Wikipedia vlswiki https://vls.wikipedia.org/wiki/Voorblad MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Specioal Discuusje Gebruker Discuusje gebruker Wikipedia Discuusje Wikipedia Ofbeeldienge Discuusje ofbeeldienge MediaWiki Discuusje MediaWiki Patrôon Discuusje patrôon Ulpe Discuusje ulpe Categorie Discuusje categorie TimedText TimedText talk Module Overleg module Event Event talk 0 20126 327517 323744 2026-09-20T01:02:02Z InternetArchiveBot 22297 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 327517 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hollandsche gemêente |noame=<big>Leeuwarden</big> |woapn=Coat of arms of Leeuwarden.svg |vlagge=Flag of Leeuwarden.svg |koarte=Map - NL - Municipality code 0080 (2019).svg |koarte2=Gem-Leeuwarden-OpenTopo.jpg |provinsje=Friesland |latitudeGraden=53 |latitudeMinuten=12 |latitudeSeconden= |longitudeGraden=5 |longitudeMinuten=48 |longitudeSeconden= |ipp=255,06 |land=237,55 |woater=17,50 |inw=127.073 |joar=2023 |dichtheid=535 |hoofdplekke=Leeuwarden |burgemêester=Sybrand van Haersma Buma |party=CDA |postcode= 8832-9089 |web=[https://www.leeuwarden.nl/ www.leeuwarden.nl] }} '''Leeuwarden''' (Stadsfries: ''Liwwadden'' of ''Leewadden''; [[Fries]]: ''Ljouwert'') es de êenentwientigste grôotste gemêente van [[Holland]] en den hoofdstad van de [[provinsje]] [[Friesland]]. De stee ligt an 't [[Van Harinxmakanoal]]. Der weunn oungeveer 127.000 menschn in de gemêente en oungeveer 96.000 menschn in de stad (2023). De stad is administratief ounderverdêeld in twêentwientig wykn.<ref>[https://web.archive.org/web/20140317033451/http://www.livingleeuwarden.nl/wonen/wijken/ Wijken en dorpen in Leeuwarden] livingleeuwarden.nl</ref> [[Ofbeeldienge:Koepelkerk Leeuwarden.jpg|thumb|left|<center>Zicht ip de Koepelkerke, hoek Vredeman de Vriesstroate en Alma Tademastroate in Leeuwarden (ryksmonument)</center>]] {{clear|left}} In de binnestad van Leeuwarden stoan een antal ryksmonumentoale uzen en kerkn. [[Ofbeeldienge:Leeuwarden Koningsstraat 1 Fries Museum, Eysingahuis.jpg|thumb|left|<center>Zicht ip 't Fries Museum Eysingahuis in Leeuwarden (ryksmonument)</center>]] {{clear|left}} Bekende musea in Leeuwarden zyn 't Fries Museum,<ref>[https://web.archive.org/web/20140805164955/http://www.friesmuseum.nl/het-museum Fries Museum Eysingahuis an 't Wilhelminaplein] friesmuseum.nl (gearchivêerd)</ref> Museum De Grutterswinkel <ref>[https://web.archive.org/web/20111203190109/http://www.museum-de-grutterswinkel.nl/ Museum De Grutterswinkel an de Nieuwesteeg] museum-de-grutterswinkel.nl</ref> Natuurmuseum Fryslân<ref>[http://www.natuurmuseumfryslan.nl/ Natuurmuseum Fryslân an de Schoenmakersperk] natuurmuseumfryslan.nl</ref> en 't Keramiek Museum Princessehof.<ref>[https://web.archive.org/web/20120103231540/http://www.princessehof.nl/ Keramiek Museum Princessehof an de Grote Kerkstraat] princessehof.nl</ref> ==Bekende Leeuwarders== *[[Willem IV van Oranje-Nassau]], erfstadhouder van de [[Republiek van de Verênigde Nederlandn]] *[[Jacobus Ludovicus Conradus Schroeder van der Kolk]], hooglêroare anatomie en fysiologie an d' Universiteit Utrecht (in tyde Hogeschole Utrecht), psychioater ==Wykn== De wykn met hunder officiële noame zyn: {| width=55% | * Binnenstad * Potmargezone * Oud-Oost * Sonnenborgh e.o. * Westeinde e.o. * Vossepark & Helicon * Huizum-West * Nijlân & De Zwette * Heechterp & Schieringen * Camminghaburen e.o. * Bilgaard & Havankpark e.o. | * Vrijheidswijk * Dokkumer Ie e.o. * Stiens e.o. * Aldlân & De Hemrik * Goutum * Hempens/Teerns & Zuiderburen * De Zuidlanden * Middelsee * Dorpen Zuid-Oost * Dorpen Zuid-West * Grou e.o. | |} ==Referensjes== <references/> ==Externe koppeliengn== *[http://www.gemeentearchief.nl/text/nl/5/stad De geschiedenis van Leeuwarden in vogelvlucht - gemeentearchief.nl] *[http://www.groetenuitleeuwarden.nl/buitenwijken/index-wijk.htm Groeten uit Leeuwarden - groetenuitleeuwarden.nl] * [https://web.archive.org/web/20231201025221/https://www.plaatsengids.nl/leeuwarden Plaatsengids] * [https://allecijfers.nl/gemeente/leeuwarden/ AlleCijfers] {{Commonscat|Leeuwarden}} {{Hoofdsteedn Hollandsche provinsjes}} [[Categorie:Gemêente in Friesland]] [[Categorie:Plekke in Friesland]] [[Categorie:Stad in Olland]] olk9w6894kq0lt5im5jukvqhl4wzxbx 0 24952 327519 327354 2026-09-20T02:16:34Z InternetArchiveBot 22297 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 327519 wikitext text/x-wiki {{Infobox Frans departement |noame='''Sarthe (72)''' |vlagge=Drapeau_fr_département_Sarthe.svg |woapn=Blason_du_Maine.svg |koarte=[[Ofbeeldienge:Sarthe-Position.svg|250px]] |koartebyschrift=Liggienge binn'n Vrankryk |regio=[[Pays de la Loire]] |pref=[[Le Mans]] |sous-pref=La Flèche<br />Mamers |ipp=6206 |inw=567.561 (2016) |dichtheid=91 |arr=3 |kant=21 |gem=360 }} '''Sarthe (72)''' es 'n [[departement (Vrankryk)|departement]] in de [[regio (Vrankryk)|regio]] [[Pays de la Loire]] in't midwestn van [[Vrankryk]]. De noame komt van de [[Sarthe (riviere)|gelyknoamige riviere]] die deur 't gebied strôomt. Inweuners van de Sarthe wordn ''Sarthois'' genoemd. == Geschiedenisse == 't Departement Sarthe es één van de 83 departementn die gecreëerd zyn binst de [[Fransche Revoluusje]], de vierde moarte [[1790]]. 't Groundgebied dervan bestoat vo 't grôotste stik uut d'istorische provinsje Maine. E klêender stik in't zuudn van't departement ôordigde by Anjou. == Geografie == Sarthe grenst an de Fransche departementn [[Orne (departement)|Orne]] in't nôord'n, [[Eure-et-Loir]] in't nôordôostn, [[Loir-et-Cher]] in't ôostn, [[Indre-et-Loire]] en [[Maine-et-Loire]] in't zuud'n en an [[Mayenne (departement)|Mayenne]] in't westn. 't Departement Sarthe bestoat uut drie arroundissementn (Le Mans, La Flèche en Mamers) en et 21 kantongs en 360 gemêentn. Sarthe es vrêe landelyk en der zyn, ip d'ôofdplekke [[Le Mans]] noa, gin echt grôote stee'n. De grotste gemêent'n noar inweunertal zyn Le Mans, La Flèche, Sablé-sur-Sarthe, Allonnes en La Ferté-Bernard. De riviere de Sarthe (die en zy-riviere es van de Maine) ligt in't strôomgebied van de [[Loire (riviere)|Loire]] en lôopt twèis deur 't departement, vande nôordwestkant deur Le Mans in't midd'n van de streke en ezo were vodder noa't zuudwestn. O de nôordkantn van't departement ligt ôok e gedêelte van't Regionoal nateurpark Normandie-Maine, woavan der ôok stikkn in Orne en Mayenne liggn. == Sport == De Sarthe es ôok gekend van de Rounde van de Sarthe (''Circuit Cycliste Sarthe-Pays de la Loire''), e mêerdoagse [[velokoerse]] die ier in de streke wierd gereed'n. Mêestol bestoat ze uut nen kortn tydrit en vier ritt'n in lynne. Tout 1975 wos't e koerse voor d'amateurs en sedert 2005 es't en ounderdêel van den UCI Europe Tour en es ze geclassificeerd in de 