Wikisource viwikisource https://vi.wikisource.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Phương tiện Đặc biệt Thảo luận Thành viên Thảo luận Thành viên Wikisource Thảo luận Wikisource Tập tin Thảo luận Tập tin MediaWiki Thảo luận MediaWiki Bản mẫu Thảo luận Bản mẫu Trợ giúp Thảo luận Trợ giúp Thể loại Thảo luận Thể loại Chủ đề Thảo luận Chủ đề Tác gia Thảo luận Tác gia Trang Thảo luận Trang Mục lục Thảo luận Mục lục Biên dịch Thảo luận Biên dịch TimedText TimedText talk Mô đun Thảo luận Mô đun Event Event talk Đề tài 0 59738 206082 172924 2026-09-02T08:04:28Z ~2026-47579-34 20561 206082 wikitext text/x-wiki {{đầu đề | tựa đề = [[../|Đôi lứa xứng đôi]] | tác giả = Nam Cao | dịch giả = hyvtvtvv4 | phần = Đôi lứa xứng đôi | trước = [[../Tựa|Tựa]] | sau = [[../Nguyệnggh Marcovanbasten vọng|Nguyện vọng]] | ghi chú = }} <pages index="Doi lua xung doi.pdf" from=9 to=62 /> poy7ap6cjjg18y5q71t79ug6vs3t7iu 104 72425 206083 2026-09-02T10:03:44Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|9}}</noinclude>thế-kỷ thứ 18; thế-kỷ ấy có những danh-nho như ông {{sc|Montesquieu, Voltaire, Gibbon, Herder}} <ref>{{sc|Montesquieu}} (Tàu dịch là Mạnh-đức-tư-cưu), người Pháp (1689-1755), là một nhà pháp-chính-học có tiếng, làm bộ sách « Vạn-pháp tinh-lý » (''L’Esprit des Lois''), đã có dịch ra hán-văn. — {{sc|Voltaire}} (Tàu dịch là Phúc-Lộc-đặc-nhĩ), người Pháp (1694-1778), là một tay đại-văn-hào về thế-kỷ thứ 18. — {{sc|Gibbon}}, người Anh (1737-1796), là một nhà sử-học, làm sách « La-mã-đế-quốc suy-vong-sử » (''Histoire de la décadence et de la chute de l’Empire Romain''). — {{sc|Herder}}, người Đức (1744-1803), là một nhà triết-học làm sách « Nhân-loại lịch-sử triết-lý luận » (''Philosophie de l’histoire de l’humanité'').</ref> đề xướng lên, rồi đến thế-kỷ thứ 19 thời có bọn ông {{sc|Klemm, Buckle}} <ref>{{sc|Buckle}}, người Anh (1821-1862), là một nhà sử-học, làm sách « Anh-quốc văn-minh-sử » (''Histoire de la civilisation en Angleterre'').</ref> và các nhà bác-học thuộc về phái ông {{sc|Darwin}} <ref>{{sc|Darwin}} (Tàu dịch là Đạt-nhĩ-văn), người Anh (1809-1882), là một nhà bác học trứ-danh, làm sách « Nói về duyên-lai các giống vật, bởi cách đào-thải tự-nhiên » (''De l’origine des espèces par voie de sélection naturelle''), người Tàu đã dịch ra hán-văn, đề là « Chủng-nguyên » (種 源). Theo sách ấy thì các giống sinh-vật trong thế-gian là giống nọ nhân giống kia biến-hóa mà thành ra, giống nào mạnh thì còn, giống nào yếu thì mất; đó tức là cái thuyết « sinh-tồn cạnh tranh », nhất-danh là « biến-hóa thuyết » vậy. Người Tây nhân tên ông gọi học thuyết của ông là ''Darwinisme'' (Đại-nhĩ-văn thuyết).</ref>, cũng chủ-trương một thuyết ấy. {{nop}}<noinclude></noinclude> amc9kblcf1wnmyqa9ndjip2g43u6gv0 104 72426 206084 2026-09-02T10:03:46Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|10|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>Đại khái các học-giả ấy công nhận rằng người ta do dã-man (''sauvagerie'') mà dần dần đến bán-khai (''barbarie''), do bán-khai mà dần dần lên văn-minh (''civilisation''), đó gọi là « tiến-hóa-thuyết » hay là « tiến-bộ-thuyết » (''doctrine du progrès''); nhà sử-học nước Anh {{sc|Gibbon}} là một người chủ trì thuyết này trước nhất, trái lại thuyết này có người xướng ra thuyết « thoái-hóa » (''théorie de la dégénérescence''); như ông {{sc|Joseph De Maistre}} <ref>{{sc|Joseph De Maistre}} (1753-1821), người Pháp, là một nhà triết-học và tôn-giáo, phản-{{sic|đố|đối}} cuộc Đại-Cách-mệnh nước Pháp, và cố duy-trì những chế-độ quân-chủ cũ. Làm sách « Giáo-hoàng-luận » (''Le Pape'') và sách « Cuộc dạ-đàm ở thành Bỉ-đắc » (''Les Soirées de Saint-Pétersbourg'').</ref> nói rằng các dân-tộc tới bậc bán-khai thời phân nhau ra mà theo hai đường khác, dân này thì cứ tiến mãi lên cho tới cõi văn-hóa càng ngày càng cao, dân kia thì cứ lùi mãi đi mà trở về chốn dã-man đời trước. Cứ thực, thuyết sau ấy không có căn-cứ gì; chưa từng thấy một dân-tộc nào đã khai-hóa rồi mà lại quay về dã-man bao giờ. Gọi là « thoái-hóa » ấy, chẳng qua là đến khi đã văn-minh rồi, còn sót ít nhiều những tục xấu đời trước chưa biến hết mà thôi; thế gọi là « di-tồn thói cũ » (''survivance''), chứ không phải là « thoái hóa dã man ». Lại một dân trình-độ<noinclude></noinclude> 2sjw9q1r44cb9vzlnjt1mitpllr2gqs 104 72427 206085 2026-09-02T10:03:48Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|11}}</noinclude>văn-minh đã cao cũng có khi bị dân khác văn-minh còn kém đến xâm-lấn mà biến-hóa đi. Đến như mấy rợ thật dã-man, mà thời-hồ còn nhận thấy như có ít nhiều di-tich văn-minh đời trước, thời những dấu-vết ấy có lẽ là tự giống khác di-truyền sang vậy. Ngày nay, nhờ có các nhà khảo cổ {{sic|cúu|cứu}} xét những thời-đại trước khi có lịch-sử, đã biết rõ tình-trạng loài người ta về đời thượng-cổ thế nào, và thấy ở đâu đâu, ở xứ nào đời dùng đá (''âge de la pierre'') cũng là trước đời dùng sắt dùng đồng (''âge du métal'') cả. Sau nữa, một dân-tộc nào đã tới một trình-độ văn-minh cao thời về đường vật-chất tất đã có phát-minh được ít nhiều, tiến-bộ được ít nhiều, không có lẽ nhất-đán tiêu-diệt đi hết cả không còn dấu-vết gì trong cách ăn-ở hằng ngày vậy. Muốn nghiên-cứu về lịch-sử văn-minh thời vấn-đề thứ nhất phải giải quyết là vấn-đề này: công-việc của người ta cùng các xã-hội có phép-tắc nhất-định không, hay là do sự ngẫu-nhiên mà ra (tự-nhiệm thuyết = ''doctrine du libre arbitre''), hay là do một cái sức ở ngoài thế-gian can thiệp vào (thiên-định-thuyết = ''doctrine de la prédestination'')? Hai thuyết tự-nhiệm và thuyết thiên-định ấy phản-đối