missing-in-action-max-norman-cesare-pavese-review</ref>
'''Vhubvo ha Ḓivhazwakale.'''
'''Vhubvo''': Vhulimi ho thoma minwaha ya 10,000 yo fhiraho nga tshifhinga tsha Neolithic Revolution, musi vhathu vha tshi bva kha u zwima na u kuvhanganya vha ya kha vhulimi ho dzulaho.
'''Thekhinikha dza u thoma''': U fuwa zwimela (gorou, raisi, mavhele) na zwifuwo (kholomo, nngu, mbudzi) zwo ita uri hu vhe na zwiḽiwa zwo dzikaho.
'''Mvusuludzo ya Nḓowetshumo''': U shumiswa ha mitshini nga centuary ya vhu 18–19 zwo ḓisa dzi tractor, dzi plow, na dzi harvesters, zwa engedza u bveledza.
'''Tshifhinga tsha Musalauno''': Mvelaphanḓa kha biotechnology, u sheledza, na u lima nga vhuronwane zwo shandula vhulimi ha vha mushumo wa saintsi wa nṱhesa.<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/community-supported%20agriculture</ref>
'''Khaedu kha Vhulimi ha Musalauno .'''
'''Tshanduko ya kilima''': I shandukisa mvula, ya engedza gomelelo na miḓalo.
'''U tshinyadziwa ha mavu:''' U shumiswa ha dzi khemikhali nga maanda na u fhungudzea ha mavu zwi ya fhungudza u nona.
'''U ṱahela ha maḓi''': U sheledza zwi ṱoḓa zwishumiswa zwa maḓi a kunaho.
'''Zwikhala zwa Thekhinoḽodzhi''': Vhalimi vhaṱuku kanzhi a vha koni u swikelela zwishumiswa zwa musalauno.
'''Mutsiko wa Makete:''' Muṱaṱisano wa ḽifhasi u kwama vhutshilo ha vhalimi vhapo.<ref>https://www.merriam-webster.com/dictionary/monoculture</ref>
'''Nḓila dza Vhumatshelo.'''
'''Vhulimi ha Vhuronwani:''' U shumisa dzi drone, dzi sensor, na AI u itela u khwinisa mbuyelo.
'''Maitele a u bveledza''': U shandukisa zwimela, u lima ha u vhulunga, na fulufulu ḽine ḽa vusuludzea.
'''Biothekinoḽodzhi''': U ita dzi genetic na u khwinisa tshaka dza mbeu.
Vhulimi ha dzi ḓoroboni: Ngade dza nṱha ha nnḓu na mabulasi o khwaṱhaho dzi ḓoroboni.
'''Bugu tshumiswa.'''
612cenmb3u8d3qyk6itvijbdobiynez