Wikisource viwikisource https://vi.wikisource.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Phương tiện Đặc biệt Thảo luận Thành viên Thảo luận Thành viên Wikisource Thảo luận Wikisource Tập tin Thảo luận Tập tin MediaWiki Thảo luận MediaWiki Bản mẫu Thảo luận Bản mẫu Trợ giúp Thảo luận Trợ giúp Thể loại Thảo luận Thể loại Chủ đề Thảo luận Chủ đề Tác gia Thảo luận Tác gia Trang Thảo luận Trang Mục lục Thảo luận Mục lục Biên dịch Thảo luận Biên dịch TimedText TimedText talk Mô đun Thảo luận Mô đun Sự kiện Thảo luận Sự kiện Đề tài 104 66489 206336 191228 2026-10-09T09:25:32Z Minomday 10659 /* Đã hiệu đính */ 206336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Minomday" />{{chạy đầu trang|giữa=chép các việc|phải=368}}</noinclude>{{c|{{x-larger|Sổ}}}} {{c|{{larger|Biên tiền làm lễ Miſsa ở Kẻ chợ nước Portugal.}}}} Sa{{apex|o}} le tôi ph̉ cắt nghĩa trć đã, thì mới hiểu được sổ nằy, vì thói cách nć ng̀ thì khác nước ta, nước ng̀ gọi là tiền làm phúc cho Thầy cả, vì lễ Miſsa là sự vô giá, thì chg̉ mua đc̣, cho nên khi Thầy cả nào làm phúc lễ Miſ. cho kẻ xin, thì kẻ xin lại làm phúc tiền cho Thầy cả ấy, kẻ thì cho nhiều, kẻ thì cho ít, kẻ cho nhiều thì là rọ{{apex|u}} rải, mà kẻ cho ít thì là cứ thói, hay là cứ Lệ Vít vồ đã định, vì các địa phận Vít vồ điều khác nhău về sự lang thực Thầy cả, c{{apex|u|`}} tiền làm lễ, vì có nơi thì rẻ đồ ăn uống, mà có nơi thì mắt, cho nên các Vít vồ địa phận cứ tùi đấy mà ra Lề luật, c{{apex|u|`}} truyền cho con chiên m̀h rğ̀: Ai muốn làm Thầy cả bề ngoài, thì ph̉ cho lang<noinclude>{{phải|cho}}</noinclude> f4orked5xz9u6mnglu5112jjg1r8tkc 104 66490 206337 191230 2026-10-09T09:29:58Z Minomday 10659 /* Đã hiệu đính */ 206337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Minomday" />{{chạy đầu trang|trái=369|giữa=Sách sổ sang}}</noinclude>cho sẳn mà ăn mỗi một năm là bấy nhiêu, thì mới truyền chức cho làm Thầy cả, vì các Thầy cả bề ngoài là nhg̃ kẻ ở nhà c{{apex|u|`}} cha mẹ, thì ăn của m̀h, mà có ai đc̣ làm Thầy cả địa phận, hay là giúp việc nhà thờ, thì mới đc̣ ăn của bổn đạo, và khi vào Dà{{apex|o}} nào thì ăn của Dà{{apex|o}} ấy. Ấy vậy lễ Miſsa c{{apex|u|~}} tùi thì, vì khi rẻ đồ ăn uống, thì ng̀ ta làm phúc cho Thầy cả ít, mà khi mắt đồ ăn uống thì ng̀ ta làm phúc cho Thầy cả nhiều, cho nên đời trć đã 300. nam năy, khi bấy giờ chửa có Dà{{apex|o}} D.C.J., mà Vua Manoel trị nước Portugal, xin các Thầy cả làm nhiều lễ Miſsa, c{{apex|u|`}} hỏi rğ̀ muốn lấy tiền, hay là muốn lấy gạo miến, Thầy cả nào muốn lấy tiền, thì Vua ấy truyền cho giữ việc phát mỗi một lễ là 20. đò{{apex|u}}, mà Thầy cả nào muốn lấy gạo miến, thì truyền cho giữ việc phát mỗi một lễ là một thăng, vì gạo miến khi bấy giờ 20. đò{{apex|u}} một thăng, sa{{apex|o}} le bây giờ thì quan 5., c{{apex|u|`}} 2. quan, có khi c{{apex|u|~}} hơn nữa, thì mới<noinclude>{{phải|mua}}</noinclude> n5xivrbbzji4h3nhfy9zlvxr8vzaqdx 104 66494 206338 191239 2026-10-09T09:55:32Z Minomday 10659 /* Đã hiệu đính */ 206338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Minomday" />{{chạy đầu trang|giữa=chép các việc|phải=370}}</noinclude>mua đc̣ một thăng gạo miến, cùng mắt mọi sự dùng. Cho nên năm 1816. mà Vua bà qua đời ở bên thế giái mới, thì Vua João thứ 6. xin nhiều lễ Miſsa cho Mẹ ng̀, c{{apex|u|`}} truyền phát cho các Thầy cả mỗi một lễ là 1. quan 3. tiền 20. đò{{apex|u}}, vì miền ấy làm phúc cho các Thầy cả mỗi một lễ Miſsa là độ nửa đò{{apex|u}} bạc pataca, thì ng̀ phát một đò{{apex|u}} pataca cho ra rọ{{apex|u}} rải hơn dân sự. Đến khi mắt đồ ăn uống, thì bổn đạo Kẻ chợ nước Portugal làm phúc cho Thầy cả mỗi một lễ Miſsa là 2. tiền, dù rằy cà{{apex|n}}g mắt hơn nữa, sa{{apex|o}} nhiều kẻ còn giữ thói ấy, mà nhiều kẻ c{{apex|u|~}} tang lên, cho nên ra lộn lạo, vì có kẻ làm phúc cho 2. tiền một lễ, có kẻ làm phúc cho 2. tiền 40. đò{{apex|u}}, có kẻ làm phúc cho 3. tiền 20. đò{{apex|u}}, có kẻ làm phúc cho 4. tiền một lễ, là họa thì mới có kẻ cho 5. tiền. Sa{{apex|o}} le nhiều Thầy cả lắm, mà chg̉ ai xin đến m̀h, thì lại ph̉ tìm đến nhg̃ nhà thờ nào có lễ, thì biên tên m̀h vào sổ mà làm, thì Thầy cả giữ việc nhà thờ ấy phát tiền cho. Ấy là các ngằy thường. Sa{{apex|o}} le mỗi một nam là hơn 80.<noinclude>{{phải|ngằy}}</noinclude> gqewn5y6go7k3hwlcmamu4d5h8hy1st 104 66495 206339 191244 2026-10-09T10:06:27Z Minomday 10659 /* Đã hiệu đính */ 206339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Minomday" />{{chạy đầu trang|trái=371|giữa=Sách sổ sang}}</noinclude>ngằy lễ, mà th́ Igreja buộc ph̉ xem lễ Miſsa, thì các Thầy cả bề ngoài c{{apex|u|`}} bề tra{{apex|o}} đi làm lễ ở nhà ng ta, vì nh.̀ nhà ng̀ ta có Bàn độc riêng, c{{apex|u|`}} sám sửa mọi sự đồ lễ, và kẻ giúp lễ nữa, mà nhà nào nhà ấy thì đã thửa Thầy cả, cứ nğ̀ lễ thì đến làm lễ cho m̀h xem kho{{apex|u}} mà thôi, bằng sự lễ ấy Thầy cả làm cho ai thì mặc là{{apex|o}}, mà m̀h xem kho{{apex|u}}, thì blả co{{apex|u}} 8. tièn, là một năm hơn 80. vì một lễ là 8. tiền, mà một năm hơn 80. lễ, là hầu 80. quan. Cho nên nhg̃ ngằy ấy, thì các nhà Dà{{apex|o}} để lại ở nhà có 5. Thầy, mà làm lễ từng giờ ở nhà thờ m̀h cho bổn đạo xem, còn bao nhiêu thì sai đi làm lễ nhà ng̀ ta mà lấy tiền, các nhà thờ địa phận nhà nào chg̉ đủ Thầy cả làm lễ từng giờ thì c{{apex|u|~}} ph̉ thuê, mà bổn đạo chịu tiền, vì là nhg̃ ngằy buộc ph̉ xem lễ. Bởi đấy thì có mấy ng̀ xin tôi đến làm lễ nhà m̀h, thì tôi<noinclude>{{phải|chg̉}}</noinclude> jtzroihtw84qmvxi7d121xibetkxuhj 104 72423 206346 206072 2026-10-09T11:37:42Z ~2026-54324-11 20718 206346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|8|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>''(La civilisation est l'ensemble des opinions et des mœurs qui résultent de l'action réciproque des arts industriels, de la religion, des beaux-arts et des sciences).'' Ông {{sc|Guizot}} trong sách « Bàn về lịch-sử văn-minh Âu châu », thì phân-tách văn-minh ra từng nguyên-chất, rồi xét mỗi trình-độ xã-hội gồm được những nguyên-chất gì, và vì cớ sao chưa thể gọi được là hoàn-toàn-văn-minh, nhưng ông cũng không giải rõ nghĩa văn-minh là gì. Nay cứ lấy cái ý-nghĩa phổ-thông mà giải thì có thể nói rằng: Văn-minh là gồm những nguyên-chất đã gây thành ra xã-hội có trật-tự, và khiến cho người ta thắng-đoạt được vạn-vật, làm chủ được địa-cầu. Các nguyên-chất ấy tổ-chức thế nào mà gây dựng ra xã-hội, cùng hành động làm sao mà chinh-phục được thế-giới, đây không thể xét cho tường được. Chỉ xin khái-luận về văn-minh khai-hóa thế nào và trong cuộc sinh-hoạt của một dân-tộc phần nào là phần giúp cho văn-minh được tiến-bộ, nghĩa là lấy văn-minh làm một hiện-tượng mà xét xem hiện-tượng ấy sinh-thành tiến-hóa ra làm sao vậy. Như vậy thì lịch sử văn-minh tức là lịch-sử sự tiến-hóa chung của nhân-loại, đối với lịch-sử chính-trị cũ, chỉ là lịch-sử những chính-sự của các bậc vua chúa mà thôi. Cái thuyết mới về lịch-sử văn-minh phát-minh từ<noinclude></noinclude> tosp1ojh1itey6osxd1vhfaz6t8ynap 104 72425 206347 206083 2026-10-09T11:40:30Z ~2026-54324-11 20718 206347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|9}}</noinclude>thế-kỷ thứ 18; thế-kỷ ấy có những danh-nho như ông {{sc|Montesquieu, Voltaire, Gibbon, Herder}} <ref>{{sc|Montesquieu}} (Tàu dịch là Mạnh-đức-tư-cưu), người Pháp (1689-1755), là một nhà pháp-chính-học có tiếng, làm bộ sách « Vạn-pháp tinh-lý » (''L’Esprit des Lois''), đã có dịch ra hán-văn. — {{sc|Voltaire}} (Tàu dịch là Phúc-Lộc-đặc-nhĩ), người Pháp (1694-1778), là một tay đại-văn-hào về thế-kỷ thứ 18. — {{sc|Gibbon}}, người Anh (1737-1796), là một nhà sử-học, làm sách « La-mã-đế-quốc suy-vong-sử » (''Histoire de la décadence et de la chute de l’Empire Romain''). — {{sc|Herder}}, người Đức (1744-1803), là một nhà triết-học làm sách « Nhân-loại lịch-sử triết-lý luận » (''Philosophie de l’histoire de l’humanité'').