nhau, nhưng thịnh-hành lắm. Nói rằng mọi việc ở đời là do sự ngẫu-nhiên hay là<noinclude></noinclude> ilzibxj0nov5xpczgy3jz3y5xjj04qq 104 72428 206086 2026-09-02T10:03:51Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|12|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>do trời định sẵn, thời đối với những người trí-thức tầm-thường cũng là một cách giải-nghĩa giản-tiện cho muôn sự bí-hiểm trong thế-gian. Nhưng cứ phương-diện khoa-học, thời ngày nay người ta cho hai thuyết ấy là sai-lầm cả, thuyết tự-nhiệm là thuộc về thuần-lý, thuyết thiên-định là thuộc về thần-bí, hai thuyết đều không có căn-cứ ở sự thực cả. Vả cứ nghiệm ngay khi làm một việc gì, bao giờ cũng là bởi một duyên-cớ gì, duyên-cớ ấy cũng lại bởi những nguyên-nhân trước nữa, có nhận mới biết, càng xét càng ra. Vậy thời nếu biết rõ được các nguyên-nhân về trước, tất dự-đoán được những kết-quả về sau. Nhân đó có thể kết-luận rằng phàm công-việc người ta đều có nguyên-nhân cả, hễ nguyên-nhân đã giống, thì kết-quả cũng phải giống. Nguyên-nhân muôn việc của người ta thời hoặc ở trong tinh-thần, hoặc ở ngoài vũ-trụ, vậy thời kết-quả khác nhau thế nào, mọi sự biến-thiên canh-cải, văn-minh khi tiến khi lui, đều là do hai sự hành-động mà ra, một là ngoại-giới hành-động vào tinh-thần, hai là tinh-thần hành-động ra ngoại-giới. Như thế thời một bên là tài-trí người ta theo phép tắc tự-nhiên mà phát siển ra, một bên là thế-giới ở ngoài cũng theo phép-tắc tự-nhiên mà suy-diễn ra,<noinclude></noinclude> d0v3hutz10gakv15c9woy24o2obx2la 104 72429 206087 2026-09-02T10:03:52Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|13}}</noinclude>và hai bên tiếp-xúc lẫn nhau vậy. Người ta biến-cải thế-giới, thế-giới cũng biến-cải người ta; bởi sự hành-động ảnh-hưởng lẫn nhau đó mà sinh ra mọi việc ở đời. Nay muốn xét văn-minh tiến-hóa thế nào, trước phải tìm những phép-tắc của sự hành-động ấy thế nào. Theo nhà sử-học nước Anh là ông {{sc|Buckle}}, thời những động-lực ở ngoại-giới mà có ảnh-hưởng đến sự tổ-chức chung các xã-hội, là: thứ nhất khí-hậu, thứ nhì sự ăn-uống, thứ ba thổ-địa, thứ tư cảnh-tượng chung trong thế-gian. Khí-hậu, thổ-địa, đồ ăn-uống trong một xứ, ba mối ấy vốn có mật-thiết-quan-hệ với nhau, ta nên xét gồm làm một. Một việc quan-trọng nhất trong sự tiến-hóa của một xã-hội, là sự trử-tích của-cải. Nếu mỗi người chỉ làm để đủ ăn và làm được bao nhiêu ăn vừa hết bấy nhiêu, thời trong xã-hội không thể nào có kẻ học-hành, có người tổ-chức được việc gì cả. Nhưng nếu làm ra mà ăn dùng còn thừa, thời tức-khắc thấy ngoài bọn lao-động nhóm lên một bọn tri-thức, chuyên công luyện-{{sic|tâp|tập}} các khoa-học, khoa-học tấn-tới tức là văn-minh tiến-bộ, như sau này sẽ giải tường vậy. Nay sự trử-tích của-cải là bởi cái sức mạnh lao-động của người ta cùng cái thành-công của sự lao-động ấy, và cũng bởi tạo-vật hậu-đãi hay bạc-đãi nguời ta nữa. Hai nguyên-nhân ấy<noinclude></noinclude> rv64v4px7w3ywe9wwmn4qj2jrgzkr66 104 72430 206088 2026-09-02T10:03:54Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|14|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>thời nguyên-nhân thứ nhất là thuộc về khí-hậu (như khí-hậu nóng-nực quá thời sức hoạt-động của người ta phải kém đi); nguyên-nhân thứ nhì là thuộc về thổ-địa tốt hay xấu. Cứ xét qua lịch-sử vạn-quốc thời biết rằng cổ-lai chưa từng thấy dân nào không có khí-hậu tốt hay thổ-địa tốt mà tự mình khai-hóa văn-minh được. Như ở Á-châu, cái khu-vực của văn-minh chẳng qua là một giải đồng-bằng chạy dài từ phía đông-nam nước Tàu cho đến đất Tiểu-Á-tế-á (''Asie mineure''); và phía bắc những xứ ấy thời là những đất bất-mao, chỉ có những rợ Mông-cổ (''Mongols''), Thát-đát (''Tartares'') ở, các rợ này trước khi vào xâm-chiếm mà làm vua trong trung-hạ mấy nước Tàu, Ba-tư (''Perse''), Ấn-độ (''Inde'') thời hãy còn dã-man lắm. Đến khi đã vào ở trung-châu rồi, bấy giờ mới bắt đầu khai-hóa dần ra, trở thành những dân-tộc văn-minh, như lập thành chính-thể, gây dựng quốc-văn, v.v.. Thuộc về dân Ả-rập (''Arabes'') cũng từng thấy như vậy. Vốn nơi sinh-trưởng của dân ấy là chỗ đất nghèo-nàn, không cày-cấy gì được, chỉ chuyên mục-súc, nên trước vẫn là rợ du-mục, chưa có chút văn-hóa gì; tự khi vào xâm chiếm nước Ba-tư (thế-kỷ thứ 7), nước Tây-ban-nha (''Espagne'', thế-kỷ thứ 8), nước Lahore (ở Ấn-độ, thế-kỷ thứ 9), thời bấy giờ mới trử-tích được của{{nct}}<noinclude></noinclude> nx7qiananb7yqj7dcpd42qlm4w22zp4 104 72431 206089 2026-09-02T10:03:57Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|15}}</noinclude>cải nhiều và mở-mang ra được nhiều các nghệ-thuật văn-minh. Lại như nước Ai-cập (''Egypte''), văn-minh xưa rực-rỡ biết bao, nhưng chỉ khu trong một dải đất ở hai bên bờ sông Ni-la (''Nil'') mà thôi. Coi đó thì biết rằng về thời-đại xưa thổ-địa tốt là cái nguyên-động-lực thứ nhất của văn-minh. Nhưng ở về các nước Âu-tây thời nguyên-động-lực ấy lại là khí-hậu. Ở Âu-châu khí-hậu ôn-hòa, tiện-lợi cho sự lao-động, người ta dễ phát-siển nghị-lực của mình mà làm được những sự nghiệp to; bởi thế nên trong trình-độ văn-minh tiến-hóa, bước trước là thuộc về những dân-tộc sinh-trưởng ở mấy nơi đất tốt ở Á-châu và Phi-châu, nhưng văn-minh Âu-châu chính bởi nghị-lực người ta, không bởi tạo-vật hậu-đãi, nên vừa được lâu bền hơn mà lại vừa tấn-tới được hơn, vì rằng tài-lực của tạo-vật tuy to lớn thật mà không phải là vô-cùng, chứ như tài-trí của loài người thời phát-đạt không biết đến đâu là giới-hạn. Như vậy thì rõ rằng khí-hậu ôn-hòa, giục người ta phải xuất-lực mới có đủ dùng, còn lợi cho sự văn-minh tiến-hóa hơn là thổ-địa phì-nhiêu khiến người ta không