2.1-categorieje. By d'ôofdplekke Le Mans ligt ôok 't ottocircuit van Le Mans, da surtout gekend es van de 24 eurn van Le Mans. == Externe koppelienge == * [https://www.sarthe.fr/ Site van't departement Sarthe] * [https://web.archive.org/web/20190923095230/https://www.sarthetourisme.com/ Site van d'n touristischn dienst van de Sarthe-streke] {{Commonscat|Sarthe}} [[Categorie:Sarthe| ]] 5paxufkp0kbinupfi26tfdq39nuk47n 0 28838 327518 324825 2026-09-20T01:30:52Z InternetArchiveBot 22297 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 327518 wikitext text/x-wiki {{Nobelprys_icoon}} {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px;" |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; color: black;" | Nobelprys |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 1em;" | [[File:Medal Nobel Peace Prize (cropped).jpg|200px]]<br /><small>E goudn medaille met e profiel van Alfred Nobel da noa links kykt met d'n tekst "ALFR• NOBEL" an de linkerkant en "NAT• MDCCCXXXIII OB• MDCCCXCVI" an de rechterkant.</small> |- ! Uutgereikt vo | Bydraagn die 't grotste nut vo de mensheid ein ipgebrocht in de gebiedn van de [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Nateurkunde]], [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Scheikunde]], [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Fysiologie of Geneeskunde]], [[w:nl:Nobelprijs voor Literatuur|Literateure]], [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Vrede]], en [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Economie]]. |- ! Presentateur | [[w:nl:Kungliga Vetenskapsakademien|Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn]] (Nateurkunde, Scheikunde en Economie<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/ The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel], Nobel Prize. Geraadpleegd ip 4 oktober 2021.</ref>)<br />[[w:nl:Karolinska-instituut|Nobelvergaderienge an 't Karolinska Instituut]] (Fysiologie of Geneeskunde)<br />[[w:nl:Zweedse Academie|Zweedse Academie]] (Literateure)<br />[[w:nl:Noors Nobelcomité|Nôors Nobelcomité]] (Vrede) |- ! Land | [[w:nl:Zweden|Zweedn]] (ol de pryzn behalve de Vredesprys)<br />[[w:nl:Noorwegen|Nôorweegn]] (ollêne de Vredesprys) |- ! Êeste uutreikienge | 10 december [[w:nl:1901|1901]] |- ! Belôonienge | Een goudn [[w:nl:Nobelprijs|medaille]], een [[w:nl:Diploma|diploma]], en e geldprys van 11 miljoen [[w:nl:Zweedse kroon|SEK]] (oungeveer US$ 1.035.000 in 2023)<ref name=":0" /><ref name="PrizeAmount" /> |- ! Antal laureoatn | 627 pryzn uutgereikt an 1.012 menschn en organisoaties (toet 2024)<ref name=":0" /> |- ! Website | [https://www.nobelprize.org/ nobelprize.org] |} De '''Nobelpryzn''' (Zweeds: ''Nobelpriset'', Nôors: ''Nobelprisen'') zyn pryzn die beheerd wordn deur de [[w:nl:Nobelstichting|Nobelstichtienge]] en wordn toegekend vôgns 't principe van "vo 't grotste nut van de mensheid". De pryzn wierdn vo d'n êeste kêe uutgereikt in [[w:nl:1901|1901]], wuk da de vuufde verjoardag wos van d'n dôod van [[w:nl:Alfred Nobel|Alfred Nobel]].<ref name=":0">[https://www.nobelprize.org/alfred-nobel/alfred-nobels-will/ Alfred Nobel's will], Nobel Prize (6 september 2019). Geraadpleegd ip 8 december 2020.