</ref> đề xướng lên, rồi đến thế-kỷ thứ 19 thời có bọn ông {{sc|Klemm, Buckle}} <ref>{{sc|Buckle}}, người Anh (1821-1862), là một nhà sử-học, làm sách « Anh-quốc văn-minh-sử » (''Histoire de la civilisation en Angleterre'').</ref> và các nhà bác-học thuộc về phái ông {{sc|Darwin}} <ref>{{sc|Darwin}} (Tàu dịch là Đạt-nhĩ-văn), người Anh (1809-1882), là một nhà bác học trứ-danh, làm sách « Nói về duyên-lai các giống vật, bởi cách đào-thải tự-nhiên » (''De l’origine des espèces par voie de sélection naturelle''), người Tàu đã dịch ra hán-văn, đề là « Chủng-nguyên » (種 源). Theo sách ấy thì các giống sinh-vật trong thế-gian là giống nọ nhân giống kia biến-hóa mà thành ra, giống nào mạnh thì còn, giống nào yếu thì mất; đó tức là cái thuyết « sinh-tồn cạnh-tranh », nhất-danh là « biến-hóa thuyết » vậy. Người Tây nhân tên ông gọi học-thuyết của ông là ''Darwinisme'' (Đại-nhĩ-văn thuyết).</ref>, cũng chủ-trương một thuyết ấy. {{nop}}<noinclude></noinclude> tsfyt8v46rtzlajs32wg31w0qk1ndhj 104 72426 206348 206084 2026-10-09T11:42:38Z ~2026-54324-11 20718 206348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|10|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>Đại khái các học-giả ấy công nhận rằng người ta do dã-man (''sauvagerie'') mà dần dần đến bán-khai (''barbarie''), do bán-khai mà dần dần lên văn-minh (''civilisation''), đó gọi là « tiến-hóa-thuyết » hay là « tiến-bộ-thuyết » (''doctrine du progrès''); nhà sử-học nước Anh {{sc|Gibbon}} là một người chủ-trì thuyết này trước nhất, trái lại thuyết này có người xướng ra thuyết « thoái-hóa » (''théorie de la dégénérescence''); như ông {{sc|Joseph De Maistre}} <ref>{{sc|Joseph De Maistre}} (1753-1821), người Pháp, là một nhà triết-học và tôn-giáo, phản-{{sic|đố|đối}} cuộc Đại-Cách-mệnh nước Pháp, và cố duy-trì những chế-độ quân-chủ cũ. Làm sách « Giáo-hoàng-luận » (''Le Pape'') và sách « Cuộc dạ-đàm ở thành Bỉ-đắc » (''Les Soirées de Saint-Pétersbourg'').</ref> nói rằng các dân-tộc tới bậc bán-khai thời phân nhau ra mà theo hai đường khác, dân này thì cứ tiến mãi lên cho tới cõi văn-hóa càng ngày càng cao, dân kia thì cứ lùi mãi đi mà trở về chốn dã-man đời trước. Cứ thực, thuyết sau ấy không có căn-cứ gì; chưa từng thấy một dân-tộc nào đã khai-hóa rồi mà lại quay về dã-man bao giờ. Gọi là « thoái-hóa » ấy, chẳng qua là đến khi đã văn-minh rồi, còn sót ít nhiều những tục xấu đời trước chưa biến hết mà thôi; thế gọi là « di-tồn thói cũ » (''survivance''), chứ không phải là « thoái hóa dã man ». Lại một dân trình-độ<noinclude></noinclude> 96hwygtxckgetwgeuzk50ci8a9ynpnf 104 72427 206349 206085 2026-10-09T11:47:05Z ~2026-54324-11 20718 206349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|11}}</noinclude>văn-minh đã cao cũng có khi bị dân khác văn-minh còn kém đến xâm-lấn mà biến-hóa đi. Đến như mấy rợ thật dã-man, mà thời-hồ còn nhận thấy như có ít nhiều di-tich văn-minh đời trước, thời những dấu-vết ấy có lẽ là tự giống khác di-truyền sang vậy. Ngày nay, nhờ có các nhà khảo-cổ {{sic|cúu|cứu}} xét những thời-đại trước khi có lịch-sử, đã biết rõ tình-trạng loài người ta về đời thượng-cổ thế nào, và thấy ở đâu đâu, ở xứ nào đời dùng đá (''âge de la pierre'') cũng là trước đời dùng sắt dùng đồng (''âge du métal'') cả. Sau nữa, một dân-tộc nào đã tới một trình-độ văn-minh cao thời về đường vật-chất tất đã có phát-minh được ít nhiều, tiến-bộ được ít nhiều, không có lẽ nhất-đán tiêu-diệt đi hết cả không còn dấu-vết gì trong cách ăn-ở hằng ngày vậy. Muốn nghiên-cứu về lịch-sử văn-minh thời vấn-đề thứ nhất phải giải-quyết là vấn-đề này: công-việc của người ta cùng các xã-hội có phép-tắc nhất-định không, hay là do sự ngẫu-nhiên mà ra (tự-nhiệm thuyết = ''doctrine du libre arbitre''), hay là do một cái sức ở ngoài thế-gian can-thiệp vào (thiên-định-thuyết = ''doctrine de la prédestination'')? Hai thuyết tự-nhiệm và thuyết thiên-định ấy phản-đối nhau, nhưng thịnh-hành lắm. Nói rằng mọi việc ở đời là do sự ngẫu-nhiên hay là<noinclude></noinclude> 3vzznwxt6pacuh8eovfhhmjm8krlwj7 104 72430 206350 206088 2026-10-09T11:54:12Z ~2026-54324-11 20718 206350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|14|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>thời nguyên-nhân thứ nhất là thuộc về khí-hậu (như khí-hậu nóng-nực quá thời sức hoạt-động của người ta phải kém đi); nguyên-nhân thứ nhì là thuộc về thổ-địa tốt hay xấu. Cứ xét qua lịch-sử vạn-quốc thời biết rằng cổ-lai chưa từng thấy dân nào không có khí-hậu tốt hay thổ-địa tốt mà tự mình khai-hóa văn-minh được. Như ở Á-châu, cái khu-vực của văn-minh chẳng qua là một giải đồng-bằng chạy dài từ phía đông-nam nước Tàu cho đến đất Tiểu-Á-tế-á (''Asie mineure''); và phía bắc những xứ ấy thời là những đất bất-mao, chỉ có những rợ Mông-cổ (''Mongols''), Thát-đát (''Tartares'') ở, các rợ này trước khi vào xâm-chiếm mà làm vua trong trung-hạ mấy nước Tàu, Ba-tư (''Perse''), Ấn-độ (''Inde'') thời hãy còn dã-man lắm. Đến khi đã vào ở trung-châu rồi, bấy giờ mới bắt đầu khai-hóa dần ra, trở thành những dân-tộc văn-minh, như lập thành chính-thể, gây dựng quốc-văn, v.v.. Thuộc về dân Ả-rập (''Arabes'') cũng từng thấy như vậy. Vốn nơi sinh-trưởng của dân ấy là chỗ đất nghèo-nàn, không cày-cấy gì được, chỉ chuyên mục-súc, nên trước vẫn là rợ du-mục, chưa có chút văn-hóa gì; tự khi vào xâm-chiếm nước Ba-tư (thế-kỷ thứ 7), nước Tây-ban-nha (''Espagne'', thế-kỷ thứ 8), nước Lahore (ở Ấn-độ, thế-kỷ thứ 9), thời bấy giờ mới trử-tích được của{{nct}}<noinclude></noinclude> ahkb3ufs540x0q9wkocq585wpy9twlk 206351 206350 2026-10-09T11:56:45Z ~2026-54324-11 20718 206351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|14|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>thời nguyên-nhân thứ nhất là thuộc về khí-hậu (như khí-hậu nóng-nực quá thời sức hoạt-động của người ta phải kém đi); nguyên-nhân thứ nhì là thuộc về thổ-địa tốt hay xấu. Cứ xét qua lịch-sử vạn-quốc thời biết rằng cổ-lai chưa từng thấy dân nào không có khí-hậu tốt hay thổ-địa tốt mà tự mình khai-hóa văn-minh được. Như ở Á-châu, cái khu-vực của văn-minh chẳng qua là một giải đồng-bằng chạy dài từ phía đông-nam nước Tàu cho đến đất Tiểu-Á-tế-á (''Asie mineure''); và phía bắc những xứ ấy thời là những đất bất-mao, chỉ có những rợ Mông-cổ (''Mongols''), Thát-đát (''Tartares'') ở, các rợ này trước khi vào xâm-chiếm mà làm vua trong trung-hạ mấy nước Tàu, Ba-tư (''Perse''), Ấn-độ (''Inde'') thời hãy còn dã-man lắm. Đến khi đã vào ở trung-châu rồi, bấy giờ mới bắt đầu khai-hóa dần ra, trở thành những dân-tộc văn-minh, như lập thành chính-thể, gây dựng quốc-văn, v.v.. Thuộc về dân Ả-rập (''Arabes'') cũng từng thấy như vậy. Vốn nơi sinh-trưởng của dân ấy là chỗ đất