Lâm Đồng

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="vi">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikivoyage</sitename>
    <dbname>viwikivoyage</dbname>
    <base>https://vi.wikivoyage.org/wiki/Trang_Ch%C3%ADnh</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Phương tiện</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Đặc biệt</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Thảo luận</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Thành viên</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Thảo luận Thành viên</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikivoyage</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Thảo luận Wikivoyage</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Tập tin</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Thảo luận Tập tin</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Thảo luận MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Bản mẫu</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Thảo luận Bản mẫu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Trợ giúp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Thảo luận Trợ giúp</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Thể loại</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Thảo luận Thể loại</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Mô đun</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Thảo luận Mô đun</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Sự kiện</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Thảo luận Sự kiện</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Lâm Đồng</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730</id>
    <revision>
      <id>123157</id>
      <parentid>121907</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T08:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57212" sha1="3dj9c9ixmmw444fnyco69zn8hufw771" xml:space="preserve">{{pagebanner|Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg|caption=Hồ Xuân Hương tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt, Lâm Đồng}}

{{quickbarprovince
| image=Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg
| imagewidth=260px
| caption=Hồ Xuân Hương tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt
| location=Lam Dong in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=23.966,50 km²
| population=4.356.400 người (ước tính sau sáp nhập)
| population density=181,8 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Cơ Ho]], [[Tiếng M'Nông]], [[Tiếng Chăm]], [[Tiếng Mạ]], [[Tiếng Chu Ru]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Bà La Môn]], [[Hồi giáo]]
| ethnic group=Người Kinh (79,9%), người Cơ Ho (6,0%), người Nùng, người M'Nông, người Tày, người Mạ, người Chăm, người Hoa
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Tây Nguyên]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt
| years active=1899 - Thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng / 1958 - Thành lập tỉnh Lâm Đồng / Hợp nhất không gian cao nguyên và duyên hải
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (263 / 252 / 261)
| website=[https://lamdong.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Lâm Đồng]
}}

'''Lâm Đồng''' là một tỉnh thuộc vùng [[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Việt Nam]], đồng thời là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước. Phía Bắc giáp tỉnh [[Đắk Lắk]] và tỉnh [[Mondulkiri]] của [[Campuchia]]; phía Đông giáp tỉnh [[Khánh Hòa]]; phía Tây giáp [[Thành phố Hồ Chí Minh]] và thành phố [[Đồng Nai]]; phía Nam và Đông Nam giáp [[Biển Đông]] với đường bờ biển dài gần 200 km cùng đảo tiền tiêu thuộc [[Đặc khu Phú Quý]]. Sau khi sắp xếp và hợp nhất hành chính năm 2025 theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, tỉnh Lâm Đồng tích hợp trọn vẹn không gian tự nhiên và văn hóa của 3 địa phương trước đây là Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận. Tỉnh là địa bàn hiếm hoi của Việt Nam sở hữu đồng thời ba dạng địa hình: cao nguyên ôn đới mát mẻ quanh năm, bình nguyên bán bình nguyên núi lửa bazan màu mỡ, và dải bờ biển cồn cát nhiệt đới nắng gió. Vùng đất này sở hữu Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới [[Khu dự trữ sinh quyển Langbiang]], Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO [[Công viên địa chất Đắk Nông]], Di sản Văn hóa Thế giới [[Mộc bản triều Nguyễn]], thành phố du lịch nghỉ dưỡng [[Đà Lạt]], thủ phủ đồi cát và resort biển [[Mũi Né]], hồ sinh thái tự nhiên [[Tà Đùng]], quần thể thác nước hùng vĩ [[Thác Đray Sáp]], [[Thác ĐamB'ri]] và di tích tháp Chăm cổ [[Tháp Po Sah Inư]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình quản lý phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu, không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:Cao nguyên Lâm Viên (nhìn từ Cao nguyên Mơ Nông).jpg|nhỏ|Cao nguyên Lâm Viên nhìn từ dãy cao nguyên M'Nông]]

=== Lịch sử hình thành ===
Lịch sử vùng đất Lâm Đồng mới phản ánh quá trình tụ cư lâu đời của các tộc người bản địa ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo, kết hợp với các đợt khai phá thời phong kiến và quy hoạch đô thị thời cận hiện đại.

Thời tiền sử, các di chỉ khảo cổ học tại lưu vực sông Đồng Nai, cao nguyên M'Nông và vùng đồng bằng ven biển Bình Thuận chứng minh sự hiện diện của con người từ hàng ngàn năm trước qua các công cụ đồ đá, đồ gốm và trống đồng Đông Sơn. Vùng đất duyên hải phía Nam từng thuộc địa bàn vương quốc Champa cổ kính với các tiểu quốc Thuận Thành, để lại dấu ấn kiến trúc tôn giáo qua cụm đền tháp Po Sah Inư (Phường Phú Thủy), tháp Po Dam (Xã Tuy Phong). 

Cuối thế kỷ 19, bác sĩ Alexandre Yersin thực hiện các chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Biang vào năm 1893, mở đường cho việc xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên núi cao của người Pháp. Ngày 1 tháng 11 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnaï), đặt tỉnh lỵ tại Di Linh. Năm 1916, tỉnh Lâm Viên được thành lập với tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Sau nhiều lần chia tách và sáp nhập, ngày 19 tháng 5 năm 1958, chính quyền miền Nam đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng, đồng thời lập tỉnh Tuyên Đức (gồm thị xã Đà Lạt và vùng phụ cận). Năm 1976, tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Tuyên Đức hợp nhất thành tỉnh Lâm Đồng. Cùng thời kỳ, dải đất duyên hải sáp nhập thành tỉnh Thuận Hải trước khi tái lập tỉnh Bình Thuận vào năm 1991. Tại vùng đất cao nguyên M'Nông phía Tây Bắc, tỉnh Đắk Nông được thành lập năm 2003 trên cơ sở tách ra từ tỉnh Đắk Lắk.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 chính thức sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của ba tỉnh Lâm Đồng, Bình Thuận và Đắk Nông thành tỉnh Lâm Đồng mới. Ngày 16 tháng 7 năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 188/NQ-CP bàn giao phần diện tích Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh Lâm Đồng về thành phố Đồng Nai quản lý thống nhất.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Với diện tích tự nhiên gần 24.000 km², địa hình tỉnh phân tầng theo ba bậc độ cao rõ rệt từ Tây Bắc xuống Đông Nam:
* '''Bậc cao nguyên sương mù Lang Biang &amp; Núi cao (độ cao trên 1.400 m):''' Nằm ở trung tâm phía Bắc, bao gồm cao nguyên Lâm Viên với độ cao trung bình 1.500 m. Nơi đây có các đỉnh núi cao như đỉnh Bidoup (2.287 m), đỉnh Lang Biang (2.163 m tại Phường Lang Biang - Đà Lạt). Rừng thông ba lá và thông nàng nguyên sinh bạt ngàn bao bọc lấy thung lũng đô thị Đà Lạt, tạo cảnh quan đồi dốc, hồ nước tự nhiên (Hồ Xuân Hương, Hồ Tuyền Lâm) và các dòng thác nước dốc đứng (Cam Ly, Datanla, Prenn).
* '''Bậc cao nguyên đồi lượn sóng Di Linh - Bảo Lộc &amp; Cao nguyên M'Nông (độ cao 600 - 1.000 m):''' 
  * Cao nguyên Di Linh và Bảo Lộc ở phía Nam có độ cao 800 - 1.000 m, địa hình đồi bát úp thoai thoải, đất đỏ bazan sâu màu mỡ chuyên canh cây công nghiệp dài ngày (chè, cà phê, dâu tằm, sầu riêng) và các thác nước lớn như Thác ĐamB'ri (Phường 2 Bảo Lộc), Thác Pongour (Xã Đức Trọng).
  * Cao nguyên M'Nông ở phía Tây Bắc (Đắk Nông trước sáp nhập) có độ cao trung bình 800 m, lưu giữ hệ thống hang động núi lửa Chư Blúk dài gần 10.000 m hình thành từ dung nham núi lửa bazan cổ, thung lũng sông Sêrêpôk cuồn cuộn với cụm thác Đray Sáp, Gia Long, Trinh Nữ và lòng hồ sinh thái Tà Đùng (Xã Tà Đùng) với hơn 40 đảo lớn nhỏ.
* '''Bậc duyên hải, đồng bằng hẹp &amp; Đảo ngoài khơi (độ cao 0 - 200 m):''' Dải ven biển dài gần 200 km thuộc Bình Thuận trước đây. Địa hình đồng bằng nhỏ hẹp bị chia cắt bởi các nhánh núi đâm ngang ra biển, nổi bật với hệ thống cồn cát và đồi cát sa mạc ven biển (Đồi cát Mũi Né, đồi cát Bàu Trắng tại Xã Hòa Thắng). Ngoài khơi cách đất liền 100 km là đảo núi lửa [[Đặc khu Phú Quý]] ngự giữa ngư trường lớn của biển Đông.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số tỉnh đạt trên 4,35 triệu người với 49 dân tộc anh em cùng chung sống. Người Kinh chiếm gần 80% dân số, phân bố tại các phường đô thị và dải đồng bằng ven biển. Đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ gồm người Cơ Ho (6,0%), người M'Nông (1,9%), người Mạ (1,5%), người Chu Ru (0,7%), người Ra Glai, người Chơ Ro; cùng các cộng đồng người Nùng, Tày, Thái, H'Mông di cư từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và cộng đồng người Chăm cư trú lâu đời ven biển.

Sự hội tụ của ba vùng đất tạo nên không gian văn hóa đa dạng bậc nhất Việt Nam:
* '''Di sản đại diện nhân loại:''' [[Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên]] của đồng bào Cơ Ho, Mạ, M'Nông gắn liền với đời sống tâm linh, lễ cúng lúa mới, lễ hội đâm trâu và kiến trúc nhà rông truyền thống; [[Mộc bản triều Nguyễn]] lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Phường Xuân Hương - Đà Lạt); cùng Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc, Bình Đức (Xã Phan Hiệp cũ, nay thuộc Xã Bắc Bình) được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
* '''Di sản văn hóa Chăm pa ven biển:''' Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm (tháng 10 dương lịch) tại tháp Po Sah Inư (Phường Phú Thủy), Lễ hội Ramưwan của người Chăm Bà ni, các điệu múa quạt Chăm và nghề dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp.
* Lễ hội đương đại và vùng cao: Festival Hoa Đà Lạt tổ chức định kỳ 2 năm một lần tôn vinh nghề trồng hoa công nghệ cao; Lễ hội Đua thuyền rồng truyền thống sông Cà Ty (Phường Phan Thiết) và Lễ hội Cúng lửa của người M'Nông.

=== Khí hậu ===
Do sự chênh lệch độ cao từ mực nước biển lên đến hơn 2.000 m, khí hậu Lâm Đồng phân hóa sâu sắc thành ba tiểu vùng khí hậu rõ nét:

* '''Tiểu vùng ôn đới núi cao (Khu vực Đà Lạt, Lạc Dương):''' Độ cao trên 1.400 m mang khí hậu cận nhiệt đới núi cao mát mẻ quanh năm. Nhiệt độ trung bình năm chỉ từ 16 đến 18 °C, ban ngày hiếm khi vượt quá 25 °C, ban đêm se lạnh 11 đến 15 °C. Sương mù bao phủ vào sáng sớm và chiều tối. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau với bầu trời quang đãng, nắng nhẹ chan hòa.
* '''Tiểu vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa (Khu vực Bảo Lộc, Di Linh, Đắk Nông):''' Độ cao từ 600 m đến 1.000 m. Nhiệt độ trung bình năm từ 21 đến 23 °C, mát mẻ hơn đồng bằng nhưng ấm hơn Đà Lạt. Lượng mưa hàng năm rất lớn (từ 2.200 đến trên 2.800 mm), mùa mưa kéo dài tạo thảm thực vật đồi rừng xanh tốt quanh năm.
* '''Tiểu vùng duyên hải nhiệt đới khô hạn (Khu vực Phan Thiết, Tuy Phong, La Gi):''' Nằm ở sườn khuất gió, là một trong những vùng khô nóng nhất cả nước với lượng mưa trung bình năm dưới 1.100 mm. Số giờ nắng cao đạt gần 2.900 giờ/năm, nhiệt độ ban ngày phổ biến 29 đến 33 °C; gió biển hoạt động ổn định quanh năm, là điều kiện lý tưởng cho các môn thể thao lướt ván buồm, lướt ván diều quốc tế.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu trạm Đà Lạt (Độ cao 1.500 m)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 22 (72) || 24 (75) || 25 (77) || 25 (77) || 25 (77) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 22 (72) || 21 (70) || '''23 (73)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 11 (52) || 12 (54) || 13 (55) || 14 (57) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 15 (59) || 14 (57) || 13 (55) || '''14 (57)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 11 (0.4) || 24 (0.9) || 62 (2.4) || 170 (6.7) || 191 (7.5) || 213 (8.4) || 229 (9.0) || 214 (8.4) || 282 (11.1) || 239 (9.4) || 97 (3.8) || 36 (1.4) || '''1.768 (69.6)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:Deo Bao Loc.jpg|nhỏ|Cung đường đèo Bảo Lộc trên Quốc lộ 20 kết nối vùng Đông Nam Bộ lên cao nguyên]]

Nằm ở vị trí chiến lược kết nối Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Lâm Đồng sở hữu mạng lưới giao thông đối ngoại đa dạng gồm cảng hàng không, cao tốc huyết mạch, quốc lộ xuyên rừng và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Quốc tế Liên Khương | tên khác=Lien Khuong International Airport | ký hiệu=DLI
| địa chỉ=Xã Đức Trọng | vĩ độ=11.7500 | kinh độ=108.3725 | chỉ đường=Cách Phường Xuân Hương - Đà Lạt 30 km về phía Nam dọc cao tốc Liên Khương - Prenn
| điện thoại=+84 263 3843 373 | trang web=https://vietnamairport.vn/lienkhuongairport
| nội dung=Cảng hàng không cấp 4D phục vụ các chuyến bay nội địa thường nhật kết nối thẳng với [[Hà Nội]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Đà Nẵng]], [[Hải Phòng]], [[Vinh]], [[Huế]], [[Cần Thơ]], [[Phú Quốc]], cùng các chuyến bay quốc tế thường lệ kết nối với [[Seoul]], [[Busan]] (Hàn Quốc), [[Bangkok]] (Thái Lan) và [[Kuala Lumpur]] (Malaysia).
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết - Vĩnh Hảo (Cao tốc CT01):''' Tuyến cao tốc 4 làn xe hiện đại nối thông suốt từ Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai qua dải ven biển Lâm Đồng tại Xã Hàm Tân, Phường Phan Thiết, Xã Bắc Bình, Xã Tuy Phong. Thời gian lái xe ô tô từ TP.HCM về Phường Phan Thiết chỉ mất 2 giờ 15 phút (khoảng 160 km).
* '''Trục Quốc lộ 20 &amp; Đèo Bảo Lộc:''' Tuyến quốc lộ huyết mạch từ ngã ba Dầu Giây (Đồng Nai) vượt qua Đèo Chuối, [[Đèo Bảo Lộc]] lên Phường 3 Bảo Lộc, Xã Di Linh, Xã Đức Trọng, sau đó vượt [[Đèo Prenn]] hoặc đèo Mimosa vào trung tâm Phường Xuân Hương - Đà Lạt. Thời gian di chuyển ô tô từ TP.HCM lên Đà Lạt khoảng 5 đến 6 giờ (300 km).
* '''Trục Quốc lộ 14 (Đường Hồ Chí Minh Tây Nguyên):''' Kết nối từ Chơn Thành (Đồng Nai) qua Xã Kiến Đức, Phường Nam Gia Nghĩa, Xã Đắk Mil sang tỉnh Đắk Lắk.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc dải duyên hải qua Xã Sơn Mỹ, Phường La Gi, Phường Phan Thiết, Xã Bắc Bình đến Xã Vĩnh Hảo kết nối với Ninh Thuận (Ninh Bình mới) và Khánh Hòa.
* '''Tuyến Quốc lộ 27 &amp; Quốc lộ 28:'''
  * Quốc lộ 27 nối từ Phường Phan Rang - Tháp Chàm vượt đèo Ngoạn Mục (đèo Sông Pha) qua Xã D'Ran, Xã Đơn Dương, Xã Đức Trọng sang Đắk Lắk.
  * Quốc lộ 28 nối từ Phường Phan Thiết vượt đèo Gia Bắc lên Xã Di Linh, tiếp tục qua hồ Tà Đùng sang Phường Bắc Gia Nghĩa.
* '''Xe khách liên tỉnh chất lượng cao:'''
  * Các hãng xe thương hiệu lớn như Phương Trang (FUTA Bus Lines), Thành Bưởi, Phong Phú, Kumho Samco vận hành mạng lưới xe giường nằm, xe phòng nằm VIP cao cấp với tần suất 15 - 30 phút/chuyến ngày đêm từ Bến xe Miền Đông, Bến xe Miền Tây (TP.HCM) đi Đà Lạt, Bảo Lộc, Phan Thiết, Gia Nghĩa. Giá vé: 160.000 - 350.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
[[Tập tin:Ga Binh Thuan 1567.JPG|nhỏ|Ga Bình Thuận tại Xã Hàm Kiệm trên tuyến đường sắt Bắc Nam]]
* Tuyến [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 175 km dọc theo dải bờ biển phía Nam tỉnh:
  * '''Ga Phan Thiết''' (Phường Phong Nẫm cũ, nay thuộc Phường Bình Thuận): Đón đoàn tàu du lịch chuyên tuyến SPT1/SPT2 chạy khứ hồi hàng ngày giữa Ga Sài Gòn và Phan Thiết (thời gian chạy tàu 3 giờ 45 phút).
  * '''Ga Bình Thuận''' (Xã Hàm Kiệm): Ga đầu mối đón trả khách cho các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8 nối liền Bắc - Nam.
  * Các ga địa phương khác gồm Ga Sông Mao (Xã Hải Ninh), Ga Ma Lâm (Xã Hàm Thuận).
* Tuyến đường sắt răng cưa du lịch cổ Đà Lạt - Trại Mát dài 7 km xuất phát từ Ga Đà Lạt (Phường Lâm Viên - Đà Lạt) đưa khách ngắm cảnh thung lũng rau hoa đến viếng Chùa Linh Phước.

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng Quốc tế Vĩnh Tân (Xã Vĩnh Hảo):''' Cụm cảng biển nước sâu đón nhận tàu hàng bách hóa tổng hợp tải trọng lớn đến 50.000 DWT.
* '''Tàu cao tốc ra Đặc khu Phú Quý:''' Các tàu cao tốc Superdong-Phú Quý, Phú Quý Express, Trưng Trắc xuất bến từ Cảng vận tải Phan Thiết (Phường Phan Thiết) vượt 56 hải lý ra [[Đặc khu Phú Quý]]. Thời gian chạy tàu khoảng 2 giờ 15 phút đến 2 giờ 30 phút tùy điều kiện gió mùa.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:Dalat-cable-car.jpg|nhỏ|Cáp treo du lịch ngắm rừng thông từ đồi Robin sang Thiền viện Trúc Lâm tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do di chuyển giữa các cung đèo dốc uốn lượn ngắm đồi thông Đà Lạt, chinh phục đồi cát Mũi Né hoặc vi vu ngắm biển đảo Phú Quý. Điểm cho thuê xe máy tập trung rất đông tại trung tâm Phường Xuân Hương - Đà Lạt, Phường Mũi Né, Phường Nam Gia Nghĩa và bến cảng Phú Quý với giá thuê từ 100.000 - 150.000 VNĐ/ngày.
* '''Cáp treo đồi Robin (Đà Lạt):''' Tuyến cáp treo dài 2.267 m nối từ đỉnh đồi Robin ở độ cao 1.517 m vượt qua tán rừng thông bạt ngàn sang Thiền viện Trúc Lâm và Hồ Tuyền Lâm; du khách ngắm nhìn toàn cảnh thành phố sương mù từ trên cabin kính.
* '''Xe buýt nội tỉnh &amp; Tuyến liên huyện cũ:'''
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Xã Đơn Dương (qua D'Ran).
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Phường 1 Bảo Lộc (chạy dọc Quốc lộ 20).
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Xã Lạc Dương (chân núi Lang Biang).
  * Tuyến xe buýt đô thị Phường Phan Thiết đi Phường Mũi Né (đón trả khách dọc đường biển Nguyễn Đình Chiểu).
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động phổ biến phục vụ chở khách ngắm cảnh vòng quanh bờ Hồ Xuân Hương (Đà Lạt) và dọc các tuyến phố resort ven biển Mũi Né, Tiến Thành.
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Lado Lâm Đồng: ☎ +84 263 3666 777
  * Taxi Quốc Tế Lâm Đồng: ☎ +84 263 3525 252
  * Taxi Mai Linh Phan Thiết: ☎ +84 252 3838 383
  * Taxi Mai Linh Gia Nghĩa: ☎ +84 261 3545 545
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM (taxi điện) hoạt động đón trả khách tại các phường trung tâm Đà Lạt, Phan Thiết và Bảo Lộc.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Bao Dai's Summer Palace 02.jpg|nhỏ|Dinh III Bảo Đại giữa đồi thông tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

=== Quần thể Kiến trúc Di sản Đà Lạt &amp; Cao nguyên Lâm Viên ===
* {{xem
| tên=Dinh III Bảo Đại (Biệt điện Mùa Hè) | tên khác=Bao Dai Summer Palace
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Triệu Việt Vương, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9305 | kinh độ=108.4300 | chỉ đường=Nằm trên đỉnh đồi thông kề hồ Tuyền Lâm
| điện thoại=+84 263 3831 581 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Biệt điện xây dựng trong giai đoạn 1933 - 1938 do kiến trúc sư Paul Veysseyre và Huỳnh Tấn Phát thiết kế mang phong cách kiến trúc Art Deco châu Âu. Tòa dinh thự nguyên bản gồm 25 phòng nghỉ cao cấp, từng là nơi sinh sống và làm việc của gia đình vị hoàng đế cuối cùng triều Nguyễn. Bên trong trưng bày trọn vẹn hiện vật hoàng gia: ngai vàng, phòng làm việc của vua Bảo Đại, phòng ngủ của Nam Phương Hoàng hậu và các hoàng tử, công chúa.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thắng cảnh Hồ Tuyền Lâm &amp; Thiền viện Trúc Lâm | tên khác=Tuyen Lam Lake &amp; Truc Lam Monastery
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9050 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm đô thị 5 km về phía Nam
| điện thoại=+84 263 3843 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:00 | giá=Miễn phí vào cổng thiền viện; thuyền du lịch hồ tính riêng
| nội dung=Khu du lịch quốc gia rộng hơn 2.900 ha kẹp giữa thung lũng thông nguyên sinh. Điểm nhấn trung tâm là Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt ngự trên núi Phụng Hoàng, một trong ba thiền viện Trúc Lâm lớn nhất nước; khuôn viên gồm chính điện uy nghiêm, lầu chuông, vườn hoa cẩm tú cầu và vườn trúc thanh tịnh soi bóng xuống mặt nước hồ Tuyền Lâm phẳng lặng.
}}

* {{xem
| tên=Đỉnh Lang Biang | tên khác=Nui Ong Nui Ba / Lang Biang Peak
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Lang Biang - Đà Lạt | vĩ độ=12.0450 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm Đà Lạt 12 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3839 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 50.000 VNĐ; xe jeep khứ hồi lên đồi Ra-đa: 120.000 VNĐ/người
| nội dung=Cụm núi biểu tượng của cao nguyên Lâm Viên gồm hai đỉnh núi Bà (2.167 m) và núi Ông (2.124 m). Đỉnh đồi Ra-đa ở độ cao 1.950 m cho tầm nhìn bao quát toàn bộ thung lũng Suối Vàng, Suối Bạc và đô thị Đà Lạt lồng lộng trong mây ngàn; nơi đặt tượng chàng K'Lang và nàng H'Biang gắn liền với truyền thuyết tình yêu sử thi của đồng bào Lạch.
}}

* {{xem
| tên=Ga Đà Lạt | tên khác=Dalat Railway Station
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Quang Trung, Phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9415 | kinh độ=108.4550 | chỉ đường=Cách Hồ Xuân Hương 1,5 km về phía Đông
| điện thoại=+84 263 3834 409 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=5.000 VNĐ/người (vé tàu Trại Mát tính riêng)
| nội dung=Nhà ga xe lửa cổ nhất Đông Dương hoàn thành năm 1938 mang phong cách kiến trúc Art Deco kết hợp hài hòa mái nhà rông Tây Nguyên; đặc trưng với ba chóp mái tam giác mô phỏng ba đỉnh núi Lang Biang và hệ thống kính màu rực rỡ. Nhà ga hiện phục vụ tuyến tàu du lịch đầu máy hơi nước chạy răng cưa dài 7 km đi Trại Mát viếng Chùa Linh Phước (Chùa Ve Chai).
}}

* {{xem
| tên=Thung lũng Tình Yêu &amp; Đồi Mộng Mơ | tên khác=Valley of Love
| trang web=https://thunglungtinhyeu.vn | email=
| địa chỉ=Số 03-05-07 Đường Mai Anh Đào, Phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9780 | kinh độ=108.4480 | chỉ đường=Cách trung tâm 5 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3821 448 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Trọn gói: 250.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Thung lũng danh thắng tự nhiên hình thành từ hồ nước Đa Thiện bao quanh bởi sườn đồi thông xanh ngắt; tích hợp mê cung cây xanh, cầu kính 7D trên không ngắm thung lũng, vườn hoa hồng cổ và khu trưng bày tượng sáp danh nhân thế giới.
}}

[[Tập tin:Draysap03.JPG|nhỏ|Dòng thác Đray Sáp đổ cuộn trào trên nền đá bazan núi lửa]]

=== Quần thể Thác Nước &amp; Công viên Địa chất Đắk Nông ===
* {{xem
| tên=Cụm Thác Đray Sáp - Gia Long | tên khác=Dray Sap &amp; Gia Long Waterfalls
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Đắk Sôr cũ (nay thuộc Xã Nam Đà) | vĩ độ=12.5380 | kinh độ=107.8850 | chỉ đường=Bên dòng sông Sêrêpôk ranh giới với tỉnh Đắk Lắk
| điện thoại=+84 261 3546 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Cụm thác nước tự nhiên kỳ vĩ trên nền đứt gãy địa chất đá bazan núi lửa cổ thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Thác Đray Sáp theo tiếng Ê Đê nghĩa là &quot;thác khói&quot;; dòng nước sông Sêrêpôk đổ từ độ cao 20 m trải dài hơn 100 m tạo thành màn sương nước bốc lên cuồn cuộn như khói trắng bao phủ vách đá dung nham. Cách đó 7 km là thác Gia Long hoang sơ với các hồ tắm tự nhiên và hệ sinh thái rừng rậm nguyên sinh rợp bóng cây kơnia.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên &amp; Hồ Tà Đùng | tên khác=Ta Dung Lake
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8650 | kinh độ=107.9850 | chỉ đường=Nằm kề Quốc lộ 28 cách Phường Bắc Gia Nghĩa 45 km
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Thuê thuyền tham quan lòng hồ: 100.000 - 150.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Vịnh Hạ Long của Tây Nguyên&quot; với diện tích mặt nước gần 5.000 ha hình thành từ công trình thủy điện Đồng Nai 3. Lòng hồ sở hữu hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô giữa mặt nước phẳng lặng xanh ngắt như ngọc bích, kẹp giữa dãy núi Tà Đùng cao 1.982 m. Du khách đi thuyền dạo quanh các đảo nổi, cắm trại qua đêm trên đồi cao đón bình minh và mây luồn bồng bềnh.
}}

* {{xem
| tên=Hệ thống Hang động Núi lửa Chư Blúk | tên khác=Chu Bluk Volcanic Cave System
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Nam Dong và Xã Buôn Choáh cũ | vĩ độ=12.5120 | kinh độ=107.9150 | chỉ đường=Thuộc khu vực huyện Krông Nô cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Tham quan theo tour chuyên biệt | giá=Chi phí tour theo đơn vị tổ chức
| nội dung=Hệ thống hang động dung nham núi lửa dài nhất Đông Nam Á hình thành cách đây hàng triệu năm từ quá trình phun trào núi lửa Chư Blúk. Quần thể gồm hơn 50 hang động ngầm liên hoàn với tổng chiều dài gần 10.000 m; bên trong lưu giữ các cấu trúc địa chất núi lửa nguyên bản: ngấn dung nham, thạch nhũ dung nham, khuôn cây hóa thạch dung nham và di chỉ khảo cổ học người tiền sử sinh sống trong hang đá.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thác ĐamB'ri | tên khác=DamB'ri Waterfall
| trang web=http://dambri.com.vn | email=
| địa chỉ=Xã ĐamB'ri cũ (nay thuộc Phường 2 Bảo Lộc) | vĩ độ=11.6250 | kinh độ=107.7550 | chỉ đường=Cách trung tâm Bảo Lộc 18 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 263 3751 517 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Trọn gói vé vào cổng và xe trượt: 200.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Ngọn thác nước hùng vĩ nhất Nam Tây Nguyên với chiều cao hơn 60 m đổ thẳng đứng qua vách đá hoa cương sừng sững giữa rừng rậm nguyên sinh. Du khách có thể đi thang máy kính lộ thiên cao 60 m xuống chân thác, trải nghiệm đường máng trượt Alpine Coaster dài 1.650 m đạt kỷ lục châu Á, khám phá thác Dasara và làng văn hóa mạ bản địa kề bên.
}}

* {{xem
| tên=Thác Pongour (Thác Bảy Tầng) | tên khác=Pongour Waterfall
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tân Hội cũ (nay thuộc Xã Đức Trọng) | vĩ độ=11.6880 | kinh độ=108.2650 | chỉ đường=Cách Quốc lộ 20 khoảng 6 km
| điện thoại=+84 263 3677 777 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Danh thắng quốc gia được mệnh danh là &quot;Nam thiên đệ nhất thác&quot;; dòng nước sông Đa Nhim đổ qua 7 tầng thềm đá bazan xếp lớp bậc thang thoai thoải rộng hơn 100 m tung bọt trắng xóa; nơi gắn liền với truyền thuyết sử thi nàng tù trưởng Kanai quả cảm của đồng bào Cơ Ho.
}}

[[Tập tin:Tháp Po Sah Inu, Phan Thiết, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Cụm tháp Chăm cổ Po Sah Inư tại Phường Phú Thủy]]

=== Di tích Tháp Chăm, Đồi cát Mũi Né &amp; Biển Duyên hải ===
* {{xem
| tên=Quần thể Tháp Chăm Po Sah Inư | tên khác=Po Sah Inu Cham Towers
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đồi Bà Nài, Phường Phú Thủy | vĩ độ=10.9350 | kinh độ=108.1410 | chỉ đường=Cách trung tâm Phan Thiết 7 km về phía Đông Bắc hướng đi Mũi Né
| điện thoại=+84 252 3817 085 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=15.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia xây dựng từ cuối thế kỷ 8 đầu thế kỷ 9 thời kỳ vương quốc Champa cổ, phong cách kiến trúc Hòa Lai. Cụm tháp gồm Tháp Chính thờ thần Shiva và sinh thực khí Linga - Yoni bằng đá xanh nguyên khối, Tháp Lửa và Tháp Cứu Hỏa bằng gạch nung đỏ gắn kết bằng nhựa thực vật; là trung tâm diễn ra Lễ hội Katê lớn nhất năm của đồng bào Chăm Bàlamôn.
}}

* {{xem
| tên=Đồi Cát Bay Mũi Né (Đồi Cát Đỏ) | tên khác=Mui Ne Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9500 | kinh độ=108.2850 | chỉ đường=Nằm dọc đường bờ biển hướng đi Hòn Rơm
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày (lý tưởng nhất lúc 05:30 - 07:30 và 16:30 - 18:00) | giá=Miễn phí vào đồi cát; thuê ván trượt cát: 20.000 - 30.000 VNĐ
| nội dung=Sa mạc cát tự nhiên liên tục đổi màu và thay đổi hình dạng vân sóng theo hướng gió biển thổi (gần 18 sắc thái màu khác nhau: vàng, đỏ, trắng xám). Du khách trải nghiệm trượt cát bằng tấm nhựa mica từ đỉnh cồn dốc, đi xe môtô địa hình bốn bánh ATV vượt cát và ngắm hoàng hôn biển lộng gió.
}}

* {{xem
| tên=Thắng cảnh Đồi cát Bàu Trắng &amp; Bàu Sen | tên khác=White Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Hòa Thắng | vĩ độ=11.0650 | kinh độ=108.4250 | chỉ đường=Cách Mũi Né 30 km theo cung đường ven biển ĐT716
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé tham quan thắng cảnh: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Hồ nước ngọt tự nhiên khổng lồ nằm lọt thỏm giữa những đồi cát trắng tinh trải dài ngút ngàn, được mệnh danh là tiểu sa mạc Sahara của Việt Nam. Vào mùa hè, mặt hồ nở rộ bạt ngàn hoa sen hồng thanh khiết; du khách có thể thuê xe jeep địa hình leo đỉnh đồi cát hoặc chèo thuyền kayak ngắm hoa sen giữa hồ.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Hải đăng Kê Gà &amp; Bãi đá nhảy | tên khác=Ke Ga Lighthouse
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tân Thành | vĩ độ=10.6980 | kinh độ=107.9920 | chỉ đường=Cách Phan Thiết 30 km về phía Nam theo đường ven biển
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Cano đưa sang đảo: 50.000 - 80.000 VNĐ/người
| nội dung=Ngọn hải đăng cổ nhất và cao nhất Việt Nam do kỹ sư người Pháp Chavat thiết kế xây dựng từ năm 1897 trên một đảo đá hoa cương biệt lập sát bờ biển. Tháp đèn cao 35 m (độ cao so với mặt biển là 65 m) xây hoàn toàn bằng các khối đá hoa cương mài nhẵn ghép khít khao; bên trong có 183 bậc cầu thang xoắn ốc bằng thép dẫn lên đài ngắm toàn cảnh đại dương.
}}

[[Tập tin:Chualinhsonphuquy.jpg|nhỏ|Chùa Linh Sơn trên sườn núi Cao Cát tại Đặc khu Phú Quý]]

=== Vùng Biển Đảo Đặc khu Phú Quý ===
* {{xem
| tên=Đặc khu Phú Quý | tên khác=Cu Lao Thu / Koh Rong
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5180 | kinh độ=108.9410 | chỉ đường=Cách cảng vận tải Phan Thiết 56 hải lý ngoài khơi biển Đông
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí ra vào đặc khu
| nội dung=Huyện đảo tiền tiêu núi lửa cổ giữa đại dương gồm đảo lớn Phú Quý và các đảo phụ Hòn Tranh, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng. Thắng cảnh tự nhiên nổi bật:
* '''Núi Cao Cát &amp; Chùa Linh Sơn:''' Ngọn núi lửa đã tắt cao 106 m phía bắc đảo; vách núi cấu tạo từ các lớp đá trầm tích phong hóa hàng triệu năm xếp tầng nếp uốn độc đáo như rãnh hẻm đá grand canyon; trên đỉnh đặt tượng Phật Bà Quan Âm hướng biển.
* '''Núi Cấm &amp; Hải đăng Phú Quý:''' Ngọn đồi cao nhất đảo (108 m) nơi đặt trạm hải đăng dẫn đường cho tàu bè quốc tế, phóng tầm mắt bao trọn 360 độ toàn cảnh quần đảo.
* '''Vịnh Triều Dương &amp; Bãi Nhỏ - Gành Hang:''' Vịnh biển cát trắng mịn hình cánh cung rợp bóng hàng dương cổ thụ; Gành Hang sở hữu hồ bơi tự nhiên Khe Sung và &quot;Hồ vô cực&quot; do vách đá bazan dựng đứng tự nhiên đón sóng biển tràn vào tạo thành vũng bơi trong suốt.
* '''Đền thờ Vạn An Thạnh:''' Bảo tàng sinh vật biển cổ kính lưu giữ bộ xương cá voi (cá Ông) khổng lồ dài hơn 20 m niên đại hàng trăm năm thuộc hàng lớn nhất Đông Nam Á.
}}

== Hoạt động ==
* '''Chèo thuyền kayak và SUP trên Hồ Tuyền Lâm:''' Xuất bến sáng sớm tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt, tự chèo thuyền nhẹ nhàng trên mặt hồ phẳng lặng mờ sương, lướt qua các bán đảo thông reo ngút ngàn và ghé thăm khu rừng phong đổi màu lá vào mùa đông.
* '''Săn mây bình minh trên đỉnh Cầu Đất &amp; Lang Biang:''' Thức dậy lúc 04:30 sáng di chuyển về đồi chè Cầu Đất (Phường Xuân Trường - Đà Lạt) hoặc đỉnh núi Lang Biang để chiêm ngưỡng biển mây luồn bồng bềnh tràn ngập thung lũng đồi thông dưới ánh rạng đông.
* '''Trượt cát và lái xe môtô địa hình bốn bánh trên đồi cát Bàu Trắng:''' Thuê xe ATV tự lái vượt qua các dải đồi cát dốc đứng tại Xã Hòa Thắng hoặc thử cảm giác trượt cát tốc độ cao từ đỉnh đồi cát đỏ Mũi Né.
* '''Lặn biển ngắm rạn san hô Hòn Tranh &amp; Đặc khu Phú Quý:''' Đi thuyền máy từ bến cảng Phú Quý sang đảo Hòn Tranh, đeo kính lặn và ống thở khám phá các thềm san hô cành nhiều màu sắc cùng bầy cá biển trong vắt.
* '''Lướt ván buồm và lướt ván diều quốc tế Mũi Né:''' Trải nghiệm các môn thể thao nước mạo hiểm tận dụng tốc độ gió biển lý tưởng tại bãi biển Hàm Tiến và Mũi Né với sự hướng dẫn của các huấn luyện viên lướt ván chuyên nghiệp.
* '''Trekking xuyên rừng và thám hiểm hang động núi lửa Chư Blúk:''' Khám phá lòng hang ngầm dung nham C7, C6 tại huyện Krông Nô cũ (Xã Nam Dong), đi bộ xuyên qua thảm rừng rụng lá khộp mùa khô và leo dốc đá dung nham kỳ vĩ.
* '''Trải nghiệm du thuyền ngắm hoàng hôn Hồ Tà Đùng:''' Thuê thuyền máy chạy vòng quanh các đảo đất xanh ngắt nhấp nhô giữa lòng hồ Tà Đùng (Xã Tà Đùng), câu cá nước ngọt và thưởng thức tiệc nướng BBQ ngoài trời ven đồi nhìn xuống hồ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Lâm Đồng mới phản ánh sự trù phú hiếm có nhờ sự kết hợp giữa nông nghiệp công nghệ cao vùng ôn đới cao nguyên, vùng chuyên canh cây công nghiệp bazan và nguồn hải sản dồi dào từ ngư trường duyên hải Bình Thuận, đảo Phú Quý.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Rau củ &amp; Hoa tươi Đà Lạt:''' Nông sản ôn đới canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP tại Phường Lâm Viên - Đà Lạt, Phường Xuân Trường - Đà Lạt, Xã Đơn Dương gồm dâu tây giống Nhật Bản, New Zealand (dâu ngọt giòn trồng trên giàn thủy canh), atisô, bông cải xanh, cà chua bi, xà lách thủy canh, cùng các loại hoa cắt cành danh tiếng như hoa hồng, hoa cúc, cẩm tú cầu, hoa lan hồ điệp.
* '''Mứt &amp; Trái cây sấy khô Đà Lạt:''' Trái cây tươi bản địa được chế biến thủ công thành mứt dâu tây, mứt dâu tằm, khoai lang sấy giòn, mứt hoa hồng (hoa atisô đỏ ngâm đường) và hồng treo gió công nghệ Nhật Bản (trái hồng dẻo quánh, mật ngọt lịm tự nhiên bên trong lớp vỏ se khô) tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Thanh long Bình Thuận:''' Trái cây xuất khẩu chủ lực trồng bạt ngàn tại Xã Hàm Thuận, Xã Hàm Kiệm, Xã Tân Thành; gồm giống thanh long ruột trắng thanh mát và thanh long ruột đỏ ngọt đậm, vỏ mỏng căng bóng; cùng các sản phẩm chế biến sâu như rượu vang thanh long, thanh long sấy dẻo.
* '''Cà phê Chồn, Arabica Cầu Đất &amp; Robusta Đắk Mil:''' Hạt cà phê Arabica thượng hạng trồng ở độ cao trên 1.500 m tại Cầu Đất (Phường Xuân Trường - Đà Lạt) có vị chua thanh tao và mùi thơm nồng nàn; kết hợp dòng Robusta đậm đà đắng gắt trồng trên đất bazan núi lửa Xã Đắk Mil, Phường 2 Bảo Lộc, Xã Di Linh.
* '''Trà Oolong Bảo Lộc &amp; Trà B’Lao:''' Trà búp sấy ủ hương hoa sói, hoa lài cổ truyền tại Phường B’Lao, Phường 1 Bảo Lộc; cùng dòng trà Oolong thuần chất trồng trên cao nguyên đồi lượn sóng Bảo Lâm với hương thơm ngát tự nhiên, nước trà xanh vàng sóng sánh.
* '''Nước mắm Phan Thiết nguyên chất:''' Nước mắm cá cơm than ủ chượp ròng rã trong các thùng gỗ lều bời lời từ 12 đến 18 tháng tại Phường Phú Thủy, Phường Phan Thiết; nước mắm cốt màu cánh gián đậm đà, mùi thơm nồng, độ đạm tự nhiên cao từ 30 đến 40 độ đạm.
* '''Mực một nắng Phan Thiết &amp; Cua huỳnh đế Phú Quý:''' Mực lá tươi rói vừa câu đêm xẻ lưng phơi qua đúng một đợt nắng gắt ven biển, thịt mực dày ngọt mềm; cùng cua huỳnh đế đỏ au vỏ cứng mai vuông, thịt chắc béo ngậy bắt từ các rạn đá ngầm [[Đặc khu Phú Quý]].
* '''Tiêu sọ &amp; Hạt điều Đắk Song:''' Hạt tiêu đen, tiêu sọ Đắk Song (Xã Đắk Song) hạt mẩy tròn, vị cay nồng xộc mũi và hàm lượng piperin cao; hạt điều rang muối giòn rụm béo bùi từ vùng đất bazan.

[[Tập tin:Vườn Thanh Long ở Hàm Thuận Nam, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Vườn thanh long thắp đèn đêm tại Xã Hàm Kiệm]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Đà Lạt &amp; Chợ đêm Đà Lạt (Chợ Âm Phủ):''' Tọa lạc tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt; ban ngày là chợ đầu mối nông sản rau hoa, mứt sấy khô; ban đêm biến thành khu phố đi bộ mua sắm áo len, khăn quàng dệt kim và phố ẩm thực đường phố sôi động.
* '''Chợ Phan Thiết (Phường Phan Thiết):''' Chợ đầu mối ven sông Cà Ty bày bán phong phú các loại hải sản tươi sống đánh bắt trong ngày, bánh quai vạc, nước mắm truyền thống và thanh long tươi.
* '''Chợ Bảo Lộc (Phường 1 Bảo Lộc):''' Trung tâm thương mại trà, cà phê và tơ tằm lớn nhất vùng cao nguyên phía Nam.
* '''Trung tâm Thương mại Go! Đà Lạt (Quảng trường Lâm Viên):''' Đại siêu thị tổng hợp ngầm dưới lòng đất kề khối nụ hoa atisô kính màu, cung cấp đầy đủ hàng hóa đặc sản đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Lâm Đồng mới mang tính giao thoa độc đáo: vừa có nét thanh lịch, nhẹ nhàng của các món nóng ấm ăn trong tiết trời se lạnh sương mù Đà Lạt, vừa có vị cay nồng đậm đà của núi rừng Tây Nguyên, và vị mặn mòi, tươi rói của hải sản biển Nam Trung Bộ.

Các món ngon đặc trưng tiêu biểu:
* '''Bánh căn Đà Lạt:''' Bánh đổ bằng bột gạo trong các khuôn gốm nung nhỏ không dùng dầu mỡ; đập thêm trứng cút hoặc trứng gà ta béo ngậy; vỏ bánh giòn xốp bên dưới, mềm mịn bên trên; ăn kèm bát nước mắm ấm pha mỡ hành hoặc bát nước xíu mại ngọt thanh thơm tiêu, thêm vài viên xíu mại thịt viên mềm tan tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Lẩu gà lá é:''' Món lẩu nóng hổi trứ danh giữa trời lạnh; nước dùng ninh từ xương gà thanh ngọt đun cùng măng chua giòn sần sật, thịt gà đồi thả vườn săn chắc; khi ăn nhúng từng nắm lá é tươi (loài rau cùng họ hương nhu có vị the the cay nồng và mùi thơm sả chanh đặc trưng), chấm muối tiêu ớt xiêm xanh cay xé lưỡi.
* '''Bánh ướt lòng gà:''' Sự kết hợp sáng tạo giữa bánh ướt tráng mỏng mềm mướt còn ấm nóng, phủ lên trên thịt gà xé phay giòn da, lòng mề gà xào thơm, trứng non béo bùi, rau răm và rưới nước mắm tỏi ớt chua ngọt pha vừa miệng tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Bánh tráng nướng Đà Lạt:''' Được mệnh danh là &quot;pizza Việt Nam&quot;; chiếc bánh tráng mỏng đặt trên bếp than hoa rực hồng, phết bơ, mỡ hành, trứng cút đánh đều, rắc thêm tép khô, xúc xích, bò khô xé sợi và phô mai; nướng giòn rụm gập đôi lại ăn nóng hổi tại các góc phố đêm.
* '''Lẩu thả Phan Thiết:''' Món lẩu biểu tượng của vùng biển Mũi Né; bày biện công phu trên nia tre lót bẹ chuối mô phỏng bông hoa; nhụy hoa ở giữa là đĩa cá mai tươi sống bóp thấu với nước cốt chanh và ớt tỏi; các cánh hoa xung quanh là thịt ba chỉ luộc, trứng rán thái chỉ, dưa chuột, xoài xanh, khế chua và bún tươi; thực khách có thể ăn khô trộn nước xốt đậu phộng chuối sứ hoặc chan nước lẩu hầm từ tôm tươi nóng hổi tại Phường Mũi Né, Phường Phú Thủy.
* '''Bánh quai vạc &amp; Bánh xèo Phan Thiết:''' Bánh quai vạc làm từ bột lọc trong suốt nhìn rõ nhân tôm biển đỏ au xào mỡ hành, chấm nước mắm kẹo ớt đỏ cay nồng; bánh xèo đổ trong các khuôn gốm đất nhỏ giòn rụm với nhân tôm, mực tươi, thịt heo, ăn kèm chén nước mắm đậu phộng giã nhuyễn.
* '''Cơm lam gà nướng Tây Nguyên:''' Gạo nếp nương ngâm hạt dẻo vo sạch cho vào ống nứa non bịt lá chuối nướng chín trên than hồng; ăn cùng thịt gà đồi ướp lá é, mắc khén kẹp que tre nướng vàng ruộm chấm muối hạt é ớt rừng tại Xã Tà Đùng, Phường Nam Gia Nghĩa.

[[Tập tin:Phan Thiet.jpg|nhỏ|Bờ biển Phan Thiết nơi tập trung các nhà hàng hải sản tươi sống]]

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Lẩu gà lá é Tao Ngộ | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 05 Đường Ba Tháng Tư, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9280 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm đầu dốc đường Ba Tháng Tư hướng ra đèo Prenn
| điện thoại=+84 977 111 222 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 21:30 | giá=200.000 - 350.000 VNĐ/nồi lẩu
| nội dung=Quán ăn khai sinh ra trào lưu lẩu gà lá é tại Đà Lạt, luôn tấp nập thực khách; phục vụ nồi lẩu đầy đặn thịt gà ta chắc thịt, măng le giòn ngọt và rổ lá é tươi ngắt ăn không giới hạn.
}}

* {{xem
| tên=Quán Bánh căn Lệ | trang web= | email=
| địa chỉ=Hẻm 44 Đường Yersin, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9385 | kinh độ=108.4450 | chỉ đường=Nằm trong con hẻm nhỏ yên tĩnh
| điện thoại=+84 933 222 333 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=30.000 - 45.000 VNĐ/dĩa
| nội dung=Địa chỉ bánh căn trứ danh với nhiều loại nhân: trứng cút lòng đào, trứng vịt béo ngậy, nhân bò băm và nhân tôm giòn ngọt; nước chấm xíu mại cay thơm đậm đà.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Cơm niêu Panda Mũi Né | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 80 Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9420 | kinh độ=108.2150 | chỉ đường=Nằm trên trục đường ven biển tập trung resort
| điện thoại=+84 252 3847 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=100.000 - 250.000 VNĐ/người
| nội dung=Chuyên phục vụ các món ăn truyền thống dân dã miền biển: cơm đập niêu đất cháy giòn, cá kho tộ niêu đất, lẩu thả Mũi Né và mực một nắng nướng muối ớt.
}}

== Đồ uống ==
* '''Cà phê phin Cầu Đất &amp; Cà phê trứng Đà Lạt:''' Cà phê Arabica phin truyền thống nhỏ từng giọt đặc sánh thơm ngậy giữa tiết trời se lạnh; hoặc món cà phê trứng với lớp kem trứng gà tươi đánh bông mịn béo ngậy phủ trên nền cà phê nóng ấm tại các quán cà phê nhìn ra thung lũng đồi thông.
* '''Rượu vang Đà Lạt:''' Dòng rượu vang đầu tiên của Việt Nam sản xuất theo công nghệ lên men vang Pháp từ quả dâu tằm bản địa và nho tươi; vang đỏ, vang trắng có vị chát nhẹ ngọt dịu, nồng độ cồn từ 12 đến 14 độ, thường dùng kèm các món bít tết, lẩu thịt nướng.
* '''Nước cốt dâu tằm &amp; Nước cốt atisô:''' Thức uống giải khát thanh nhiệt đóng chai chiết xuất từ quả dâu tằm chín mọng ngâm đường và hoa atisô đỏ; pha cùng nước lọc và đá lạnh mang vị chua ngọt mát lành.
* '''Rượu cần ché M'Nông &amp; Cơ Ho:''' Rượu ủ trong các chum chóe sành cổ từ hạt gạo nếp nương trộn men vỏ cây rừng, rễ cây thuốc tự nhiên; cắm các cần trúc dài hút uống chung trong các dịp lễ hội cồng chiêng, vị ngọt cay thơm nồng đậm đà.

== Nghỉ ngơi ==
Hệ thống lưu trú tại tỉnh Lâm Đồng phát triển đa dạng và phong phú bậc nhất cả nước: từ các khu nghỉ dưỡng di sản cổ điển Pháp thế kỷ 20, các khách sạn 5 sao cao cấp ven bờ hồ Tuyền Lâm, chuỗi resort nhiệt đới sang trọng bên bờ biển Mũi Né, đến hàng ngàn homestay nhà gỗ, bungalow ven đồi thông và lều glamping ven hồ Tà Đùng:

=== Khu Nghỉ dưỡng Di sản &amp; Resort Biển Quốc tế ===
* {{ngủ
| tên=Dalat Palace Heritage Hotel | trang web=https://dalatpalacehotel.com | email=
| địa chỉ=Số 02 Đường Trần Phú, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9360 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm trên đồi cao nhìn thẳng ra mặt nước Hồ Xuân Hương
| điện thoại=+84 263 3825 444 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.200.000 - 9.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cổ kính và sang trọng bậc nhất Đông Dương xây dựng từ năm 1922 mang phong cách kiến trúc Edwardian cổ điển Pháp; khuôn viên rộng 5 ha rợp bóng hoa viên và thông cổ thụ; trang bị 43 phòng nghỉ xa hoa lát sàn gỗ lim, lò sưởi đốt củi nguyên bản, nhà hàng ẩm thực Pháp Le Rabelais và sân golf cổ Dalat Palace Golf Club kề bên.
}}

* {{ngủ
| tên=Ana Mandara Villas Dalat Resort &amp; Spa | trang web=https://anamandara-resort.com | email=
| địa chỉ=Đường Lê Lai, Phường Cam Ly - Đà Lạt | vĩ độ=11.9450 | kinh độ=108.4230 | chỉ đường=Nằm ẩn mình trên đồi thông biệt lập
| điện thoại=+84 263 3555 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=2.400.000 - 6.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể làng biệt thự Pháp cổ gồm 17 dinh thự nghỉ dưỡng xây dựng từ những năm 1920 - 1930 được phục chế nguyên vẹn; hồ bơi nước ấm ngoài trời giữa đồi thông, dịch vụ spa thảo dược La Cochinchine và nhà hàng ẩm thực Á - Âu Le Petit.
}}

* {{ngủ
| tên=The Anam Mui Ne Resort | trang web=https://theanam.com | email=
| địa chỉ=Số 18 Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9410 | kinh độ=108.2050 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Mũi Né
| điện thoại=+84 252 6284 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.500.000 - 11.000.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng 5 sao tiêu chuẩn quốc tế mang phong cách kiến trúc Indochine Đông Dương sang trọng với 127 phòng nghỉ và villa hướng biển; hai hồ bơi tràn bờ nước ngọt và nước mặn, bãi tắm cát trắng riêng tư, trung tâm thể thao biển và spa chăm sóc sức khỏe cao cấp.
}}

* {{ngủ
| tên=Tà Đùng Topview Homestay (Nhà chú Đông) | trang web= | email=
| địa chỉ=Thôn 3, Xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8680 | kinh độ=107.9820 | chỉ đường=Tọa lạc trên đỉnh đồi cao nhất nhìn xuống hồ Tà Đùng
| điện thoại=+84 973 500 232 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng bungalow có vị trí đắc địa nhất ngắm toàn cảnh &quot;Vịnh Hạ Long Tây Nguyên&quot;; sở hữu hồ bơi vô cực view trực diện các đảo nổi trên hồ Tà Đùng, sân cắm trại ngắm sao đêm và nhà hàng phục vụ cơm lam gà nướng.
}}

=== Homestay Nhà gỗ Cao nguyên &amp; Nhà nghỉ Ven biển ===
* {{ngủ
| tên=Cú Trên Cây Homestay Đà Lạt | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 37 Đường Đặng Thái Thân, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9285 | kinh độ=108.4520 | chỉ đường=Nằm cheo leo trên sườn thung lũng đồi thông
| điện thoại=+84 908 687 353 | điện thoại miễn cước=
| giá=450.000 - 1.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Homestay thiết kế các buồng ngủ dạng tổ chim bằng gỗ mộc mạc treo lơ lửng giữa tán cây thông, ban công nhìn thẳng xuống thung lũng sương mù, không gian yên tĩnh và thân thiện với thiên nhiên.
}}

* {{ngủ
| tên=Cô Châu Homestay Phú Quý | trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tam Thanh cũ, Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5120 | kinh độ=108.9380 | chỉ đường=Gần khu vực cảng biển Phú Quý
| điện thoại=+84 989 123 789 | điện thoại miễn cước=
| giá=250.000 - 500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=12:00 | trả phòng=11:00
| nội dung=Homestay dân dã nhiệt tình do người dân đảo trực tiếp đón tiếp; cung cấp dịch vụ thuê xe máy giá rẻ, dẫn tour lặn ngắm san hô Hòn Tranh và chuẩn bị tiệc hải sản tươi sống tại chỗ.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn đèo dốc sương mù cao nguyên ===
* Các cung đường đèo như đèo Bảo Lộc, đèo Prenn, đèo Mimosa (Quốc lộ 20), đèo Ngoạn Mục (Quốc lộ 27) và đèo Đại Ninh (Quốc lộ 28B) có độ dốc cao, vực sâu nguy hiểm và nhiều khúc cua tay áo liên tục. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra kỹ lốp và hệ thống phanh, giữ tốc độ ổn định, đi số thấp khi đổ đèo và tuyệt đối không lấn làn vượt ẩu.
* Tại khu vực Đà Lạt và Lạc Dương, sương mù dày đặc thường xuất hiện vào sáng sớm và đêm muộn làm giảm tầm nhìn nghiêm trọng; phương tiện di chuyển cần bật đèn sương mù vàng, giữ khoảng cách an toàn và bấm còi báo hiệu tại các khúc cua khuất góc.

=== An toàn sóng biển &amp; Dòng chảy xa bờ ===
* Các bãi biển tại Mũi Né, Kê Gà, La Gi và đảo Phú Quý có sóng biển lớn và gió thổi mạnh; du khách chỉ tắm biển tại các bãi tắm có lực lượng cứu hộ túc trực, quan sát kỹ cờ hiệu cảnh báo vùng nước sâu hoặc ao xoáy cát ngầm sụt lún.
* Tuyệt đối không tắm biển một mình lúc sáng sớm hoặc sau khi đã uống rượu bia; khi tham gia lướt ván buồm, lướt ván diều hoặc đi cano nước bắt buộc phải mặc áo phao cứu sinh đúng quy chuẩn.

=== An toàn thời tiết biển đảo &amp; Tàu cao tốc ===
* Vùng biển Bình Thuận và đảo Phú Quý chịu ảnh hưởng rõ rệt của gió mùa Đông Bắc (tháng 11 đến tháng 2) và gió mùa Tây Nam (tháng 6 đến tháng 8) với sóng to gió lớn biển động. Các tuyến tàu cao tốc Phan Thiết đi Phú Quý có thể tạm dừng xuất bến khi biển động từ cấp 6 trở lên; du khách cần theo dõi sát dự báo thời tiết hải văn để chủ động lịch trình.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Thành phố Hồ Chí Minh]]: Di chuyển xuôi theo cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết - Dầu Giây (CT01) hoặc Quốc lộ 20 chỉ mất từ 2 giờ đến 5 giờ lái xe để đến trung tâm kinh tế năng động lớn nhất nước.
* [[Đắk Lắk]]: Kết nối theo Quốc lộ 14 từ Phường Nam Gia Nghĩa hoặc Quốc lộ 27 từ Xã Đơn Dương sang Buôn Ma Thuột để khám phá thủ phủ cà phê, bảo tàng thế giới cà phê và buôn Đôn.
* [[Khánh Hòa]]: Đi theo Quốc lộ 27C vượt đèo Khánh Lê (đèo Hòn Giao) dài gần 30 km chỉ mất 3 giờ lái xe từ Đà Lạt xuống thành phố biển Nha Trang.
* [[Đồng Nai]]: Xuôi theo Quốc lộ 20 qua đèo Chuối về các khu công nghiệp, thủy điện Trị An và rừng quốc gia Nam Cát Tiên.
* [[Campuchia]]: Đi theo Quốc lộ 14 qua Cửa khẩu Đắk Peur (Xã Thuận An) sang tỉnh Mondulkiri của vương quốc Campuchia.

{{geo|11.6845|108.1412}}
{{IsPartOf|Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Lâm Đồng}}</text>
      <sha1>3dj9c9ixmmw444fnyco69zn8hufw771</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123158</id>
      <parentid>123157</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T09:00:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Di chuyển */</comment>
      <origin>123158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57223" sha1="22hc2hhna35ecud82c6yaurnacxtvrz" xml:space="preserve">{{pagebanner|Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg|caption=Hồ Xuân Hương tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt, Lâm Đồng}}

{{quickbarprovince
| image=Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg
| imagewidth=260px
| caption=Hồ Xuân Hương tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt
| location=Lam Dong in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=23.966,50 km²
| population=4.356.400 người (ước tính sau sáp nhập)
| population density=181,8 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Cơ Ho]], [[Tiếng M'Nông]], [[Tiếng Chăm]], [[Tiếng Mạ]], [[Tiếng Chu Ru]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Bà La Môn]], [[Hồi giáo]]
| ethnic group=Người Kinh (79,9%), người Cơ Ho (6,0%), người Nùng, người M'Nông, người Tày, người Mạ, người Chăm, người Hoa
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Tây Nguyên]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt
| years active=1899 - Thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng / 1958 - Thành lập tỉnh Lâm Đồng / Hợp nhất không gian cao nguyên và duyên hải
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (263 / 252 / 261)
| website=[https://lamdong.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Lâm Đồng]
}}

'''Lâm Đồng''' là một tỉnh thuộc vùng [[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Việt Nam]], đồng thời là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước. Phía Bắc giáp tỉnh [[Đắk Lắk]] và tỉnh [[Mondulkiri]] của [[Campuchia]]; phía Đông giáp tỉnh [[Khánh Hòa]]; phía Tây giáp [[Thành phố Hồ Chí Minh]] và thành phố [[Đồng Nai]]; phía Nam và Đông Nam giáp [[Biển Đông]] với đường bờ biển dài gần 200 km cùng đảo tiền tiêu thuộc [[Đặc khu Phú Quý]]. Sau khi sắp xếp và hợp nhất hành chính năm 2025 theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, tỉnh Lâm Đồng tích hợp trọn vẹn không gian tự nhiên và văn hóa của 3 địa phương trước đây là Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận. Tỉnh là địa bàn hiếm hoi của Việt Nam sở hữu đồng thời ba dạng địa hình: cao nguyên ôn đới mát mẻ quanh năm, bình nguyên bán bình nguyên núi lửa bazan màu mỡ, và dải bờ biển cồn cát nhiệt đới nắng gió. Vùng đất này sở hữu Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới [[Khu dự trữ sinh quyển Langbiang]], Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO [[Công viên địa chất Đắk Nông]], Di sản Văn hóa Thế giới [[Mộc bản triều Nguyễn]], thành phố du lịch nghỉ dưỡng [[Đà Lạt]], thủ phủ đồi cát và resort biển [[Mũi Né]], hồ sinh thái tự nhiên [[Tà Đùng]], quần thể thác nước hùng vĩ [[Thác Đray Sáp]], [[Thác ĐamB'ri]] và di tích tháp Chăm cổ [[Tháp Po Sah Inư]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình quản lý phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu, không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:Cao nguyên Lâm Viên (nhìn từ Cao nguyên Mơ Nông).jpg|nhỏ|Cao nguyên Lâm Viên nhìn từ dãy cao nguyên M'Nông]]

=== Lịch sử hình thành ===
Lịch sử vùng đất Lâm Đồng mới phản ánh quá trình tụ cư lâu đời của các tộc người bản địa ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo, kết hợp với các đợt khai phá thời phong kiến và quy hoạch đô thị thời cận hiện đại.

Thời tiền sử, các di chỉ khảo cổ học tại lưu vực sông Đồng Nai, cao nguyên M'Nông và vùng đồng bằng ven biển Bình Thuận chứng minh sự hiện diện của con người từ hàng ngàn năm trước qua các công cụ đồ đá, đồ gốm và trống đồng Đông Sơn. Vùng đất duyên hải phía Nam từng thuộc địa bàn vương quốc Champa cổ kính với các tiểu quốc Thuận Thành, để lại dấu ấn kiến trúc tôn giáo qua cụm đền tháp Po Sah Inư (Phường Phú Thủy), tháp Po Dam (Xã Tuy Phong). 

Cuối thế kỷ 19, bác sĩ Alexandre Yersin thực hiện các chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Biang vào năm 1893, mở đường cho việc xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên núi cao của người Pháp. Ngày 1 tháng 11 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnaï), đặt tỉnh lỵ tại Di Linh. Năm 1916, tỉnh Lâm Viên được thành lập với tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Sau nhiều lần chia tách và sáp nhập, ngày 19 tháng 5 năm 1958, chính quyền miền Nam đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng, đồng thời lập tỉnh Tuyên Đức (gồm thị xã Đà Lạt và vùng phụ cận). Năm 1976, tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Tuyên Đức hợp nhất thành tỉnh Lâm Đồng. Cùng thời kỳ, dải đất duyên hải sáp nhập thành tỉnh Thuận Hải trước khi tái lập tỉnh Bình Thuận vào năm 1991. Tại vùng đất cao nguyên M'Nông phía Tây Bắc, tỉnh Đắk Nông được thành lập năm 2003 trên cơ sở tách ra từ tỉnh Đắk Lắk.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 chính thức sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của ba tỉnh Lâm Đồng, Bình Thuận và Đắk Nông thành tỉnh Lâm Đồng mới. Ngày 16 tháng 7 năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 188/NQ-CP bàn giao phần diện tích Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh Lâm Đồng về thành phố Đồng Nai quản lý thống nhất.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Với diện tích tự nhiên gần 24.000 km², địa hình tỉnh phân tầng theo ba bậc độ cao rõ rệt từ Tây Bắc xuống Đông Nam:
* '''Bậc cao nguyên sương mù Lang Biang &amp; Núi cao (độ cao trên 1.400 m):''' Nằm ở trung tâm phía Bắc, bao gồm cao nguyên Lâm Viên với độ cao trung bình 1.500 m. Nơi đây có các đỉnh núi cao như đỉnh Bidoup (2.287 m), đỉnh Lang Biang (2.163 m tại Phường Lang Biang - Đà Lạt). Rừng thông ba lá và thông nàng nguyên sinh bạt ngàn bao bọc lấy thung lũng đô thị Đà Lạt, tạo cảnh quan đồi dốc, hồ nước tự nhiên (Hồ Xuân Hương, Hồ Tuyền Lâm) và các dòng thác nước dốc đứng (Cam Ly, Datanla, Prenn).
* '''Bậc cao nguyên đồi lượn sóng Di Linh - Bảo Lộc &amp; Cao nguyên M'Nông (độ cao 600 - 1.000 m):''' 
  * Cao nguyên Di Linh và Bảo Lộc ở phía Nam có độ cao 800 - 1.000 m, địa hình đồi bát úp thoai thoải, đất đỏ bazan sâu màu mỡ chuyên canh cây công nghiệp dài ngày (chè, cà phê, dâu tằm, sầu riêng) và các thác nước lớn như Thác ĐamB'ri (Phường 2 Bảo Lộc), Thác Pongour (Xã Đức Trọng).
  * Cao nguyên M'Nông ở phía Tây Bắc (Đắk Nông trước sáp nhập) có độ cao trung bình 800 m, lưu giữ hệ thống hang động núi lửa Chư Blúk dài gần 10.000 m hình thành từ dung nham núi lửa bazan cổ, thung lũng sông Sêrêpôk cuồn cuộn với cụm thác Đray Sáp, Gia Long, Trinh Nữ và lòng hồ sinh thái Tà Đùng (Xã Tà Đùng) với hơn 40 đảo lớn nhỏ.
* '''Bậc duyên hải, đồng bằng hẹp &amp; Đảo ngoài khơi (độ cao 0 - 200 m):''' Dải ven biển dài gần 200 km thuộc Bình Thuận trước đây. Địa hình đồng bằng nhỏ hẹp bị chia cắt bởi các nhánh núi đâm ngang ra biển, nổi bật với hệ thống cồn cát và đồi cát sa mạc ven biển (Đồi cát Mũi Né, đồi cát Bàu Trắng tại Xã Hòa Thắng). Ngoài khơi cách đất liền 100 km là đảo núi lửa [[Đặc khu Phú Quý]] ngự giữa ngư trường lớn của biển Đông.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số tỉnh đạt trên 4,35 triệu người với 49 dân tộc anh em cùng chung sống. Người Kinh chiếm gần 80% dân số, phân bố tại các phường đô thị và dải đồng bằng ven biển. Đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ gồm người Cơ Ho (6,0%), người M'Nông (1,9%), người Mạ (1,5%), người Chu Ru (0,7%), người Ra Glai, người Chơ Ro; cùng các cộng đồng người Nùng, Tày, Thái, H'Mông di cư từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và cộng đồng người Chăm cư trú lâu đời ven biển.