</ref> De ôorsprounkelikke Nobelpryzn giengn over vuuf gebiedn: [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|nateurkunde]], [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|scheikunde]], [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|fysiologie of geneeskunde]], [[w:nl:Nobelprijs voor Literatuur|literateure]] en [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|vrede]], lik of da 't beschreevn stound in 't testament van Nobel. Een zeste prys, de [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Prys vo Economische Weetnschappn]], wierd in [[w:nl:1968|1968]] inesteld deur de [[w:nl:Zweedse Rijksbank|Sveriges Riksbank]] (de Zweedse centroale bank) ter noagedachtenisse an Alfred Nobel.<ref name=":0" /><ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ All Nobel Prizes], The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 6 oktober 2022.</ref><ref>[https://www.nobelprize.org/nomination/economic-sciences/ Nomination and selection of Laureates in Economic Sciences]. Geraadpleegd ip 25 juni 2018.</ref> De Nobelpryzn wordn algemêen anzien lik de mêest prestigieuze pryzn in nunder specifieke vakgebiedn.<ref>[https://web.archive.org/web/20201017012526/http://www.shanghairanking.com/subject-survey/awards.html Top Award, ShanghaiRanking Academic Excellence Survey], IREG Observatory on Academic Ranking and Excellence. Geraadpleegd ip 29 moarte 2018.</ref><ref name="Shalev8">[[w:en:Nobel Prize#Shalev69|Shalev]], p. 8.</ref> Behalve in uutzounderlikke omstandigheedn, lik een [[w:nl:Oorlog|oorloge]], wordn ol de zesse pryzn joarliks uutgedêeld. Elkn winnoare, da ze een [[w:nl:Laureaat|laureoat]] noemn, krygt een goudn [[w:nl:Nobelprijs|medaille]], een [[w:nl:Diploma|diploma]] en een geldprys. In 2023 wos die geldprys 11.000.000 [[w:nl:Zweedse kroon|SEK]], wuk da oungeveer gelyk stoat an 1.035.000 [[w:nl:Amerikaanse dollar|amerikoanschen dollar]].<ref name="PrizeAmount">[https://www.nobelprize.org/prizes/about/the-nobel-prize-amounts/ The Nobel Prize amounts], The Nobel Prize. Geraadpleegd ip 29 september 2023.</ref> Ip de medaille stoat 't profiel van Nobel mè "NAT. MDCCCXXXIII-OB. MDCCCXCVI", wuk da verwyst noa zyn gebôortejoar 1833 (NAT) en zyn sterfjoar 1896 (OB). D'r meugn nie mêer of drie menschn e prys dêeln, oewêl da de Nobelprys vo de Vrede wel an organisoaties van mêer of drie menschn ku wordn gegeevn.<ref>Schmidhuber, Jürgen (2010). [http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th century]. Geraadpleegd ip 9 oktober 2010.</ref> Nobelpryzn wordn nie achter d'n dôod ([[w:nl:Postuum|postuum]]) uutgereikt, moa azen persôon een prys toegekend krygt en doarachter sterft vôorn da 't overhandigd is, wordt de prys wel nog uutgedêeld.<ref name="cbc1003">[https://www.cbc.ca/news/health/montreal-born-doctor-gets-posthumous-nobel-honour-1.824238 Montreal-born doctor gets posthumous Nobel honour], CBC News (3 oktober 2011). Geraadpleegd ip 3 oktober 2011.</ref> Tusschn 1901 en 2024 zyn de vuuf Nobelpryzn en de Prys vo Economische Weetnschappn (sinds 1969) olles t'ope 627 kêers uutgereikt an 1.012 menschn en organisoaties.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes/ All Nobel Prizes], NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 17 moarte 2025.</ref> Vuuf menschn en twêe organisoaties ein ol mêer of êen Nobelprys gekreegn.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/facts/nobel-prize-facts/#multiple Multiple Nobel Laureates], ''Nobel Foundation''. Geraadpleegd ip 8 december 2020.