nghèo-nàn, không cày-cấy gì được, chỉ chuyên mục-súc, nên trước vẫn là rợ du-mục, chưa có chút văn-hóa gì; tự khi vào xâm-chiếm nước Ba-tư (thế-kỷ thứ 7), nước Tây-ban-nha (''Espagne'', thế-kỷ thứ 8), nước ''Lahore'' (ở Ấn-độ, thế-kỷ thứ 9), thời bấy giờ mới trử-tích được của{{nct}}<noinclude></noinclude> 16ujbomihgj1uvgbgpqsonhtxfashmf 104 72431 206352 206089 2026-10-09T11:58:33Z ~2026-54324-11 20718 206352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|15}}</noinclude>cải nhiều và mở-mang ra được nhiều các nghệ-thuật văn-minh. Lại như nước Ai-cập (''Egypte''), văn-minh xưa rực-rỡ biết bao, nhưng chỉ khu trong một dải đất ở hai bên bờ sông Ni-la (''Nil'') mà thôi. Coi đó thì biết rằng về thời-đại xưa thổ-địa tốt là cái nguyên-động-lực thứ nhất của văn-minh. Nhưng ở về các nước Âu-tây thời nguyên-động-lực ấy lại là khí-hậu. Ở Âu-châu khí-hậu ôn-hòa, tiện-lợi cho sự lao-động, người ta dễ phát-siển nghị-lực của mình mà làm được những sự-nghiệp to; bởi thế nên trong trình-độ văn-minh tiến-hóa, bước trước là thuộc về những dân-tộc sinh-trưởng ở mấy nơi đất tốt ở Á-châu và Phi-châu, nhưng văn-minh Âu-châu chính bởi nghị-lực người ta, không bởi tạo-vật hậu-đãi, nên vừa được lâu bền hơn mà lại vừa tấn-tới được hơn, vì rằng tài-lực của tạo-vật tuy to lớn thật mà không phải là vô-cùng, chứ như tài-trí của loài người thời phát-đạt không biết đến đâu là giới-hạn. Như vậy thì rõ rằng khí-hậu ôn-hòa, giục người ta phải xuất-lực mới có đủ dùng, còn lợi cho sự văn-minh tiến-hóa hơn là thổ-địa phì-nhiêu khiến người ta không khó-nhọc mà được sung-túc. Một điều quan trọng nữa cho cuộc văn-minh tiến-hóa là sự phân-phát của-cải trong các hạng người trong xã-hội, ít ra cũng là<noinclude></noinclude> 3elbl2i7qqze6aqu67q35wsvdnstk44 104 72450 206317 206108 2026-10-09T00:42:40Z ~2026-54240-62 20717 206317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|34|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>nho nữa. Phái này thờ ông {{sc|Aristote}} <ref>{{sc|Aristote}} (Tàu dịch là A-lý-sĩ-đa-đức), là một nhà đại-triết-học Hi-lạp (384-322 trước Gia-tô). Ông tập đại-thành cả các khoa-học triết-lý và khoa-học thiên-nhiên về đời bấy giờ, gồm lại lập thành ra một nền triết-học rất hoàn-toàn. Người đời đặt tên ông là « vua Triết-học » (''le prince des philosophes''), cho là tiêu-biểu cho cái triết-lý-tinh-thần. Học-phái của ông gọi là « tiêu-dao học-phái » (''école péripatéticienne''), vì ông thường cùng học trò vừa đi chơi vừa giảng học. Chính ông là học trò ông {{sc|Platon}} (Bá-lạp-đồ) và là thầy học vua {{sc|Alexandre}} (A-lịch-sơn).</ref> làm tiên-sư. {{sc|Aristote}} là một nhà cổ-triết Hi-lạp, tư-tưởng rất rộng-rãi khoan-dung, thế mà đời Trung-cổ suy-tôn ông quá, mượn tên ông để áp-chế sự tự-do tư-tưởng của người đời, nghĩ cũng lạ thay! Các học-giả đời bấy giờ hiểu lầm cái triết-học của ông, nhân đó lập ra một cái học-thuyết độc-tôn, xưng là học-thuyết chính-truyền, hết-thảy công-nhận, người nào không theo không được. Thành ra nhà tư-tưởng tự-do đã bị Giáo-hội bó-buộc, lại bị phái cựu-nho hạn-chế, không dám sáng-nghĩ, không dám truyền-bá ra điều gì cả. Cho nên suốt trong thời-đại Trung-cổ, không có mấy người dám đứng lên xướng cải-cách về các khoa-học triết-lý cùng các khoa-học thiên-nhiên. {{nop}}<noinclude></noinclude> 2ogj2ebjjnozrrg4cgolsxy2n1c7p0o 104 72476 206318 206269 2026-10-09T00:52:15Z ~2026-54240-62 20717 206318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|40|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>ngày. Khoa điện-khí-học từ {{sc|Franklin}} <ref>{{sc|Franklin}}, là nhà chính-trị và trước-thuật Mĩ, sinh ở ''Boston'', mất ở ''Philadelphie'' (1706-1790). Ông chính là người nghĩ chế ra cái ống thu-lôi (''paratonnerre''). Ông có làm một bộ sách phổ-thông lắm, đề là « Cái học của lão ''Richard'' » (''la Science du bonhomme Richard''), lại một bộ « Ký-ức-lục » (''Mémoires'') cũng có giá-trị. Thường nghiên-cứu về triết-học và luân-lý-học. Lại là một người có công to trong việc khôi-phục độc-lập cho nước Mĩ. Chính ông năm 1777 sang Pháp để thay mặt Dân-quốc Mĩ mới thành-lập thương-thuyết đồng-minh với Pháp-hoàng {{sc|Louis}} thứ 16.</ref> đến {{sc|Edison}} <ref>{{sc|Edison}}, là nhà vật-lý-học nước Mĩ, sinh ở ''Milan'' (thuộc về bang ''Ohio'') năm 1847. Một tay ông chế-tạo ra được nhiều thứ máy điện lắm, nhất là thứ đèn điện sáng trắng (''lampe à incandescence'') hiện đặt tên ông, thứ máy hoạt ảnh (''Kinétoscope''). Lại năm 1878, ông chế ra cái máy lưu-thanh (''phonographe'') thứ nhất. Hiện ông còn sống.</ref>, khoa sinh-lý học từ {{sc|Bichat}} <ref>{{sc|Bichat}}, là nhà y-học trứ-danh nước Pháp, chuyên về hai khoa giải-phẫu-học và sinh-lý-học. Sinh ở ''Thoirette'' (hạt ''Jura'') năm 1771, mất ở ''Paris'' năm 1802. Có làm một bộ sách « Tổng giải-phẫu-học » (''Anatomie générale''), Ông đổi mới hẳn khoa giải-phẫu mà đặt ra một khoa-học mới chuyên-trị về các tấm thịt tấm xương (''tissus'', Tàu dịch là tấm ''võng'' 輞), tức là khoa « võng-học » 輞 學 hay là « tổ-chức-học » 組 織 學 (''histologie'')</ref> đến<noinclude></noinclude> 074vytem99rpu2f933ndxf9d4tkl7cx 104 72481 206319 206274 2026-10-09T00:58:38Z ~2026-54240-62 20717 206319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|45}}</noinclude>nổi, việc chính-trị, việc kinh-tế không tường, không sao thi-hành cái quyền chúa-tể cho đích-đáng được. Như đặt ra tòa-án cách-mệnh để làm tội những người không theo với mình, đặt ra luật hiềm-nghi để bắt-bớ những người ngờ là phản-đối, dùng những cái chính-sách tàn bạo để làm cho mọi người khiếp-sợ mà phải theo, toàn là những cái kế-hoạch bạo-động, không phải là cách chính-trị trường-cửu vậy. Cho nên qua hồi đầu hỗn-độn đó, rồi các chính-phủ kế tiếp sau ở nước Pháp không căn-cứ ở hạng bình-dân nữa, mà căn-cứ ở các giai-cấp khác trong xã-hội: như Đệ-nhất-thứ Đế-chính (''le premier Empire''), là chính-phủ vua Nã-phá-luân đệ nhất ({{sc|Napoléon I}}), thời tựa vào bọn quân-phiệt; chính-phủ « Quân-chủ phục-quyền » ({{sc|Restauration}}), là chính-phủ vua {{sc|Louis}} thứ 18 và {{sc|Charles}} thứ 10, khôi-phục lại ngôi vua họ ''Bourbons'', từ năm 1814 đến 1830, thời tựa vào bọn điền-chủ lớn; chính-phủ « Quân-chủ tháng bảy » (''Monarchie de Juillet''), là chính-phủ vua {{sc|Louis-Philippe}} thuộc về giòng thứ họ ''Bourbons'', thời tựa vào bọn chủ công-nghệ và bọn buôn-bán lớn. Kịp đến cuộc Cách-mệnh năm 1848 thời chính-quyền lại về tay hạng bình-dân, nhưng mà hồi bấy giờ bọn thợ thời bạo-động quá, mà bọn dân<noinclude></noinclude> eei60htcu4tnbxhg6tb8lf4prsvay9f 206320 206319 2026-10-09T01:11:28Z ~2026-54240-62 20717 206320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|45}}</noinclude>nổi, việc chính-trị, việc kinh-tế không tường, không sao thi-hành cái quyền chúa-tể cho đích-đáng được. Như đặt ra tòa-án cách-mệnh để làm tội những người không theo với mình, đặt ra luật hiềm-nghi để bắt-bớ những người ngờ là phản-đối, dùng những cái chính-sách tàn-bạo để làm cho mọi người khiếp-sợ mà phải theo, toàn là những cái kế-hoạch bạo-động, không phải là cách chính-trị trường-cửu vậy. Cho nên qua hồi đầu hỗn-độn đó, rồi các chính-phủ kế tiếp sau ở nước Pháp không căn-cứ ở hạng bình-dân nữa, mà căn-cứ ở các giai-cấp khác trong xã-hội: như Đệ-nhất-thứ Đế-chính (''le