Sự hội tụ của ba vùng đất tạo nên không gian văn hóa đa dạng bậc nhất Việt Nam:
* '''Di sản đại diện nhân loại:''' [[Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên]] của đồng bào Cơ Ho, Mạ, M'Nông gắn liền với đời sống tâm linh, lễ cúng lúa mới, lễ hội đâm trâu và kiến trúc nhà rông truyền thống; [[Mộc bản triều Nguyễn]] lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Phường Xuân Hương - Đà Lạt); cùng Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc, Bình Đức (Xã Phan Hiệp cũ, nay thuộc Xã Bắc Bình) được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
* '''Di sản văn hóa Chăm pa ven biển:''' Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm (tháng 10 dương lịch) tại tháp Po Sah Inư (Phường Phú Thủy), Lễ hội Ramưwan của người Chăm Bà ni, các điệu múa quạt Chăm và nghề dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp.
* Lễ hội đương đại và vùng cao: Festival Hoa Đà Lạt tổ chức định kỳ 2 năm một lần tôn vinh nghề trồng hoa công nghệ cao; Lễ hội Đua thuyền rồng truyền thống sông Cà Ty (Phường Phan Thiết) và Lễ hội Cúng lửa của người M'Nông.

=== Khí hậu ===
Do sự chênh lệch độ cao từ mực nước biển lên đến hơn 2.000 m, khí hậu Lâm Đồng phân hóa sâu sắc thành ba tiểu vùng khí hậu rõ nét:

* '''Tiểu vùng ôn đới núi cao (Khu vực Đà Lạt, Lạc Dương):''' Độ cao trên 1.400 m mang khí hậu cận nhiệt đới núi cao mát mẻ quanh năm. Nhiệt độ trung bình năm chỉ từ 16 đến 18 °C, ban ngày hiếm khi vượt quá 25 °C, ban đêm se lạnh 11 đến 15 °C. Sương mù bao phủ vào sáng sớm và chiều tối. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau với bầu trời quang đãng, nắng nhẹ chan hòa.
* '''Tiểu vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa (Khu vực Bảo Lộc, Di Linh, Đắk Nông):''' Độ cao từ 600 m đến 1.000 m. Nhiệt độ trung bình năm từ 21 đến 23 °C, mát mẻ hơn đồng bằng nhưng ấm hơn Đà Lạt. Lượng mưa hàng năm rất lớn (từ 2.200 đến trên 2.800 mm), mùa mưa kéo dài tạo thảm thực vật đồi rừng xanh tốt quanh năm.
* '''Tiểu vùng duyên hải nhiệt đới khô hạn (Khu vực Phan Thiết, Tuy Phong, La Gi):''' Nằm ở sườn khuất gió, là một trong những vùng khô nóng nhất cả nước với lượng mưa trung bình năm dưới 1.100 mm. Số giờ nắng cao đạt gần 2.900 giờ/năm, nhiệt độ ban ngày phổ biến 29 đến 33 °C; gió biển hoạt động ổn định quanh năm, là điều kiện lý tưởng cho các môn thể thao lướt ván buồm, lướt ván diều quốc tế.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu trạm Đà Lạt (Độ cao 1.500 m)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 22 (72) || 24 (75) || 25 (77) || 25 (77) || 25 (77) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 22 (72) || 21 (70) || '''23 (73)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 11 (52) || 12 (54) || 13 (55) || 14 (57) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 15 (59) || 14 (57) || 13 (55) || '''14 (57)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 11 (0.4) || 24 (0.9) || 62 (2.4) || 170 (6.7) || 191 (7.5) || 213 (8.4) || 229 (9.0) || 214 (8.4) || 282 (11.1) || 239 (9.4) || 97 (3.8) || 36 (1.4) || '''1.768 (69.6)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:Deo Bao Loc.jpg|nhỏ|Cung đường đèo Bảo Lộc trên Quốc lộ 20 kết nối vùng Đông Nam Bộ lên cao nguyên]]

Nằm ở vị trí chiến lược kết nối Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Lâm Đồng sở hữu mạng lưới giao thông đối ngoại đa dạng gồm cảng hàng không, cao tốc huyết mạch, quốc lộ xuyên rừng và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Quốc tế Liên Khương | tên khác=Lien Khuong International Airport | ký hiệu=DLI
| địa chỉ=Xã Đức Trọng | vĩ độ=11.7500 | kinh độ=108.3725 | chỉ đường=Cách Phường Xuân Hương - Đà Lạt 30 km về phía Nam dọc cao tốc Liên Khương - Prenn
| điện thoại=+84 263 3843 373 | trang web=https://vietnamairport.vn/lienkhuongairport
| nội dung=Cảng hàng không cấp 4D phục vụ các chuyến bay nội địa thường nhật kết nối thẳng với [[Hà Nội]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Đà Nẵng]], [[Hải Phòng]], [[Vinh]], [[Huế]], [[Cần Thơ]], [[Phú Quốc]], cùng các chuyến bay quốc tế thường lệ kết nối với [[Seoul]], [[Busan]] (Hàn Quốc), [[Bangkok]] (Thái Lan) và [[Kuala Lumpur]] (Malaysia).
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết - Vĩnh Hảo (Cao tốc CT01):''' Tuyến cao tốc 4 làn xe hiện đại nối thông suốt từ Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai qua dải ven biển Lâm Đồng tại Xã Hàm Tân, Phường Phan Thiết, Xã Bắc Bình, Xã Tuy Phong. Thời gian lái xe ô tô từ TP.HCM về Phường Phan Thiết chỉ mất 2 giờ 15 phút (khoảng 160 km).
* '''Trục Quốc lộ 20 &amp; Đèo Bảo Lộc:''' Tuyến quốc lộ huyết mạch từ ngã ba Dầu Giây (Đồng Nai) vượt qua Đèo Chuối, [[Đèo Bảo Lộc]] lên Phường 3 Bảo Lộc, Xã Di Linh, Xã Đức Trọng, sau đó vượt [[Đèo Prenn]] hoặc đèo Mimosa vào trung tâm Phường Xuân Hương - Đà Lạt. Thời gian di chuyển ô tô từ TP.HCM lên Đà Lạt khoảng 5 đến 6 giờ (300 km).
* '''Trục Quốc lộ 14 (Đường Hồ Chí Minh Tây Nguyên):''' Kết nối từ Chơn Thành (Đồng Nai) qua Xã Kiến Đức, Phường Nam Gia Nghĩa, Xã Đắk Mil sang tỉnh Đắk Lắk.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc dải duyên hải qua Xã Sơn Mỹ, Phường La Gi, Phường Phan Thiết, Xã Bắc Bình đến Xã Vĩnh Hảo kết nối với Ninh Thuận (Ninh Bình mới) và Khánh Hòa.
* '''Tuyến Quốc lộ 27 &amp; Quốc lộ 28:'''
  * Quốc lộ 27 nối từ Phường Phan Rang - Tháp Chàm vượt đèo Ngoạn Mục (đèo Sông Pha) qua Xã D'Ran, Xã Đơn Dương, Xã Đức Trọng sang Đắk Lắk.
  * Quốc lộ 28 nối từ Phường Phan Thiết vượt đèo Gia Bắc lên Xã Di Linh, tiếp tục qua hồ Tà Đùng sang Phường Bắc Gia Nghĩa.
* '''Xe khách liên tỉnh chất lượng cao:'''
  * Các hãng xe thương hiệu lớn như Phương Trang (FUTA Bus Lines), Thành Bưởi, Phong Phú, Kumho Samco vận hành mạng lưới xe giường nằm, xe phòng nằm VIP cao cấp với tần suất 15 - 30 phút/chuyến ngày đêm từ Bến xe Miền Đông, Bến xe Miền Tây (TP.HCM) đi Đà Lạt, Bảo Lộc, Phan Thiết, Gia Nghĩa. Giá vé: 160.000 - 350.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
[[Tập tin:Ga Binh Thuan 1567.JPG|nhỏ|Ga Bình Thuận tại Xã Hàm Kiệm trên tuyến đường sắt Bắc Nam]]
* Tuyến [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 175 km dọc theo dải bờ biển phía Nam tỉnh:
  * '''Ga Phan Thiết''' (Phường Phong Nẫm cũ, nay thuộc Phường Bình Thuận): Đón đoàn tàu du lịch chuyên tuyến SPT1/SPT2 chạy khứ hồi hàng ngày giữa Ga Sài Gòn và Phan Thiết (thời gian chạy tàu 3 giờ 45 phút).
  * '''Ga Bình Thuận''' (Xã Hàm Kiệm): Ga đầu mối đón trả khách cho các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8 nối liền Bắc - Nam.
  * Các ga địa phương khác gồm Ga Sông Mao (Xã Hải Ninh), Ga Ma Lâm (Xã Hàm Thuận).
* Tuyến đường sắt răng cưa du lịch cổ Đà Lạt - Trại Mát dài 7 km xuất phát từ Ga Đà Lạt (Phường Lâm Viên - Đà Lạt) đưa khách ngắm cảnh thung lũng rau hoa đến viếng Chùa Linh Phước.

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng Quốc tế Vĩnh Tân (Xã Vĩnh Hảo):''' Cụm cảng biển nước sâu đón nhận tàu hàng bách hóa tổng hợp tải trọng lớn đến 50.000 DWT.
* '''Tàu cao tốc ra Đặc khu Phú Quý:''' Các tàu cao tốc Superdong-Phú Quý, Phú Quý Express, Trưng Trắc xuất bến từ Cảng vận tải Phan Thiết (Phường Phan Thiết) vượt 56 hải lý ra [[Đặc khu Phú Quý]]. Thời gian chạy tàu khoảng 2 giờ 15 phút đến 2 giờ 30 phút tùy điều kiện gió mùa.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:Cáp treo Đà Lạt (11).JPG|nhỏ|Cáp treo du lịch ngắm rừng thông từ đồi Robin sang Thiền viện Trúc Lâm tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do di chuyển giữa các cung đèo dốc uốn lượn ngắm đồi thông Đà Lạt, chinh phục đồi cát Mũi Né hoặc vi vu ngắm biển đảo Phú Quý. Điểm cho thuê xe máy tập trung rất đông tại trung tâm Phường Xuân Hương - Đà Lạt, Phường Mũi Né, Phường Nam Gia Nghĩa và bến cảng Phú Quý với giá thuê từ 100.000 - 150.000 VNĐ/ngày.
* '''Cáp treo đồi Robin (Đà Lạt):''' Tuyến cáp treo dài 2.267 m nối từ đỉnh đồi Robin ở độ cao 1.517 m vượt qua tán rừng thông bạt ngàn sang Thiền viện Trúc Lâm và Hồ Tuyền Lâm; du khách ngắm nhìn toàn cảnh thành phố sương mù từ trên cabin kính.
* '''Xe buýt nội tỉnh &amp; Tuyến liên huyện cũ:'''
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Xã Đơn Dương (qua D'Ran).
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Phường 1 Bảo Lộc (chạy dọc Quốc lộ 20).
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Xã Lạc Dương (chân núi Lang Biang).
  * Tuyến xe buýt đô thị Phường Phan Thiết đi Phường Mũi Né (đón trả khách dọc đường biển Nguyễn Đình Chiểu).
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động phổ biến phục vụ chở khách ngắm cảnh vòng quanh bờ Hồ Xuân Hương (Đà Lạt) và dọc các tuyến phố resort ven biển Mũi Né, Tiến Thành.
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Lado Lâm Đồng: ☎ +84 263 3666 777
  * Taxi Quốc Tế Lâm Đồng: ☎ +84 263 3525 252
  * Taxi Mai Linh Phan Thiết: ☎ +84 252 3838 383
  * Taxi Mai Linh Gia Nghĩa: ☎ +84 261 3545 545
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM (taxi điện) hoạt động đón trả khách tại các phường trung tâm Đà Lạt, Phan Thiết và Bảo Lộc.

== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Bao Dai's Summer Palace 02.jpg|nhỏ|Dinh III Bảo Đại giữa đồi thông tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

=== Quần thể Kiến trúc Di sản Đà Lạt &amp; Cao nguyên Lâm Viên ===
* {{xem
| tên=Dinh III Bảo Đại (Biệt điện Mùa Hè) | tên khác=Bao Dai Summer Palace
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Triệu Việt Vương, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9305 | kinh độ=108.4300 | chỉ đường=Nằm trên đỉnh đồi thông kề hồ Tuyền Lâm
| điện thoại=+84 263 3831 581 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Biệt điện xây dựng trong giai đoạn 1933 - 1938 do kiến trúc sư Paul Veysseyre và Huỳnh Tấn Phát thiết kế mang phong cách kiến trúc Art Deco châu Âu. Tòa dinh thự nguyên bản gồm 25 phòng nghỉ cao cấp, từng là nơi sinh sống và làm việc của gia đình vị hoàng đế cuối cùng triều Nguyễn. Bên trong trưng bày trọn vẹn hiện vật hoàng gia: ngai vàng, phòng làm việc của vua Bảo Đại, phòng ngủ của Nam Phương Hoàng hậu và các hoàng tử, công chúa.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thắng cảnh Hồ Tuyền Lâm &amp; Thiền viện Trúc Lâm | tên khác=Tuyen Lam Lake &amp; Truc Lam Monastery
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9050 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm đô thị 5 km về phía Nam
| điện thoại=+84 263 3843 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:00 | giá=Miễn phí vào cổng thiền viện; thuyền du lịch hồ tính riêng
| nội dung=Khu du lịch quốc gia rộng hơn 2.900 ha kẹp giữa thung lũng thông nguyên sinh. Điểm nhấn trung tâm là Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt ngự trên núi Phụng Hoàng, một trong ba thiền viện Trúc Lâm lớn nhất nước; khuôn viên gồm chính điện uy nghiêm, lầu chuông, vườn hoa cẩm tú cầu và vườn trúc thanh tịnh soi bóng xuống mặt nước hồ Tuyền Lâm phẳng lặng.
}}

* {{xem
| tên=Đỉnh Lang Biang | tên khác=Nui Ong Nui Ba / Lang Biang Peak
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Lang Biang - Đà Lạt | vĩ độ=12.0450 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm Đà Lạt 12 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3839 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 50.000 VNĐ; xe jeep khứ hồi lên đồi Ra-đa: 120.000 VNĐ/người
| nội dung=Cụm núi biểu tượng của cao nguyên Lâm Viên gồm hai đỉnh núi Bà (2.167 m) và núi Ông (2.124 m). Đỉnh đồi Ra-đa ở độ cao 1.950 m cho tầm nhìn bao quát toàn bộ thung lũng Suối Vàng, Suối Bạc và đô thị Đà Lạt lồng lộng trong mây ngàn; nơi đặt tượng chàng K'Lang và nàng H'Biang gắn liền với truyền thuyết tình yêu sử thi của đồng bào Lạch.
}}

* {{xem
| tên=Ga Đà Lạt | tên khác=Dalat Railway Station
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Quang Trung, Phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9415 | kinh độ=108.4550 | chỉ đường=Cách Hồ Xuân Hương 1,5 km về phía Đông
| điện thoại=+84 263 3834 409 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=5.000 VNĐ/người (vé tàu Trại Mát tính riêng)
| nội dung=Nhà ga xe lửa cổ nhất Đông Dương hoàn thành năm 1938 mang phong cách kiến trúc Art Deco kết hợp hài hòa mái nhà rông Tây Nguyên; đặc trưng với ba chóp mái tam giác mô phỏng ba đỉnh núi Lang Biang và hệ thống kính màu rực rỡ. Nhà ga hiện phục vụ tuyến tàu du lịch đầu máy hơi nước chạy răng cưa dài 7 km đi Trại Mát viếng Chùa Linh Phước (Chùa Ve Chai).
}}

* {{xem
| tên=Thung lũng Tình Yêu &amp; Đồi Mộng Mơ | tên khác=Valley of Love
| trang web=https://thunglungtinhyeu.vn | email=
| địa chỉ=Số 03-05-07 Đường Mai Anh Đào, Phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9780 | kinh độ=108.4480 | chỉ đường=Cách trung tâm 5 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3821 448 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Trọn gói: 250.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Thung lũng danh thắng tự nhiên hình thành từ hồ nước Đa Thiện bao quanh bởi sườn đồi thông xanh ngắt; tích hợp mê cung cây xanh, cầu kính 7D trên không ngắm thung lũng, vườn hoa hồng cổ và khu trưng bày tượng sáp danh nhân thế giới.
}}

[[Tập tin:Draysap03.JPG|nhỏ|Dòng thác Đray Sáp đổ cuộn trào trên nền đá bazan núi lửa]]

=== Quần thể Thác Nước &amp; Công viên Địa chất Đắk Nông ===
* {{xem
| tên=Cụm Thác Đray Sáp - Gia Long | tên khác=Dray Sap &amp; Gia Long Waterfalls
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Đắk Sôr cũ (nay thuộc Xã Nam Đà) | vĩ độ=12.5380 | kinh độ=107.8850 | chỉ đường=Bên dòng sông Sêrêpôk ranh giới với tỉnh Đắk Lắk
| điện thoại=+84 261 3546 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Cụm thác nước tự nhiên kỳ vĩ trên nền đứt gãy địa chất đá bazan núi lửa cổ thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Thác Đray Sáp theo tiếng Ê Đê nghĩa là &quot;thác khói&quot;; dòng nước sông Sêrêpôk đổ từ độ cao 20 m trải dài hơn 100 m tạo thành màn sương nước bốc lên cuồn cuộn như khói trắng bao phủ vách đá dung nham. Cách đó 7 km là thác Gia Long hoang sơ với các hồ tắm tự nhiên và hệ sinh thái rừng rậm nguyên sinh rợp bóng cây kơnia.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên &amp; Hồ Tà Đùng | tên khác=Ta Dung Lake
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8650 | kinh độ=107.9850 | chỉ đường=Nằm kề Quốc lộ 28 cách Phường Bắc Gia Nghĩa 45 km
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Thuê thuyền tham quan lòng hồ: 100.000 - 150.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Vịnh Hạ Long của Tây Nguyên&quot; với diện tích mặt nước gần 5.000 ha hình thành từ công trình thủy điện Đồng Nai 3. Lòng hồ sở hữu hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô giữa mặt nước phẳng lặng xanh ngắt như ngọc bích, kẹp giữa dãy núi Tà Đùng cao 1.982 m. Du khách đi thuyền dạo quanh các đảo nổi, cắm trại qua đêm trên đồi cao đón bình minh và mây luồn bồng bềnh.
}}

* {{xem
| tên=Hệ thống Hang động Núi lửa Chư Blúk | tên khác=Chu Bluk Volcanic Cave System
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Nam Dong và Xã Buôn Choáh cũ | vĩ độ=12.5120 | kinh độ=107.9150 | chỉ đường=Thuộc khu vực huyện Krông Nô cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Tham quan theo tour chuyên biệt | giá=Chi phí tour theo đơn vị tổ chức
| nội dung=Hệ thống hang động dung nham núi lửa dài nhất Đông Nam Á hình thành cách đây hàng triệu năm từ quá trình phun trào núi lửa Chư Blúk. Quần thể gồm hơn 50 hang động ngầm liên hoàn với tổng chiều dài gần 10.000 m; bên trong lưu giữ các cấu trúc địa chất núi lửa nguyên bản: ngấn dung nham, thạch nhũ dung nham, khuôn cây hóa thạch dung nham và di chỉ khảo cổ học người tiền sử sinh sống trong hang đá.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thác ĐamB'ri | tên khác=DamB'ri Waterfall
| trang web=http://dambri.com.vn | email=
| địa chỉ=Xã ĐamB'ri cũ (nay thuộc Phường 2 Bảo Lộc) | vĩ độ=11.6250 | kinh độ=107.7550 | chỉ đường=Cách trung tâm Bảo Lộc 18 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 263 3751 517 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Trọn gói vé vào cổng và xe trượt: 200.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Ngọn thác nước hùng vĩ nhất Nam Tây Nguyên với chiều cao hơn 60 m đổ thẳng đứng qua vách đá hoa cương sừng sững giữa rừng rậm nguyên sinh. Du khách có thể đi thang máy kính lộ thiên cao 60 m xuống chân thác, trải nghiệm đường máng trượt Alpine Coaster dài 1.650 m đạt kỷ lục châu Á, khám phá thác Dasara và làng văn hóa mạ bản địa kề bên.
}}

* {{xem
| tên=Thác Pongour (Thác Bảy Tầng) | tên khác=Pongour Waterfall
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tân Hội cũ (nay thuộc Xã Đức Trọng) | vĩ độ=11.6880 | kinh độ=108.2650 | chỉ đường=Cách Quốc lộ 20 khoảng 6 km
| điện thoại=+84 263 3677 777 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Danh thắng quốc gia được mệnh danh là &quot;Nam thiên đệ nhất thác&quot;; dòng nước sông Đa Nhim đổ qua 7 tầng thềm đá bazan xếp lớp bậc thang thoai thoải rộng hơn 100 m tung bọt trắng xóa; nơi gắn liền với truyền thuyết sử thi nàng tù trưởng Kanai quả cảm của đồng bào Cơ Ho.
}}

[[Tập tin:Tháp Po Sah Inu, Phan Thiết, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Cụm tháp Chăm cổ Po Sah Inư tại Phường Phú Thủy]]

=== Di tích Tháp Chăm, Đồi cát Mũi Né &amp; Biển Duyên hải ===
* {{xem
| tên=Quần thể Tháp Chăm Po Sah Inư | tên khác=Po Sah Inu Cham Towers
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đồi Bà Nài, Phường Phú Thủy | vĩ độ=10.9350 | kinh độ=108.1410 | chỉ đường=Cách trung tâm Phan Thiết 7 km về phía Đông Bắc hướng đi Mũi Né
| điện thoại=+84 252 3817 085 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=15.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia xây dựng từ cuối thế kỷ 8 đầu thế kỷ 9 thời kỳ vương quốc Champa cổ, phong cách kiến trúc Hòa Lai. Cụm tháp gồm Tháp Chính thờ thần Shiva và sinh thực khí Linga - Yoni bằng đá xanh nguyên khối, Tháp Lửa và Tháp Cứu Hỏa bằng gạch nung đỏ gắn kết bằng nhựa thực vật; là trung tâm diễn ra Lễ hội Katê lớn nhất năm của đồng bào Chăm Bàlamôn.
}}

* {{xem
| tên=Đồi Cát Bay Mũi Né (Đồi Cát Đỏ) | tên khác=Mui Ne Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9500 | kinh độ=108.2850 | chỉ đường=Nằm dọc đường bờ biển hướng đi Hòn Rơm
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày (lý tưởng nhất lúc 05:30 - 07:30 và 16:30 - 18:00) | giá=Miễn phí vào đồi cát; thuê ván trượt cát: 20.000 - 30.000 VNĐ
| nội dung=Sa mạc cát tự nhiên liên tục đổi màu và thay đổi hình dạng vân sóng theo hướng gió biển thổi (gần 18 sắc thái màu khác nhau: vàng, đỏ, trắng xám). Du khách trải nghiệm trượt cát bằng tấm nhựa mica từ đỉnh cồn dốc, đi xe môtô địa hình bốn bánh ATV vượt cát và ngắm hoàng hôn biển lộng gió.
}}

* {{xem
| tên=Thắng cảnh Đồi cát Bàu Trắng &amp; Bàu Sen | tên khác=White Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Hòa Thắng | vĩ độ=11.0650 | kinh độ=108.4250 | chỉ đường=Cách Mũi Né 30 km theo cung đường ven biển ĐT716
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé tham quan thắng cảnh: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Hồ nước ngọt tự nhiên khổng lồ nằm lọt thỏm giữa những đồi cát trắng tinh trải dài ngút ngàn, được mệnh danh là tiểu sa mạc Sahara của Việt Nam. Vào mùa hè, mặt hồ nở rộ bạt ngàn hoa sen hồng thanh khiết; du khách có thể thuê xe jeep địa hình leo đỉnh đồi cát hoặc chèo thuyền kayak ngắm hoa sen giữa hồ.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Hải đăng Kê Gà &amp; Bãi đá nhảy | tên khác=Ke Ga Lighthouse
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tân Thành | vĩ độ=10.6980 | kinh độ=107.9920 | chỉ đường=Cách Phan Thiết 30 km về phía Nam theo đường ven biển
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Cano đưa sang đảo: 50.000 - 80.000 VNĐ/người
| nội dung=Ngọn hải đăng cổ nhất và cao nhất Việt Nam do kỹ sư người Pháp Chavat thiết kế xây dựng từ năm 1897 trên một đảo đá hoa cương biệt lập sát bờ biển. Tháp đèn cao 35 m (độ cao so với mặt biển là 65 m) xây hoàn toàn bằng các khối đá hoa cương mài nhẵn ghép khít khao; bên trong có 183 bậc cầu thang xoắn ốc bằng thép dẫn lên đài ngắm toàn cảnh đại dương.
}}

[[Tập tin:Chualinhsonphuquy.jpg|nhỏ|Chùa Linh Sơn trên sườn núi Cao Cát tại Đặc khu Phú Quý]]

=== Vùng Biển Đảo Đặc khu Phú Quý ===
* {{xem
| tên=Đặc khu Phú Quý | tên khác=Cu Lao Thu / Koh Rong
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5180 | kinh độ=108.9410 | chỉ đường=Cách cảng vận tải Phan Thiết 56 hải lý ngoài khơi biển Đông
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí ra vào đặc khu
| nội dung=Huyện đảo tiền tiêu núi lửa cổ giữa đại dương gồm đảo lớn Phú Quý và các đảo phụ Hòn Tranh, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng. Thắng cảnh tự nhiên nổi bật:
* '''Núi Cao Cát &amp; Chùa Linh Sơn:''' Ngọn núi lửa đã tắt cao 106 m phía bắc đảo; vách núi cấu tạo từ các lớp đá trầm tích phong hóa hàng triệu năm xếp tầng nếp uốn độc đáo như rãnh hẻm đá grand canyon; trên đỉnh đặt tượng Phật Bà Quan Âm hướng biển.
* '''Núi Cấm &amp; Hải đăng Phú Quý:''' Ngọn đồi cao nhất đảo (108 m) nơi đặt trạm hải đăng dẫn đường cho tàu bè quốc tế, phóng tầm mắt bao trọn 360 độ toàn cảnh quần đảo.
* '''Vịnh Triều Dương &amp; Bãi Nhỏ - Gành Hang:''' Vịnh biển cát trắng mịn hình cánh cung rợp bóng hàng dương cổ thụ; Gành Hang sở hữu hồ bơi tự nhiên Khe Sung và &quot;Hồ vô cực&quot; do vách đá bazan dựng đứng tự nhiên đón sóng biển tràn vào tạo thành vũng bơi trong suốt.
* '''Đền thờ Vạn An Thạnh:''' Bảo tàng sinh vật biển cổ kính lưu giữ bộ xương cá voi (cá Ông) khổng lồ dài hơn 20 m niên đại hàng trăm năm thuộc hàng lớn nhất Đông Nam Á.
}}

== Hoạt động ==
* '''Chèo thuyền kayak và SUP trên Hồ Tuyền Lâm:''' Xuất bến sáng sớm tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt, tự chèo thuyền nhẹ nhàng trên mặt hồ phẳng lặng mờ sương, lướt qua các bán đảo thông reo ngút ngàn và ghé thăm khu rừng phong đổi màu lá vào mùa đông.
* '''Săn mây bình minh trên đỉnh Cầu Đất &amp; Lang Biang:''' Thức dậy lúc 04:30 sáng di chuyển về đồi chè Cầu Đất (Phường Xuân Trường - Đà Lạt) hoặc đỉnh núi Lang Biang để chiêm ngưỡng biển mây luồn bồng bềnh tràn ngập thung lũng đồi thông dưới ánh rạng đông.
* '''Trượt cát và lái xe môtô địa hình bốn bánh trên đồi cát Bàu Trắng:''' Thuê xe ATV tự lái vượt qua các dải đồi cát dốc đứng tại Xã Hòa Thắng hoặc thử cảm giác trượt cát tốc độ cao từ đỉnh đồi cát đỏ Mũi Né.
* '''Lặn biển ngắm rạn san hô Hòn Tranh &amp; Đặc khu Phú Quý:''' Đi thuyền máy từ bến cảng Phú Quý sang đảo Hòn Tranh, đeo kính lặn và ống thở khám phá các thềm san hô cành nhiều màu sắc cùng bầy cá biển trong vắt.
* '''Lướt ván buồm và lướt ván diều quốc tế Mũi Né:''' Trải nghiệm các môn thể thao nước mạo hiểm tận dụng tốc độ gió biển lý tưởng tại bãi biển Hàm Tiến và Mũi Né với sự hướng dẫn của các huấn luyện viên lướt ván chuyên nghiệp.
* '''Trekking xuyên rừng và thám hiểm hang động núi lửa Chư Blúk:''' Khám phá lòng hang ngầm dung nham C7, C6 tại huyện Krông Nô cũ (Xã Nam Dong), đi bộ xuyên qua thảm rừng rụng lá khộp mùa khô và leo dốc đá dung nham kỳ vĩ.
* '''Trải nghiệm du thuyền ngắm hoàng hôn Hồ Tà Đùng:''' Thuê thuyền máy chạy vòng quanh các đảo đất xanh ngắt nhấp nhô giữa lòng hồ Tà Đùng (Xã Tà Đùng), câu cá nước ngọt và thưởng thức tiệc nướng BBQ ngoài trời ven đồi nhìn xuống hồ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Lâm Đồng mới phản ánh sự trù phú hiếm có nhờ sự kết hợp giữa nông nghiệp công nghệ cao vùng ôn đới cao nguyên, vùng chuyên canh cây công nghiệp bazan và nguồn hải sản dồi dào từ ngư trường duyên hải Bình Thuận, đảo Phú Quý.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Rau củ &amp; Hoa tươi Đà Lạt:''' Nông sản ôn đới canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP tại Phường Lâm Viên - Đà Lạt, Phường Xuân Trường - Đà Lạt, Xã Đơn Dương gồm dâu tây giống Nhật Bản, New Zealand (dâu ngọt giòn trồng trên giàn thủy canh), atisô, bông cải xanh, cà chua bi, xà lách thủy canh, cùng các loại hoa cắt cành danh tiếng như hoa hồng, hoa cúc, cẩm tú cầu, hoa lan hồ điệp.
* '''Mứt &amp; Trái cây sấy khô Đà Lạt:''' Trái cây tươi bản địa được chế biến thủ công thành mứt dâu tây, mứt dâu tằm, khoai lang sấy giòn, mứt hoa hồng (hoa atisô đỏ ngâm đường) và hồng treo gió công nghệ Nhật Bản (trái hồng dẻo quánh, mật ngọt lịm tự nhiên bên trong lớp vỏ se khô) tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Thanh long Bình Thuận:''' Trái cây xuất khẩu chủ lực trồng bạt ngàn tại Xã Hàm Thuận, Xã Hàm Kiệm, Xã Tân Thành; gồm giống thanh long ruột trắng thanh mát và thanh long ruột đỏ ngọt đậm, vỏ mỏng căng bóng; cùng các sản phẩm chế biến sâu như rượu vang thanh long, thanh long sấy dẻo.
* '''Cà phê Chồn, Arabica Cầu Đất &amp; Robusta Đắk Mil:''' Hạt cà phê Arabica thượng hạng trồng ở độ cao trên 1.500 m tại Cầu Đất (Phường Xuân Trường - Đà Lạt) có vị chua thanh tao và mùi thơm nồng nàn; kết hợp dòng Robusta đậm đà đắng gắt trồng trên đất bazan núi lửa Xã Đắk Mil, Phường 2 Bảo Lộc, Xã Di Linh.
* '''Trà Oolong Bảo Lộc &amp; Trà B’Lao:''' Trà búp sấy ủ hương hoa sói, hoa lài cổ truyền tại Phường B’Lao, Phường 1 Bảo Lộc; cùng dòng trà Oolong thuần chất trồng trên cao nguyên đồi lượn sóng Bảo Lâm với hương thơm ngát tự nhiên, nước trà xanh vàng sóng sánh.
* '''Nước mắm Phan Thiết nguyên chất:''' Nước mắm cá cơm than ủ chượp ròng rã trong các thùng gỗ lều bời lời từ 12 đến 18 tháng tại Phường Phú Thủy, Phường Phan Thiết; nước mắm cốt màu cánh gián đậm đà, mùi thơm nồng, độ đạm tự nhiên cao từ 30 đến 40 độ đạm.
* '''Mực một nắng Phan Thiết &amp; Cua huỳnh đế Phú Quý:''' Mực lá tươi rói vừa câu đêm xẻ lưng phơi qua đúng một đợt nắng gắt ven biển, thịt mực dày ngọt mềm; cùng cua huỳnh đế đỏ au vỏ cứng mai vuông, thịt chắc béo ngậy bắt từ các rạn đá ngầm [[Đặc khu Phú Quý]].
* '''Tiêu sọ &amp; Hạt điều Đắk Song:''' Hạt tiêu đen, tiêu sọ Đắk Song (Xã Đắk Song) hạt mẩy tròn, vị cay nồng xộc mũi và hàm lượng piperin cao; hạt điều rang muối giòn rụm béo bùi từ vùng đất bazan.

[[Tập tin:Vườn Thanh Long ở Hàm Thuận Nam, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Vườn thanh long thắp đèn đêm tại Xã Hàm Kiệm]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Đà Lạt &amp; Chợ đêm Đà Lạt (Chợ Âm Phủ):''' Tọa lạc tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt; ban ngày là chợ đầu mối nông sản rau hoa, mứt sấy khô; ban đêm biến thành khu phố đi bộ mua sắm áo len, khăn quàng dệt kim và phố ẩm thực đường phố sôi động.
* '''Chợ Phan Thiết (Phường Phan Thiết):''' Chợ đầu mối ven sông Cà Ty bày bán phong phú các loại hải sản tươi sống đánh bắt trong ngày, bánh quai vạc, nước mắm truyền thống và thanh long tươi.
* '''Chợ Bảo Lộc (Phường 1 Bảo Lộc):''' Trung tâm thương mại trà, cà phê và tơ tằm lớn nhất vùng cao nguyên phía Nam.
* '''Trung tâm Thương mại Go! Đà Lạt (Quảng trường Lâm Viên):''' Đại siêu thị tổng hợp ngầm dưới lòng đất kề khối nụ hoa atisô kính màu, cung cấp đầy đủ hàng hóa đặc sản đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Lâm Đồng mới mang tính giao thoa độc đáo: vừa có nét thanh lịch, nhẹ nhàng của các món nóng ấm ăn trong tiết trời se lạnh sương mù Đà Lạt, vừa có vị cay nồng đậm đà của núi rừng Tây Nguyên, và vị mặn mòi, tươi rói của hải sản biển Nam Trung Bộ.

Các món ngon đặc trưng tiêu biểu:
* '''Bánh căn Đà Lạt:''' Bánh đổ bằng bột gạo trong các khuôn gốm nung nhỏ không dùng dầu mỡ; đập thêm trứng cút hoặc trứng gà ta béo ngậy; vỏ bánh giòn xốp bên dưới, mềm mịn bên trên; ăn kèm bát nước mắm ấm pha mỡ hành hoặc bát nước xíu mại ngọt thanh thơm tiêu, thêm vài viên xíu mại thịt viên mềm tan tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Lẩu gà lá é:''' Món lẩu nóng hổi trứ danh giữa trời lạnh; nước dùng ninh từ xương gà thanh ngọt đun cùng măng chua giòn sần sật, thịt gà đồi thả vườn săn chắc; khi ăn nhúng từng nắm lá é tươi (loài rau cùng họ hương nhu có vị the the cay nồng và mùi thơm sả chanh đặc trưng), chấm muối tiêu ớt xiêm xanh cay xé lưỡi.
* '''Bánh ướt lòng gà:''' Sự kết hợp sáng tạo giữa bánh ướt tráng mỏng mềm mướt còn ấm nóng, phủ lên trên thịt gà xé phay giòn da, lòng mề gà xào thơm, trứng non béo bùi, rau răm và rưới nước mắm tỏi ớt chua ngọt pha vừa miệng tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Bánh tráng nướng Đà Lạt:''' Được mệnh danh là &quot;pizza Việt Nam&quot;; chiếc bánh tráng mỏng đặt trên bếp than hoa rực hồng, phết bơ, mỡ hành, trứng cút đánh đều, rắc thêm tép khô, xúc xích, bò khô xé sợi và phô mai; nướng giòn rụm gập đôi lại ăn nóng hổi tại các góc phố đêm.
* '''Lẩu thả Phan Thiết:''' Món lẩu biểu tượng của vùng biển Mũi Né; bày biện công phu trên nia tre lót bẹ chuối mô phỏng bông hoa; nhụy hoa ở giữa là đĩa cá mai tươi sống bóp thấu với nước cốt chanh và ớt tỏi; các cánh hoa xung quanh là thịt ba chỉ luộc, trứng rán thái chỉ, dưa chuột, xoài xanh, khế chua và bún tươi; thực khách có thể ăn khô trộn nước xốt đậu phộng chuối sứ hoặc chan nước lẩu hầm từ tôm tươi nóng hổi tại Phường Mũi Né, Phường Phú Thủy.
* '''Bánh quai vạc &amp; Bánh xèo Phan Thiết:''' Bánh quai vạc làm từ bột lọc trong suốt nhìn rõ nhân tôm biển đỏ au xào mỡ hành, chấm nước mắm kẹo ớt đỏ cay nồng; bánh xèo đổ trong các khuôn gốm đất nhỏ giòn rụm với nhân tôm, mực tươi, thịt heo, ăn kèm chén nước mắm đậu phộng giã nhuyễn.
* '''Cơm lam gà nướng Tây Nguyên:''' Gạo nếp nương ngâm hạt dẻo vo sạch cho vào ống nứa non bịt lá chuối nướng chín trên than hồng; ăn cùng thịt gà đồi ướp lá é, mắc khén kẹp que tre nướng vàng ruộm chấm muối hạt é ớt rừng tại Xã Tà Đùng, Phường Nam Gia Nghĩa.

[[Tập tin:Phan Thiet.jpg|nhỏ|Bờ biển Phan Thiết nơi tập trung các nhà hàng hải sản tươi sống]]

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Lẩu gà lá é Tao Ngộ | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 05 Đường Ba Tháng Tư, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9280 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm đầu dốc đường Ba Tháng Tư hướng ra đèo Prenn
| điện thoại=+84 977 111 222 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 21:30 | giá=200.000 - 350.000 VNĐ/nồi lẩu
| nội dung=Quán ăn khai sinh ra trào lưu lẩu gà lá é tại Đà Lạt, luôn tấp nập thực khách; phục vụ nồi lẩu đầy đặn thịt gà ta chắc thịt, măng le giòn ngọt và rổ lá é tươi ngắt ăn không giới hạn.
}}

* {{xem
| tên=Quán Bánh căn Lệ | trang web= | email=
| địa chỉ=Hẻm 44 Đường Yersin, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9385 | kinh độ=108.4450 | chỉ đường=Nằm trong con hẻm nhỏ yên tĩnh
| điện thoại=+84 933 222 333 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=30.000 - 45.000 VNĐ/dĩa
| nội dung=Địa chỉ bánh căn trứ danh với nhiều loại nhân: trứng cút lòng đào, trứng vịt béo ngậy, nhân bò băm và nhân tôm giòn ngọt; nước chấm xíu mại cay thơm đậm đà.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Cơm niêu Panda Mũi Né | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 80 Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9420 | kinh độ=108.2150 | chỉ đường=Nằm trên trục đường ven biển tập trung resort
| điện thoại=+84 252 3847 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=100.000 - 250.000 VNĐ/người
| nội dung=Chuyên phục vụ các món ăn truyền thống dân dã miền biển: cơm đập niêu đất cháy giòn, cá kho tộ niêu đất, lẩu thả Mũi Né và mực một nắng nướng muối ớt.
}}

== Đồ uống ==
* '''Cà phê phin Cầu Đất &amp; Cà phê trứng Đà Lạt:''' Cà phê Arabica phin truyền thống nhỏ từng giọt đặc sánh thơm ngậy giữa tiết trời se lạnh; hoặc món cà phê trứng với lớp kem trứng gà tươi đánh bông mịn béo ngậy phủ trên nền cà phê nóng ấm tại các quán cà phê nhìn ra thung lũng đồi thông.
* '''Rượu vang Đà Lạt:''' Dòng rượu vang đầu tiên của Việt Nam sản xuất theo công nghệ lên men vang Pháp từ quả dâu tằm bản địa và nho tươi; vang đỏ, vang trắng có vị chát nhẹ ngọt dịu, nồng độ cồn từ 12 đến 14 độ, thường dùng kèm các món bít tết, lẩu thịt nướng.
* '''Nước cốt dâu tằm &amp; Nước cốt atisô:''' Thức uống giải khát thanh nhiệt đóng chai chiết xuất từ quả dâu tằm chín mọng ngâm đường và hoa atisô đỏ; pha cùng nước lọc và đá lạnh mang vị chua ngọt mát lành.
* '''Rượu cần ché M'Nông &amp; Cơ Ho:''' Rượu ủ trong các chum chóe sành cổ từ hạt gạo nếp nương trộn men vỏ cây rừng, rễ cây thuốc tự nhiên; cắm các cần trúc dài hút uống chung trong các dịp lễ hội cồng chiêng, vị ngọt cay thơm nồng đậm đà.

== Nghỉ ngơi ==
Hệ thống lưu trú tại tỉnh Lâm Đồng phát triển đa dạng và phong phú bậc nhất cả nước: từ các khu nghỉ dưỡng di sản cổ điển Pháp thế kỷ 20, các khách sạn 5 sao cao cấp ven bờ hồ Tuyền Lâm, chuỗi resort nhiệt đới sang trọng bên bờ biển Mũi Né, đến hàng ngàn homestay nhà gỗ, bungalow ven đồi thông và lều glamping ven hồ Tà Đùng:

=== Khu Nghỉ dưỡng Di sản &amp; Resort Biển Quốc tế ===
* {{ngủ
| tên=Dalat Palace Heritage Hotel | trang web=https://dalatpalacehotel.com | email=
| địa chỉ=Số 02 Đường Trần Phú, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9360 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm trên đồi cao nhìn thẳng ra mặt nước Hồ Xuân Hương
| điện thoại=+84 263 3825 444 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.200.000 - 9.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cổ kính và sang trọng bậc nhất Đông Dương xây dựng từ năm 1922 mang phong cách kiến trúc Edwardian cổ điển Pháp; khuôn viên rộng 5 ha rợp bóng hoa viên và thông cổ thụ; trang bị 43 phòng nghỉ xa hoa lát sàn gỗ lim, lò sưởi đốt củi nguyên bản, nhà hàng ẩm thực Pháp Le Rabelais và sân golf cổ Dalat Palace Golf Club kề bên.
}}

* {{ngủ
| tên=Ana Mandara Villas Dalat Resort &amp; Spa | trang web=https://anamandara-resort.com | email=
| địa chỉ=Đường Lê Lai, Phường Cam Ly - Đà Lạt | vĩ độ=11.9450 | kinh độ=108.4230 | chỉ đường=Nằm ẩn mình trên đồi thông biệt lập
| điện thoại=+84 263 3555 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=2.400.000 - 6.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể làng biệt thự Pháp cổ gồm 17 dinh thự nghỉ dưỡng xây dựng từ những năm 1920 - 1930 được phục chế nguyên vẹn; hồ bơi nước ấm ngoài trời giữa đồi thông, dịch vụ spa thảo dược La Cochinchine và nhà hàng ẩm thực Á - Âu Le Petit.
}}

* {{ngủ
| tên=The Anam Mui Ne Resort | trang web=https://theanam.com | email=
| địa chỉ=Số 18 Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9410 | kinh độ=108.2050 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Mũi Né
| điện thoại=+84 252 6284 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.500.000 - 11.000.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng 5 sao tiêu chuẩn quốc tế mang phong cách kiến trúc Indochine Đông Dương sang trọng với 127 phòng nghỉ và villa hướng biển; hai hồ bơi tràn bờ nước ngọt và nước mặn, bãi tắm cát trắng riêng tư, trung tâm thể thao biển và spa chăm sóc sức khỏe cao cấp.
}}

* {{ngủ
| tên=Tà Đùng Topview Homestay (Nhà chú Đông) | trang web= | email=
| địa chỉ=Thôn 3, Xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8680 | kinh độ=107.9820 | chỉ đường=Tọa lạc trên đỉnh đồi cao nhất nhìn xuống hồ Tà Đùng
| điện thoại=+84 973 500 232 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng bungalow có vị trí đắc địa nhất ngắm toàn cảnh &quot;Vịnh Hạ Long Tây Nguyên&quot;; sở hữu hồ bơi vô cực view trực diện các đảo nổi trên hồ Tà Đùng, sân cắm trại ngắm sao đêm và nhà hàng phục vụ cơm lam gà nướng.
}}

=== Homestay Nhà gỗ Cao nguyên &amp; Nhà nghỉ Ven biển ===
* {{ngủ
| tên=Cú Trên Cây Homestay Đà Lạt | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 37 Đường Đặng Thái Thân, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9285 | kinh độ=108.4520 | chỉ đường=Nằm cheo leo trên sườn thung lũng đồi thông
| điện thoại=+84 908 687 353 | điện thoại miễn cước=
| giá=450.000 - 1.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Homestay thiết kế các buồng ngủ dạng tổ chim bằng gỗ mộc mạc treo lơ lửng giữa tán cây thông, ban công nhìn thẳng xuống thung lũng sương mù, không gian yên tĩnh và thân thiện với thiên nhiên.
}}

* {{ngủ
| tên=Cô Châu Homestay Phú Quý | trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tam Thanh cũ, Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5120 | kinh độ=108.9380 | chỉ đường=Gần khu vực cảng biển Phú Quý
| điện thoại=+84 989 123 789 | điện thoại miễn cước=
| giá=250.000 - 500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=12:00 | trả phòng=11:00
| nội dung=Homestay dân dã nhiệt tình do người dân đảo trực tiếp đón tiếp; cung cấp dịch vụ thuê xe máy giá rẻ, dẫn tour lặn ngắm san hô Hòn Tranh và chuẩn bị tiệc hải sản tươi sống tại chỗ.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn đèo dốc sương mù cao nguyên ===
* Các cung đường đèo như đèo Bảo Lộc, đèo Prenn, đèo Mimosa (Quốc lộ 20), đèo Ngoạn Mục (Quốc lộ 27) và đèo Đại Ninh (Quốc lộ 28B) có độ dốc cao, vực sâu nguy hiểm và nhiều khúc cua tay áo liên tục. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra kỹ lốp và hệ thống phanh, giữ tốc độ ổn định, đi số thấp khi đổ đèo và tuyệt đối không lấn làn vượt ẩu.
* Tại khu vực Đà Lạt và Lạc Dương, sương mù dày đặc thường xuất hiện vào sáng sớm và đêm muộn làm giảm tầm nhìn nghiêm trọng; phương tiện di chuyển cần bật đèn sương mù vàng, giữ khoảng cách an toàn và bấm còi báo hiệu tại các khúc cua khuất góc.

=== An toàn sóng biển &amp; Dòng chảy xa bờ ===
* Các bãi biển tại Mũi Né, Kê Gà, La Gi và đảo Phú Quý có sóng biển lớn và gió thổi mạnh; du khách chỉ tắm biển tại các bãi tắm có lực lượng cứu hộ túc trực, quan sát kỹ cờ hiệu cảnh báo vùng nước sâu hoặc ao xoáy cát ngầm sụt lún.
* Tuyệt đối không tắm biển một mình lúc sáng sớm hoặc sau khi đã uống rượu bia; khi tham gia lướt ván buồm, lướt ván diều hoặc đi cano nước bắt buộc phải mặc áo phao cứu sinh đúng quy chuẩn.

=== An toàn thời tiết biển đảo &amp; Tàu cao tốc ===
* Vùng biển Bình Thuận và đảo Phú Quý chịu ảnh hưởng rõ rệt của gió mùa Đông Bắc (tháng 11 đến tháng 2) và gió mùa Tây Nam (tháng 6 đến tháng 8) với sóng to gió lớn biển động. Các tuyến tàu cao tốc Phan Thiết đi Phú Quý có thể tạm dừng xuất bến khi biển động từ cấp 6 trở lên; du khách cần theo dõi sát dự báo thời tiết hải văn để chủ động lịch trình.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Thành phố Hồ Chí Minh]]: Di chuyển xuôi theo cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết - Dầu Giây (CT01) hoặc Quốc lộ 20 chỉ mất từ 2 giờ đến 5 giờ lái xe để đến trung tâm kinh tế năng động lớn nhất nước.
* [[Đắk Lắk]]: Kết nối theo Quốc lộ 14 từ Phường Nam Gia Nghĩa hoặc Quốc lộ 27 từ Xã Đơn Dương sang Buôn Ma Thuột để khám phá thủ phủ cà phê, bảo tàng thế giới cà phê và buôn Đôn.
* [[Khánh Hòa]]: Đi theo Quốc lộ 27C vượt đèo Khánh Lê (đèo Hòn Giao) dài gần 30 km chỉ mất 3 giờ lái xe từ Đà Lạt xuống thành phố biển Nha Trang.
* [[Đồng Nai]]: Xuôi theo Quốc lộ 20 qua đèo Chuối về các khu công nghiệp, thủy điện Trị An và rừng quốc gia Nam Cát Tiên.
* [[Campuchia]]: Đi theo Quốc lộ 14 qua Cửa khẩu Đắk Peur (Xã Thuận An) sang tỉnh Mondulkiri của vương quốc Campuchia.

{{geo|11.6845|108.1412}}
{{IsPartOf|Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Lâm Đồng}}</text>
      <sha1>22hc2hhna35ecud82c6yaurnacxtvrz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123159</id>
      <parentid>123158</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T09:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giữ an toàn */</comment>
      <origin>123159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57114" sha1="mdd1m00g3au2drm7fjld1o16thl1d6a" xml:space="preserve">{{pagebanner|Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg|caption=Hồ Xuân Hương tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt, Lâm Đồng}}

{{quickbarprovince
| image=Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg
| imagewidth=260px
| caption=Hồ Xuân Hương tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt
| location=Lam Dong in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=23.966,50 km²
| population=4.356.400 người (ước tính sau sáp nhập)
| population density=181,8 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Cơ Ho]], [[Tiếng M'Nông]], [[Tiếng Chăm]], [[Tiếng Mạ]], [[Tiếng Chu Ru]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Bà La Môn]], [[Hồi giáo]]
| ethnic group=Người Kinh (79,9%), người Cơ Ho (6,0%), người Nùng, người M'Nông, người Tày, người Mạ, người Chăm, người Hoa
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Tây Nguyên]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt
| years active=1899 - Thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng / 1958 - Thành lập tỉnh Lâm Đồng / Hợp nhất không gian cao nguyên và duyên hải
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (263 / 252 / 261)
| website=[https://lamdong.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Lâm Đồng]
}}

'''Lâm Đồng''' là một tỉnh thuộc vùng [[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Việt Nam]], đồng thời là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước. Phía Bắc giáp tỉnh [[Đắk Lắk]] và tỉnh [[Mondulkiri]] của [[Campuchia]]; phía Đông giáp tỉnh [[Khánh Hòa]]; phía Tây giáp [[Thành phố Hồ Chí Minh]] và thành phố [[Đồng Nai]]; phía Nam và Đông Nam giáp [[Biển Đông]] với đường bờ biển dài gần 200 km cùng đảo tiền tiêu thuộc [[Đặc khu Phú Quý]]. Sau khi sắp xếp và hợp nhất hành chính năm 2025 theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, tỉnh Lâm Đồng tích hợp trọn vẹn không gian tự nhiên và văn hóa của 3 địa phương trước đây là Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận. Tỉnh là địa bàn hiếm hoi của Việt Nam sở hữu đồng thời ba dạng địa hình: cao nguyên ôn đới mát mẻ quanh năm, bình nguyên bán bình nguyên núi lửa bazan màu mỡ, và dải bờ biển cồn cát nhiệt đới nắng gió. Vùng đất này sở hữu Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới [[Khu dự trữ sinh quyển Langbiang]], Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO [[Công viên địa chất Đắk Nông]], Di sản Văn hóa Thế giới [[Mộc bản triều Nguyễn]], thành phố du lịch nghỉ dưỡng [[Đà Lạt]], thủ phủ đồi cát và resort biển [[Mũi Né]], hồ sinh thái tự nhiên [[Tà Đùng]], quần thể thác nước hùng vĩ [[Thác Đray Sáp]], [[Thác ĐamB'ri]] và di tích tháp Chăm cổ [[Tháp Po Sah Inư]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình quản lý phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu, không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:Cao nguyên Lâm Viên (nhìn từ Cao nguyên Mơ Nông).jpg|nhỏ|Cao nguyên Lâm Viên nhìn từ dãy cao nguyên M'Nông]]

=== Lịch sử hình thành ===
Lịch sử vùng đất Lâm Đồng mới phản ánh quá trình tụ cư lâu đời của các tộc người bản địa ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo, kết hợp với các đợt khai phá thời phong kiến và quy hoạch đô thị thời cận hiện đại.

Thời tiền sử, các di chỉ khảo cổ học tại lưu vực sông Đồng Nai, cao nguyên M'Nông và vùng đồng bằng ven biển Bình Thuận chứng minh sự hiện diện của con người từ hàng ngàn năm trước qua các công cụ đồ đá, đồ gốm và trống đồng Đông Sơn. Vùng đất duyên hải phía Nam từng thuộc địa bàn vương quốc Champa cổ kính với các tiểu quốc Thuận Thành, để lại dấu ấn kiến trúc tôn giáo qua cụm đền tháp Po Sah Inư (Phường Phú Thủy), tháp Po Dam (Xã Tuy Phong). 

Cuối thế kỷ 19, bác sĩ Alexandre Yersin thực hiện các chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Biang vào năm 1893, mở đường cho việc xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên núi cao của người Pháp. Ngày 1 tháng 11 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnaï), đặt tỉnh lỵ tại Di Linh. Năm 1916, tỉnh Lâm Viên được thành lập với tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Sau nhiều lần chia tách và sáp nhập, ngày 19 tháng 5 năm 1958, chính quyền miền Nam đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng, đồng thời lập tỉnh Tuyên Đức (gồm thị xã Đà Lạt và vùng phụ cận). Năm 1976, tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Tuyên Đức hợp nhất thành tỉnh Lâm Đồng. Cùng thời kỳ, dải đất duyên hải sáp nhập thành tỉnh Thuận Hải trước khi tái lập tỉnh Bình Thuận vào năm 1991. Tại vùng đất cao nguyên M'Nông phía Tây Bắc, tỉnh Đắk Nông được thành lập năm 2003 trên cơ sở tách ra từ tỉnh Đắk Lắk.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 chính thức sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của ba tỉnh Lâm Đồng, Bình Thuận và Đắk Nông thành tỉnh Lâm Đồng mới. Ngày 16 tháng 7 năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 188/NQ-CP bàn giao phần diện tích Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh Lâm Đồng về thành phố Đồng Nai quản lý thống nhất.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Với diện tích tự nhiên gần 24.000 km², địa hình tỉnh phân tầng theo ba bậc độ cao rõ rệt từ Tây Bắc xuống Đông Nam:
* '''Bậc cao nguyên sương mù Lang Biang &amp; Núi cao (độ cao trên 1.400 m):''' Nằm ở trung tâm phía Bắc, bao gồm cao nguyên Lâm Viên với độ cao trung bình 1.500 m. Nơi đây có các đỉnh núi cao như đỉnh Bidoup (2.287 m), đỉnh Lang Biang (2.163 m tại Phường Lang Biang - Đà Lạt). Rừng thông ba lá và thông nàng nguyên sinh bạt ngàn bao bọc lấy thung lũng đô thị Đà Lạt, tạo cảnh quan đồi dốc, hồ nước tự nhiên (Hồ Xuân Hương, Hồ Tuyền Lâm) và các dòng thác nước dốc đứng (Cam Ly, Datanla, Prenn).
* '''Bậc cao nguyên đồi lượn sóng Di Linh - Bảo Lộc &amp; Cao nguyên M'Nông (độ cao 600 - 1.000 m):''' 
  * Cao nguyên Di Linh và Bảo Lộc ở phía Nam có độ cao 800 - 1.000 m, địa hình đồi bát úp thoai thoải, đất đỏ bazan sâu màu mỡ chuyên canh cây công nghiệp dài ngày (chè, cà phê, dâu tằm, sầu riêng) và các thác nước lớn như Thác ĐamB'ri (Phường 2 Bảo Lộc), Thác Pongour (Xã Đức Trọng).
  * Cao nguyên M'Nông ở phía Tây Bắc (Đắk Nông trước sáp nhập) có độ cao trung bình 800 m, lưu giữ hệ thống hang động núi lửa Chư Blúk dài gần 10.000 m hình thành từ dung nham núi lửa bazan cổ, thung lũng sông Sêrêpôk cuồn cuộn với cụm thác Đray Sáp, Gia Long, Trinh Nữ và lòng hồ sinh thái Tà Đùng (Xã Tà Đùng) với hơn 40 đảo lớn nhỏ.
* '''Bậc duyên hải, đồng bằng hẹp &amp; Đảo ngoài khơi (độ cao 0 - 200 m):''' Dải ven biển dài gần 200 km thuộc Bình Thuận trước đây. Địa hình đồng bằng nhỏ hẹp bị chia cắt bởi các nhánh núi đâm ngang ra biển, nổi bật với hệ thống cồn cát và đồi cát sa mạc ven biển (Đồi cát Mũi Né, đồi cát Bàu Trắng tại Xã Hòa Thắng). Ngoài khơi cách đất liền 100 km là đảo núi lửa [[Đặc khu Phú Quý]] ngự giữa ngư trường lớn của biển Đông.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số tỉnh đạt trên 4,35 triệu người với 49 dân tộc anh em cùng chung sống. Người Kinh chiếm gần 80% dân số, phân bố tại các phường đô thị và dải đồng bằng ven biển. Đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ gồm người Cơ Ho (6,0%), người M'Nông (1,9%), người Mạ (1,5%), người Chu Ru (0,7%), người Ra Glai, người Chơ Ro; cùng các cộng đồng người Nùng, Tày, Thái, H'Mông di cư từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và cộng đồng người Chăm cư trú lâu đời ven biển.

Sự hội tụ của ba vùng đất tạo nên không gian văn hóa đa dạng bậc nhất Việt Nam:
* '''Di sản đại diện nhân loại:''' [[Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên]] của đồng bào Cơ Ho, Mạ, M'Nông gắn liền với đời sống tâm linh, lễ cúng lúa mới, lễ hội đâm trâu và kiến trúc nhà rông truyền thống; [[Mộc bản triều Nguyễn]] lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Phường Xuân Hương - Đà Lạt); cùng Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc, Bình Đức (Xã Phan Hiệp cũ, nay thuộc Xã Bắc Bình) được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
* '''Di sản văn hóa Chăm pa ven biển:''' Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm (tháng 10 dương lịch) tại tháp Po Sah Inư (Phường Phú Thủy), Lễ hội Ramưwan của người Chăm Bà ni, các điệu múa quạt Chăm và nghề dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp.
* Lễ hội đương đại và vùng cao: Festival Hoa Đà Lạt tổ chức định kỳ 2 năm một lần tôn vinh nghề trồng hoa công nghệ cao; Lễ hội Đua thuyền rồng truyền thống sông Cà Ty (Phường Phan Thiết) và Lễ hội Cúng lửa của người M'Nông.

=== Khí hậu ===
Do sự chênh lệch độ cao từ mực nước biển lên đến hơn 2.000 m, khí hậu Lâm Đồng phân hóa sâu sắc thành ba tiểu vùng khí hậu rõ nét:

* '''Tiểu vùng ôn đới núi cao (Khu vực Đà Lạt, Lạc Dương):''' Độ cao trên 1.400 m mang khí hậu cận nhiệt đới núi cao mát mẻ quanh năm. Nhiệt độ trung bình năm chỉ từ 16 đến 18 °C, ban ngày hiếm khi vượt quá 25 °C, ban đêm se lạnh 11 đến 15 °C. Sương mù bao phủ vào sáng sớm và chiều tối. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau với bầu trời quang đãng, nắng nhẹ chan hòa.
* '''Tiểu vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa (Khu vực Bảo Lộc, Di Linh, Đắk Nông):''' Độ cao từ 600 m đến 1.000 m. Nhiệt độ trung bình năm từ 21 đến 23 °C, mát mẻ hơn đồng bằng nhưng ấm hơn Đà Lạt. Lượng mưa hàng năm rất lớn (từ 2.200 đến trên 2.800 mm), mùa mưa kéo dài tạo thảm thực vật đồi rừng xanh tốt quanh năm.
* '''Tiểu vùng duyên hải nhiệt đới khô hạn (Khu vực Phan Thiết, Tuy Phong, La Gi):''' Nằm ở sườn khuất gió, là một trong những vùng khô nóng nhất cả nước với lượng mưa trung bình năm dưới 1.100 mm. Số giờ nắng cao đạt gần 2.900 giờ/năm, nhiệt độ ban ngày phổ biến 29 đến 33 °C; gió biển hoạt động ổn định quanh năm, là điều kiện lý tưởng cho các môn thể thao lướt ván buồm, lướt ván diều quốc tế.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu trạm Đà Lạt (Độ cao 1.500 m)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 22 (72) || 24 (75) || 25 (77) || 25 (77) || 25 (77) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 22 (72) || 21 (70) || '''23 (73)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 11 (52) || 12 (54) || 13 (55) || 14 (57) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 15 (59) || 14 (57) || 13 (55) || '''14 (57)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 11 (0.4) || 24 (0.9) || 62 (2.4) || 170 (6.7) || 191 (7.5) || 213 (8.4) || 229 (9.0) || 214 (8.4) || 282 (11.1) || 239 (9.4) || 97 (3.8) || 36 (1.4) || '''1.768 (69.6)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:Deo Bao Loc.jpg|nhỏ|Cung đường đèo Bảo Lộc trên Quốc lộ 20 kết nối vùng Đông Nam Bộ lên cao nguyên]]

Nằm ở vị trí chiến lược kết nối Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Lâm Đồng sở hữu mạng lưới giao thông đối ngoại đa dạng gồm cảng hàng không, cao tốc huyết mạch, quốc lộ xuyên rừng và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Quốc tế Liên Khương | tên khác=Lien Khuong International Airport | ký hiệu=DLI
| địa chỉ=Xã Đức Trọng | vĩ độ=11.7500 | kinh độ=108.3725 | chỉ đường=Cách Phường Xuân Hương - Đà Lạt 30 km về phía Nam dọc cao tốc Liên Khương - Prenn
| điện thoại=+84 263 3843 373 | trang web=https://vietnamairport.vn/lienkhuongairport
| nội dung=Cảng hàng không cấp 4D phục vụ các chuyến bay nội địa thường nhật kết nối thẳng với [[Hà Nội]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Đà Nẵng]], [[Hải Phòng]], [[Vinh]], [[Huế]], [[Cần Thơ]], [[Phú Quốc]], cùng các chuyến bay quốc tế thường lệ kết nối với [[Seoul]], [[Busan]] (Hàn Quốc), [[Bangkok]] (Thái Lan) và [[Kuala Lumpur]] (Malaysia).
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết - Vĩnh Hảo (Cao tốc CT01):''' Tuyến cao tốc 4 làn xe hiện đại nối thông suốt từ Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai qua dải ven biển Lâm Đồng tại Xã Hàm Tân, Phường Phan Thiết, Xã Bắc Bình, Xã Tuy Phong. Thời gian lái xe ô tô từ TP.HCM về Phường Phan Thiết chỉ mất 2 giờ 15 phút (khoảng 160 km).
* '''Trục Quốc lộ 20 &amp; Đèo Bảo Lộc:''' Tuyến quốc lộ huyết mạch từ ngã ba Dầu Giây (Đồng Nai) vượt qua Đèo Chuối, [[Đèo Bảo Lộc]] lên Phường 3 Bảo Lộc, Xã Di Linh, Xã Đức Trọng, sau đó vượt [[Đèo Prenn]] hoặc đèo Mimosa vào trung tâm Phường Xuân Hương - Đà Lạt. Thời gian di chuyển ô tô từ TP.HCM lên Đà Lạt khoảng 5 đến 6 giờ (300 km).
* '''Trục Quốc lộ 14 (Đường Hồ Chí Minh Tây Nguyên):''' Kết nối từ Chơn Thành (Đồng Nai) qua Xã Kiến Đức, Phường Nam Gia Nghĩa, Xã Đắk Mil sang tỉnh Đắk Lắk.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc dải duyên hải qua Xã Sơn Mỹ, Phường La Gi, Phường Phan Thiết, Xã Bắc Bình đến Xã Vĩnh Hảo kết nối với Ninh Thuận (Ninh Bình mới) và Khánh Hòa.
* '''Tuyến Quốc lộ 27 &amp; Quốc lộ 28:'''
  * Quốc lộ 27 nối từ Phường Phan Rang - Tháp Chàm vượt đèo Ngoạn Mục (đèo Sông Pha) qua Xã D'Ran, Xã Đơn Dương, Xã Đức Trọng sang Đắk Lắk.
  * Quốc lộ 28 nối từ Phường Phan Thiết vượt đèo Gia Bắc lên Xã Di Linh, tiếp tục qua hồ Tà Đùng sang Phường Bắc Gia Nghĩa.
* '''Xe khách liên tỉnh chất lượng cao:'''
  * Các hãng xe thương hiệu lớn như Phương Trang (FUTA Bus Lines), Thành Bưởi, Phong Phú, Kumho Samco vận hành mạng lưới xe giường nằm, xe phòng nằm VIP cao cấp với tần suất 15 - 30 phút/chuyến ngày đêm từ Bến xe Miền Đông, Bến xe Miền Tây (TP.HCM) đi Đà Lạt, Bảo Lộc, Phan Thiết, Gia Nghĩa. Giá vé: 160.000 - 350.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
[[Tập tin:Ga Binh Thuan 1567.JPG|nhỏ|Ga Bình Thuận tại Xã Hàm Kiệm trên tuyến đường sắt Bắc Nam]]
* Tuyến [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 175 km dọc theo dải bờ biển phía Nam tỉnh:
  * '''Ga Phan Thiết''' (Phường Phong Nẫm cũ, nay thuộc Phường Bình Thuận): Đón đoàn tàu du lịch chuyên tuyến SPT1/SPT2 chạy khứ hồi hàng ngày giữa Ga Sài Gòn và Phan Thiết (thời gian chạy tàu 3 giờ 45 phút).
  * '''Ga Bình Thuận''' (Xã Hàm Kiệm): Ga đầu mối đón trả khách cho các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8 nối liền Bắc - Nam.
  * Các ga địa phương khác gồm Ga Sông Mao (Xã Hải Ninh), Ga Ma Lâm (Xã Hàm Thuận).
* Tuyến đường sắt răng cưa du lịch cổ Đà Lạt - Trại Mát dài 7 km xuất phát từ Ga Đà Lạt (Phường Lâm Viên - Đà Lạt) đưa khách ngắm cảnh thung lũng rau hoa đến viếng Chùa Linh Phước.

