Wikisource viwikisource https://vi.wikisource.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Phương tiện Đặc biệt Thảo luận Thành viên Thảo luận Thành viên Wikisource Thảo luận Wikisource Tập tin Thảo luận Tập tin MediaWiki Thảo luận MediaWiki Bản mẫu Thảo luận Bản mẫu Trợ giúp Thảo luận Trợ giúp Thể loại Thảo luận Thể loại Chủ đề Thảo luận Chủ đề Tác gia Thảo luận Tác gia Trang Thảo luận Trang Mục lục Thảo luận Mục lục Biên dịch Thảo luận Biên dịch TimedText TimedText talk Mô đun Thảo luận Mô đun Sự kiện Thảo luận Sự kiện Đề tài 104 72432 206353 206090 2026-10-09T12:00:23Z ~2026-54324-11 20718 206353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|16|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>trong một thời-kỳ đầu, hồi xã-hội mới thành-lập. Xét ra sự phân-phát này cũng như sự trử-tích kia, cũng là bởi những phép-tắc thiên-nhiên thuộc về ngoại-giới cả. Cứ đại-để mà xét, thời sự phân-phát của-cải là ở trong hai hạng người: một hạng ra tay lao-động, một hạng mưu-tính chủ-trương, hạng nào cũng có phần lợi ở đó, phần lợi của hạng người lao-động thì gọi là « công » (''salaire''), phần lợi của hạng người chủ-trương thì gọi là « lãi » (''profit''). Lệ thường hễ số người lao-động nhiều thì giá tiền công hạ, trong một xứ đồ ăn nhiều và rẻ, thì dân-số tăng lên mau hơn là những xứ đồ ăn ít và đắt, và giá tiền công của người làm nhân đó cũng sút đi. Ở những xứ khí-hậu nóng thì người ta chỉ cần đến ít đồ ăn cũng đủ giữ được nhiệt-độ trong người và thường hay ăn các thứ cây rau, vừa nhiều vừa dễ kiếm. Đến như những xứ lạnh thì phải ăn nhiều mới đủ giữ được nhiệt-độ, và thường phải ăn những vật có nhiều thán-chất (''carbone''), nhiều mỡ, nhiều dầu, là những vật ít có và khó kiếm. Suy đó thời biết rằng dân-số các xứ nóng tăng lên mau hơn là các xứ lạnh, và giá tiền công người làm ở các xứ nóng có ý càng ngày càng sút đi mà ở các xứ lạnh thời lại càng ngày càng tăng lên. Kết quả sự đó rất là quan-trọng: ở Á-châu, Phi-châu, Mĩ-châu,<noinclude></noinclude> qoqd8e1nrxrcm1hajdk76qn9f5y1dlr 104 72435 206354 206093 2026-10-09T12:08:34Z ~2026-54324-11 20718 206354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|19}}</noinclude>các hình-tượng trong thế-gian không lấy gì làm to dữ cho lắm, người ta biết tin cậy ở tài-lực, ở trí khôn mình, ra công nghiên-cứu các hiện-tượng trước mắt, dần dần tìm phương thắng-đoạt được những sức mạnh thiên-nhiên của tạo-vật và lợi-dụng để làm nên công việc cho mình. Những hình-tượng dữ-dội trong thế-gian thời kích-động trí tưởng-tượng, sinh ra lòng mê-tín, và làm thoái trí học-vấn: cứ xét lịch-sử các văn-minh ở về xứ nóng, thật cũng đủ chứng-nghiệm. Trong các văn-minh ở ngoài Âu-châu thời những hình-tượng trong thế-gian càng tăng trí tưởng-tượng của người ta lên bao nhiêu, lại càng giảm trí khôn-ngoan đi bấy nhiêu. Ở Âu-châu thì thật là khác hẳn: xét các hiện-tượng thiên-nhiên, hình như lại có ý muốn hạn-chế sự tưởng-tượng mà phát-đạt sự suy-nghĩ. Muốn chứng-minh điều đó, không gì bằng so-sánh các truyện thần-tiên của Ấn-độ với truyện thần-tiên của Hi-lạp (''Grèce''), một bên thì những thần quái-quái kỳ-kỳ, kinh-kinh hãi-hãi, thần với người cách xa nhau như trời với đất, một bên thời những thần tính-tình diện-mạo chẳng khác gì người, người với thần thân-cận nhau như cùng loài cùng giống. Trong các văn-minh xứ nóng, sự nguy-hiểm dễ sinh ra cái « quan-niệm về vô-cùng » (''idée de l'infini''); trong<noinclude></noinclude> 34m92t74fqqrh1vadqol2hkojioa6b5 104 72436 206355 206094 2026-10-09T12:12:24Z ~2026-54324-11 20718 206355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|20|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>các văn-minh Âu-châu, sự yên-ổn thời lại sinh ra cái « quan-niệm về hữu-hạn » (''idée du fini''). <ref>Quan-niệm về sự vô-cùng là mơ-màng tưởng-vọng những điều xa-xôi quá không thiết-thực đến việc đời; quan niệm về sự hữu-hạn là chủ-ý về những sự thiết-cận cho đời người.</ref> Ở Âu-châu, cái khuynh-hướng chung của người ta là lấy sức người mà thắng-đoạt tạo-vật; ngoài Âu-châu thời cái khuynh-hướng chung lại là đem mình phục-tòng tạo-vật. Bởi thế nên muốn nghiên-cứu các văn-minh ngoài Âu-châu thời đại-để phải xét ngoại-giới ảnh-hưởng vào người ta thế nào; muốn nghiên-cứu các văn minh Âu-châu thời cốt nhất là phải xét người ta trước. Âu-châu sở-dĩ được khai-hóa hơn các châu khác là thứ nhất bởi tài-trí người ta xâm-lấn được cả các sức mạnh của các giống hữu-sinh vô-sinh trong thế-gian. Muốn hiểu rõ lẽ {{sic|đố|đó}}, không thiếu gì minh-chứng; tỉ như ở Á-châu, thương-nghiệp phát-đạt là nhờ có các đường sông tiện-lợi, các cửa bể {{sic|giáo|giao}}-thông; ở Âu-châu thời là tự sức người mở-mang, công-nghệ biến-cải. Cái khuynh-hướng muốn hạn chế các sức mạnh thiên-nhiên đã rõ-rệt cho đến nỗi hiện nay ở nhiều nước văn-minh Âu-châu dân các tỉnh-thành càng ngày càng nhiều hơn dân nhà quê, đủ<noinclude></noinclude> 7ns8lv9hxgu6k09c0dmv0cxti57m8wd 206356 206355 2026-10-09T12:13:18Z ~2026-54324-11 20718 206356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|20|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>các văn-minh Âu-châu, sự yên-ổn thời lại sinh ra cái « quan-niệm về hữu-hạn » (''idée du fini''). <ref>Quan-niệm về sự vô-cùng là mơ-màng tưởng-vọng những điều xa-xôi quá không thiết-thực đến việc đời; quan niệm về sự hữu-hạn là chủ-ý về những sự thiết-cận cho đời người.</ref> Ở Âu-châu, cái khuynh-hướng chung của người ta là lấy sức người mà thắng-đoạt tạo-vật; ngoài Âu-châu thời cái khuynh-hướng chung lại là đem mình phục-tòng tạo-vật. Bởi thế nên muốn nghiên-cứu các văn-minh ngoài Âu-châu thời đại-để phải xét ngoại-giới ảnh-hưởng vào người ta thế nào; muốn nghiên-cứu các văn minh Âu-châu thời cốt nhất là phải xét người ta trước. Âu-châu sở-dĩ được khai-hóa hơn các châu khác là thứ nhất bởi tài-trí người ta xâm-lấn được cả các sức mạnh của các giống hữu-sinh vô-sinh trong thế-gian. Muốn hiểu rõ lẽ {{sic|đố|đó}}, không thiếu gì minh-chứng; tỉ như ở Á-châu, thương-nghiệp phát-đạt là nhờ có các đường sông tiện-lợi, các cửa bể {{sic|giáo|giao}}-thông; ở Âu-châu thời là tự sức người mở-mang, công-nghệ biến-cải. Cái khuynh-hướng muốn hạn-chế các sức mạnh thiên-nhiên đã rõ-rệt cho đến nỗi hiện nay ở nhiều nước văn-minh Âu-châu dân các tỉnh-thành càng ngày càng nhiều hơn dân nhà quê, đủ<noinclude></noinclude> gjzcgei04u7xb7cpv2n09wu14skmpu5 104 72438 206357 206096 2026-10-09T12:17:24Z ~2026-54324-11 20718 206357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|22|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>hơn là về trí thông-hiểu của người ta, thì phải lấy đạo-đức làm tiêu-chuẩn cho văn-minh; nếu trái lại thời lại phải lấy trí-thức làm tỉ-lệ. Nhưng dù là đạo-đức, dù là trí-thức, nói rằng văn-minh tiến-hóa không phải là văn-minh