premier Empire''), là chính-phủ vua Nã-phá-luân đệ nhất ({{sc|Napoléon I}}), thời tựa vào bọn quân-phiệt; chính-phủ « Quân-chủ phục-quyền » ({{sc|Restauration}}), là chính-phủ vua {{sc|Louis}} thứ 18 và {{sc|Charles}} thứ 10, khôi-phục lại ngôi vua họ ''Bourbons'', từ năm 1814 đến 1830, thời tựa vào bọn điền-chủ lớn; chính-phủ « Quân-chủ tháng bảy » (''Monarchie de Juillet''), là chính-phủ vua {{sc|Louis-Philippe}} thuộc về giòng thứ họ ''Bourbons'', thời tựa vào bọn chủ công-nghệ và bọn buôn-bán lớn. Kịp đến cuộc Cách-mệnh năm 1848 thời chính-quyền lại về tay hạng bình-dân, nhưng mà hồi bấy giờ bọn thợ thời bạo-động quá, mà bọn dân<noinclude></noinclude> r5w2c8os8yku76rvvmw27w7u3hcfv6t 104 72482 206321 206275 2026-10-09T01:15:42Z ~2026-54240-62 20717 206321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|46|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>quê thời hãy còn ngu-dốt, quyền chúa-tể chẳng bao lâu lại sang tay một ông vua chuyên-chế nữa, tức là Nã-phá-luân thứ 3, tức là Đệ-nhị-thứ Đế-chính (''le second Empire''), dường như dân hãy còn non-nớt, chưa đủ thi-hành được chính dân-chủ cùng quyền đầu-phiếu vậy. Đệ-nhị-thứ Đế-chính đến trận năm 1870 thất-bại thời bị khuynh-đảo hẳn, tự bấy đến nay nước Pháp mới thật là theo về chính-thể dân-chủ. <ref>Nhân đây tưởng nên kể qua cả các Chính-phủ đã kế-tiếp nhau ở nước Pháp từ cuộc Đại-Cách-mệnh năm 1789, nghĩa là từ khi khởi ra cái phong-trào dân-chủ cho đến giờ: {{ra hàng|Chính-phủ « Lập-hiến » (''La Constituante''), 1789-1790; Chính-phủ « Lập-pháp » (''La Legislative''), 1791-1792; Chính-phủ « Cứu-quốc » (''La Convention'', nhất-danh là ''Comité du Salut public''), 1792-1794; Chính-phủ « Đốc-chính » (''Le Directoire''), 1794-1799. Chính phủ « Nhiếp-chính» (''Le Consulat''), 1799-1804. Đệ nhất-thứ Đế-chính (''Le Premier Empire''), 1804-1814. Chính-phủ « Quân-chủ phục-quyền » (''La Restauration''), 1814-1830. Chính-phủ « Quân-chủ tháng bảy » (''La Monarchie de Juillet''), 1830-1847. Đệ-nhị-thứ Cộng-hòa (''La seconde République''), 1848-1851. (Đệ-nhất-thứ Cộng-hòa là gồm cả các chính-phủ kế-tiếp nhau tự 1789 đến 1804). Đệ-nhị-thứ Đế-chính (''Le Second Empire''), 1851-1871. Đệ-tam-thứ Cộng-hòa (''La Troisième République''), từ 1871 đến ngày nay.}}</ref>{{nop}}<noinclude></noinclude> tvwz52v2rwn7o8yg08tv5ezvb7df5o8 104 72483 206322 206276 2026-10-09T01:18:08Z ~2026-54240-62 20717 206322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|47}}</noinclude>Chủ nghĩa dân-chủ xướng lên tự cuối thế-kỷ thứ 18, qua bao nhiêu nông-nỗi khó-khăn, đến cuối thế-kỷ thứ 19 mới là thắng hẳn, nghĩa là trước sau phải một trăm năm bây giờ mới thực là vững-bền. Nước Pháp bây giờ là một nước dân-chủ cộng-hòa, nghĩa là dân tự cai-trị lấy mình, theo thể-thức như sau này: nhất-ban quốc-dân được quyền bầu-cử thượng hạ Nghị-viện; nghị-viên bầu quan Giám-quốc và các quốc-vụ tổng-trưởng, vì các quốc-vụ tổng-trưởng tuy là quan Giám-quốc cử ra, nhưng thực là các nghị-viên cử, quan Giám-quốc phải theo Nghị-viện. Như vậy thời phàm người dân có quyền bầu-cử là có quyền tham-dự việc quốc-chính, hoặc là trực-tiếp, hoặc là gián-tiếp, cho nên người nào khi bỏ vé bầu-cử không cẩn-thận, hay là có quyền bầu-cử mà tự phóng-khí đi, là người ấy có trách-nhiệm về việc nước, hễ việc nước hư-hỏng là lỗi ở mình một phần vậy. Phàm chính-thể dân-chủ thời dân thể nào chính-phủ thể ấy, chính-phủ hay hay dở là tự dân, không còn trách ai được nữa. Phàm nước nào chủ-quyền ở nhất-ban quốc-dân, hết thảy người dân trong nước đều có nghĩa-vụ trách-nhiệm như nhau cả, thì gọi là nước dân-chủ (''démocratie''), nghĩa là tự dân cai-trị lấy dân. {{nop}}<noinclude></noinclude> o8azojyyy71o0qzb032qe72yz7pc0cm 104 72485 206323 206278 2026-10-09T01:23:28Z ~2026-54240-62 20717 206323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|49}}</noinclude>không đặt lệ « cưỡng-bách giáo-dục », nghĩa là bắt hết thảy người dân ai cũng phải đi học, cùng lệ « miễn-phí giáo-dục », nghĩa là đi học không mất tiền. Một Chính-phủ dân-chủ hoàn-toàn, thời lại tất phải lấy hai cái lệ đó làm gốc cho sự phổ-thông–giáo-dục trong dân-gian, vì rằng phàm người dân ai cũng có quyền bầu-cử, vậy thì ai cũng phải đi học cho biết chữ để thi-hành cái quyền ấy cho chánh-đáng, nghĩa là phải có lệ cưỡng-bách; lại đã bắt ai cũng phải đi học thì tất phải ban-bố sự học thế nào cho kẻ giàu người nghèo đều có thể hưởng được cả, nghĩa là phải có lệ miễn-phí cho người ta. Lại về đường kinh-tế. Một chính-phủ dân-chủ có hạn-chế thời về đường kinh-tế tất là khuynh-hướng về cái chính-sách « bảo-hộ mậu-dịch », nghĩa là đặt luật-lệ để bênh giữ riêng lợi-quyền cho một hạng công-thương có thế-lực. Như chính-phủ « Quân-chủ phục-quyền » nước Pháp, đặt ra luật ngũ-cốc để bênh giữ lợi-quyền cho bọn điền-chủ lớn, luật này đối với phần đa-số trong nước là phần không có quyền bầu-cử thời lại thiệt-hại, vì làm cho giá lúa và giá bánh-mì tăng lên. Chính-phủ « Quân-chủ tháng bảy » thời lại có ý bênh-vực cho các chủ công-nghệ lớn, bèn đặt luật đánh thuế nặng<noinclude></noinclude> 21o1ei750am23ms7z5vlvrpswrbp8fh 104 72486 206324 206279 2026-10-09T01:24:48Z ~2026-54240-62 20717 206324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|50|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>những đồ chế-tạo ở ngoại-quốc đem vào, luật này đối với phần đa-số trong nước cũng có thiệt-hại, vì dân-gian phải cần dùng đến những đồ dệt, đồ sắt, cùng nhiều thứ đồ khác của ngoại-quốc, mà các đồ ấy nhân thuế thương-chính nặng phải tăng giá cao lên. Đến các chính-phủ dân-chủ hoàn-toàn thời về đường kinh-tế tất phải chăm-chút đến sự lợi-ích kẻ tiêu-dùng là phần số nhiều trong nước, nên phải thi-hành cái chính-sách « tự-do mậu-dịch », chỉ lấy sự lợi-ích của dân nhà quê và kẻ thợ-thuyền làm giới-hạn mà thôi. Như vậy thời phàm pháp-luật của chính-phủ dân-chủ ban-bố ra, đều là suy-diễn tự cái tôn-chỉ của chính-thể ấy mà ra: chính-phủ đã ở ý-nguyện chung của phần nhiều người đặt ra, thời trách-nhiệm của chính-phủ tất là phải bênh-vực cho lợi-quyền của phần nhiều người. Nhưng muốn bênh-vực lợi-quyền thời phải biết rõ lợi-quyền ở đâu. Bênh-vực lợi-quyền cho công-chúng không phải là a-dua theo những cái thị-dục cùng những điều thiên-kiến của công-chúng đâu. Có khi muốn suy-diễn cái chủ-nghĩa bình-đẳng đến cực-đoan mà thành ra tổn-hại đến lợi-quyền của công-chúng cũng có. Thế-lực của chủ-nghĩa dân-chủ ngày nay mạnh cho đến nỗi không những ảnh-hưởng đến<noinclude></noinclude> nhywpd4n5ozd7mbianb3a5zzs60r307 104 72487 206325 206280 2026-10-09T01:26:48Z ~2026-54240-62 20717 206325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|51}}</noinclude>pháp-luật mà thôi, lại ảnh-hưởng đến cả mọi sự hoạt-động về thần-trí nữa. Văn-học mĩ-thuật cũng là không ra ngoài sự ảnh-hưởng đó. Từ khi kẻ bình-dân cũng biết đọc sách thời hàng nghìn quyển sách, hàng trăm tờ báo xuất-bản ra để cống-hiến cho công-chúng. Trong khi về chính-trị, về xã-hội phát-khởi ra chủ-nghĩa dân-chủ, thời về văn-học, về mĩ-thuật cũng phát-khởi ra chủ-nghĩa lãng-mạn: lối cổ-kịch chỉ tả những truyện anh-hùng hào-kiệt, dần dần suy đi mà kể đến lối tân-kịch tả về khắp các hạng người trong xã-hội; thể tiểu-thuyết cũng thành phổ-thông ra, và chuyên tả về tình-trạng phong-tục trong dân-gian, hoặc tuyên-truyền những chủ-nghĩa có ích-lợi chung cho xã-hội. Về mĩ-thuật thời như lối họa của {{sc|Delacroix}} <ref>{{sc|Delacroix}} (1799-1863), là một nhà danh-họa nước Pháp, cải-cách hẳn lối cổ-họa và chủ-trương cái chủ-nghĩa lãng-mạn về họa-học, vẽ lấy trước sắc cho rực-rỡ làm đẹp. Chính ông vẽ bức trần điện ''Apollon'' ở nhà bảo-tàng ''Le Louvre'', các bức tranh ở thư-viện Thượng-nghị-viện và Hạ-nghị-viện, ở điện Thái-hòa trong nhà Thị-sảnh thành ''Paris''. Ông cũng có tài văn-chương nữa, còn để lại một tập « Nhật-ký » (''Journal'') có giá-trị.