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng Quốc tế Vĩnh Tân (Xã Vĩnh Hảo):''' Cụm cảng biển nước sâu đón nhận tàu hàng bách hóa tổng hợp tải trọng lớn đến 50.000 DWT.
* '''Tàu cao tốc ra Đặc khu Phú Quý:''' Các tàu cao tốc Superdong-Phú Quý, Phú Quý Express, Trưng Trắc xuất bến từ Cảng vận tải Phan Thiết (Phường Phan Thiết) vượt 56 hải lý ra [[Đặc khu Phú Quý]]. Thời gian chạy tàu khoảng 2 giờ 15 phút đến 2 giờ 30 phút tùy điều kiện gió mùa.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:Cáp treo Đà Lạt (11).JPG|nhỏ|Cáp treo du lịch ngắm rừng thông từ đồi Robin sang Thiền viện Trúc Lâm tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do di chuyển giữa các cung đèo dốc uốn lượn ngắm đồi thông Đà Lạt, chinh phục đồi cát Mũi Né hoặc vi vu ngắm biển đảo Phú Quý. Điểm cho thuê xe máy tập trung rất đông tại trung tâm Phường Xuân Hương - Đà Lạt, Phường Mũi Né, Phường Nam Gia Nghĩa và bến cảng Phú Quý với giá thuê từ 100.000 - 150.000 VNĐ/ngày.
* '''Cáp treo đồi Robin (Đà Lạt):''' Tuyến cáp treo dài 2.267 m nối từ đỉnh đồi Robin ở độ cao 1.517 m vượt qua tán rừng thông bạt ngàn sang Thiền viện Trúc Lâm và Hồ Tuyền Lâm; du khách ngắm nhìn toàn cảnh thành phố sương mù từ trên cabin kính.
* '''Xe buýt nội tỉnh &amp; Tuyến liên huyện cũ:'''
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Xã Đơn Dương (qua D'Ran).
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Phường 1 Bảo Lộc (chạy dọc Quốc lộ 20).
  * Tuyến Phường Xuân Hương - Đà Lạt đi Xã Lạc Dương (chân núi Lang Biang).
  * Tuyến xe buýt đô thị Phường Phan Thiết đi Phường Mũi Né (đón trả khách dọc đường biển Nguyễn Đình Chiểu).
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động phổ biến phục vụ chở khách ngắm cảnh vòng quanh bờ Hồ Xuân Hương (Đà Lạt) và dọc các tuyến phố resort ven biển Mũi Né, Tiến Thành.
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Lado Lâm Đồng: ☎ +84 263 3666 777
  * Taxi Quốc Tế Lâm Đồng: ☎ +84 263 3525 252
  * Taxi Mai Linh Phan Thiết: ☎ +84 252 3838 383
  * Taxi Mai Linh Gia Nghĩa: ☎ +84 261 3545 545
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM (taxi điện) hoạt động đón trả khách tại các phường trung tâm Đà Lạt, Phan Thiết và Bảo Lộc.

== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Bao Dai's Summer Palace 02.jpg|nhỏ|Dinh III Bảo Đại giữa đồi thông tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

=== Quần thể Kiến trúc Di sản Đà Lạt &amp; Cao nguyên Lâm Viên ===
* {{xem
| tên=Dinh III Bảo Đại (Biệt điện Mùa Hè) | tên khác=Bao Dai Summer Palace
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Triệu Việt Vương, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9305 | kinh độ=108.4300 | chỉ đường=Nằm trên đỉnh đồi thông kề hồ Tuyền Lâm
| điện thoại=+84 263 3831 581 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Biệt điện xây dựng trong giai đoạn 1933 - 1938 do kiến trúc sư Paul Veysseyre và Huỳnh Tấn Phát thiết kế mang phong cách kiến trúc Art Deco châu Âu. Tòa dinh thự nguyên bản gồm 25 phòng nghỉ cao cấp, từng là nơi sinh sống và làm việc của gia đình vị hoàng đế cuối cùng triều Nguyễn. Bên trong trưng bày trọn vẹn hiện vật hoàng gia: ngai vàng, phòng làm việc của vua Bảo Đại, phòng ngủ của Nam Phương Hoàng hậu và các hoàng tử, công chúa.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thắng cảnh Hồ Tuyền Lâm &amp; Thiền viện Trúc Lâm | tên khác=Tuyen Lam Lake &amp; Truc Lam Monastery
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9050 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm đô thị 5 km về phía Nam
| điện thoại=+84 263 3843 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:00 | giá=Miễn phí vào cổng thiền viện; thuyền du lịch hồ tính riêng
| nội dung=Khu du lịch quốc gia rộng hơn 2.900 ha kẹp giữa thung lũng thông nguyên sinh. Điểm nhấn trung tâm là Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt ngự trên núi Phụng Hoàng, một trong ba thiền viện Trúc Lâm lớn nhất nước; khuôn viên gồm chính điện uy nghiêm, lầu chuông, vườn hoa cẩm tú cầu và vườn trúc thanh tịnh soi bóng xuống mặt nước hồ Tuyền Lâm phẳng lặng.
}}

* {{xem
| tên=Đỉnh Lang Biang | tên khác=Nui Ong Nui Ba / Lang Biang Peak
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Lang Biang - Đà Lạt | vĩ độ=12.0450 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm Đà Lạt 12 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3839 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 50.000 VNĐ; xe jeep khứ hồi lên đồi Ra-đa: 120.000 VNĐ/người
| nội dung=Cụm núi biểu tượng của cao nguyên Lâm Viên gồm hai đỉnh núi Bà (2.167 m) và núi Ông (2.124 m). Đỉnh đồi Ra-đa ở độ cao 1.950 m cho tầm nhìn bao quát toàn bộ thung lũng Suối Vàng, Suối Bạc và đô thị Đà Lạt lồng lộng trong mây ngàn; nơi đặt tượng chàng K'Lang và nàng H'Biang gắn liền với truyền thuyết tình yêu sử thi của đồng bào Lạch.
}}

* {{xem
| tên=Ga Đà Lạt | tên khác=Dalat Railway Station
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Quang Trung, Phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9415 | kinh độ=108.4550 | chỉ đường=Cách Hồ Xuân Hương 1,5 km về phía Đông
| điện thoại=+84 263 3834 409 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=5.000 VNĐ/người (vé tàu Trại Mát tính riêng)
| nội dung=Nhà ga xe lửa cổ nhất Đông Dương hoàn thành năm 1938 mang phong cách kiến trúc Art Deco kết hợp hài hòa mái nhà rông Tây Nguyên; đặc trưng với ba chóp mái tam giác mô phỏng ba đỉnh núi Lang Biang và hệ thống kính màu rực rỡ. Nhà ga hiện phục vụ tuyến tàu du lịch đầu máy hơi nước chạy răng cưa dài 7 km đi Trại Mát viếng Chùa Linh Phước (Chùa Ve Chai).
}}

* {{xem
| tên=Thung lũng Tình Yêu &amp; Đồi Mộng Mơ | tên khác=Valley of Love
| trang web=https://thunglungtinhyeu.vn | email=
| địa chỉ=Số 03-05-07 Đường Mai Anh Đào, Phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9780 | kinh độ=108.4480 | chỉ đường=Cách trung tâm 5 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3821 448 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Trọn gói: 250.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Thung lũng danh thắng tự nhiên hình thành từ hồ nước Đa Thiện bao quanh bởi sườn đồi thông xanh ngắt; tích hợp mê cung cây xanh, cầu kính 7D trên không ngắm thung lũng, vườn hoa hồng cổ và khu trưng bày tượng sáp danh nhân thế giới.
}}

[[Tập tin:Draysap03.JPG|nhỏ|Dòng thác Đray Sáp đổ cuộn trào trên nền đá bazan núi lửa]]

=== Quần thể Thác Nước &amp; Công viên Địa chất Đắk Nông ===
* {{xem
| tên=Cụm Thác Đray Sáp - Gia Long | tên khác=Dray Sap &amp; Gia Long Waterfalls
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Đắk Sôr cũ (nay thuộc Xã Nam Đà) | vĩ độ=12.5380 | kinh độ=107.8850 | chỉ đường=Bên dòng sông Sêrêpôk ranh giới với tỉnh Đắk Lắk
| điện thoại=+84 261 3546 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Cụm thác nước tự nhiên kỳ vĩ trên nền đứt gãy địa chất đá bazan núi lửa cổ thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Thác Đray Sáp theo tiếng Ê Đê nghĩa là &quot;thác khói&quot;; dòng nước sông Sêrêpôk đổ từ độ cao 20 m trải dài hơn 100 m tạo thành màn sương nước bốc lên cuồn cuộn như khói trắng bao phủ vách đá dung nham. Cách đó 7 km là thác Gia Long hoang sơ với các hồ tắm tự nhiên và hệ sinh thái rừng rậm nguyên sinh rợp bóng cây kơnia.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên &amp; Hồ Tà Đùng | tên khác=Ta Dung Lake
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8650 | kinh độ=107.9850 | chỉ đường=Nằm kề Quốc lộ 28 cách Phường Bắc Gia Nghĩa 45 km
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Thuê thuyền tham quan lòng hồ: 100.000 - 150.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Vịnh Hạ Long của Tây Nguyên&quot; với diện tích mặt nước gần 5.000 ha hình thành từ công trình thủy điện Đồng Nai 3. Lòng hồ sở hữu hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô giữa mặt nước phẳng lặng xanh ngắt như ngọc bích, kẹp giữa dãy núi Tà Đùng cao 1.982 m. Du khách đi thuyền dạo quanh các đảo nổi, cắm trại qua đêm trên đồi cao đón bình minh và mây luồn bồng bềnh.
}}

* {{xem
| tên=Hệ thống Hang động Núi lửa Chư Blúk | tên khác=Chu Bluk Volcanic Cave System
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Nam Dong và Xã Buôn Choáh cũ | vĩ độ=12.5120 | kinh độ=107.9150 | chỉ đường=Thuộc khu vực huyện Krông Nô cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Tham quan theo tour chuyên biệt | giá=Chi phí tour theo đơn vị tổ chức
| nội dung=Hệ thống hang động dung nham núi lửa dài nhất Đông Nam Á hình thành cách đây hàng triệu năm từ quá trình phun trào núi lửa Chư Blúk. Quần thể gồm hơn 50 hang động ngầm liên hoàn với tổng chiều dài gần 10.000 m; bên trong lưu giữ các cấu trúc địa chất núi lửa nguyên bản: ngấn dung nham, thạch nhũ dung nham, khuôn cây hóa thạch dung nham và di chỉ khảo cổ học người tiền sử sinh sống trong hang đá.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thác ĐamB'ri | tên khác=DamB'ri Waterfall
| trang web=http://dambri.com.vn | email=
| địa chỉ=Xã ĐamB'ri cũ (nay thuộc Phường 2 Bảo Lộc) | vĩ độ=11.6250 | kinh độ=107.7550 | chỉ đường=Cách trung tâm Bảo Lộc 18 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 263 3751 517 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Trọn gói vé vào cổng và xe trượt: 200.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Ngọn thác nước hùng vĩ nhất Nam Tây Nguyên với chiều cao hơn 60 m đổ thẳng đứng qua vách đá hoa cương sừng sững giữa rừng rậm nguyên sinh. Du khách có thể đi thang máy kính lộ thiên cao 60 m xuống chân thác, trải nghiệm đường máng trượt Alpine Coaster dài 1.650 m đạt kỷ lục châu Á, khám phá thác Dasara và làng văn hóa mạ bản địa kề bên.
}}

* {{xem
| tên=Thác Pongour (Thác Bảy Tầng) | tên khác=Pongour Waterfall
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tân Hội cũ (nay thuộc Xã Đức Trọng) | vĩ độ=11.6880 | kinh độ=108.2650 | chỉ đường=Cách Quốc lộ 20 khoảng 6 km
| điện thoại=+84 263 3677 777 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Danh thắng quốc gia được mệnh danh là &quot;Nam thiên đệ nhất thác&quot;; dòng nước sông Đa Nhim đổ qua 7 tầng thềm đá bazan xếp lớp bậc thang thoai thoải rộng hơn 100 m tung bọt trắng xóa; nơi gắn liền với truyền thuyết sử thi nàng tù trưởng Kanai quả cảm của đồng bào Cơ Ho.
}}

[[Tập tin:Tháp Po Sah Inu, Phan Thiết, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Cụm tháp Chăm cổ Po Sah Inư tại Phường Phú Thủy]]

=== Di tích Tháp Chăm, Đồi cát Mũi Né &amp; Biển Duyên hải ===
* {{xem
| tên=Quần thể Tháp Chăm Po Sah Inư | tên khác=Po Sah Inu Cham Towers
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đồi Bà Nài, Phường Phú Thủy | vĩ độ=10.9350 | kinh độ=108.1410 | chỉ đường=Cách trung tâm Phan Thiết 7 km về phía Đông Bắc hướng đi Mũi Né
| điện thoại=+84 252 3817 085 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=15.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia xây dựng từ cuối thế kỷ 8 đầu thế kỷ 9 thời kỳ vương quốc Champa cổ, phong cách kiến trúc Hòa Lai. Cụm tháp gồm Tháp Chính thờ thần Shiva và sinh thực khí Linga - Yoni bằng đá xanh nguyên khối, Tháp Lửa và Tháp Cứu Hỏa bằng gạch nung đỏ gắn kết bằng nhựa thực vật; là trung tâm diễn ra Lễ hội Katê lớn nhất năm của đồng bào Chăm Bàlamôn.
}}

* {{xem
| tên=Đồi Cát Bay Mũi Né (Đồi Cát Đỏ) | tên khác=Mui Ne Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9500 | kinh độ=108.2850 | chỉ đường=Nằm dọc đường bờ biển hướng đi Hòn Rơm
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày (lý tưởng nhất lúc 05:30 - 07:30 và 16:30 - 18:00) | giá=Miễn phí vào đồi cát; thuê ván trượt cát: 20.000 - 30.000 VNĐ
| nội dung=Sa mạc cát tự nhiên liên tục đổi màu và thay đổi hình dạng vân sóng theo hướng gió biển thổi (gần 18 sắc thái màu khác nhau: vàng, đỏ, trắng xám). Du khách trải nghiệm trượt cát bằng tấm nhựa mica từ đỉnh cồn dốc, đi xe môtô địa hình bốn bánh ATV vượt cát và ngắm hoàng hôn biển lộng gió.
}}

* {{xem
| tên=Thắng cảnh Đồi cát Bàu Trắng &amp; Bàu Sen | tên khác=White Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Hòa Thắng | vĩ độ=11.0650 | kinh độ=108.4250 | chỉ đường=Cách Mũi Né 30 km theo cung đường ven biển ĐT716
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé tham quan thắng cảnh: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Hồ nước ngọt tự nhiên khổng lồ nằm lọt thỏm giữa những đồi cát trắng tinh trải dài ngút ngàn, được mệnh danh là tiểu sa mạc Sahara của Việt Nam. Vào mùa hè, mặt hồ nở rộ bạt ngàn hoa sen hồng thanh khiết; du khách có thể thuê xe jeep địa hình leo đỉnh đồi cát hoặc chèo thuyền kayak ngắm hoa sen giữa hồ.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Hải đăng Kê Gà &amp; Bãi đá nhảy | tên khác=Ke Ga Lighthouse
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tân Thành | vĩ độ=10.6980 | kinh độ=107.9920 | chỉ đường=Cách Phan Thiết 30 km về phía Nam theo đường ven biển
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Cano đưa sang đảo: 50.000 - 80.000 VNĐ/người
| nội dung=Ngọn hải đăng cổ nhất và cao nhất Việt Nam do kỹ sư người Pháp Chavat thiết kế xây dựng từ năm 1897 trên một đảo đá hoa cương biệt lập sát bờ biển. Tháp đèn cao 35 m (độ cao so với mặt biển là 65 m) xây hoàn toàn bằng các khối đá hoa cương mài nhẵn ghép khít khao; bên trong có 183 bậc cầu thang xoắn ốc bằng thép dẫn lên đài ngắm toàn cảnh đại dương.
}}

[[Tập tin:Chualinhsonphuquy.jpg|nhỏ|Chùa Linh Sơn trên sườn núi Cao Cát tại Đặc khu Phú Quý]]

=== Vùng Biển Đảo Đặc khu Phú Quý ===
* {{xem
| tên=Đặc khu Phú Quý | tên khác=Cu Lao Thu / Koh Rong
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5180 | kinh độ=108.9410 | chỉ đường=Cách cảng vận tải Phan Thiết 56 hải lý ngoài khơi biển Đông
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí ra vào đặc khu
| nội dung=Huyện đảo tiền tiêu núi lửa cổ giữa đại dương gồm đảo lớn Phú Quý và các đảo phụ Hòn Tranh, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng. Thắng cảnh tự nhiên nổi bật:
* '''Núi Cao Cát &amp; Chùa Linh Sơn:''' Ngọn núi lửa đã tắt cao 106 m phía bắc đảo; vách núi cấu tạo từ các lớp đá trầm tích phong hóa hàng triệu năm xếp tầng nếp uốn độc đáo như rãnh hẻm đá grand canyon; trên đỉnh đặt tượng Phật Bà Quan Âm hướng biển.
* '''Núi Cấm &amp; Hải đăng Phú Quý:''' Ngọn đồi cao nhất đảo (108 m) nơi đặt trạm hải đăng dẫn đường cho tàu bè quốc tế, phóng tầm mắt bao trọn 360 độ toàn cảnh quần đảo.
* '''Vịnh Triều Dương &amp; Bãi Nhỏ - Gành Hang:''' Vịnh biển cát trắng mịn hình cánh cung rợp bóng hàng dương cổ thụ; Gành Hang sở hữu hồ bơi tự nhiên Khe Sung và &quot;Hồ vô cực&quot; do vách đá bazan dựng đứng tự nhiên đón sóng biển tràn vào tạo thành vũng bơi trong suốt.
* '''Đền thờ Vạn An Thạnh:''' Bảo tàng sinh vật biển cổ kính lưu giữ bộ xương cá voi (cá Ông) khổng lồ dài hơn 20 m niên đại hàng trăm năm thuộc hàng lớn nhất Đông Nam Á.
}}

== Hoạt động ==
* '''Chèo thuyền kayak và SUP trên Hồ Tuyền Lâm:''' Xuất bến sáng sớm tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt, tự chèo thuyền nhẹ nhàng trên mặt hồ phẳng lặng mờ sương, lướt qua các bán đảo thông reo ngút ngàn và ghé thăm khu rừng phong đổi màu lá vào mùa đông.
* '''Săn mây bình minh trên đỉnh Cầu Đất &amp; Lang Biang:''' Thức dậy lúc 04:30 sáng di chuyển về đồi chè Cầu Đất (Phường Xuân Trường - Đà Lạt) hoặc đỉnh núi Lang Biang để chiêm ngưỡng biển mây luồn bồng bềnh tràn ngập thung lũng đồi thông dưới ánh rạng đông.
* '''Trượt cát và lái xe môtô địa hình bốn bánh trên đồi cát Bàu Trắng:''' Thuê xe ATV tự lái vượt qua các dải đồi cát dốc đứng tại Xã Hòa Thắng hoặc thử cảm giác trượt cát tốc độ cao từ đỉnh đồi cát đỏ Mũi Né.
* '''Lặn biển ngắm rạn san hô Hòn Tranh &amp; Đặc khu Phú Quý:''' Đi thuyền máy từ bến cảng Phú Quý sang đảo Hòn Tranh, đeo kính lặn và ống thở khám phá các thềm san hô cành nhiều màu sắc cùng bầy cá biển trong vắt.
* '''Lướt ván buồm và lướt ván diều quốc tế Mũi Né:''' Trải nghiệm các môn thể thao nước mạo hiểm tận dụng tốc độ gió biển lý tưởng tại bãi biển Hàm Tiến và Mũi Né với sự hướng dẫn của các huấn luyện viên lướt ván chuyên nghiệp.
* '''Trekking xuyên rừng và thám hiểm hang động núi lửa Chư Blúk:''' Khám phá lòng hang ngầm dung nham C7, C6 tại huyện Krông Nô cũ (Xã Nam Dong), đi bộ xuyên qua thảm rừng rụng lá khộp mùa khô và leo dốc đá dung nham kỳ vĩ.
* '''Trải nghiệm du thuyền ngắm hoàng hôn Hồ Tà Đùng:''' Thuê thuyền máy chạy vòng quanh các đảo đất xanh ngắt nhấp nhô giữa lòng hồ Tà Đùng (Xã Tà Đùng), câu cá nước ngọt và thưởng thức tiệc nướng BBQ ngoài trời ven đồi nhìn xuống hồ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Lâm Đồng mới phản ánh sự trù phú hiếm có nhờ sự kết hợp giữa nông nghiệp công nghệ cao vùng ôn đới cao nguyên, vùng chuyên canh cây công nghiệp bazan và nguồn hải sản dồi dào từ ngư trường duyên hải Bình Thuận, đảo Phú Quý.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Rau củ &amp; Hoa tươi Đà Lạt:''' Nông sản ôn đới canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP tại Phường Lâm Viên - Đà Lạt, Phường Xuân Trường - Đà Lạt, Xã Đơn Dương gồm dâu tây giống Nhật Bản, New Zealand (dâu ngọt giòn trồng trên giàn thủy canh), atisô, bông cải xanh, cà chua bi, xà lách thủy canh, cùng các loại hoa cắt cành danh tiếng như hoa hồng, hoa cúc, cẩm tú cầu, hoa lan hồ điệp.
* '''Mứt &amp; Trái cây sấy khô Đà Lạt:''' Trái cây tươi bản địa được chế biến thủ công thành mứt dâu tây, mứt dâu tằm, khoai lang sấy giòn, mứt hoa hồng (hoa atisô đỏ ngâm đường) và hồng treo gió công nghệ Nhật Bản (trái hồng dẻo quánh, mật ngọt lịm tự nhiên bên trong lớp vỏ se khô) tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Thanh long Bình Thuận:''' Trái cây xuất khẩu chủ lực trồng bạt ngàn tại Xã Hàm Thuận, Xã Hàm Kiệm, Xã Tân Thành; gồm giống thanh long ruột trắng thanh mát và thanh long ruột đỏ ngọt đậm, vỏ mỏng căng bóng; cùng các sản phẩm chế biến sâu như rượu vang thanh long, thanh long sấy dẻo.
* '''Cà phê Chồn, Arabica Cầu Đất &amp; Robusta Đắk Mil:''' Hạt cà phê Arabica thượng hạng trồng ở độ cao trên 1.500 m tại Cầu Đất (Phường Xuân Trường - Đà Lạt) có vị chua thanh tao và mùi thơm nồng nàn; kết hợp dòng Robusta đậm đà đắng gắt trồng trên đất bazan núi lửa Xã Đắk Mil, Phường 2 Bảo Lộc, Xã Di Linh.
* '''Trà Oolong Bảo Lộc &amp; Trà B’Lao:''' Trà búp sấy ủ hương hoa sói, hoa lài cổ truyền tại Phường B’Lao, Phường 1 Bảo Lộc; cùng dòng trà Oolong thuần chất trồng trên cao nguyên đồi lượn sóng Bảo Lâm với hương thơm ngát tự nhiên, nước trà xanh vàng sóng sánh.
* '''Nước mắm Phan Thiết nguyên chất:''' Nước mắm cá cơm than ủ chượp ròng rã trong các thùng gỗ lều bời lời từ 12 đến 18 tháng tại Phường Phú Thủy, Phường Phan Thiết; nước mắm cốt màu cánh gián đậm đà, mùi thơm nồng, độ đạm tự nhiên cao từ 30 đến 40 độ đạm.
* '''Mực một nắng Phan Thiết &amp; Cua huỳnh đế Phú Quý:''' Mực lá tươi rói vừa câu đêm xẻ lưng phơi qua đúng một đợt nắng gắt ven biển, thịt mực dày ngọt mềm; cùng cua huỳnh đế đỏ au vỏ cứng mai vuông, thịt chắc béo ngậy bắt từ các rạn đá ngầm [[Đặc khu Phú Quý]].
* '''Tiêu sọ &amp; Hạt điều Đắk Song:''' Hạt tiêu đen, tiêu sọ Đắk Song (Xã Đắk Song) hạt mẩy tròn, vị cay nồng xộc mũi và hàm lượng piperin cao; hạt điều rang muối giòn rụm béo bùi từ vùng đất bazan.

[[Tập tin:Vườn Thanh Long ở Hàm Thuận Nam, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Vườn thanh long thắp đèn đêm tại Xã Hàm Kiệm]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Đà Lạt &amp; Chợ đêm Đà Lạt (Chợ Âm Phủ):''' Tọa lạc tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt; ban ngày là chợ đầu mối nông sản rau hoa, mứt sấy khô; ban đêm biến thành khu phố đi bộ mua sắm áo len, khăn quàng dệt kim và phố ẩm thực đường phố sôi động.
* '''Chợ Phan Thiết (Phường Phan Thiết):''' Chợ đầu mối ven sông Cà Ty bày bán phong phú các loại hải sản tươi sống đánh bắt trong ngày, bánh quai vạc, nước mắm truyền thống và thanh long tươi.
* '''Chợ Bảo Lộc (Phường 1 Bảo Lộc):''' Trung tâm thương mại trà, cà phê và tơ tằm lớn nhất vùng cao nguyên phía Nam.
* '''Trung tâm Thương mại Go! Đà Lạt (Quảng trường Lâm Viên):''' Đại siêu thị tổng hợp ngầm dưới lòng đất kề khối nụ hoa atisô kính màu, cung cấp đầy đủ hàng hóa đặc sản đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Lâm Đồng mới mang tính giao thoa độc đáo: vừa có nét thanh lịch, nhẹ nhàng của các món nóng ấm ăn trong tiết trời se lạnh sương mù Đà Lạt, vừa có vị cay nồng đậm đà của núi rừng Tây Nguyên, và vị mặn mòi, tươi rói của hải sản biển Nam Trung Bộ.

Các món ngon đặc trưng tiêu biểu:
* '''Bánh căn Đà Lạt:''' Bánh đổ bằng bột gạo trong các khuôn gốm nung nhỏ không dùng dầu mỡ; đập thêm trứng cút hoặc trứng gà ta béo ngậy; vỏ bánh giòn xốp bên dưới, mềm mịn bên trên; ăn kèm bát nước mắm ấm pha mỡ hành hoặc bát nước xíu mại ngọt thanh thơm tiêu, thêm vài viên xíu mại thịt viên mềm tan tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Lẩu gà lá é:''' Món lẩu nóng hổi trứ danh giữa trời lạnh; nước dùng ninh từ xương gà thanh ngọt đun cùng măng chua giòn sần sật, thịt gà đồi thả vườn săn chắc; khi ăn nhúng từng nắm lá é tươi (loài rau cùng họ hương nhu có vị the the cay nồng và mùi thơm sả chanh đặc trưng), chấm muối tiêu ớt xiêm xanh cay xé lưỡi.
* '''Bánh ướt lòng gà:''' Sự kết hợp sáng tạo giữa bánh ướt tráng mỏng mềm mướt còn ấm nóng, phủ lên trên thịt gà xé phay giòn da, lòng mề gà xào thơm, trứng non béo bùi, rau răm và rưới nước mắm tỏi ớt chua ngọt pha vừa miệng tại Phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Bánh tráng nướng Đà Lạt:''' Được mệnh danh là &quot;pizza Việt Nam&quot;; chiếc bánh tráng mỏng đặt trên bếp than hoa rực hồng, phết bơ, mỡ hành, trứng cút đánh đều, rắc thêm tép khô, xúc xích, bò khô xé sợi và phô mai; nướng giòn rụm gập đôi lại ăn nóng hổi tại các góc phố đêm.
* '''Lẩu thả Phan Thiết:''' Món lẩu biểu tượng của vùng biển Mũi Né; bày biện công phu trên nia tre lót bẹ chuối mô phỏng bông hoa; nhụy hoa ở giữa là đĩa cá mai tươi sống bóp thấu với nước cốt chanh và ớt tỏi; các cánh hoa xung quanh là thịt ba chỉ luộc, trứng rán thái chỉ, dưa chuột, xoài xanh, khế chua và bún tươi; thực khách có thể ăn khô trộn nước xốt đậu phộng chuối sứ hoặc chan nước lẩu hầm từ tôm tươi nóng hổi tại Phường Mũi Né, Phường Phú Thủy.
* '''Bánh quai vạc &amp; Bánh xèo Phan Thiết:''' Bánh quai vạc làm từ bột lọc trong suốt nhìn rõ nhân tôm biển đỏ au xào mỡ hành, chấm nước mắm kẹo ớt đỏ cay nồng; bánh xèo đổ trong các khuôn gốm đất nhỏ giòn rụm với nhân tôm, mực tươi, thịt heo, ăn kèm chén nước mắm đậu phộng giã nhuyễn.
* '''Cơm lam gà nướng Tây Nguyên:''' Gạo nếp nương ngâm hạt dẻo vo sạch cho vào ống nứa non bịt lá chuối nướng chín trên than hồng; ăn cùng thịt gà đồi ướp lá é, mắc khén kẹp que tre nướng vàng ruộm chấm muối hạt é ớt rừng tại Xã Tà Đùng, Phường Nam Gia Nghĩa.

[[Tập tin:Phan Thiet.jpg|nhỏ|Bờ biển Phan Thiết nơi tập trung các nhà hàng hải sản tươi sống]]

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Lẩu gà lá é Tao Ngộ | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 05 Đường Ba Tháng Tư, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9280 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm đầu dốc đường Ba Tháng Tư hướng ra đèo Prenn
| điện thoại=+84 977 111 222 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 21:30 | giá=200.000 - 350.000 VNĐ/nồi lẩu
| nội dung=Quán ăn khai sinh ra trào lưu lẩu gà lá é tại Đà Lạt, luôn tấp nập thực khách; phục vụ nồi lẩu đầy đặn thịt gà ta chắc thịt, măng le giòn ngọt và rổ lá é tươi ngắt ăn không giới hạn.
}}

* {{xem
| tên=Quán Bánh căn Lệ | trang web= | email=
| địa chỉ=Hẻm 44 Đường Yersin, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9385 | kinh độ=108.4450 | chỉ đường=Nằm trong con hẻm nhỏ yên tĩnh
| điện thoại=+84 933 222 333 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=30.000 - 45.000 VNĐ/dĩa
| nội dung=Địa chỉ bánh căn trứ danh với nhiều loại nhân: trứng cút lòng đào, trứng vịt béo ngậy, nhân bò băm và nhân tôm giòn ngọt; nước chấm xíu mại cay thơm đậm đà.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Cơm niêu Panda Mũi Né | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 80 Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9420 | kinh độ=108.2150 | chỉ đường=Nằm trên trục đường ven biển tập trung resort
| điện thoại=+84 252 3847 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=100.000 - 250.000 VNĐ/người
| nội dung=Chuyên phục vụ các món ăn truyền thống dân dã miền biển: cơm đập niêu đất cháy giòn, cá kho tộ niêu đất, lẩu thả Mũi Né và mực một nắng nướng muối ớt.
}}

== Đồ uống ==
* '''Cà phê phin Cầu Đất &amp; Cà phê trứng Đà Lạt:''' Cà phê Arabica phin truyền thống nhỏ từng giọt đặc sánh thơm ngậy giữa tiết trời se lạnh; hoặc món cà phê trứng với lớp kem trứng gà tươi đánh bông mịn béo ngậy phủ trên nền cà phê nóng ấm tại các quán cà phê nhìn ra thung lũng đồi thông.
* '''Rượu vang Đà Lạt:''' Dòng rượu vang đầu tiên của Việt Nam sản xuất theo công nghệ lên men vang Pháp từ quả dâu tằm bản địa và nho tươi; vang đỏ, vang trắng có vị chát nhẹ ngọt dịu, nồng độ cồn từ 12 đến 14 độ, thường dùng kèm các món bít tết, lẩu thịt nướng.
* '''Nước cốt dâu tằm &amp; Nước cốt atisô:''' Thức uống giải khát thanh nhiệt đóng chai chiết xuất từ quả dâu tằm chín mọng ngâm đường và hoa atisô đỏ; pha cùng nước lọc và đá lạnh mang vị chua ngọt mát lành.
* '''Rượu cần ché M'Nông &amp; Cơ Ho:''' Rượu ủ trong các chum chóe sành cổ từ hạt gạo nếp nương trộn men vỏ cây rừng, rễ cây thuốc tự nhiên; cắm các cần trúc dài hút uống chung trong các dịp lễ hội cồng chiêng, vị ngọt cay thơm nồng đậm đà.

== Nghỉ ngơi ==
Hệ thống lưu trú tại tỉnh Lâm Đồng phát triển đa dạng và phong phú bậc nhất cả nước: từ các khu nghỉ dưỡng di sản cổ điển Pháp thế kỷ 20, các khách sạn 5 sao cao cấp ven bờ hồ Tuyền Lâm, chuỗi resort nhiệt đới sang trọng bên bờ biển Mũi Né, đến hàng ngàn homestay nhà gỗ, bungalow ven đồi thông và lều glamping ven hồ Tà Đùng:

=== Khu Nghỉ dưỡng Di sản &amp; Resort Biển Quốc tế ===
* {{ngủ
| tên=Dalat Palace Heritage Hotel | trang web=https://dalatpalacehotel.com | email=
| địa chỉ=Số 02 Đường Trần Phú, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9360 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm trên đồi cao nhìn thẳng ra mặt nước Hồ Xuân Hương
| điện thoại=+84 263 3825 444 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.200.000 - 9.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cổ kính và sang trọng bậc nhất Đông Dương xây dựng từ năm 1922 mang phong cách kiến trúc Edwardian cổ điển Pháp; khuôn viên rộng 5 ha rợp bóng hoa viên và thông cổ thụ; trang bị 43 phòng nghỉ xa hoa lát sàn gỗ lim, lò sưởi đốt củi nguyên bản, nhà hàng ẩm thực Pháp Le Rabelais và sân golf cổ Dalat Palace Golf Club kề bên.
}}

* {{ngủ
| tên=Ana Mandara Villas Dalat Resort &amp; Spa | trang web=https://anamandara-resort.com | email=
| địa chỉ=Đường Lê Lai, Phường Cam Ly - Đà Lạt | vĩ độ=11.9450 | kinh độ=108.4230 | chỉ đường=Nằm ẩn mình trên đồi thông biệt lập
| điện thoại=+84 263 3555 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=2.400.000 - 6.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể làng biệt thự Pháp cổ gồm 17 dinh thự nghỉ dưỡng xây dựng từ những năm 1920 - 1930 được phục chế nguyên vẹn; hồ bơi nước ấm ngoài trời giữa đồi thông, dịch vụ spa thảo dược La Cochinchine và nhà hàng ẩm thực Á - Âu Le Petit.
}}

* {{ngủ
| tên=The Anam Mui Ne Resort | trang web=https://theanam.com | email=
| địa chỉ=Số 18 Đường Nguyễn Đình Chiểu, Phường Mũi Né | vĩ độ=10.9410 | kinh độ=108.2050 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Mũi Né
| điện thoại=+84 252 6284 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.500.000 - 11.000.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng 5 sao tiêu chuẩn quốc tế mang phong cách kiến trúc Indochine Đông Dương sang trọng với 127 phòng nghỉ và villa hướng biển; hai hồ bơi tràn bờ nước ngọt và nước mặn, bãi tắm cát trắng riêng tư, trung tâm thể thao biển và spa chăm sóc sức khỏe cao cấp.
}}

* {{ngủ
| tên=Tà Đùng Topview Homestay (Nhà chú Đông) | trang web= | email=
| địa chỉ=Thôn 3, Xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8680 | kinh độ=107.9820 | chỉ đường=Tọa lạc trên đỉnh đồi cao nhất nhìn xuống hồ Tà Đùng
| điện thoại=+84 973 500 232 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng bungalow có vị trí đắc địa nhất ngắm toàn cảnh &quot;Vịnh Hạ Long Tây Nguyên&quot;; sở hữu hồ bơi vô cực view trực diện các đảo nổi trên hồ Tà Đùng, sân cắm trại ngắm sao đêm và nhà hàng phục vụ cơm lam gà nướng.
}}

=== Homestay Nhà gỗ Cao nguyên &amp; Nhà nghỉ Ven biển ===
* {{ngủ
| tên=Cú Trên Cây Homestay Đà Lạt | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 37 Đường Đặng Thái Thân, Phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9285 | kinh độ=108.4520 | chỉ đường=Nằm cheo leo trên sườn thung lũng đồi thông
| điện thoại=+84 908 687 353 | điện thoại miễn cước=
| giá=450.000 - 1.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Homestay thiết kế các buồng ngủ dạng tổ chim bằng gỗ mộc mạc treo lơ lửng giữa tán cây thông, ban công nhìn thẳng xuống thung lũng sương mù, không gian yên tĩnh và thân thiện với thiên nhiên.
}}

* {{ngủ
| tên=Cô Châu Homestay Phú Quý | trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Tam Thanh cũ, Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5120 | kinh độ=108.9380 | chỉ đường=Gần khu vực cảng biển Phú Quý
| điện thoại=+84 989 123 789 | điện thoại miễn cước=
| giá=250.000 - 500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=12:00 | trả phòng=11:00
| nội dung=Homestay dân dã nhiệt tình do người dân đảo trực tiếp đón tiếp; cung cấp dịch vụ thuê xe máy giá rẻ, dẫn tour lặn ngắm san hô Hòn Tranh và chuẩn bị tiệc hải sản tươi sống tại chỗ.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn giao thông ===
* Các cung đường đèo như đèo Bảo Lộc, đèo Prenn, đèo Mimosa (Quốc lộ 20), đèo Ngoạn Mục (Quốc lộ 27) và đèo Đại Ninh (Quốc lộ 28B) có độ dốc cao, vực sâu nguy hiểm và nhiều khúc cua tay áo liên tục. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra kỹ lốp và hệ thống phanh, giữ tốc độ ổn định, đi số thấp khi đổ đèo và tuyệt đối không lấn làn vượt ẩu.
* Tại khu vực Đà Lạt và Lạc Dương, sương mù dày đặc thường xuất hiện vào sáng sớm và đêm muộn làm giảm tầm nhìn nghiêm trọng; phương tiện di chuyển cần bật đèn sương mù vàng, giữ khoảng cách an toàn và bấm còi báo hiệu tại các khúc cua khuất góc.

=== An toàn biển đảo ===
* Các bãi biển tại Mũi Né, Kê Gà, La Gi và đảo Phú Quý có sóng biển lớn và gió thổi mạnh; du khách chỉ tắm biển tại các bãi tắm có lực lượng cứu hộ túc trực, quan sát kỹ cờ hiệu cảnh báo vùng nước sâu hoặc ao xoáy cát ngầm sụt lún.
* Tuyệt đối không tắm biển một mình lúc sáng sớm hoặc sau khi đã uống rượu bia; khi tham gia lướt ván buồm, lướt ván diều hoặc đi cano nước bắt buộc phải mặc áo phao cứu sinh đúng quy chuẩn.
* Vùng biển Bình Thuận và đảo Phú Quý chịu ảnh hưởng rõ rệt của gió mùa Đông Bắc (tháng 11 đến tháng 2) và gió mùa Tây Nam (tháng 6 đến tháng 8) với sóng to gió lớn biển động. Các tuyến tàu cao tốc Phan Thiết đi Phú Quý có thể tạm dừng xuất bến khi biển động từ cấp 6 trở lên; du khách cần theo dõi sát dự báo thời tiết hải văn để chủ động lịch trình.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Thành phố Hồ Chí Minh]]: Di chuyển xuôi theo cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết - Dầu Giây (CT01) hoặc Quốc lộ 20 chỉ mất từ 2 giờ đến 5 giờ lái xe để đến trung tâm kinh tế năng động lớn nhất nước.
* [[Đắk Lắk]]: Kết nối theo Quốc lộ 14 từ Phường Nam Gia Nghĩa hoặc Quốc lộ 27 từ Xã Đơn Dương sang Buôn Ma Thuột để khám phá thủ phủ cà phê, bảo tàng thế giới cà phê và buôn Đôn.
* [[Khánh Hòa]]: Đi theo Quốc lộ 27C vượt đèo Khánh Lê (đèo Hòn Giao) dài gần 30 km chỉ mất 3 giờ lái xe từ Đà Lạt xuống thành phố biển Nha Trang.
* [[Đồng Nai]]: Xuôi theo Quốc lộ 20 qua đèo Chuối về các khu công nghiệp, thủy điện Trị An và rừng quốc gia Nam Cát Tiên.
* [[Campuchia]]: Đi theo Quốc lộ 14 qua Cửa khẩu Đắk Peur (Xã Thuận An) sang tỉnh Mondulkiri của vương quốc Campuchia.

{{geo|11.6845|108.1412}}
{{IsPartOf|Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Lâm Đồng}}</text>
      <sha1>mdd1m00g3au2drm7fjld1o16thl1d6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123160</id>
      <parentid>123159</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T09:02:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57114" sha1="ftece9tap6cjdwvu4gqnw99r60yg9nr" xml:space="preserve">{{pagebanner|Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg|caption=Hồ Xuân Hương tại phường Xuân Hương - Đà Lạt, Lâm Đồng}}

{{quickbarprovince
| image=Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg
| imagewidth=260px
| caption=Hồ Xuân Hương tại phường Xuân Hương - Đà Lạt
| location=Lam Dong in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=23.966,50 km²
| population=4.356.400 người (ước tính sau sáp nhập)
| population density=181,8 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Cơ Ho]], [[Tiếng M'Nông]], [[Tiếng Chăm]], [[Tiếng Mạ]], [[Tiếng Chu Ru]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Bà La Môn]], [[Hồi giáo]]
| ethnic group=Người Kinh (79,9%), người Cơ Ho (6,0%), người Nùng, người M'Nông, người Tày, người Mạ, người Chăm, người Hoa
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Tây Nguyên]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại phường Xuân Hương - Đà Lạt
| years active=1899 - Thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng / 1958 - Thành lập tỉnh Lâm Đồng / Hợp nhất không gian cao nguyên và duyên hải
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (263 / 252 / 261)
| website=[https://lamdong.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Lâm Đồng]
}}

'''Lâm Đồng''' là một tỉnh thuộc vùng [[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Việt Nam]], đồng thời là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước. Phía Bắc giáp tỉnh [[Đắk Lắk]] và tỉnh [[Mondulkiri]] của [[Campuchia]]; phía Đông giáp tỉnh [[Khánh Hòa]]; phía Tây giáp [[Thành phố Hồ Chí Minh]] và thành phố [[Đồng Nai]]; phía Nam và Đông Nam giáp [[Biển Đông]] với đường bờ biển dài gần 200 km cùng đảo tiền tiêu thuộc [[Đặc khu Phú Quý]]. Sau khi sắp xếp và hợp nhất hành chính năm 2025 theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, tỉnh Lâm Đồng tích hợp trọn vẹn không gian tự nhiên và văn hóa của 3 địa phương trước đây là Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận. Tỉnh là địa bàn hiếm hoi của Việt Nam sở hữu đồng thời ba dạng địa hình: cao nguyên ôn đới mát mẻ quanh năm, bình nguyên bán bình nguyên núi lửa bazan màu mỡ, và dải bờ biển cồn cát nhiệt đới nắng gió. Vùng đất này sở hữu Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới [[Khu dự trữ sinh quyển Langbiang]], Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO [[Công viên địa chất Đắk Nông]], Di sản Văn hóa Thế giới [[Mộc bản triều Nguyễn]], thành phố du lịch nghỉ dưỡng [[Đà Lạt]], thủ phủ đồi cát và resort biển [[Mũi Né]], hồ sinh thái tự nhiên [[Tà Đùng]], quần thể thác nước hùng vĩ [[Thác Đray Sáp]], [[Thác ĐamB'ri]] và di tích tháp Chăm cổ [[Tháp Po Sah Inư]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình quản lý phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu, không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:Cao nguyên Lâm Viên (nhìn từ Cao nguyên Mơ Nông).jpg|nhỏ|Cao nguyên Lâm Viên nhìn từ dãy cao nguyên M'Nông]]

=== Lịch sử hình thành ===
Lịch sử vùng đất Lâm Đồng mới phản ánh quá trình tụ cư lâu đời của các tộc người bản địa ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo, kết hợp với các đợt khai phá thời phong kiến và quy hoạch đô thị thời cận hiện đại.

Thời tiền sử, các di chỉ khảo cổ học tại lưu vực sông Đồng Nai, cao nguyên M'Nông và vùng đồng bằng ven biển Bình Thuận chứng minh sự hiện diện của con người từ hàng ngàn năm trước qua các công cụ đồ đá, đồ gốm và trống đồng Đông Sơn. Vùng đất duyên hải phía Nam từng thuộc địa bàn vương quốc Champa cổ kính với các tiểu quốc Thuận Thành, để lại dấu ấn kiến trúc tôn giáo qua cụm đền tháp Po Sah Inư (phường Phú Thủy), tháp Po Dam (xã Tuy Phong). 

Cuối thế kỷ 19, bác sĩ Alexandre Yersin thực hiện các chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Biang vào năm 1893, mở đường cho việc xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên núi cao của người Pháp. Ngày 1 tháng 11 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnaï), đặt tỉnh lỵ tại Di Linh. Năm 1916, tỉnh Lâm Viên được thành lập với tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Sau nhiều lần chia tách và sáp nhập, ngày 19 tháng 5 năm 1958, chính quyền miền Nam đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng, đồng thời lập tỉnh Tuyên Đức (gồm thị xã Đà Lạt và vùng phụ cận). Năm 1976, tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Tuyên Đức hợp nhất thành tỉnh Lâm Đồng. Cùng thời kỳ, dải đất duyên hải sáp nhập thành tỉnh Thuận Hải trước khi tái lập tỉnh Bình Thuận vào năm 1991. Tại vùng đất cao nguyên M'Nông phía Tây Bắc, tỉnh Đắk Nông được thành lập năm 2003 trên cơ sở tách ra từ tỉnh Đắk Lắk.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 chính thức sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của ba tỉnh Lâm Đồng, Bình Thuận và Đắk Nông thành tỉnh Lâm Đồng mới. Ngày 16 tháng 7 năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 188/NQ-CP bàn giao phần diện tích Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh Lâm Đồng về thành phố Đồng Nai quản lý thống nhất.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Với diện tích tự nhiên gần 24.000 km², địa hình tỉnh phân tầng theo ba bậc độ cao rõ rệt từ Tây Bắc xuống Đông Nam:
* '''Bậc cao nguyên sương mù Lang Biang &amp; Núi cao (độ cao trên 1.400 m):''' Nằm ở trung tâm phía Bắc, bao gồm cao nguyên Lâm Viên với độ cao trung bình 1.500 m. Nơi đây có các đỉnh núi cao như đỉnh Bidoup (2.287 m), đỉnh Lang Biang (2.163 m tại phường Lang Biang - Đà Lạt). Rừng thông ba lá và thông nàng nguyên sinh bạt ngàn bao bọc lấy thung lũng đô thị Đà Lạt, tạo cảnh quan đồi dốc, hồ nước tự nhiên (Hồ Xuân Hương, Hồ Tuyền Lâm) và các dòng thác nước dốc đứng (Cam Ly, Datanla, Prenn).
* '''Bậc cao nguyên đồi lượn sóng Di Linh - Bảo Lộc &amp; Cao nguyên M'Nông (độ cao 600 - 1.000 m):''' 
  * Cao nguyên Di Linh và Bảo Lộc ở phía Nam có độ cao 800 - 1.000 m, địa hình đồi bát úp thoai thoải, đất đỏ bazan sâu màu mỡ chuyên canh cây công nghiệp dài ngày (chè, cà phê, dâu tằm, sầu riêng) và các thác nước lớn như Thác ĐamB'ri (phường 2 Bảo Lộc), Thác Pongour (xã Đức Trọng).
  * Cao nguyên M'Nông ở phía Tây Bắc (Đắk Nông trước sáp nhập) có độ cao trung bình 800 m, lưu giữ hệ thống hang động núi lửa Chư Blúk dài gần 10.000 m hình thành từ dung nham núi lửa bazan cổ, thung lũng sông Sêrêpôk cuồn cuộn với cụm thác Đray Sáp, Gia Long, Trinh Nữ và lòng hồ sinh thái Tà Đùng (xã Tà Đùng) với hơn 40 đảo lớn nhỏ.
* '''Bậc duyên hải, đồng bằng hẹp &amp; Đảo ngoài khơi (độ cao 0 - 200 m):''' Dải ven biển dài gần 200 km thuộc Bình Thuận trước đây. Địa hình đồng bằng nhỏ hẹp bị chia cắt bởi các nhánh núi đâm ngang ra biển, nổi bật với hệ thống cồn cát và đồi cát sa mạc ven biển (Đồi cát Mũi Né, đồi cát Bàu Trắng tại xã Hòa Thắng). Ngoài khơi cách đất liền 100 km là đảo núi lửa [[Đặc khu Phú Quý]] ngự giữa ngư trường lớn của biển Đông.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số tỉnh đạt trên 4,35 triệu người với 49 dân tộc anh em cùng chung sống. Người Kinh chiếm gần 80% dân số, phân bố tại các phường đô thị và dải đồng bằng ven biển. Đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ gồm người Cơ Ho (6,0%), người M'Nông (1,9%), người Mạ (1,5%), người Chu Ru (0,7%), người Ra Glai, người Chơ Ro; cùng các cộng đồng người Nùng, Tày, Thái, H'Mông di cư từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và cộng đồng người Chăm cư trú lâu đời ven biển.

Sự hội tụ của ba vùng đất tạo nên không gian văn hóa đa dạng bậc nhất Việt Nam:
* '''Di sản đại diện nhân loại:''' [[Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên]] của đồng bào Cơ Ho, Mạ, M'Nông gắn liền với đời sống tâm linh, lễ cúng lúa mới, lễ hội đâm trâu và kiến trúc nhà rông truyền thống; [[Mộc bản triều Nguyễn]] lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (phường Xuân Hương - Đà Lạt); cùng Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc, Bình Đức (xã Phan Hiệp cũ, nay thuộc xã Bắc Bình) được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
* '''Di sản văn hóa Chăm pa ven biển:''' Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm (tháng 10 dương lịch) tại tháp Po Sah Inư (phường Phú Thủy), Lễ hội Ramưwan của người Chăm Bà ni, các điệu múa quạt Chăm và nghề dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp.
* Lễ hội đương đại và vùng cao: Festival Hoa Đà Lạt tổ chức định kỳ 2 năm một lần tôn vinh nghề trồng hoa công nghệ cao; Lễ hội Đua thuyền rồng truyền thống sông Cà Ty (phường Phan Thiết) và Lễ hội Cúng lửa của người M'Nông.

=== Khí hậu ===
Do sự chênh lệch độ cao từ mực nước biển lên đến hơn 2.000 m, khí hậu Lâm Đồng phân hóa sâu sắc thành ba tiểu vùng khí hậu rõ nét:

* '''Tiểu vùng ôn đới núi cao (Khu vực Đà Lạt, Lạc Dương):''' Độ cao trên 1.400 m mang khí hậu cận nhiệt đới núi cao mát mẻ quanh năm. Nhiệt độ trung bình năm chỉ từ 16 đến 18 °C, ban ngày hiếm khi vượt quá 25 °C, ban đêm se lạnh 11 đến 15 °C. Sương mù bao phủ vào sáng sớm và chiều tối. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau với bầu trời quang đãng, nắng nhẹ chan hòa.
* '''Tiểu vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa (Khu vực Bảo Lộc, Di Linh, Đắk Nông):''' Độ cao từ 600 m đến 1.000 m. Nhiệt độ trung bình năm từ 21 đến 23 °C, mát mẻ hơn đồng bằng nhưng ấm hơn Đà Lạt. Lượng mưa hàng năm rất lớn (từ 2.200 đến trên 2.800 mm), mùa mưa kéo dài tạo thảm thực vật đồi rừng xanh tốt quanh năm.
* '''Tiểu vùng duyên hải nhiệt đới khô hạn (Khu vực Phan Thiết, Tuy Phong, La Gi):''' Nằm ở sườn khuất gió, là một trong những vùng khô nóng nhất cả nước với lượng mưa trung bình năm dưới 1.100 mm. Số giờ nắng cao đạt gần 2.900 giờ/năm, nhiệt độ ban ngày phổ biến 29 đến 33 °C; gió biển hoạt động ổn định quanh năm, là điều kiện lý tưởng cho các môn thể thao lướt ván buồm, lướt ván diều quốc tế.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu trạm Đà Lạt (Độ cao 1.500 m)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 22 (72) || 24 (75) || 25 (77) || 25 (77) || 25 (77) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 22 (72) || 21 (70) || '''23 (73)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 11 (52) || 12 (54) || 13 (55) || 14 (57) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 15 (59) || 14 (57) || 13 (55) || '''14 (57)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 11 (0.4) || 24 (0.9) || 62 (2.4) || 170 (6.7) || 191 (7.5) || 213 (8.4) || 229 (9.0) || 214 (8.4) || 282 (11.1) || 239 (9.4) || 97 (3.8) || 36 (1.4) || '''1.768 (69.6)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:Deo Bao Loc.jpg|nhỏ|Cung đường đèo Bảo Lộc trên Quốc lộ 20 kết nối vùng Đông Nam Bộ lên cao nguyên]]

Nằm ở vị trí chiến lược kết nối Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Lâm Đồng sở hữu mạng lưới giao thông đối ngoại đa dạng gồm cảng hàng không, cao tốc huyết mạch, quốc lộ xuyên rừng và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Quốc tế Liên Khương | tên khác=Lien Khuong International Airport | ký hiệu=DLI
| địa chỉ=xã Đức Trọng | vĩ độ=11.7500 | kinh độ=108.3725 | chỉ đường=Cách phường Xuân Hương - Đà Lạt 30 km về phía Nam dọc cao tốc Liên Khương - Prenn
| điện thoại=+84 263 3843 373 | trang web=https://vietnamairport.vn/lienkhuongairport
| nội dung=Cảng hàng không cấp 4D phục vụ các chuyến bay nội địa thường nhật kết nối thẳng với [[Hà Nội]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Đà Nẵng]], [[Hải Phòng]], [[Vinh]], [[Huế]], [[Cần Thơ]], [[Phú Quốc]], cùng các chuyến bay quốc tế thường lệ kết nối với [[Seoul]], [[Busan]] (Hàn Quốc), [[Bangkok]] (Thái Lan) và [[Kuala Lumpur]] (Malaysia).
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết - Vĩnh Hảo (Cao tốc CT01):''' Tuyến cao tốc 4 làn xe hiện đại nối thông suốt từ Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai qua dải ven biển Lâm Đồng tại xã Hàm Tân, phường Phan Thiết, xã Bắc Bình, xã Tuy Phong. Thời gian lái xe ô tô từ TP.HCM về phường Phan Thiết chỉ mất 2 giờ 15 phút (khoảng 160 km).
* '''Trục Quốc lộ 20 &amp; Đèo Bảo Lộc:''' Tuyến quốc lộ huyết mạch từ ngã ba Dầu Giây (Đồng Nai) vượt qua Đèo Chuối, [[Đèo Bảo Lộc]] lên phường 3 Bảo Lộc, xã Di Linh, xã Đức Trọng, sau đó vượt [[Đèo Prenn]] hoặc đèo Mimosa vào trung tâm phường Xuân Hương - Đà Lạt. Thời gian di chuyển ô tô từ TP.HCM lên Đà Lạt khoảng 5 đến 6 giờ (300 km).
* '''Trục Quốc lộ 14 (Đường Hồ Chí Minh Tây Nguyên):''' Kết nối từ Chơn Thành (Đồng Nai) qua xã Kiến Đức, phường Nam Gia Nghĩa, xã Đắk Mil sang tỉnh Đắk Lắk.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc dải duyên hải qua xã Sơn Mỹ, phường La Gi, phường Phan Thiết, xã Bắc Bình đến xã Vĩnh Hảo kết nối với Ninh Thuận (Ninh Bình mới) và Khánh Hòa.
* '''Tuyến Quốc lộ 27 &amp; Quốc lộ 28:'''
  * Quốc lộ 27 nối từ phường Phan Rang - Tháp Chàm vượt đèo Ngoạn Mục (đèo Sông Pha) qua xã D'Ran, xã Đơn Dương, xã Đức Trọng sang Đắk Lắk.
  * Quốc lộ 28 nối từ phường Phan Thiết vượt đèo Gia Bắc lên xã Di Linh, tiếp tục qua hồ Tà Đùng sang phường Bắc Gia Nghĩa.
* '''Xe khách liên tỉnh chất lượng cao:'''
  * Các hãng xe thương hiệu lớn như Phương Trang (FUTA Bus Lines), Thành Bưởi, Phong Phú, Kumho Samco vận hành mạng lưới xe giường nằm, xe phòng nằm VIP cao cấp với tần suất 15 - 30 phút/chuyến ngày đêm từ Bến xe Miền Đông, Bến xe Miền Tây (TP.HCM) đi Đà Lạt, Bảo Lộc, Phan Thiết, Gia Nghĩa. Giá vé: 160.000 - 350.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
[[Tập tin:Ga Binh Thuan 1567.JPG|nhỏ|Ga Bình Thuận tại xã Hàm Kiệm trên tuyến đường sắt Bắc Nam]]
* Tuyến [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 175 km dọc theo dải bờ biển phía Nam tỉnh:
  * '''Ga Phan Thiết''' (phường Phong Nẫm cũ, nay thuộc phường Bình Thuận): Đón đoàn tàu du lịch chuyên tuyến SPT1/SPT2 chạy khứ hồi hàng ngày giữa Ga Sài Gòn và Phan Thiết (thời gian chạy tàu 3 giờ 45 phút).
  * '''Ga Bình Thuận''' (xã Hàm Kiệm): Ga đầu mối đón trả khách cho các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8 nối liền Bắc - Nam.
  * Các ga địa phương khác gồm Ga Sông Mao (xã Hải Ninh), Ga Ma Lâm (xã Hàm Thuận).
* Tuyến đường sắt răng cưa du lịch cổ Đà Lạt - Trại Mát dài 7 km xuất phát từ Ga Đà Lạt (phường Lâm Viên - Đà Lạt) đưa khách ngắm cảnh thung lũng rau hoa đến viếng Chùa Linh Phước.

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng Quốc tế Vĩnh Tân (xã Vĩnh Hảo):''' Cụm cảng biển nước sâu đón nhận tàu hàng bách hóa tổng hợp tải trọng lớn đến 50.000 DWT.
* '''Tàu cao tốc ra Đặc khu Phú Quý:''' Các tàu cao tốc Superdong-Phú Quý, Phú Quý Express, Trưng Trắc xuất bến từ Cảng vận tải Phan Thiết (phường Phan Thiết) vượt 56 hải lý ra [[Đặc khu Phú Quý]]. Thời gian chạy tàu khoảng 2 giờ 15 phút đến 2 giờ 30 phút tùy điều kiện gió mùa.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:Cáp treo Đà Lạt (11).JPG|nhỏ|Cáp treo du lịch ngắm rừng thông từ đồi Robin sang Thiền viện Trúc Lâm tại phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do di chuyển giữa các cung đèo dốc uốn lượn ngắm đồi thông Đà Lạt, chinh phục đồi cát Mũi Né hoặc vi vu ngắm biển đảo Phú Quý. Điểm cho thuê xe máy tập trung rất đông tại trung tâm phường Xuân Hương - Đà Lạt, phường Mũi Né, phường Nam Gia Nghĩa và bến cảng Phú Quý với giá thuê từ 100.000 - 150.000 VNĐ/ngày.
* '''Cáp treo đồi Robin (Đà Lạt):''' Tuyến cáp treo dài 2.267 m nối từ đỉnh đồi Robin ở độ cao 1.517 m vượt qua tán rừng thông bạt ngàn sang Thiền viện Trúc Lâm và Hồ Tuyền Lâm; du khách ngắm nhìn toàn cảnh thành phố sương mù từ trên cabin kính.
* '''Xe buýt nội tỉnh &amp; Tuyến liên huyện cũ:'''
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi xã Đơn Dương (qua D'Ran).
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi phường 1 Bảo Lộc (chạy dọc Quốc lộ 20).
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi xã Lạc Dương (chân núi Lang Biang).
  * Tuyến xe buýt đô thị phường Phan Thiết đi phường Mũi Né (đón trả khách dọc đường biển Nguyễn Đình Chiểu).
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động phổ biến phục vụ chở khách ngắm cảnh vòng quanh bờ Hồ Xuân Hương (Đà Lạt) và dọc các tuyến phố resort ven biển Mũi Né, Tiến Thành.
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Lado Lâm Đồng: ☎ +84 263 3666 777
  * Taxi Quốc Tế Lâm Đồng: ☎ +84 263 3525 252
  * Taxi Mai Linh Phan Thiết: ☎ +84 252 3838 383
  * Taxi Mai Linh Gia Nghĩa: ☎ +84 261 3545 545
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM (taxi điện) hoạt động đón trả khách tại các phường trung tâm Đà Lạt, Phan Thiết và Bảo Lộc.

== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Bao Dai's Summer Palace 02.jpg|nhỏ|Dinh III Bảo Đại giữa đồi thông tại phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

=== Quần thể Kiến trúc Di sản Đà Lạt &amp; Cao nguyên Lâm Viên ===
* {{xem
| tên=Dinh III Bảo Đại (Biệt điện Mùa Hè) | tên khác=Bao Dai Summer Palace
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Triệu Việt Vương, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9305 | kinh độ=108.4300 | chỉ đường=Nằm trên đỉnh đồi thông kề hồ Tuyền Lâm
| điện thoại=+84 263 3831 581 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Biệt điện xây dựng trong giai đoạn 1933 - 1938 do kiến trúc sư Paul Veysseyre và Huỳnh Tấn Phát thiết kế mang phong cách kiến trúc Art Deco châu Âu. Tòa dinh thự nguyên bản gồm 25 phòng nghỉ cao cấp, từng là nơi sinh sống và làm việc của gia đình vị hoàng đế cuối cùng triều Nguyễn. Bên trong trưng bày trọn vẹn hiện vật hoàng gia: ngai vàng, phòng làm việc của vua Bảo Đại, phòng ngủ của Nam Phương Hoàng hậu và các hoàng tử, công chúa.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thắng cảnh Hồ Tuyền Lâm &amp; Thiền viện Trúc Lâm | tên khác=Tuyen Lam Lake &amp; Truc Lam Monastery
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9050 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm đô thị 5 km về phía Nam
| điện thoại=+84 263 3843 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:00 | giá=Miễn phí vào cổng thiền viện; thuyền du lịch hồ tính riêng
| nội dung=Khu du lịch quốc gia rộng hơn 2.900 ha kẹp giữa thung lũng thông nguyên sinh. Điểm nhấn trung tâm là Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt ngự trên núi Phụng Hoàng, một trong ba thiền viện Trúc Lâm lớn nhất nước; khuôn viên gồm chính điện uy nghiêm, lầu chuông, vườn hoa cẩm tú cầu và vườn trúc thanh tịnh soi bóng xuống mặt nước hồ Tuyền Lâm phẳng lặng.
}}

* {{xem
| tên=Đỉnh Lang Biang | tên khác=Nui Ong Nui Ba / Lang Biang Peak
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Lang Biang - Đà Lạt | vĩ độ=12.0450 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm Đà Lạt 12 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3839 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 50.000 VNĐ; xe jeep khứ hồi lên đồi Ra-đa: 120.000 VNĐ/người
| nội dung=Cụm núi biểu tượng của cao nguyên Lâm Viên gồm hai đỉnh núi Bà (2.167 m) và núi Ông (2.124 m). Đỉnh đồi Ra-đa ở độ cao 1.950 m cho tầm nhìn bao quát toàn bộ thung lũng Suối Vàng, Suối Bạc và đô thị Đà Lạt lồng lộng trong mây ngàn; nơi đặt tượng chàng K'Lang và nàng H'Biang gắn liền với truyền thuyết tình yêu sử thi của đồng bào Lạch.
}}

* {{xem
| tên=Ga Đà Lạt | tên khác=Dalat Railway Station
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Quang Trung, phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9415 | kinh độ=108.4550 | chỉ đường=Cách Hồ Xuân Hương 1,5 km về phía Đông
| điện thoại=+84 263 3834 409 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=5.000 VNĐ/người (vé tàu Trại Mát tính riêng)
| nội dung=Nhà ga xe lửa cổ nhất Đông Dương hoàn thành năm 1938 mang phong cách kiến trúc Art Deco kết hợp hài hòa mái nhà rông Tây Nguyên; đặc trưng với ba chóp mái tam giác mô phỏng ba đỉnh núi Lang Biang và hệ thống kính màu rực rỡ. Nhà ga hiện phục vụ tuyến tàu du lịch đầu máy hơi nước chạy răng cưa dài 7 km đi Trại Mát viếng Chùa Linh Phước (Chùa Ve Chai).
}}

* {{xem
| tên=Thung lũng Tình Yêu &amp; Đồi Mộng Mơ | tên khác=Valley of Love
| trang web=https://thunglungtinhyeu.vn | email=
| địa chỉ=Số 03-05-07 Đường Mai Anh Đào, phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9780 | kinh độ=108.4480 | chỉ đường=Cách trung tâm 5 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3821 448 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Trọn gói: 250.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Thung lũng danh thắng tự nhiên hình thành từ hồ nước Đa Thiện bao quanh bởi sườn đồi thông xanh ngắt; tích hợp mê cung cây xanh, cầu kính 7D trên không ngắm thung lũng, vườn hoa hồng cổ và khu trưng bày tượng sáp danh nhân thế giới.
}}

[[Tập tin:Draysap03.JPG|nhỏ|Dòng thác Đray Sáp đổ cuộn trào trên nền đá bazan núi lửa]]

=== Quần thể Thác Nước &amp; Công viên Địa chất Đắk Nông ===
* {{xem
| tên=Cụm Thác Đray Sáp - Gia Long | tên khác=Dray Sap &amp; Gia Long Waterfalls
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Đắk Sôr cũ (nay thuộc xã Nam Đà) | vĩ độ=12.5380 | kinh độ=107.8850 | chỉ đường=Bên dòng sông Sêrêpôk ranh giới với tỉnh Đắk Lắk
| điện thoại=+84 261 3546 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Cụm thác nước tự nhiên kỳ vĩ trên nền đứt gãy địa chất đá bazan núi lửa cổ thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Thác Đray Sáp theo tiếng Ê Đê nghĩa là &quot;thác khói&quot;; dòng nước sông Sêrêpôk đổ từ độ cao 20 m trải dài hơn 100 m tạo thành màn sương nước bốc lên cuồn cuộn như khói trắng bao phủ vách đá dung nham. Cách đó 7 km là thác Gia Long hoang sơ với các hồ tắm tự nhiên và hệ sinh thái rừng rậm nguyên sinh rợp bóng cây kơnia.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên &amp; Hồ Tà Đùng | tên khác=Ta Dung Lake
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8650 | kinh độ=107.9850 | chỉ đường=Nằm kề Quốc lộ 28 cách phường Bắc Gia Nghĩa 45 km
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Thuê thuyền tham quan lòng hồ: 100.000 - 150.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Vịnh Hạ Long của Tây Nguyên&quot; với diện tích mặt nước gần 5.000 ha hình thành từ công trình thủy điện Đồng Nai 3. Lòng hồ sở hữu hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô giữa mặt nước phẳng lặng xanh ngắt như ngọc bích, kẹp giữa dãy núi Tà Đùng cao 1.982 m. Du khách đi thuyền dạo quanh các đảo nổi, cắm trại qua đêm trên đồi cao đón bình minh và mây luồn bồng bềnh.
}}

* {{xem
| tên=Hệ thống Hang động Núi lửa Chư Blúk | tên khác=Chu Bluk Volcanic Cave System
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Nam Dong và xã Buôn Choáh cũ | vĩ độ=12.5120 | kinh độ=107.9150 | chỉ đường=Thuộc khu vực huyện Krông Nô cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Tham quan theo tour chuyên biệt | giá=Chi phí tour theo đơn vị tổ chức
| nội dung=Hệ thống hang động dung nham núi lửa dài nhất Đông Nam Á hình thành cách đây hàng triệu năm từ quá trình phun trào núi lửa Chư Blúk. Quần thể gồm hơn 50 hang động ngầm liên hoàn với tổng chiều dài gần 10.000 m; bên trong lưu giữ các cấu trúc địa chất núi lửa nguyên bản: ngấn dung nham, thạch nhũ dung nham, khuôn cây hóa thạch dung nham và di chỉ khảo cổ học người tiền sử sinh sống trong hang đá.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thác ĐamB'ri | tên khác=DamB'ri Waterfall
| trang web=http://dambri.com.vn | email=
| địa chỉ=xã ĐamB'ri cũ (nay thuộc phường 2 Bảo Lộc) | vĩ độ=11.6250 | kinh độ=107.7550 | chỉ đường=Cách trung tâm Bảo Lộc 18 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 263 3751 517 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Trọn gói vé vào cổng và xe trượt: 200.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Ngọn thác nước hùng vĩ nhất Nam Tây Nguyên với chiều cao hơn 60 m đổ thẳng đứng qua vách đá hoa cương sừng sững giữa rừng rậm nguyên sinh. Du khách có thể đi thang máy kính lộ thiên cao 60 m xuống chân thác, trải nghiệm đường máng trượt Alpine Coaster dài 1.650 m đạt kỷ lục châu Á, khám phá thác Dasara và làng văn hóa mạ bản địa kề bên.
}}

* {{xem
| tên=Thác Pongour (Thác Bảy Tầng) | tên khác=Pongour Waterfall
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tân Hội cũ (nay thuộc xã Đức Trọng) | vĩ độ=11.6880 | kinh độ=108.2650 | chỉ đường=Cách Quốc lộ 20 khoảng 6 km
| điện thoại=+84 263 3677 777 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Danh thắng quốc gia được mệnh danh là &quot;Nam thiên đệ nhất thác&quot;; dòng nước sông Đa Nhim đổ qua 7 tầng thềm đá bazan xếp lớp bậc thang thoai thoải rộng hơn 100 m tung bọt trắng xóa; nơi gắn liền với truyền thuyết sử thi nàng tù trưởng Kanai quả cảm của đồng bào Cơ Ho.
}}

[[Tập tin:Tháp Po Sah Inu, Phan Thiết, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Cụm tháp Chăm cổ Po Sah Inư tại phường Phú Thủy]]

=== Di tích Tháp Chăm, Đồi cát Mũi Né &amp; Biển Duyên hải ===
* {{xem
| tên=Quần thể Tháp Chăm Po Sah Inư | tên khác=Po Sah Inu Cham Towers
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đồi Bà Nài, phường Phú Thủy | vĩ độ=10.9350 | kinh độ=108.1410 | chỉ đường=Cách trung tâm Phan Thiết 7 km về phía Đông Bắc hướng đi Mũi Né
| điện thoại=+84 252 3817 085 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=15.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia xây dựng từ cuối thế kỷ 8 đầu thế kỷ 9 thời kỳ vương quốc Champa cổ, phong cách kiến trúc Hòa Lai. Cụm tháp gồm Tháp Chính thờ thần Shiva và sinh thực khí Linga - Yoni bằng đá xanh nguyên khối, Tháp Lửa và Tháp Cứu Hỏa bằng gạch nung đỏ gắn kết bằng nhựa thực vật; là trung tâm diễn ra Lễ hội Katê lớn nhất năm của đồng bào Chăm Bàlamôn.
}}

* {{xem
| tên=Đồi Cát Bay Mũi Né (Đồi Cát Đỏ) | tên khác=Mui Ne Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Mũi Né | vĩ độ=10.9500 | kinh độ=108.2850 | chỉ đường=Nằm dọc đường bờ biển hướng đi Hòn Rơm
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày (lý tưởng nhất lúc 05:30 - 07:30 và 16:30 - 18:00) | giá=Miễn phí vào đồi cát; thuê ván trượt cát: 20.000 - 30.000 VNĐ
| nội dung=Sa mạc cát tự nhiên liên tục đổi màu và thay đổi hình dạng vân sóng theo hướng gió biển thổi (gần 18 sắc thái màu khác nhau: vàng, đỏ, trắng xám). Du khách trải nghiệm trượt cát bằng tấm nhựa mica từ đỉnh cồn dốc, đi xe môtô địa hình bốn bánh ATV vượt cát và ngắm hoàng hôn biển lộng gió.
}}

* {{xem
| tên=Thắng cảnh Đồi cát Bàu Trắng &amp; Bàu Sen | tên khác=White Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Hòa Thắng | vĩ độ=11.0650 | kinh độ=108.4250 | chỉ đường=Cách Mũi Né 30 km theo cung đường ven biển ĐT716
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé tham quan thắng cảnh: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Hồ nước ngọt tự nhiên khổng lồ nằm lọt thỏm giữa những đồi cát trắng tinh trải dài ngút ngàn, được mệnh danh là tiểu sa mạc Sahara của Việt Nam. Vào mùa hè, mặt hồ nở rộ bạt ngàn hoa sen hồng thanh khiết; du khách có thể thuê xe jeep địa hình leo đỉnh đồi cát hoặc chèo thuyền kayak ngắm hoa sen giữa hồ.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Hải đăng Kê Gà &amp; Bãi đá nhảy | tên khác=Ke Ga Lighthouse
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tân Thành | vĩ độ=10.6980 | kinh độ=107.9920 | chỉ đường=Cách Phan Thiết 30 km về phía Nam theo đường ven biển
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Cano đưa sang đảo: 50.000 - 80.000 VNĐ/người
| nội dung=Ngọn hải đăng cổ nhất và cao nhất Việt Nam do kỹ sư người Pháp Chavat thiết kế xây dựng từ năm 1897 trên một đảo đá hoa cương biệt lập sát bờ biển. Tháp đèn cao 35 m (độ cao so với mặt biển là 65 m) xây hoàn toàn bằng các khối đá hoa cương mài nhẵn ghép khít khao; bên trong có 183 bậc cầu thang xoắn ốc bằng thép dẫn lên đài ngắm toàn cảnh đại dương.
}}

[[Tập tin:Chualinhsonphuquy.jpg|nhỏ|Chùa Linh Sơn trên sườn núi Cao Cát tại Đặc khu Phú Quý]]

=== Vùng Biển Đảo Đặc khu Phú Quý ===
* {{xem
| tên=Đặc khu Phú Quý | tên khác=Cu Lao Thu / Koh Rong
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5180 | kinh độ=108.9410 | chỉ đường=Cách cảng vận tải Phan Thiết 56 hải lý ngoài khơi biển Đông
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí ra vào đặc khu
| nội dung=Huyện đảo tiền tiêu núi lửa cổ giữa đại dương gồm đảo lớn Phú Quý và các đảo phụ Hòn Tranh, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng. Thắng cảnh tự nhiên nổi bật:
* '''Núi Cao Cát &amp; Chùa Linh Sơn:''' Ngọn núi lửa đã tắt cao 106 m phía bắc đảo; vách núi cấu tạo từ các lớp đá trầm tích phong hóa hàng triệu năm xếp tầng nếp uốn độc đáo như rãnh hẻm đá grand canyon; trên đỉnh đặt tượng Phật Bà Quan Âm hướng biển.
* '''Núi Cấm &amp; Hải đăng Phú Quý:''' Ngọn đồi cao nhất đảo (108 m) nơi đặt trạm hải đăng dẫn đường cho tàu bè quốc tế, phóng tầm mắt bao trọn 360 độ toàn cảnh quần đảo.
* '''Vịnh Triều Dương &amp; Bãi Nhỏ - Gành Hang:''' Vịnh biển cát trắng mịn hình cánh cung rợp bóng hàng dương cổ thụ; Gành Hang sở hữu hồ bơi tự nhiên Khe Sung và &quot;Hồ vô cực&quot; do vách đá bazan dựng đứng tự nhiên đón sóng biển tràn vào tạo thành vũng bơi trong suốt.
* '''Đền thờ Vạn An Thạnh:''' Bảo tàng sinh vật biển cổ kính lưu giữ bộ xương cá voi (cá Ông) khổng lồ dài hơn 20 m niên đại hàng trăm năm thuộc hàng lớn nhất Đông Nam Á.
}}

== Hoạt động ==
* '''Chèo thuyền kayak và SUP trên Hồ Tuyền Lâm:''' Xuất bến sáng sớm tại phường Xuân Hương - Đà Lạt, tự chèo thuyền nhẹ nhàng trên mặt hồ phẳng lặng mờ sương, lướt qua các bán đảo thông reo ngút ngàn và ghé thăm khu rừng phong đổi màu lá vào mùa đông.
* '''Săn mây bình minh trên đỉnh Cầu Đất &amp; Lang Biang:''' Thức dậy lúc 04:30 sáng di chuyển về đồi chè Cầu Đất (phường Xuân Trường - Đà Lạt) hoặc đỉnh núi Lang Biang để chiêm ngưỡng biển mây luồn bồng bềnh tràn ngập thung lũng đồi thông dưới ánh rạng đông.
* '''Trượt cát và lái xe môtô địa hình bốn bánh trên đồi cát Bàu Trắng:''' Thuê xe ATV tự lái vượt qua các dải đồi cát dốc đứng tại xã Hòa Thắng hoặc thử cảm giác trượt cát tốc độ cao từ đỉnh đồi cát đỏ Mũi Né.
* '''Lặn biển ngắm rạn san hô Hòn Tranh &amp; Đặc khu Phú Quý:''' Đi thuyền máy từ bến cảng Phú Quý sang đảo Hòn Tranh, đeo kính lặn và ống thở khám phá các thềm san hô cành nhiều màu sắc cùng bầy cá biển trong vắt.
* '''Lướt ván buồm và lướt ván diều quốc tế Mũi Né:''' Trải nghiệm các môn thể thao nước mạo hiểm tận dụng tốc độ gió biển lý tưởng tại bãi biển Hàm Tiến và Mũi Né với sự hướng dẫn của các huấn luyện viên lướt ván chuyên nghiệp.
* '''Trekking xuyên rừng và thám hiểm hang động núi lửa Chư Blúk:''' Khám phá lòng hang ngầm dung nham C7, C6 tại huyện Krông Nô cũ (xã Nam Dong), đi bộ xuyên qua thảm rừng rụng lá khộp mùa khô và leo dốc đá dung nham kỳ vĩ.
* '''Trải nghiệm du thuyền ngắm hoàng hôn Hồ Tà Đùng:''' Thuê thuyền máy chạy vòng quanh các đảo đất xanh ngắt nhấp nhô giữa lòng hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng), câu cá nước ngọt và thưởng thức tiệc nướng BBQ ngoài trời ven đồi nhìn xuống hồ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Lâm Đồng mới phản ánh sự trù phú hiếm có nhờ sự kết hợp giữa nông nghiệp công nghệ cao vùng ôn đới cao nguyên, vùng chuyên canh cây công nghiệp bazan và nguồn hải sản dồi dào từ ngư trường duyên hải Bình Thuận, đảo Phú Quý.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Rau củ &amp; Hoa tươi Đà Lạt:''' Nông sản ôn đới canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP tại phường Lâm Viên - Đà Lạt, phường Xuân Trường - Đà Lạt, xã Đơn Dương gồm dâu tây giống Nhật Bản, New Zealand (dâu ngọt giòn trồng trên giàn thủy canh), atisô, bông cải xanh, cà chua bi, xà lách thủy canh, cùng các loại hoa cắt cành danh tiếng như hoa hồng, hoa cúc, cẩm tú cầu, hoa lan hồ điệp.
* '''Mứt &amp; Trái cây sấy khô Đà Lạt:''' Trái cây tươi bản địa được chế biến thủ công thành mứt dâu tây, mứt dâu tằm, khoai lang sấy giòn, mứt hoa hồng (hoa atisô đỏ ngâm đường) và hồng treo gió công nghệ Nhật Bản (trái hồng dẻo quánh, mật ngọt lịm tự nhiên bên trong lớp vỏ se khô) tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Thanh long Bình Thuận:''' Trái cây xuất khẩu chủ lực trồng bạt ngàn tại xã Hàm Thuận, xã Hàm Kiệm, xã Tân Thành; gồm giống thanh long ruột trắng thanh mát và thanh long ruột đỏ ngọt đậm, vỏ mỏng căng bóng; cùng các sản phẩm chế biến sâu như rượu vang thanh long, thanh long sấy dẻo.
* '''Cà phê Chồn, Arabica Cầu Đất &amp; Robusta Đắk Mil:''' Hạt cà phê Arabica thượng hạng trồng ở độ cao trên 1.500 m tại Cầu Đất (phường Xuân Trường - Đà Lạt) có vị chua thanh tao và mùi thơm nồng nàn; kết hợp dòng Robusta đậm đà đắng gắt trồng trên đất bazan núi lửa xã Đắk Mil, phường 2 Bảo Lộc, xã Di Linh.
* '''Trà Oolong Bảo Lộc &amp; Trà B’Lao:''' Trà búp sấy ủ hương hoa sói, hoa lài cổ truyền tại phường B’Lao, phường 1 Bảo Lộc; cùng dòng trà Oolong thuần chất trồng trên cao nguyên đồi lượn sóng Bảo Lâm với hương thơm ngát tự nhiên, nước trà xanh vàng sóng sánh.
* '''Nước mắm Phan Thiết nguyên chất:''' Nước mắm cá cơm than ủ chượp ròng rã trong các thùng gỗ lều bời lời từ 12 đến 18 tháng tại phường Phú Thủy, phường Phan Thiết; nước mắm cốt màu cánh gián đậm đà, mùi thơm nồng, độ đạm tự nhiên cao từ 30 đến 40 độ đạm.
* '''Mực một nắng Phan Thiết &amp; Cua huỳnh đế Phú Quý:''' Mực lá tươi rói vừa câu đêm xẻ lưng phơi qua đúng một đợt nắng gắt ven biển, thịt mực dày ngọt mềm; cùng cua huỳnh đế đỏ au vỏ cứng mai vuông, thịt chắc béo ngậy bắt từ các rạn đá ngầm [[Đặc khu Phú Quý]].
* '''Tiêu sọ &amp; Hạt điều Đắk Song:''' Hạt tiêu đen, tiêu sọ Đắk Song (xã Đắk Song) hạt mẩy tròn, vị cay nồng xộc mũi và hàm lượng piperin cao; hạt điều rang muối giòn rụm béo bùi từ vùng đất bazan.

[[Tập tin:Vườn Thanh Long ở Hàm Thuận Nam, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Vườn thanh long thắp đèn đêm tại xã Hàm Kiệm]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Đà Lạt &amp; Chợ đêm Đà Lạt (Chợ Âm Phủ):''' Tọa lạc tại phường Xuân Hương - Đà Lạt; ban ngày là chợ đầu mối nông sản rau hoa, mứt sấy khô; ban đêm biến thành khu phố đi bộ mua sắm áo len, khăn quàng dệt kim và phố ẩm thực đường phố sôi động.
* '''Chợ Phan Thiết (phường Phan Thiết):''' Chợ đầu mối ven sông Cà Ty bày bán phong phú các loại hải sản tươi sống đánh bắt trong ngày, bánh quai vạc, nước mắm truyền thống và thanh long tươi.
* '''Chợ Bảo Lộc (phường 1 Bảo Lộc):''' Trung tâm thương mại trà, cà phê và tơ tằm lớn nhất vùng cao nguyên phía Nam.
* '''Trung tâm Thương mại Go! Đà Lạt (Quảng trường Lâm Viên):''' Đại siêu thị tổng hợp ngầm dưới lòng đất kề khối nụ hoa atisô kính màu, cung cấp đầy đủ hàng hóa đặc sản đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Lâm Đồng mới mang tính giao thoa độc đáo: vừa có nét thanh lịch, nhẹ nhàng của các món nóng ấm ăn trong tiết trời se lạnh sương mù Đà Lạt, vừa có vị cay nồng đậm đà của núi rừng Tây Nguyên, và vị mặn mòi, tươi rói của hải sản biển Nam Trung Bộ.

Các món ngon đặc trưng tiêu biểu:
* '''Bánh căn Đà Lạt:''' Bánh đổ bằng bột gạo trong các khuôn gốm nung nhỏ không dùng dầu mỡ; đập thêm trứng cút hoặc trứng gà ta béo ngậy; vỏ bánh giòn xốp bên dưới, mềm mịn bên trên; ăn kèm bát nước mắm ấm pha mỡ hành hoặc bát nước xíu mại ngọt thanh thơm tiêu, thêm vài viên xíu mại thịt viên mềm tan tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Lẩu gà lá é:''' Món lẩu nóng hổi trứ danh giữa trời lạnh; nước dùng ninh từ xương gà thanh ngọt đun cùng măng chua giòn sần sật, thịt gà đồi thả vườn săn chắc; khi ăn nhúng từng nắm lá é tươi (loài rau cùng họ hương nhu có vị the the cay nồng và mùi thơm sả chanh đặc trưng), chấm muối tiêu ớt xiêm xanh cay xé lưỡi.
* '''Bánh ướt lòng gà:''' Sự kết hợp sáng tạo giữa bánh ướt tráng mỏng mềm mướt còn ấm nóng, phủ lên trên thịt gà xé phay giòn da, lòng mề gà xào thơm, trứng non béo bùi, rau răm và rưới nước mắm tỏi ớt chua ngọt pha vừa miệng tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Bánh tráng nướng Đà Lạt:''' Được mệnh danh là &quot;pizza Việt Nam&quot;; chiếc bánh tráng mỏng đặt trên bếp than hoa rực hồng, phết bơ, mỡ hành, trứng cút đánh đều, rắc thêm tép khô, xúc xích, bò khô xé sợi và phô mai; nướng giòn rụm gập đôi lại ăn nóng hổi tại các góc phố đêm.
* '''Lẩu thả Phan Thiết:''' Món lẩu biểu tượng của vùng biển Mũi Né; bày biện công phu trên nia tre lót bẹ chuối mô phỏng bông hoa; nhụy hoa ở giữa là đĩa cá mai tươi sống bóp thấu với nước cốt chanh và ớt tỏi; các cánh hoa xung quanh là thịt ba chỉ luộc, trứng rán thái chỉ, dưa chuột, xoài xanh, khế chua và bún tươi; thực khách có thể ăn khô trộn nước xốt đậu phộng chuối sứ hoặc chan nước lẩu hầm từ tôm tươi nóng hổi tại phường Mũi Né, phường Phú Thủy.
* '''Bánh quai vạc &amp; Bánh xèo Phan Thiết:''' Bánh quai vạc làm từ bột lọc trong suốt nhìn rõ nhân tôm biển đỏ au xào mỡ hành, chấm nước mắm kẹo ớt đỏ cay nồng; bánh xèo đổ trong các khuôn gốm đất nhỏ giòn rụm với nhân tôm, mực tươi, thịt heo, ăn kèm chén nước mắm đậu phộng giã nhuyễn.
* '''Cơm lam gà nướng Tây Nguyên:''' Gạo nếp nương ngâm hạt dẻo vo sạch cho vào ống nứa non bịt lá chuối nướng chín trên than hồng; ăn cùng thịt gà đồi ướp lá é, mắc khén kẹp que tre nướng vàng ruộm chấm muối hạt é ớt rừng tại xã Tà Đùng, phường Nam Gia Nghĩa.

[[Tập tin:Phan Thiet.jpg|nhỏ|Bờ biển Phan Thiết nơi tập trung các nhà hàng hải sản tươi sống]]

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Lẩu gà lá é Tao Ngộ | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 05 Đường Ba Tháng Tư, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9280 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm đầu dốc đường Ba Tháng Tư hướng ra đèo Prenn
| điện thoại=+84 977 111 222 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 21:30 | giá=200.000 - 350.000 VNĐ/nồi lẩu
| nội dung=Quán ăn khai sinh ra trào lưu lẩu gà lá é tại Đà Lạt, luôn tấp nập thực khách; phục vụ nồi lẩu đầy đặn thịt gà ta chắc thịt, măng le giòn ngọt và rổ lá é tươi ngắt ăn không giới hạn.
}}

* {{xem
| tên=Quán Bánh căn Lệ | trang web= | email=
| địa chỉ=Hẻm 44 Đường Yersin, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9385 | kinh độ=108.4450 | chỉ đường=Nằm trong con hẻm nhỏ yên tĩnh
| điện thoại=+84 933 222 333 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=30.000 - 45.000 VNĐ/dĩa
| nội dung=Địa chỉ bánh căn trứ danh với nhiều loại nhân: trứng cút lòng đào, trứng vịt béo ngậy, nhân bò băm và nhân tôm giòn ngọt; nước chấm xíu mại cay thơm đậm đà.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Cơm niêu Panda Mũi Né | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 80 Đường Nguyễn Đình Chiểu, phường Mũi Né | vĩ độ=10.9420 | kinh độ=108.2150 | chỉ đường=Nằm trên trục đường ven biển tập trung resort
| điện thoại=+84 252 3847 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=100.000 - 250.000 VNĐ/người
| nội dung=Chuyên phục vụ các món ăn truyền thống dân dã miền biển: cơm đập niêu đất cháy giòn, cá kho tộ niêu đất, lẩu thả Mũi Né và mực một nắng nướng muối ớt.
}}

== Đồ uống ==
* '''Cà phê phin Cầu Đất &amp; Cà phê trứng Đà Lạt:''' Cà phê Arabica phin truyền thống nhỏ từng giọt đặc sánh thơm ngậy giữa tiết trời se lạnh; hoặc món cà phê trứng với lớp kem trứng gà tươi đánh bông mịn béo ngậy phủ trên nền cà phê nóng ấm tại các quán cà phê nhìn ra thung lũng đồi thông.
* '''Rượu vang Đà Lạt:''' Dòng rượu vang đầu tiên của Việt Nam sản xuất theo công nghệ lên men vang Pháp từ quả dâu tằm bản địa và nho tươi; vang đỏ, vang trắng có vị chát nhẹ ngọt dịu, nồng độ cồn từ 12 đến 14 độ, thường dùng kèm các món bít tết, lẩu thịt nướng.
* '''Nước cốt dâu tằm &amp; Nước cốt atisô:''' Thức uống giải khát thanh nhiệt đóng chai chiết xuất từ quả dâu tằm chín mọng ngâm đường và hoa atisô đỏ; pha cùng nước lọc và đá lạnh mang vị chua ngọt mát lành.
* '''Rượu cần ché M'Nông &amp; Cơ Ho:''' Rượu ủ trong các chum chóe sành cổ từ hạt gạo nếp nương trộn men vỏ cây rừng, rễ cây thuốc tự nhiên; cắm các cần trúc dài hút uống chung trong các dịp lễ hội cồng chiêng, vị ngọt cay thơm nồng đậm đà.

== Nghỉ ngơi ==
Hệ thống lưu trú tại tỉnh Lâm Đồng phát triển đa dạng và phong phú bậc nhất cả nước: từ các khu nghỉ dưỡng di sản cổ điển Pháp thế kỷ 20, các khách sạn 5 sao cao cấp ven bờ hồ Tuyền Lâm, chuỗi resort nhiệt đới sang trọng bên bờ biển Mũi Né, đến hàng ngàn homestay nhà gỗ, bungalow ven đồi thông và lều glamping ven hồ Tà Đùng:

=== Khu Nghỉ dưỡng Di sản &amp; Resort Biển Quốc tế ===
* {{ngủ
| tên=Dalat Palace Heritage Hotel | trang web=https://dalatpalacehotel.com | email=
| địa chỉ=Số 02 Đường Trần Phú, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9360 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm trên đồi cao nhìn thẳng ra mặt nước Hồ Xuân Hương
| điện thoại=+84 263 3825 444 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.200.000 - 9.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cổ kính và sang trọng bậc nhất Đông Dương xây dựng từ năm 1922 mang phong cách kiến trúc Edwardian cổ điển Pháp; khuôn viên rộng 5 ha rợp bóng hoa viên và thông cổ thụ; trang bị 43 phòng nghỉ xa hoa lát sàn gỗ lim, lò sưởi đốt củi nguyên bản, nhà hàng ẩm thực Pháp Le Rabelais và sân golf cổ Dalat Palace Golf Club kề bên.
}}

* {{ngủ
| tên=Ana Mandara Villas Dalat Resort &amp; Spa | trang web=https://anamandara-resort.com | email=
| địa chỉ=Đường Lê Lai, phường Cam Ly - Đà Lạt | vĩ độ=11.9450 | kinh độ=108.4230 | chỉ đường=Nằm ẩn mình trên đồi thông biệt lập
| điện thoại=+84 263 3555 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=2.400.000 - 6.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể làng biệt thự Pháp cổ gồm 17 dinh thự nghỉ dưỡng xây dựng từ những năm 1920 - 1930 được phục chế nguyên vẹn; hồ bơi nước ấm ngoài trời giữa đồi thông, dịch vụ spa thảo dược La Cochinchine và nhà hàng ẩm thực Á - Âu Le Petit.
}}

* {{ngủ
| tên=The Anam Mui Ne Resort | trang web=https://theanam.com | email=
| địa chỉ=Số 18 Đường Nguyễn Đình Chiểu, phường Mũi Né | vĩ độ=10.9410 | kinh độ=108.2050 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Mũi Né
| điện thoại=+84 252 6284 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.500.000 - 11.000.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng 5 sao tiêu chuẩn quốc tế mang phong cách kiến trúc Indochine Đông Dương sang trọng với 127 phòng nghỉ và villa hướng biển; hai hồ bơi tràn bờ nước ngọt và nước mặn, bãi tắm cát trắng riêng tư, trung tâm thể thao biển và spa chăm sóc sức khỏe cao cấp.
}}

* {{ngủ
| tên=Tà Đùng Topview Homestay (Nhà chú Đông) | trang web= | email=
| địa chỉ=Thôn 3, xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8680 | kinh độ=107.9820 | chỉ đường=Tọa lạc trên đỉnh đồi cao nhất nhìn xuống hồ Tà Đùng
| điện thoại=+84 973 500 232 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng bungalow có vị trí đắc địa nhất ngắm toàn cảnh &quot;Vịnh Hạ Long Tây Nguyên&quot;; sở hữu hồ bơi vô cực view trực diện các đảo nổi trên hồ Tà Đùng, sân cắm trại ngắm sao đêm và nhà hàng phục vụ cơm lam gà nướng.
}}

=== Homestay Nhà gỗ Cao nguyên &amp; Nhà nghỉ Ven biển ===
* {{ngủ
| tên=Cú Trên Cây Homestay Đà Lạt | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 37 Đường Đặng Thái Thân, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9285 | kinh độ=108.4520 | chỉ đường=Nằm cheo leo trên sườn thung lũng đồi thông
| điện thoại=+84 908 687 353 | điện thoại miễn cước=
| giá=450.000 - 1.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Homestay thiết kế các buồng ngủ dạng tổ chim bằng gỗ mộc mạc treo lơ lửng giữa tán cây thông, ban công nhìn thẳng xuống thung lũng sương mù, không gian yên tĩnh và thân thiện với thiên nhiên.
}}

* {{ngủ
| tên=Cô Châu Homestay Phú Quý | trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tam Thanh cũ, Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5120 | kinh độ=108.9380 | chỉ đường=Gần khu vực cảng biển Phú Quý
| điện thoại=+84 989 123 789 | điện thoại miễn cước=
| giá=250.000 - 500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=12:00 | trả phòng=11:00
| nội dung=Homestay dân dã nhiệt tình do người dân đảo trực tiếp đón tiếp; cung cấp dịch vụ thuê xe máy giá rẻ, dẫn tour lặn ngắm san hô Hòn Tranh và chuẩn bị tiệc hải sản tươi sống tại chỗ.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn giao thông ===
* Các cung đường đèo như đèo Bảo Lộc, đèo Prenn, đèo Mimosa (Quốc lộ 20), đèo Ngoạn Mục (Quốc lộ 27) và đèo Đại Ninh (Quốc lộ 28B) có độ dốc cao, vực sâu nguy hiểm và nhiều khúc cua tay áo liên tục. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra kỹ lốp và hệ thống phanh, giữ tốc độ ổn định, đi số thấp khi đổ đèo và tuyệt đối không lấn làn vượt ẩu.
* Tại khu vực Đà Lạt và Lạc Dương, sương mù dày đặc thường xuất hiện vào sáng sớm và đêm muộn làm giảm tầm nhìn nghiêm trọng; phương tiện di chuyển cần bật đèn sương mù vàng, giữ khoảng cách an toàn và bấm còi báo hiệu tại các khúc cua khuất góc.

=== An toàn biển đảo ===
* Các bãi biển tại Mũi Né, Kê Gà, La Gi và đảo Phú Quý có sóng biển lớn và gió thổi mạnh; du khách chỉ tắm biển tại các bãi tắm có lực lượng cứu hộ túc trực, quan sát kỹ cờ hiệu cảnh báo vùng nước sâu hoặc ao xoáy cát ngầm sụt lún.
* Tuyệt đối không tắm biển một mình lúc sáng sớm hoặc sau khi đã uống rượu bia; khi tham gia lướt ván buồm, lướt ván diều hoặc đi cano nước bắt buộc phải mặc áo phao cứu sinh đúng quy chuẩn.
* Vùng biển Bình Thuận và đảo Phú Quý chịu ảnh hưởng rõ rệt của gió mùa Đông Bắc (tháng 11 đến tháng 2) và gió mùa Tây Nam (tháng 6 đến tháng 8) với sóng to gió lớn biển động. Các tuyến tàu cao tốc Phan Thiết đi Phú Quý có thể tạm dừng xuất bến khi biển động từ cấp 6 trở lên; du khách cần theo dõi sát dự báo thời tiết hải văn để chủ động lịch trình.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Thành phố Hồ Chí Minh]]: Di chuyển xuôi theo cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết - Dầu Giây (CT01) hoặc Quốc lộ 20 chỉ mất từ 2 giờ đến 5 giờ lái xe để đến trung tâm kinh tế năng động lớn nhất nước.
* [[Đắk Lắk]]: Kết nối theo Quốc lộ 14 từ phường Nam Gia Nghĩa hoặc Quốc lộ 27 từ xã Đơn Dương sang Buôn Ma Thuột để khám phá thủ phủ cà phê, bảo tàng thế giới cà phê và buôn Đôn.
* [[Khánh Hòa]]: Đi theo Quốc lộ 27C vượt đèo Khánh Lê (đèo Hòn Giao) dài gần 30 km chỉ mất 3 giờ lái xe từ Đà Lạt xuống thành phố biển Nha Trang.
* [[Đồng Nai]]: Xuôi theo Quốc lộ 20 qua đèo Chuối về các khu công nghiệp, thủy điện Trị An và rừng quốc gia Nam Cát Tiên.
* [[Campuchia]]: Đi theo Quốc lộ 14 qua Cửa khẩu Đắk Peur (xã Thuận An) sang tỉnh Mondulkiri của vương quốc Campuchia.

{{geo|11.6845|108.1412}}
{{IsPartOf|Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Lâm Đồng}}</text>
      <sha1>ftece9tap6cjdwvu4gqnw99r60yg9nr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123161</id>
      <parentid>123160</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T09:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57110" sha1="tudwe3m13fp5un44v1llvwkuagctfr1" xml:space="preserve">{{pagebanner|Ho Xuan Huong voyage.jpg|caption=Hồ Xuân Hương tại phường Xuân Hương - Đà Lạt, Lâm Đồng}}

{{quickbarprovince
| image=Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg
| imagewidth=260px
| caption=Hồ Xuân Hương tại phường Xuân Hương - Đà Lạt
| location=Lam Dong in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=23.966,50 km²
| population=4.356.400 người (ước tính sau sáp nhập)
| population density=181,8 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Cơ Ho]], [[Tiếng M'Nông]], [[Tiếng Chăm]], [[Tiếng Mạ]], [[Tiếng Chu Ru]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Bà La Môn]], [[Hồi giáo]]
| ethnic group=Người Kinh (79,9%), người Cơ Ho (6,0%), người Nùng, người M'Nông, người Tày, người Mạ, người Chăm, người Hoa
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Tây Nguyên]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại phường Xuân Hương - Đà Lạt
| years active=1899 - Thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng / 1958 - Thành lập tỉnh Lâm Đồng / Hợp nhất không gian cao nguyên và duyên hải
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (263 / 252 / 261)
| website=[https://lamdong.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Lâm Đồng]
}}

'''Lâm Đồng''' là một tỉnh thuộc vùng [[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Việt Nam]], đồng thời là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước. Phía Bắc giáp tỉnh [[Đắk Lắk]] và tỉnh [[Mondulkiri]] của [[Campuchia]]; phía Đông giáp tỉnh [[Khánh Hòa]]; phía Tây giáp [[Thành phố Hồ Chí Minh]] và thành phố [[Đồng Nai]]; phía Nam và Đông Nam giáp [[Biển Đông]] với đường bờ biển dài gần 200 km cùng đảo tiền tiêu thuộc [[Đặc khu Phú Quý]]. Sau khi sắp xếp và hợp nhất hành chính năm 2025 theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, tỉnh Lâm Đồng tích hợp trọn vẹn không gian tự nhiên và văn hóa của 3 địa phương trước đây là Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận. Tỉnh là địa bàn hiếm hoi của Việt Nam sở hữu đồng thời ba dạng địa hình: cao nguyên ôn đới mát mẻ quanh năm, bình nguyên bán bình nguyên núi lửa bazan màu mỡ, và dải bờ biển cồn cát nhiệt đới nắng gió. Vùng đất này sở hữu Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới [[Khu dự trữ sinh quyển Langbiang]], Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO [[Công viên địa chất Đắk Nông]], Di sản Văn hóa Thế giới [[Mộc bản triều Nguyễn]], thành phố du lịch nghỉ dưỡng [[Đà Lạt]], thủ phủ đồi cát và resort biển [[Mũi Né]], hồ sinh thái tự nhiên [[Tà Đùng]], quần thể thác nước hùng vĩ [[Thác Đray Sáp]], [[Thác ĐamB'ri]] và di tích tháp Chăm cổ [[Tháp Po Sah Inư]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình quản lý phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu, không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:Cao nguyên Lâm Viên (nhìn từ Cao nguyên Mơ Nông).jpg|nhỏ|Cao nguyên Lâm Viên nhìn từ dãy cao nguyên M'Nông]]

=== Lịch sử hình thành ===
Lịch sử vùng đất Lâm Đồng mới phản ánh quá trình tụ cư lâu đời của các tộc người bản địa ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo, kết hợp với các đợt khai phá thời phong kiến và quy hoạch đô thị thời cận hiện đại.

Thời tiền sử, các di chỉ khảo cổ học tại lưu vực sông Đồng Nai, cao nguyên M'Nông và vùng đồng bằng ven biển Bình Thuận chứng minh sự hiện diện của con người từ hàng ngàn năm trước qua các công cụ đồ đá, đồ gốm và trống đồng Đông Sơn. Vùng đất duyên hải phía Nam từng thuộc địa bàn vương quốc Champa cổ kính với các tiểu quốc Thuận Thành, để lại dấu ấn kiến trúc tôn giáo qua cụm đền tháp Po Sah Inư (phường Phú Thủy), tháp Po Dam (xã Tuy Phong). 

Cuối thế kỷ 19, bác sĩ Alexandre Yersin thực hiện các chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Biang vào năm 1893, mở đường cho việc xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên núi cao của người Pháp. Ngày 1 tháng 11 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnaï), đặt tỉnh lỵ tại Di Linh. Năm 1916, tỉnh Lâm Viên được thành lập với tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Sau nhiều lần chia tách và sáp nhập, ngày 19 tháng 5 năm 1958, chính quyền miền Nam đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng, đồng thời lập tỉnh Tuyên Đức (gồm thị xã Đà Lạt và vùng phụ cận). Năm 1976, tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Tuyên Đức hợp nhất thành tỉnh Lâm Đồng. Cùng thời kỳ, dải đất duyên hải sáp nhập thành tỉnh Thuận Hải trước khi tái lập tỉnh Bình Thuận vào năm 1991. Tại vùng đất cao nguyên M'Nông phía Tây Bắc, tỉnh Đắk Nông được thành lập năm 2003 trên cơ sở tách ra từ tỉnh Đắk Lắk.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 chính thức sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của ba tỉnh Lâm Đồng, Bình Thuận và Đắk Nông thành tỉnh Lâm Đồng mới. Ngày 16 tháng 7 năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 188/NQ-CP bàn giao phần diện tích Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh Lâm Đồng về thành phố Đồng Nai quản lý thống nhất.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Với diện tích tự nhiên gần 24.000 km², địa hình tỉnh phân tầng theo ba bậc độ cao rõ rệt từ Tây Bắc xuống Đông Nam:
* '''Bậc cao nguyên sương mù Lang Biang &amp; Núi cao (độ cao trên 1.400 m):''' Nằm ở trung tâm phía Bắc, bao gồm cao nguyên Lâm Viên với độ cao trung bình 1.500 m. Nơi đây có các đỉnh núi cao như đỉnh Bidoup (2.287 m), đỉnh Lang Biang (2.163 m tại phường Lang Biang - Đà Lạt). Rừng thông ba lá và thông nàng nguyên sinh bạt ngàn bao bọc lấy thung lũng đô thị Đà Lạt, tạo cảnh quan đồi dốc, hồ nước tự nhiên (Hồ Xuân Hương, Hồ Tuyền Lâm) và các dòng thác nước dốc đứng (Cam Ly, Datanla, Prenn).
* '''Bậc cao nguyên đồi lượn sóng Di Linh - Bảo Lộc &amp; Cao nguyên M'Nông (độ cao 600 - 1.000 m):''' 
  * Cao nguyên Di Linh và Bảo Lộc ở phía Nam có độ cao 800 - 1.000 m, địa hình đồi bát úp thoai thoải, đất đỏ bazan sâu màu mỡ chuyên canh cây công nghiệp dài ngày (chè, cà phê, dâu tằm, sầu riêng) và các thác nước lớn như Thác ĐamB'ri (phường 2 Bảo Lộc), Thác Pongour (xã Đức Trọng).
  * Cao nguyên M'Nông ở phía Tây Bắc (Đắk Nông trước sáp nhập) có độ cao trung bình 800 m, lưu giữ hệ thống hang động núi lửa Chư Blúk dài gần 10.000 m hình thành từ dung nham núi lửa bazan cổ, thung lũng sông Sêrêpôk cuồn cuộn với cụm thác Đray Sáp, Gia Long, Trinh Nữ và lòng hồ sinh thái Tà Đùng (xã Tà Đùng) với hơn 40 đảo lớn nhỏ.
* '''Bậc duyên hải, đồng bằng hẹp &amp; Đảo ngoài khơi (độ cao 0 - 200 m):''' Dải ven biển dài gần 200 km thuộc Bình Thuận trước đây. Địa hình đồng bằng nhỏ hẹp bị chia cắt bởi các nhánh núi đâm ngang ra biển, nổi bật với hệ thống cồn cát và đồi cát sa mạc ven biển (Đồi cát Mũi Né, đồi cát Bàu Trắng tại xã Hòa Thắng). Ngoài khơi cách đất liền 100 km là đảo núi lửa [[Đặc khu Phú Quý]] ngự giữa ngư trường lớn của biển Đông.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số tỉnh đạt trên 4,35 triệu người với 49 dân tộc anh em cùng chung sống. Người Kinh chiếm gần 80% dân số, phân bố tại các phường đô thị và dải đồng bằng ven biển. Đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ gồm người Cơ Ho (6,0%), người M'Nông (1,9%), người Mạ (1,5%), người Chu Ru (0,7%), người Ra Glai, người Chơ Ro; cùng các cộng đồng người Nùng, Tày, Thái, H'Mông di cư từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và cộng đồng người Chăm cư trú lâu đời ven biển.

Sự hội tụ của ba vùng đất tạo nên không gian văn hóa đa dạng bậc nhất Việt Nam:
* '''Di sản đại diện nhân loại:''' [[Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên]] của đồng bào Cơ Ho, Mạ, M'Nông gắn liền với đời sống tâm linh, lễ cúng lúa mới, lễ hội đâm trâu và kiến trúc nhà rông truyền thống; [[Mộc bản triều Nguyễn]] lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (phường Xuân Hương - Đà Lạt); cùng Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc, Bình Đức (xã Phan Hiệp cũ, nay thuộc xã Bắc Bình) được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
* '''Di sản văn hóa Chăm pa ven biển:''' Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm (tháng 10 dương lịch) tại tháp Po Sah Inư (phường Phú Thủy), Lễ hội Ramưwan của người Chăm Bà ni, các điệu múa quạt Chăm và nghề dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp.
* Lễ hội đương đại và vùng cao: Festival Hoa Đà Lạt tổ chức định kỳ 2 năm một lần tôn vinh nghề trồng hoa công nghệ cao; Lễ hội Đua thuyền rồng truyền thống sông Cà Ty (phường Phan Thiết) và Lễ hội Cúng lửa của người M'Nông.

=== Khí hậu ===
Do sự chênh lệch độ cao từ mực nước biển lên đến hơn 2.000 m, khí hậu Lâm Đồng phân hóa sâu sắc thành ba tiểu vùng khí hậu rõ nét:

* '''Tiểu vùng ôn đới núi cao (Khu vực Đà Lạt, Lạc Dương):''' Độ cao trên 1.400 m mang khí hậu cận nhiệt đới núi cao mát mẻ quanh năm. Nhiệt độ trung bình năm chỉ từ 16 đến 18 °C, ban ngày hiếm khi vượt quá 25 °C, ban đêm se lạnh 11 đến 15 °C. Sương mù bao phủ vào sáng sớm và chiều tối. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau với bầu trời quang đãng, nắng nhẹ chan hòa.
* '''Tiểu vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa (Khu vực Bảo Lộc, Di Linh, Đắk Nông):''' Độ cao từ 600 m đến 1.000 m. Nhiệt độ trung bình năm từ 21 đến 23 °C, mát mẻ hơn đồng bằng nhưng ấm hơn Đà Lạt. Lượng mưa hàng năm rất lớn (từ 2.200 đến trên 2.800 mm), mùa mưa kéo dài tạo thảm thực vật đồi rừng xanh tốt quanh năm.
* '''Tiểu vùng duyên hải nhiệt đới khô hạn (Khu vực Phan Thiết, Tuy Phong, La Gi):''' Nằm ở sườn khuất gió, là một trong những vùng khô nóng nhất cả nước với lượng mưa trung bình năm dưới 1.100 mm. Số giờ nắng cao đạt gần 2.900 giờ/năm, nhiệt độ ban ngày phổ biến 29 đến 33 °C; gió biển hoạt động ổn định quanh năm, là điều kiện lý tưởng cho các môn thể thao lướt ván buồm, lướt ván diều quốc tế.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu trạm Đà Lạt (Độ cao 1.500 m)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 22 (72) || 24 (75) || 25 (77) || 25 (77) || 25 (77) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 22 (72) || 21 (70) || '''23 (73)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 11 (52) || 12 (54) || 13 (55) || 14 (57) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 15 (59) || 14 (57) || 13 (55) || '''14 (57)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 11 (0.4) || 24 (0.9) || 62 (2.4) || 170 (6.7) || 191 (7.5) || 213 (8.4) || 229 (9.0) || 214 (8.4) || 282 (11.1) || 239 (9.4) || 97 (3.8) || 36 (1.4) || '''1.768 (69.6)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:Deo Bao Loc.jpg|nhỏ|Cung đường đèo Bảo Lộc trên Quốc lộ 20 kết nối vùng Đông Nam Bộ lên cao nguyên]]

Nằm ở vị trí chiến lược kết nối Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Lâm Đồng sở hữu mạng lưới giao thông đối ngoại đa dạng gồm cảng hàng không, cao tốc huyết mạch, quốc lộ xuyên rừng và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Quốc tế Liên Khương | tên khác=Lien Khuong International Airport | ký hiệu=DLI
| địa chỉ=xã Đức Trọng | vĩ độ=11.7500 | kinh độ=108.3725 | chỉ đường=Cách phường Xuân Hương - Đà Lạt 30 km về phía Nam dọc cao tốc Liên Khương - Prenn
| điện thoại=+84 263 3843 373 | trang web=https://vietnamairport.vn/lienkhuongairport
| nội dung=Cảng hàng không cấp 4D phục vụ các chuyến bay nội địa thường nhật kết nối thẳng với [[Hà Nội]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Đà Nẵng]], [[Hải Phòng]], [[Vinh]], [[Huế]], [[Cần Thơ]], [[Phú Quốc]], cùng các chuyến bay quốc tế thường lệ kết nối với [[Seoul]], [[Busan]] (Hàn Quốc), [[Bangkok]] (Thái Lan) và [[Kuala Lumpur]] (Malaysia).
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết - Vĩnh Hảo (Cao tốc CT01):''' Tuyến cao tốc 4 làn xe hiện đại nối thông suốt từ Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai qua dải ven biển Lâm Đồng tại xã Hàm Tân, phường Phan Thiết, xã Bắc Bình, xã Tuy Phong. Thời gian lái xe ô tô từ TP.HCM về phường Phan Thiết chỉ mất 2 giờ 15 phút (khoảng 160 km).
* '''Trục Quốc lộ 20 &amp; Đèo Bảo Lộc:''' Tuyến quốc lộ huyết mạch từ ngã ba Dầu Giây (Đồng Nai) vượt qua Đèo Chuối, [[Đèo Bảo Lộc]] lên phường 3 Bảo Lộc, xã Di Linh, xã Đức Trọng, sau đó vượt [[Đèo Prenn]] hoặc đèo Mimosa vào trung tâm phường Xuân Hương - Đà Lạt. Thời gian di chuyển ô tô từ TP.HCM lên Đà Lạt khoảng 5 đến 6 giờ (300 km).
* '''Trục Quốc lộ 14 (Đường Hồ Chí Minh Tây Nguyên):''' Kết nối từ Chơn Thành (Đồng Nai) qua xã Kiến Đức, phường Nam Gia Nghĩa, xã Đắk Mil sang tỉnh Đắk Lắk.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc dải duyên hải qua xã Sơn Mỹ, phường La Gi, phường Phan Thiết, xã Bắc Bình đến xã Vĩnh Hảo kết nối với Ninh Thuận (Ninh Bình mới) và Khánh Hòa.
* '''Tuyến Quốc lộ 27 &amp; Quốc lộ 28:'''
  * Quốc lộ 27 nối từ phường Phan Rang - Tháp Chàm vượt đèo Ngoạn Mục (đèo Sông Pha) qua xã D'Ran, xã Đơn Dương, xã Đức Trọng sang Đắk Lắk.
  * Quốc lộ 28 nối từ phường Phan Thiết vượt đèo Gia Bắc lên xã Di Linh, tiếp tục qua hồ Tà Đùng sang phường Bắc Gia Nghĩa.
* '''Xe khách liên tỉnh chất lượng cao:'''
  * Các hãng xe thương hiệu lớn như Phương Trang (FUTA Bus Lines), Thành Bưởi, Phong Phú, Kumho Samco vận hành mạng lưới xe giường nằm, xe phòng nằm VIP cao cấp với tần suất 15 - 30 phút/chuyến ngày đêm từ Bến xe Miền Đông, Bến xe Miền Tây (TP.HCM) đi Đà Lạt, Bảo Lộc, Phan Thiết, Gia Nghĩa. Giá vé: 160.000 - 350.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
[[Tập tin:Ga Binh Thuan 1567.JPG|nhỏ|Ga Bình Thuận tại xã Hàm Kiệm trên tuyến đường sắt Bắc Nam]]
* Tuyến [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 175 km dọc theo dải bờ biển phía Nam tỉnh:
  * '''Ga Phan Thiết''' (phường Phong Nẫm cũ, nay thuộc phường Bình Thuận): Đón đoàn tàu du lịch chuyên tuyến SPT1/SPT2 chạy khứ hồi hàng ngày giữa Ga Sài Gòn và Phan Thiết (thời gian chạy tàu 3 giờ 45 phút).
  * '''Ga Bình Thuận''' (xã Hàm Kiệm): Ga đầu mối đón trả khách cho các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8 nối liền Bắc - Nam.
  * Các ga địa phương khác gồm Ga Sông Mao (xã Hải Ninh), Ga Ma Lâm (xã Hàm Thuận).
* Tuyến đường sắt răng cưa du lịch cổ Đà Lạt - Trại Mát dài 7 km xuất phát từ Ga Đà Lạt (phường Lâm Viên - Đà Lạt) đưa khách ngắm cảnh thung lũng rau hoa đến viếng Chùa Linh Phước.

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng Quốc tế Vĩnh Tân (xã Vĩnh Hảo):''' Cụm cảng biển nước sâu đón nhận tàu hàng bách hóa tổng hợp tải trọng lớn đến 50.000 DWT.
* '''Tàu cao tốc ra Đặc khu Phú Quý:''' Các tàu cao tốc Superdong-Phú Quý, Phú Quý Express, Trưng Trắc xuất bến từ Cảng vận tải Phan Thiết (phường Phan Thiết) vượt 56 hải lý ra [[Đặc khu Phú Quý]]. Thời gian chạy tàu khoảng 2 giờ 15 phút đến 2 giờ 30 phút tùy điều kiện gió mùa.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:Cáp treo Đà Lạt (11).JPG|nhỏ|Cáp treo du lịch ngắm rừng thông từ đồi Robin sang Thiền viện Trúc Lâm tại phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do di chuyển giữa các cung đèo dốc uốn lượn ngắm đồi thông Đà Lạt, chinh phục đồi cát Mũi Né hoặc vi vu ngắm biển đảo Phú Quý. Điểm cho thuê xe máy tập trung rất đông tại trung tâm phường Xuân Hương - Đà Lạt, phường Mũi Né, phường Nam Gia Nghĩa và bến cảng Phú Quý với giá thuê từ 100.000 - 150.000 VNĐ/ngày.
* '''Cáp treo đồi Robin (Đà Lạt):''' Tuyến cáp treo dài 2.267 m nối từ đỉnh đồi Robin ở độ cao 1.517 m vượt qua tán rừng thông bạt ngàn sang Thiền viện Trúc Lâm và Hồ Tuyền Lâm; du khách ngắm nhìn toàn cảnh thành phố sương mù từ trên cabin kính.
* '''Xe buýt nội tỉnh &amp; Tuyến liên huyện cũ:'''
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi xã Đơn Dương (qua D'Ran).
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi phường 1 Bảo Lộc (chạy dọc Quốc lộ 20).
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi xã Lạc Dương (chân núi Lang Biang).
  * Tuyến xe buýt đô thị phường Phan Thiết đi phường Mũi Né (đón trả khách dọc đường biển Nguyễn Đình Chiểu).
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động phổ biến phục vụ chở khách ngắm cảnh vòng quanh bờ Hồ Xuân Hương (Đà Lạt) và dọc các tuyến phố resort ven biển Mũi Né, Tiến Thành.
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Lado Lâm Đồng: ☎ +84 263 3666 777
  * Taxi Quốc Tế Lâm Đồng: ☎ +84 263 3525 252
  * Taxi Mai Linh Phan Thiết: ☎ +84 252 3838 383
  * Taxi Mai Linh Gia Nghĩa: ☎ +84 261 3545 545
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM (taxi điện) hoạt động đón trả khách tại các phường trung tâm Đà Lạt, Phan Thiết và Bảo Lộc.

== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Bao Dai's Summer Palace 02.jpg|nhỏ|Dinh III Bảo Đại giữa đồi thông tại phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

=== Quần thể Kiến trúc Di sản Đà Lạt &amp; Cao nguyên Lâm Viên ===
* {{xem
| tên=Dinh III Bảo Đại (Biệt điện Mùa Hè) | tên khác=Bao Dai Summer Palace
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Triệu Việt Vương, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9305 | kinh độ=108.4300 | chỉ đường=Nằm trên đỉnh đồi thông kề hồ Tuyền Lâm
| điện thoại=+84 263 3831 581 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Biệt điện xây dựng trong giai đoạn 1933 - 1938 do kiến trúc sư Paul Veysseyre và Huỳnh Tấn Phát thiết kế mang phong cách kiến trúc Art Deco châu Âu. Tòa dinh thự nguyên bản gồm 25 phòng nghỉ cao cấp, từng là nơi sinh sống và làm việc của gia đình vị hoàng đế cuối cùng triều Nguyễn. Bên trong trưng bày trọn vẹn hiện vật hoàng gia: ngai vàng, phòng làm việc của vua Bảo Đại, phòng ngủ của Nam Phương Hoàng hậu và các hoàng tử, công chúa.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thắng cảnh Hồ Tuyền Lâm &amp; Thiền viện Trúc Lâm | tên khác=Tuyen Lam Lake &amp; Truc Lam Monastery
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9050 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm đô thị 5 km về phía Nam
| điện thoại=+84 263 3843 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:00 | giá=Miễn phí vào cổng thiền viện; thuyền du lịch hồ tính riêng
| nội dung=Khu du lịch quốc gia rộng hơn 2.900 ha kẹp giữa thung lũng thông nguyên sinh. Điểm nhấn trung tâm là Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt ngự trên núi Phụng Hoàng, một trong ba thiền viện Trúc Lâm lớn nhất nước; khuôn viên gồm chính điện uy nghiêm, lầu chuông, vườn hoa cẩm tú cầu và vườn trúc thanh tịnh soi bóng xuống mặt nước hồ Tuyền Lâm phẳng lặng.
}}

* {{xem
| tên=Đỉnh Lang Biang | tên khác=Nui Ong Nui Ba / Lang Biang Peak
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Lang Biang - Đà Lạt | vĩ độ=12.0450 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm Đà Lạt 12 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3839 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 50.000 VNĐ; xe jeep khứ hồi lên đồi Ra-đa: 120.000 VNĐ/người
| nội dung=Cụm núi biểu tượng của cao nguyên Lâm Viên gồm hai đỉnh núi Bà (2.167 m) và núi Ông (2.124 m). Đỉnh đồi Ra-đa ở độ cao 1.950 m cho tầm nhìn bao quát toàn bộ thung lũng Suối Vàng, Suối Bạc và đô thị Đà Lạt lồng lộng trong mây ngàn; nơi đặt tượng chàng K'Lang và nàng H'Biang gắn liền với truyền thuyết tình yêu sử thi của đồng bào Lạch.
}}

* {{xem
| tên=Ga Đà Lạt | tên khác=Dalat Railway Station
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Quang Trung, phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9415 | kinh độ=108.4550 | chỉ đường=Cách Hồ Xuân Hương 1,5 km về phía Đông
| điện thoại=+84 263 3834 409 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=5.000 VNĐ/người (vé tàu Trại Mát tính riêng)
| nội dung=Nhà ga xe lửa cổ nhất Đông Dương hoàn thành năm 1938 mang phong cách kiến trúc Art Deco kết hợp hài hòa mái nhà rông Tây Nguyên; đặc trưng với ba chóp mái tam giác mô phỏng ba đỉnh núi Lang Biang và hệ thống kính màu rực rỡ. Nhà ga hiện phục vụ tuyến tàu du lịch đầu máy hơi nước chạy răng cưa dài 7 km đi Trại Mát viếng Chùa Linh Phước (Chùa Ve Chai).
}}

* {{xem
| tên=Thung lũng Tình Yêu &amp; Đồi Mộng Mơ | tên khác=Valley of Love
| trang web=https://thunglungtinhyeu.vn | email=
| địa chỉ=Số 03-05-07 Đường Mai Anh Đào, phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9780 | kinh độ=108.4480 | chỉ đường=Cách trung tâm 5 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3821 448 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Trọn gói: 250.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Thung lũng danh thắng tự nhiên hình thành từ hồ nước Đa Thiện bao quanh bởi sườn đồi thông xanh ngắt; tích hợp mê cung cây xanh, cầu kính 7D trên không ngắm thung lũng, vườn hoa hồng cổ và khu trưng bày tượng sáp danh nhân thế giới.
}}

[[Tập tin:Draysap03.JPG|nhỏ|Dòng thác Đray Sáp đổ cuộn trào trên nền đá bazan núi lửa]]

=== Quần thể Thác Nước &amp; Công viên Địa chất Đắk Nông ===
* {{xem
| tên=Cụm Thác Đray Sáp - Gia Long | tên khác=Dray Sap &amp; Gia Long Waterfalls
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Đắk Sôr cũ (nay thuộc xã Nam Đà) | vĩ độ=12.5380 | kinh độ=107.8850 | chỉ đường=Bên dòng sông Sêrêpôk ranh giới với tỉnh Đắk Lắk
| điện thoại=+84 261 3546 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Cụm thác nước tự nhiên kỳ vĩ trên nền đứt gãy địa chất đá bazan núi lửa cổ thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Thác Đray Sáp theo tiếng Ê Đê nghĩa là &quot;thác khói&quot;; dòng nước sông Sêrêpôk đổ từ độ cao 20 m trải dài hơn 100 m tạo thành màn sương nước bốc lên cuồn cuộn như khói trắng bao phủ vách đá dung nham. Cách đó 7 km là thác Gia Long hoang sơ với các hồ tắm tự nhiên và hệ sinh thái rừng rậm nguyên sinh rợp bóng cây kơnia.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên &amp; Hồ Tà Đùng | tên khác=Ta Dung Lake
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8650 | kinh độ=107.9850 | chỉ đường=Nằm kề Quốc lộ 28 cách phường Bắc Gia Nghĩa 45 km
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Thuê thuyền tham quan lòng hồ: 100.000 - 150.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Vịnh Hạ Long của Tây Nguyên&quot; với diện tích mặt nước gần 5.000 ha hình thành từ công trình thủy điện Đồng Nai 3. Lòng hồ sở hữu hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô giữa mặt nước phẳng lặng xanh ngắt như ngọc bích, kẹp giữa dãy núi Tà Đùng cao 1.982 m. Du khách đi thuyền dạo quanh các đảo nổi, cắm trại qua đêm trên đồi cao đón bình minh và mây luồn bồng bềnh.
}}

* {{xem
| tên=Hệ thống Hang động Núi lửa Chư Blúk | tên khác=Chu Bluk Volcanic Cave System
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Nam Dong và xã Buôn Choáh cũ | vĩ độ=12.5120 | kinh độ=107.9150 | chỉ đường=Thuộc khu vực huyện Krông Nô cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Tham quan theo tour chuyên biệt | giá=Chi phí tour theo đơn vị tổ chức
| nội dung=Hệ thống hang động dung nham núi lửa dài nhất Đông Nam Á hình thành cách đây hàng triệu năm từ quá trình phun trào núi lửa Chư Blúk. Quần thể gồm hơn 50 hang động ngầm liên hoàn với tổng chiều dài gần 10.000 m; bên trong lưu giữ các cấu trúc địa chất núi lửa nguyên bản: ngấn dung nham, thạch nhũ dung nham, khuôn cây hóa thạch dung nham và di chỉ khảo cổ học người tiền sử sinh sống trong hang đá.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thác ĐamB'ri | tên khác=DamB'ri Waterfall
| trang web=http://dambri.com.vn | email=
| địa chỉ=xã ĐamB'ri cũ (nay thuộc phường 2 Bảo Lộc) | vĩ độ=11.6250 | kinh độ=107.7550 | chỉ đường=Cách trung tâm Bảo Lộc 18 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 263 3751 517 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Trọn gói vé vào cổng và xe trượt: 200.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Ngọn thác nước hùng vĩ nhất Nam Tây Nguyên với chiều cao hơn 60 m đổ thẳng đứng qua vách đá hoa cương sừng sững giữa rừng rậm nguyên sinh. Du khách có thể đi thang máy kính lộ thiên cao 60 m xuống chân thác, trải nghiệm đường máng trượt Alpine Coaster dài 1.650 m đạt kỷ lục châu Á, khám phá thác Dasara và làng văn hóa mạ bản địa kề bên.
}}

* {{xem
| tên=Thác Pongour (Thác Bảy Tầng) | tên khác=Pongour Waterfall
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tân Hội cũ (nay thuộc xã Đức Trọng) | vĩ độ=11.6880 | kinh độ=108.2650 | chỉ đường=Cách Quốc lộ 20 khoảng 6 km
| điện thoại=+84 263 3677 777 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Danh thắng quốc gia được mệnh danh là &quot;Nam thiên đệ nhất thác&quot;; dòng nước sông Đa Nhim đổ qua 7 tầng thềm đá bazan xếp lớp bậc thang thoai thoải rộng hơn 100 m tung bọt trắng xóa; nơi gắn liền với truyền thuyết sử thi nàng tù trưởng Kanai quả cảm của đồng bào Cơ Ho.
}}

[[Tập tin:Tháp Po Sah Inu, Phan Thiết, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Cụm tháp Chăm cổ Po Sah Inư tại phường Phú Thủy]]

=== Di tích Tháp Chăm, Đồi cát Mũi Né &amp; Biển Duyên hải ===
* {{xem
| tên=Quần thể Tháp Chăm Po Sah Inư | tên khác=Po Sah Inu Cham Towers
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đồi Bà Nài, phường Phú Thủy | vĩ độ=10.9350 | kinh độ=108.1410 | chỉ đường=Cách trung tâm Phan Thiết 7 km về phía Đông Bắc hướng đi Mũi Né
| điện thoại=+84 252 3817 085 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=15.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia xây dựng từ cuối thế kỷ 8 đầu thế kỷ 9 thời kỳ vương quốc Champa cổ, phong cách kiến trúc Hòa Lai. Cụm tháp gồm Tháp Chính thờ thần Shiva và sinh thực khí Linga - Yoni bằng đá xanh nguyên khối, Tháp Lửa và Tháp Cứu Hỏa bằng gạch nung đỏ gắn kết bằng nhựa thực vật; là trung tâm diễn ra Lễ hội Katê lớn nhất năm của đồng bào Chăm Bàlamôn.
}}

* {{xem
| tên=Đồi Cát Bay Mũi Né (Đồi Cát Đỏ) | tên khác=Mui Ne Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Mũi Né | vĩ độ=10.9500 | kinh độ=108.2850 | chỉ đường=Nằm dọc đường bờ biển hướng đi Hòn Rơm
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày (lý tưởng nhất lúc 05:30 - 07:30 và 16:30 - 18:00) | giá=Miễn phí vào đồi cát; thuê ván trượt cát: 20.000 - 30.000 VNĐ
| nội dung=Sa mạc cát tự nhiên liên tục đổi màu và thay đổi hình dạng vân sóng theo hướng gió biển thổi (gần 18 sắc thái màu khác nhau: vàng, đỏ, trắng xám). Du khách trải nghiệm trượt cát bằng tấm nhựa mica từ đỉnh cồn dốc, đi xe môtô địa hình bốn bánh ATV vượt cát và ngắm hoàng hôn biển lộng gió.
}}

* {{xem
| tên=Thắng cảnh Đồi cát Bàu Trắng &amp; Bàu Sen | tên khác=White Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Hòa Thắng | vĩ độ=11.0650 | kinh độ=108.4250 | chỉ đường=Cách Mũi Né 30 km theo cung đường ven biển ĐT716
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé tham quan thắng cảnh: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Hồ nước ngọt tự nhiên khổng lồ nằm lọt thỏm giữa những đồi cát trắng tinh trải dài ngút ngàn, được mệnh danh là tiểu sa mạc Sahara của Việt Nam. Vào mùa hè, mặt hồ nở rộ bạt ngàn hoa sen hồng thanh khiết; du khách có thể thuê xe jeep địa hình leo đỉnh đồi cát hoặc chèo thuyền kayak ngắm hoa sen giữa hồ.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Hải đăng Kê Gà &amp; Bãi đá nhảy | tên khác=Ke Ga Lighthouse
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tân Thành | vĩ độ=10.6980 | kinh độ=107.9920 | chỉ đường=Cách Phan Thiết 30 km về phía Nam theo đường ven biển
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Cano đưa sang đảo: 50.000 - 80.000 VNĐ/người
| nội dung=Ngọn hải đăng cổ nhất và cao nhất Việt Nam do kỹ sư người Pháp Chavat thiết kế xây dựng từ năm 1897 trên một đảo đá hoa cương biệt lập sát bờ biển. Tháp đèn cao 35 m (độ cao so với mặt biển là 65 m) xây hoàn toàn bằng các khối đá hoa cương mài nhẵn ghép khít khao; bên trong có 183 bậc cầu thang xoắn ốc bằng thép dẫn lên đài ngắm toàn cảnh đại dương.
}}

[[Tập tin:Chualinhsonphuquy.jpg|nhỏ|Chùa Linh Sơn trên sườn núi Cao Cát tại Đặc khu Phú Quý]]

=== Vùng Biển Đảo Đặc khu Phú Quý ===
* {{xem
| tên=Đặc khu Phú Quý | tên khác=Cu Lao Thu / Koh Rong
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5180 | kinh độ=108.9410 | chỉ đường=Cách cảng vận tải Phan Thiết 56 hải lý ngoài khơi biển Đông
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí ra vào đặc khu
| nội dung=Huyện đảo tiền tiêu núi lửa cổ giữa đại dương gồm đảo lớn Phú Quý và các đảo phụ Hòn Tranh, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng. Thắng cảnh tự nhiên nổi bật:
* '''Núi Cao Cát &amp; Chùa Linh Sơn:''' Ngọn núi lửa đã tắt cao 106 m phía bắc đảo; vách núi cấu tạo từ các lớp đá trầm tích phong hóa hàng triệu năm xếp tầng nếp uốn độc đáo như rãnh hẻm đá grand canyon; trên đỉnh đặt tượng Phật Bà Quan Âm hướng biển.
* '''Núi Cấm &amp; Hải đăng Phú Quý:''' Ngọn đồi cao nhất đảo (108 m) nơi đặt trạm hải đăng dẫn đường cho tàu bè quốc tế, phóng tầm mắt bao trọn 360 độ toàn cảnh quần đảo.
* '''Vịnh Triều Dương &amp; Bãi Nhỏ - Gành Hang:''' Vịnh biển cát trắng mịn hình cánh cung rợp bóng hàng dương cổ thụ; Gành Hang sở hữu hồ bơi tự nhiên Khe Sung và &quot;Hồ vô cực&quot; do vách đá bazan dựng đứng tự nhiên đón sóng biển tràn vào tạo thành vũng bơi trong suốt.
* '''Đền thờ Vạn An Thạnh:''' Bảo tàng sinh vật biển cổ kính lưu giữ bộ xương cá voi (cá Ông) khổng lồ dài hơn 20 m niên đại hàng trăm năm thuộc hàng lớn nhất Đông Nam Á.
}}

== Hoạt động ==
* '''Chèo thuyền kayak và SUP trên Hồ Tuyền Lâm:''' Xuất bến sáng sớm tại phường Xuân Hương - Đà Lạt, tự chèo thuyền nhẹ nhàng trên mặt hồ phẳng lặng mờ sương, lướt qua các bán đảo thông reo ngút ngàn và ghé thăm khu rừng phong đổi màu lá vào mùa đông.
* '''Săn mây bình minh trên đỉnh Cầu Đất &amp; Lang Biang:''' Thức dậy lúc 04:30 sáng di chuyển về đồi chè Cầu Đất (phường Xuân Trường - Đà Lạt) hoặc đỉnh núi Lang Biang để chiêm ngưỡng biển mây luồn bồng bềnh tràn ngập thung lũng đồi thông dưới ánh rạng đông.
* '''Trượt cát và lái xe môtô địa hình bốn bánh trên đồi cát Bàu Trắng:''' Thuê xe ATV tự lái vượt qua các dải đồi cát dốc đứng tại xã Hòa Thắng hoặc thử cảm giác trượt cát tốc độ cao từ đỉnh đồi cát đỏ Mũi Né.
* '''Lặn biển ngắm rạn san hô Hòn Tranh &amp; Đặc khu Phú Quý:''' Đi thuyền máy từ bến cảng Phú Quý sang đảo Hòn Tranh, đeo kính lặn và ống thở khám phá các thềm san hô cành nhiều màu sắc cùng bầy cá biển trong vắt.
* '''Lướt ván buồm và lướt ván diều quốc tế Mũi Né:''' Trải nghiệm các môn thể thao nước mạo hiểm tận dụng tốc độ gió biển lý tưởng tại bãi biển Hàm Tiến và Mũi Né với sự hướng dẫn của các huấn luyện viên lướt ván chuyên nghiệp.
* '''Trekking xuyên rừng và thám hiểm hang động núi lửa Chư Blúk:''' Khám phá lòng hang ngầm dung nham C7, C6 tại huyện Krông Nô cũ (xã Nam Dong), đi bộ xuyên qua thảm rừng rụng lá khộp mùa khô và leo dốc đá dung nham kỳ vĩ.
* '''Trải nghiệm du thuyền ngắm hoàng hôn Hồ Tà Đùng:''' Thuê thuyền máy chạy vòng quanh các đảo đất xanh ngắt nhấp nhô giữa lòng hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng), câu cá nước ngọt và thưởng thức tiệc nướng BBQ ngoài trời ven đồi nhìn xuống hồ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Lâm Đồng mới phản ánh sự trù phú hiếm có nhờ sự kết hợp giữa nông nghiệp công nghệ cao vùng ôn đới cao nguyên, vùng chuyên canh cây công nghiệp bazan và nguồn hải sản dồi dào từ ngư trường duyên hải Bình Thuận, đảo Phú Quý.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Rau củ &amp; Hoa tươi Đà Lạt:''' Nông sản ôn đới canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP tại phường Lâm Viên - Đà Lạt, phường Xuân Trường - Đà Lạt, xã Đơn Dương gồm dâu tây giống Nhật Bản, New Zealand (dâu ngọt giòn trồng trên giàn thủy canh), atisô, bông cải xanh, cà chua bi, xà lách thủy canh, cùng các loại hoa cắt cành danh tiếng như hoa hồng, hoa cúc, cẩm tú cầu, hoa lan hồ điệp.
* '''Mứt &amp; Trái cây sấy khô Đà Lạt:''' Trái cây tươi bản địa được chế biến thủ công thành mứt dâu tây, mứt dâu tằm, khoai lang sấy giòn, mứt hoa hồng (hoa atisô đỏ ngâm đường) và hồng treo gió công nghệ Nhật Bản (trái hồng dẻo quánh, mật ngọt lịm tự nhiên bên trong lớp vỏ se khô) tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Thanh long Bình Thuận:''' Trái cây xuất khẩu chủ lực trồng bạt ngàn tại xã Hàm Thuận, xã Hàm Kiệm, xã Tân Thành; gồm giống thanh long ruột trắng thanh mát và thanh long ruột đỏ ngọt đậm, vỏ mỏng căng bóng; cùng các sản phẩm chế biến sâu như rượu vang thanh long, thanh long sấy dẻo.
* '''Cà phê Chồn, Arabica Cầu Đất &amp; Robusta Đắk Mil:''' Hạt cà phê Arabica thượng hạng trồng ở độ cao trên 1.500 m tại Cầu Đất (phường Xuân Trường - Đà Lạt) có vị chua thanh tao và mùi thơm nồng nàn; kết hợp dòng Robusta đậm đà đắng gắt trồng trên đất bazan núi lửa xã Đắk Mil, phường 2 Bảo Lộc, xã Di Linh.
* '''Trà Oolong Bảo Lộc &amp; Trà B’Lao:''' Trà búp sấy ủ hương hoa sói, hoa lài cổ truyền tại phường B’Lao, phường 1 Bảo Lộc; cùng dòng trà Oolong thuần chất trồng trên cao nguyên đồi lượn sóng Bảo Lâm với hương thơm ngát tự nhiên, nước trà xanh vàng sóng sánh.
* '''Nước mắm Phan Thiết nguyên chất:''' Nước mắm cá cơm than ủ chượp ròng rã trong các thùng gỗ lều bời lời từ 12 đến 18 tháng tại phường Phú Thủy, phường Phan Thiết; nước mắm cốt màu cánh gián đậm đà, mùi thơm nồng, độ đạm tự nhiên cao từ 30 đến 40 độ đạm.
* '''Mực một nắng Phan Thiết &amp; Cua huỳnh đế Phú Quý:''' Mực lá tươi rói vừa câu đêm xẻ lưng phơi qua đúng một đợt nắng gắt ven biển, thịt mực dày ngọt mềm; cùng cua huỳnh đế đỏ au vỏ cứng mai vuông, thịt chắc béo ngậy bắt từ các rạn đá ngầm [[Đặc khu Phú Quý]].
* '''Tiêu sọ &amp; Hạt điều Đắk Song:''' Hạt tiêu đen, tiêu sọ Đắk Song (xã Đắk Song) hạt mẩy tròn, vị cay nồng xộc mũi và hàm lượng piperin cao; hạt điều rang muối giòn rụm béo bùi từ vùng đất bazan.

[[Tập tin:Vườn Thanh Long ở Hàm Thuận Nam, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Vườn thanh long thắp đèn đêm tại xã Hàm Kiệm]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Đà Lạt &amp; Chợ đêm Đà Lạt (Chợ Âm Phủ):''' Tọa lạc tại phường Xuân Hương - Đà Lạt; ban ngày là chợ đầu mối nông sản rau hoa, mứt sấy khô; ban đêm biến thành khu phố đi bộ mua sắm áo len, khăn quàng dệt kim và phố ẩm thực đường phố sôi động.
* '''Chợ Phan Thiết (phường Phan Thiết):''' Chợ đầu mối ven sông Cà Ty bày bán phong phú các loại hải sản tươi sống đánh bắt trong ngày, bánh quai vạc, nước mắm truyền thống và thanh long tươi.
* '''Chợ Bảo Lộc (phường 1 Bảo Lộc):''' Trung tâm thương mại trà, cà phê và tơ tằm lớn nhất vùng cao nguyên phía Nam.
* '''Trung tâm Thương mại Go! Đà Lạt (Quảng trường Lâm Viên):''' Đại siêu thị tổng hợp ngầm dưới lòng đất kề khối nụ hoa atisô kính màu, cung cấp đầy đủ hàng hóa đặc sản đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Lâm Đồng mới mang tính giao thoa độc đáo: vừa có nét thanh lịch, nhẹ nhàng của các món nóng ấm ăn trong tiết trời se lạnh sương mù Đà Lạt, vừa có vị cay nồng đậm đà của núi rừng Tây Nguyên, và vị mặn mòi, tươi rói của hải sản biển Nam Trung Bộ.

Các món ngon đặc trưng tiêu biểu:
* '''Bánh căn Đà Lạt:''' Bánh đổ bằng bột gạo trong các khuôn gốm nung nhỏ không dùng dầu mỡ; đập thêm trứng cút hoặc trứng gà ta béo ngậy; vỏ bánh giòn xốp bên dưới, mềm mịn bên trên; ăn kèm bát nước mắm ấm pha mỡ hành hoặc bát nước xíu mại ngọt thanh thơm tiêu, thêm vài viên xíu mại thịt viên mềm tan tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Lẩu gà lá é:''' Món lẩu nóng hổi trứ danh giữa trời lạnh; nước dùng ninh từ xương gà thanh ngọt đun cùng măng chua giòn sần sật, thịt gà đồi thả vườn săn chắc; khi ăn nhúng từng nắm lá é tươi (loài rau cùng họ hương nhu có vị the the cay nồng và mùi thơm sả chanh đặc trưng), chấm muối tiêu ớt xiêm xanh cay xé lưỡi.
* '''Bánh ướt lòng gà:''' Sự kết hợp sáng tạo giữa bánh ướt tráng mỏng mềm mướt còn ấm nóng, phủ lên trên thịt gà xé phay giòn da, lòng mề gà xào thơm, trứng non béo bùi, rau răm và rưới nước mắm tỏi ớt chua ngọt pha vừa miệng tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Bánh tráng nướng Đà Lạt:''' Được mệnh danh là &quot;pizza Việt Nam&quot;; chiếc bánh tráng mỏng đặt trên bếp than hoa rực hồng, phết bơ, mỡ hành, trứng cút đánh đều, rắc thêm tép khô, xúc xích, bò khô xé sợi và phô mai; nướng giòn rụm gập đôi lại ăn nóng hổi tại các góc phố đêm.
* '''Lẩu thả Phan Thiết:''' Món lẩu biểu tượng của vùng biển Mũi Né; bày biện công phu trên nia tre lót bẹ chuối mô phỏng bông hoa; nhụy hoa ở giữa là đĩa cá mai tươi sống bóp thấu với nước cốt chanh và ớt tỏi; các cánh hoa xung quanh là thịt ba chỉ luộc, trứng rán thái chỉ, dưa chuột, xoài xanh, khế chua và bún tươi; thực khách có thể ăn khô trộn nước xốt đậu phộng chuối sứ hoặc chan nước lẩu hầm từ tôm tươi nóng hổi tại phường Mũi Né, phường Phú Thủy.
* '''Bánh quai vạc &amp; Bánh xèo Phan Thiết:''' Bánh quai vạc làm từ bột lọc trong suốt nhìn rõ nhân tôm biển đỏ au xào mỡ hành, chấm nước mắm kẹo ớt đỏ cay nồng; bánh xèo đổ trong các khuôn gốm đất nhỏ giòn rụm với nhân tôm, mực tươi, thịt heo, ăn kèm chén nước mắm đậu phộng giã nhuyễn.
* '''Cơm lam gà nướng Tây Nguyên:''' Gạo nếp nương ngâm hạt dẻo vo sạch cho vào ống nứa non bịt lá chuối nướng chín trên than hồng; ăn cùng thịt gà đồi ướp lá é, mắc khén kẹp que tre nướng vàng ruộm chấm muối hạt é ớt rừng tại xã Tà Đùng, phường Nam Gia Nghĩa.

[[Tập tin:Phan Thiet.jpg|nhỏ|Bờ biển Phan Thiết nơi tập trung các nhà hàng hải sản tươi sống]]

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Lẩu gà lá é Tao Ngộ | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 05 Đường Ba Tháng Tư, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9280 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm đầu dốc đường Ba Tháng Tư hướng ra đèo Prenn
| điện thoại=+84 977 111 222 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 21:30 | giá=200.000 - 350.000 VNĐ/nồi lẩu
| nội dung=Quán ăn khai sinh ra trào lưu lẩu gà lá é tại Đà Lạt, luôn tấp nập thực khách; phục vụ nồi lẩu đầy đặn thịt gà ta chắc thịt, măng le giòn ngọt và rổ lá é tươi ngắt ăn không giới hạn.
}}

* {{xem
| tên=Quán Bánh căn Lệ | trang web= | email=
| địa chỉ=Hẻm 44 Đường Yersin, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9385 | kinh độ=108.4450 | chỉ đường=Nằm trong con hẻm nhỏ yên tĩnh
| điện thoại=+84 933 222 333 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=30.000 - 45.000 VNĐ/dĩa
| nội dung=Địa chỉ bánh căn trứ danh với nhiều loại nhân: trứng cút lòng đào, trứng vịt béo ngậy, nhân bò băm và nhân tôm giòn ngọt; nước chấm xíu mại cay thơm đậm đà.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Cơm niêu Panda Mũi Né | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 80 Đường Nguyễn Đình Chiểu, phường Mũi Né | vĩ độ=10.9420 | kinh độ=108.2150 | chỉ đường=Nằm trên trục đường ven biển tập trung resort
| điện thoại=+84 252 3847 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=100.000 - 250.000 VNĐ/người
| nội dung=Chuyên phục vụ các món ăn truyền thống dân dã miền biển: cơm đập niêu đất cháy giòn, cá kho tộ niêu đất, lẩu thả Mũi Né và mực một nắng nướng muối ớt.
}}

== Đồ uống ==
* '''Cà phê phin Cầu Đất &amp; Cà phê trứng Đà Lạt:''' Cà phê Arabica phin truyền thống nhỏ từng giọt đặc sánh thơm ngậy giữa tiết trời se lạnh; hoặc món cà phê trứng với lớp kem trứng gà tươi đánh bông mịn béo ngậy phủ trên nền cà phê nóng ấm tại các quán cà phê nhìn ra thung lũng đồi thông.
* '''Rượu vang Đà Lạt:''' Dòng rượu vang đầu tiên của Việt Nam sản xuất theo công nghệ lên men vang Pháp từ quả dâu tằm bản địa và nho tươi; vang đỏ, vang trắng có vị chát nhẹ ngọt dịu, nồng độ cồn từ 12 đến 14 độ, thường dùng kèm các món bít tết, lẩu thịt nướng.
* '''Nước cốt dâu tằm &amp; Nước cốt atisô:''' Thức uống giải khát thanh nhiệt đóng chai chiết xuất từ quả dâu tằm chín mọng ngâm đường và hoa atisô đỏ; pha cùng nước lọc và đá lạnh mang vị chua ngọt mát lành.
* '''Rượu cần ché M'Nông &amp; Cơ Ho:''' Rượu ủ trong các chum chóe sành cổ từ hạt gạo nếp nương trộn men vỏ cây rừng, rễ cây thuốc tự nhiên; cắm các cần trúc dài hút uống chung trong các dịp lễ hội cồng chiêng, vị ngọt cay thơm nồng đậm đà.

== Nghỉ ngơi ==
Hệ thống lưu trú tại tỉnh Lâm Đồng phát triển đa dạng và phong phú bậc nhất cả nước: từ các khu nghỉ dưỡng di sản cổ điển Pháp thế kỷ 20, các khách sạn 5 sao cao cấp ven bờ hồ Tuyền Lâm, chuỗi resort nhiệt đới sang trọng bên bờ biển Mũi Né, đến hàng ngàn homestay nhà gỗ, bungalow ven đồi thông và lều glamping ven hồ Tà Đùng:

=== Khu Nghỉ dưỡng Di sản &amp; Resort Biển Quốc tế ===
* {{ngủ
| tên=Dalat Palace Heritage Hotel | trang web=https://dalatpalacehotel.com | email=
| địa chỉ=Số 02 Đường Trần Phú, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9360 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm trên đồi cao nhìn thẳng ra mặt nước Hồ Xuân Hương
| điện thoại=+84 263 3825 444 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.200.000 - 9.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cổ kính và sang trọng bậc nhất Đông Dương xây dựng từ năm 1922 mang phong cách kiến trúc Edwardian cổ điển Pháp; khuôn viên rộng 5 ha rợp bóng hoa viên và thông cổ thụ; trang bị 43 phòng nghỉ xa hoa lát sàn gỗ lim, lò sưởi đốt củi nguyên bản, nhà hàng ẩm thực Pháp Le Rabelais và sân golf cổ Dalat Palace Golf Club kề bên.
}}

* {{ngủ
| tên=Ana Mandara Villas Dalat Resort &amp; Spa | trang web=https://anamandara-resort.com | email=
| địa chỉ=Đường Lê Lai, phường Cam Ly - Đà Lạt | vĩ độ=11.9450 | kinh độ=108.4230 | chỉ đường=Nằm ẩn mình trên đồi thông biệt lập
| điện thoại=+84 263 3555 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=2.400.000 - 6.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể làng biệt thự Pháp cổ gồm 17 dinh thự nghỉ dưỡng xây dựng từ những năm 1920 - 1930 được phục chế nguyên vẹn; hồ bơi nước ấm ngoài trời giữa đồi thông, dịch vụ spa thảo dược La Cochinchine và nhà hàng ẩm thực Á - Âu Le Petit.
}}

* {{ngủ
| tên=The Anam Mui Ne Resort | trang web=https://theanam.com | email=
| địa chỉ=Số 18 Đường Nguyễn Đình Chiểu, phường Mũi Né | vĩ độ=10.9410 | kinh độ=108.2050 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Mũi Né
| điện thoại=+84 252 6284 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.500.000 - 11.000.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng 5 sao tiêu chuẩn quốc tế mang phong cách kiến trúc Indochine Đông Dương sang trọng với 127 phòng nghỉ và villa hướng biển; hai hồ bơi tràn bờ nước ngọt và nước mặn, bãi tắm cát trắng riêng tư, trung tâm thể thao biển và spa chăm sóc sức khỏe cao cấp.
}}

* {{ngủ
| tên=Tà Đùng Topview Homestay (Nhà chú Đông) | trang web= | email=
| địa chỉ=Thôn 3, xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8680 | kinh độ=107.9820 | chỉ đường=Tọa lạc trên đỉnh đồi cao nhất nhìn xuống hồ Tà Đùng
| điện thoại=+84 973 500 232 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng bungalow có vị trí đắc địa nhất ngắm toàn cảnh &quot;Vịnh Hạ Long Tây Nguyên&quot;; sở hữu hồ bơi vô cực view trực diện các đảo nổi trên hồ Tà Đùng, sân cắm trại ngắm sao đêm và nhà hàng phục vụ cơm lam gà nướng.
}}

=== Homestay Nhà gỗ Cao nguyên &amp; Nhà nghỉ Ven biển ===
* {{ngủ
| tên=Cú Trên Cây Homestay Đà Lạt | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 37 Đường Đặng Thái Thân, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9285 | kinh độ=108.4520 | chỉ đường=Nằm cheo leo trên sườn thung lũng đồi thông
| điện thoại=+84 908 687 353 | điện thoại miễn cước=
| giá=450.000 - 1.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Homestay thiết kế các buồng ngủ dạng tổ chim bằng gỗ mộc mạc treo lơ lửng giữa tán cây thông, ban công nhìn thẳng xuống thung lũng sương mù, không gian yên tĩnh và thân thiện với thiên nhiên.
}}

* {{ngủ
| tên=Cô Châu Homestay Phú Quý | trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tam Thanh cũ, Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5120 | kinh độ=108.9380 | chỉ đường=Gần khu vực cảng biển Phú Quý
| điện thoại=+84 989 123 789 | điện thoại miễn cước=
| giá=250.000 - 500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=12:00 | trả phòng=11:00
| nội dung=Homestay dân dã nhiệt tình do người dân đảo trực tiếp đón tiếp; cung cấp dịch vụ thuê xe máy giá rẻ, dẫn tour lặn ngắm san hô Hòn Tranh và chuẩn bị tiệc hải sản tươi sống tại chỗ.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn giao thông ===
* Các cung đường đèo như đèo Bảo Lộc, đèo Prenn, đèo Mimosa (Quốc lộ 20), đèo Ngoạn Mục (Quốc lộ 27) và đèo Đại Ninh (Quốc lộ 28B) có độ dốc cao, vực sâu nguy hiểm và nhiều khúc cua tay áo liên tục. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra kỹ lốp và hệ thống phanh, giữ tốc độ ổn định, đi số thấp khi đổ đèo và tuyệt đối không lấn làn vượt ẩu.
* Tại khu vực Đà Lạt và Lạc Dương, sương mù dày đặc thường xuất hiện vào sáng sớm và đêm muộn làm giảm tầm nhìn nghiêm trọng; phương tiện di chuyển cần bật đèn sương mù vàng, giữ khoảng cách an toàn và bấm còi báo hiệu tại các khúc cua khuất góc.

=== An toàn biển đảo ===
* Các bãi biển tại Mũi Né, Kê Gà, La Gi và đảo Phú Quý có sóng biển lớn và gió thổi mạnh; du khách chỉ tắm biển tại các bãi tắm có lực lượng cứu hộ túc trực, quan sát kỹ cờ hiệu cảnh báo vùng nước sâu hoặc ao xoáy cát ngầm sụt lún.
* Tuyệt đối không tắm biển một mình lúc sáng sớm hoặc sau khi đã uống rượu bia; khi tham gia lướt ván buồm, lướt ván diều hoặc đi cano nước bắt buộc phải mặc áo phao cứu sinh đúng quy chuẩn.
* Vùng biển Bình Thuận và đảo Phú Quý chịu ảnh hưởng rõ rệt của gió mùa Đông Bắc (tháng 11 đến tháng 2) và gió mùa Tây Nam (tháng 6 đến tháng 8) với sóng to gió lớn biển động. Các tuyến tàu cao tốc Phan Thiết đi Phú Quý có thể tạm dừng xuất bến khi biển động từ cấp 6 trở lên; du khách cần theo dõi sát dự báo thời tiết hải văn để chủ động lịch trình.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Thành phố Hồ Chí Minh]]: Di chuyển xuôi theo cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết - Dầu Giây (CT01) hoặc Quốc lộ 20 chỉ mất từ 2 giờ đến 5 giờ lái xe để đến trung tâm kinh tế năng động lớn nhất nước.
* [[Đắk Lắk]]: Kết nối theo Quốc lộ 14 từ phường Nam Gia Nghĩa hoặc Quốc lộ 27 từ xã Đơn Dương sang Buôn Ma Thuột để khám phá thủ phủ cà phê, bảo tàng thế giới cà phê và buôn Đôn.
* [[Khánh Hòa]]: Đi theo Quốc lộ 27C vượt đèo Khánh Lê (đèo Hòn Giao) dài gần 30 km chỉ mất 3 giờ lái xe từ Đà Lạt xuống thành phố biển Nha Trang.
* [[Đồng Nai]]: Xuôi theo Quốc lộ 20 qua đèo Chuối về các khu công nghiệp, thủy điện Trị An và rừng quốc gia Nam Cát Tiên.
* [[Campuchia]]: Đi theo Quốc lộ 14 qua Cửa khẩu Đắk Peur (xã Thuận An) sang tỉnh Mondulkiri của vương quốc Campuchia.

{{geo|11.6845|108.1412}}
{{IsPartOf|Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Lâm Đồng}}</text>
      <sha1>tudwe3m13fp5un44v1llvwkuagctfr1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123162</id>
      <parentid>123161</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T09:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57061" sha1="e09cak7yy12hzkcrk5kpl3ix3ej9v1g" xml:space="preserve">{{pagebanner|Ho Xuan Huong voyage.jpg|caption=Hồ Xuân Hương tại phường Xuân Hương - Đà Lạt, Lâm Đồng}}

{{quickbarprovince
| image=Da Lat - Xuan Huong Lake.jpg
| imagewidth=260px
| caption=Hồ Xuân Hương tại phường Xuân Hương - Đà Lạt
| location=Lam Dong in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=23.966,50 km²
| population=4.356.400 người (ước tính sau sáp nhập)
| population density=181,8 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Cơ Ho]], [[Tiếng M'Nông]], [[Tiếng Chăm]], [[Tiếng Mạ]], [[Tiếng Chu Ru]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Bà La Môn]], [[Hồi giáo]]
| ethnic group=Người Kinh (79,9%), người Cơ Ho (6,0%), người Nùng, người M'Nông, người Tày, người Mạ, người Chăm, người Hoa
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Tây Nguyên]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại phường Xuân Hương - Đà Lạt
| years active=1899 - Thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng / 1958 - Thành lập tỉnh Lâm Đồng / Hợp nhất không gian cao nguyên và duyên hải
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (263 / 252 / 261)
| website=[https://lamdong.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Lâm Đồng]
}}

'''Lâm Đồng''' là một tỉnh thuộc vùng [[Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên]], [[Việt Nam]], đồng thời là tỉnh có diện tích tự nhiên lớn nhất cả nước. Phía Bắc giáp tỉnh [[Đắk Lắk]] và tỉnh [[Mondulkiri]] của [[Campuchia]]; phía Đông giáp tỉnh [[Khánh Hòa]]; phía Tây giáp [[Thành phố Hồ Chí Minh]] và thành phố [[Đồng Nai]]; phía Nam và Đông Nam giáp [[Biển Đông]] với đường bờ biển dài gần 200 km cùng đảo tiền tiêu thuộc [[Đặc khu Phú Quý]]. Sau khi sắp xếp và hợp nhất hành chính năm 2025 theo Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội, tỉnh Lâm Đồng tích hợp trọn vẹn không gian tự nhiên và văn hóa của 3 địa phương trước đây là Lâm Đồng, Đắk Nông và Bình Thuận. Tỉnh là địa bàn hiếm hoi của Việt Nam sở hữu đồng thời ba dạng địa hình: cao nguyên ôn đới mát mẻ quanh năm, bình nguyên bán bình nguyên núi lửa bazan màu mỡ, và dải bờ biển cồn cát nhiệt đới nắng gió. Vùng đất này sở hữu Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới [[Khu dự trữ sinh quyển Langbiang]], Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO [[Công viên địa chất Đắk Nông]], Di sản Văn hóa Thế giới [[Mộc bản triều Nguyễn]], thành phố du lịch nghỉ dưỡng [[Đà Lạt]], thủ phủ đồi cát và resort biển [[Mũi Né]], hồ sinh thái tự nhiên [[Tà Đùng]], quần thể thác nước hùng vĩ [[Thác Đray Sáp]], [[Thác ĐamB'ri]] và di tích tháp Chăm cổ [[Tháp Po Sah Inư]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình quản lý phân cấp trực tiếp xuống 124 đơn vị cơ sở gồm 20 phường, 103 xã và 01 đặc khu, không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:Cao nguyên Lâm Viên (nhìn từ Cao nguyên Mơ Nông).jpg|nhỏ|Cao nguyên Lâm Viên nhìn từ dãy cao nguyên M'Nông]]

=== Lịch sử hình thành ===
Lịch sử vùng đất Lâm Đồng mới phản ánh quá trình tụ cư lâu đời của các tộc người bản địa ngữ hệ Nam Á và Nam Đảo, kết hợp với các đợt khai phá thời phong kiến và quy hoạch đô thị thời cận hiện đại.

Thời tiền sử, các di chỉ khảo cổ học tại lưu vực sông Đồng Nai, cao nguyên M'Nông và vùng đồng bằng ven biển Bình Thuận chứng minh sự hiện diện của con người từ hàng ngàn năm trước qua các công cụ đồ đá, đồ gốm và trống đồng Đông Sơn. Vùng đất duyên hải phía Nam từng thuộc địa bàn vương quốc Champa cổ kính với các tiểu quốc Thuận Thành, để lại dấu ấn kiến trúc tôn giáo qua cụm đền tháp Po Sah Inư (phường Phú Thủy), tháp Po Dam (xã Tuy Phong). 

Cuối thế kỷ 19, bác sĩ Alexandre Yersin thực hiện các chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Biang vào năm 1893, mở đường cho việc xây dựng trạm nghỉ dưỡng trên núi cao của người Pháp. Ngày 1 tháng 11 năm 1899, Toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định thành lập tỉnh Đồng Nai Thượng (Haut-Donnaï), đặt tỉnh lỵ tại Di Linh. Năm 1916, tỉnh Lâm Viên được thành lập với tỉnh lỵ đặt tại Đà Lạt. Sau nhiều lần chia tách và sáp nhập, ngày 19 tháng 5 năm 1958, chính quyền miền Nam đổi tên tỉnh Đồng Nai Thượng thành tỉnh Lâm Đồng, đồng thời lập tỉnh Tuyên Đức (gồm thị xã Đà Lạt và vùng phụ cận). Năm 1976, tỉnh Lâm Đồng và tỉnh Tuyên Đức hợp nhất thành tỉnh Lâm Đồng. Cùng thời kỳ, dải đất duyên hải sáp nhập thành tỉnh Thuận Hải trước khi tái lập tỉnh Bình Thuận vào năm 1991. Tại vùng đất cao nguyên M'Nông phía Tây Bắc, tỉnh Đắk Nông được thành lập năm 2003 trên cơ sở tách ra từ tỉnh Đắk Lắk.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 chính thức sáp nhập toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của ba tỉnh Lâm Đồng, Bình Thuận và Đắk Nông thành tỉnh Lâm Đồng mới. Ngày 16 tháng 7 năm 2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 188/NQ-CP bàn giao phần diện tích Vườn Quốc gia Cát Tiên thuộc tỉnh Lâm Đồng về thành phố Đồng Nai quản lý thống nhất.

=== Địa hình ===
Với diện tích tự nhiên gần 24.000 km², địa hình tỉnh phân tầng theo ba bậc độ cao rõ rệt từ Tây Bắc xuống Đông Nam:
* '''Bậc cao nguyên sương mù Lang Biang &amp; Núi cao (độ cao trên 1.400 m):''' Nằm ở trung tâm phía Bắc, bao gồm cao nguyên Lâm Viên với độ cao trung bình 1.500 m. Nơi đây có các đỉnh núi cao như đỉnh Bidoup (2.287 m), đỉnh Lang Biang (2.163 m tại phường Lang Biang - Đà Lạt). Rừng thông ba lá và thông nàng nguyên sinh bạt ngàn bao bọc lấy thung lũng đô thị Đà Lạt, tạo cảnh quan đồi dốc, hồ nước tự nhiên (Hồ Xuân Hương, Hồ Tuyền Lâm) và các dòng thác nước dốc đứng (Cam Ly, Datanla, Prenn).
* '''Bậc cao nguyên đồi lượn sóng Di Linh - Bảo Lộc &amp; Cao nguyên M'Nông (độ cao 600 - 1.000 m):''' 
  * Cao nguyên Di Linh và Bảo Lộc ở phía Nam có độ cao 800 - 1.000 m, địa hình đồi bát úp thoai thoải, đất đỏ bazan sâu màu mỡ chuyên canh cây công nghiệp dài ngày (chè, cà phê, dâu tằm, sầu riêng) và các thác nước lớn như Thác ĐamB'ri (phường 2 Bảo Lộc), Thác Pongour (xã Đức Trọng).
  * Cao nguyên M'Nông ở phía Tây Bắc (Đắk Nông trước sáp nhập) có độ cao trung bình 800 m, lưu giữ hệ thống hang động núi lửa Chư Blúk dài gần 10.000 m hình thành từ dung nham núi lửa bazan cổ, thung lũng sông Sêrêpôk cuồn cuộn với cụm thác Đray Sáp, Gia Long, Trinh Nữ và lòng hồ sinh thái Tà Đùng (xã Tà Đùng) với hơn 40 đảo lớn nhỏ.
* '''Bậc duyên hải, đồng bằng hẹp &amp; Đảo ngoài khơi (độ cao 0 - 200 m):''' Dải ven biển dài gần 200 km thuộc Bình Thuận trước đây. Địa hình đồng bằng nhỏ hẹp bị chia cắt bởi các nhánh núi đâm ngang ra biển, nổi bật với hệ thống cồn cát và đồi cát sa mạc ven biển (Đồi cát Mũi Né, đồi cát Bàu Trắng tại xã Hòa Thắng). Ngoài khơi cách đất liền 100 km là đảo núi lửa [[Đặc khu Phú Quý]] ngự giữa ngư trường lớn của biển Đông.

=== Dân cư ===
Dân số tỉnh đạt trên 4,35 triệu người với 49 dân tộc anh em cùng chung sống. Người Kinh chiếm gần 80% dân số, phân bố tại các phường đô thị và dải đồng bằng ven biển. Đồng bào các dân tộc thiểu số tại chỗ gồm người Cơ Ho (6,0%), người M'Nông (1,9%), người Mạ (1,5%), người Chu Ru (0,7%), người Ra Glai, người Chơ Ro; cùng các cộng đồng người Nùng, Tày, Thái, H'Mông di cư từ miền núi phía Bắc vào lập nghiệp và cộng đồng người Chăm cư trú lâu đời ven biển.

Sự hội tụ của ba vùng đất tạo nên không gian văn hóa đa dạng bậc nhất Việt Nam:
* '''Di sản đại diện nhân loại:''' [[Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên]] của đồng bào Cơ Ho, Mạ, M'Nông gắn liền với đời sống tâm linh, lễ cúng lúa mới, lễ hội đâm trâu và kiến trúc nhà rông truyền thống; [[Mộc bản triều Nguyễn]] lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (phường Xuân Hương - Đà Lạt); cùng Nghệ thuật làm gốm của người Chăm tại làng gốm Bàu Trúc, Bình Đức (xã Phan Hiệp cũ, nay thuộc xã Bắc Bình) được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
* '''Di sản văn hóa Chăm pa ven biển:''' Lễ hội Katê của người Chăm Bàlamôn diễn ra vào tháng 7 lịch Chăm (tháng 10 dương lịch) tại tháp Po Sah Inư (phường Phú Thủy), Lễ hội Ramưwan của người Chăm Bà ni, các điệu múa quạt Chăm và nghề dệt thổ cẩm Chăm Mỹ Nghiệp.
* Lễ hội đương đại và vùng cao: Festival Hoa Đà Lạt tổ chức định kỳ 2 năm một lần tôn vinh nghề trồng hoa công nghệ cao; Lễ hội Đua thuyền rồng truyền thống sông Cà Ty (phường Phan Thiết) và Lễ hội Cúng lửa của người M'Nông.

=== Khí hậu ===
Do sự chênh lệch độ cao từ mực nước biển lên đến hơn 2.000 m, khí hậu Lâm Đồng phân hóa sâu sắc thành ba tiểu vùng khí hậu rõ nét:

* '''Tiểu vùng ôn đới núi cao (Khu vực Đà Lạt, Lạc Dương):''' Độ cao trên 1.400 m mang khí hậu cận nhiệt đới núi cao mát mẻ quanh năm. Nhiệt độ trung bình năm chỉ từ 16 đến 18 °C, ban ngày hiếm khi vượt quá 25 °C, ban đêm se lạnh 11 đến 15 °C. Sương mù bao phủ vào sáng sớm và chiều tối. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau với bầu trời quang đãng, nắng nhẹ chan hòa.
* '''Tiểu vùng cao nguyên nhiệt đới gió mùa (Khu vực Bảo Lộc, Di Linh, Đắk Nông):''' Độ cao từ 600 m đến 1.000 m. Nhiệt độ trung bình năm từ 21 đến 23 °C, mát mẻ hơn đồng bằng nhưng ấm hơn Đà Lạt. Lượng mưa hàng năm rất lớn (từ 2.200 đến trên 2.800 mm), mùa mưa kéo dài tạo thảm thực vật đồi rừng xanh tốt quanh năm.
* '''Tiểu vùng duyên hải nhiệt đới khô hạn (Khu vực Phan Thiết, Tuy Phong, La Gi):''' Nằm ở sườn khuất gió, là một trong những vùng khô nóng nhất cả nước với lượng mưa trung bình năm dưới 1.100 mm. Số giờ nắng cao đạt gần 2.900 giờ/năm, nhiệt độ ban ngày phổ biến 29 đến 33 °C; gió biển hoạt động ổn định quanh năm, là điều kiện lý tưởng cho các môn thể thao lướt ván buồm, lướt ván diều quốc tế.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu trạm Đà Lạt (Độ cao 1.500 m)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 22 (72) || 24 (75) || 25 (77) || 25 (77) || 25 (77) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 23 (73) || 22 (72) || 21 (70) || '''23 (73)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 11 (52) || 12 (54) || 13 (55) || 14 (57) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 16 (61) || 15 (59) || 14 (57) || 13 (55) || '''14 (57)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 11 (0.4) || 24 (0.9) || 62 (2.4) || 170 (6.7) || 191 (7.5) || 213 (8.4) || 229 (9.0) || 214 (8.4) || 282 (11.1) || 239 (9.4) || 97 (3.8) || 36 (1.4) || '''1.768 (69.6)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:Deo Bao Loc.jpg|nhỏ|Cung đường đèo Bảo Lộc trên Quốc lộ 20 kết nối vùng Đông Nam Bộ lên cao nguyên]]

Nằm ở vị trí chiến lược kết nối Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Lâm Đồng sở hữu mạng lưới giao thông đối ngoại đa dạng gồm cảng hàng không, cao tốc huyết mạch, quốc lộ xuyên rừng và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Quốc tế Liên Khương | tên khác=Lien Khuong International Airport | ký hiệu=DLI
| địa chỉ=xã Đức Trọng | vĩ độ=11.7500 | kinh độ=108.3725 | chỉ đường=Cách phường Xuân Hương - Đà Lạt 30 km về phía Nam dọc cao tốc Liên Khương - Prenn
| điện thoại=+84 263 3843 373 | trang web=https://vietnamairport.vn/lienkhuongairport
| nội dung=Cảng hàng không cấp 4D phục vụ các chuyến bay nội địa thường nhật kết nối thẳng với [[Hà Nội]], [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Đà Nẵng]], [[Hải Phòng]], [[Vinh]], [[Huế]], [[Cần Thơ]], [[Phú Quốc]], cùng các chuyến bay quốc tế thường lệ kết nối với [[Seoul]], [[Busan]] (Hàn Quốc), [[Bangkok]] (Thái Lan) và [[Kuala Lumpur]] (Malaysia).
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết - Vĩnh Hảo (Cao tốc CT01):''' Tuyến cao tốc 4 làn xe hiện đại nối thông suốt từ Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai qua dải ven biển Lâm Đồng tại xã Hàm Tân, phường Phan Thiết, xã Bắc Bình, xã Tuy Phong. Thời gian lái xe ô tô từ TP.HCM về phường Phan Thiết chỉ mất 2 giờ 15 phút (khoảng 160 km).
* '''Trục Quốc lộ 20 &amp; Đèo Bảo Lộc:''' Tuyến quốc lộ huyết mạch từ ngã ba Dầu Giây (Đồng Nai) vượt qua Đèo Chuối, [[Đèo Bảo Lộc]] lên phường 3 Bảo Lộc, xã Di Linh, xã Đức Trọng, sau đó vượt [[Đèo Prenn]] hoặc đèo Mimosa vào trung tâm phường Xuân Hương - Đà Lạt. Thời gian di chuyển ô tô từ TP.HCM lên Đà Lạt khoảng 5 đến 6 giờ (300 km).
* '''Trục Quốc lộ 14 (Đường Hồ Chí Minh Tây Nguyên):''' Kết nối từ Chơn Thành (Đồng Nai) qua xã Kiến Đức, phường Nam Gia Nghĩa, xã Đắk Mil sang tỉnh Đắk Lắk.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc dải duyên hải qua xã Sơn Mỹ, phường La Gi, phường Phan Thiết, xã Bắc Bình đến xã Vĩnh Hảo kết nối với Ninh Thuận (Ninh Bình mới) và Khánh Hòa.
* '''Tuyến Quốc lộ 27 &amp; Quốc lộ 28:'''
  * Quốc lộ 27 nối từ phường Phan Rang - Tháp Chàm vượt đèo Ngoạn Mục (đèo Sông Pha) qua xã D'Ran, xã Đơn Dương, xã Đức Trọng sang Đắk Lắk.
  * Quốc lộ 28 nối từ phường Phan Thiết vượt đèo Gia Bắc lên xã Di Linh, tiếp tục qua hồ Tà Đùng sang phường Bắc Gia Nghĩa.
* '''Xe khách liên tỉnh chất lượng cao:'''
  * Các hãng xe thương hiệu lớn như Phương Trang (FUTA Bus Lines), Thành Bưởi, Phong Phú, Kumho Samco vận hành mạng lưới xe giường nằm, xe phòng nằm VIP cao cấp với tần suất 15 - 30 phút/chuyến ngày đêm từ Bến xe Miền Đông, Bến xe Miền Tây (TP.HCM) đi Đà Lạt, Bảo Lộc, Phan Thiết, Gia Nghĩa. Giá vé: 160.000 - 350.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
[[Tập tin:Ga Binh Thuan 1567.JPG|nhỏ|Ga Bình Thuận tại xã Hàm Kiệm trên tuyến đường sắt Bắc Nam]]
* Tuyến [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 175 km dọc theo dải bờ biển phía Nam tỉnh:
  * '''Ga Phan Thiết''' (phường Phong Nẫm cũ, nay thuộc phường Bình Thuận): Đón đoàn tàu du lịch chuyên tuyến SPT1/SPT2 chạy khứ hồi hàng ngày giữa Ga Sài Gòn và Phan Thiết (thời gian chạy tàu 3 giờ 45 phút).
  * '''Ga Bình Thuận''' (xã Hàm Kiệm): Ga đầu mối đón trả khách cho các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8 nối liền Bắc - Nam.
  * Các ga địa phương khác gồm Ga Sông Mao (xã Hải Ninh), Ga Ma Lâm (xã Hàm Thuận).
* Tuyến đường sắt răng cưa du lịch cổ Đà Lạt - Trại Mát dài 7 km xuất phát từ Ga Đà Lạt (phường Lâm Viên - Đà Lạt) đưa khách ngắm cảnh thung lũng rau hoa đến viếng Chùa Linh Phước.

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng Quốc tế Vĩnh Tân (xã Vĩnh Hảo):''' Cụm cảng biển nước sâu đón nhận tàu hàng bách hóa tổng hợp tải trọng lớn đến 50.000 DWT.
* '''Tàu cao tốc ra Đặc khu Phú Quý:''' Các tàu cao tốc Superdong-Phú Quý, Phú Quý Express, Trưng Trắc xuất bến từ Cảng vận tải Phan Thiết (phường Phan Thiết) vượt 56 hải lý ra [[Đặc khu Phú Quý]]. Thời gian chạy tàu khoảng 2 giờ 15 phút đến 2 giờ 30 phút tùy điều kiện gió mùa.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:Cáp treo Đà Lạt (11).JPG|nhỏ|Cáp treo du lịch ngắm rừng thông từ đồi Robin sang Thiền viện Trúc Lâm tại phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do di chuyển giữa các cung đèo dốc uốn lượn ngắm đồi thông Đà Lạt, chinh phục đồi cát Mũi Né hoặc vi vu ngắm biển đảo Phú Quý. Điểm cho thuê xe máy tập trung rất đông tại trung tâm phường Xuân Hương - Đà Lạt, phường Mũi Né, phường Nam Gia Nghĩa và bến cảng Phú Quý với giá thuê từ 100.000 - 150.000 VNĐ/ngày.
* '''Cáp treo đồi Robin (Đà Lạt):''' Tuyến cáp treo dài 2.267 m nối từ đỉnh đồi Robin ở độ cao 1.517 m vượt qua tán rừng thông bạt ngàn sang Thiền viện Trúc Lâm và Hồ Tuyền Lâm; du khách ngắm nhìn toàn cảnh thành phố sương mù từ trên cabin kính.
* '''Xe buýt nội tỉnh &amp; Tuyến liên huyện cũ:'''
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi xã Đơn Dương (qua D'Ran).
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi phường 1 Bảo Lộc (chạy dọc Quốc lộ 20).
  * Tuyến phường Xuân Hương - Đà Lạt đi xã Lạc Dương (chân núi Lang Biang).
  * Tuyến xe buýt đô thị phường Phan Thiết đi phường Mũi Né (đón trả khách dọc đường biển Nguyễn Đình Chiểu).
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động phổ biến phục vụ chở khách ngắm cảnh vòng quanh bờ Hồ Xuân Hương (Đà Lạt) và dọc các tuyến phố resort ven biển Mũi Né, Tiến Thành.
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Lado Lâm Đồng: ☎ +84 263 3666 777
  * Taxi Quốc Tế Lâm Đồng: ☎ +84 263 3525 252
  * Taxi Mai Linh Phan Thiết: ☎ +84 252 3838 383
  * Taxi Mai Linh Gia Nghĩa: ☎ +84 261 3545 545
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM (taxi điện) hoạt động đón trả khách tại các phường trung tâm Đà Lạt, Phan Thiết và Bảo Lộc.

== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Bao Dai's Summer Palace 02.jpg|nhỏ|Dinh III Bảo Đại giữa đồi thông tại phường Xuân Hương - Đà Lạt]]

=== Quần thể Kiến trúc Di sản Đà Lạt &amp; Cao nguyên Lâm Viên ===
* {{xem
| tên=Dinh III Bảo Đại (Biệt điện Mùa Hè) | tên khác=Bao Dai Summer Palace
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Triệu Việt Vương, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9305 | kinh độ=108.4300 | chỉ đường=Nằm trên đỉnh đồi thông kề hồ Tuyền Lâm
| điện thoại=+84 263 3831 581 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Biệt điện xây dựng trong giai đoạn 1933 - 1938 do kiến trúc sư Paul Veysseyre và Huỳnh Tấn Phát thiết kế mang phong cách kiến trúc Art Deco châu Âu. Tòa dinh thự nguyên bản gồm 25 phòng nghỉ cao cấp, từng là nơi sinh sống và làm việc của gia đình vị hoàng đế cuối cùng triều Nguyễn. Bên trong trưng bày trọn vẹn hiện vật hoàng gia: ngai vàng, phòng làm việc của vua Bảo Đại, phòng ngủ của Nam Phương Hoàng hậu và các hoàng tử, công chúa.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thắng cảnh Hồ Tuyền Lâm &amp; Thiền viện Trúc Lâm | tên khác=Tuyen Lam Lake &amp; Truc Lam Monastery
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9050 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm đô thị 5 km về phía Nam
| điện thoại=+84 263 3843 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:00 | giá=Miễn phí vào cổng thiền viện; thuyền du lịch hồ tính riêng
| nội dung=Khu du lịch quốc gia rộng hơn 2.900 ha kẹp giữa thung lũng thông nguyên sinh. Điểm nhấn trung tâm là Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt ngự trên núi Phụng Hoàng, một trong ba thiền viện Trúc Lâm lớn nhất nước; khuôn viên gồm chính điện uy nghiêm, lầu chuông, vườn hoa cẩm tú cầu và vườn trúc thanh tịnh soi bóng xuống mặt nước hồ Tuyền Lâm phẳng lặng.
}}

* {{xem
| tên=Đỉnh Lang Biang | tên khác=Nui Ong Nui Ba / Lang Biang Peak
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Lang Biang - Đà Lạt | vĩ độ=12.0450 | kinh độ=108.4350 | chỉ đường=Cách trung tâm Đà Lạt 12 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3839 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 50.000 VNĐ; xe jeep khứ hồi lên đồi Ra-đa: 120.000 VNĐ/người
| nội dung=Cụm núi biểu tượng của cao nguyên Lâm Viên gồm hai đỉnh núi Bà (2.167 m) và núi Ông (2.124 m). Đỉnh đồi Ra-đa ở độ cao 1.950 m cho tầm nhìn bao quát toàn bộ thung lũng Suối Vàng, Suối Bạc và đô thị Đà Lạt lồng lộng trong mây ngàn; nơi đặt tượng chàng K'Lang và nàng H'Biang gắn liền với truyền thuyết tình yêu sử thi của đồng bào Lạch.
}}

* {{xem
| tên=Ga Đà Lạt | tên khác=Dalat Railway Station
| trang web= | email=
| địa chỉ=Số 01 Đường Quang Trung, phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9415 | kinh độ=108.4550 | chỉ đường=Cách Hồ Xuân Hương 1,5 km về phía Đông
| điện thoại=+84 263 3834 409 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=5.000 VNĐ/người (vé tàu Trại Mát tính riêng)
| nội dung=Nhà ga xe lửa cổ nhất Đông Dương hoàn thành năm 1938 mang phong cách kiến trúc Art Deco kết hợp hài hòa mái nhà rông Tây Nguyên; đặc trưng với ba chóp mái tam giác mô phỏng ba đỉnh núi Lang Biang và hệ thống kính màu rực rỡ. Nhà ga hiện phục vụ tuyến tàu du lịch đầu máy hơi nước chạy răng cưa dài 7 km đi Trại Mát viếng Chùa Linh Phước (Chùa Ve Chai).
}}

* {{xem
| tên=Thung lũng Tình Yêu &amp; Đồi Mộng Mơ | tên khác=Valley of Love
| trang web=https://thunglungtinhyeu.vn | email=
| địa chỉ=Số 03-05-07 Đường Mai Anh Đào, phường Lâm Viên - Đà Lạt | vĩ độ=11.9780 | kinh độ=108.4480 | chỉ đường=Cách trung tâm 5 km về phía Bắc
| điện thoại=+84 263 3821 448 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Trọn gói: 250.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Thung lũng danh thắng tự nhiên hình thành từ hồ nước Đa Thiện bao quanh bởi sườn đồi thông xanh ngắt; tích hợp mê cung cây xanh, cầu kính 7D trên không ngắm thung lũng, vườn hoa hồng cổ và khu trưng bày tượng sáp danh nhân thế giới.
}}

[[Tập tin:Draysap03.JPG|nhỏ|Dòng thác Đray Sáp đổ cuộn trào trên nền đá bazan núi lửa]]

=== Quần thể Thác Nước &amp; Công viên Địa chất Đắk Nông ===
* {{xem
| tên=Cụm Thác Đray Sáp - Gia Long | tên khác=Dray Sap &amp; Gia Long Waterfalls
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Đắk Sôr cũ (nay thuộc xã Nam Đà) | vĩ độ=12.5380 | kinh độ=107.8850 | chỉ đường=Bên dòng sông Sêrêpôk ranh giới với tỉnh Đắk Lắk
| điện thoại=+84 261 3546 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Cụm thác nước tự nhiên kỳ vĩ trên nền đứt gãy địa chất đá bazan núi lửa cổ thuộc Công viên Địa chất Toàn cầu UNESCO Đắk Nông. Thác Đray Sáp theo tiếng Ê Đê nghĩa là &quot;thác khói&quot;; dòng nước sông Sêrêpôk đổ từ độ cao 20 m trải dài hơn 100 m tạo thành màn sương nước bốc lên cuồn cuộn như khói trắng bao phủ vách đá dung nham. Cách đó 7 km là thác Gia Long hoang sơ với các hồ tắm tự nhiên và hệ sinh thái rừng rậm nguyên sinh rợp bóng cây kơnia.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên &amp; Hồ Tà Đùng | tên khác=Ta Dung Lake
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8650 | kinh độ=107.9850 | chỉ đường=Nằm kề Quốc lộ 28 cách phường Bắc Gia Nghĩa 45 km
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Thuê thuyền tham quan lòng hồ: 100.000 - 150.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Vịnh Hạ Long của Tây Nguyên&quot; với diện tích mặt nước gần 5.000 ha hình thành từ công trình thủy điện Đồng Nai 3. Lòng hồ sở hữu hơn 40 hòn đảo lớn nhỏ nhấp nhô giữa mặt nước phẳng lặng xanh ngắt như ngọc bích, kẹp giữa dãy núi Tà Đùng cao 1.982 m. Du khách đi thuyền dạo quanh các đảo nổi, cắm trại qua đêm trên đồi cao đón bình minh và mây luồn bồng bềnh.
}}

* {{xem
| tên=Hệ thống Hang động Núi lửa Chư Blúk | tên khác=Chu Bluk Volcanic Cave System
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Nam Dong và xã Buôn Choáh cũ | vĩ độ=12.5120 | kinh độ=107.9150 | chỉ đường=Thuộc khu vực huyện Krông Nô cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Tham quan theo tour chuyên biệt | giá=Chi phí tour theo đơn vị tổ chức
| nội dung=Hệ thống hang động dung nham núi lửa dài nhất Đông Nam Á hình thành cách đây hàng triệu năm từ quá trình phun trào núi lửa Chư Blúk. Quần thể gồm hơn 50 hang động ngầm liên hoàn với tổng chiều dài gần 10.000 m; bên trong lưu giữ các cấu trúc địa chất núi lửa nguyên bản: ngấn dung nham, thạch nhũ dung nham, khuôn cây hóa thạch dung nham và di chỉ khảo cổ học người tiền sử sinh sống trong hang đá.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Thác ĐamB'ri | tên khác=DamB'ri Waterfall
| trang web=http://dambri.com.vn | email=
| địa chỉ=xã ĐamB'ri cũ (nay thuộc phường 2 Bảo Lộc) | vĩ độ=11.6250 | kinh độ=107.7550 | chỉ đường=Cách trung tâm Bảo Lộc 18 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 263 3751 517 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=Trọn gói vé vào cổng và xe trượt: 200.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Ngọn thác nước hùng vĩ nhất Nam Tây Nguyên với chiều cao hơn 60 m đổ thẳng đứng qua vách đá hoa cương sừng sững giữa rừng rậm nguyên sinh. Du khách có thể đi thang máy kính lộ thiên cao 60 m xuống chân thác, trải nghiệm đường máng trượt Alpine Coaster dài 1.650 m đạt kỷ lục châu Á, khám phá thác Dasara và làng văn hóa mạ bản địa kề bên.
}}

* {{xem
| tên=Thác Pongour (Thác Bảy Tầng) | tên khác=Pongour Waterfall
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tân Hội cũ (nay thuộc xã Đức Trọng) | vĩ độ=11.6880 | kinh độ=108.2650 | chỉ đường=Cách Quốc lộ 20 khoảng 6 km
| điện thoại=+84 263 3677 777 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Danh thắng quốc gia được mệnh danh là &quot;Nam thiên đệ nhất thác&quot;; dòng nước sông Đa Nhim đổ qua 7 tầng thềm đá bazan xếp lớp bậc thang thoai thoải rộng hơn 100 m tung bọt trắng xóa; nơi gắn liền với truyền thuyết sử thi nàng tù trưởng Kanai quả cảm của đồng bào Cơ Ho.
}}

[[Tập tin:Tháp Po Sah Inu, Phan Thiết, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Cụm tháp Chăm cổ Po Sah Inư tại phường Phú Thủy]]

=== Di tích Tháp Chăm, Đồi cát Mũi Né &amp; Biển Duyên hải ===
* {{xem
| tên=Quần thể Tháp Chăm Po Sah Inư | tên khác=Po Sah Inu Cham Towers
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đồi Bà Nài, phường Phú Thủy | vĩ độ=10.9350 | kinh độ=108.1410 | chỉ đường=Cách trung tâm Phan Thiết 7 km về phía Đông Bắc hướng đi Mũi Né
| điện thoại=+84 252 3817 085 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=15.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia xây dựng từ cuối thế kỷ 8 đầu thế kỷ 9 thời kỳ vương quốc Champa cổ, phong cách kiến trúc Hòa Lai. Cụm tháp gồm Tháp Chính thờ thần Shiva và sinh thực khí Linga - Yoni bằng đá xanh nguyên khối, Tháp Lửa và Tháp Cứu Hỏa bằng gạch nung đỏ gắn kết bằng nhựa thực vật; là trung tâm diễn ra Lễ hội Katê lớn nhất năm của đồng bào Chăm Bàlamôn.
}}

* {{xem
| tên=Đồi Cát Bay Mũi Né (Đồi Cát Đỏ) | tên khác=Mui Ne Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Mũi Né | vĩ độ=10.9500 | kinh độ=108.2850 | chỉ đường=Nằm dọc đường bờ biển hướng đi Hòn Rơm
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày (lý tưởng nhất lúc 05:30 - 07:30 và 16:30 - 18:00) | giá=Miễn phí vào đồi cát; thuê ván trượt cát: 20.000 - 30.000 VNĐ
| nội dung=Sa mạc cát tự nhiên liên tục đổi màu và thay đổi hình dạng vân sóng theo hướng gió biển thổi (gần 18 sắc thái màu khác nhau: vàng, đỏ, trắng xám). Du khách trải nghiệm trượt cát bằng tấm nhựa mica từ đỉnh cồn dốc, đi xe môtô địa hình bốn bánh ATV vượt cát và ngắm hoàng hôn biển lộng gió.
}}

* {{xem
| tên=Thắng cảnh Đồi cát Bàu Trắng &amp; Bàu Sen | tên khác=White Sand Dunes
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Hòa Thắng | vĩ độ=11.0650 | kinh độ=108.4250 | chỉ đường=Cách Mũi Né 30 km theo cung đường ven biển ĐT716
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé tham quan thắng cảnh: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Hồ nước ngọt tự nhiên khổng lồ nằm lọt thỏm giữa những đồi cát trắng tinh trải dài ngút ngàn, được mệnh danh là tiểu sa mạc Sahara của Việt Nam. Vào mùa hè, mặt hồ nở rộ bạt ngàn hoa sen hồng thanh khiết; du khách có thể thuê xe jeep địa hình leo đỉnh đồi cát hoặc chèo thuyền kayak ngắm hoa sen giữa hồ.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Hải đăng Kê Gà &amp; Bãi đá nhảy | tên khác=Ke Ga Lighthouse
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tân Thành | vĩ độ=10.6980 | kinh độ=107.9920 | chỉ đường=Cách Phan Thiết 30 km về phía Nam theo đường ven biển
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Cano đưa sang đảo: 50.000 - 80.000 VNĐ/người
| nội dung=Ngọn hải đăng cổ nhất và cao nhất Việt Nam do kỹ sư người Pháp Chavat thiết kế xây dựng từ năm 1897 trên một đảo đá hoa cương biệt lập sát bờ biển. Tháp đèn cao 35 m (độ cao so với mặt biển là 65 m) xây hoàn toàn bằng các khối đá hoa cương mài nhẵn ghép khít khao; bên trong có 183 bậc cầu thang xoắn ốc bằng thép dẫn lên đài ngắm toàn cảnh đại dương.
}}

[[Tập tin:Chualinhsonphuquy.jpg|nhỏ|Chùa Linh Sơn trên sườn núi Cao Cát tại Đặc khu Phú Quý]]

=== Vùng Biển Đảo Đặc khu Phú Quý ===
* {{xem
| tên=Đặc khu Phú Quý | tên khác=Cu Lao Thu / Koh Rong
| trang web= | email=
| địa chỉ=Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5180 | kinh độ=108.9410 | chỉ đường=Cách cảng vận tải Phan Thiết 56 hải lý ngoài khơi biển Đông
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí ra vào đặc khu
| nội dung=Huyện đảo tiền tiêu núi lửa cổ giữa đại dương gồm đảo lớn Phú Quý và các đảo phụ Hòn Tranh, Hòn Đen, Hòn Đỏ, Hòn Trứng. Thắng cảnh tự nhiên nổi bật:
* '''Núi Cao Cát &amp; Chùa Linh Sơn:''' Ngọn núi lửa đã tắt cao 106 m phía bắc đảo; vách núi cấu tạo từ các lớp đá trầm tích phong hóa hàng triệu năm xếp tầng nếp uốn độc đáo như rãnh hẻm đá grand canyon; trên đỉnh đặt tượng Phật Bà Quan Âm hướng biển.
* '''Núi Cấm &amp; Hải đăng Phú Quý:''' Ngọn đồi cao nhất đảo (108 m) nơi đặt trạm hải đăng dẫn đường cho tàu bè quốc tế, phóng tầm mắt bao trọn 360 độ toàn cảnh quần đảo.
* '''Vịnh Triều Dương &amp; Bãi Nhỏ - Gành Hang:''' Vịnh biển cát trắng mịn hình cánh cung rợp bóng hàng dương cổ thụ; Gành Hang sở hữu hồ bơi tự nhiên Khe Sung và &quot;Hồ vô cực&quot; do vách đá bazan dựng đứng tự nhiên đón sóng biển tràn vào tạo thành vũng bơi trong suốt.
* '''Đền thờ Vạn An Thạnh:''' Bảo tàng sinh vật biển cổ kính lưu giữ bộ xương cá voi (cá Ông) khổng lồ dài hơn 20 m niên đại hàng trăm năm thuộc hàng lớn nhất Đông Nam Á.
}}

== Hoạt động ==
* '''Chèo thuyền kayak và SUP trên Hồ Tuyền Lâm:''' Xuất bến sáng sớm tại phường Xuân Hương - Đà Lạt, tự chèo thuyền nhẹ nhàng trên mặt hồ phẳng lặng mờ sương, lướt qua các bán đảo thông reo ngút ngàn và ghé thăm khu rừng phong đổi màu lá vào mùa đông.
* '''Săn mây bình minh trên đỉnh Cầu Đất &amp; Lang Biang:''' Thức dậy lúc 04:30 sáng di chuyển về đồi chè Cầu Đất (phường Xuân Trường - Đà Lạt) hoặc đỉnh núi Lang Biang để chiêm ngưỡng biển mây luồn bồng bềnh tràn ngập thung lũng đồi thông dưới ánh rạng đông.
* '''Trượt cát và lái xe môtô địa hình bốn bánh trên đồi cát Bàu Trắng:''' Thuê xe ATV tự lái vượt qua các dải đồi cát dốc đứng tại xã Hòa Thắng hoặc thử cảm giác trượt cát tốc độ cao từ đỉnh đồi cát đỏ Mũi Né.
* '''Lặn biển ngắm rạn san hô Hòn Tranh &amp; Đặc khu Phú Quý:''' Đi thuyền máy từ bến cảng Phú Quý sang đảo Hòn Tranh, đeo kính lặn và ống thở khám phá các thềm san hô cành nhiều màu sắc cùng bầy cá biển trong vắt.
* '''Lướt ván buồm và lướt ván diều quốc tế Mũi Né:''' Trải nghiệm các môn thể thao nước mạo hiểm tận dụng tốc độ gió biển lý tưởng tại bãi biển Hàm Tiến và Mũi Né với sự hướng dẫn của các huấn luyện viên lướt ván chuyên nghiệp.
* '''Trekking xuyên rừng và thám hiểm hang động núi lửa Chư Blúk:''' Khám phá lòng hang ngầm dung nham C7, C6 tại huyện Krông Nô cũ (xã Nam Dong), đi bộ xuyên qua thảm rừng rụng lá khộp mùa khô và leo dốc đá dung nham kỳ vĩ.
* '''Trải nghiệm du thuyền ngắm hoàng hôn Hồ Tà Đùng:''' Thuê thuyền máy chạy vòng quanh các đảo đất xanh ngắt nhấp nhô giữa lòng hồ Tà Đùng (xã Tà Đùng), câu cá nước ngọt và thưởng thức tiệc nướng BBQ ngoài trời ven đồi nhìn xuống hồ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Lâm Đồng mới phản ánh sự trù phú hiếm có nhờ sự kết hợp giữa nông nghiệp công nghệ cao vùng ôn đới cao nguyên, vùng chuyên canh cây công nghiệp bazan và nguồn hải sản dồi dào từ ngư trường duyên hải Bình Thuận, đảo Phú Quý.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Rau củ &amp; Hoa tươi Đà Lạt:''' Nông sản ôn đới canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP tại phường Lâm Viên - Đà Lạt, phường Xuân Trường - Đà Lạt, xã Đơn Dương gồm dâu tây giống Nhật Bản, New Zealand (dâu ngọt giòn trồng trên giàn thủy canh), atisô, bông cải xanh, cà chua bi, xà lách thủy canh, cùng các loại hoa cắt cành danh tiếng như hoa hồng, hoa cúc, cẩm tú cầu, hoa lan hồ điệp.
* '''Mứt &amp; Trái cây sấy khô Đà Lạt:''' Trái cây tươi bản địa được chế biến thủ công thành mứt dâu tây, mứt dâu tằm, khoai lang sấy giòn, mứt hoa hồng (hoa atisô đỏ ngâm đường) và hồng treo gió công nghệ Nhật Bản (trái hồng dẻo quánh, mật ngọt lịm tự nhiên bên trong lớp vỏ se khô) tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Thanh long Bình Thuận:''' Trái cây xuất khẩu chủ lực trồng bạt ngàn tại xã Hàm Thuận, xã Hàm Kiệm, xã Tân Thành; gồm giống thanh long ruột trắng thanh mát và thanh long ruột đỏ ngọt đậm, vỏ mỏng căng bóng; cùng các sản phẩm chế biến sâu như rượu vang thanh long, thanh long sấy dẻo.
* '''Cà phê Chồn, Arabica Cầu Đất &amp; Robusta Đắk Mil:''' Hạt cà phê Arabica thượng hạng trồng ở độ cao trên 1.500 m tại Cầu Đất (phường Xuân Trường - Đà Lạt) có vị chua thanh tao và mùi thơm nồng nàn; kết hợp dòng Robusta đậm đà đắng gắt trồng trên đất bazan núi lửa xã Đắk Mil, phường 2 Bảo Lộc, xã Di Linh.
* '''Trà Oolong Bảo Lộc &amp; Trà B’Lao:''' Trà búp sấy ủ hương hoa sói, hoa lài cổ truyền tại phường B’Lao, phường 1 Bảo Lộc; cùng dòng trà Oolong thuần chất trồng trên cao nguyên đồi lượn sóng Bảo Lâm với hương thơm ngát tự nhiên, nước trà xanh vàng sóng sánh.
* '''Nước mắm Phan Thiết nguyên chất:''' Nước mắm cá cơm than ủ chượp ròng rã trong các thùng gỗ lều bời lời từ 12 đến 18 tháng tại phường Phú Thủy, phường Phan Thiết; nước mắm cốt màu cánh gián đậm đà, mùi thơm nồng, độ đạm tự nhiên cao từ 30 đến 40 độ đạm.
* '''Mực một nắng Phan Thiết &amp; Cua huỳnh đế Phú Quý:''' Mực lá tươi rói vừa câu đêm xẻ lưng phơi qua đúng một đợt nắng gắt ven biển, thịt mực dày ngọt mềm; cùng cua huỳnh đế đỏ au vỏ cứng mai vuông, thịt chắc béo ngậy bắt từ các rạn đá ngầm [[Đặc khu Phú Quý]].
* '''Tiêu sọ &amp; Hạt điều Đắk Song:''' Hạt tiêu đen, tiêu sọ Đắk Song (xã Đắk Song) hạt mẩy tròn, vị cay nồng xộc mũi và hàm lượng piperin cao; hạt điều rang muối giòn rụm béo bùi từ vùng đất bazan.