khó-nhọc mà được sung-túc. Một điều quan trọng nữa cho cuộc văn-minh tiến-hóa là sự phân-phát của-cải trong các hạng người trong xã-hội, ít ra cũng là<noinclude></noinclude> o71lvqxsi8mv8bdstknqzkywztlfbp6 104 72432 206090 2026-09-02T10:03:58Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|16|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>trong một thời-kỳ đầu, hồi xã-hội mới thành-lập. Xét ra sự phân-phát này cũng như sự trử-tích kia, cũng là bởi những phép-tắc thiên-nhiên thuộc về ngoại-giới cả. Cứ đại-để mà xét, thời sự phân-phát của-cải là ở trong hai hạng người: một hạng ra tay lao-động, một hạng mưu-tính chủ-trương, hạng nào cũng có phần lợi ở đó, phần lợi của hạng người lao-động thì gọi là « công » (''salaire''), phần lợi của hạng người chủ-trương thì gọi là « lãi » (''profit''). Lệ thường hễ số người lao-động nhiều thì giá tiền công hạ, trong một xứ đồ ăn nhiều và rẻ, thì dân-số tăng lên mau hơn là những xứ đồ ăn ít và đắt, và giá tiền công của người làm nhân đó cũng sút đi. Ở những xứ khí-hậu nóng thì người ta chỉ cần đến ít đồ ăn cũng đủ giữ được nhiệt-độ trong người và thường hay ăn các thứ cây rau, vừa nhiều vừa dễ kiếm. Đến như những xứ lạnh thì phải ăn nhiều mới đủ giữ được nhiệt-độ, và thường phải ăn những vật có nhiều thán-chất (''carbone''), nhiều mỡ, nhiều dầu, là những vật ít có và khó kiếm. Suy đó thời biết rằng dân-số các xứ nóng tăng lên mau hơn là các xứ lạnh, và giá tiền công người làm ở các xứ nóng có ý càng ngày càng sút đi mà ở các xứ lạnh thời lại càng ngày càng tăng lên. Kết quả sự đó rất là quan-trọng : ở Á-châu, Phi-châu, Mĩ-châu,<noinclude></noinclude> 7o0vh3gvohupfjpwmfeu0jjwomjm503 104 72433 206091 2026-09-02T10:03:59Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|17}}</noinclude>văn-minh phát-đạt sớm ở các xứ nóng, xét ra giá tiền công người làm rất hạ, tình-cảnh kẻ lao-động thật là khổ-sở; ở Âu-châu thời văn-minh mới nhóm lên là ở xứ lạnh, xem ra giá tiền công người làm thường-thường là cao, sự phân-phát của-cải trong xã-hội không đến nỗi chênh nhau lắm. Bởi thế nên ở Ấn-độ, Ai-cập, Mặc-tây-kha (''Mexique''), của-cải phân-phát đã không đều, chính-quyền phân-nhiệm cũng không cân. Như ở Ấn-độ kẻ làm công chỉ được đủ gạo ăn, mà gạo trong ngũ-cốc là thứ nhiều hơn nhất, rẻ hơn nhất, nghề cấy lúa một vốn bốn mươi lãi, thành ra đồ ăn nhiều quá và rẻ quá, khiến cho về thời-đại nào trong xã-hội cũng thấy chia ra hai hạng, hạng thượng-lưu thì cực-kỳ giàu-có quyền-thế, hạng hạ-lưu thì cực-kỳ khốn-khổ yếu-hèn. Ai-cập cũng vậy, thổ-địa thật tốt và khí-hậu thật nóng: người Ấn-độ dùng gạo làm gốc đồ ăn thời người Ai-cập dùng một thứ quả có nhiều chất bổ gọi là quả chà-là (''dattes''), phía bắc Phi-châu sản nhiều lắm. Thành ra thổ-địa càng tốt thời của-cải càng nhiều, đồ ăn càng lắm, dân-số càng đông, mà các hạng người trong xã-hội lại càng cách xa nhau lắm. Những đền-đài lăng-tẩm, to-lớn lạ thường, ngày nay còn trông thấy di-tích ở đất Ai-cập, đủ làm minh-chứng cho lẽ đó. Ví là tay những người có tư-cách tự-do,<noinclude></noinclude> 59gezdx609dj8nln4dl47vesmaxtrx0 104 72434 206092 2026-09-02T10:04:01Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|18|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>được tiền công xứng-đáng, xây dựng ra, thời không của nào đủ làm được những công-trình vĩ-đại như thế; nhưng các bọn thượng-lưu nước Ai-cập đời bấy giờ lãng-phí sinh-mệnh kẻ lao-động một cách rất dữ quá; coi như đào một con sông vận-hà ra bể Hồng-hải mà chết mười vạn người Ai-cập thời biết vậy. Thuộc về mấy xứ ''Pérou'' (Bí-lỗ) và ''Mexique'' (Mặc-tây-kha), là những đất ở Mĩ-châu đã hơi có chút văn-minh trước khi người Âu-châu đến, tình-trạng xã-hội đại-khái cũng như thế: mấy xứ đó sản lúa bắp cũng nhiều như Ấn-độ sản gạo, Ai-cập sản chà-là vậy. Ấy đại-khái khí-hậu, thổ-địa và đồ ăn ảnh-hưởng về sự văn-minh tiến-hóa của các dân-tộc như vậy. Bấy nhiêu mối là thuộc về vật-lý và ảnh-hưởng về phần vật-chất, tức là về sự trử-tích và sự phân-phát các của-cải. Nay xét đến hình-tượng chung trong thế-gian, thời xem ảnh-hưởng về tinh-thần nhiều, tức là về sự phát-khởi và sự truyền-bá các tư-tưởng. Ở xứ nóng thời những sức mạnh thiên-nhiên của tạo-vật thường kích-động vào trí tưởng-tượng của người ta mà làm nhụt mất cái tài-trí khôn-ngoan đi, khiến cho người ta so-sánh mà biết thân mình đứng trong vũ-trụ hèn yếu là dường nào. Đến như những xứ khí-hậu ôn-hòa thời<noinclude></noinclude> g4ejhw2pu45p0canhif7srexm1gvzdv 104 72435 206093 2026-09-02T10:04:02Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|19}}</noinclude>các hình-tượng trong thế-gian không lấy gì làm to dữ cho lắm, người ta biết tin cậy ở tài-lực, ở trí khôn mình, ra công nghiên-cứu các hiện-tượng trước mắt, dần dần tìm phương thắng-đoạt được những sức mạnh thiên-nhiên của tạo-vật và lợi-dụng để làm nên công việc cho mình. Những hình-tượng dữ-dội trong thế-gian thời kích-động trí tưởng-tượng, sinh ra lòng mê-tín, và làm thoái trí học-vấn: cứ xét lịch-sử các văn-minh ở về xứ nóng, thật cũng đủ chứng-nghiệm. Trong các văn-minh ở ngoài Âu-châu thời những hình-tượng trong thế-gian càng tăng trí tưởng-tượng của người ta lên bao nhiêu, lại càng giảm trí khôn-ngoan đi bấy nhiêu. Ở Âu-châu thì thật là khác hẳn: xét các hiện-tượng thiên-nhiên, hình như lại có ý muốn hạn-chế sự tưởng-tượng mà phát-đạt sự suy-nghĩ. Muốn chứng-minh điều đó, không gì bằng so-sánh các truyện thần-tiên của Ấn-độ với truyện thần-tiên của Hi-lạp (''Grèce''), một bên thì những thần quái-quái kỳ-kỳ, kinh-kinh hãi-hãi, thần với người cách xa nhau như trời với đất, một bên thời những thần tính-tình diện-mạo chẳng khác gì người, người với thần thân-cận nhau như cùng loài cùng giống. Trong các văn-minh xứ nóng, sự nguy-hiễm dễ sinh ra cái « quan-niệm về vô-cùng » (''idée de linfini''); trong<noinclude></noinclude> 5dlfgima6mef4q7ci3merhbz6xtdbj7 104 72436 206094 2026-09-02T10:04:04Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|20|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>các văn-minh Âu-châu, sự yên-ổn thời lại sinh ra cái « quan niệm về hữu-hạn » (''idée du fini''). <ref>Quan-niệm về sự vô-cùng là mơ-màng tưởng-vọng những điều xa-xôi quá không thiết-thực đến việc đời; quan niệm về sự hữu-hạn là chủ-ý về những sự thiết-cận cho đời người.