</ref>, có vẻ sinh-hoạt là dường nào, mầu{{nct}}<noinclude></noinclude> ikm2igdafzeygv6zlcxna9oqockv0v5 104 72488 206326 206281 2026-10-09T01:28:31Z ~2026-54240-62 20717 206326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|52|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>sắc đậm-đà biết bao nhiêu; lại như lối vẽ của các tay danh-họa đời nay chọn lấy những chuyện thực mà tả và cách tả cũng cầu lấy cho giống sự-thực, sánh với cái họa-học cổ-điển thời chắc là có ý phổ-thông hơn nhiều. Nghề điêu-khắc như bức chạm bài Quốc-ca (''La Marseillaise'') của {{sc|Rude}} <ref>{{sc|Rude}} (1784-1855) là một nhà điêu-khắc có tiếng nước Pháp, nét chạm li-kỳ và lực-lưỡng. Chính ông chạm các bức tường cửa Khải-hoàn ''Paris'' (''Arc de Triomphe'').</ref> ở cửa Đại-Khải-hoàn thành ''Paris'', thời sánh với các bức chạm những tích thần-tiên về thế-kỷ trước, chắc là dễ cảm công-chúng hơn nhiều. Nghề kiến-trúc cũng chuyển theo ra đường lối mới; nhà kiến-trúc ngày nay không phải xây những lâu-đài cho vua chúa nữa, nhưng phải xây những nơi để hội-họp đông, thích-dụng cho sự cần dùng của ông vua mới là ông « dân-chủ », ông « vua dân », như những nhà thị-sảnh to, những nơi hội-nghị lớn, những đấu-mã trường, diễn-kịch-trường, v, v.. Chủ-nghĩa bình-đẳng tự-do về chính-thể, tức là chủ-nghĩa dân-chủ, không phải chỉ phát-đạt ở một nước Pháp mà thôi. Cuộc Đại Cách-mệnh nước Pháp có ảnh-hưởng đến cả khắp các dân-tộc khác. Những nước còn theo<noinclude></noinclude> 4qfmbtmqszni66quidjci517t8ye3sj 104 72489 206327 206282 2026-10-09T01:32:16Z ~2026-54240-62 20717 206327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|53}}</noinclude>về chính-thể chuyên-chế cũng đã hết sức cưỡng chống lại, nhưng sau đều phải chịu hết. Nước Thụy-sĩ (''Suisse'') trước là gồm vô-số những nước cộng-hòa nhỏ theo về chính-thể quí-tộc (''républiques aristocratiques''), sau cũng thành một cuộc liên-bang theo về chính-thể dân-chủ hết. Các thuộc-địa cũ của Tây-ban-nha (''Espagne''), Bồ-đào-nha (''Portugal'') ở Nam-Mĩ cũng lập thành nước dân-chủ cả. Những xứ bị Thổ-nhĩ-kỳ (''Turquie'') áp-chế, đã thành quận-huyện của Thổ-đế-quốc, như ''Grèce'', ''Roumanie'', ''Serbie'', ''Bulgarie'', đều thoát-li được hết và trở thành nước độc-lập cả. Nước Anh (''Angleterre'') tự khi đổi lại luật bầu-cử năm 1832, 1867, 1884, nước Ý (''Italie''), nước Bỉ (''Belgique''), nước Hà-lan (''Hollande''), nước Tây-ban-nha (''Espagne''), nước Thụy-điển (''Suède''), nước Na-uy (''Norvège''), tuy còn là nước quân-chủ, nhưng chỉ có tên quân-chủ mà thôi, chứ thực là theo chế-độ dân-chủ cả. Các nước ấy đều có Nghị-viện, đều có Nội-các có trách-nhiệm đối với Nghị-viện, nghĩa là dân tự-chủ cai-trị lấy cả. Tự cuộc đại chiến–tranh năm 1914-1918, nước Đức (''Allemagne'') cũng đã đổi ra chính-thể dân-chủ. Các nước mới thành-lập tự sau khi chiến-tranh đến giờ, như Ba-lan (''Pologne''), Triết{{nct}}<noinclude></noinclude> i34vvrlysw5wym9k8yvbxxiqx6yfej5 104 72491 206328 206284 2026-10-09T06:31:19Z ~2026-54324-11 20718 206328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|55}}</noinclude>nước hợp-nhất, một nước dân-chủ và một nước cộng-hòa <ref>Đại-khái chữ cộng-hòa với chữ dân-chủ cũng là đồng nghĩa nhau, nhưng có phân-biệt một chút. Cộng-hòa tiếng Pháp là ''République'' là nói chung về cách chính-trị trọng quyền-lợi của toàn-thể quốc-dân, chứ không riêng một hạng người nào. Cách chính-trị này thường thường là theo về chế-độ dân-chủ (''démocratie''), nghĩa là chủ-quyền ở cả toàn-dân bầu-cử người thay mặt để quản-trị việc nước; nhưng cũng có đôi khi theo chế-độ quí-tộc (''aristocratie'') (như ở Thụy-sĩ ngày xưa), nghĩa là chủ-quyền vẫn ở toàn-dân, song ủy cho một hạng quí-tộc thay dân mà cai-trị việc nước. – Hợp-nhất (''unitaire''), là quyền chính-trị qui-tập vào một chính-phủ trung-ương hết. – Chính-thể nước Pháp có cả ba tính-cách cộng-hòa, dân-chủ và hợp-nhất đó.</ref>. Tuy-nhiên chủ-nghĩa dân-chủ thì ở Âu-châu ngày nay đâu đâu cũng thịnh-hành cả. Nước Pháp có khởi-xướng ra trước, nhưng nay các nước đều đã theo kịp cả rồi. {{g|{{lớn|'''Tiến-bộ về đường kinh-tế'''}}}} Các nước đã khuynh-hướng cả về đường dân-chủ, thời cái vấn-đề lớn-lao phải giải-quyết là làm thế nào cho sinh-kế của công-chúng được sung-túc. Phàm chính-trị là phải mưu việc đó trước nhất. Về đời Phong-kiến,<noinclude></noinclude> 8sf76venu4dr95ol6hqku7pecalam6q 104 72492 206329 206285 2026-10-09T06:33:22Z ~2026-54324-11 20718 206329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|56|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>các chư-hầu đương hống-hách, chỉ nay đánh chỗ này, mai đánh chỗ khác, để mở rộng bờ-cõi của mình, để bắt kẻ khác phải thần-phục, để cướp thêm lấy thành-quách, bắt thêm lấy binh-lính. Đến khi Giáo-hội cầm quyền chuyên-chế, thời lại khởi ra cuộc tôn-giáo-chiến-tranh, như trận Thập-tự để giải-phóng cho đất Thánh-mộ bị người ngoại-đạo chiếm mất. Sau kể đến quân-chủ chuyên-quyền, cũng lại chiến-tranh nữa, hoặc để chinh-phục đất ngoài, hoặc để tỏa-chiết cường-lân, hoặc để giữ thế quân-bình. Kịp đến khi chủ-nghĩa quốc-gia, chủ-nghĩa dân-chủ dấy lên, thời lại chiến-tranh để truyền-bá những tư-tưởng cách-mệnh, tư-tưởng giải-phóng cho các dân-tộc bị áp-chế, như trận Bắc-Mĩ về đời {{sc|Louis}} thứ 16, các trận đánh về hồi Đại-Cách-mệnh, trận đánh khôi-phục độc-lập cho nước Hi-lạp, nước Tỉ-lợi-thì, nước Ý-đại-lợi. Đến ngày nay thời những sự chiến-tranh về chính-trị, về tư-tưởng đã êm hết cả, lại thấy xuất-hiện ra một lối cạnh-tranh mới, là lối kinh-tế-cạnh-tranh. Muốn tìm nơi tiêu-thụ cho hàng-hóa trong nước, bèn đem quân đi chiếm-đoạt lấy các phụ-đầu cùng các thuộc-địa ở ngoài, như về phần nước Pháp thì đánh những trận nước Tàu năm 1860, 1900, trận An-Nam, trận ''Tunisie'' (Bắc Phi{{nct}}<noinclude></noinclude> 5gwzvecgqa4ygqr21cuez9uxf02abi3 104 72493 206330 206286 2026-10-09T06:35:35Z ~2026-54324-11 20718 206330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|57}}</noinclude>châu), trận ''Madagascar'' (đảo lớn ở đông-nam Phi-châu), các trận để chiếm thuộc-địa ở Tây Phi-châu. Các nước đi lấy thuộc-địa ngày nay không phải là để cầu cái hư-danh mở-mang bờ-cõi cho nước mình đâu, chính là vì lẽ kinh-tế cả. Nay thế-giới có thái-bình thời kinh-tế mới thịnh-vượng được, cho nên các nước đã kinh qua nhiều phen chiến-tranh khốn-nạn, như trận Âu-chiến vừa rồi, bây giờ mới hiểu rằng phải nên lấy hòa-bình làm chủ sự giao-tế với nhau. Nếu cứ dùng võ-lực mà chiến-tranh hoài, thời dẫu chiến-thắng hay chiến-bại cũng hại như nhau cả, như vậy thì điều-đình châm-chước còn hơn là xung-đột vô-ích. Cho nên gần đây không có tháng nào là các nước không hội-nghị ở chỗ nọ, hội-nghị ở chỗ kia đề bàn-bạc về