[[Tập tin:Vườn Thanh Long ở Hàm Thuận Nam, Bình Thuận.JPG|nhỏ|Vườn thanh long thắp đèn đêm tại xã Hàm Kiệm]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Đà Lạt &amp; Chợ đêm Đà Lạt (Chợ Âm Phủ):''' Tọa lạc tại phường Xuân Hương - Đà Lạt; ban ngày là chợ đầu mối nông sản rau hoa, mứt sấy khô; ban đêm biến thành khu phố đi bộ mua sắm áo len, khăn quàng dệt kim và phố ẩm thực đường phố sôi động.
* '''Chợ Phan Thiết (phường Phan Thiết):''' Chợ đầu mối ven sông Cà Ty bày bán phong phú các loại hải sản tươi sống đánh bắt trong ngày, bánh quai vạc, nước mắm truyền thống và thanh long tươi.
* '''Chợ Bảo Lộc (phường 1 Bảo Lộc):''' Trung tâm thương mại trà, cà phê và tơ tằm lớn nhất vùng cao nguyên phía Nam.
* '''Trung tâm Thương mại Go! Đà Lạt (Quảng trường Lâm Viên):''' Đại siêu thị tổng hợp ngầm dưới lòng đất kề khối nụ hoa atisô kính màu, cung cấp đầy đủ hàng hóa đặc sản đóng gói đạt chuẩn xuất khẩu.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Lâm Đồng mới mang tính giao thoa độc đáo: vừa có nét thanh lịch, nhẹ nhàng của các món nóng ấm ăn trong tiết trời se lạnh sương mù Đà Lạt, vừa có vị cay nồng đậm đà của núi rừng Tây Nguyên, và vị mặn mòi, tươi rói của hải sản biển Nam Trung Bộ.

Các món ngon đặc trưng tiêu biểu:
* '''Bánh căn Đà Lạt:''' Bánh đổ bằng bột gạo trong các khuôn gốm nung nhỏ không dùng dầu mỡ; đập thêm trứng cút hoặc trứng gà ta béo ngậy; vỏ bánh giòn xốp bên dưới, mềm mịn bên trên; ăn kèm bát nước mắm ấm pha mỡ hành hoặc bát nước xíu mại ngọt thanh thơm tiêu, thêm vài viên xíu mại thịt viên mềm tan tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Lẩu gà lá é:''' Món lẩu nóng hổi trứ danh giữa trời lạnh; nước dùng ninh từ xương gà thanh ngọt đun cùng măng chua giòn sần sật, thịt gà đồi thả vườn săn chắc; khi ăn nhúng từng nắm lá é tươi (loài rau cùng họ hương nhu có vị the the cay nồng và mùi thơm sả chanh đặc trưng), chấm muối tiêu ớt xiêm xanh cay xé lưỡi.
* '''Bánh ướt lòng gà:''' Sự kết hợp sáng tạo giữa bánh ướt tráng mỏng mềm mướt còn ấm nóng, phủ lên trên thịt gà xé phay giòn da, lòng mề gà xào thơm, trứng non béo bùi, rau răm và rưới nước mắm tỏi ớt chua ngọt pha vừa miệng tại phường Xuân Hương - Đà Lạt.
* '''Bánh tráng nướng Đà Lạt:''' Được mệnh danh là &quot;pizza Việt Nam&quot;; chiếc bánh tráng mỏng đặt trên bếp than hoa rực hồng, phết bơ, mỡ hành, trứng cút đánh đều, rắc thêm tép khô, xúc xích, bò khô xé sợi và phô mai; nướng giòn rụm gập đôi lại ăn nóng hổi tại các góc phố đêm.
* '''Lẩu thả Phan Thiết:''' Món lẩu biểu tượng của vùng biển Mũi Né; bày biện công phu trên nia tre lót bẹ chuối mô phỏng bông hoa; nhụy hoa ở giữa là đĩa cá mai tươi sống bóp thấu với nước cốt chanh và ớt tỏi; các cánh hoa xung quanh là thịt ba chỉ luộc, trứng rán thái chỉ, dưa chuột, xoài xanh, khế chua và bún tươi; thực khách có thể ăn khô trộn nước xốt đậu phộng chuối sứ hoặc chan nước lẩu hầm từ tôm tươi nóng hổi tại phường Mũi Né, phường Phú Thủy.
* '''Bánh quai vạc &amp; Bánh xèo Phan Thiết:''' Bánh quai vạc làm từ bột lọc trong suốt nhìn rõ nhân tôm biển đỏ au xào mỡ hành, chấm nước mắm kẹo ớt đỏ cay nồng; bánh xèo đổ trong các khuôn gốm đất nhỏ giòn rụm với nhân tôm, mực tươi, thịt heo, ăn kèm chén nước mắm đậu phộng giã nhuyễn.
* '''Cơm lam gà nướng Tây Nguyên:''' Gạo nếp nương ngâm hạt dẻo vo sạch cho vào ống nứa non bịt lá chuối nướng chín trên than hồng; ăn cùng thịt gà đồi ướp lá é, mắc khén kẹp que tre nướng vàng ruộm chấm muối hạt é ớt rừng tại xã Tà Đùng, phường Nam Gia Nghĩa.

[[Tập tin:Phan Thiet.jpg|nhỏ|Bờ biển Phan Thiết nơi tập trung các nhà hàng hải sản tươi sống]]

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Lẩu gà lá é Tao Ngộ | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 05 Đường Ba Tháng Tư, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9280 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm đầu dốc đường Ba Tháng Tư hướng ra đèo Prenn
| điện thoại=+84 977 111 222 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 21:30 | giá=200.000 - 350.000 VNĐ/nồi lẩu
| nội dung=Quán ăn khai sinh ra trào lưu lẩu gà lá é tại Đà Lạt, luôn tấp nập thực khách; phục vụ nồi lẩu đầy đặn thịt gà ta chắc thịt, măng le giòn ngọt và rổ lá é tươi ngắt ăn không giới hạn.
}}

* {{xem
| tên=Quán Bánh căn Lệ | trang web= | email=
| địa chỉ=Hẻm 44 Đường Yersin, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9385 | kinh độ=108.4450 | chỉ đường=Nằm trong con hẻm nhỏ yên tĩnh
| điện thoại=+84 933 222 333 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=30.000 - 45.000 VNĐ/dĩa
| nội dung=Địa chỉ bánh căn trứ danh với nhiều loại nhân: trứng cút lòng đào, trứng vịt béo ngậy, nhân bò băm và nhân tôm giòn ngọt; nước chấm xíu mại cay thơm đậm đà.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Cơm niêu Panda Mũi Né | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 80 Đường Nguyễn Đình Chiểu, phường Mũi Né | vĩ độ=10.9420 | kinh độ=108.2150 | chỉ đường=Nằm trên trục đường ven biển tập trung resort
| điện thoại=+84 252 3847 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=100.000 - 250.000 VNĐ/người
| nội dung=Chuyên phục vụ các món ăn truyền thống dân dã miền biển: cơm đập niêu đất cháy giòn, cá kho tộ niêu đất, lẩu thả Mũi Né và mực một nắng nướng muối ớt.
}}

== Đồ uống ==
* '''Cà phê phin Cầu Đất &amp; Cà phê trứng Đà Lạt:''' Cà phê Arabica phin truyền thống nhỏ từng giọt đặc sánh thơm ngậy giữa tiết trời se lạnh; hoặc món cà phê trứng với lớp kem trứng gà tươi đánh bông mịn béo ngậy phủ trên nền cà phê nóng ấm tại các quán cà phê nhìn ra thung lũng đồi thông.
* '''Rượu vang Đà Lạt:''' Dòng rượu vang đầu tiên của Việt Nam sản xuất theo công nghệ lên men vang Pháp từ quả dâu tằm bản địa và nho tươi; vang đỏ, vang trắng có vị chát nhẹ ngọt dịu, nồng độ cồn từ 12 đến 14 độ, thường dùng kèm các món bít tết, lẩu thịt nướng.
* '''Nước cốt dâu tằm &amp; Nước cốt atisô:''' Thức uống giải khát thanh nhiệt đóng chai chiết xuất từ quả dâu tằm chín mọng ngâm đường và hoa atisô đỏ; pha cùng nước lọc và đá lạnh mang vị chua ngọt mát lành.
* '''Rượu cần ché M'Nông &amp; Cơ Ho:''' Rượu ủ trong các chum chóe sành cổ từ hạt gạo nếp nương trộn men vỏ cây rừng, rễ cây thuốc tự nhiên; cắm các cần trúc dài hút uống chung trong các dịp lễ hội cồng chiêng, vị ngọt cay thơm nồng đậm đà.

== Nghỉ ngơi ==
Hệ thống lưu trú tại tỉnh Lâm Đồng phát triển đa dạng và phong phú bậc nhất cả nước: từ các khu nghỉ dưỡng di sản cổ điển Pháp thế kỷ 20, các khách sạn 5 sao cao cấp ven bờ hồ Tuyền Lâm, chuỗi resort nhiệt đới sang trọng bên bờ biển Mũi Né, đến hàng ngàn homestay nhà gỗ, bungalow ven đồi thông và lều glamping ven hồ Tà Đùng:

=== Khu Nghỉ dưỡng Di sản &amp; Resort Biển Quốc tế ===
* {{ngủ
| tên=Dalat Palace Heritage Hotel | trang web=https://dalatpalacehotel.com | email=
| địa chỉ=Số 02 Đường Trần Phú, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9360 | kinh độ=108.4410 | chỉ đường=Nằm trên đồi cao nhìn thẳng ra mặt nước Hồ Xuân Hương
| điện thoại=+84 263 3825 444 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.200.000 - 9.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cổ kính và sang trọng bậc nhất Đông Dương xây dựng từ năm 1922 mang phong cách kiến trúc Edwardian cổ điển Pháp; khuôn viên rộng 5 ha rợp bóng hoa viên và thông cổ thụ; trang bị 43 phòng nghỉ xa hoa lát sàn gỗ lim, lò sưởi đốt củi nguyên bản, nhà hàng ẩm thực Pháp Le Rabelais và sân golf cổ Dalat Palace Golf Club kề bên.
}}

* {{ngủ
| tên=Ana Mandara Villas Dalat Resort &amp; Spa | trang web=https://anamandara-resort.com | email=
| địa chỉ=Đường Lê Lai, phường Cam Ly - Đà Lạt | vĩ độ=11.9450 | kinh độ=108.4230 | chỉ đường=Nằm ẩn mình trên đồi thông biệt lập
| điện thoại=+84 263 3555 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=2.400.000 - 6.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể làng biệt thự Pháp cổ gồm 17 dinh thự nghỉ dưỡng xây dựng từ những năm 1920 - 1930 được phục chế nguyên vẹn; hồ bơi nước ấm ngoài trời giữa đồi thông, dịch vụ spa thảo dược La Cochinchine và nhà hàng ẩm thực Á - Âu Le Petit.
}}

* {{ngủ
| tên=The Anam Mui Ne Resort | trang web=https://theanam.com | email=
| địa chỉ=Số 18 Đường Nguyễn Đình Chiểu, phường Mũi Né | vĩ độ=10.9410 | kinh độ=108.2050 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Mũi Né
| điện thoại=+84 252 6284 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=3.500.000 - 11.000.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng 5 sao tiêu chuẩn quốc tế mang phong cách kiến trúc Indochine Đông Dương sang trọng với 127 phòng nghỉ và villa hướng biển; hai hồ bơi tràn bờ nước ngọt và nước mặn, bãi tắm cát trắng riêng tư, trung tâm thể thao biển và spa chăm sóc sức khỏe cao cấp.
}}

* {{ngủ
| tên=Tà Đùng Topview Homestay (Nhà chú Đông) | trang web= | email=
| địa chỉ=Thôn 3, xã Tà Đùng | vĩ độ=11.8680 | kinh độ=107.9820 | chỉ đường=Tọa lạc trên đỉnh đồi cao nhất nhìn xuống hồ Tà Đùng
| điện thoại=+84 973 500 232 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng bungalow có vị trí đắc địa nhất ngắm toàn cảnh &quot;Vịnh Hạ Long Tây Nguyên&quot;; sở hữu hồ bơi vô cực view trực diện các đảo nổi trên hồ Tà Đùng, sân cắm trại ngắm sao đêm và nhà hàng phục vụ cơm lam gà nướng.
}}

=== Homestay Nhà gỗ Cao nguyên &amp; Nhà nghỉ Ven biển ===
* {{ngủ
| tên=Cú Trên Cây Homestay Đà Lạt | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 37 Đường Đặng Thái Thân, phường Xuân Hương - Đà Lạt | vĩ độ=11.9285 | kinh độ=108.4520 | chỉ đường=Nằm cheo leo trên sườn thung lũng đồi thông
| điện thoại=+84 908 687 353 | điện thoại miễn cước=
| giá=450.000 - 1.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Homestay thiết kế các buồng ngủ dạng tổ chim bằng gỗ mộc mạc treo lơ lửng giữa tán cây thông, ban công nhìn thẳng xuống thung lũng sương mù, không gian yên tĩnh và thân thiện với thiên nhiên.
}}

* {{ngủ
| tên=Cô Châu Homestay Phú Quý | trang web= | email=
| địa chỉ=xã Tam Thanh cũ, Đặc khu Phú Quý | vĩ độ=10.5120 | kinh độ=108.9380 | chỉ đường=Gần khu vực cảng biển Phú Quý
| điện thoại=+84 989 123 789 | điện thoại miễn cước=
| giá=250.000 - 500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=12:00 | trả phòng=11:00
| nội dung=Homestay dân dã nhiệt tình do người dân đảo trực tiếp đón tiếp; cung cấp dịch vụ thuê xe máy giá rẻ, dẫn tour lặn ngắm san hô Hòn Tranh và chuẩn bị tiệc hải sản tươi sống tại chỗ.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn giao thông ===
* Các cung đường đèo như đèo Bảo Lộc, đèo Prenn, đèo Mimosa (Quốc lộ 20), đèo Ngoạn Mục (Quốc lộ 27) và đèo Đại Ninh (Quốc lộ 28B) có độ dốc cao, vực sâu nguy hiểm và nhiều khúc cua tay áo liên tục. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra kỹ lốp và hệ thống phanh, giữ tốc độ ổn định, đi số thấp khi đổ đèo và tuyệt đối không lấn làn vượt ẩu.
* Tại khu vực Đà Lạt và Lạc Dương, sương mù dày đặc thường xuất hiện vào sáng sớm và đêm muộn làm giảm tầm nhìn nghiêm trọng; phương tiện di chuyển cần bật đèn sương mù vàng, giữ khoảng cách an toàn và bấm còi báo hiệu tại các khúc cua khuất góc.

=== An toàn biển đảo ===
* Các bãi biển tại Mũi Né, Kê Gà, La Gi và đảo Phú Quý có sóng biển lớn và gió thổi mạnh; du khách chỉ tắm biển tại các bãi tắm có lực lượng cứu hộ túc trực, quan sát kỹ cờ hiệu cảnh báo vùng nước sâu hoặc ao xoáy cát ngầm sụt lún.
* Tuyệt đối không tắm biển một mình lúc sáng sớm hoặc sau khi đã uống rượu bia; khi tham gia lướt ván buồm, lướt ván diều hoặc đi cano nước bắt buộc phải mặc áo phao cứu sinh đúng quy chuẩn.
* Vùng biển Bình Thuận và đảo Phú Quý chịu ảnh hưởng rõ rệt của gió mùa Đông Bắc (tháng 11 đến tháng 2) và gió mùa Tây Nam (tháng 6 đến tháng 8) với sóng to gió lớn biển động. Các tuyến tàu cao tốc Phan Thiết đi Phú Quý có thể tạm dừng xuất bến khi biển động từ cấp 6 trở lên; du khách cần theo dõi sát dự báo thời tiết hải văn để chủ động lịch trình.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Thành phố Hồ Chí Minh]]: Di chuyển xuôi theo cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết - Dầu Giây (CT01) hoặc Quốc lộ 20 chỉ mất từ 2 giờ đến 5 giờ lái xe để đến trung tâm kinh tế năng động lớn nhất nước.
* [[Đắk Lắk]]: Kết nối theo Quốc lộ 14 từ phường Nam Gia Nghĩa hoặc Quốc lộ 27 từ xã Đơn Dương sang Buôn Ma Thuột để khám phá thủ phủ cà phê, bảo tàng thế giới cà phê và buôn Đôn.
* [[Khánh Hòa]]: Đi theo Quốc lộ 27C vượt đèo Khánh Lê (đèo Hòn Giao) dài gần 30 km chỉ mất 3 giờ lái xe từ Đà Lạt xuống thành phố biển Nha Trang.
* [[Đồng Nai]]: Xuôi theo Quốc lộ 20 qua đèo Chuối về các khu công nghiệp, thủy điện Trị An và rừng quốc gia Nam Cát Tiên.
* [[Campuchia]]: Đi theo Quốc lộ 14 qua Cửa khẩu Đắk Peur (xã Thuận An) sang tỉnh Mondulkiri của vương quốc Campuchia.

{{geo|11.6845|108.1412}}
{{IsPartOf|Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Lâm Đồng}}</text>
      <sha1>e09cak7yy12hzkcrk5kpl3ix3ej9v1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thanh Hóa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1258</id>
    <revision>
      <id>123149</id>
      <parentid>121944</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T07:53:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54914" sha1="7yztovpqez3kjeme4tfbvi6abhmmdfq" xml:space="preserve">{{pagebanner|Le_Loi_avenue.jpg|caption=Thung lũng ruộng bậc thang Pù Luông tại Xã Pù Luông, Thanh Hóa}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại Phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại Phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh [[Huaphanh|Hủa Phăn]] của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp [[Vịnh Bắc Bộ]] với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt [[Lam Kinh]], đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên [[Pù Luông]], Vườn Quốc gia [[Vườn quốc gia Bến En|Bến En]], cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu [[Cảng Nghi Sơn|Nghi Sơn]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại Xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (Phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền [[Văn hóa Đông Sơn]] thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc Xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô [[Thành nhà Hồ|Tây Đô]] (nay thuộc Xã Tây Đô, Xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (Xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải [[Lê Thái Tổ|Lê Lợi]] cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (Xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ [[Cầu Hàm Rồng]] lịch sử (Phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên [[Pù Luông]] (Xã Pù Luông, Xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia [[Vườn quốc gia Bến En|Bến En]] (Xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và [[Sông Chu]] dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' [[Đồng bằng Thanh Hóa]] là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ Xã Nga An qua Xã Vạn Lộc, Xã Hoằng Tiến, Phường Sầm Sơn, Xã Tiên Trang đến Phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu [[Hòn Mê]] (Phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người [[Người Mường|Mường]] (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người [[Người Thái (Việt Nam)|Thái]] (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người [[Người Dao|Dao]], người [[H'Mông]] (vùng cao Mường Lát), người [[Người Thổ (Việt Nam)|Thổ]] và [[Người Khơ Mú|Khơ Mú]].

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng [[Trò Xuân Phả]] (Xã Xuân Trường cũ, nay thuộc Xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu [[Hò sông Mã]] khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (Xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại Xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (Xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (Phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (Xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (Xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:San bay Tho Xuan.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại Xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=Xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua Phường Quang Trung, Xã Hà Long, Xã Thiệu Hóa, Phường Đông Quang đến Phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về Phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua Phường Quang Trung, Xã Hà Trung, Xã Hậu Lộc, Xã Hoằng Hóa, Phường Hạc Thành, Xã Quảng Xương đến Phường Tĩnh Gia và Phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: Xã Thạch Quảng, Xã Cẩm Thủy, Xã Kiên Thọ, Xã Lam Sơn, Xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển Phường Sầm Sơn qua Phường Hạc Thành, Xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và Xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), Xã Cẩm Thủy, Xã Bá Thước, Xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (Xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (Phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, Phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (Phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (Xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (Xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (Xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (Phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (Phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị Phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm Phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - Phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: Phường Hạc Thành - Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - Phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: Phường Hàm Rồng - Phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: Phường Hạc Thành - Xã Triệu Sơn - Xã Lam Sơn - Xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: Phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (Xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn và các khu homestay tại Xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại Phường Sầm Sơn và khu du lịch biển Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại Xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=Xã Tây Đô và Xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại Xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Lam Sơn và Xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, Xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, Xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại Phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Sầm Sơn và Phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Hoằng Tiến và Xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Nghi Sơn và Phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Pù Luông và Xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=Xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại Phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Nga An và Xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (Phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (Xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại Xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (Xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (Xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (Xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (Phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại Phường Hạc Thành, Xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (Xã Thọ Diên cũ, nay thuộc Xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại Phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và Xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại Phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại Xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (Xã Nga Sơn, Xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa Xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại Xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (Phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (Phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (Xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (Phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (Phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại Phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại Phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói Xã Nga Sơn, Xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển Phường Sầm Sơn, Phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại Xã Cẩm Tú, Xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, Xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ Phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại Xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao Xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại Phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại Xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại Phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị Phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, Xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn tắm biển &amp; Mùa mưa bão ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm Phường Sầm Sơn, Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), Phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn lái xe đèo dốc &amp; Cung đường miền núi ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.

=== An toàn giao thông trục quốc lộ &amp; Đô thị ===
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Hòa Bình]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ Xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (Xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>7yztovpqez3kjeme4tfbvi6abhmmdfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123150</id>
      <parentid>123149</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T07:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Điểm đến tiếp theo */</comment>
      <origin>123150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54914" sha1="33g6sbl7v68pbf2t4wqlav15cs69izf" xml:space="preserve">{{pagebanner|Le_Loi_avenue.jpg|caption=Thung lũng ruộng bậc thang Pù Luông tại Xã Pù Luông, Thanh Hóa}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại Phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại Phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh [[Huaphanh|Hủa Phăn]] của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp [[Vịnh Bắc Bộ]] với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt [[Lam Kinh]], đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên [[Pù Luông]], Vườn Quốc gia [[Vườn quốc gia Bến En|Bến En]], cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu [[Cảng Nghi Sơn|Nghi Sơn]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại Xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (Phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền [[Văn hóa Đông Sơn]] thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc Xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô [[Thành nhà Hồ|Tây Đô]] (nay thuộc Xã Tây Đô, Xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (Xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải [[Lê Thái Tổ|Lê Lợi]] cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (Xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ [[Cầu Hàm Rồng]] lịch sử (Phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên [[Pù Luông]] (Xã Pù Luông, Xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia [[Vườn quốc gia Bến En|Bến En]] (Xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và [[Sông Chu]] dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' [[Đồng bằng Thanh Hóa]] là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ Xã Nga An qua Xã Vạn Lộc, Xã Hoằng Tiến, Phường Sầm Sơn, Xã Tiên Trang đến Phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu [[Hòn Mê]] (Phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người [[Người Mường|Mường]] (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người [[Người Thái (Việt Nam)|Thái]] (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người [[Người Dao|Dao]], người [[H'Mông]] (vùng cao Mường Lát), người [[Người Thổ (Việt Nam)|Thổ]] và [[Người Khơ Mú|Khơ Mú]].

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng [[Trò Xuân Phả]] (Xã Xuân Trường cũ, nay thuộc Xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu [[Hò sông Mã]] khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (Xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại Xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (Xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (Phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (Xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (Xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:San bay Tho Xuan.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại Xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=Xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua Phường Quang Trung, Xã Hà Long, Xã Thiệu Hóa, Phường Đông Quang đến Phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về Phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua Phường Quang Trung, Xã Hà Trung, Xã Hậu Lộc, Xã Hoằng Hóa, Phường Hạc Thành, Xã Quảng Xương đến Phường Tĩnh Gia và Phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: Xã Thạch Quảng, Xã Cẩm Thủy, Xã Kiên Thọ, Xã Lam Sơn, Xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển Phường Sầm Sơn qua Phường Hạc Thành, Xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và Xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), Xã Cẩm Thủy, Xã Bá Thước, Xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (Xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (Phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, Phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (Phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (Xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (Xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (Xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (Phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (Phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị Phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm Phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - Phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: Phường Hạc Thành - Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - Phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: Phường Hàm Rồng - Phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: Phường Hạc Thành - Xã Triệu Sơn - Xã Lam Sơn - Xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: Phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (Xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn và các khu homestay tại Xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại Phường Sầm Sơn và khu du lịch biển Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại Xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=Xã Tây Đô và Xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại Xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Lam Sơn và Xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, Xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, Xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại Phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Sầm Sơn và Phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Hoằng Tiến và Xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Nghi Sơn và Phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Pù Luông và Xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=Xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại Phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Nga An và Xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (Phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (Xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại Xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (Xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (Xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (Xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (Phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại Phường Hạc Thành, Xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (Xã Thọ Diên cũ, nay thuộc Xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại Phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và Xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại Phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại Xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (Xã Nga Sơn, Xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa Xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại Xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (Phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (Phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (Xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (Phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (Phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại Phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại Phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói Xã Nga Sơn, Xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển Phường Sầm Sơn, Phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại Xã Cẩm Tú, Xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, Xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ Phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại Xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao Xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại Phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại Xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại Phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị Phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, Xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn tắm biển &amp; Mùa mưa bão ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm Phường Sầm Sơn, Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), Phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn lái xe đèo dốc &amp; Cung đường miền núi ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.

=== An toàn giao thông trục quốc lộ &amp; Đô thị ===
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Phú Thọ]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ Xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (Xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>33g6sbl7v68pbf2t4wqlav15cs69izf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123151</id>
      <parentid>123150</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T07:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Giữ an toàn */</comment>
      <origin>123151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54799" sha1="ch597f0vv5tqv51s3d3ykj7qq6rxzy3" xml:space="preserve">{{pagebanner|Le_Loi_avenue.jpg|caption=Thung lũng ruộng bậc thang Pù Luông tại Xã Pù Luông, Thanh Hóa}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại Phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại Phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh [[Huaphanh|Hủa Phăn]] của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp [[Vịnh Bắc Bộ]] với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt [[Lam Kinh]], đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên [[Pù Luông]], Vườn Quốc gia [[Vườn quốc gia Bến En|Bến En]], cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu [[Cảng Nghi Sơn|Nghi Sơn]]. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại Xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (Phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền [[Văn hóa Đông Sơn]] thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc Xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô [[Thành nhà Hồ|Tây Đô]] (nay thuộc Xã Tây Đô, Xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (Xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải [[Lê Thái Tổ|Lê Lợi]] cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (Xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ [[Cầu Hàm Rồng]] lịch sử (Phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên [[Pù Luông]] (Xã Pù Luông, Xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia [[Vườn quốc gia Bến En|Bến En]] (Xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và [[Sông Chu]] dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' [[Đồng bằng Thanh Hóa]] là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ Xã Nga An qua Xã Vạn Lộc, Xã Hoằng Tiến, Phường Sầm Sơn, Xã Tiên Trang đến Phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu [[Hòn Mê]] (Phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người [[Người Mường|Mường]] (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người [[Người Thái (Việt Nam)|Thái]] (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người [[Người Dao|Dao]], người [[H'Mông]] (vùng cao Mường Lát), người [[Người Thổ (Việt Nam)|Thổ]] và [[Người Khơ Mú|Khơ Mú]].

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng [[Trò Xuân Phả]] (Xã Xuân Trường cũ, nay thuộc Xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu [[Hò sông Mã]] khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (Xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại Xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (Xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (Phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (Xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (Xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:San bay Tho Xuan.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại Xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=Xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua Phường Quang Trung, Xã Hà Long, Xã Thiệu Hóa, Phường Đông Quang đến Phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về Phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua Phường Quang Trung, Xã Hà Trung, Xã Hậu Lộc, Xã Hoằng Hóa, Phường Hạc Thành, Xã Quảng Xương đến Phường Tĩnh Gia và Phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: Xã Thạch Quảng, Xã Cẩm Thủy, Xã Kiên Thọ, Xã Lam Sơn, Xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển Phường Sầm Sơn qua Phường Hạc Thành, Xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và Xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), Xã Cẩm Thủy, Xã Bá Thước, Xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (Xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (Phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, Phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (Phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (Xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (Xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (Xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (Phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (Phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị Phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm Phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - Phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: Phường Hạc Thành - Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - Phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: Phường Hàm Rồng - Phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: Phường Hạc Thành - Xã Triệu Sơn - Xã Lam Sơn - Xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: Phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (Xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn và các khu homestay tại Xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại Phường Sầm Sơn và khu du lịch biển Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại Xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=Xã Tây Đô và Xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại Xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Lam Sơn và Xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, Xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, Xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại Phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Sầm Sơn và Phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Hoằng Tiến và Xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Nghi Sơn và Phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Pù Luông và Xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=Xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại Phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Nga An và Xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (Phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (Xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại Xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (Xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (Xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (Xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (Phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại Phường Hạc Thành, Xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (Xã Thọ Diên cũ, nay thuộc Xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại Phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và Xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại Phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại Xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (Xã Nga Sơn, Xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa Xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại Xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (Phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (Phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (Xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (Phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (Phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại Phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại Phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói Xã Nga Sơn, Xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển Phường Sầm Sơn, Phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại Xã Cẩm Tú, Xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, Xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ Phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại Xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao Xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại Phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại Xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại Phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị Phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, Xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn biển đảo ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm Phường Sầm Sơn, Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), Phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn giao thông ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Phú Thọ]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ Xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (Xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>ch597f0vv5tqv51s3d3ykj7qq6rxzy3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123152</id>
      <parentid>123151</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T07:59:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54535" sha1="9tf9sv59chqfi7kiqk7fkwqxnmgk7y7" xml:space="preserve">{{pagebanner|Le_Loi_avenue.jpg|caption=Thung lũng ruộng bậc thang Pù Luông tại Xã Pù Luông, Thanh Hóa}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại Phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại Phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh Hủa Phăn của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp Vịnh Bắc Bộ với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh, đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, Vườn Quốc gia Bến En, cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu Cảng Nghi Sơn. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại Xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (Phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền Văn hóa Đông Sơn thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc Xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô Thành nhà Hồ (nay thuộc Xã Tây Đô, Xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (Xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải Lê Thái Tổ cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (Xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ Cầu Hàm Rồng lịch sử (Phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông (Xã Pù Luông, Xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia Vườn quốc gia Bến En (Xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và Sông Chu dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' Đồng bằng Thanh Hóa là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ Xã Nga An qua Xã Vạn Lộc, Xã Hoằng Tiến, Phường Sầm Sơn, Xã Tiên Trang đến Phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu Hòn Mê (Phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người Mường (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người Thái (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người Dao, người H'Mông (vùng cao Mường Lát), người Thổ và người Khơ Mú.

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng Trò Xuân Phả (Xã Xuân Trường cũ, nay thuộc Xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu Hò sông Mã khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (Xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại Xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (Xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (Phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (Xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (Xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:San bay Tho Xuan.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại Xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=Xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua Phường Quang Trung, Xã Hà Long, Xã Thiệu Hóa, Phường Đông Quang đến Phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về Phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua Phường Quang Trung, Xã Hà Trung, Xã Hậu Lộc, Xã Hoằng Hóa, Phường Hạc Thành, Xã Quảng Xương đến Phường Tĩnh Gia và Phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: Xã Thạch Quảng, Xã Cẩm Thủy, Xã Kiên Thọ, Xã Lam Sơn, Xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển Phường Sầm Sơn qua Phường Hạc Thành, Xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và Xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), Xã Cẩm Thủy, Xã Bá Thước, Xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (Xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (Phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, Phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (Phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (Xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (Xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (Xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (Phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (Phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị Phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm Phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - Phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: Phường Hạc Thành - Xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - Phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: Phường Hàm Rồng - Phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: Phường Hạc Thành - Xã Triệu Sơn - Xã Lam Sơn - Xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: Phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (Xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn và các khu homestay tại Xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại Phường Sầm Sơn và khu du lịch biển Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại Phường Hạc Thành, Phường Sầm Sơn, Phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại Xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=Xã Tây Đô và Xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại Xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Lam Sơn và Xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, Xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, Xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại Phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Sầm Sơn và Phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Hoằng Tiến và Xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Nghi Sơn và Phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, Xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc Xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm Phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Pù Luông và Xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=Xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại Phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=Phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=Xã Nga An và Xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách Phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (Phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (Xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (Xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại Xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (Xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (Xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại Xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (Xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (Phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại Phường Hạc Thành, Xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (Xã Thọ Diên cũ, nay thuộc Xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại Phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và Xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại Phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại Xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (Xã Nga Sơn, Xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa Xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại Xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (Phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (Phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (Xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (Phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (Phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại Phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại Phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói Xã Nga Sơn, Xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại Xã Vĩnh Lộc, Xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển Phường Sầm Sơn, Phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại Xã Cẩm Tú, Xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, Xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ Phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại Xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao Xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại Phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại Xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại Phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, Phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, Phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị Phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, Xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, Xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn biển đảo ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm Phường Sầm Sơn, Xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), Phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn giao thông ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Phú Thọ]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ Xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (Xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>9tf9sv59chqfi7kiqk7fkwqxnmgk7y7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123153</id>
      <parentid>123152</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T08:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54535" sha1="pox47o8pfllvn0fb1rqhgrapfbnfon7" xml:space="preserve">{{pagebanner|Le_Loi_avenue.jpg|caption=Thung lũng ruộng bậc thang Pù Luông tại xã Pù Luông, Thanh Hóa}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh Hủa Phăn của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp Vịnh Bắc Bộ với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh, đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, Vườn Quốc gia Bến En, cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu Cảng Nghi Sơn. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền Văn hóa Đông Sơn thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô Thành nhà Hồ (nay thuộc xã Tây Đô, xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải Lê Thái Tổ cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ Cầu Hàm Rồng lịch sử (phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông (xã Pù Luông, xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia Vườn quốc gia Bến En (xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và Sông Chu dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' Đồng bằng Thanh Hóa là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ xã Nga An qua xã Vạn Lộc, xã Hoằng Tiến, phường Sầm Sơn, xã Tiên Trang đến phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu Hòn Mê (phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người Mường (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người Thái (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người Dao, người H'Mông (vùng cao Mường Lát), người Thổ và người Khơ Mú.

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng Trò Xuân Phả (xã Xuân Trường cũ, nay thuộc xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu Hò sông Mã khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:San bay Tho Xuan.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua phường Quang Trung, xã Hà Long, xã Thiệu Hóa, phường Đông Quang đến phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua phường Quang Trung, xã Hà Trung, xã Hậu Lộc, xã Hoằng Hóa, phường Hạc Thành, xã Quảng Xương đến phường Tĩnh Gia và phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: xã Thạch Quảng, xã Cẩm Thủy, xã Kiên Thọ, xã Lam Sơn, xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển phường Sầm Sơn qua phường Hạc Thành, xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), xã Cẩm Thủy, xã Bá Thước, xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: phường Hạc Thành - xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: phường Hàm Rồng - phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: phường Hạc Thành - xã Triệu Sơn - xã Lam Sơn - xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn và các khu homestay tại xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại phường Sầm Sơn và khu du lịch biển xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=xã Tây Đô và xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Lam Sơn và xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Sầm Sơn và phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Hoằng Tiến và xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Nghi Sơn và phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Pù Luông và xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Nga An và xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại phường Hạc Thành, xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (xã Thọ Diên cũ, nay thuộc xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (xã Nga Sơn, xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói xã Nga Sơn, xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển phường Sầm Sơn, phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại xã Cẩm Tú, xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn biển đảo ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm phường Sầm Sơn, xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn giao thông ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Phú Thọ]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>pox47o8pfllvn0fb1rqhgrapfbnfon7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123154</id>
      <parentid>123153</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T08:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54539" sha1="czmpz15sjgqrlop0t44rbtog9mm2ou1" xml:space="preserve">{{pagebanner|Thanh Hoa stadium.jpg|caption=Thung lũng ruộng bậc thang Pù Luông tại xã Pù Luông, Thanh Hóa}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh Hủa Phăn của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp Vịnh Bắc Bộ với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh, đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, Vườn Quốc gia Bến En, cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu Cảng Nghi Sơn. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền Văn hóa Đông Sơn thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô Thành nhà Hồ (nay thuộc xã Tây Đô, xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải Lê Thái Tổ cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ Cầu Hàm Rồng lịch sử (phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông (xã Pù Luông, xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia Vườn quốc gia Bến En (xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và Sông Chu dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' Đồng bằng Thanh Hóa là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ xã Nga An qua xã Vạn Lộc, xã Hoằng Tiến, phường Sầm Sơn, xã Tiên Trang đến phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu Hòn Mê (phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người Mường (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người Thái (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người Dao, người H'Mông (vùng cao Mường Lát), người Thổ và người Khơ Mú.

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng Trò Xuân Phả (xã Xuân Trường cũ, nay thuộc xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu Hò sông Mã khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:San bay Tho Xuan.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua phường Quang Trung, xã Hà Long, xã Thiệu Hóa, phường Đông Quang đến phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua phường Quang Trung, xã Hà Trung, xã Hậu Lộc, xã Hoằng Hóa, phường Hạc Thành, xã Quảng Xương đến phường Tĩnh Gia và phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: xã Thạch Quảng, xã Cẩm Thủy, xã Kiên Thọ, xã Lam Sơn, xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển phường Sầm Sơn qua phường Hạc Thành, xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), xã Cẩm Thủy, xã Bá Thước, xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: phường Hạc Thành - xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: phường Hàm Rồng - phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: phường Hạc Thành - xã Triệu Sơn - xã Lam Sơn - xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn và các khu homestay tại xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại phường Sầm Sơn và khu du lịch biển xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=xã Tây Đô và xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Lam Sơn và xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Sầm Sơn và phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Hoằng Tiến và xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Nghi Sơn và phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Pù Luông và xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Nga An và xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại phường Hạc Thành, xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (xã Thọ Diên cũ, nay thuộc xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (xã Nga Sơn, xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói xã Nga Sơn, xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển phường Sầm Sơn, phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại xã Cẩm Tú, xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn biển đảo ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm phường Sầm Sơn, xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn giao thông ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Phú Thọ]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>czmpz15sjgqrlop0t44rbtog9mm2ou1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123155</id>
      <parentid>123154</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T08:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <origin>123155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54509" sha1="qww44ey4moiofqnszashkqkyumsd14c" xml:space="preserve">{{pagebanner|Ho dynasty's citadel, Vietnam.jpg|caption=Ho dynasty's citadel, Vietnam.jpg}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh Hủa Phăn của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp Vịnh Bắc Bộ với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh, đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, Vườn Quốc gia Bến En, cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu Cảng Nghi Sơn. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền Văn hóa Đông Sơn thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô Thành nhà Hồ (nay thuộc xã Tây Đô, xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải Lê Thái Tổ cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ Cầu Hàm Rồng lịch sử (phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông (xã Pù Luông, xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia Vườn quốc gia Bến En (xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và Sông Chu dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' Đồng bằng Thanh Hóa là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ xã Nga An qua xã Vạn Lộc, xã Hoằng Tiến, phường Sầm Sơn, xã Tiên Trang đến phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu Hòn Mê (phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người Mường (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người Thái (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người Dao, người H'Mông (vùng cao Mường Lát), người Thổ và người Khơ Mú.

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng Trò Xuân Phả (xã Xuân Trường cũ, nay thuộc xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu Hò sông Mã khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:San bay Tho Xuan.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua phường Quang Trung, xã Hà Long, xã Thiệu Hóa, phường Đông Quang đến phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua phường Quang Trung, xã Hà Trung, xã Hậu Lộc, xã Hoằng Hóa, phường Hạc Thành, xã Quảng Xương đến phường Tĩnh Gia và phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: xã Thạch Quảng, xã Cẩm Thủy, xã Kiên Thọ, xã Lam Sơn, xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển phường Sầm Sơn qua phường Hạc Thành, xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), xã Cẩm Thủy, xã Bá Thước, xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: phường Hạc Thành - xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: phường Hàm Rồng - phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: phường Hạc Thành - xã Triệu Sơn - xã Lam Sơn - xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn và các khu homestay tại xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại phường Sầm Sơn và khu du lịch biển xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=xã Tây Đô và xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Lam Sơn và xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Sầm Sơn và phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Hoằng Tiến và xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Nghi Sơn và phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Pù Luông và xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Nga An và xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại phường Hạc Thành, xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (xã Thọ Diên cũ, nay thuộc xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (xã Nga Sơn, xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói xã Nga Sơn, xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển phường Sầm Sơn, phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại xã Cẩm Tú, xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn biển đảo ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm phường Sầm Sơn, xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn giao thông ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Phú Thọ]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>qww44ey4moiofqnszashkqkyumsd14c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123156</id>
      <parentid>123155</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T08:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mai Thanh Bang</username>
        <id>2461</id>
      </contributor>
      <comment>/* Đến */</comment>
      <origin>123156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54509" sha1="e4ubii41rrhdkkq38tg1micvpa7u4ce" xml:space="preserve">{{pagebanner|Ho dynasty's citadel, Vietnam.jpg|caption=Ho dynasty's citadel, Vietnam.jpg}}

{{quickbarprovince
| image=Le Loi statue.JPG
| imagewidth=260px
| caption=Tượng đài Vua Lê Thái Tổ tại phường Hạc Thành
| location=Thanh Hoa in Vietnam.svg
| locationwidth=260px
| area=11.114,71 km²
| population=4.320.947 người (ước tính)
| population density=388,7 người/km²
| language=[[Tiếng Việt]], [[Tiếng Mường]], [[Tiếng Thái]], [[Tiếng H'Mông]], [[Tiếng Thổ]], [[Tiếng Dao]]
| religion=[[Công giáo tại Việt Nam|Công giáo]], [[Phật giáo]], [[Tin Lành]], [[Tín ngưỡng dân gian]]
| ethnic group=Người Kinh (81,7%), người Mường, người Thái, người H'Mông, người Dao, người Thổ, người Khơ Mú
| national={{flag|Vietnam}} [[Việt Nam]]
| region=[[Bắc Trung Bộ]], [[Miền Trung (Việt Nam)|Miền Trung]]
| Capital=Trung tâm hành chính tại phường Hạc Thành
| years active=1029 - Định danh phủ Thanh Hóa thời vua Lý Thái Tông
| administrative division=Chính quyền địa phương phân cấp trực tiếp xuống 166 đơn vị cơ sở gồm 19 phường và 147 xã (không duy trì cấp quận, huyện, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thị trấn)
| electricity=220V/50Hz
| timezone=[[UTC+7]]
| callingcode=+84 (237)
| website=[https://thanhhoa.gov.vn Cổng thông tin điện tử tỉnh Thanh Hóa]
}}

'''Thanh Hóa''' là một tỉnh ven biển cực Bắc thuộc vùng [[Bắc Trung Bộ]], [[Việt Nam]]. Phía Bắc giáp các tỉnh [[Ninh Bình]], [[Phú Thọ]] và [[Sơn La]]; phía Nam giáp tỉnh [[Nghệ An]]; phía Tây giáp tỉnh Hủa Phăn của nước bạn [[Lào]] với đường biên giới đất liền dài 192 km; phía Đông giáp Vịnh Bắc Bộ với bờ biển dài 102 km. Thanh Hóa giữ vị thế chiến lược là cửa ngõ chuyển tiếp quan trọng giữa Bắc Bộ và Trung Bộ cả về phương diện địa lý, giao thông và lịch sử quân sự. Đây là vùng đất &quot;địa linh nhân kiệt&quot;, cái nôi phát tích của nhiều triều đại phong kiến Đại Việt như Tiền Lê, Hồ, Hậu Lê, thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Tỉnh sở hữu Di sản Văn hóa Thế giới [[Thành nhà Hồ]], Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh, đô thị du lịch biển [[Sầm Sơn]], Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông, Vườn Quốc gia Bến En, cùng Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu Cảng Nghi Sơn. Toàn tỉnh vận hành theo mô hình phân cấp quản lý trực tiếp xuống 166 đơn vị hành chính cấp xã (gồm 19 phường và 147 xã), không duy trì các cấp trung gian.

== Giới thiệu ==
[[Tập tin:BangMonDinh.JPG|nhỏ|Bảng Môn Đình - biểu tượng truyền thống hiếu học tại xã Hoằng Lộc]]

=== Lịch sử hình thành ===
Dấu tích khảo cổ học khẳng định con người đã sinh sống liên tục tại Thanh Hóa từ thời đồ đá cũ qua các nền văn hóa Đa Bút, Cồn Chân Tiên và đặc biệt là di chỉ khảo cổ học Thiệu Dương, Đông Sơn (phường Hàm Rồng) - chiếc nôi rực rỡ của nền Văn hóa Đông Sơn thời dựng nước Văn Lang. Thời Bắc thuộc, vùng đất này mang tên quận Cửu Chân rồi đổi thành Ái Châu. 

Năm 1029 (niên hiệu Thiên Thành thứ hai thời vua Lý Thái Tông), tên gọi phủ Thanh Hóa chính thức xuất hiện trong sử sách, đánh dấu sự ra đời của danh xưng Thanh Hóa. Lỵ sở ban đầu đặt tại vùng đất Duy Tinh (nay thuộc xã Hậu Lộc). 

Trong lịch sử phong kiến độc lập, Thanh Hóa là vùng đất &quot;thang mộc&quot; phát tích của nhiều triều đại rực rỡ:
* Năm 1397, Hồ Quý Ly cho xây dựng kinh đô Thành nhà Hồ (nay thuộc xã Tây Đô, xã Vĩnh Lộc) bằng các khối đá xanh đồ sộ, làm trung tâm chính trị của triều Hồ.
* Năm 1418, từ vùng đất Lam Sơn (xã Lam Sơn), người anh hùng áo vải Lê Thái Tổ cùng các nghĩa sĩ dựng cờ khởi nghĩa Lam Sơn, đánh tan 10 vạn quân xâm lược nhà Minh, khôi phục nền độc lập cho dân tộc và lập nên vương triều Hậu Lê. Sau khi lên ngôi, Lê Lợi cho quy hoạch khu sơn lăng Lam Kinh làm nơi thờ cúng tổ tiên và an táng các vị hoàng đế, hoàng thái hậu triều Lê.
* Vùng đất này cũng là quê hương của các dòng chúa Trịnh (xã Biện Thượng), chúa Nguyễn và triều đình nhà Nguyễn (phát tích từ làng Gia Miêu, xã Hà Long).

Trong thế kỷ 20, quân dân Thanh Hóa lập chiến công kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, tiêu biểu là trận địa bảo vệ Cầu Hàm Rồng lịch sử (phường Hàm Rồng) bắc qua sông Mã, cùng tuyến vận tải hậu cần chi viện cho chiến dịch Điện Biên Phủ và chiến trường miền Nam.

=== Địa hình &amp; Phân vùng sinh thái ===
Địa hình tỉnh nghiêng dốc từ Tây Bắc xuống Đông Nam, đồi núi chiếm 3/4 diện tích tự nhiên, hội tụ đầy đủ 5 dạng cảnh quan sinh thái: núi cao, trung du, đồng bằng châu thổ, duyên hải và biển đảo:
* '''Vùng núi cao biên giới phía Tây &amp; Rừng nhiệt đới:''' Trải rộng qua các xã Mường Lát, Quan Hóa, Quan Sơn, Bá Thước, Thường Xuân, Như Xuân. Địa hình đồi núi hiểm trở, độ cao phổ biến từ 600 m đến 1.500 m so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu các dải rừng nhiệt đới thường xanh nguyên sinh nguyên vẹn: Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông (xã Pù Luông, xã Cổ Lũng) với các đỉnh núi đá vôi kỳ vĩ và ruộng bậc thang uốn lượn; Vườn Quốc gia Vườn quốc gia Bến En (xã Như Thanh) - nơi được mệnh danh là &quot;Hạ Long trên cạn&quot; với hồ Mực rộng 4.000 ha và 21 đảo nổi; cùng thượng nguồn sông Mã và Sông Chu dồi dào tiềm năng thủy điện.
* '''Vùng đồi trung du &amp; Bán sơn địa:''' Dải đất đỏ đồi bát úp màu mỡ tiếp giáp đồng bằng tại các xã Ngọc Lặc, Cẩm Thủy, Thạch Thành, Thọ Xuân, Triệu Sơn, Như Thanh; thuận lợi canh tác cây công nghiệp dài ngày (cao su, mía đường, chè) và cây ăn trái đặc sản.
* '''Vùng đồng bằng châu thổ sông Mã:''' Đồng bằng Thanh Hóa là đồng bằng phù sa lớn nhất miền Trung và thứ ba cả nước, bồi đắp bởi hệ thống sông Mã, sông Yên và sông Hoạt. Đây là vựa lúa thâm canh năng suất cao, trung tâm định cư đô thị sầm uất với các phường Hạc Thành, Đông Sơn, Quảng Phú, Hàm Rồng.
* '''Vùng duyên hải ven biển &amp; Biển đảo:''' Dải bờ biển dài 102 km từ xã Nga An qua xã Vạn Lộc, xã Hoằng Tiến, phường Sầm Sơn, xã Tiên Trang đến phường Nghi Sơn. Vùng biển có các cửa lạch sầm uất (Lạch Sung, Lạch Trường, Lạch Hới, Lạch Ghép, Lạch Bạng), nhiều bãi tắm cát mịn thoai thoải (Sầm Sơn, Hải Tiến, Hải Hòa, Bãi Đông) và cụm đảo tiền tiêu Hòn Mê (phường Hải Bình), Hòn Nẹ án ngữ ngoài khơi.

=== Dân cư &amp; Bản sắc văn hóa ===
Dân số Thanh Hóa đạt trên 4,32 triệu người. Người Kinh chiếm 81,7% dân số, cư trú tập trung tại vùng đồng bằng châu thổ và duyên hải. Các huyện vùng cao miền Tây là địa bàn sinh sống ngàn đời của 6 dân tộc thiểu số anh em: người Mường (đông nhất tại Cẩm Thủy, Ngọc Lặc, Thạch Thành), người Thái (tập trung tại Quan Hóa, Bá Thước, Thường Xuân), người Dao, người H'Mông (vùng cao Mường Lát), người Thổ và người Khơ Mú.

Bản sắc văn hóa xứ Thanh mang tính chất kết nối văn hóa Bắc - Trung Bộ độc đáo:
* '''Di sản phi vật thể đặc sắc:''' Nghệ thuật diễn xướng Trò Xuân Phả (xã Xuân Trường cũ, nay thuộc xã Thọ Xuân) với 5 điệu múa mặt nạ độc nhất vô nhị phản ánh bang giao thời Đinh - Tiền Lê; điệu Hò sông Mã khỏe khoắn gắn với nhịp chèo lái của người vạn chài vượt thác ghềnh; cùng Trò Chiềng (xã Yên Ninh) và các làn điệu khua luống, cồng chiêng Mường, múa xòe Thái.
* '''Hệ thống lễ hội truyền thống:''' Hàng năm diễn ra hơn 300 lễ hội, tiêu biểu gồm Lễ hội Lam Kinh (ngày 22 tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn), Lễ hội Đền Bà Triệu (tháng 2 âm lịch tại xã Triệu Lộc), Lễ hội Lê Hoàn (xã Xuân Lập), Lễ hội Cầu phúc Đền Độc Cước (phường Sầm Sơn), Lễ hội đền Nưa - Am Tiên (xã Tân Ninh) và Lễ hội Mường Khô (xã Điền Lư).

=== Khí hậu ===
Thanh Hóa nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa biển, chịu tác động phân hóa giữa hoàn lưu gió mùa Đông Bắc lạnh vào mùa đông và gió phơn Tây Nam khô nóng vào mùa hè:

* '''Mùa xuân''' (tháng 2 đến tháng 4): Nền nhiệt ấm dần, thường có mưa phùn và sương mù nhẹ; nhiệt độ trung bình từ 19 đến 24 °C; là mùa cao điểm du khách hành hương trẩy hội Lam Kinh, đền Bà Triệu, Phủ Na, Am Tiên.
* '''Mùa hè''' (tháng 5 đến tháng 8): Thời tiết nắng nhiều, nhiệt độ ban ngày vùng đồng bằng có thể lên tới 36 đến 39 °C do ảnh hưởng của gió Lào khô rát; đây là mùa cao điểm tắm biển tại Sầm Sơn, Hải Tiến, Bãi Đông. Ngược lại, vùng núi cao Pù Luông luôn mát mẻ với nền nhiệt chỉ từ 20 đến 26 °C, thích hợp cho du lịch nghỉ dưỡng trốn nóng.
* '''Mùa thu &amp; Mùa vàng Pù Luông''' (tháng 9 đến tháng 10): Tiết trời khô ráo, nắng hanh vàng dịu mát, nhiệt độ dao động 23 đến 28 °C; là thời điểm lý tưởng nhất trong năm để khám phá di tích lịch sử và ngắm ruộng bậc thang lúa chín vàng tại Pù Luông.
* '''Mùa đông''' (tháng 11 đến tháng 1 năm sau): Gió mùa Đông Bắc mang thời tiết lạnh khô đầu mùa và rét ẩm cuối mùa; nhiệt độ ban đêm tại các xã vùng cao biên giới (Mường Lát, Pù Luông) có thời điểm hạ xuống dưới 8 °C.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:90%; margin:auto;&quot;
|+ Bảng dữ liệu khí hậu tỉnh Thanh Hóa (Trạm Thanh Hóa)
|-
! Tháng !! T1 !! T2 !! T3 !! T4 !! T5 !! T6 !! T7 !! T8 !! T9 !! T10 !! T11 !! T12 !! Năm
|-
| '''Cao nhất °C (°F)''' || 20 (68) || 20 (68) || 23 (73) || 27 (81) || 31 (88) || 33 (91) || 33 (91) || 32 (90) || 30 (86) || 28 (82) || 25 (77) || 22 (72) || '''27 (81)'''
|-
| '''Thấp nhất °C (°F)''' || 14 (57) || 15 (59) || 18 (64) || 21 (70) || 24 (75) || 26 (79) || 26 (79) || 25 (77) || 24 (75) || 22 (72) || 19 (66) || 15 (59) || '''21 (70)'''
|-
| '''Lượng mưa mm (inch)''' || 25 (1.0) || 30 (1.2) || 45 (1.8) || 80 (3.1) || 170 (6.7) || 220 (8.7) || 240 (9.4) || 320 (12.6) || 390 (15.4) || 260 (10.2) || 75 (3.0) || 25 (1.0) || '''1.880 (74.0)'''
|}

== Đến ==
[[Tập tin:Tho_Xuan_airport.jpg|nhỏ|Nhà ga hành khách Cảng hàng không Thọ Xuân tại xã Sao Vàng]]

Thanh Hóa giữ vai trò đầu mối giao thông đa phương thức kết nối các tỉnh phía Bắc với Bắc Trung Bộ qua đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt Bắc Nam và cảng biển nước sâu.

=== Bằng đường hàng không ===
* {{địa điểm
| tên=Cảng hàng không Thọ Xuân | tên khác=Tho Xuan Airport | ký hiệu=THD
| địa chỉ=xã Sao Vàng | vĩ độ=19.9014 | kinh độ=105.4678 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 38 km về phía Tây dọc Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3830 668 | trang web=https://thoxuanairport.vn
| nội dung=Sân bay cấp 4E phục vụ các chuyến bay nội địa khứ hồi hàng ngày kết nối thẳng với [[Thành phố Hồ Chí Minh]], [[Cần Thơ]], [[Nha Trang]], [[Đà Nẵng]], [[Phú Quốc]], [[Buôn Ma Thuột]] do các hãng Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways khai thác.
}}

=== Bằng đường bộ ===
* '''Hành lang Cao tốc Bắc - Nam phía Đông:'''
  * Tuyến Cao tốc Mai Sơn - Quốc lộ 45 và Quốc lộ 45 - Nghi Sơn kết nối thông suốt từ Ninh Bình qua phường Quang Trung, xã Hà Long, xã Thiệu Hóa, phường Đông Quang đến phường Nghi Sơn.
  * Thời gian di chuyển bằng ô tô từ trung tâm thủ đô Hà Nội về phường Hạc Thành chỉ mất khoảng 1 giờ 45 phút (150 km); và đến Khu kinh tế Nghi Sơn khoảng 2 giờ 30 phút.
* '''Trục Quốc lộ 1A:''' Chạy dọc suốt chiều dài tỉnh qua phường Quang Trung, xã Hà Trung, xã Hậu Lộc, xã Hoằng Hóa, phường Hạc Thành, xã Quảng Xương đến phường Tĩnh Gia và phường Nghi Sơn.
* '''Đường Hồ Chí Minh:''' Chạy uốn lượn qua các xã miền núi phía Tây: xã Thạch Quảng, xã Cẩm Thủy, xã Kiên Thọ, xã Lam Sơn, xã Như Xuân sang tỉnh Nghệ An.
* '''Tuyến Quốc lộ 47:''' Trục Đông - Tây nối từ cảng biển phường Sầm Sơn qua phường Hạc Thành, xã Triệu Sơn lên Cảng hàng không Thọ Xuân và xã Lam Sơn.
* '''Tuyến Quốc lộ 217:''' Trục hành lang giao thương kết nối từ Quốc lộ 1A qua xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ), xã Cẩm Thủy, xã Bá Thước, xã Quan Sơn lên Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo (xã Na Mèo) sang tỉnh Hủa Phăn (Lào).
* '''Xe khách liên tỉnh &amp; Limousine:'''
  * Xe Limousine chất lượng cao (9 - 11 chỗ): Các hãng uy tín như Đại Nam, Vân Anh, Nam Hà Ly, Bằng Phấn hoạt động liên tục với tần suất 30 phút/chuyến từ 05:00 đến 21:00 hàng ngày, đón trả khách tận nơi giữa nội thành Hà Nội và phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn. Giá vé: 180.000 - 250.000 VNĐ/vé.
  * Xe khách tuyến cố định: Xuất bến từ Bến xe Giáp Bát, Bến xe Nước Ngầm, Bến xe Mỹ Đình (Hà Nội) về Bến xe phía Bắc, Bến xe phía Nam (phường Hạc Thành), Bến xe Sầm Sơn và Bến xe Nghi Sơn. Giá vé: 100.000 - 150.000 VNĐ/vé.

=== Bằng đường sắt ===
Trục [[Đường sắt Bắc Nam]] chạy dài hơn 98 km qua địa bàn tỉnh với 10 nhà ga đón trả khách và hàng hóa:
* '''Ga Thanh Hóa''' (Đường Dương Đình Nghệ, phường Hạc Thành): Ga loại 1 đón trả hành khách cho toàn bộ các đoàn tàu khách nhanh Thống Nhất SE1 đến SE8; là điểm trung chuyển chính để du khách tiếp cận bãi biển Sầm Sơn, di tích Lam Kinh, Thành nhà Hồ.
* Các ga trung gian khác phục vụ tàu địa phương gồm Ga Bỉm Sơn (phường Bỉm Sơn), Ga Đò Lèn (xã Hà Trung), Ga Nghĩa Trang (xã Hoằng Hóa), Ga Yên Thái (xã Nông Cống) và Ga Khoa Trường (phường Nghi Sơn).