càng tiến thì những năng-lực tự-nhiên của người ta càng tinh-minh hoạt-bát hơn lên đâu: đứa con trẻ giống văn-minh với đứa con trẻ giống dã-man, lúc sơ-sinh không có khác gì nhau cả; rồi sau khác là bởi sự ảnh-hưởng của xã-hội, sự cảm-hóa của tinh-thần, sự đào-tạo vô-hình về đường đạo-đức, đường trí-thức, khiến cho cách ăn-ở giống nào rõ ra giống ấy. Bấy nhiêu thứ tức là « hoàn-cảnh » (''le milieu, l'ambiance'') ở ngoài, mà cái hoàn-cảnh thời thay đổi luôn; thành ra văn-minh không có nhất-định. Vả những nguyên-nhân làm thành ra văn-minh cũng mỗi lúc một khác. Nay xét những gương đạo-đức trong lịch-sử, đủ biết sự đạo-đức ít có ảnh-hưởng đến cuộc tiến-hóa văn-minh. Vì rằng những giường-mối lớn về luân-lý, tự cổ chí kim có thay đổi tí nào đâu; phải thương-yêu kẻ đồng-loại mình, phải dung-thứ cho kẻ thù mình, phải làm điều lành, phải cầm bụng dục, ái-nhân khắc-kỷ, v.v., cổ-lai đạo-đức vẫn gồm lại có mấy điều đó, không thấy khác chút nào. Đến như về đường trí-thức thời mỗi ngày một phát{{nct}}<noinclude></noinclude> sonnzgezw02617yzt9zvbcws16ltbnt 104 72441 206358 206099 2026-10-09T14:38:44Z ~2026-54324-11 20718 206358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|25}}</noinclude>Trước nhất, cứ đan-cử một dân-tộc, tuần-tự tiến-hóa một mình, không có quan-hệ gì với dân khác, thời chắc là tôn-giáo, văn-học, chính-trị, ba mối ấy là kết-quả chứ không phải là nguyên-nhân của văn-minh. Nay một dân đã văn-minh rồi, không có khi nào tự mình theo một tôn-giáo hãy còn dã-man kém-cỏi, và một dân trí-tuệ chửa mở-mang, học-thức còn hẹp-hòi, thời dẫu tôn-giáo mình hủ-lậu cũng không tự biết mà cải-lương được. Dân còn ngu-dốt thì tiện-thị ưa những sự hoang-đường quái-đản, cho thần-thánh là có quyền muốn làm chi cũng được; dân đã khai-thông rồi thì tự-nhiên tín-ngưỡng những sự cao-thượng hơn. Cứ thực thì tôn-giáo của một dân-tộc nào, một thời-đại nào, là cái biểu-hiệu đặc-biệt của một thời-đại ấy, dân-tộc ấy. Như đạo Thiên-chúa là một đạo rất cao-thượng của các dân-tộc văn-minh Âu-châu, thế mà đem truyền-bá cho những dân còn mọi-rợ chửa khai-thông, thì bất-quá chỉ truyền được cái hình-thức lễ-bái bề ngoài, mà cái tinh-thần tín-ngưỡng ở trong thì không sao truyền được, vì những dân ấy không thể nào hiểu được những lý-tưởng từ-bi bác-ái rất cao-thâm của đạo Thiên-chúa. Muốn lấy tôn-giáo mà khai-hóa cho các dân ấy, thì trước nhất phải mở-mang trí-thức, luyện-tập cho biết suy-nghĩ đã;<noinclude></noinclude> 0xwjwbhhied1u0qm88swv2ldzdq5zwf 104 72443 206359 206101 2026-10-09T23:53:33Z ~2026-54406-93 20721 206359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh||GIẢI NGHĨA VĂN-MINH|27}}</noinclude>chương là cái hình-thức để ghi-chép sự phổ-thông-trí-thức trong một dân; nhưng khi nào có những nhà đại-tư-tưởng dùng văn-chương mà truyền-bá ra những ý-kiến cao hơn trình-độ người đương-thời, thì những nhà ấy tuyệt-nhiên không có ảnh-hưởng gì với người đời, hoặc có khi lại bị người đời phản-đối, công-kích nữa. Nếu hạng trí-thức với hạng người khác trong xã-hội cách xa nhau quá, thời hạng trên không có ảnh-hưởng gì đến hạng dưới và hạng dưới cũng không được ích-lợi gì vì hạng trên. Tức như Hi-lạp La-mã ngày xưa, bọn hạ-lưu thì ngu-si dốt-nát, mê-tin những chuyện quỉ-thần, mà bọn thượng-lưu thì thông-minh sáng-suốt quá, sáng-nghĩ ra những triết-lý rất cao-thâm; hai hạng cách xa nhau như trời vực. Bởi thế cho nên hai nước