</ref> Ở Âu-châu, cái khuynh-hướng chung của người ta là lấy sức người mà thắng-đoạt tạo-vật; ngoài Âu-châu thời cái khuynh-hướng chung lại là đem mình phục-tòng tạo-vật. Bởi thế nên muốn nghiên-cứu các văn-minh ngoài Âu-châu thời đại-để phải xét ngoại-giới ảnh-hưởng vào người ta thế nào; muốn nghiên- cứu các văn minh Âu-châu thời cốt nhất là phải xét người ta trước. Âu-châu sở-dĩ được khai-hóa hơn các châu khác là thứ nhất bởi tài-trí người ta xâm-lấn được cả các sức mạnh của các giống hữu-sinh vô-sinh trong thế-gian. Muốn hiểu rõ lẽ {{sic|đố|đó}}, không thiếu gì minh-chứng; tỉ như ở Á-châu, thương-nghiệp phát-đạt là nhờ có các đường sông tiện-lợi, các cửa bể {{sic|giáo|giao}}-thông; ở Âu-châu thời là tự sức người mở-mang, công-nghệ biến-cải. Cái khuynh-hướng muốn hạn chế các sức mạnh thiên-nhiên đã rõ-rệt cho đến nỗi hiện nay ở nhiều nước văn-minh Âu-châu dân các tỉnh-thành càng ngày càng nhiều hơn dân nhà quê, đủ<noinclude></noinclude> 1tf3fvgh6wl6927ddgz3lm3sakl2moo 104 72437 206095 2026-09-02T10:04:06Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|21}}</noinclude>biết người ta đã thoát-li được cái vòng-khuôn của tạo-vật và chỉ chuyên-tâm chú-ý đến những việc trong vòng nhân-sự mà thôi. Nói tóm lại thì cái đặc-sắc của văn-minh Âu-châu là thế-lực của các phép-tắc thuộc về vật-lý ngày một sút kém mà thế-lực của các phép-tắc thuộc về thần-trí ngày một tăng lên (''ce qui caractérise la civilisation européenne, c'est l'influence décroissante des lois physiques et l'influence croissante des lois mentales''); nghĩa là người ta muốn thoát-li vòng nô-lệ của tạo-vật mà lấy tài-trí mình làm chúa-tể trong thế-gian vậy. Vậy thời những phép-tắc chủ-trương mọi sự tiến-hóa thuộc về tinh-thần người ta là những phép-tắc gì? Mà trước nhất, sự tiến-hóa ấy thế nào? Sự tiến-hóa ấy có hai đường: một là đường đạo-đức, hai là đường trí-thức, một là thuộc về nghĩa-vụ làm người, hai là thuộc về trí-thức ở đời. Một dân-tộc kỹ-nghệ có tăng-tiến mà thói xấu lại thêm lên, hay là đạo-đức có hơn trước mà ngu dốt lại thậm-tệ, thời dân-tộc ấy không gọi là có tiến-hóa được. Hai phần đạo-đức trí-thức cùng với văn-minh là một, không thể phân lìa ra được: nhưng trong hai phần ấy, phần nào là mạnh hơn? Vấn đề này là trọng lắm, vì nếu sự văn-minh tiến-hóa thuộc về lòng đạo-đức nhiều<noinclude></noinclude> lksk7amfol1gv1zasgtm1a4b2m9cc7d 104 72438 206096 2026-09-02T10:04:16Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|22|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>hơn là về trí thông-hiểu của người ta, thì phải lấy đạo-đức làm tiêu-chuẩn cho văn-minh; nếu trái lại thời lại phải lấy trí-thức làm tỉ-lệ. Nhưng dù là đạo-đức, dù là trí-thức, nói rằng văn-minh tiến-hóa không phải là văn-minh càng tiến thì những năng-lực tự-nhiên của người ta càng tinh-minh hoạt-bát hơn lên đâu: đứa con trẻ giống văn-minh với đứa con trẻ giống dã-man, lúc sơ-sinh không có khác gì nhau cả; rồi sau khác là bởi sự ảnh-hưởng của xã-hội, sự cảm-hóa của tinh-thần, sự đào-tạo vô-hình về đường đạo-đức, đường trí-thức, khiến cho cách ăn-ở giống nào rõ ra giống ấy. Bấy nhiêu thứ tức là « hoàn cảnh » (''le milieu, l'ambiance'') ở ngoài, mà cái hoàn-cảnh thời thay đổi luôn; thành ra văn-minh không có nhất định. Vả những nguyên-nhân làm thành ra văn-minh cũng mỗi lúc một khác. Nay xét những gương đạo-đức trong lịch-sử, đủ biết sự đạo-đức ít có ảnh-hưởng đến cuộc tiến-hóa văn-minh. Vì rằng những giường-mối lớn về luân-lý, tự cổ chí kim có thay đổi tí nào đâu; phải thương-yêu kẻ đồng-loại mình, phải dung-thứ cho kẻ thù mình, phải làm điều lành, phải cầm bụng dục, ái-nhân khắc-kỷ, v.v., cổ-lai đạo-đức vẫn gồm lại có mấy điều đó, không thấy khác chút nào. Đến như về đường trí-thức thời mỗi ngày một phát{{nct}}<noinclude></noinclude> hi19du4mm0vbnxwpcy9htv5c8ecntyu 104 72439 206097 2026-09-02T10:04:18Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|23}}</noinclude>minh ra lắm điều mới: khoa-học đời nay tấn-tới hơn khoa-học đời xưa biết bao nhiêu, các phương pháp để nghiên-cứu, để thí-nghiệm, tài hơn giỏi hơn xưa biết bao nhiêu. Vậy thời văn-minh đã là kết-quả của những nguyên-nhân thuộc về tinh-thần, về trí-thức, và kết-quả ấy mỗi ngày một thay đổi luôn, thời không thể lấy đạo-đức là một sự thiên-niên bất-dịch mà chi-phối được; trí-tuệ mới thật là cái đệ-nhất động-cơ của văn-minh vậy. Muốn chứng rõ lẽ đó, cứ xét-nghiệm ngay phàm sự phát-minh về đường trí-thức thường hay truyền nối đời nọ sang đời kia như cái hương-hỏa chung của loài người không bao giờ mất được, chứ như việc đạo-đức của mỗi người thời của ai riêng người ấy, không sao truyền-thụ sang người khác được; việc đạo-đức phải tự mình làm, việc đạo-đức là việc riêng, dẫu người thật thành-tâm bác-ái, hết sức ra tay tế-độ cho kẻ khác, công-đức ấy cũng chỉ được nhất-thời, và cũng chỉ phổ cập được số ít người mà thôi. Không những thế mà thôi: xét ngay trong lịch-sử thường thấy nhiều người bụng-dạ rất tốt mà trí-thức tầm-thường; những người ấy làm hại cho nhân-quần biết bao nhiêu mà kể; như sự bách-hại người ta vì tôn-giáo (''perséculions religieuses''), thực là một cái tai-nạn rất lớn cho loài người, thường khi là<noinclude></noinclude> lac2gxrueusabtgy1thbouhqs5k8el5 104 72440 206098 2026-09-02T10:04:20Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|24|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>tự tay những bậc rất đạo-đức chủ-trương (như hai vua {{sc|Marc Aurèle, Julien}} <ref>{{sc|Marc Aurèle}} (124-181 sau Gia-tô), là một vị hiền-quân La-mã, trị dân có đức, lại ưa chuộng văn-học triết-học. Vậy mà theo thói đời bấy giờ cũng ra tay trị những người theo đạo Gia-tô, cho là đạo dị-đoan. — {{sc|Julien}}, vua La-mã, trị-vì từ năm 361 đến năm 363, cũng là một người hiền, nhưng trước theo đạo Gia-tô, sau phản-đối đạo, muốn khôi-phục lại thần-đạo Hi-lạp cổ, và bách-hại những người theo đạo Gia-tô, cho là đạo giả.</ref> nước La-mã, bách-hại những người theo đạo Gia-tô); cái tai-nạn ấy nhờ trí-thức mở-mang mới thấy dần dần bớt đi. Nói tóm lại, kẻ ác làm hại chỉ được một lúc; người thiện làm lành cũng chẳng bao lâu; cái gì mà lưu-tồn được mãi mãi, di-truyền đến vô-cùng, ấy là những sự phát-minh của các trang đại-trí; nước dù đổ, đạo dù tàn, những sự phát-minh ấy vẫn còn mãi, cái sau kế-tiếp cái trước, không hề gián-đoạn bao giờ: mọi sự đều khi chìm khi nổi, khi đổi khi thay, duy có trí-tuệ người ta là đời đời sáng tỏ, làm đuốc sáng để đưa nhân-loại trên con đường tiến-hóa văn-{{sic|mình|minh}}. Hoặc có người nói rằng sự học-vấn không phải là cái động-cơ thứ nhất của văn-minh, và văn-minh tiến-hóa phần nhiều là nhờ ở tôn-giáo, ở văn-chương, ở chính-trị. Ý-kiến đó thiết-tưởng không đúng, xin phân giải như sau này. {{nop}}<noinclude></noinclude> lh88j9w22jl2kgzk66hfka9wseu98dv 104 72441 206099 2026-09-02T10:04:21Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|25}}</noinclude>Trước nhất, cứ đan-cử một dân-tộc, tuần-tự tiến-hóa một mình, không có quan-hệ gì với dân khác, thời chắc là tôn-giáo, văn-học, chính-trị, ba mối ấy là kết-quả chứ không phải là nguyên-nhân của văn-minh. Nay một dân đã văn-minh rồi, không có khi nào tự mình theo một tôn-giáo hãy còn dã-man kém-cỏi, và một dân trí-tuệ chửa mở-mang, học-thức còn hẹp-hòi, thời dẫu tôn-giáo mình hủ-lậu cũng không tự biết mà cải-lương được. Dân còn ngu-dốt thì tiện-thị ưa những sự hoang-đường quái-đản, cho thần-thánh là có quyền muốn làm chi cũng được; dân đã khai-thông rồi thì tự-nhiên tín-ngưỡng những sự cao-thượng hơn. Cứ thực thì tôn-giáo của một dân-tộc nào, một thời-đại nào, là cái biểu-hiệu đặc-biệt của một thời-đại ấy, dân-tộc ấy. Như đạo Thiên-chúa là một đạo rất cao-thượng của các dân-tộc văn-minh Âu-châu, thế mà đem truyền-bá cho những dân còn mọi-rợ chửa khai-thông, thì bất-quá chỉ truyền được cái hình-thức lễ-bái bề ngoài, mà cái tinh-thần tín-ngưỡng ở trong thì không sao truyền được, vì những dân ấy không thể nào hiểu được những lý-tưởng từ-bi bác-ái rất cao-thâm của đạo Thiên-chúa. Muốn lấy tôn-giáo mà khai hóa cho các dân ấy, thì trước nhất phải mở-mang trí-thức, luyện-tập cho biết suy-nghĩ đã;<noinclude></noinclude> kfn7eqjbxkdvqybfl3ftib6gya5rw77 104 72442 206100 2026-09-02T10:04:24Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|26|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>như vậy thời tôn-giáo là kết-quả, không phải là nguyên-nhân sự tiến-hóa vậy. Xét trong lịch-sử, xa xa mới thấy một đôi người siêu-quần bạt-chúng, thường là những nhà đại tư-tưởng xuất-{{sic|hiên|hiện}} ra làm tiên-phong cho nhân-loại mà xướng lên một nền tôn-giáo hay nền triết-học mới; nếu tư-tưởng của các nhà ấy siêu-việt quá, người đương thời chưa đủ hiểu, thời phải đợi cho bao giờ dân-trí đến trình-độ khai-thông bấy giờ đem truyền-bá ra mới có người tiếp-thụ được. Như lý-thuyết thờ một ông thần gọi là Thiên-chúa phát-minh ra ở đất Do thái (''Judée'') đã lâu mà phải chờ đến mấy thế-kỷ mới dựng thành tôn-giáo. Hồi đầu tuy đặt luật rất nghiêm, hình rất nặng, mà trong dân-gian vẫn mê-tin quỉ-thần; đến sau dân-trí dần dần mở-mang mới biết bỏ sự lễ-bái quỉ thần mà theo tôn-giáo độc-thần. Lại khi đạo Thiên-chúa mới truyền sang dân La-mã và các rợ Bắc-Man, thời sự mê-tín trong dân-gian cũng không giảm đi chút nào, chỉ thay hình đổi dạng mà làm biến-tính mất tôn-giáo mới đi, như trước thờ quỉ-thần, nay thờ các thánh vậy. Đại-để, khi một dân-tộc nào theo một tôn-giáo cao hơn trình-độ mình, thì tôn-giáo ấy không được hoàn-toàn phát-đạt mà dân-tộc ấy cũng không được tận-hưởng lợi-ích. Thuộc về văn-chương, lẽ cũng như vậy. Văn{{nct}}<noinclude></noinclude> oqiq19w11a4rfpsl0etpmovxmw62pkl 104 72443 206101 2026-09-02T10:04:25Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|27}}</noinclude>chương là cái hình-thức để ghi-chép sự phổ-thông-trí-thức trong một dân; nhưng khi nào có những nhà đại-tư-tưởng dùng văn-chương mà truyền-bá ra những ý-kiến cao hơn trình-độ người đương-thời, thì những nhà ấy tuyệt-nhiên không có ảnh-hưởng gì với người đời, hoặc có khi lại bị người đời phản-đối, công-kích nữa. Nếu hạng trí-thức với hạng người khác trong xã-hội cách xa nhau quá, thời hạng trên không có ảnh-hưởng gì đến hạng dưới và hạng dưới cũng không được ích-lợi gì vì hạng trên. Tức như Hi-lạp La-mã ngày xưa, bọn hạ-lưu thì ngu-si dốt-nát, mê-tin những chuyện quỉ-thần, mà bọn thượng-lưu thì thông-minh sáng-suốt quá, sáng-nghĩ ra những triết-lý rất cao-thâm; hai hạng cách xa nhau như trời vực. Bởi thế cho nên hai nước ấy không