=== Bằng đường biển ===
* '''Cảng nước sâu Nghi Sơn (phường Nghi Sơn):''' Cụm cảng biển nước sâu quốc tế lớn nhất khu vực Bắc Trung Bộ, có luồng tàu sâu tiếp nhận các tàu hàng siêu trường siêu trọng đến 70.000 DWT cập bến làm hàng và đón các tàu du lịch biển quốc tế.

== Di chuyển ==
[[Tập tin:San-thanh-hoa-thay-da-doi-thit-truoc-them-flc-cup-2016.jpg|nhỏ|Khu vực trung tâm đô thị phường Hạc Thành]]

* '''Mạng lưới xe buýt nội tỉnh:''' Hệ thống vận tải xe buýt công cộng phủ sóng rộng khắp từ trung tâm phường Hạc Thành đi các phường, xã du lịch:
  * Tuyến buýt số 01: Ga Thanh Hóa - phường Sầm Sơn - Cảng Hới.
  * Tuyến buýt số 02: phường Hạc Thành - xã Vĩnh Lộc (Thành nhà Hồ) - phường Sầm Sơn.
  * Tuyến buýt số 03: phường Hàm Rồng - phường Hạc Thành - Khu kinh tế Nghi Sơn (Cầu Hổ).
  * Tuyến buýt số 04: phường Hạc Thành - xã Triệu Sơn - xã Lam Sơn - xã Thường Xuân.
  * Tuyến buýt số 14: phường Sầm Sơn - Ga Thanh Hóa - Suối cá Cẩm Lương (xã Cẩm Lương).
* '''Thuê xe máy tự lái:''' Phương tiện linh hoạt và phổ biến nhất để tự do phượt cung đường đèo núi Tây Bắc (Pù Luông, Cẩm Thủy, Như Xuân) hoặc di chuyển giữa các bãi biển. Các cơ sở thuê xe máy tập trung quanh Ga Thanh Hóa, trung tâm phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn và các khu homestay tại xã Pù Luông với giá thuê từ 120.000 - 160.000 VNĐ/ngày.
* '''Xe điện du lịch:''' Hoạt động với quy mô hàng ngàn xe phục vụ đưa đón du khách ngắm cảnh dọc theo các tuyến đường ven biển Hồ Xuân Hương, bãi tắm A, B, C, D tại phường Sầm Sơn và khu du lịch biển xã Hoằng Tiến (Hải Tiến).
* '''Taxi:''' 
  * Taxi Mai Linh Thanh Hóa: ☎ +84 237 3757 575
  * Taxi Bắc Trung Nam: ☎ +84 237 3888 999
  * Taxi Rạng Đông: ☎ +84 237 3858 585
  * Taxi Lam Sơn: ☎ +84 237 3885 885
  * Ứng dụng gọi xe công nghệ Grab và Xanh SM hoạt động đón trả khách tại phường Hạc Thành, phường Sầm Sơn, phường Bỉm Sơn.
== Tham quan ==
{{mapframe}}
[[Tập tin:Cổng Nam.jpg|nhỏ|Cổng Nam Thành nhà Hồ xây bằng đá xanh nguyên khối tại xã Tây Đô]]

=== Di sản Thế giới Thành nhà Hồ &amp; Vùng Đất Cố đô ===
* {{xem
| tên=Di sản Văn hóa Thế giới Thành nhà Hồ | tên khác=Tây Đô / An Tôn Thành
| trang web=http://thanhnhaho.vn | email=
| địa chỉ=xã Tây Đô và xã Vĩnh Lộc | vĩ độ=20.0780 | kinh độ=105.6060 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 45 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3869 119 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé tham quan: 40.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Công trình kiến trúc kinh thành bằng đá đồ sộ duy nhất còn lại ở Đông Nam Á được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 2011. Thành do Hồ Quý Ly cho xây dựng vào năm 1397 dưới triều Trần Thuận Tông, giữ vai trò kinh đô của nước Đại Ngu (triều Hồ). Tòa thành hình vuông dài hơn 870 m mỗi chiều, tường thành ghép hoàn toàn bằng các khối đá xanh vôi nguyên khối nặng từ 10 đến 26 tấn gọt đẽo vuông vức, xếp khít vào nhau mà không cần vôi vữa kết dính. Quần thể tham quan gồm:
* '''Bốn cổng thành vòm cuốn:''' Cổng Nam (Tiền), Cổng Bắc (Hậu), Cổng Đông (Tả), Cổng Tây (Hữu) được ghép bằng các phiến đá hình múi bưởi chịu lực hoàn hảo; cổng Nam là cổng lớn nhất với 3 vòm cuốn cửa đá cao hơn 9 m.
* '''Đàn tế Nam Giao (núi Đôn):''' Nơi vua Hồ làm lễ tế trời đất, bảo tồn gần như nguyên vẹn mặt bằng hình chữ nhật đa tầng bậc đá hướng về phương Nam.
* '''Động Tiên Sơn (núi Tiến Sĩ):''' Hang động karst tự nhiên lưu giữ hệ thống măng đá hình tượng Phật và các nhũ đá cộng hưởng âm thanh độc đáo.
}}

[[Tập tin:Le Loi statue1.jpg|nhỏ|Tượng đài Vua Lê Thái Tổ trong khuôn viên Tòa điện Lam Kinh tại xã Lam Sơn]]

=== Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh &amp; Lăng miếu Triều Hậu Lê ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Lam Kinh | tên khác=Lam Sơn Kinh / Tây Kinh
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Lam Sơn và xã Kiên Thọ | vĩ độ=19.9280 | kinh độ=105.3950 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 50 km về phía Tây dọc trục Quốc lộ 47
| điện thoại=+84 237 3838 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé tham quan: 30.000 VNĐ/người
| nội dung=&quot;Kinh đô thờ tự&quot; và khu sơn lăng của hoàng gia nhà Hậu Lê khởi dựng từ năm 1433 sau khi Lê Thái Tổ (Lê Lợi) băng hà. Quần thể quy hoạch theo thế đất phong thủy tựa lưng vào núi Dầu, mặt hướng ra sông Ngọc uốn lượn; bao gồm:
* '''Cầu Bạch (Cầu Tiên Lữ):''' Cây cầu vòm gỗ bắc qua sông Ngọc dẫn lối vào cửa ngõ cấm địa lăng tẩm.
* '''Chính điện Lam Kinh:''' Khối điện ngọc bằng gỗ lim nguyên khối đồ sộ phục dựng theo kiến trúc hình chữ &quot;Công&quot; với 138 cột gỗ lim lớn, mái lợp ngói mũi hài phục cổ.
* '''Bia Vĩnh Lăng (Bảo vật Quốc gia):''' Tấm bia đá xanh nguyên khối khổng lồ cao 2,79 m do Nguyễn Trãi soạn văn bia ca ngợi công đức và sự nghiệp cứu nước hiển hách của Lê Lợi; thân bia đặt trên lưng rùa đá chạm hoa văn rồng thời Lê sơ.
* '''Khu lăng mộ hoàng gia:''' Nơi an táng vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Thánh Tông, Lê Hiến Tông và Hoàng thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Đền thờ Lê Hoàn | tên khác=Lê Đại Hành Hoàng Đế Miếu
| trang web= | email=
| địa chỉ=Làng Trung Lập, xã Xuân Lập | vĩ độ=19.9520 | kinh độ=105.4650 | chỉ đường=Cách di tích Lam Kinh 10 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Ngôi đền cổ phụng thờ Hoàng đế Lê Đại Hành (Lê Hoàn) - người có công đánh tan quân Tống xâm lược năm 981 và lập nên vương triều Tiền Lê. Đền xây dựng từ thế kỷ 11 trên nền quê hương của vua; kiến trúc gỗ lim chữ &quot;Công&quot; bảo tồn nguyên vẹn các mảng chạm khắc rồng mây thời Hậu Lê, đĩa đá cổ nghìn năm và hai bia đá niên hiệu Cảnh Hưng.
}}

* {{xem
| tên=Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Bà Triệu | tên khác=Triệu Thị Trinh Temple
| trang web= | email=
| địa chỉ=Núi Gai, xã Triệu Lộc | vĩ độ=19.9850 | kinh độ=105.8520 | chỉ đường=Nằm sát trục Quốc lộ 1A
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 18:00 | giá=Miễn phí
| nội dung=Quần thể di tích tưởng niệm nữ anh hùng dân tộc Triệu Thị Trinh - người dấy binh khởi nghĩa chống ách đô hộ của quân Đông Ngô năm 248 với lời tuyên thệ: &quot;Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông&quot;. Đền gồm tam quan, tiền đường, trung đường, hậu cung xây tựa vào sườn núi Gai rợp bóng thông cổ thụ, kề bên là lăng mộ Bà Triệu trên đỉnh núi Tùng và tháp Mộ tướng quân Bồ Đao.
}}

[[Tập tin:Bãi biển Sầm Sơn 2.jpg|nhỏ|Bãi tắm Sầm Sơn sầm uất nhìn từ trên cao tại phường Sầm Sơn]]

=== Bán đảo Đô thị Du lịch Biển Sầm Sơn &amp; Dải Ven biển ===
* {{xem
| tên=Khu Du lịch Nghỉ mát Biển Sầm Sơn | tên khác=Sam Son Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Sầm Sơn và phường Nam Sầm Sơn | vĩ độ=19.7450 | kinh độ=105.9050 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 16 km về phía Đông theo Đại lộ Nam Sông Mã hoặc Quốc lộ 47
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí tắm biển
| nội dung=Đô thị du lịch biển lâu đời và sầm uất bậc nhất miền Bắc do người Pháp quy hoạch khai thác nghỉ dưỡng từ năm 1906. Bờ biển trải dài hơn 9 km cát mịn thoai thoải chia thành 4 bãi tắm A, B, C, D dọc đại lộ Hồ Xuân Hương; độ mặn nước biển vừa phải, sóng biển dồi dào. Cảnh quan danh thắng trên dãy núi Trường Lệ gồm:
* '''Đền Độc Cước:''' Ngôi đền cổ tọa lạc trên mỏm đá Cổ Rùa nhô hẳn ra mép biển ngắm sóng vỗ, thờ vị thần một chân dũng mãnh tự chẻ đôi thân mình để vừa đánh giặc quỷ ngoài biển vừa bảo vệ dân làng trên bờ.
* '''Hòn Trống Mái:''' Cụm ba khối đá tự nhiên xếp chênh vênh trên đỉnh núi Trường Lệ; gồm hòn bằng phẳng làm bệ đỡ, hai khối đá nhọn đứng nghiêng tựa vào nhau hình dáng đôi chim son sắt gắn bó, biểu tượng của tình yêu thủy chung.
* '''Chùa Cô Tiên:''' Ngôi chùa thanh tịnh ngự trên đỉnh núi Đầu Voi xây dựng từ thời Lý, nơi thờ đức Phật và bà chúa chữa bệnh cứu nhân độ thế.
* '''Quảng trường Biển &amp; Công viên nước Sun World Sầm Sơn:''' Không gian lễ hội biển hiện đại quy mô 2 ha với trục đại lộ cảnh quan, nhạc nước màu ban đêm và tổ hợp vui chơi giải trí cảm giác mạnh.
}}

* {{xem
| tên=Khu Du lịch Biển Hải Tiến | tên khác=Hai Tien Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Hoằng Tiến và xã Hoằng Thanh | vĩ độ=19.8650 | kinh độ=105.9520 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 20 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Bãi biển sinh thái mới dài hơn 12 km còn lưu giữ nét hoang sơ tự nhiên; dải cát phẳng mịn chạy dài thoai thoải kề rặng phi lao chắn gió xanh ngút ngàn, sóng biển êm ả không có dòng xoáy cát ngầm; gần kề là làng cá Lạch Trường và cồn cát tự nhiên.
}}

* {{xem
| tên=Bãi biển Bãi Đông &amp; Quần thể Biển Hải Hòa | tên khác=East Beach &amp; Hai Hoa Beach
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Nghi Sơn và phường Hải Bình | vĩ độ=19.3150 | kinh độ=105.8050 | chỉ đường=Nằm trên bán đảo Nghi Sơn kề cảng biển nước sâu
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Vé vào cổng Bãi Đông: 15.000 VNĐ/người
| nội dung=Bãi biển nằm nép mình dưới chân mũi đá hoa cương nhô ra biển của bán đảo Nghi Sơn; nước biển trong suốt nhìn thấu đáy cát, bờ đá ghềnh đá trầm tích rêu phong và các hàng đu quay ngắm biển mộc mạc; kề bên là bãi cát Hải Hòa trải dài hàng cây phi lao tĩnh lặng.
}}

[[Tập tin:Suoi ca Cam Luong.jpg|nhỏ|Đàn cá thần tự nhiên dày đặc tại chân núi Trường Sinh, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú)]]

=== Khu Bảo tồn Thiên nhiên, Suối cá Thần &amp; Vườn Quốc gia ===
* {{xem
| tên=Suối cá thần Cẩm Lương | tên khác=Ngọc Lương Fish Stream
| trang web= | email=
| địa chỉ=Bản Ngọc, xã Cẩm Lương cũ (nay thuộc xã Cẩm Tú) | vĩ độ=20.1833 | kinh độ=105.3333 | chỉ đường=Cách trung tâm phường Hạc Thành 80 km về phía Tây Bắc
| điện thoại=+84 237 3865 234 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:00 - 17:30 | giá=20.000 VNĐ/người lớn
| nội dung=Hiện tượng tự nhiên kỳ thú nằm dưới chân núi Trường Sinh; dòng suối nước ngọt chỉ dài hơn 100 m, rộng 3 - 4 m chảy từ lòng hang đá vôi ra sông Mã là nơi trú ngụ của hàng ngàn cá thể cá dốc (loài cá thuộc họ cá chép) thân thon dài, vảy ánh bạc xanh và vây đỏ au. Đàn cá bơi lội dày đặc tầng tầng lớp lớp nhưng nước suối luôn giữ độ trong vắt không mùi tanh; người dân bản Mường tôn thờ gọi là &quot;cá thần&quot;, gìn giữ bảo vệ không ai dám đánh bắt ăn thịt. Kề bên là Chùa Ngọc và Đền thờ Tứ Phủ Long Vương.
}}

* {{xem
| tên=Khu Bảo tồn Thiên nhiên Pù Luông | tên khác=Pu Luong Nature Reserve
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Pù Luông và xã Cổ Lũng | vĩ độ=20.4500 | kinh độ=105.1500 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 130 km theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 15
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí vào khu bảo tồn
| nội dung=Khu bảo tồn rừng nhiệt đới trên núi đá vôi rộng hơn 17.600 ha kẹp giữa hai thung lũng Bản Đôn và Cổ Lũng ở độ cao 800 - 1.700 m so với mực nước biển, có khí hậu quanh năm mát mẻ trong lành tựa cao nguyên. Điểm nhấn cảnh quan gồm:
* '''Ruộng bậc thang Bản Đôn &amp; Bản Kho Mường:''' Các dải ruộng bậc thang tầng tầng lớp lớp uốn lượn ôm trọn các nếp nhà sàn gỗ mái lá cọ của đồng bào người Thái và Mường; đẹp nhất vào mùa nước đổ (tháng 5) và mùa lúa chín vàng óng (tháng 9 - 10).
* '''Hệ thống Guồng nước (Cọn nước) suối Chàm:''' Hàng chục guồng nước bằng tre nứa khổng lồ do đồng bào Thái tự chế tạo tận dụng sức nước tự nhiên quay tròn đưa nước lên các máng tre tưới tiêu cho đồng lúa.
* '''Thác Hiêu (xã Cổ Lũng):''' Dòng thác nước tự nhiên bắt nguồn từ lòng núi đá vôi đổ qua các tầng đá làm đông kết vôi hóa thân cây rêu phong, nước trong vắt mát lạnh quanh năm.
}}

* {{xem
| tên=Vườn Quốc gia Bến En | tên khác=Ben En National Park
| trang web=http://benennp.com.vn | email=
| địa chỉ=xã Như Thanh | vĩ độ=19.6180 | kinh độ=105.5150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 36 km về phía Tây Nam theo Tỉnh lộ 505
| điện thoại=+84 237 3848 008 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:30 | giá=Vé vào cổng: 30.000 VNĐ; vé cano/thuyền du lịch lòng hồ tính riêng
| nội dung=Vườn quốc gia rộng hơn 14.700 ha bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới thường xanh và hồ Mực - hồ nước tự nhiên rộng hơn 4.000 ha với 21 hòn đảo đất xanh ngắt nổi giữa mặt nước phẳng lặng soi bóng mây trời. Nơi đây là môi trường sống của quần thể lim xanh nghìn năm tuổi, cây sến mật quý hiếm cùng hàng trăm loài chim thú hoang dã (khỉ mặt đỏ, gà tiền, voọc mông trắng); du khách đi thuyền máy du ngoạn quanh các đảo nổi, câu cá và cắm trại ven hồ.
}}

[[Tập tin:Tòa Giám mục Thanh Hóa.jpeg|nhỏ|Tòa Giám mục Giáo phận Thanh Hóa tại phường Hạc Thành]]

=== Quần thể Tôn giáo, Cụm Di tích Nga Sơn &amp; Lịch sử Đô thị ===
* {{xem
| tên=Khu Di tích Lịch sử Cầu Hàm Rồng &amp; Đồi C4 Quyết Thắng | tên khác=Ham Rong Bridge Relics
| trang web= | email=
| địa chỉ=phường Hàm Rồng | vĩ độ=19.8350 | kinh độ=105.7720 | chỉ đường=Bắc qua sông Mã trên tuyến Quốc lộ 1A cũ
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=Cả ngày | giá=Miễn phí
| nội dung=Chứng tích lịch sử quân sự oanh liệt của quân dân Thanh Hóa trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Mỹ. Cây cầu đường sắt - đường bộ khung thép kiên cố bắc qua dòng sông Mã kẹp giữa núi Rồng và núi Ngọc; nơi đây đã bắn rơi 106 máy bay hiện đại của Mỹ trong giai đoạn 1965 - 1972. Khuôn viên kề bên gồm Đồi C4 trận địa pháo cao xạ, Đền thờ các bà mẹ Việt Nam anh hùng và Làng cổ Đông Sơn lưu giữ dấu tích văn hóa Đông Sơn thời tiền sử.
}}

* {{xem
| tên=Cụm Danh thắng Động Từ Thức &amp; Chiến khu Ba Đình | tên khác=Tu Thuc Cave
| trang web= | email=
| địa chỉ=xã Nga An và xã Ba Đình | vĩ độ=20.0350 | kinh độ=106.0150 | chỉ đường=Cách phường Hạc Thành 40 km về phía Đông Bắc
| điện thoại= | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=07:30 - 17:00 | giá=Vé Động Từ Thức: 20.000 VNĐ/người
| nội dung=Quần thể di tích danh lam thắng cảnh gắn với truyện cổ tích Từ Thức gặp tiên thời Trần. Động ăn sâu vào lòng núi đá vôi với hai phần động ngoài và động trong; thạch nhũ rủ nhiều tầng lớp phát quang lấp lánh mô phỏng bàn cờ tiên, kho tiền, kho thóc, bọc ngọc và dấu chân chàng Từ Thức trên vách đá; kề bên là Đền thờ Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu đỏ và Di tích lịch sử căn cứ khởi nghĩa Ba Đình năm 1886.
}}

* {{xem
| tên=Quần thể Tòa Giám mục Thanh Hóa &amp; Nhà thờ Chính tòa | tên khác=Thanh Hoa Cathedral
| trang web=https://giaophanthanhhoa.net | email=
| địa chỉ=Số 44 Đường Trường Thi, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Trung tâm phường
| điện thoại=+84 237 3852 931 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=06:00 - 18:30 | giá=Miễn phí
| nội dung=Trung tâm giáo phận Công giáo Thanh Hóa với nhà thờ chính tòa xây dựng từ đầu thế kỷ 20 mang phong cách kiến trúc Gothic phương Tây thanh thoát, tháp chuông chuốt nhọn cao ráo và khuôn viên Tòa Giám mục rợp bóng cây cổ thụ tĩnh lặng giữa lòng đô thị.
}}

== Hoạt động ==
* '''Tắm biển và trải nghiệm thể thao nước tại Sầm Sơn:''' Hòa mình vào làn sóng biển dồi dào tại bãi tắm A, B, C (phường Sầm Sơn), thử sức các trò chơi môtô nước lướt sóng, dù bay cano trên biển và dạo bước trên phố đi bộ ngắm nhạc nước Sun World ban đêm.
* '''Trekking săn mây và ngắm ruộng bậc thang Pù Luông:''' Đi bộ dã ngoại qua các cung đường mòn len lỏi giữa ruộng bậc thang từ Bản Đôn sang bản Kho Mường (xã Pù Luông), ngắm guồng nước tre cọn nước quay tròn ven suối Chàm và đắm mình trong dòng nước mát lạnh của Thác Hiêu (xã Cổ Lũng).
* '''Du thuyền ngắm cảnh lòng hồ Mực Bến En:''' Thuê thuyền máy lướt trên mặt nước trong xanh phẳng lặng tại xã Như Thanh, khám phá các đảo nổi xanh ngắt nguyên sinh và ngắm nhìn các bầy chim nước bay về tổ lúc chiều buông.
* '''Thử thách leo núi chinh phục quần thể đá Thành nhà Hồ:''' Đi bộ men theo con đường lát đá cổ khám phá kỹ thuật ghép các phiến đá vôi khổng lồ nặng hàng chục tấn tại bốn cổng vòm cuốn thành Tây Đô (xã Tây Đô) và leo lên Đàn tế Nam Giao trên núi Đôn.
* '''Ngắm và cho đàn cá thần ăn tại suối Ngọc Lương:''' Tận tay tung rau muống, bỏng ngô cho hàng ngàn cá thể cá dốc tự nhiên vây quanh chân tại dòng suối đá Bản Ngọc (xã Cẩm Tú) và khám phá hang động Thần cá trên núi Trường Sinh.
* '''Hành hương chiêm bái di sản đầu xuân Lam Kinh &amp; Đền Bà Triệu:''' Tham gia Lễ hội Lam Kinh (tháng 8 âm lịch tại xã Lam Sơn) chiêm ngưỡng các bài tế cung đình cổ truyền, xem diễn xướng Trò Xuân Phả và rước kiệu Bà Triệu linh thiêng tại núi Gai (xã Triệu Lộc).
* '''Trải nghiệm du ngoạn đường sông dọc sông Mã qua Cầu Hàm Rồng:''' Đi thuyền du lịch xuất bến từ chân cầu Hàm Rồng (phường Hàm Rồng) ngược dòng sông Mã, nghe các nghệ nhân bản địa hát điệu Hò sông Mã mộc mạc và ghé thăm Chùa Sùng Nghiêm, Đền Cô Bơ.
== Mua sắm ==
Sản vật của tỉnh Thanh Hóa phản ánh sự trù phú của vùng đồng bằng châu thổ sông Mã, nguồn hải sản dồi dào từ biển Sầm Sơn, Nghi Sơn cùng các loại nông lâm sản đặc hữu miền núi phía Tây. Du khách có thể dễ dàng tìm mua các sản vật ẩm thực trứ danh và hàng thủ công mỹ nghệ tại các chợ truyền thống và trung tâm thương mại.

=== Đặc sản làm quà ===
* '''Nem chua Thanh Hóa:''' Món quà ẩm thực biểu tượng nức tiếng cả nước; làm từ thịt nạc mông lợn tươi nóng dẻo đem giã nhuyễn, trộn đều với bì lợn cạo sạch thái chỉ mỏng, thính gạo rang thơm, tỏi lát, ớt hiểm và lá đinh lăng tươi; gói chặt trong nhiều lớp lá chuối bánh tẻ để lên men chua tự nhiên từ 2 đến 3 ngày; thanh nem giòn sần sật, vị chua thanh, ngọt bùi hòa quyện vị cay nồng của ớt tỏi tại phường Hạc Thành, xã Hoằng Lộc.
* '''Chè lam Phủ Quảng:''' Món bánh kẹo cổ truyền có lịch sử hàng trăm năm gắn với vùng đất Phủ Quảng (xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô); làm từ bột gạo nếp cái hoa vàng rang chín mịn, mật mía thắng dẻo quánh, gừng tươi giã lấy nước cốt và lạc rang giòn; thanh chè dẻo mềm, vị ngọt đậm đà phảng phất vị cay ấm của gừng già, thường dùng kèm chén nước chè xanh nóng.
* '''Bánh gai Tứ Trụ:''' Bánh gai truyền thống danh tiếng của làng Mía (xã Thọ Diên cũ, nay thuộc xã Xuân Hòa); vỏ bánh làm từ gạo nếp cái giã nhuyễn với lá gai tươi tạo màu đen nhánh bóng mượt; nhân bánh gồm đậu xanh đồ chín đánh tơi, mỡ lợn ướp đường giòn sần sật, cùi dừa nạo sợi và dầu chuối; bọc trong lá chuối khô hấp chín tỏa hương thơm ngậy bùi ngọt sắc.
* '''Nước mắm Ba Làng &amp; Nước mắm Khúc Phụ:''' Nước mắm truyền thống sản xuất từ cá cơm tươi và muối hạt tinh khiết ủ chượp tự nhiên trong các thùng gỗ lớn từ 12 đến 24 tháng tại phường Hải Bình (Ba Làng, Nghi Sơn) và xã Hoằng Phụ cũ (Khúc Phụ, Hoằng Hóa); nước mắm có màu vàng rơm hoặc cánh gián trong vắt, mùi thơm nồng đượm, độ đạm tự nhiên cao và hậu vị béo ngọt sâu.
* '''Bánh đa cầu Bố &amp; Bánh đa biển Hậu Lộc:''' Chiếc bánh đa tròn to rắc ngập hạt vừng đen hoặc vừng trắng nướng phồng giòn rụm trên than củi tại phường Hạc Thành; cùng bánh đa biển làm từ bột gạo trộn thịt tôm, cá biển phơi khô tại xã Vạn Lộc.
* '''Chiếu cói Nga Sơn:''' Vùng đất Nga Sơn (xã Nga Sơn, xã Tân Tiến) là thủ phủ trồng cói nổi tiếng; sợi cói dài bóng mịn được dệt tay thủ công thành chiếu hoa, chiếu in chữ thọ, làn cói, thảm cói bền đẹp xuất khẩu.
* '''Mía đen Kim Tân:''' Cây mía tím thân mập lóng dài, vỏ mỏng, mềm xốp và mọng nước ngọt mát trồng tại vùng đất bãi phù sa xã Kim Tân.

[[Tập tin:Dac san Hau Loc01.JPG|nhỏ|Bánh đa biển phơi khô thủ công tại xã Vạn Lộc]]

=== Chợ truyền thống &amp; Trung tâm Mua sắm ===
* '''Chợ Vườn Hoa &amp; Chợ Tây Thành (phường Hạc Thành):''' Các chợ đầu mối thương mại sầm uất lớn nhất tỉnh, nơi tập trung hàng trăm gian hàng bày bán nem chua tươi, chè lam, hải sản khô và nông thổ sản các huyện miền núi.
* '''Chợ Cột Đỏ (phường Sầm Sơn):''' Khu chợ hải sản lâu đời tại trung tâm Sầm Sơn, nơi ngư dân đưa hải sản tươi sống đánh bắt lúc rạng đông vào bán: mực nhảy, cua gạch, ghẹ hoa, tôm he, bề bề và cá thu một nắng.
* '''Chợ Đò Lèn (xã Hà Trung):''' Chợ dân sinh truyền thống bên dòng sông Hoạt, đầu mối nông sản và bánh kẹo hạt truyền thống.
* '''Trung tâm Thương mại AEON MALL Thanh Hóa (phường Quảng Phú):''' Đại siêu thị tổng hợp phong cách Nhật Bản quy mô lớn nhất vùng Bắc Trung Bộ khai trương tháng 10 năm 2026, quy tụ hơn 130 thương hiệu thời trang, gia dụng quốc tế và chuỗi nhà hàng ẩm thực cao cấp.
* '''Trung tâm Thương mại Vincom Plaza Trần Phú (phường Hạc Thành):''' Tổ hợp mua sắm, ẩm thực và rạp chiếu phim hiện đại phục vụ nhu cầu người dân và du khách nội đô.

== Ẩm thực ==
Ẩm thực Thanh Hóa mang phong vị mộc mạc, đậm đà, sử dụng nhiều loại gia vị thảo mộc tự nhiên của núi rừng kết hợp nguồn thủy hải sản tươi sống của vùng cửa sông ven biển.

Các món ngon đặc trưng nhất định phải thưởng thức:
* '''Bánh khoái tép nồi gang:''' Món ăn vặt đường phố độc đáo tại phường Hạc Thành; bột gạo tẻ pha loãng tráng mỏng trên chảo gang nhỏ rực lửa củi; bên trên rải ngập tép riu sông tươi nhảy tanh tách xào sơ, rau cần ta thái khúc, bắp cải thái chỉ và trứng gà; lật vỏ bánh chín giòn rụm chấm cùng bát nước mắm pha tỏi ớt chua ngọt vắt chanh và sung muối chua chát.
* '''Chả tôm nướng than hoa:''' Tôm rảo hoặc tôm biển tươi bóc nõn giã nhuyễn bằng tay trộn cùng thịt ba chỉ băm nhỏ, hành khô phi thơm và chút gấc chín tạo màu đỏ cam tự nhiên; cuộn chặt trong lớp bánh phở mỏng thành từng cuốn nhỏ rồi kẹp vào nẹp tre tươi đem nướng trên than củi đỏ rực; ăn kèm rau sống và bát nước chấm đu đủ xanh chua ngọt cay nồng tại phường Hạc Thành.
* '''Gỏi cá nhệch Nga Sơn:''' Món ăn trứ danh vùng đồng cói xã Nga Sơn, xã Nga Thắng; con cá nhệch tươi sống lọc lấy hai dải thịt nạc thái lát mỏng bóp ráo nước rồi trộn thính gạo rang vàng; cuốn cùng hơn 15 loại lá rừng (lá sung, lộc vừng, vọng cách, lá mơ lông, lá ổi non, đinh lăng); chấm cùng loại nước chẻo đặc sánh nấu từ xương cá nhệch giã mịn, mẻ chua, mật mía, mắm tôm và riềng ớt thơm lừng cay nồng.
* '''Bánh đúc sốt xanh:''' Món quà chiều dân dã gắn với tuổi thơ xứ Thanh; nấu từ bột gạo tẻ ngâm nước vôi trong kết hợp nước cốt rau ngót hoặc rau má tạo màu xanh ngọc bích sánh mịn; múc ra bát nóng hổi phủ lên trên lớp đậu xanh đồ chín đánh tơi và tóp mỡ phi hành thơm giòn.
* '''Dê núi đá &amp; Gà đồi Vĩnh Lộc:''' Thịt dê chăn thả tự nhiên leo trèo trên vách núi đá vôi Thành nhà Hồ thịt săn chắc, thơm ngọt; chế biến thành dê tái chanh trộn vừng, dê nướng tảng than hoa, lẩu dê hầm ngải cứu tại xã Vĩnh Lộc, xã Tây Đô.
* '''Mực nhảy nướng &amp; Cua ghẹ hấp Sầm Sơn:''' Mực ống và mực sim câu đêm còn tươi sống nhấp nháy ánh sao; đem nướng than hoa hoặc hấp bia sả giữ nguyên độ giòn ngọt mọng nước sần sật tại các nhà hàng ven biển phường Sầm Sơn, phường Nghi Sơn.
* '''Canh lá đắng lòng lợn (Lá lồm):''' Món canh dược thiện truyền thống của người Mường tại xã Cẩm Tú, xã Ngọc Lặc; nấu từ lòng non lợn hoặc thịt bò băm xào thơm cùng lá đắng rừng thái nhỏ và tiết lợn; bát canh có vị đắng ngắt ban đầu nhưng để lại vị ngọt béo bùi thanh khiết sau khi nuốt.

=== Điểm ăn uống danh tiếng ===
* {{xem
| tên=Quán Chả tôm Bà Thật | trang web= | email=
| địa chỉ=Số 09 Đường Lê Thị Hoa, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8080 | kinh độ=105.7750 | chỉ đường=Gần khu vực Chợ Vườn Hoa
| điện thoại=+84 237 3854 678 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=14:00 - 18:30 hàng ngày | giá=35.000 - 50.000 VNĐ/đĩa
| nội dung=Quán ăn vỉa hè lâu đời nổi tiếng nhất thành phố chuyên phục vụ chả tôm nướng kẹp tre than hoa giòn rụm, vỏ bánh giòn tan nhân tôm thịt đậm đà thơm ngậy.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Gỏi cá nhệch Vũ Bảo | trang web=https://vubao.vn | email=
| địa chỉ=Km 12 Quốc lộ 47, xã Quảng Yên | vĩ độ=19.7850 | kinh độ=105.8120 | chỉ đường=Nằm trên trục đường từ phường Hạc Thành đi Sầm Sơn
| điện thoại=+84 237 3865 888 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=09:00 - 22:00 | giá=150.000 - 350.000 VNĐ/người
| nội dung=Cơ sở ẩm thực uy tín chuyên chế biến món gỏi cá nhệch chuẩn vị Nga Sơn truyền thống với bát chẻo nóng hổi đậm đà và khay lá rừng tươi non phong phú.
}}

* {{xem
| tên=Nhà hàng Hải sản Tý Tâm Sầm Sơn | trang web= | email=
| địa chỉ=Đại lộ Nam Sông Mã, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7550 | kinh độ=105.9120 | chỉ đường=Đối diện bãi tắm D kề quần thể FLC
| điện thoại=+84 976 123 456 | điện thoại miễn cước=
| giờ hoạt động=08:00 - 23:00 | giá=200.000 - 500.000 VNĐ/người
| nội dung=Nhà hàng hải sản tươi sống quy mô lớn ven biển, thực khách tự tay lựa chọn cua ghẹ, bề bề, mực ống, cá song bơi trong bể sủi để đầu bếp chế biến tại chỗ.
}}

== Đồ uống ==
* '''Rượu cần Nga Sơn &amp; Rượu nếp cái hoa vàng:''' Thức rượu truyền thống nấu từ gạo nếp cái ủ men lá thuốc bắc hạ thổ lâu năm tại xã Nga Sơn, nước rượu vàng óng thơm nồng đượm, vị cay ngọt êm say.
* '''Chè đắng Pù Luông &amp; Trà thảo dược Bản Đôn:''' Trà hãm từ lá đắng cổ thụ thu hái trên các đỉnh núi cao xã Pù Luông, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa.
* '''Bia hơi Thanh Hóa:''' Thương hiệu bia địa phương sản xuất từ những năm 1989; bia rót ra cốc sủi bọt trắng mịn, vị đắng thanh dịu mát lạnh, thưởng thức cùng đĩa nem chua nướng hoặc lạc rang vỉa hè ven bờ sông Mã.

== Nghỉ ngơi ==
Cơ sở hạ tầng lưu trú tại tỉnh Thanh Hóa phát triển mạnh mẽ với quy mô hàng chục ngàn phòng: từ các quần thể nghỉ dưỡng biển 5 sao tiêu chuẩn quốc tế tại phường Sầm Sơn, các khu resort sinh thái hòa mình vào mây ngàn tại xã Pù Luông, đến các khách sạn thương mại cao tầng tại phường Hạc Thành và bán đảo Nghi Sơn:

=== Khu Nghỉ dưỡng Biển Cao cấp &amp; Khách sạn Thương mại ===
* {{ngủ
| tên=FLC Luxury Resort &amp; Grand Hotel Samson | trang web=https://flchotelsresorts.com | email=
| địa chỉ=Đường Hồ Xuân Hương, phường Sầm Sơn | vĩ độ=19.7620 | kinh độ=105.9180 | chỉ đường=Nằm kề cửa sông Mã đổ ra biển
| điện thoại=+84 237 8788 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.800.000 - 6.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Quần thể nghỉ dưỡng 5 sao quy mô lớn nhất Bắc Trung Bộ trải dài ven biển, sở hữu hồ bơi nước mặn ngoài trời lớn nhất Việt Nam (5.100 m²), sân golf FLC Golf Links 18 hố dạng links ven biển do Nicklaus Design thiết kế, trung tâm hội nghị quốc tế 1.300 chỗ và chuỗi biệt thự villa hướng biển riêng tư.
}}

* {{ngủ
| tên=Vinpearl Hotel Thanh Hóa (Meliá Vinpearl) | trang web=https://melia.com | email=
| địa chỉ=Số 27 Đường Trần Phú, phường Hạc Thành | vĩ độ=19.8050 | kinh độ=105.7780 | chỉ đường=Tọa lạc ngay ngã tư giao lộ trung tâm
| điện thoại=+84 237 8888 999 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.200.000 - 3.500.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khách sạn 5 sao cao 33 tầng biểu tượng đô thị phường Hạc Thành với 222 phòng nghỉ tiện nghi view toàn cảnh thành phố, hồ bơi bốn mùa trong nhà, phòng tập gym hiện đại, spa trị liệu và sky bar sang trọng trên tầng thượng.
}}

* {{ngủ
| tên=Flamingo Ibiza Hải Tiến Resort | trang web=https://flamingoresorts.vn | email=
| địa chỉ=Mũi Linh Trường, xã Hoằng Tiến | vĩ độ=19.8750 | kinh độ=105.9580 | chỉ đường=Mặt tiền dải bờ biển Hải Tiến
| điện thoại=+84 237 8866 888 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.400.000 - 4.200.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Tổ hợp nghỉ dưỡng giải trí biển cao cấp với các tòa tháp căn hộ khách sạn rực rỡ sắc màu, công viên ánh sáng biển, trung tâm khoáng nóng onsen chăm sóc sức khỏe và chuỗi câu lạc bộ bãi biển sôi động.
}}

=== Resort Sinh thái Vùng cao &amp; Homestay Bản làng ===
* {{ngủ
| tên=Pù Luông Retreat | trang web=https://puluongretreat.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4480 | kinh độ=105.1550 | chỉ đường=Nằm trên triền sườn đồi nhìn xuống thung lũng
| điện thoại=+84 24 3823 9988 | điện thoại miễn cước=
| giá=1.300.000 - 3.800.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=14:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Khu nghỉ dưỡng sinh thái tiên phong tại Pù Luông thiết kế theo kiến trúc nhà sàn gỗ mộc mạc của người Thái, sở hữu hồ bơi vô cực nước suối tự nhiên nhìn thẳng ra những tầng ruộng bậc thang và rặng núi đá vôi hùng vĩ.
}}

* {{ngủ
| tên=Pù Luông Natura Bungalow | trang web=https://puluongnatura.com | email=
| địa chỉ=Bản Đôn, xã Pù Luông | vĩ độ=20.4510 | kinh độ=105.1520 | chỉ đường=Cách trung tâm xã 1 km
| điện thoại=+84 971 335 081 | điện thoại miễn cước=
| giá=800.000 - 2.400.000 VNĐ/đêm
| nhận phòng=13:00 | trả phòng=12:00
| nội dung=Bungalow nghỉ dưỡng sinh thái có 3 hồ bơi vô cực độc đáo ngắm cảnh bình minh thung lũng lúa, phục vụ các món ăn ẩm thực gà đồi nướng, vịt Cổ Lũng và cá suối rau rừng bản địa.
}}

== Giữ an toàn ==
=== An toàn biển đảo ===
* Khi tắm biển tại các bãi tắm phường Sầm Sơn, xã Hoằng Tiến (Hải Tiến), phường Nghi Sơn, du khách cần quan sát kỹ cờ báo hiệu cứu hộ bờ biển; tuyệt đối không bơi ra xa khỏi phao tiêu giới hạn an toàn và tránh xa các khu vực có dòng chảy xa bờ (dòng rip current) hoặc ao xoáy cát sụt.
* Mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 9 trên Vịnh Bắc Bộ thường có gió bão mạnh; khi chính quyền và Cảng vụ Hàng hải phát lệnh cấm biển, toàn bộ các hoạt động tắm biển, mô tô nước và tàu thuyền ra đảo Hòn Mê, Hòn Nẹ phải dừng hoạt động hoàn toàn. Du khách cần chủ động theo dõi bản tin dự báo thời tiết hải văn trước chuyến đi.

=== An toàn giao thông ===
* Tuyến Quốc lộ 15, Quốc lộ 16 và Quốc lộ 217 qua các xã vùng cao Pù Luông, Quan Hóa, Quan Sơn, Mường Lát có độ dốc cao, nhiều khúc cua tay áo gấp khúc quanh vách đá sâu. Người điều khiển xe máy và ô tô cần kiểm tra hệ thống phanh trước khi vượt đèo, đi số thấp, làm chủ tốc độ và không vượt ẩu tại các khúc cua khuất tầm nhìn.
* Vào mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8), các triền núi đất dốc dọc sông Mã và sông Chu có nguy cơ sạt lở đất đá và lũ quét bất ngờ; tránh di chuyển qua các đoạn ngầm tràn và đường đèo khi trời đang có mưa lớn dồn dập kéo dài.
* Tuyến Quốc lộ 1A và trục đường tránh thành phố có lưu lượng xe đầu kéo container, xe tải chở vật liệu nặng và xe khách đường dài chạy với tốc độ cao; người tham gia giao thông bằng xe máy cần đi đúng phần đường quy định và giữ khoảng cách an toàn với các phương tiện hạng nặng.

== Điểm đến tiếp theo ==
* [[Ninh Bình]]: Đi theo trục cao tốc Bắc Nam (đoạn Quốc lộ 45 - Mai Sơn) hoặc Quốc lộ 1A vượt qua đèo Ba Dội trên dãy núi Tam Điệp chỉ mất 40 đến 50 phút lái xe để đến với Quần thể Di sản Thế giới Tràng An, Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính và Tam Chúc.
* [[Nghệ An]]: Theo tuyến cao tốc Nghi Sơn - Diễn Châu hoặc Quốc lộ 1A xuôi về phía Nam để đến với bãi biển Cửa Lò, thành phố Vinh và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên quê Bác.
* [[Phú Thọ]]: Kết nối theo Quốc lộ 15 hoặc Quốc lộ 6 từ xã Pù Luông sang thung lũng Mai Châu và hồ thủy điện Hòa Bình.
* [[Sơn La]]: Đi theo Quốc lộ 217 và Quốc lộ 43 từ vùng núi miền Tây sang cao nguyên Mộc Châu và thác Dải Yếm.
* [[Lào]]: Làm thủ tục xuất cảnh đường bộ qua [[Cửa khẩu Quốc tế Na Mèo]] (xã Na Mèo) theo trục Quốc lộ 217 để sang thị xã Sầm Nưa thuộc tỉnh Hủa Phăn (Lào).

{{geo|20.1410|105.3094}}
{{IsPartOf|Bắc Trung Bộ}}
{{usablecity}}
{{Wikipedia|Thanh Hóa}}</text>
      <sha1>e4ubii41rrhdkkq38tg1micvpa7u4ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thành viên:Nvdtn19</title>
    <ns>2</ns>
    <id>61008</id>
    <revision>
      <id>123141</id>
      <parentid>122934</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T16:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nvdtn19</username>
        <id>6833</id>
      </contributor>
      <comment>/* Làm gì tại Wikivoyage bây giờ? */</comment>
      <origin>123141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23465" sha1="t0s7y2ec6qu6bw9hujaaska6ignq7q4" xml:space="preserve">== Cần làm ==
=== Sáp nhập tỉnh thành ===
=== Các đơn vị hành chính cấp tỉnh không thực hiện sáp nhập ===
# Thành phố [[Hà Nội]]
# Thành phố [[Huế]]
# Tỉnh [[Lai Châu]]
# Tỉnh [[Điện Biên]]
# Tỉnh [[Sơn La]]
# Tỉnh [[Lạng Sơn]]
# Tỉnh [[Quảng Ninh]]
# Tỉnh [[Thanh Hóa]]
# Tỉnh [[Nghệ An]]
# Tỉnh [[Hà Tĩnh]]
# Tỉnh [[Cao Bằng]]
=== Các đơn vị hành chính cấp tỉnh mới sau sáp nhập, hợp nhất ===
Tôi đề xuất phương án:
*Với bài viết về những tỉnh thành còn tồn tại sau sáp nhập, copy những thông tin quan trọng từ bài viết của các tỉnh cũ vào để bổ sung cho tỉnh mới.
*Với bài viết về những tỉnh cũ thì có thể cân nhắc đổi hướng (redirect) sang những bài về tỉnh tương ứng mà tỉnh kia được sáp nhập vào. Wikivoyage khác với Wikipedia, trong khi Wikipedia có thể giữ lại bài về các tỉnh cũ nhằm mục đích gìn giữ lịch sử nội dung, thì Wikivoyage cần cập nhật để tránh lỗi thời, do đó cần giữ các thông tin vẫn còn chính xác và bổ sung/thay đổi tùy theo những diễn biến thực tế. - WhoAlone

Danh sách các tỉnh, thành phố sau sáp nhập như sau:&lt;ref&gt;{{Chú thích web |tiêu đề=Danh sách dự kiến tên gọi của 34 tỉnh, thành phố và trung tâm chính trị - hành chính |url=https://vtv.vn/chinh-tri/danh-sach-du-kien-ten-goi-cua-34-tinh-thanh-pho-va-trung-tam-chinh-tri-hanh-chinh-20250413230809506.htm |ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2025 |website=vtv.vn |ngôn ngữ=vi}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Các tỉnh sáp nhập
!Tên tỉnh sau sáp nhập
!Tỉnh đặt trung tâm chính trị - hành chính
|-
|[[Tuyên Quang]], [[Hà Giang]]
|'''Tuyên Quang'''
|[[Tuyên Quang]]
|-
|[[Lào Cai]], [[Yên Bái]]
|'''Lào Cai'''
|[[Yên Bái]]
|-
|[[Bắc Kạn]], [[Thái Nguyên]]
|'''Thái Nguyên'''
|[[Thái Nguyên]]
|-
|[[Vĩnh Phúc]], [[Phú Thọ]], [[Hòa Bình]]
|'''Phú Thọ'''
|[[Phú Thọ]]
|-
|[[Bắc Ninh]], [[Bắc Giang]]
|'''Bắc Ninh'''
|[[Bắc Giang]]
|-
|[[Hưng Yên]], [[Thái Bình]]
|'''Hưng Yên'''
|[[Hưng Yên]]
|-
|[[Hải Dương]], [[Hải Phòng]]
|'''Thành phố Hải Phòng'''
|[[Thành phố Hải Phòng]]
|-
|[[Hà Nam]], [[Ninh Bình]], [[Nam Định]]
|'''Ninh Bình'''
|[[Ninh Bình]]
|-
|[[Quảng Bình]], [[Quảng Trị]]
|'''Quảng Trị'''
|[[Quảng Bình]]
|-
|[[Quảng Nam]], [[Thành phố Đà Nẵng]]
|'''Thành phố Đà Nẵng'''
|[[Thành phố Đà Nẵng]]
|-
|[[Kon Tum]], [[Quảng Ngãi]]
|'''Quảng Ngãi'''
|[[Quảng Ngãi]]
|-
|[[Gia Lai]], [[Bình Định]]
|'''Gia Lai'''
|[[Bình Định]]
|-
|[[Ninh Thuận]], [[Khánh Hòa]]
|'''Khánh Hòa'''
|[[Khánh Hòa]]
|-
|[[Lâm Đồng]], [[Đắk Nông]], [[Bình Thuận]]
|'''Lâm Đồng'''
|[[Lâm Đồng]]
|-
|[[Đắk Lắk]], [[Phú Yên]]
|'''Đắk Lắk'''
|[[Đắk Lắk]]
|-
|[[Bà Rịa - Vũng Tàu]], [[Bình Dương]], 
[[Thành phố Hồ Chí Minh]]
|'''Thành phố Hồ Chí Minh'''
|[[Thành phố Hồ Chí Minh]]
|-
|[[Đồng Nai]], [[Bình Phước]]
|'''Đồng Nai'''
|[[Đồng Nai]]
|-
|[[Tây Ninh]], [[Long An]]
|'''Tây Ninh'''
|[[Long An]]
|-
|[[Thành phố Cần Thơ]], [[Sóc Trăng]], [[Hậu Giang]]
|'''Thành phố Cần Thơ'''
|[[Thành phố Cần Thơ]]
|-
|[[Bến Tre]], [[Vĩnh Long]], [[Trà Vinh]]
|'''Vĩnh Long'''
|[[Vĩnh Long]]
|-
|[[Tiền Giang]], [[Đồng Tháp]]
|'''Đồng Tháp'''
|[[Tiền Giang]]
|-
|[[Bạc Liêu]], [[Cà Mau]]
|'''Cà Mau'''
|[[Cà Mau]]
|-
|[[An Giang]], [[Kiên Giang]]
|'''An Giang'''
|[[Kiên Giang]]
|}

=== Cần nhập ===
* [[:Thể loại:Bản mẫu trạng thái bài viết]]
** [[Template:Disamb]]
** E
** [[Template:Extraregion]]
** G
** [[Template:Guideairport]]
** [[Template:Guidecity]]
** [[Template:Guidecontinent]]
** [[Template:Guidecountry]]
** [[Template:Guidedistrict]]
** [[Template:Guidediveguide]]
** [[Template:Guideevent]]
** [[Template:Guideitinerary]]
** [[Template:Guidepark]]
** [[Template:Guidephrasebook]]
** [[Template:Guideregion]]
** [[Template:Guideruralarea]]
** [[Template:Guidestation]]
** [[Template:Guidetopic]]
** I
** [[Template:Informativecontinent]]
** [[Template:Informativeevent]]
** [[Template:Informativestation]]
** O
** [[Template:Outlineairport]]
** [[Template:Outlinecity]]
** [[Template:Outlinecontinent]]
** [[Template:Outlinecountry]]
** [[Template:Outlinedistrict]]
** [[Template:Outlinediveguide]]
** [[Template:Outlineevent]]
** [[Template:Outlineitinerary]]
** [[Template:Outlinepark]]
** [[Template:Outlinephrasebook]]
** [[Template:Outlineregion]]
** [[Template:Outlineruralarea]]
** [[Template:Outlinestation]]
** [[Template:Outlinetopic]]
** S
** [[Template:Starairport]]
** [[Template:Starcity]]
** [[Template:Starcontinent]]
** [[Template:Starcountry]]
** [[Template:Stardistrict]]
** [[Template:Stardiveguide]]
** [[Template:Starevent]]
** [[Template:Staritinerary]]
** [[Template:Starpark]]
** [[Template:Starphrasebook]]
** [[Template:Starregion]]
** [[Template:Starruralarea]]
** [[Template:Starstation]]
** [[Template:Startopic]]
** [[Template:Stbox]]
** [[Template:Stbox/sandbox]]
** [[Template:Stub]]
** U
** [[Template:Usableairport]]
** [[Template:Usablecity]]
** [[Template:Usablecity/sandbox]]
** [[Template:Usablecontinent]]
** [[Template:Usablecountry]]
** [[Template:Usabledistrict]]
** [[Template:Usablediveguide]]
** [[Template:Usableevent]]
** [[Template:Usableitinerary]]
** [[Template:Usablepark]]
** [[Template:Usablephrasebook]]
** [[Template:Usableregion]]
** [[Template:Usableruralarea]]
** [[Template:Usablestation]]
** [[Template:Usabletopic]]
* https://support.wiki.gg/wiki/RANGER_navboxes/installation

===Dịch===
*[[:Thể loại:Chủ đề du lịch theo thể loại]]
*[[:Thể loại:Địa điểm với số điện thoại không có mã nước]]
* [[:en:Category:Travel topics]]
*[[Bản mẫu:Stbox]]
*'''[[Wikivoyage:Từ điển thuật ngữ]]''' ([[:en:Wikivoyage:Policies]])
* '''[[Wikivoyage:Từ điển thuật ngữ/Dàn bài mẫu]]''' ([[:en:Wikivoyage:Where you can stick it]])
*[[:en:Wikivoyage:Maintenance_panel]]
* [[:Thể_loại:Trang_Wikivoyage_có_tài_liệu_bất_thường]]
* [[:en:Wikivoyage:How to start a new page]]
* https://wikitravel.org/wiki/en/index.php?title=Special%3APrefixIndex&amp;prefix=&amp;namespace=0&amp;hideredirects=1
* https://wikitravel.org/en/Special:NewPages
* [[Module:Check]]
* [[w:en:Template:Crude TemplateData]]
* [[:en:Wikivoyage:Breadcrumb_navigation]]
* [[Bản mẫu:Convert]]


; Bài viết
*[[:en:War zone safety]]
*[[:en:Transportation]]
*[[Bize Minervois]]
*[[Thành viên:Nvdtn19/Nháp/Százhalombatta]]
*[[Koh Kong]]
* [[:en:Île-de-France]]
* [[:en:DMZ (Vietnam)]]
* [[:en:Vietnamese cuisine]]
* [[:en:Chinese New Year]]
* [[Đông Âu]]

===Cần viết===
*[[Bản_mẫu:Đầu_trang_trợ_giúp]]
*[[Đặc biệt:Bản mẫu chưa phân loại]]
* [[Đặc biệt:Bản mẫu cần thiết]]
*[[Đặc biệt:Thể loại chưa phân loại]]
*[[Đặc biệt:Thể loại cần thiết]]
*[[Đặc biệt:Trang cần thiết]]
*[[Đặc biệt:Trang chưa phân loại]]
*https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/Flyplanevn27/0
====Viết lại====
[[Thảo luận Wikivoyage:Guestbook for non-Vietnamese speakers]]
*[[Wikivoyage:Bài viết là gì?]]
*[[Wikivoyage:Quy định đặt tên]]
*[[Wikivoyage:Chủ đề du lịch]]
*[[:Thể loại:Quy định Wikivoyage]]
*[[Wikivoyage:Quyền tác giả]]
*[[Bản mẫu:ftt]]
*[[Wikivoyage:Biên tập như thế nào]]
*''[[Đại dịch COVID-19]]''
*[[Wikivoyage:Geocoding]]
*[[Wikivoyage:Dàn bài mẫu cho bài viết]]
*[[:Thể loại:Bà Rịa-Vũng Tàu]]
*[[Wikivoyage:Routebox_navigation]]

===Trang đặc biệt===
* '''[[Đặc biệt:Đổi hướng kép]]'''
*[[Đặc biệt:Trang không kết nối|Trang không kết nối với khoản mục]]
*[[Đặc biệt:Không_liên_wiki|Trang chưa có liên kết ngoại ngữ]]
*[[Đặc biệt:Trang đổi hướng]]
*[[Đặc biệt:Thể loại theo dõi|Thể loại do Mediawiki xếp]]
*'''[[Đặc_biệt:Ít_phiên_bản_nhất]]'''
*'''[[Đặc_biệt:Trang_ngắn]]'''

=== Bản mẫu cần chỉnh lại/xem xét ===
* [[Bản mẫu:Theo dõi lỗi/doc]]
* [[Bản mẫu:Dotm]]
* [[Bản mẫu:Exchangerate]]
* [[Bản mẫu:Hợp nhất]]
* [[Bản mẫu:Otbp]]
* [[Bản mẫu:Exchangerate]] và [[Bản mẫu:Tỷ giá]], [[Bản mẫu:Tỷ giá hối đoái]]

===Khác===
[https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/JohnsonLee01/all '''Các trang JohnsonLee01 tạo''']
* [https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/PTrietVN.HCMC/all '''PTrietVN.HCMC''']
*[https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/Vutuan202/all '''Vutuan202''']
*[https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/Beta,Aphal,Gamma/all '''Beta,Aphal,Gamma''']
*[[Bán đảo Triều Tiên]] - [[Triều Tiên]]: cần trộn lịch sử do di chuyển bằng cách cắt dán. ''Wikivoyage tiếng Việt đang có lỗi không hiển thị các nút thêm địa điểm trên thanh sửa đổi của Wikieditor 2010.''
*https://petscan.wmflabs.org/?psid=20207323: thiếu bản mẫu {{tl|Pagebanner}}/{{tl|Biểu ngữ trang}}
*'''[[Special:contribs/Gunofficial1998]] phần lớn sửa đổi là xoá nội dung'''
*'''[[:Thể loại:Miền Nam Nga]] -&gt; [[:Thể loại:Nam Nga]]'''
*'''[[Đặc_biệt:Liên_kết_đến_đây/Bản_mẫu:Biểu_đồ_thống_kê_truy_cập]]'''
*[[:Thể loại:Nâng cấp]]

=== Tất cả trang đặc biệt ===
{{Special:Specialpages}}

=== Trang con ===
{{Đặc biệt:Tiền tố/{{FULLPAGENAME}}/}}

=== Trang dự án ===
{{Đặc biệt:Tiền tố/Wikivoyage:}}
=== Trang trợ giúp ===
{{Đặc biệt:Tiền tố/Trợ giúp:}}

===Thảo luận===
=== Làm gì tại Wikivoyage bây giờ? ===
Thay vì tạo một loạt trang dư thừa (xem [[#Thảo luận|thảo luận]] của Trần Nguyễn Minh Huy bên dưới, việc cần làm bây giờ là cải thiện chất lượng hiện tại của dự án, thay vì chạy theo số lượng để tăng số lượng bài viết. Hãy ghé qua [[Wikivoyage:Cộng đồng]], [[: Thể loại:Quy định Wikivoyage]], [[:Thể loại:Hướng dẫn Wikivoyage]], [[:Thể loại:Tài liệu dự án]]. có rất nhiều quy định và hướng dẫn dự án còn đang thiếu và dang dở, cần được dịch từ bên en. Nếu bạn đang quan tâm đến cải thiện chất lượng các bài viết hiện có, hãy ghé qua [[Điểm đến]], [[Điểm đến khác]], [[Sổ tay ngôn ngữ]], [[Chủ đề du lịch]], [[Hành trình]]. Những trang này là những trang đang [[Bản mẫu:Trang Chính/Đầu trang|hiển thị trên Trang Chính]] và hiện tại đang rất sơ sài, cần được dịch, xếp thể loại và cải thiện gấp. Nếu bạn nghe được một tin tức gì liên quan đến du lịch trên báo chí, đừng ngần ngại cập nhật cho Wikivoyage tại [[Bản mẫu:Tin tức]], hiện tại hầu hết các tin tức ở đây đang được bê từ bên zhwiki sang. Thêm nữa, vì Việt Nam đã sáp nhập các đơn vị hành chính nên hầu hết các bài viết trên đây đã trở nên lỗi thời, nếu bạn đang quan tâm đến việc cập nhật chúng, hãy xem [[#Các đơn vị hành chính cấp tỉnh mới sau sáp nhập, hợp nhất|cách thức]]. Bên cạnh đó, hãy ghé qua [[Special:AllPages]]. Nếu bạn thấy có bất kỳ bài viết nào kiểu dạng chỉ có đoạn đầu và các đề mục bài viết gần như trống rỗng, như tại [[voy:fa:Special:Permalink/80742|bài này]] ở fawiki, hãy gán ngay bản mẫu chờ xoá hoặc đổi hướng về trang khác có liên quan. Wikivoyage không phải là Wikipedia, đây là một dự án cẩm nang du lịch, các thông tin trên đây phải đầy đủ và chi tiết chứ không phải là một mớ hỗn độn các bài viết quá sơ khai và chỉ có vỏn vẹn 1 dòng. Các bài viết rõ ràng là quảng cáo hoặc xưng theo ngôi thứ nhất trong bài, nội dung bê y nguyên từ Wikipedia sang Wikivoyage mà không biên tập lại, cũng không phù hợp với Wikivoyage. Các danh sách không cần thiết như danh sách tuyến xe, đường cao tốc hay các điểm tham quan như [[w:Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam]] hay [[w:Đền Hùng]], có bài viết riêng trên Wikipedia nhưng không nhất thiết phải có bài riêng trên Wikivoyage, trừ khi thực sự cần thiết, mời xem thêm tại [[Wikivoyage:Hoan nghênh, thành viên Wikipedia#Những điểm khác về văn phong]] để biết thêm thông tin. Nói chung là, tôi cảm thấy không mấy an tâm khi tập trung vào tạo hàng loạt bài mới mà bỏ qua các công việc đang dang dở còn tồn đọng. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]])

Chào bạn, như tôi đã nhiều lần khuyến nghị, bạn nên tránh tạo các trang hay bản mẫu hàng loạt mà không rõ công năng hay chưa Việt hóa tên và xếp thể loại cho chúng. Wikipedia đang gồng mình gánh chịu hệ quả để lại từ việc tạo tùy tiện các bản mẫu lẫn lộn tiếng Việt, tiếng Anh, hay thiếu các hướng dẫn sử dụng và xếp thể loại, khiến cho việc bảo quản chúng sau này đã gần như không thể. Wikipedia xây nhà từ nóc, trong khi dự án này có điều kiện xây từ nền móng có sẵn, bạn nên làm từ từ từng bước một tạo điều kiện cho cộng đồng thế hệ sau bảo trì, sắp xếp mọi thứ chu đáo theo đúng quy trình và tránh các trang dư thừa, nếu không chỉ e sẽ để lại một đống rác to tướng không thể dọn nổi một khi dự án này bắt đầu có nhiều đóng góp. Bạn hãy nhìn và học hỏi cách Wikisource đang vận hành, họ không có trang con dư thừa và mọi thứ được sắp xếp rất ngăn nắp, sau này việc phân loại và bảo quản cũng dễ dàng.
Bạn cũng nên chú trọng việc xây dựng các trang chính sách tối quan trọng, các hướng dẫn, cẩm nang biên soạn một cách có tổ chức và tinh gọn, có vậy dự án này mới vững vàng phát triển, không thiếu trước hụt sau như Wikipedia. Mong bạn xem xét kỹ các góp ý của tôi, thân ái. (Trần Nguyễn Minh Huy tại trang thảo luận của JohnsonLee01 vào ngày 23 tháng 5 năm 2020)

Tôi không rõ dự án này có đặt ra tiêu chuẩn chất lượng tối thiểu nào không, nhưng xem [[Đặc biệt:Thay đổi gần đây]], tôi thấy có thành viên đang tạo một loạt bài chẳng có chút thông tin gì, thậm chí dường như sẽ &quot;chẳng thể có thông tin gì&quot;. Mong các bạn kiểm soát và đặt ra các tiêu chí cụ thể hơn cho Wikivoyage, cũng như giảm tải các trang nội bộ không cần thiết. Dự án này ra đời muộn nhất trong tất cả các wiki của Wikimedia, nghĩa là nó có tiềm năng thoát khỏi vết xe đổ của những dự án cồng kềnh quá tải như Wikipedia, hãy tận dụng nó tối đa có thể. Thân ái. (Trần Nguyễn Minh Huy, [[special:permalink/54854|Wikivoyage:Thảo luận]], 00:30, ngày 21 tháng 5 năm 2020 (+07))

=MediaWiki=
https://vi.wikivoyage.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%91?prefix=&amp;namespace=8
==[[MediaWiki:Edittools]]==
&lt;!-- Văn bản dưới đây sẽ xuất hiện phía dưới hộp sửa đổi và tải lên. --&gt;
&lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;margin-top: 15px; border-width: 1px; border-style: solid; border-color: #aaaaaa; padding: 2px;&quot;&gt;

{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|&lt;!--Chính: không ký tên --&gt;|&lt;!--
  Ngoài không gian chính:
  --&gt;{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Thảo luận|&lt;!--
    Thảo luận:
    --&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&lt;big&gt;'''Ký tên:'''&lt;/big&gt; &lt;charinsert&gt;~~~~&lt;/charinsert&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
----|&lt;!--
    Ký tên cho những trường hợp không phải là thảo luận và không gian chính
    --&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&lt;big&gt;'''Ký tên:'''&lt;/big&gt; &lt;charinsert&gt;~~~~&lt;/charinsert&gt;&lt;small&gt; (chỉ trong trang thảo luận)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
----}}&lt;!--
--&gt;}}
&lt;small&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_wikimarkup&quot;&gt;'''Định dạng:'''
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;–&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;—&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;*[[+]] — &lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[Thể loại:+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;#đổi[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;+&lt;/nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;+&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;code&gt;+&lt;/code&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;pre&gt;+&lt;/pre&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;blockquote&gt;+&lt;/blockquote&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;+&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;amp;nbsp;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_currency&quot;&gt;'''Tiền tệ:'''
&lt;charinsert&gt; ₵   ¢   ₡   ₫   €   ƒ   ₲   Kč   ₭   £   ₦   ₱   $   ৳   ₸   ₮   ₺   ₩   ¥   zł   лв   РСД   ₪   ֏   ₹   ៛   ₴   грн   руб&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span&gt;'''Thông dụng:'''
&lt;charinsert&gt; … ° ′ ″ ≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → · §&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span&gt;'''Ký hiệu:'''
&lt;charinsert&gt;~ | ¡ ¿ † ‡ ↔ ↑ ↓ • ¶ # ∞   ‘’ “” ‹› «» &lt;nowiki&gt;{{Ngoặc nhọn|}}&lt;/nowiki&gt;   ¤ ₳ ฿ ₵ ¢ ₡ ₢ $ ₫ ₯ € ₠ ₣ ƒ ₴ ₭ ₤ ℳ ₥ ₦ № ₧ ₰ £ ៛ ₨ ₪ ৳ ₮ ₩ ¥   ♠ ♣ ♥ ♦   ♭ ♯ ♮   © ® ™ ◌ &lt;nowiki&gt;{{Unicode|}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_Info_templates&quot;&gt;'''Bài viết cần bản mẫu bảo trì:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;vi phạm bản qyền|URL&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;merge|Destination&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;style|Suggested remedy&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_info_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu chú ý:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;disclaimerbox|Disclaimer&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;warningbox|Cảnh báo&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;cautionbox|Chú ý&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ({{&lt;nowiki&gt;IATA|&lt;/nowiki&gt;}}) &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_content_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu thông tin:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;infobox|Title|Info&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;eatpricerange|budget|midrange|splurge&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;sleeppricerange|budget|midrange|splurge&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_sidebar_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu liên quan quan:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;liên quan| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;wikipedia| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;commons| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;commonscat| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_talk_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu thảo luận:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;ký thay|thành viên/IP|&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;subst:hoan nghênh&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;subst:welcomeanon&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;lưu thảo luận&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_isPartOf&quot;&gt;'''IsPartOf:''' &lt;charinsert&gt;{{&lt;nowiki&gt;IsPartOf|&lt;/nowiki&gt;}}&lt;/charinsert&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_geo&quot;&gt;'''Geo:''' &lt;charinsert&gt;{{&lt;nowiki&gt;geo|vĩ độ|kinh độ&lt;/nowiki&gt;}}  ° &lt;/charinsert&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;7+2&quot;&gt;'''9 mục'''
&lt;charinsert&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;!--Thành phố và các điểm đến khác liệt kê không quá 9 mục. Vui lòng nêu ý kiến tại trang thảo luận nếu có thay đổi khác.--&gt;&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
---- 
&lt;span id=&quot;edittools_purge&quot;&gt;'''Tẩy bộ nhớ đệm''' [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAMEE}}|action=purge}} trang này].&lt;/span&gt;
&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;