việc quốc-tế, lấy thương-thuyết mà giải-quyết mọi việc, không đề đến nỗi phải xung-đột nhau. Những người có tư-tưởng về nhân-đạo đều ước-ao rằng từ nay trở đi nhân-loại sẽ tránh khỏi cái họa chiến-tranh. Mong rằng lời ước ấy sẽ thành sự-thực, nhưng cũng chưa dám chắc, vì cái tình-thể thiên-hạ ngày nay vẫn còn bối-rối lắm. Song xét cho kỹ thời công-việc nhà chính-trị ngày nay không có giống như ngày xưa, không phải âm-mưu kết-liên nước nọ, phản{{nct}}<noinclude></noinclude> ovhvx0uck43gr0efg5zwu6iiv400uwx 104 72494 206331 206287 2026-10-09T06:37:45Z ~2026-54324-11 20718 206331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|58|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>gián nước kia, bày ra thế công thế thủ, tính chuyện cướp nước cướp thành; nhưng cốt nhất là tìm lấy nơi tiêu-thụ cho hàng-hóa nước mình, bênh-vực cho công-nghệ nước nhà đối với thuế thương-chánh hay đối với quyền kinh-tế của nước ngoài, kiểm-điểm cho cẩn-thận những số xuất-cảng nhập-cảng cho hai bên khỏi chênh nhau quá, nói tóm lại là hết sức giữ cho toàn cái sức « tín-dụng » của nước mình ở trên thị-trường thế-giới. Điều ước các nước ký với nhau ngày nay phần nhiều là những ước thông-thương cả. Các vua chúa ngày xưa không phải là tuyệt-nhiên không chăm đến sự làm ăn của dân; nhưng thiết đến sinh-kế dân là chỉ cốt để rồi có cơ mà đánh thuế nặng hơn, để tăng-gia lục-quân hải-quân, khuếch-trương thế-lực đối với các nước khác. Ngày nay thời các nước dân-chủ lấy việc dân-sinh làm cái mục-đích của chính-phủ, chứ không coi là một cái phương-tiện để cầu cho đạt tới mục-đích khác như ngày xưa. Chính-trị, ngoại-giao, cho đến việc chiến-tranh bây giờ cũng là tùy thuộc về việc kinh-tế hết cả. Một nước ngày nay không phải đợi nước láng giềng đề-binh sang đánh mới là nguy-hiểm: có thể nguy-hiểm vì số dự-toán chi-thu không được cân, vì sức « tín{{nct}}<noinclude></noinclude> qsnugfrf6swoy9hawm3fgxrbwq8trdf 104 72495 206315 206288 2026-10-09T00:31:32Z ~2026-54240-62 20717 206315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|59}}</noinclude>dụng » <ref>Phàm việc giao-dịch buôn-bán ngày nay, dù là cá-nhân với cá-nhân, hay các nước với nhau, đều lấy cái sức « tín-dụng » làm cốt yếu. Sức « tín-dụng » (chữ Pháp là ''credit'') là nói về cái tình-thế kinh-tế vững-vàng khiến cho người ngoài có thể tin mà giao-dịch với mình được. Tỉ như một nhà buôn có sức tín-dụng, nghĩa là công-việc trong nhà đủ thịnh-vượng khiến cho các ngân-hàng có bụng tin chịu cho vay tiền để kinh-doanh mọi việc. Một chính-phủ mộ công-thải cũng thế, có sức tín-dụng, dân mới chịu mua vé đông. Một nước phát-hành trái-phiếu ra ngoại-quốc cũng vậy, phải có sức tín-dụng, nước ngoài người ta mới tiêu-thụ cho mình.</ref> bị phá-hoại, vì số xuất-cảng bị giảm-sút, vì dân-tình khủng-hoảng không được yên-ổn làm ăn. Ký một cái thương ước không cẩn-thận cũng hại bằng thua một trận to; bị một phen phá-sản không trả được nợ nước ngoài cũng có thể mất quyền độc-lập được. Nước Thổ-nhĩ-kỳ trước kia, nước Tàu từ xưa đến giờ, cũng vì kinh-tế vụng cho nên một phần tài-sản vào tay người ngoại-quốc giám-đốc (thuế thương-chính, thuế muối, v. v.), mà đến quyền chính-trị trong nước cũng bị ngoại-quốc can-thiệp vào, có khi bị ngoại-quốc chủ-trương nữa. Ngày nay muốn biết một nước mạnh hay yếu chắc là vẫn phải xét hải-quân lục-quân nước ấy nhiều ít thế nào; nhưng mà cũng phải xét cả những nơi tiêu-thụ hàng-hóa của nước ấy nữa, có nhiều nơi vi nhất-đán<noinclude></noinclude> 0qfpjaoeq2pyayuvfnvyyf5j3v4m7gy 206332 206315 2026-10-09T06:40:06Z ~2026-54324-11 20718 206332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|59}}</noinclude>dụng » <ref>Phàm việc giao-dịch buôn-bán ngày nay, dù là cá-nhân với cá-nhân, hay các nước với nhau, đều lấy cái sức « tín-dụng » làm cốt yếu. Sức « tín-dụng » (chữ Pháp là ''credit'') là nói về cái tình-thế kinh-tế vững-vàng khiến cho người ngoài có thể tin mà giao-dịch với mình được. Tỉ như một nhà buôn có sức tín-dụng, nghĩa là công-việc trong nhà đủ thịnh-vượng khiến cho các ngân-hàng có bụng tin chịu cho vay tiền để kinh-doanh mọi việc. Một chính-phủ mộ công-thải cũng thế, có sức tín-dụng, dân mới chịu mua vé đông. Một nước phát-hành trái-phiếu ra ngoại-quốc cũng vậy, phải có sức tín-dụng, nước ngoài người ta mới tiêu-thụ cho mình.</ref> bị phá-hoại, vì số xuất-cảng bị giảm-sút, vì dân-tình khủng-hoảng không được yên-ổn làm ăn. Ký một cái thương-ước không cẩn-thận cũng hại bằng thua một trận to; bị một phen phá-sản không trả được nợ nước ngoài cũng có thể mất quyền độc-lập được. Nước Thổ-nhĩ-kỳ trước kia, nước Tàu từ xưa đến giờ, cũng vì kinh-tế vụng cho nên một phần tài-sản vào tay người ngoại-quốc giám-đốc (thuế thương-chính, thuế muối, v. v.), mà đến quyền chính-trị trong nước cũng bị ngoại-quốc can-thiệp vào, có khi bị ngoại-quốc chủ-trương nữa. Ngày nay muốn biết một nước mạnh hay yếu chắc là vẫn phải xét hải-quân lục-quân nước ấy nhiều ít thế nào; nhưng mà cũng phải xét cả những nơi tiêu-thụ hàng-hóa của nước ấy nữa, có nhiều nơi vi nhất-đán<noinclude></noinclude> s9cmcs693hogddb2ol0t7txphzdaf14 104 72496 206333 206289 2026-10-09T06:42:30Z ~2026-54324-11 20718 206333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|60|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>bị bế-tắc lại, cũng đủ làm cho nước ấy đến suy-sút, đến đồ-địa, chẳng kém gì như bị diệt mất hải-quân hay lục-quân vậy. {{g|{{lớn|'''Tiến-bộ về nghĩa quốc-tế'''}}}} Ngày nay mà nói đến nghĩa quốc-tế-liên-lạc (''solidarité internationale'') thời mới nghe tựa-hồ như không được thích-hợp với thời-thế lắm. Về thế kỷ thứ 18, cái thế-giới-chủ-nghĩa (''cosmopolitisme''), nhân-loại-chủ-nghĩa (''humanitarisme'') đương thịnh-hành lắm, cả Âu-châu bấy giờ coi như một nhà một họ lớn; nhưng từ các trận đời Cách-mệnh và đời Đế-chính trở đi thời cái quốc-gia-chủ-nghĩa (''nationalisme'') lại dần dần nhóm lên càng ngày càng mạnh. Nhờ được chính-sách hòa-bình từ năm 1815 đến 1848, cái chủ-nghĩa quốc-gia mới này hồi đầu không gây ra cuộc chiến-tranh nào cả. Nhưng ở nước Đức tự năm 1841, ở phần nhiều các nước Âu-châu khác từ năm 1848, đâu đâu cũng thấy xuất-hiện ra những vấn đề về dân-tộc, về quốc-gia, cho là việc quan-trọng lắm. Nước nọ vận-động khôi-phục tự-do, dân kia yêu-cầu biên-chế hiếu-pháp, nhân đó chủ-nghĩa quốc-gia, chủ-nghĩa dân-tộc (''principe des nationalités'') lại càng phát lên kịch-liệt. Xưa kia sự tranh-dành, sự ghen-ghét là ở các<noinclude></noinclude> 1fhnmoin017safrdfkv4ws0vpiahz79 104 72499 206316 206292 2026-10-09T00:36:09Z ~2026-54240-62 20717 206316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|63}}</noinclude>ở đâu thời suốt đời ở đấy, ở nhà quê không ra khỏi ấp, ở kẻ chợ không ra khỏi thành. Đến đời quân-chủ, con mắt đã nhìn rộng được ra đến bờ cõi nước nhà, người dân đã bắt đầu có cái quan-niệm về tôn-bang tổ-quốc. Hồi tôn-giáo chuyên-chế thời thấy có cái quan-niệm phảng phất về « công-cộng giáo-hội » (''chrétienté''). Đến thế kỷ thứ 16, các nước đã có chính-sách ngoại-giao đối với nước ngoài, gồm lại gọi tổng-danh là « Âu-châu » (''Europe''). Từ đấy đến giờ, thế-giới rộng ra biết bao nhiêu! Từ thế-kỷ thứ 18 nước Pháp đi khai thuộc-địa khắp mọi nơi, tức là sáp-nhập vào trong vòng khuôn văn-minh Âu-châu những đất nước các