văn-minh được lâu bền. Sách-vở chẳng qua là cái kho chứa những của báu của trí-tuệ: nếu trình-độ trong dân chưa đến nơi thời không văn-chương nào làm cho mau tiến-hóa được. Lại có người nói rằng các nước Âu-châu sở-dĩ được văn-minh là bởi chính-phủ biết trị dân được khôn-khéo. Song cứ xét qua cũng đủ biết rằng phàm người đương-đạo, kẻ cầm quyền trong một xử, những lúc thái-bình vô-sự, mấy khi là có người siêu-việt ra ngoài thế-tục. Những người ấy cũng là sản-nhi của thời-thế,<noinclude></noinclude> jotqqpfjn7o5p0yc7mnvcm02h8jqki8 104 72444 206102 2026-09-02T10:04:27Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|28|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>không phải là sáng-tạo ra thời-thế, sự-nghiệp của họ chẳng qua là kết-quả của sự văn-minh tiến-hóa chung, không thể làm nguyên-nhân cho sự tiến-hóa ấy được. Phàm sự cải-cách lớn trong xã-hội, không bao giờ, không thấy đâu là tự tay những người cai-trị dân xướng-suất ra, kẻ đề-xướng ra trước bao giờ cũng là những nhà tư-tưởng thâm-trầm, trông thấy điều lưu-tệ, đại-thanh tật-hô cho ai nấy đều biết, rồi bày phương đặt kế đề cách-tệ cải-tân. Dư-luận đã cảnh-tỉnh, thường thường các chánh-phủ còn chống cưỡng mãi, cho kỳ đến lúc không thể cưỡng được nữa mới chịu theo phong-trào mà cải-cách vậy. Cứ thực mà nói thì phàm các chính-phủ can-thiệp vào việc gì là có hại nhiều hơn là có lợi cho sự văn-minh tiến-hóa, mà cái hại ấy lắm khi to cho đến nỗi làm trở-ngại cả cuộc tiến-hóa. Chức-vụ của các chính-phủ thứ nhất là giữ cho cuộc trị-an trong xã-hội, ngăn-cấm kẻ mạnh bắt nạt người yếu, ban-bố sự phổ-thông-giáo-dục, giữ gìn cho {{sic|viêc|việc}} vệ-sinh chung; chẳng qua là dự-bị cho sự tiến-hóa, không phải là làm cho tiến-hóa mau lên được; chính sự tiến-hóa là bởi nhiều các nguyên-nhân khác vậy. Nói tóm lại thì tôn-giáo, pháp-chính, văn-chương, tuy cũng có biến-hóa được người ta mà lại bị người ta biến-hóa nhiều hơn; cũng<noinclude></noinclude> e1kyypmfq64nlz129mhzijtilcp4by5 104 72445 206103 2026-09-02T10:04:28Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|29}}</noinclude>là những động-lực của văn-minh, nhưng mà sức mạnh không có mấy, và cũng tùy tình-trạng các xã-hội mà sự lợi-ích cho đường tiến-hóa không nhất-định vậy. Văn-minh tiến-hóa chỉ là bởi trí-thức khai-thông và tiến-hóa ít hay nhiều lại là bởi cái số những điều chân-lý mà trí-tuệ người ta phát-minh ra được nhiều hay ít, và cái phạm-vi ban-bố ra ngoài rộng hay hẹp vậy. Đại-để cái tổng-số những công việc của người ta ở đời là theo về chính tỉ-lệ <ref>Chính tỉ-lệ là theo đường thẳng mà so-sánh, đàng nọ hơn đàng kia cũng hơn, đàng nọ kém đàng kia cũng kém; trái với phản-tỉ-lệ, là so-sánh ngược lại, đàng nọ hơn thì đàng kia kém, đàng nọ kém thì đàng kia hơn.</ref> với cái tổng-số những sự tri-thức của người ta, nghĩa là người có biết nhiều mới làm được nhiều. Văn-minh chẳng qua là trử-tích lấy nhiều điều tri-thức, rồi ban-bố ra cho rộng; phải gồm cả hai phương-diện đó, mới gọi được là hoàn-toàn; dân nào còn khuyết một bề trong hai bề ấy, chưa gọi được là văn-minh mô-phạm vậy. Như ở nước Mĩ thời tổng-số tri-thức ít mà ban-bố được ra khắp các hạng người trong xã-hội; ở nước Đức thì tổng-số tri-thức nhiều mà chỉ khu trong một hạng<noinclude></noinclude> s15268jfuzfsk6ortzhq41yy9vnycqj 104 72446 206104 2026-09-02T10:04:30Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|30|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>người mà thôi. Bởi thế nên văn-minh hai nước ấy hãy còn khuyết-điểm, chưa được là hoàn-toàn vậy. {{***|1}} {{***|2}} Trở lên là giải nghĩa văn-minh và xét sự văn-minh tiến-hóa ra làm sao. Các độc-giả đọc kỹ thời biết rằng phàm văn-minh là bởi tài-trí người ta gây dựng ra. Người ta khôn lắm, biết nhiều, tự-khắc tìm cách tô-điểm cho sự sinh-hoạt của mình được văn-vẻ tốt-đẹp; thế gọi là văn-minh. Nhưng sự văn-vẻ tốt-đẹp ấy là bề ngoài, là cái áo mặc rực-rỡ của văn-minh mà thôi, không phải thật là văn-minh. Văn-minh là ở tự trong óc người ta, óc có mở-mang sáng-suốt mới thật là văn-minh. Nếu óc còn mờ-tối bí-tắc mà bề ngoài đã rực rỡ vẻ-vang, thời đó là văn-minh giả vậy. Đương lúc quốc-dân mơ-màng sự văn-minh, nhiều người hiểu lầm hai chữ văn-minh, lấy văn-minh giả làm văn-minh thật, lấy hình-thức làm tinh-thần, lấy cái áo sặc-sỡ ở ngoài thay cho cái óc tinh-túy ở trong: ngộ-nhận như thế thật là hại cho sự văn-minh tiến-hóa trong nước vậy. Phàm những hàng thượng-lưu-xã hội, có cái trách hướng-đạo cho đồng-nhân, rất không nên hiểu lầm như thế. Phải biết rằng văn-minh cốt là ở trí-thức, như trên kia đã giải rõ.<noinclude></noinclude> pg80shmsi6eos9hgfn2mnxcw743cosr 104 72447 206105 2026-09-02T10:04:32Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|31}}</noinclude>Nếu trí-thức chưa khai-thông thời dẫu đạo-đức rất cao-thâm cũng không đủ làm cho quốc-dân tiến-hóa được. Muốn cho trí-thức được khai-thông thời phải làm thế nào? Phải học cho rộng, biết cho nhiều, có học có biết mới làm nên, không những đời nay là đời sự đua tranh bằng trí khôn rất kịch-liệt, mà từ xưa đến nay phàm văn-minh tiến-hóa cũng là nhờ ở trí khôn, nhờ ở học-thức cả. Không học, không khôn, không theo kịp thời-thế, thời dẫu đạo-đức như thánh-hiền đời xưa cũng đến bị đào-thải trong trường thiên-diễn; huống nữa là người thường! {{vạch tùy chỉnh|lo|141}}<noinclude></noinclude> ehflm64terrq4n7h7d94h8m5oyvosh8 104 72448 206106 2026-09-02T10:04:34Z Lcsnes 11706 /* Không có nội dung */ 206106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Lcsnes" /></noinclude><noinclude></noinclude> qps4lr11aox6vq92p92m1qyig36946p 104 72449 