== [[MediaWiki:Wikimedia-copyrightwarning]] ==
Wikivoyage không sử dụng GFDL, cần nhập từ [[:en:MediaWiki:Wikimedia-copyrightwarning]]


==[[MediaWiki:Recentchangestext]], [[Bản mẫu:Đầu trang thay đổi gần đây]]==
{{Đầu trang thay đổi gần đây}}

==Wikilove==
[[Mediawiki:WikiLove.js]]

====[[MediaWiki:Sidebar]]====
{{MediaWiki:Sidebar}}

== Tiện ích ==
*{{tick}} Carousel: Hỗ trợ hiển thị nội dung cuốn JCarousel. Sử dụng trên Trang Chính. (sẵn sàng để sử dụng rộng rãi)
*[[:en:Wikivoyage:ListingEditor]]: Thêm các nút để thêm và chỉnh sửa địa điểm bằng biểu mẫu. &lt;s&gt;(mặc định)&lt;/s&gt; (không có preview vi.wikivoyage). [https://vi.wikivoyage.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:Flyplanevn27/Gadget-ListingEditor.js&amp;diff=100085&amp;oldid=100077 So sánh bản tiếng Việt - Anh].
*:Sử dụng: [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-ListingEditor.js]], [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-ListingEditor.css]]
*[[Bản mẫu:Mapframe|Mapframe]]: Chèn bản đồ trong bài viết trên các trang đã chọn, xem [[:en:Wikivoyage:How to use dynamic maps]] để biết thêm thông tin. &lt;s&gt;(mặc định)&lt;/s&gt;
*:Sử dụng: [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-MapFrame.js]]
*Thêm liên kết [sửa] để sửa đổi phần đầu của trang
*:Sử dụng: [[w:vi:MediaWiki:Gadget-edittop.js]], [[w:vi:MediaWiki:Gadget-edittop.css]]
*Mở liên kết ngoài trong cửa sổ mới
*:Sử dụng: [[:en:MediaWiki:Gadget-exlinks.js]]
*Navigation popups
*''ErrorHighlighter'': Nổi bật thông báo bên cạnh cú pháp không hợp lệ như các liên kết bên ngoài bị hỏng và số điện thoại không chính xác để dễ dàng xác định và khắc phục các loại lỗi này.
*:Sử dụng: [[:en:MediaWiki:Gadget-ErrorHighlighter.css]]
*Nổi bật trang định hướng, khiến các liên kết đến trang định hướng nổi bật lên trong bài
*:Sử dụng: [[:en:MediaWiki:Gadget-DisambiguationLinks.css]]
*Xem trước di động - Hiện trang dạng xem di động ở thanh bên trong khi duyệt trang web trên máy tính để bàn. (có thể không hoạt động với một số trang)
*:Sử dụng: [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-mobile-sidebar.js]], [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-mobile-sidebar.css]]</text>
      <sha1>t0s7y2ec6qu6bw9hujaaska6ignq7q4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123142</id>
      <parentid>123141</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T16:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nvdtn19</username>
        <id>6833</id>
      </contributor>
      <comment>/* Cần làm */</comment>
      <origin>123142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19741" sha1="4bji6nvl5tibqx4oea1lhy7tubn2h9a" xml:space="preserve">== Cần làm ==
=== Cần nhập ===
* [[:Thể loại:Bản mẫu trạng thái bài viết]]
** [[Template:Disamb]]
** E
** [[Template:Extraregion]]
** G
** [[Template:Guideairport]]
** [[Template:Guidecity]]
** [[Template:Guidecontinent]]
** [[Template:Guidecountry]]
** [[Template:Guidedistrict]]
** [[Template:Guidediveguide]]
** [[Template:Guideevent]]
** [[Template:Guideitinerary]]
** [[Template:Guidepark]]
** [[Template:Guidephrasebook]]
** [[Template:Guideregion]]
** [[Template:Guideruralarea]]
** [[Template:Guidestation]]
** [[Template:Guidetopic]]
** I
** [[Template:Informativecontinent]]
** [[Template:Informativeevent]]
** [[Template:Informativestation]]
** O
** [[Template:Outlineairport]]
** [[Template:Outlinecity]]
** [[Template:Outlinecontinent]]
** [[Template:Outlinecountry]]
** [[Template:Outlinedistrict]]
** [[Template:Outlinediveguide]]
** [[Template:Outlineevent]]
** [[Template:Outlineitinerary]]
** [[Template:Outlinepark]]
** [[Template:Outlinephrasebook]]
** [[Template:Outlineregion]]
** [[Template:Outlineruralarea]]
** [[Template:Outlinestation]]
** [[Template:Outlinetopic]]
** S
** [[Template:Starairport]]
** [[Template:Starcity]]
** [[Template:Starcontinent]]
** [[Template:Starcountry]]
** [[Template:Stardistrict]]
** [[Template:Stardiveguide]]
** [[Template:Starevent]]
** [[Template:Staritinerary]]
** [[Template:Starpark]]
** [[Template:Starphrasebook]]
** [[Template:Starregion]]
** [[Template:Starruralarea]]
** [[Template:Starstation]]
** [[Template:Startopic]]
** [[Template:Stbox]]
** [[Template:Stbox/sandbox]]
** [[Template:Stub]]
** U
** [[Template:Usableairport]]
** [[Template:Usablecity]]
** [[Template:Usablecity/sandbox]]
** [[Template:Usablecontinent]]
** [[Template:Usablecountry]]
** [[Template:Usabledistrict]]
** [[Template:Usablediveguide]]
** [[Template:Usableevent]]
** [[Template:Usableitinerary]]
** [[Template:Usablepark]]
** [[Template:Usablephrasebook]]
** [[Template:Usableregion]]
** [[Template:Usableruralarea]]
** [[Template:Usablestation]]
** [[Template:Usabletopic]]
* https://support.wiki.gg/wiki/RANGER_navboxes/installation

===Dịch===
*[[:Thể loại:Chủ đề du lịch theo thể loại]]
*[[:Thể loại:Địa điểm với số điện thoại không có mã nước]]
* [[:en:Category:Travel topics]]
*[[Bản mẫu:Stbox]]
*'''[[Wikivoyage:Từ điển thuật ngữ]]''' ([[:en:Wikivoyage:Policies]])
* '''[[Wikivoyage:Từ điển thuật ngữ/Dàn bài mẫu]]''' ([[:en:Wikivoyage:Where you can stick it]])
*[[:en:Wikivoyage:Maintenance_panel]]
* [[:Thể_loại:Trang_Wikivoyage_có_tài_liệu_bất_thường]]
* [[:en:Wikivoyage:How to start a new page]]
* https://wikitravel.org/wiki/en/index.php?title=Special%3APrefixIndex&amp;prefix=&amp;namespace=0&amp;hideredirects=1
* https://wikitravel.org/en/Special:NewPages
* [[Module:Check]]
* [[w:en:Template:Crude TemplateData]]
* [[:en:Wikivoyage:Breadcrumb_navigation]]
* [[Bản mẫu:Convert]]


; Bài viết
*[[:en:War zone safety]]
*[[:en:Transportation]]
*[[Bize Minervois]]
*[[Thành viên:Nvdtn19/Nháp/Százhalombatta]]
*[[Koh Kong]]
* [[:en:Île-de-France]]
* [[:en:DMZ (Vietnam)]]
* [[:en:Vietnamese cuisine]]
* [[:en:Chinese New Year]]
* [[Đông Âu]]

===Cần viết===
*[[Bản_mẫu:Đầu_trang_trợ_giúp]]
*[[Đặc biệt:Bản mẫu chưa phân loại]]
* [[Đặc biệt:Bản mẫu cần thiết]]
*[[Đặc biệt:Thể loại chưa phân loại]]
*[[Đặc biệt:Thể loại cần thiết]]
*[[Đặc biệt:Trang cần thiết]]
*[[Đặc biệt:Trang chưa phân loại]]
*https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/Flyplanevn27/0
====Viết lại====
[[Thảo luận Wikivoyage:Guestbook for non-Vietnamese speakers]]
*[[Wikivoyage:Bài viết là gì?]]
*[[Wikivoyage:Quy định đặt tên]]
*[[Wikivoyage:Chủ đề du lịch]]
*[[:Thể loại:Quy định Wikivoyage]]
*[[Wikivoyage:Quyền tác giả]]
*[[Bản mẫu:ftt]]
*[[Wikivoyage:Biên tập như thế nào]]
*''[[Đại dịch COVID-19]]''
*[[Wikivoyage:Geocoding]]
*[[Wikivoyage:Dàn bài mẫu cho bài viết]]
*[[:Thể loại:Bà Rịa-Vũng Tàu]]
*[[Wikivoyage:Routebox_navigation]]

===Trang đặc biệt===
* '''[[Đặc biệt:Đổi hướng kép]]'''
*[[Đặc biệt:Trang không kết nối|Trang không kết nối với khoản mục]]
*[[Đặc biệt:Không_liên_wiki|Trang chưa có liên kết ngoại ngữ]]
*[[Đặc biệt:Trang đổi hướng]]
*[[Đặc biệt:Thể loại theo dõi|Thể loại do Mediawiki xếp]]
*'''[[Đặc_biệt:Ít_phiên_bản_nhất]]'''
*'''[[Đặc_biệt:Trang_ngắn]]'''

=== Bản mẫu cần chỉnh lại/xem xét ===
* [[Bản mẫu:Theo dõi lỗi/doc]]
* [[Bản mẫu:Dotm]]
* [[Bản mẫu:Exchangerate]]
* [[Bản mẫu:Hợp nhất]]
* [[Bản mẫu:Otbp]]
* [[Bản mẫu:Exchangerate]] và [[Bản mẫu:Tỷ giá]], [[Bản mẫu:Tỷ giá hối đoái]]

===Khác===
[https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/JohnsonLee01/all '''Các trang JohnsonLee01 tạo''']
* [https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/PTrietVN.HCMC/all '''PTrietVN.HCMC''']
*[https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/Vutuan202/all '''Vutuan202''']
*[https://xtools.wmflabs.org/pages/vi.wikivoyage.org/Beta,Aphal,Gamma/all '''Beta,Aphal,Gamma''']
*[[Bán đảo Triều Tiên]] - [[Triều Tiên]]: cần trộn lịch sử do di chuyển bằng cách cắt dán. ''Wikivoyage tiếng Việt đang có lỗi không hiển thị các nút thêm địa điểm trên thanh sửa đổi của Wikieditor 2010.''
*https://petscan.wmflabs.org/?psid=20207323: thiếu bản mẫu {{tl|Pagebanner}}/{{tl|Biểu ngữ trang}}
*'''[[Special:contribs/Gunofficial1998]] phần lớn sửa đổi là xoá nội dung'''
*'''[[:Thể loại:Miền Nam Nga]] -&gt; [[:Thể loại:Nam Nga]]'''
*'''[[Đặc_biệt:Liên_kết_đến_đây/Bản_mẫu:Biểu_đồ_thống_kê_truy_cập]]'''
*[[:Thể loại:Nâng cấp]]

=== Tất cả trang đặc biệt ===
{{Special:Specialpages}}

=== Trang con ===
{{Đặc biệt:Tiền tố/{{FULLPAGENAME}}/}}

=== Trang dự án ===
{{Đặc biệt:Tiền tố/Wikivoyage:}}
=== Trang trợ giúp ===
{{Đặc biệt:Tiền tố/Trợ giúp:}}

===Thảo luận===
=== Làm gì tại Wikivoyage bây giờ? ===
Thay vì tạo một loạt trang dư thừa (xem [[#Thảo luận|thảo luận]] của Trần Nguyễn Minh Huy bên dưới, việc cần làm bây giờ là cải thiện chất lượng hiện tại của dự án, thay vì chạy theo số lượng để tăng số lượng bài viết. Hãy ghé qua [[Wikivoyage:Cộng đồng]], [[: Thể loại:Quy định Wikivoyage]], [[:Thể loại:Hướng dẫn Wikivoyage]], [[:Thể loại:Tài liệu dự án]]. có rất nhiều quy định và hướng dẫn dự án còn đang thiếu và dang dở, cần được dịch từ bên en. Nếu bạn đang quan tâm đến cải thiện chất lượng các bài viết hiện có, hãy ghé qua [[Điểm đến]], [[Điểm đến khác]], [[Sổ tay ngôn ngữ]], [[Chủ đề du lịch]], [[Hành trình]]. Những trang này là những trang đang [[Bản mẫu:Trang Chính/Đầu trang|hiển thị trên Trang Chính]] và hiện tại đang rất sơ sài, cần được dịch, xếp thể loại và cải thiện gấp. Nếu bạn nghe được một tin tức gì liên quan đến du lịch trên báo chí, đừng ngần ngại cập nhật cho Wikivoyage tại [[Bản mẫu:Tin tức]], hiện tại hầu hết các tin tức ở đây đang được bê từ bên zhwiki sang. Thêm nữa, vì Việt Nam đã sáp nhập các đơn vị hành chính nên hầu hết các bài viết trên đây đã trở nên lỗi thời, nếu bạn đang quan tâm đến việc cập nhật chúng, hãy xem [[#Các đơn vị hành chính cấp tỉnh mới sau sáp nhập, hợp nhất|cách thức]]. Bên cạnh đó, hãy ghé qua [[Special:AllPages]]. Nếu bạn thấy có bất kỳ bài viết nào kiểu dạng chỉ có đoạn đầu và các đề mục bài viết gần như trống rỗng, như tại [[voy:fa:Special:Permalink/80742|bài này]] ở fawiki, hãy gán ngay bản mẫu chờ xoá hoặc đổi hướng về trang khác có liên quan. Wikivoyage không phải là Wikipedia, đây là một dự án cẩm nang du lịch, các thông tin trên đây phải đầy đủ và chi tiết chứ không phải là một mớ hỗn độn các bài viết quá sơ khai và chỉ có vỏn vẹn 1 dòng. Các bài viết rõ ràng là quảng cáo hoặc xưng theo ngôi thứ nhất trong bài, nội dung bê y nguyên từ Wikipedia sang Wikivoyage mà không biên tập lại, cũng không phù hợp với Wikivoyage. Các danh sách không cần thiết như danh sách tuyến xe, đường cao tốc hay các điểm tham quan như [[w:Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam]] hay [[w:Đền Hùng]], có bài viết riêng trên Wikipedia nhưng không nhất thiết phải có bài riêng trên Wikivoyage, trừ khi thực sự cần thiết, mời xem thêm tại [[Wikivoyage:Hoan nghênh, thành viên Wikipedia#Những điểm khác về văn phong]] để biết thêm thông tin. Nói chung là, tôi cảm thấy không mấy an tâm khi tập trung vào tạo hàng loạt bài mới mà bỏ qua các công việc đang dang dở còn tồn đọng. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]])

Chào bạn, như tôi đã nhiều lần khuyến nghị, bạn nên tránh tạo các trang hay bản mẫu hàng loạt mà không rõ công năng hay chưa Việt hóa tên và xếp thể loại cho chúng. Wikipedia đang gồng mình gánh chịu hệ quả để lại từ việc tạo tùy tiện các bản mẫu lẫn lộn tiếng Việt, tiếng Anh, hay thiếu các hướng dẫn sử dụng và xếp thể loại, khiến cho việc bảo quản chúng sau này đã gần như không thể. Wikipedia xây nhà từ nóc, trong khi dự án này có điều kiện xây từ nền móng có sẵn, bạn nên làm từ từ từng bước một tạo điều kiện cho cộng đồng thế hệ sau bảo trì, sắp xếp mọi thứ chu đáo theo đúng quy trình và tránh các trang dư thừa, nếu không chỉ e sẽ để lại một đống rác to tướng không thể dọn nổi một khi dự án này bắt đầu có nhiều đóng góp. Bạn hãy nhìn và học hỏi cách Wikisource đang vận hành, họ không có trang con dư thừa và mọi thứ được sắp xếp rất ngăn nắp, sau này việc phân loại và bảo quản cũng dễ dàng.
Bạn cũng nên chú trọng việc xây dựng các trang chính sách tối quan trọng, các hướng dẫn, cẩm nang biên soạn một cách có tổ chức và tinh gọn, có vậy dự án này mới vững vàng phát triển, không thiếu trước hụt sau như Wikipedia. Mong bạn xem xét kỹ các góp ý của tôi, thân ái. (Trần Nguyễn Minh Huy tại trang thảo luận của JohnsonLee01 vào ngày 23 tháng 5 năm 2020)

Tôi không rõ dự án này có đặt ra tiêu chuẩn chất lượng tối thiểu nào không, nhưng xem [[Đặc biệt:Thay đổi gần đây]], tôi thấy có thành viên đang tạo một loạt bài chẳng có chút thông tin gì, thậm chí dường như sẽ &quot;chẳng thể có thông tin gì&quot;. Mong các bạn kiểm soát và đặt ra các tiêu chí cụ thể hơn cho Wikivoyage, cũng như giảm tải các trang nội bộ không cần thiết. Dự án này ra đời muộn nhất trong tất cả các wiki của Wikimedia, nghĩa là nó có tiềm năng thoát khỏi vết xe đổ của những dự án cồng kềnh quá tải như Wikipedia, hãy tận dụng nó tối đa có thể. Thân ái. (Trần Nguyễn Minh Huy, [[special:permalink/54854|Wikivoyage:Thảo luận]], 00:30, ngày 21 tháng 5 năm 2020 (+07))

=MediaWiki=
https://vi.wikivoyage.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%91?prefix=&amp;namespace=8
==[[MediaWiki:Edittools]]==
&lt;!-- Văn bản dưới đây sẽ xuất hiện phía dưới hộp sửa đổi và tải lên. --&gt;
&lt;div id=&quot;editpage-specialchars&quot; class=&quot;plainlinks&quot; style=&quot;margin-top: 15px; border-width: 1px; border-style: solid; border-color: #aaaaaa; padding: 2px;&quot;&gt;

{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{ns:0}}|&lt;!--Chính: không ký tên --&gt;|&lt;!--
  Ngoài không gian chính:
  --&gt;{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Thảo luận|&lt;!--
    Thảo luận:
    --&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&lt;big&gt;'''Ký tên:'''&lt;/big&gt; &lt;charinsert&gt;~~~~&lt;/charinsert&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
----|&lt;!--
    Ký tên cho những trường hợp không phải là thảo luận và không gian chính
    --&gt;&lt;span id=&quot;edittools_name&quot;&gt;&lt;big&gt;'''Ký tên:'''&lt;/big&gt; &lt;charinsert&gt;~~~~&lt;/charinsert&gt;&lt;small&gt; (chỉ trong trang thảo luận)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
----}}&lt;!--
--&gt;}}
&lt;small&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_wikimarkup&quot;&gt;'''Định dạng:'''
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;{{&lt;/nowiki&gt;+&lt;nowiki&gt;}}&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;|&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;–&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;—&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[+]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;*[[+]] — &lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;[[Thể loại:+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;#đổi[[+]]&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;includeonly&gt;+&lt;/includeonly&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;noinclude&gt;+&lt;/noinclude&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;nowiki&gt;+&lt;/nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;!-- --&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;s&gt;+&lt;/s&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;sub&gt;+&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;code&gt;+&lt;/code&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;pre&gt;+&lt;/pre&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;blockquote&gt;+&lt;/blockquote&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;+&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt;&lt;nowiki&gt;&amp;amp;nbsp;&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_currency&quot;&gt;'''Tiền tệ:'''
&lt;charinsert&gt; ₵   ¢   ₡   ₫   €   ƒ   ₲   Kč   ₭   £   ₦   ₱   $   ৳   ₸   ₮   ₺   ₩   ¥   zł   лв   РСД   ₪   ֏   ₹   ៛   ₴   грн   руб&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span&gt;'''Thông dụng:'''
&lt;charinsert&gt; … ° ′ ″ ≈ ≠ ≤ ≥ ± − × ÷ ← → · §&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span&gt;'''Ký hiệu:'''
&lt;charinsert&gt;~ | ¡ ¿ † ‡ ↔ ↑ ↓ • ¶ # ∞   ‘’ “” ‹› «» &lt;nowiki&gt;{{Ngoặc nhọn|}}&lt;/nowiki&gt;   ¤ ₳ ฿ ₵ ¢ ₡ ₢ $ ₫ ₯ € ₠ ₣ ƒ ₴ ₭ ₤ ℳ ₥ ₦ № ₧ ₰ £ ៛ ₨ ₪ ৳ ₮ ₩ ¥   ♠ ♣ ♥ ♦   ♭ ♯ ♮   © ® ™ ◌ &lt;nowiki&gt;{{Unicode|}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_Info_templates&quot;&gt;'''Bài viết cần bản mẫu bảo trì:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;vi phạm bản qyền|URL&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;merge|Destination&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;style|Suggested remedy&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_info_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu chú ý:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;disclaimerbox|Disclaimer&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;warningbox|Cảnh báo&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;cautionbox|Chú ý&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; ({{&lt;nowiki&gt;IATA|&lt;/nowiki&gt;}}) &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_content_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu thông tin:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;infobox|Title|Info&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;eatpricerange|budget|midrange|splurge&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;sleeppricerange|budget|midrange|splurge&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_sidebar_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu liên quan quan:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;liên quan| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;wikipedia| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;commons| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;commonscat| &lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_talk_templates&quot;&gt;'''Bản mẫu thảo luận:'''
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;ký thay|thành viên/IP|&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;subst:hoan nghênh&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;subst:welcomeanon&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt; &amp;nbsp;
&lt;charinsert&gt; {{&lt;nowiki&gt;lưu thảo luận&lt;/nowiki&gt;}} &lt;/charinsert&gt;&lt;br/&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_isPartOf&quot;&gt;'''IsPartOf:''' &lt;charinsert&gt;{{&lt;nowiki&gt;IsPartOf|&lt;/nowiki&gt;}}&lt;/charinsert&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;edittools_geo&quot;&gt;'''Geo:''' &lt;charinsert&gt;{{&lt;nowiki&gt;geo|vĩ độ|kinh độ&lt;/nowiki&gt;}}  ° &lt;/charinsert&gt;&lt;br&gt;&lt;/span&gt;
&lt;span id=&quot;7+2&quot;&gt;'''9 mục'''
&lt;charinsert&gt; &lt;nowiki&gt;&lt;!--Thành phố và các điểm đến khác liệt kê không quá 9 mục. Vui lòng nêu ý kiến tại trang thảo luận nếu có thay đổi khác.--&gt;&lt;/nowiki&gt; &lt;/charinsert&gt;&lt;/span&gt;
---- 
&lt;span id=&quot;edittools_purge&quot;&gt;'''Tẩy bộ nhớ đệm''' [{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAMEE}}|action=purge}} trang này].&lt;/span&gt;
&lt;/small&gt;&lt;/div&gt;


== [[MediaWiki:Wikimedia-copyrightwarning]] ==
Wikivoyage không sử dụng GFDL, cần nhập từ [[:en:MediaWiki:Wikimedia-copyrightwarning]]


==[[MediaWiki:Recentchangestext]], [[Bản mẫu:Đầu trang thay đổi gần đây]]==
{{Đầu trang thay đổi gần đây}}

==Wikilove==
[[Mediawiki:WikiLove.js]]

====[[MediaWiki:Sidebar]]====
{{MediaWiki:Sidebar}}

== Tiện ích ==
*{{tick}} Carousel: Hỗ trợ hiển thị nội dung cuốn JCarousel. Sử dụng trên Trang Chính. (sẵn sàng để sử dụng rộng rãi)
*[[:en:Wikivoyage:ListingEditor]]: Thêm các nút để thêm và chỉnh sửa địa điểm bằng biểu mẫu. &lt;s&gt;(mặc định)&lt;/s&gt; (không có preview vi.wikivoyage). [https://vi.wikivoyage.org/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn:Flyplanevn27/Gadget-ListingEditor.js&amp;diff=100085&amp;oldid=100077 So sánh bản tiếng Việt - Anh].
*:Sử dụng: [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-ListingEditor.js]], [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-ListingEditor.css]]
*[[Bản mẫu:Mapframe|Mapframe]]: Chèn bản đồ trong bài viết trên các trang đã chọn, xem [[:en:Wikivoyage:How to use dynamic maps]] để biết thêm thông tin. &lt;s&gt;(mặc định)&lt;/s&gt;
*:Sử dụng: [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-MapFrame.js]]
*Thêm liên kết [sửa] để sửa đổi phần đầu của trang
*:Sử dụng: [[w:vi:MediaWiki:Gadget-edittop.js]], [[w:vi:MediaWiki:Gadget-edittop.css]]
*Mở liên kết ngoài trong cửa sổ mới
*:Sử dụng: [[:en:MediaWiki:Gadget-exlinks.js]]
*Navigation popups
*''ErrorHighlighter'': Nổi bật thông báo bên cạnh cú pháp không hợp lệ như các liên kết bên ngoài bị hỏng và số điện thoại không chính xác để dễ dàng xác định và khắc phục các loại lỗi này.
*:Sử dụng: [[:en:MediaWiki:Gadget-ErrorHighlighter.css]]
*Nổi bật trang định hướng, khiến các liên kết đến trang định hướng nổi bật lên trong bài
*:Sử dụng: [[:en:MediaWiki:Gadget-DisambiguationLinks.css]]
*Xem trước di động - Hiện trang dạng xem di động ở thanh bên trong khi duyệt trang web trên máy tính để bàn. (có thể không hoạt động với một số trang)
*:Sử dụng: [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-mobile-sidebar.js]], [[Thành viên:Flyplanevn27/Gadget-mobile-sidebar.css]]</text>
      <sha1>4bji6nvl5tibqx4oea1lhy7tubn2h9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bản mẫu:Đầu trang thay đổi gần đây</title>
    <ns>10</ns>
    <id>61048</id>
    <revision>
      <id>123143</id>
      <parentid>121249</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T16:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nvdtn19</username>
        <id>6833</id>
      </contributor>
      <origin>123143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="adsuvdb7htatt5wxvjznuygj4scw5iy" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;plainlinks&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: right; margin-bottom: 4px;&quot;&gt;[[Bản mẫu:Đầu trang thay đổi gần đây|xem]] · [[Thảo luận Bản mẫu:Đầu trang thay đổi gần đây|thảo luận]] · [[Special:EditPage/Bản mẫu:Đầu trang thay đổi gần đây|sửa]]&lt;/div&gt;
----
* &lt;mark&gt;[[Wikivoyage:Giới thiệu|Giới thiệu]]:&lt;/mark&gt; [[Wikivoyage:Chào mừng người mới đến|Người mới đến]] · [[Wikivoyage:Câu hỏi thường gặp|Câu hỏi thường gặp]] · [[Wikivoyage:Quy định và hướng dẫn|Quy định]] · [[Wikivoyage:Cách đóng góp cho Wikivoyage|Cách đóng góp]] · [[Special:Mypage/nháp|Chỗ thử]] · [[Wikivoyage:Thám hiểm|Thám hiểm]] · [[Wikivoyage:Văn phòng tư vấn du lịch|Văn phòng tư vấn]] · [[Wikivoyage:Thảo luận|Thảo luận]] · [[Wikivoyage:Tin nhắn cho bảo quản viên|Liên hệ bảo quản viên]]
* &lt;mark&gt;Quản lý &amp; Tuần tra:&lt;/mark&gt; [[Đặc biệt:Newpages|Bài mới]] · [{{fullurl:Special:Recentchanges|hideliu=1&amp;hideanons=0}} Thành viên chưa đăng nhập] · [[Đặc biệt:Nhật trình sai phạm|Bộ lọc sai phạm]] · [[Đặc biệt:Statistics|Thống kê]] · [[:Thể loại:Chờ xóa|Chờ xóa]] · [[Đặc biệt:Trang chưa phân loại|Cần xếp thể loại]] · [[Đặc biệt:Log|Nhật trình]] · [[Đặc_biệt:Đổi_hướng_sai|Đổi hướng sai]]
* &lt;mark&gt;Dự án khác:&lt;/mark&gt; [[m:Special:Recentchanges|Meta]] · [[w:vi:Đặc biệt:Thay đổi gần đây|Wikipedia]] · [[wikt:vi:Đặc biệt:Thay đổi gần đây|Wiktionary]] · [[q:vi:Đặc biệt:Thay đổi gần đây|Wikiquote]] · [[b:vi:Đặc biệt:Thay đổi gần đây|Wikibooks]] · [[s:vi:Đặc biệt:Thay đổi gần đây|Wikisource]] · [{{fullurle:Incubator:Special:RecentChanges|rc-testwiki-project=n&amp;rc-testwiki-code=vi&amp;translations=filter&amp;uselang=vi}} Wikinews] · [[v:beta:Special:RecentChanges|Wikiversity]] · [[species:Special:RecentChanges|Wikispecies]] · [[d:Special:RecentChanges|Wikidata]] · [{{fullurl:Commons:Special:RecentChanges|uselang=vi}} Commons]
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>adsuvdb7htatt5wxvjznuygj4scw5iy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thảo luận Wikivoyage:Bảo quản viên giao diện</title>
    <ns>5</ns>
    <id>63164</id>
    <revision>
      <id>123144</id>
      <parentid>123140</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T17:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nvdtn19</username>
        <id>6833</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ý kiến */ trả lời Làm Việc Thiện ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>123144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8647" sha1="9huw42ug16hmxg91nhjo6i49cqvl2qb" xml:space="preserve">=={{U|Làm Việc Thiện}}==
Tôi hiện cần quyền BQVGD để chuẩn bị thêm một số tiện ích cho Wikivoyage. Tiện thể sau khi được cấp quyền sẽ tiện cho việc bảo trì các tiện ích và các trang JS, CSS thuộc Mediawiki sau này. Thảo luận sẽ diễn ra trong 7 ngày. Xin phép được ping các thành viên hoạt động gần đây @[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] @[[Thành viên:MinhVN1863|MinhVN1863]] @[[Thành viên:NHNAnh|NHNAnh]] @[[Thành viên:Lcsnes|Lcsnes]] @[[Thành viên:Manhdeptraipro2114|Manhdeptraipro2114]] @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] .[[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:21, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Đồng ý====
* '''Đồng ý''' &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 16:58, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Chưa đồng ý====

====Ý kiến====
* Bạn cần chuẩn bị thêm tiện ích cụ thể gì và bảo trì các trang nào? Có thể nêu luôn cụ thể ở đây để tôi xem xét và thêm nếu cần thiết. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 15:30, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:Tôi muốn thêm tiện ích xem số người xem trang &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo]]&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]&lt;/nowiki&gt; trước mắt còn sau nhận quyền tôi sẽ thêm tiện ích gửi welcome đến người mới sau  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:32, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Thấy @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] đang làm [[Wikivoyage:Biểu quyết xóa bài]] bạn có thể thêm tiện ích đóng mở BQXB luôn  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:53, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:: Đã thêm [[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]. Còn đối với tiện ích chào mừng, nếu ai cần thì có thể tự thêm vào common.js/global.js hoặc &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{subst:welcome}} ~~~~&lt;/syntaxhighlight&gt; cũng được, tôi thì thấy không nhất thiết phải làm thành gadget ở đây, nhất là khi lượng người mới còn quá thấp để cần tự động hóa hay tạo gadget riêng. Tiện ích đóng mở BQXB tôi sẽ nghiên cứu sau, nếu cần tạo gì thêm thì có thể gửi tôi. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 16:26, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Mời bạn cho ý kiến để thành viên tự đề cử giải trình nhắm thống nhất vấn đề đã được giải quyết hay chưa? – &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 17:05, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Vấn để bạn đưa trên đã được giải quyết hay chưa? – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 17:40, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::: Vấn đề được giải quyết vừa qua là về gadget và các bản mẫu/mô đun nhập về, chứ không phải là về quyền này. Bởi vì bạn đã dùng quyền này để thực hiện tác vụ đã bị từ chối bởi một BQVGD khác mà không thảo luận lại và giải trình với các lý do không thuyết phục trong giai đoạn đầu, tôi khó có thể tin tưởng bạn nắm quyền này trừ khi cam kết không làm như vậy nữa, và cũng phải chứng minh được bạn có nhu cầu bảo trì các trang JS/CSS hoặc giao diện với tần suất và lộ trình cụ thể với quyền này chứ không chỉ dừng lại ở việc tạo gadget, nếu mục đích nhận quyền chỉ là như vậy và không cần nhiều nhu cầu về quyền này thì tôi tự làm cũng được. Kể cả khi có bạn được trao quyền này hay không thì các sửa đổi nhập những thứ từ dự án khác về vẫn sẽ được giám sát liên tục. Hơn nữa, biểu quyết này đã hết hạn sau 7 ngày, phiếu của {{u|Mai Thanh Bang}} sẽ được coi là không hợp lệ trừ khi biểu quyết được gia hạn hoặc ký lại. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 17:50, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Như tôi nói ban đầu tôi không hề hiểu ý bạn phản đối hoặc từ chối bạn nói trên chỉ nói vu vơ mà không ghi thẳng làm người khác không thể hiểu ý bạn, mấy hôm nay tôi ra sức làm tự động hoá, các bản mô đun thông báo đó không liên quan là gì nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:10, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::: Bạn không hiểu được thì đó là vấn đề của bạn, tôi đã giải thích lại ở [[Wikivoyage:Thảo luận]] và sẽ không giải thích lại một lần nữa. Nếu không hiểu và không thận trọng thì càng không nên nắm quyền này. Các bản mẫu/mô đun đó cũng chả cần quyền BQV hay BQVGD nào để tạo cả. &quot;nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được&quot; &gt; đây không phải là chứng minh tần suất và lộ trình bảo trì, danh sách hay tính năng cụ thể nào cần đến quyền này liên tục. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 18:32, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Bạn có thấy bạn đang quá đáng không khi tôi cầm quyền thêm gadget duy nhất là welcom nó chả phải là tiện ích gì gây hại cho dự án tiện ích này đã được nhiều dự án sử dụng và chính tôi là người đã sửa lại phải giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này có thể sử dụng lại được, thế bạn bảo chứng minh tần suất thì phải chứng minh kiểu gì, tôi chưa bao giờ là chưa cẩn thận toàn bộ dự án wikimedia tôi đều tạo thảo luận, duy nhất tiện ích này đã chạy trên nhiều dự án khác và chính tôi là người sửa hoạt động được tôi mới nhập về – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:47, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::: &quot;Sửa lại giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này&quot; ở đâu khi thực tế tôi kiểm tra cái gadget này chỉ toàn là mã sao chép lỗi thời của thập kỷ trước và chính bạn cũng đã đồng ý bỏ nó vào hôm qua ở đây? Và hãy nhìn lại bài học từ [[Đặc biệt:Khác/55191|JohnsonLee01]], &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://vi.wikivoyage.org/wiki/Thành_viên:Băng_Tỏa Thành viên:Băng Tỏa]&lt;/span&gt;, [[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19#c-NguoiDungKhongDinhDanh-2022-03-08T02:33:00.000Z-Bảo_quản_viên_mới|lời nhắn này]] và cả [[Thảo luận Thành viên:Trần Nguyễn Minh Huy]] để biết vì sao dự án này không chấp nhận tích tụ các trang dư thừa để xem tôi có &quot;quá đáng&quot; hay không. Điều này cũng đang lặp lại chính xác ở Wikiquote. Bởi vì bạn không đưa ra được lộ trình hay danh sách bảo trì cụ thể nào thường xuyên cần đến quyền này, biểu quyết này coi như vô hiệu. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 00:44, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)</text>
      <sha1>9huw42ug16hmxg91nhjo6i49cqvl2qb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123145</id>
      <parentid>123144</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T17:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nvdtn19</username>
        <id>6833</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ý kiến */ sửa trả lời đến Làm Việc Thiện ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>123145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8688" sha1="j1hdizxoscrzoylir3ociaj0t4nzkg3" xml:space="preserve">=={{U|Làm Việc Thiện}}==
Tôi hiện cần quyền BQVGD để chuẩn bị thêm một số tiện ích cho Wikivoyage. Tiện thể sau khi được cấp quyền sẽ tiện cho việc bảo trì các tiện ích và các trang JS, CSS thuộc Mediawiki sau này. Thảo luận sẽ diễn ra trong 7 ngày. Xin phép được ping các thành viên hoạt động gần đây @[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] @[[Thành viên:MinhVN1863|MinhVN1863]] @[[Thành viên:NHNAnh|NHNAnh]] @[[Thành viên:Lcsnes|Lcsnes]] @[[Thành viên:Manhdeptraipro2114|Manhdeptraipro2114]] @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] .[[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:21, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Đồng ý====
* '''Đồng ý''' &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 16:58, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Chưa đồng ý====

====Ý kiến====
* Bạn cần chuẩn bị thêm tiện ích cụ thể gì và bảo trì các trang nào? Có thể nêu luôn cụ thể ở đây để tôi xem xét và thêm nếu cần thiết. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 15:30, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:Tôi muốn thêm tiện ích xem số người xem trang &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo]]&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]&lt;/nowiki&gt; trước mắt còn sau nhận quyền tôi sẽ thêm tiện ích gửi welcome đến người mới sau  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:32, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Thấy @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] đang làm [[Wikivoyage:Biểu quyết xóa bài]] bạn có thể thêm tiện ích đóng mở BQXB luôn  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:53, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:: Đã thêm [[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]. Còn đối với tiện ích chào mừng, nếu ai cần thì có thể tự thêm vào common.js/global.js hoặc &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{subst:welcome}} ~~~~&lt;/syntaxhighlight&gt; cũng được, tôi thì thấy không nhất thiết phải làm thành gadget ở đây, nhất là khi lượng người mới còn quá thấp để cần tự động hóa hay tạo gadget riêng. Tiện ích đóng mở BQXB tôi sẽ nghiên cứu sau, nếu cần tạo gì thêm thì có thể gửi tôi. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 16:26, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Mời bạn cho ý kiến để thành viên tự đề cử giải trình nhắm thống nhất vấn đề đã được giải quyết hay chưa? – &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 17:05, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Vấn để bạn đưa trên đã được giải quyết hay chưa? – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 17:40, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::: Vấn đề được giải quyết vừa qua là về gadget và các bản mẫu/mô đun nhập về, chứ không phải là về quyền này. Bởi vì bạn đã dùng quyền này để thực hiện tác vụ đã bị từ chối bởi một BQVGD khác mà không thảo luận lại và giải trình với các lý do không thuyết phục trong giai đoạn đầu, tôi khó có thể tin tưởng bạn nắm quyền này trừ khi cam kết không làm như vậy nữa, và cũng phải chứng minh được bạn có nhu cầu bảo trì các trang JS/CSS hoặc giao diện với tần suất và lộ trình cụ thể với quyền này chứ không chỉ dừng lại ở việc tạo gadget, nếu mục đích nhận quyền chỉ là như vậy và không cần nhiều nhu cầu về quyền này thì tôi tự làm cũng được. Kể cả khi có bạn được trao quyền này hay không thì các sửa đổi nhập những thứ từ dự án khác về vẫn sẽ được giám sát liên tục. Hơn nữa, biểu quyết này đã hết hạn sau 7 ngày, phiếu của {{u|Mai Thanh Bang}} sẽ được coi là không hợp lệ trừ khi biểu quyết được gia hạn hoặc ký lại. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 17:50, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Như tôi nói ban đầu tôi không hề hiểu ý bạn phản đối hoặc từ chối bạn nói trên chỉ nói vu vơ mà không ghi thẳng làm người khác không thể hiểu ý bạn, mấy hôm nay tôi ra sức làm tự động hoá, các bản mô đun thông báo đó không liên quan là gì nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:10, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::: Bạn không hiểu được thì đó là vấn đề của bạn, tôi đã giải thích lại ở [[Wikivoyage:Thảo luận]] và sẽ không giải thích lại một lần nữa. Nếu không hiểu và không thận trọng thì càng không nên nắm quyền này. Các bản mẫu/mô đun đó cũng chả cần quyền BQV hay BQVGD nào để tạo cả. &quot;nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được&quot; &gt; đây không phải là chứng minh tần suất và lộ trình bảo trì, danh sách hay tính năng cụ thể nào cần đến quyền này liên tục. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 18:32, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Bạn có thấy bạn đang quá đáng không khi tôi cầm quyền thêm gadget duy nhất là welcom nó chả phải là tiện ích gì gây hại cho dự án tiện ích này đã được nhiều dự án sử dụng và chính tôi là người đã sửa lại phải giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này có thể sử dụng lại được, thế bạn bảo chứng minh tần suất thì phải chứng minh kiểu gì, tôi chưa bao giờ là chưa cẩn thận toàn bộ dự án wikimedia tôi đều tạo thảo luận, duy nhất tiện ích này đã chạy trên nhiều dự án khác và chính tôi là người sửa hoạt động được tôi mới nhập về – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:47, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::: &quot;Sửa lại giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này&quot; ở đâu khi thực tế tôi kiểm tra cái gadget này chỉ toàn là mã sao chép lỗi thời của thập kỷ trước và chính bạn cũng đã đồng ý bỏ nó vào hôm qua ở đây? Và hãy nhìn lại bài học từ [[Đặc biệt:Khác/55191|JohnsonLee01]], &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://vi.wikivoyage.org/wiki/Thành_viên:Băng_Tỏa Thành viên:Băng Tỏa]&lt;/span&gt;, [[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19#c-NguoiDungKhongDinhDanh-2022-03-08T02:33:00.000Z-Bảo_quản_viên_mới|lời nhắn này]] và cả [[Thảo luận Thành viên:Trần Nguyễn Minh Huy]] để biết vì sao dự án này không chấp nhận tích tụ các trang dư thừa để xem tôi có &quot;quá đáng&quot; hay không. Tôi không tiện sang bên Wikiquote nhưng điều này cũng đang lặp lại chính xác ở đó. Bởi vì bạn không đưa ra được lộ trình hay danh sách bảo trì cụ thể nào thường xuyên cần đến quyền này, biểu quyết này coi như vô hiệu. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 00:44, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)</text>
      <sha1>j1hdizxoscrzoylir3ociaj0t4nzkg3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123146</id>
      <parentid>123145</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T18:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nvdtn19</username>
        <id>6833</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ý kiến */ sửa trả lời đến Mai Thanh Bang ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]])</comment>
      <origin>123146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8688" sha1="2449e64mcw8o9fmkgb40usojph89cz8" xml:space="preserve">=={{U|Làm Việc Thiện}}==
Tôi hiện cần quyền BQVGD để chuẩn bị thêm một số tiện ích cho Wikivoyage. Tiện thể sau khi được cấp quyền sẽ tiện cho việc bảo trì các tiện ích và các trang JS, CSS thuộc Mediawiki sau này. Thảo luận sẽ diễn ra trong 7 ngày. Xin phép được ping các thành viên hoạt động gần đây @[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] @[[Thành viên:MinhVN1863|MinhVN1863]] @[[Thành viên:NHNAnh|NHNAnh]] @[[Thành viên:Lcsnes|Lcsnes]] @[[Thành viên:Manhdeptraipro2114|Manhdeptraipro2114]] @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] .[[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:21, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Đồng ý====
* '''Đồng ý''' &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 16:58, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Chưa đồng ý====

====Ý kiến====
* Bạn cần chuẩn bị thêm tiện ích cụ thể gì và bảo trì các trang nào? Có thể nêu luôn cụ thể ở đây để tôi xem xét và thêm nếu cần thiết. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 15:30, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:Tôi muốn thêm tiện ích xem số người xem trang &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo]]&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]&lt;/nowiki&gt; trước mắt còn sau nhận quyền tôi sẽ thêm tiện ích gửi welcome đến người mới sau  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:32, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Thấy @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] đang làm [[Wikivoyage:Biểu quyết xóa bài]] bạn có thể thêm tiện ích đóng mở BQXB luôn  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:53, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:: Đã thêm [[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]. Còn đối với tiện ích chào mừng, nếu ai cần thì có thể tự thêm vào common.js/global.js hoặc &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{subst:welcome}} ~~~~&lt;/syntaxhighlight&gt; cũng được, tôi thì thấy không nhất thiết phải làm thành gadget ở đây, nhất là khi lượng người mới còn quá thấp để cần tự động hóa hay tạo gadget riêng. Tiện ích đóng mở BQXB tôi sẽ nghiên cứu sau, nếu cần tạo gì thêm thì có thể gửi tôi. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 16:26, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Mời bạn cho ý kiến để thành viên tự đề cử giải trình nhắm thống nhất vấn đề đã được giải quyết hay chưa? – &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 17:05, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Vấn để bạn đưa trên đã được giải quyết hay chưa? – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 17:40, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::: Vấn đề được giải quyết vừa qua là về gadget và các bản mẫu/mô đun nhập về, chứ không phải là về quyền này. Bởi vì bạn đã dùng quyền này để thực hiện tác vụ đã bị từ chối bởi một BQVGD khác mà không thảo luận lại và giải trình với các lý do không thuyết phục trong giai đoạn đầu, tôi khó có thể tin tưởng bạn nắm quyền này trừ khi cam kết không làm như vậy nữa, và cũng phải chứng minh được bạn có nhu cầu bảo trì các trang JS/CSS hoặc giao diện với tần suất và lộ trình cụ thể với quyền này chứ không chỉ dừng lại ở việc tạo gadget, nếu mục đích nhận quyền chỉ là như vậy và không cần nhiều nhu cầu về quyền này thì tôi tự làm cũng được. Kể cả khi bạn có được trao quyền này hay không thì các sửa đổi nhập những thứ từ dự án khác về vẫn sẽ được giám sát liên tục. Hơn nữa, biểu quyết này đã hết hạn sau 7 ngày, phiếu của {{u|Mai Thanh Bang}} sẽ được coi là không hợp lệ trừ khi biểu quyết được gia hạn hoặc ký lại. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 17:50, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Như tôi nói ban đầu tôi không hề hiểu ý bạn phản đối hoặc từ chối bạn nói trên chỉ nói vu vơ mà không ghi thẳng làm người khác không thể hiểu ý bạn, mấy hôm nay tôi ra sức làm tự động hoá, các bản mô đun thông báo đó không liên quan là gì nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:10, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::: Bạn không hiểu được thì đó là vấn đề của bạn, tôi đã giải thích lại ở [[Wikivoyage:Thảo luận]] và sẽ không giải thích lại một lần nữa. Nếu không hiểu và không thận trọng thì càng không nên nắm quyền này. Các bản mẫu/mô đun đó cũng chả cần quyền BQV hay BQVGD nào để tạo cả. &quot;nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được&quot; &gt; đây không phải là chứng minh tần suất và lộ trình bảo trì, danh sách hay tính năng cụ thể nào cần đến quyền này liên tục. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 18:32, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Bạn có thấy bạn đang quá đáng không khi tôi cầm quyền thêm gadget duy nhất là welcom nó chả phải là tiện ích gì gây hại cho dự án tiện ích này đã được nhiều dự án sử dụng và chính tôi là người đã sửa lại phải giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này có thể sử dụng lại được, thế bạn bảo chứng minh tần suất thì phải chứng minh kiểu gì, tôi chưa bao giờ là chưa cẩn thận toàn bộ dự án wikimedia tôi đều tạo thảo luận, duy nhất tiện ích này đã chạy trên nhiều dự án khác và chính tôi là người sửa hoạt động được tôi mới nhập về – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:47, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::: &quot;Sửa lại giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này&quot; ở đâu khi thực tế tôi kiểm tra cái gadget này chỉ toàn là mã sao chép lỗi thời của thập kỷ trước và chính bạn cũng đã đồng ý bỏ nó vào hôm qua ở đây? Và hãy nhìn lại bài học từ [[Đặc biệt:Khác/55191|JohnsonLee01]], &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://vi.wikivoyage.org/wiki/Thành_viên:Băng_Tỏa Thành viên:Băng Tỏa]&lt;/span&gt;, [[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19#c-NguoiDungKhongDinhDanh-2022-03-08T02:33:00.000Z-Bảo_quản_viên_mới|lời nhắn này]] và cả [[Thảo luận Thành viên:Trần Nguyễn Minh Huy]] để biết vì sao dự án này không chấp nhận tích tụ các trang dư thừa để xem tôi có &quot;quá đáng&quot; hay không. Tôi không tiện sang bên Wikiquote nhưng điều này cũng đang lặp lại chính xác ở đó. Bởi vì bạn không đưa ra được lộ trình hay danh sách bảo trì cụ thể nào thường xuyên cần đến quyền này, biểu quyết này coi như vô hiệu. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 00:44, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)</text>
      <sha1>2449e64mcw8o9fmkgb40usojph89cz8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123147</id>
      <parentid>123146</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T00:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Làm Việc Thiện</username>
        <id>6321</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ý kiến */ Trả lời</comment>
      <origin>123147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9262" sha1="sfiylua1iyzorzi5iusjx57a5xcggx1" xml:space="preserve">=={{U|Làm Việc Thiện}}==
Tôi hiện cần quyền BQVGD để chuẩn bị thêm một số tiện ích cho Wikivoyage. Tiện thể sau khi được cấp quyền sẽ tiện cho việc bảo trì các tiện ích và các trang JS, CSS thuộc Mediawiki sau này. Thảo luận sẽ diễn ra trong 7 ngày. Xin phép được ping các thành viên hoạt động gần đây @[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] @[[Thành viên:MinhVN1863|MinhVN1863]] @[[Thành viên:NHNAnh|NHNAnh]] @[[Thành viên:Lcsnes|Lcsnes]] @[[Thành viên:Manhdeptraipro2114|Manhdeptraipro2114]] @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] .[[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:21, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Đồng ý====
* '''Đồng ý''' &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 16:58, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Chưa đồng ý====

====Ý kiến====
* Bạn cần chuẩn bị thêm tiện ích cụ thể gì và bảo trì các trang nào? Có thể nêu luôn cụ thể ở đây để tôi xem xét và thêm nếu cần thiết. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 15:30, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:Tôi muốn thêm tiện ích xem số người xem trang &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo]]&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]&lt;/nowiki&gt; trước mắt còn sau nhận quyền tôi sẽ thêm tiện ích gửi welcome đến người mới sau  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:32, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Thấy @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] đang làm [[Wikivoyage:Biểu quyết xóa bài]] bạn có thể thêm tiện ích đóng mở BQXB luôn  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:53, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:: Đã thêm [[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]. Còn đối với tiện ích chào mừng, nếu ai cần thì có thể tự thêm vào common.js/global.js hoặc &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{subst:welcome}} ~~~~&lt;/syntaxhighlight&gt; cũng được, tôi thì thấy không nhất thiết phải làm thành gadget ở đây, nhất là khi lượng người mới còn quá thấp để cần tự động hóa hay tạo gadget riêng. Tiện ích đóng mở BQXB tôi sẽ nghiên cứu sau, nếu cần tạo gì thêm thì có thể gửi tôi. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 16:26, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Mời bạn cho ý kiến để thành viên tự đề cử giải trình nhắm thống nhất vấn đề đã được giải quyết hay chưa? – &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 17:05, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Vấn để bạn đưa trên đã được giải quyết hay chưa? – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 17:40, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::: Vấn đề được giải quyết vừa qua là về gadget và các bản mẫu/mô đun nhập về, chứ không phải là về quyền này. Bởi vì bạn đã dùng quyền này để thực hiện tác vụ đã bị từ chối bởi một BQVGD khác mà không thảo luận lại và giải trình với các lý do không thuyết phục trong giai đoạn đầu, tôi khó có thể tin tưởng bạn nắm quyền này trừ khi cam kết không làm như vậy nữa, và cũng phải chứng minh được bạn có nhu cầu bảo trì các trang JS/CSS hoặc giao diện với tần suất và lộ trình cụ thể với quyền này chứ không chỉ dừng lại ở việc tạo gadget, nếu mục đích nhận quyền chỉ là như vậy và không cần nhiều nhu cầu về quyền này thì tôi tự làm cũng được. Kể cả khi bạn có được trao quyền này hay không thì các sửa đổi nhập những thứ từ dự án khác về vẫn sẽ được giám sát liên tục. Hơn nữa, biểu quyết này đã hết hạn sau 7 ngày, phiếu của {{u|Mai Thanh Bang}} sẽ được coi là không hợp lệ trừ khi biểu quyết được gia hạn hoặc ký lại. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 17:50, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Như tôi nói ban đầu tôi không hề hiểu ý bạn phản đối hoặc từ chối bạn nói trên chỉ nói vu vơ mà không ghi thẳng làm người khác không thể hiểu ý bạn, mấy hôm nay tôi ra sức làm tự động hoá, các bản mô đun thông báo đó không liên quan là gì nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:10, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::: Bạn không hiểu được thì đó là vấn đề của bạn, tôi đã giải thích lại ở [[Wikivoyage:Thảo luận]] và sẽ không giải thích lại một lần nữa. Nếu không hiểu và không thận trọng thì càng không nên nắm quyền này. Các bản mẫu/mô đun đó cũng chả cần quyền BQV hay BQVGD nào để tạo cả. &quot;nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được&quot; &gt; đây không phải là chứng minh tần suất và lộ trình bảo trì, danh sách hay tính năng cụ thể nào cần đến quyền này liên tục. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 18:32, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Bạn có thấy bạn đang quá đáng không khi tôi cầm quyền thêm gadget duy nhất là welcom nó chả phải là tiện ích gì gây hại cho dự án tiện ích này đã được nhiều dự án sử dụng và chính tôi là người đã sửa lại phải giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này có thể sử dụng lại được, thế bạn bảo chứng minh tần suất thì phải chứng minh kiểu gì, tôi chưa bao giờ là chưa cẩn thận toàn bộ dự án wikimedia tôi đều tạo thảo luận, duy nhất tiện ích này đã chạy trên nhiều dự án khác và chính tôi là người sửa hoạt động được tôi mới nhập về – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:47, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::: &quot;Sửa lại giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này&quot; ở đâu khi thực tế tôi kiểm tra cái gadget này chỉ toàn là mã sao chép lỗi thời của thập kỷ trước và chính bạn cũng đã đồng ý bỏ nó vào hôm qua ở đây? Và hãy nhìn lại bài học từ [[Đặc biệt:Khác/55191|JohnsonLee01]], &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://vi.wikivoyage.org/wiki/Thành_viên:Băng_Tỏa Thành viên:Băng Tỏa]&lt;/span&gt;, [[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19#c-NguoiDungKhongDinhDanh-2022-03-08T02:33:00.000Z-Bảo_quản_viên_mới|lời nhắn này]] và cả [[Thảo luận Thành viên:Trần Nguyễn Minh Huy]] để biết vì sao dự án này không chấp nhận tích tụ các trang dư thừa để xem tôi có &quot;quá đáng&quot; hay không. Tôi không tiện sang bên Wikiquote nhưng điều này cũng đang lặp lại chính xác ở đó. Bởi vì bạn không đưa ra được lộ trình hay danh sách bảo trì cụ thể nào thường xuyên cần đến quyền này, biểu quyết này coi như vô hiệu. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 00:44, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Mời bạn xem [[wikiquote:Wikiquote:Administrators'_noticeboard#c-L%C3%A0m_Vi%E1%BB%87c_Thi%E1%BB%87n-20261009010800-MediaWiki:Gadget-UserMessages.js|[https://en.wikiquote.org/wiki/Wikiquote:Administrators%27_noticeboard#c-L%C3%A0m_Vi%E1%BB%87c_Thi%E1%BB%87n-20261009010800-MediaWiki:Gadget-UserMessages.js]]&lt;nowiki&gt;] họ vẫn đang sử dụng &lt;/nowiki&gt; – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 07:18, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)</text>
      <sha1>sfiylua1iyzorzi5iusjx57a5xcggx1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>123148</id>
      <parentid>123147</parentid>
      <timestamp>2026-10-22T00:56:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Làm Việc Thiện</username>
        <id>6321</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ý kiến */ Trả lời</comment>
      <origin>123148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9859" sha1="pq40wtzgnig22fmtqrneesyqdbx51qj" xml:space="preserve">=={{U|Làm Việc Thiện}}==
Tôi hiện cần quyền BQVGD để chuẩn bị thêm một số tiện ích cho Wikivoyage. Tiện thể sau khi được cấp quyền sẽ tiện cho việc bảo trì các tiện ích và các trang JS, CSS thuộc Mediawiki sau này. Thảo luận sẽ diễn ra trong 7 ngày. Xin phép được ping các thành viên hoạt động gần đây @[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] @[[Thành viên:MinhVN1863|MinhVN1863]] @[[Thành viên:NHNAnh|NHNAnh]] @[[Thành viên:Lcsnes|Lcsnes]] @[[Thành viên:Manhdeptraipro2114|Manhdeptraipro2114]] @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] .[[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:21, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Đồng ý====
* '''Đồng ý''' &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 16:58, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)

====Chưa đồng ý====

====Ý kiến====
* Bạn cần chuẩn bị thêm tiện ích cụ thể gì và bảo trì các trang nào? Có thể nêu luôn cụ thể ở đây để tôi xem xét và thêm nếu cần thiết. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 15:30, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:Tôi muốn thêm tiện ích xem số người xem trang &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo]]&lt;/nowiki&gt; &lt;nowiki&gt;[[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]&lt;/nowiki&gt; trước mắt còn sau nhận quyền tôi sẽ thêm tiện ích gửi welcome đến người mới sau  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:32, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Thấy @[[Thành viên:Mai Thanh Bang|Mai Thanh Bang]] đang làm [[Wikivoyage:Biểu quyết xóa bài]] bạn có thể thêm tiện ích đóng mở BQXB luôn  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 15:53, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:: Đã thêm [[MediaWiki:Gadget-XTools-ArticleInfo.js]]. Còn đối với tiện ích chào mừng, nếu ai cần thì có thể tự thêm vào common.js/global.js hoặc &lt;syntaxhighlight inline lang=&quot;wikitext&quot;&gt;{{subst:welcome}} ~~~~&lt;/syntaxhighlight&gt; cũng được, tôi thì thấy không nhất thiết phải làm thành gadget ở đây, nhất là khi lượng người mới còn quá thấp để cần tự động hóa hay tạo gadget riêng. Tiện ích đóng mở BQXB tôi sẽ nghiên cứu sau, nếu cần tạo gì thêm thì có thể gửi tôi. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 16:26, ngày 9 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Mời bạn cho ý kiến để thành viên tự đề cử giải trình nhắm thống nhất vấn đề đã được giải quyết hay chưa? – &lt;span style=&quot;background-image:linear-gradient(97deg,#548bf7,#110475);font-family:Georgia; &quot;&gt;[[Thành viên:Mai Thanh Bang|&lt;span style=&quot;color:#eee&quot;&gt;&lt;b&gt; Mai Thanh Bang&lt;/b&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;big&gt;[[Thảo luận Thành viên:Mai Thanh Bang|    🗪]]&lt;/big&gt; 17:05, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Vấn để bạn đưa trên đã được giải quyết hay chưa? – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 17:40, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::: Vấn đề được giải quyết vừa qua là về gadget và các bản mẫu/mô đun nhập về, chứ không phải là về quyền này. Bởi vì bạn đã dùng quyền này để thực hiện tác vụ đã bị từ chối bởi một BQVGD khác mà không thảo luận lại và giải trình với các lý do không thuyết phục trong giai đoạn đầu, tôi khó có thể tin tưởng bạn nắm quyền này trừ khi cam kết không làm như vậy nữa, và cũng phải chứng minh được bạn có nhu cầu bảo trì các trang JS/CSS hoặc giao diện với tần suất và lộ trình cụ thể với quyền này chứ không chỉ dừng lại ở việc tạo gadget, nếu mục đích nhận quyền chỉ là như vậy và không cần nhiều nhu cầu về quyền này thì tôi tự làm cũng được. Kể cả khi bạn có được trao quyền này hay không thì các sửa đổi nhập những thứ từ dự án khác về vẫn sẽ được giám sát liên tục. Hơn nữa, biểu quyết này đã hết hạn sau 7 ngày, phiếu của {{u|Mai Thanh Bang}} sẽ được coi là không hợp lệ trừ khi biểu quyết được gia hạn hoặc ký lại. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 17:50, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Như tôi nói ban đầu tôi không hề hiểu ý bạn phản đối hoặc từ chối bạn nói trên chỉ nói vu vơ mà không ghi thẳng làm người khác không thể hiểu ý bạn, mấy hôm nay tôi ra sức làm tự động hoá, các bản mô đun thông báo đó không liên quan là gì nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:10, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::: Bạn không hiểu được thì đó là vấn đề của bạn, tôi đã giải thích lại ở [[Wikivoyage:Thảo luận]] và sẽ không giải thích lại một lần nữa. Nếu không hiểu và không thận trọng thì càng không nên nắm quyền này. Các bản mẫu/mô đun đó cũng chả cần quyền BQV hay BQVGD nào để tạo cả. &quot;nếu có bảo trì từ các trang JS/CSS từ mediawiki tôi cũng giúp đỡ được&quot; &gt; đây không phải là chứng minh tần suất và lộ trình bảo trì, danh sách hay tính năng cụ thể nào cần đến quyền này liên tục. [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 18:32, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Bạn có thấy bạn đang quá đáng không khi tôi cầm quyền thêm gadget duy nhất là welcom nó chả phải là tiện ích gì gây hại cho dự án tiện ích này đã được nhiều dự án sử dụng và chính tôi là người đã sửa lại phải giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này có thể sử dụng lại được, thế bạn bảo chứng minh tần suất thì phải chứng minh kiểu gì, tôi chưa bao giờ là chưa cẩn thận toàn bộ dự án wikimedia tôi đều tạo thảo luận, duy nhất tiện ích này đã chạy trên nhiều dự án khác và chính tôi là người sửa hoạt động được tôi mới nhập về – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 18:47, ngày 21 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::: &quot;Sửa lại giúp đỡ nhiều dự án bảo trì tiện ích này&quot; ở đâu khi thực tế tôi kiểm tra cái gadget này chỉ toàn là mã sao chép lỗi thời của thập kỷ trước và chính bạn cũng đã đồng ý bỏ nó vào hôm qua ở đây? Và hãy nhìn lại bài học từ [[Đặc biệt:Khác/55191|JohnsonLee01]], &lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[https://vi.wikivoyage.org/wiki/Thành_viên:Băng_Tỏa Thành viên:Băng Tỏa]&lt;/span&gt;, [[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19#c-NguoiDungKhongDinhDanh-2022-03-08T02:33:00.000Z-Bảo_quản_viên_mới|lời nhắn này]] và cả [[Thảo luận Thành viên:Trần Nguyễn Minh Huy]] để biết vì sao dự án này không chấp nhận tích tụ các trang dư thừa để xem tôi có &quot;quá đáng&quot; hay không. Tôi không tiện sang bên Wikiquote nhưng điều này cũng đang lặp lại chính xác ở đó. Bởi vì bạn không đưa ra được lộ trình hay danh sách bảo trì cụ thể nào thường xuyên cần đến quyền này, biểu quyết này coi như vô hiệu. – [[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] ([[Thảo luận Thành viên:Nvdtn19|thảo luận]]) 00:44, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)
*:::::::::@[[Thành viên:Nvdtn19|Nvdtn19]] Mời bạn xem [[wikiquote:Wikiquote:Administrators'_noticeboard#c-L%C3%A0m_Vi%E1%BB%87c_Thi%E1%BB%87n-20261009010800-MediaWiki:Gadget-UserMessages.js|[https://en.wikiquote.org/wiki/Wikiquote:Administrators%27_noticeboard#c-L%C3%A0m_Vi%E1%BB%87c_Thi%E1%BB%87n-20261009010800-MediaWiki:Gadget-UserMessages.js]]&lt;nowiki&gt;] họ vẫn đang sử dụng &lt;/nowiki&gt; – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 07:18, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)
*::::::::::Tôi hỏi bạn tiện ích welcome là dư thừa? Thế sao bạn đồng ý nâng cấp [[mw:Extension:NewUserMessage]] cộng đồng đang có nhu cầu sử dụng nó không phải xa vời như Twinkle tôi có thêm những tiện ích không dùng không, tôi có thêm các bản mẫu bên dự án Wikivoyage này dư thừa không? Những gì tôi làm chỉ là bổ sung những gì đang cần  – [[Thành viên:Làm Việc Thiện|Làm Việc Thiện]] ([[Thảo luận Thành viên:Làm Việc Thiện|thảo luận]]) 07:56, ngày 22 tháng 10 năm 2026 (+07)</text>
      <sha1>pq40wtzgnig22fmtqrneesyqdbx51qj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>