phương xa, như ''Canada'', ''Louisiane'', ''Antilles'' ở Mĩ-châu, ''Algérie'', ''Tunisie'', ''Congo'', ''Madagascar'' ở Phi-châu, ''Indochine'' ở Á-châu, mấy cái quần-đảo ở Nam-dương, v.v.. Nước Anh thời sáp-nhập Bắc-Mĩ, Ấn-độ, Úc-châu; nước Đức thời một phần Phi-châu; Tây-ban-nha và Bồ-đào-nha, là hai nước bắt đầu đi khai thuộc-địa sớm nhất, đã từng sáp-nhập đất Trung-Mĩ, Nam-Mĩ, một phần các đảo về các bờ bể Phi-châu, đảo Phi-luật-tân, và nhiều các quần-đảo khác ở Nam-dương; Hà-lan thời sáp-nhập đất Nam-Phi và các quần-đảo<noinclude></noinclude> 8y55ed7wlhghhahtevqyuyfn4fn1a72 206334 206316 2026-10-09T06:46:27Z ~2026-54324-11 20718 206334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|63}}</noinclude>ở đâu thời suốt đời ở đấy, ở nhà quê không ra khỏi ấp, ở kẻ chợ không ra khỏi thành. Đến đời quân-chủ, con mắt đã nhìn rộng được ra đến bờ cõi nước nhà, người dân đã bắt đầu có cái quan-niệm về tôn-bang tổ-quốc. Hồi tôn-giáo chuyên-chế thời thấy có cái quan-niệm phảng phất về « công-cộng giáo-hội » (''chrétienté''). Đến thế kỷ thứ 16, các nước đã có chính-sách ngoại-giao đối với nước ngoài, gồm lại gọi tổng-danh là « Âu-châu » (''Europe''). Từ đấy đến giờ, thế-giới rộng ra biết bao nhiêu! Từ thế-kỷ thứ 18 nước Pháp đi khai thuộc-địa khắp mọi nơi, tức là sáp-nhập vào trong vòng khuôn văn-minh Âu-châu những đất nước các phương xa, như ''Canada'', ''Louisiane'', ''Antilles'' ở Mĩ-châu, ''Algérie'', ''Tunisie'', ''Congo'', ''Madagascar'' ở Phi-châu, ''Indochine'' ở Á-châu, mấy cái quần-đảo ở Nam-dương, v. v.. Nước Anh thời sáp-nhập Bắc-Mĩ, Ấn-độ, Úc-châu; nước Đức thời một phần Phi-châu; Tây-ban-nha và Bồ-đào-nha, là hai nước bắt đầu đi khai thuộc-địa sớm nhất, đã từng sáp-nhập đất Trung-Mĩ, Nam-Mĩ, một phần các đảo về các bờ bể Phi-châu, đảo Phi-luật-tân, và nhiều các quần-đảo khác ở Nam-dương; Hà-lan thời sáp-nhập đất Nam-Phi và các quần-đảo<noinclude></noinclude> 6w7wrowa0cleyr9wk1zx1o5dmfbx7gc 104 72500 206335 206293 2026-10-09T06:49:13Z ~2026-54324-11 20718 206335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|64|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>Mã-lai; nước Nga thời sáp-nhập cả phía Bắc châu Á. Ngoại-giả, những xứ khác hoặc còn thuộc về trình-độ bán-khai, hoặc đã văn-minh rồi mà theo về một lối văn-minh khác với văn-minh của Âu-châu, như nước Tàu, nước Nhật, Ba-tư, Thổ-nhĩ-kỳ, Ai-cập, trước sau cũng phải vào giao-thiệp với các nước Âu-châu cả, tức là chịu ảnh-hưởng của văn-minh Âu-châu. Chính Âu-châu ngày nay cũng chỉ là một bộ-phận trong thế-giới văn-minh, mà thế-giới văn-minh tức có thể gọi là « thế-giới Âu-châu », vì là thuộc văn-minh Âu-châu cả. Lại nhiều các dân-tộc mới, nguyên giống tự người Pháp, người Anh, người Tây-ban-nha, người Bồ-đào-nha, người Hà-lan, người Đức, người Nga, hoặc đã thành-lập, hoặc đương thành-lập, ở Nam-Bắc-Mĩ, ở Phi-châu, ở Á-châu, ở Úc-châu; những dân những nước ấy cố-nhiên là vẫn giữ cái văn-minh cố-hữu của mình, là văn-minh Âu-châu. Văn-minh này lại mỗi ngày một truyền-bá rộng mãi ra, cả một cõi Á-đông vốn thuộc về lối văn-minh khác, ngày nay cũng tiêm-nhiễm hết cả. Người La-mã ngày xưa cho thế-giới là gồm các dân các nước ở quanh miền Địa-trung-hải, cũng như người Tàu cho «thiên-hạ » là Trung-quốc với các nước phụ-dung<noinclude></noinclude> 4uisptr63agv5r5e9p0fo5dzqtbwer7 104 72502 206340 206295 2026-10-09T10:38:11Z ~2026-54324-11 20718 206340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|66|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>Pháp-luật ấy tức là quốc-tế-công-pháp, quốc-tế-tư-pháp, các nước cùng nhau đặt ra, cùng nhau thuận nhận để điều-đình mọi việc quan-hệ đến quyền-lợi nước nọ đối với nước kia, hoặc là quyền-lợi chung của cả nước, hoặc là quyền-lợi riêng của cá-nhân. Khi chiến-tranh cũng có luật-pháp, phàm nước nào có liêm-sỉ cũng phải tuân theo. Đời Phong-kiến ở Âu-châu có cái quyền gọi là « quyền tịch-thu » (''droit d’aubaine''), nghĩa là người ngoại-quốc đến ngụ-cư một nước nào mà không nhập-tịch nước ấy thời khi chết đi gia-sản bị tịch-thu vào làm của nhà vua; đời quân-chủ chuyên-chế, luật ấy cũng vẫn còn giữ. Đời Cách-mệnh ở nước Pháp mới bỏ hẳn, rồi các nước khác cũng bỏ dần hết. Xưa tầu ngoại-quốc mà ghé vào bờ bể nước Pháp thì nguy-hiểm lắm. Nay đâu đâu cũng đặt tháp hải-đăng, đặt hội cứu bão, gặp khi có cái thuyền hay cái tầu nào bị nguy-hiểm ngoài khơi thì bất-luận là người nước nào, cũng phái những thủy-thủ rất can-đảm ra cứu cho khỏi nạn. Người ngoại-quốc giạt đến bờ bể nước mình, xưa coi như thù như giặc, nay sẵn lòng cứu giúp cho, bảo-hộ cho, dẫn đường chỉ lối cho khỏi nguy-nan. Xưa chốn biên-thùy, nơi quốc-giới là chỗ ngăn-trở cho sự giao-thông nhiều lắm. Phàm<noinclude></noinclude> 8wdc16i62fkrlmkfvfb2p3erlxzrm14 104 72503 206341 206296 2026-10-09T10:40:27Z ~2026-54324-11 20718 206341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|67}}</noinclude>hóa-vật ở ngoại-quốc đem vào, hoặc là bị ngăn-cấm, hoặc là bị quan-thuế rất nặng, lính nhà « đoan » khám-xét phiền-nhiễu lắm. Nay thời trừ ra mấy khoản, còn lệ cấm cũng khoan hơn trước nhiều, và thuế thương-chính cũng nhẹ hơn. Vào khoảng năm 1820, ai đi du-lịch trong ba-mươi-bảy « bang » ở nước Đức, — nước Đức hồi bấy giờ chưa hợp-nhất, — thời đồ hành-lý bị khám đến ba-mươi-bảy lần, mỗi nơi một chặng lính « đoan » mặc một thứ áo khác. Ai đi chơi Ý-đại-lợi cũng vậy: ở các xứ thuộc quyền nhà vua ''Sardaigne'', sang các xứ thuộc quyền nhà vua ''Lombardie'' hay ''Venitie'', ở quận ''Parme'' sang quận ''Toscane'', ở đất của Giáo-hoàng sang đất của nhà vua ''Naples'', cũng nghiêu-khê như thế. Từ ngày nước Đức đặt ra ước « quan-thuế liên-hợp » (tiếng Đức là ''Zollverein'', tiếng Pháp là ''Union des Douanes''), nước Áo-Hung chỉnh-đốn lại quan-thuế, nước Ý-đại-lợi thống-nhất, thời không có những sự bất-tiện như thế nữa. Ngày nay đi tự ''Paris'' sang kinh-đô nước Nga, chỉ phải qua có hai đường cửa quan mà thôi. Xưa khách lữ-hành đi ra khỏi bờ cõi nước, lại còn sự phiền-nhiễu nữa, là phải có giấy thông-hành, xin thật khó và mất nhiều tiền, đến đâu cũng phải trình ra, lấy chữ ký quan sở-tại mới được đi, có khi về đến nhà giấy<noinclude></noinclude> mi2kjmhpfeimtudlz7se0y4tf264i3g 104 72504 206342 206297 2026-10-09T10:42:20Z ~2026-54324-11 20718 206342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|68|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>đặc kín những dấu cùng chữ. Người Anh là một dân-tộc hiếu tự-do và ưa giản-tiện xưa nay, bắt đầu bãi cái lệ giấy thông-hành ấy trước nhất, người ngoại-quốc vào nước Anh không cần phải giấy-má gì cả. Nước Pháp về đời Đế-chính tuy là đương thuộc chính-phủ chuyên-chế, hay có thói hiềm-nghi, nhưng cũng bắt-chước người Anh bỏ lệ ấy. Các nước khác lần-lượt theo hết cả. Ngày nay suốt Âu-châu đi nước nọ sang nước kia, không cần phải giấy thông-hành; ở các nơi khác cũng vậy, chỉ trừ những nơi nào thế-lực của chính-phủ chưa được vững-vàng, mới hay có thói nghi-kỵ những người đi lại mà thôi, Về bưu-chính thì suốt các nước trong thế-giới đã họp nhau thành một « Quốc-tế Bưu-chính liên-hiệp-hội » (''Union postale universelle''); về tiền-tệ, về phép đo-lường, hiện cũng đã có nhiều nước theo thể-chế của nước Pháp. Nhờ đó nghĩa quốc-tế-quan-hệ ngày một rõ thêm