ấy không văn-minh được lâu bền. Sách-vở chẳng qua là cái kho chứa những của báu của trí-tuệ: nếu trình-độ trong dân chưa đến nơi thời không văn-chương nào làm cho mau tiến-hóa được. Lại có người nói rằng các nước Âu-châu sở-dĩ được văn-minh là bởi chính-phủ biết trị dân được khôn-khéo. Song cứ xét qua cũng đủ biết rằng phàm người đương-đạo, kẻ cầm quyền trong một xứ, những lúc thái-bình vô-sự, mấy khi là có người siêu-việt ra ngoài thế-tục. Những người ấy cũng là sản-nhi của thời-thế,<noinclude></noinclude> jswy1dx3ietcsd5yj7n52trfy6iv64k 104 72444 206360 206102 2026-10-09T23:56:24Z ~2026-54406-93 20721 206360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|28|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>không phải là sáng-tạo ra thời-thế, sự-nghiệp của họ chẳng qua là kết-quả của sự văn-minh tiến-hóa chung, không thể làm nguyên-nhân cho sự tiến-hóa ấy được. Phàm sự cải-cách lớn trong xã-hội, không bao giờ, không thấy đâu là tự tay những người cai-trị dân xướng-suất ra, kẻ đề-xướng ra trước bao giờ cũng là những nhà tư-tưởng thâm-trầm, trông thấy điều lưu-tệ, đại-thanh tật-hô cho ai nấy đều biết, rồi bày phương đặt kế đề cách-tệ cải-tân. Dư-luận đã cảnh-tỉnh, thường thường các chánh-phủ còn chống cưỡng mãi, cho kỳ đến lúc không thể cưỡng được nữa mới chịu theo phong-trào mà cải-cách vậy. Cứ thực mà nói thì phàm các chính-phủ can-thiệp vào việc gì là có hại nhiều hơn là có lợi cho sự văn-minh tiến-hóa, mà cái hại ấy lắm khi to cho đến nỗi làm trở-ngại cả cuộc tiến-hóa. Chức-vụ của các chính-phủ thứ nhất là giữ cho cuộc trị-an trong xã-hội, ngăn-cấm kẻ mạnh bắt nạt người yếu, ban-bố sự phổ-thông-giáo-dục, giữ-gìn cho {{sic|viêc|việc}} vệ-sinh chung; chẳng qua là dự-bị cho sự tiến-hóa, không phải là làm cho tiến-hóa mau lên được; chính sự tiến-hóa là bởi nhiều các nguyên-nhân khác vậy. Nói tóm lại thì tôn-giáo, pháp-chính, văn-chương, tuy cũng có biến-hóa được người ta mà lại bị người ta biến-hóa nhiều hơn; cũng<noinclude></noinclude> 6cj11l8jwli7oo5rog8d6soi4x5kqwv 104 72446 206361 206104 2026-10-10T00:00:45Z ~2026-54406-93 20721 206361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Lcsnes" />{{rh|30|VĂN-MINH LUẬN|}}</noinclude>người mà thôi. Bởi thế nên văn-minh hai nước ấy hãy còn khuyết-điểm, chưa được là hoàn-toàn vậy. {{***|1}} {{***|2}} Trở lên là giải nghĩa văn-minh và xét sự văn-minh tiến-hóa ra làm sao. Các độc-giả đọc kỹ thời biết rằng phàm văn-minh là bởi tài-trí người ta gây dựng ra. Người ta khôn lắm, biết nhiều, tự-khắc tìm cách tô-điểm cho sự sinh-hoạt của mình được văn-vẻ tốt-đẹp; thế gọi là văn-minh. Nhưng sự văn-vẻ tốt-đẹp ấy là bề ngoài, là cái áo mặc rực-rỡ của văn-minh mà thôi, không phải thật là văn-minh. Văn-minh là ở tự trong óc người ta, óc có mở-mang sáng-suốt mới thật là văn-minh. Nếu óc còn mờ-tối bí-tắc mà bề ngoài đã rực rỡ vẻ-vang, thời đó là văn-minh giả vậy. Đương lúc quốc-dân mơ-màng sự văn-minh, nhiều người hiểu lầm hai chữ văn-minh, lấy văn-minh giả làm văn-minh thật, lấy hình-thức làm tinh-thần, lấy cái áo sặc-sỡ ở ngoài thay cho cái óc tinh-túy ở trong: ngộ-nhận như thế thật là hại cho sự văn-minh tiến-hóa trong nước vậy. Phàm những hàng thượng-lưu-xã-hội, có cái trách hướng-đạo cho đồng-nhân, rất không nên hiểu lầm như thế. Phải biết rằng văn-minh cốt là ở trí-thức, như trên kia đã giải rõ.<noinclude></noinclude> rb6h5f23e6dasg5ly5ze4hkg9so3q2h