206107 2026-09-02T10:04:36Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" /></noinclude>{{g|{{x-lớn|'''TÍNH CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY'''}} {{vạch|6em}}}} Văn-minh đời nay khác các thời-đại trước bởi mấy cái tính-cách đặc-biệt như sau: thứ nhất là có tiến bộ về đường khoa-học; thứ nhì là có tiến-bộ về nghĩa dân-chủ; thứ ba là có tiến-bộ về đường kinh-tế; thứ tư là có tiến-bộ về nghĩa quốc-tế. {{g|{{lớn|'''Tiến-bộ về đường khoa-học'''}}}} Về đời Trung-cổ, cái chuyên-chế-tinh-thần mạnh quá, có ngăn-trở cho các khoa-học không tấn-tới được. Quyền giáo-dục bấy giờ là thuộc về Giáo-hội cả, không những là những kẻ muốn cải-cách tôn-giáo bị Giáo-hội không dung, mà những kẻ muốn sáng kiến về triết-học, về khoa học cũng bị Giáo-hội nghi-kỵ. Quyền chuyên-chế Giáo-hội đã mạnh như thế, lại còn quyền chuyên-chế của phái cựu{{nct}}<noinclude></noinclude> 7vogzzg6ql2fx299ek1mqt8uudpf0s1 104 72450 206108 2026-09-02T10:04:40Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|34|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>nho nữa. Phái này thờ ông {{sc|Aristote}} <ref>{{sc|Aristote}} (Tàu dịch là A-lý-sĩ-đa-đức), là một nhà đại-triết-học Hi-lạp (384-322 trước Gia-tô). Ông tập đại-thành cả các khoa-học triết-lý và khoa-học thiên-nhiên về đời bấy giờ, gồm lại lập thành ra một nền triết-học rất hoàn-toàn. Người đời đặt tên ông là « vua Triết học » (''le prince des philosophes''), cho là tiêu-biểu cho cái triết-lý-tinh-thần. Học-phái của ông gọi là « tiêu-dao học phái » (''école péripatéticienne''), vì ông thường cùng học trò vừa đi chơi vừa giảng học. Chính ông là học trò ông {{sc|Platon}} (Bá-lạp-đồ) và là thầy học vua {{sc|Alexandre}} (A-lịch-sơn).</ref> làm tiên-sư. {{sc|Aristote}} là một nhà cổ-triết Hi-lạp, tư-tưởng rất rộng-rãi khoan-dung, thế mà đời Trung-cổ suy-tôn ông quá, mượn tên ông để áp-chế sự tự-do tư-tưởng của người đời, nghĩ cũng lạ thay! Các học-giả đời bấy giờ hiểu lầm cái triết-học của ông, nhân đó lập ra một cái học-thuyết độc-tôn, xưng là học-thuyết chính-truyền, hết-thảy công nhận, người nào không theo không được. Thành ra nhà tư-tưởng tự-do đã bị Giáo-hội bó-buộc, lại bị phái cựu-nho hạn-chế, không dám sáng-nghĩ, không dám truyền-bá ra điều gì cả. Cho nên suốt trong thời-đại Trung-cổ, không có mấy người dám đứng lên xướng cải-cách về các khoa-học triết-lý cùng các khoa-học thiên-nhiên. {{nop}}<noinclude></noinclude> gr6h8w9vy3qlkcnhy6uyr81vguhuitu 104 72451 206109 2026-09-02T10:04:42Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|35}}</noinclude>Đến thế kỷ thứ 16, khởi lên hai cuộc cách-mệnh; một cuộc cách-mệnh về tôn-giáo, gọi là « Tôn-giáo Cải-cách » (''la Réforme''), một cuộc cách-mệnh về học thuật gọi là « Văn-nghệ Phục-hưng » (''la Renaissance''). Về tôn-giáo thời một phần Âu-châu không chịu phục quyền Giáo-hội nữa, và lập ra một đạo mới gọi là « Cơ-đốc Tân-giáo » (''protestantisme''); về học-thuật thời đem cái học-thuyết chân-chính của {{sc|Aristote}} để phá cái học-thuyết độc-tôn đã giả-danh {{sc|Aristote}} mà lập ra, lại khởi-phục những học-thuyết của các tiên-nho Hi-lạp, thứ nhất là {{sc|Platon}}. <ref>{{sc|Platon}} (Tàu dịch là Bá-lạp-đồ), là một nhà đại-triết-học Hi-lạp (427-347 trước Gia-tô), là học trò {{sc|Socrate}} (Tô-cách-lạp-để) và là thầy {{sc|Aristote}}. Triết-học của ông là thuộc tinh-thần-luận (''spiritualisme''), cho phàm hiện-tượng là ảo-tưởng cả, duy có lý-tưởng mới là thực-thể. Các lý-tưởng cũng có trật-tự, cao nhất là lý-tưởng tuyệt-đích chí-thiện, tức là « Thần » (''Dieu''). Cách lý-luận của ông thâm-trầm mầu-nhiệm, mà siêu-việt vô-cùng.</ref> Người chủ-trương cuộc cách-mệnh về tôn-giáo là người Đức tên là {{sc|Martin Luther}} <ref>{{sc|Luther}} (Tàu dịch là Mã-đinh Lệ-đắc, 1493-1546), người Đức, vốn là giáo-sĩ tu-hành theo Cựu-giáo, sau phản-đối Giáo-hội, không công-nhận quyền Giáo-hoàng, lập ra phái đạo mới, chủ-trương sự tín-ngưỡng tự-do.</ref>;<noinclude></noinclude> pqwiju4w5xjeusyvfhqku8dyks15bhs 104 72452 206110 2026-09-02T10:04:45Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|36|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>về triết-học thời trước kia chỉ biết có một {{sc|Aristote}}, đến bấy giờ lại suy-tôn {{sc|Platon}} hơn; {{sc|Platon}} chính là chủ-trương cuộc cách-mệnh về triết-học vậy. Kế đến khoa-học, cũng khởi ra một cuộc cách-mệnh chẳng kém gì hai cuộc cách-mệnh trên, chủ-trương là một người Anh tên là {{sc|Bacon}} <ref>{{sc|Bacon}} (Tàu dịch là Bồi-căn, 1561-1626), là nhà chính-trị kiêm triết-học nước Anh. Nhân thấy cách học-vấn đời ông phiền-toái quá, ông xướng ra một cái phương-pháp mới để nghiên-cứu về khoa-học, lấy sự thí-nghiệm và phép qui-nạp làm gốc, chứ không có bằng-không mà hư-thuyết nữa. Ông thật là một ông tổ khoa cách-trí đời nay.