ra. Nhất-diện thời những sự ngăn-trở cho các nước không thân-cận được nhau ngày một tiêu-trừ đi, nhất-diện thời những mối liên-lạc các nước với nhau lại ngày một thêm nhiều ra và thân-mật hơn. Mỗi ngày lại đặt thêm một đường điện-báo trên cạn dưới bể, đặt thêm một đường hỏa-xa, đường tầu bể,<noinclude></noinclude> t1avo2e8nmclkwffxoffqtzzkuj84uz 104 72505 206343 206298 2026-10-09T10:45:16Z ~2026-54324-11 20718 206343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||TÍNH-CÁCH VĂN-MINH ĐỜI NAY|69}}</noinclude>khiến cho việc giao-thông trong thế-giới văn-minh càng dễ-dàng tiện-lợi. Trong các sự-nghiệp về hỏa-xa, về công-nghệ, trong các cuộc công-thải của nhà nước hay của các thị-tỉnh ở Tỉ-lợi-thì, Tây-ban-nha, Ý-đại-lợi, v.v., đều có tiền của người Pháp mua vé vào đấy cả, cũng như trong các công-ti cùng công-thải của nước Pháp cũng có vô-số tiền của Tỉ, của Anh, của Đức, của Mĩ. Như sản-nghiệp nước Anh với sản-nghiệp nước Pháp rất có mật-thiết-quan-hệ với nhau, chợ Hối-đoái (''la Bourse'') thành ''Paris'' thường hằng ngày theo giá lên xuống ở chợ ''Londres'', bên nước Anh mà xẩy ra có công-ti hay có nhà ngân-hàng nào phá-sản thời lập-tức ảnh-hưởng ngay sang các chợ buôn tiền ở ''Paris'', ''Lyon'', ''Marseille'', ''Lille'', ''Bordeaux''; vì vạn nhất mà hai nước giao-chiến với nhau thời các ngân-phiếu cùng trái-phiếu của hai nước liền sụt giá xuống ngay, sức tín-dụng trong trường kinh-tế cũng bại-hoại ngay. Xét trong lịch-sử Anh với Pháp xưa nay đánh nhau biết bao nhiêu phen; đến bây giờ thời lợi-quyền kinh-tế đã ràng-buộc nhau bền-chặt quá, khó lòng mà quyết-liệt với nhau cho đến đánh nhau được nữa. Ấy kinh-tế có cái sức liên-lạc mạnh như thế. Thậm-chí Pháp với Đức là hai nước thù thiên-cổ với nhau, tưởng<noinclude></noinclude> quvezo6h9l4xnijmus23ppsxufsfit4 104 72506 206344 206299 2026-10-09T11:23:57Z ~2026-54324-11 20718 206344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|70|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>không bao giờ lại còn thân nhau được, thế mà gần đây những nhà chính-trị trong hai nước đã xướng lên cái chính-sách thân-thiện và đã thấy bắt đầu thực-hành. Tự thế-kỷ thứ 19 đến giờ, không có một cái đại-sự-nghiệp gì trong thế-giới mà do một nước chủ-trương cho thành được; như đào đường tụy-đạo núi ''Cenis'' phải nước Pháp với nước Ý hiệp-lực nhau; đào đường tụy-đạo núi ''Saint-Gothard'' phải nước Đức, nước Ý và nước Thụy-sĩ hiệp-lực nhau; đặt giây điện-báo ngầm qua Đại-Tây-dương phải nước Anh với nước Mĩ hiệp-lực nhau; đào sông Vận-hà ''Suez'' tuy là người Pháp chủ-trương mà không phải toàn là vốn của người Pháp cả. Khoa-học ngày nay không phải khoa-học riêng của nước Pháp, nước Anh, nước Đức hay nước Mĩ; khoa-học ngày nay là khoa-học chung của thế-giới. Nhà khoa-học bây giờ không phải như nhà khoa-học đời xưa, ngồi nghiên-cứu một mình ở trong phòng thí-nghiệm: ngày nay có trăm nghìn thứ sách-vở tạp-chí thuật lại cho biết những sự nghiên-cứu của bạn đồng-nghiệp ở khắp các nước; lại có những hội-nghị quốc-tế về khắp các môn học, thường thường họp lại để cho nhà khoa-học bác-học các nước được gặp mặt nhau mà liên-lạc với nhau. Không có một sự phát-minh gì lớn mà không có<noinclude></noinclude> e2iiu8vpjvjt0tauzuzwc2m3lvb5j8n 104 72509 206345 206302 2026-10-09T11:29:48Z ~2026-54324-11 20718 206345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" /></noinclude>{{g|{{x-lớn|'''VĂN-MINH HỌC-THUẬT NƯỚC PHÁP'''}} {{vạch|6em}}}} Văn-minh học-thuật một nước là biểu-hiệu của cái tinh-thần nước ấy. Tinh-thần ấy phát-hiện ra nhiều cách, nhưng rút lại có mấy cái đặc-tính phân-biệt nước ấy với các nước khác, khiến cho nước ấy có một cái hình-dung riêng trong Vạn-quốc, một cái địa-vị riêng trong thế-giới vậy. Phàm các nước lớn đời xưa đời nay, đã có ảnh-hưởng đến cuộc tiến-hóa của nhân-loại, đều có một cái tinh-thần riêng như thế cả. Tinh-thần ấy cũng tức như nhân-cách của từng người vậy. Nhân-cách mỗi người một khác, phát-hiện ra cách tư-tưởng cảm-giác, sự cư-xử hành-vi của mỗi người. Tinh-thần một nước cũng vậy, phản-chiếu ra văn-minh học-thuật của nước ấy. Vậy muốn hiểu rõ văn-minh học-thuật một nước nào, tất phải hiểu cái tinh-thần riêng của nước ấy. Nay thử hỏi các nhà tây-học nước ta, sau khi đọc xong một quyển sách hay bằng chữ Pháp, sách văn-chương hay sách nghị-luận,<noinclude></noinclude> 0o844udkjwmgaj6x2gnlkkiek5e6ix3 104 72514 206313 2026-10-08T16:30:16Z TheHighFighter2 12350 /* Chưa hiệu đính */ [[w:WP:TTL|←]]Trang mới: “lệnh của ông trưởng quan họ xuống nẻo nhà dưới loan báo cho bọn trai làng. Qua một hồi dọn dẹp, kê cúng, gian rạp chính giữa nghiễm nhiên thành một sân khấu lâm thời. Trống chầu trên thềm thủng thẳng điểm bốn, năm tiếng. Chừng hơn mười người phường trèo theo đôi hòm vuông lố nhố tiến vào. Trẻ con đua nhau hò reo. Trong rạp ồn ào như đám vỡ chợ.…” 206313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="TheHighFighter2" />{{dcl|18|LEU CHONG}}</noinclude>lệnh của ông trưởng quan họ xuống nẻo nhà dưới loan báo cho bọn trai làng. Qua một hồi dọn dẹp, kê cúng, gian rạp chính giữa nghiễm nhiên thành một sân khấu lâm thời. Trống chầu trên thềm thủng thẳng điểm bốn, năm tiếng. Chừng hơn mười người phường trèo theo đôi hòm vuông lố nhố tiến vào. Trẻ con đua nhau hò reo. Trong rạp ồn ào như đám vỡ chợ. Sau khi mấy bộ quần áo đã vắt lên sợi giây thừng chăng suốt hai chiếc cột rạp, để ngăn cho nửa gian rạp thành một căn buồng, hộp phấn, hộp son và những mũ bạc, mũ vàng, mũ lông công, mũ cánh chuồn, la liệt bày ra nắp hòm, mặt án. Trống rung. Mõ điểm nhát gừng. Phèng-phèng, chũm-chọe đồng thời nổi lên. Trò bắt đầu diễn. Trước rạp, sau rạp và hai bên rạp, người đứng chật như nêm cối. Hết một hồi trống dạo trò, cả đám đều im phăng-phắc để nhìn bộ miệng người kép giáo-đầu đương mấp máy ở sau một chiếc quạt giấy.<noinclude></noinclude> imepxi0k2gg3gkhjuqsx61bif1t52kk 104 72515 206314 2026-10-08T16:46:12Z TheHighFighter2 12350 /* Chưa hiệu đính */ [[w:WP:TTL|←]]Trang mới: “Đánh sạt một cái, cái quạt bị cúp hẳn lại, người kép lấy hết gân mặt, gân cổ, gân môi để ngân cho giọng thật giài: — Nhớ thủa xưa tích cũ, có một chàng tên gọi Lưu-Bình... Mọi người xôn xao bảo nhau: — À họ làm trò « Tây Dương nghĩa phụ ». Đêm càng khuya, trò càng sô sát, khán-giả càng nô-nức. Người ta vỗ tay cười reo khi nghe anh hề cắt nghĩa…” 206314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="TheHighFighter2" />{{dcl|19|LEU CHONG}}</noinclude>Đánh sạt một cái, cái quạt bị cúp hẳn lại, người kép lấy hết gân mặt, gân cổ, gân môi để ngân cho giọng thật giài: — Nhớ thủa xưa tích cũ, có một chàng tên gọi Lưu-Bình... Mọi người xôn xao bảo nhau: — À họ làm trò « Tây Dương nghĩa phụ ». Đêm càng khuya, trò càng sô sát, khán-giả càng nô-nức. Người ta vỗ tay cười reo khi nghe anh hề cắt nghĩa « đại-phong » là lọ tương. Và người ta tỏ vẻ ái ngại thương-xót, khi thấy Lưu-Bình lắc đầu nhăn mặt trước bát cơm thiu và quả cà mốc của nhà Dương-Lễ. Nửa đêm, trò vừa hết vở. Khán-giả ồn-ào giải tán sau một hồi trống tan trò. Ông trưởng họ Trần oai-vệ ra lệnh cho bọn Lý-trưởng Phó-lý: — Bây giờ nửa giờ tý rồi, sang giờ sửu thì phải khởi hành. Các thày giục họ bưng mâm để chạ sơi rượu, không thì trễ quá.<noinclude></noinclude> 1czhilop2zkgtzqwqoc4nb7d45kdrr9