</ref> xướng lên cái thuyết phàm khoa-học phải lấy quan-sát thực-nghiệm làm tôn-chỉ. Trước kia, phàm học-vấn là chỉ tra sách cũ của người trước, dẫu xét về sự-vật thiên-nhiên cũng vậy; từ bấy giờ mới biết trực-tiếp nghiên-cứu các hiện-tượng, hoặc bằng cách quan-sát, hoặc bằng cách thí-nghiệm. Phái chuyên-chế đã bị thất-bại, lại càng thêm nghi-kỵ, đối với những nhà tư-tưởng tự-do, lại có ý kiểm-sát nghiêm-nhặt hơn<noinclude></noinclude> gsjkqwqm5fmnunsoayb90bxd138exx9 104 72453 206111 2026-09-02T10:04:46Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|37}}</noinclude>nữa. Năm 1632 {{sc|Galilée}} <ref>{{sc|Galilée}} (1564-1642), là nhà số-học, lý-học, thiên-văn-học nước Ý. Chính ông là người xướng-suất ra lối học thực-nghiệm ở nước Ý. Nhân kinh-nghiệm về thiên-văn, ông biết rằng cái thuyết của {{sc|Copernic}} (nhà thiên-văn nước Ba-lan, 1473-1543) cho địa-cầu quay chung quanh mặt trời là đúng, ông bèn truyền-bá cái thuyết ấy ra. Giáo-hội ngăn cấm, cho là trái với sách thánh. Ông cũng phải chịu, nhưng ông làm sách nói rõ chứng cớ địa-cầu chính là quay chung quanh mặt trời, chứ không phải là trung-tâm vũ-trụ. Sách ấy đem ra tòa-án Giáo-hội xét, bấy giờ ông đã bảy-mươi tuổi, phải ra quì trước tòa-án mà thề xin bỏ thuyết ấy là thuyết dị-đoan, không thì phải tội thiêu sống. Nhưng thề-nguyện như thế rồi cũng không được tha, vẫn phải giam lỏng cho đến ngày chết. Khi chết thì mù mắt. Người Tây cho ông là một người hi-sinh vì khoa-học tự-do. Người ta nói rằng ông bất-đắc-dĩ phải thề-nguyện, nhưng ông vẫn tin cái thuyết của ông là đúng, khi ở tòa-án ra có nói một câu rằng: ''Eppur si muove!'' (''Et pourtant elle tourne!''), nghĩa là: « Trái đất nó {{sic|vần|vẫn}} quay kia mà! »</ref> nước Ý xướng ra cái thuyết địa-cầu quay chung quanh mặt trời, bị tòa-án tôn-giáo bắt tội, sau phải thề bỏ cái thuyết « dị-đoan » (!) ấy đi mới<noinclude></noinclude> ginhjao06zek0vo4uxy9yrbbpczbg3k 104 72454 206112 2026-09-02T10:04:48Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|38|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>được tha. {{sc|Descartes}} <ref>{{sc|Descartes}} (Tàu dịch là Địch-táp-nhĩ, 1596-1650), nhà triết-học nước Pháp, kiêm số-học và lý-học. Soạn ra sách Phương-pháp-luận » (''Discours de la Méthode''), dạy về phép tư-tưởng suy-lý thế nào cho khám-phá được chân-lý. Tự ông, triết-học nước Pháp mới bắt đầu độc-lập, thoát-ly được hẳn những học-thuyết cổ của Hi-lạp La-mã. Ông lại là người trước nhất dùng tiếng Pháp để bàn về triết-lý. Trước ông các nhà triết-học toàn biện-luận bằng tiếng la-tinh cả.</ref> nước Pháp cũng hiểu biết cái thuyết mới về vũ-trụ là phải, nhưng không dám công-nhiên tuyên-bố ra. Tuy-nhiên bọn trí-thức bấy giờ đã có cái chí giải-phóng, phái chuyên-chế không đủ sức mà cầm giữ được nữa. Vả lại từ khi về tôn-giáo, về triết-học, có nhiều tôn nhiều phái, thời phải độc-tôn cũ cũng mỗi ngày một yếu thế đi. Các chính-phủ cũng không dung cho Giáo-hội thi quyền chuyên-chế đối {{sic|vối|với}} các học-giả; lại ngay trong Giáo-hội, những bậc giáo-sĩ có trí thông-hiểu, có bụng rộng-rãi cũng không ưng theo cái kỷ-luật cũ nghiêm-khắc hẹp-hòi quá. Tuy những sự bách-hại về tôn-giáo vẫn còn thịnh-hành lắm, nhưng trong cõi học-thuật nhờ được cái tinh-thần tự-do mới đó các khoa-học về thế- kỷ thứ 17 và thế-kỷ thứ 18 đã bắt đầu<noinclude></noinclude> t96sll0wtibx9crtxr5mx9za2s6iqk2 104 72455 206113 2026-09-02T10:04:51Z Lcsnes 11706 /* Đã hiệu đính */ 206113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|39}}</noinclude>phát-đạt. Lối văn-minh mới cứ tuần-tự tiến-bộ thời sớm trưa sự giải-phóng về đường tinh-thần, đường chính-trị, rồi cũng được hoàn-toàn. Kế nổi lên cuộc Đại-Cách-mệnh nước Pháp, sự giải-phóng ấy lại càng gấp mau lên nữa. Đến thế-kỷ thứ 19 thời được toàn-hưởng tự-do về khắp các phương-diện: tôn-giáo, triết-học, khoa-học. Chính khoa-học là cái nguyên-động-lực mạnh nhất đã biến-cải cả xã-hội đời nay. Nhân khoa-học phát-minh mà các đồ dụng-cụ cho người ta lao-động, tự cái lưỡi cày cho đến cái máy khâu, đều đổi mới hết cả. Tạo-vật có hai cái sức mạnh, từ xưa chưa ai biết đến, là hơi nước và điện-khí, khoa-học đã thu-phục được, thêm cho loài người hai cái năng-lực mới. Lại chăng giây thép khắp hoàn-cầu đề truyền tư-tưởng đi mọi nơi, khác nào như đặt cho địa-cầu một bộ thần-kinh hệ vậy. Trên đất dưới bể, nào xe, nào tầu, chạy thật mau chóng, khiến cho các giống người giao-thông với nhau mỗi ngày một phồn-thịnh. Lại chế ra những máy để bay trên trời, để thở dưới nước. Máy chụp ảnh thời tức là bắt mặt trời làm tay thợ vẽ cho người ta. Các thứ máy điện thì làm cho đêm cũng sáng như ban<noinclude></noinclude> ldpvkd47aj8on6a36nptcxassl9i175 0 72456 206114 2026-09-02T10:05:08Z Lcsnes 11706 [[w:WP:TTL|←]]Trang mới: “{{đầu đề | tựa đề = Văn minh luận | tác giả = Phạm Quỳnh | dịch giả = | phần = | trước = | sau = | năm = 1927 | chủ đề = | ghi chú = }} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" include=1 /> {{ngắt trang|nhãn=}} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" include=3 /> {{ngắt trang|nhãn=}} <pages index="Văn minh luận (19…” 206114 wikitext text/x-wiki {{đầu đề | tựa đề = Văn minh luận | tác giả = Phạm Quỳnh | dịch giả = | phần = | trước = | sau = | năm = 1927 | chủ đề = | ghi chú = }} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" include=1 /> {{ngắt trang|nhãn=}} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" include=3 /> {{ngắt trang|nhãn=}} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" include=5 /> {{ngắt trang|nhãn=}} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" include=7 /> {{ngắt trang|nhãn=}} {{mục lục bổ trợ|tiêu đề=Phụ lục| *[[/Tự vựng|Tự vựng]] *[[/Dẫn mục|Dẫn mục]] }} {{ngắt trang|nhãn=}} {{Pd/US|1945}} 3k4mqg3mg3x363yol0c3zqslsrepcr5 0 72457 206115 2026-09-02T10:05:49Z Lcsnes 11706 [[w:WP:TTL|←]]Trang mới: “{{đầu đề | tựa đề = [[../]] | tác giả = Phạm Quỳnh | ghi đè tác giả = | dịch giả = | phần = 1 | trước = | sau = [[../2|Tính cách văn minh đời nay]] | ghi chú = }} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" from=9 to=33 />” 206115 wikitext text/x-wiki {{đầu đề | tựa đề = [[../]] | tác giả = Phạm Quỳnh | ghi đè tác giả = | dịch giả = | phần = 1 | trước = | sau = [[../2|Tính cách văn minh đời nay]] | ghi chú = }} <pages index="Văn minh luận (1927) by Phạm Quỳnh.pdf" from=9 to=33 /> 9avtnul9u4lx5walnxwsq6wwqdr2zt2