</ref> == Geschiedenisse == [[File:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|upright|alt=Een zwart-witfoto van e bebaarden vint in zyn viftig joar die in e stoel zit.|D'r is e veroal da zegt da [[w:nl:Alfred Nobel|Alfred Nobel]] de lelyke verrassienge a van zyn eign dôodsprentje (obituarium) te leezn in e Fransche gazette, met d'n titel "De marchang van d'n dôod is dôod".]] [[w:nl:Alfred Nobel|Alfred Nobel]] is geboorn ip 21 oktober 1833 in [[w:nl:Stockholm|Stockholm]], Zweedn, in e familie van ingenieurs.<ref name="Levinovitz5">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 5.</ref> J' wos e [[w:nl:Scheikundige|scheikundign]], [[w:nl:Ingenieur|ingenieur]], en [[w:nl:Uitvinder|uutviender]]. In 1894 kocht Nobel d' yzer- en stoalfabrieke [[w:nl:Bofors|Bofors]], wuk dat 'n ommebouwde toet e grôte [[w:nl:Wapen (voorwerp)|woapn]][[w:nl:Industrie|fabrikant]]. Nobel vienddege ôok [[w:nl:Ballistiet|ballistiet]] uut. Die uutviendienge wos e vôorlôper van vele rôokloze militaire explosievn, in 't byzounder 't Britsche rôokloze poeier [[w:nl:Cordiet|cordiet]]. Deure van zyn patentclaims gerakte Nobel uutendelik verwikkeld in e [[w:nl:Octrooi|patent]]rechtszoake over cordiet. Nobel vergoarde e fortuin binst zyn leevn, woarvan da 't grotste dêel vôortkwam uut zyn 355 uutviendiengn. [[w:nl:Dynamiet|Dynamiet]] is doarvan de bekenste.<ref name="Levinovitz11">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 11.</ref> D'r is e gekend veroal da Nobel in 1888 stief verschoot on 't n zyn eign [[w:nl:Necrologie|obituarium]] (in memoriam) las in e Fransche gazette, met d'n titel "De marchang van d'n dôod is dôod". 't Wos eigenlik Alfred zyn broere [[w:nl:Ludvig Nobel|Ludvig]] die gestorvn wos; 't artikel wos acht joar te vroege. 't Artikel brocht Nobel van zyn melk en miek em benauwd over oe dan de menschn em giengn onthouwn. Da gaf em d' inspiroatie vo zyn [[w:nl:Testament (akte)|testament]] te verandern.<ref name="Time">Golden, Frederic (16 oktober 2000). [https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,998209,00.html The Worst And The Brightest], Time. Geraadpleegd ip 15 januoari 2021.</ref> Historici ein da veroal nie kunn'n bevestign en sommigte anzien 't lik e fabeltje.<ref>Andrews, Evan (23 juli 2020). [https://www.history.com/news/did-a-premature-obituary-inspire-the-nobel-prize Did a Premature Obituary Inspire the Nobel Prize?]. Geraadpleegd ip 30 november 2023.</ref><ref name="Smiths">Schultz, Colin (9 oktober 2013). [https://www.smithsonianmag.com/smart-news/blame-sloppy-journalism-for-the-nobel-prizes-1172688/ Blame Sloppy Journalism for the Nobel Prizes], Smithsonian Magazine. Geraadpleegd ip 30 november 2023.</ref> Ip 10 december 1896 stierf Alfred Nobel in [[w:nl:Villa Nobel|zyn villa]] in [[w:nl:Sanremo|San Remo, Itoalië]], an e [[w:nl:Hersenbloeding|hessenbloedienge]]. J' wos 63 joar oed.<ref name="Sohlman13">[[w:en:Nobel Prize#Sohlman69|Sohlman]], p. 13.</ref> Nobel schrêef verschillige testamentn binst zyn leevn. Zyn latste miekt ie mêer of e joar vôorn zyn dôod, en j' têkende et in de Zweeds-Nôorse Club in Parys ip 27 november 1895.<ref name="Sohlman7">[[w:en:Nobel Prize#Sohlman69|Sohlman]], p. 7.</ref><ref>von Euler, U. S. (6 juni 1981). [http://resources.metapress.com/pdf-preview.axd?code=xu7j67w616m06488&size=largest The Nobel Foundation and its Role for Modern Day Science], Die Naturwissenschaften. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref> Toet idderêen zyn grôte verbazing specificeerde Nobel zyn latste testament da zyn fortuin moeste gebruukt wordn vor e reekse pryzn te moakn vo degenen die "'t grotste nut an de mensheid" bringn ip 't gebied van [[w:nl:Natuurkunde|nateurkunde]], [[w:nl:Scheikunde|scheikunde]], [[w:nl:Fysiologie|fysiologie]] of [[w:nl:Geneeskunde|geneeskunde]], [[w:nl:Literatuur|literateure]] en [[w:nl:Vrede|vrede]].<ref name="thelocal1">[https://www.nobelprize.org/alfred_nobel/will/will-full.html Full text of Alfred Nobel's Will], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 14 juni 2017.</ref> Nobel liet 94% van zyn totoale bezittiengn, zo'n 31 miljoen SEK (oungeveer US$ 186 miljoen of € 150 miljoen in 2008), achter vo de vuuf Nobelpryzn in te stelln.<ref name="Abrams7">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 7.</ref><ref name="NobelFoundationPrizeAmount">[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/ The Nobel Prize Amounts], The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 7 december 2015.</ref> Deur de scepsis round 't testament, wierd 't pas ip 26 april 1897 goedgekeurd deur 't [[w:nl:Storting|Storting]] in [[w:nl:Noorwegen|Nôorweegn]].<ref name="Levinovitz13-25">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], pp. 13–25.</ref> De [[w:nl:Executele|executeurs]] van 't testament, [[w:en:Ragnar Sohlman|Ragnar Sohlman]] en Rudolf Lilljequist, richtn de [[w:nl:Nobelstichting|Nobelstichtienge]] ip vo 't fortuin te beheern en d' uutreikienge van de pryzn t' organiseern.<ref name="Abrams7-8">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], pp. 7–8.</ref> In de richtlynn van Nobel wierd e [[w:nl:Noors Nobelcomité|Nôors Nobelcomité]] angeduud vo de [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Vredesprys]] uut te reikn. De leedn doarvan wierdn kort achter de goedkeurienge van 't testament in april 1897 benoemd. Kort doarachter wierdn d' andre prys-uutreiknde organisoaties angeduud: 't [[w:nl:Karolinska-instituut|Karolinska Instituut]] ip 7 juni, de Zweedse Academie ip 9 juni en de [[w:nl:Kungliga Vetenskapsakademien|Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn]] ip 11 juni.<ref name="Crawford1">[[w:en:Nobel Prize#Crawford69|Crawford]], p. 1.</ref> De Nobelstichtienge kwam toet een akkôord over de richtlynn vo d' uutreikienge van de pryzn; en in 1900 wierdn de nieuw gemoakte [[w:nl:Statuut|statuutn]] van de Nobelstichtienge ofgekondigd deur [[w:nl:Oscar II van Zweden|Keunienk Oscar II]].<ref name="thelocal1" /> === Nobelstichtienge === ==== Oprichtienge van de Nobelstichtienge ==== ''Oofdartikel: [[w:nl:Nobelstichting|Nobelstichtienge]]'' [[File:Alfred Nobels will-November 25th, 1895.jpg|thumb|alt=E papier met e schône geschrift d'rip en d'n titel "Testament"|'t [[w:nl:Testament (akte)|Testament]] van Alfred Nobel, woarin da stound da 94% van zyn totoale bezittiengn moeste gebruukt wordn vo de Nobelpryzn in te stelln.]] Vôgns zyn testament dat ip 30 december 1896 in Stockholm wierd vôorngeleezn, moeste een stichtienge ipgericht deur Alfred Nobel degenen belôonn die de mensheid dienn. De Nobelprys wierd gefinancierd deur Alfred Nobel zyn persôonlik fortuin. Vôgns d' officiële bronnn liet Alfred Nobel 't grotste dêel van zyn fortuin noa an de Nobelstichtienge, wuk da nu den economische boasis vormt van de Nobelprys.<ref>[https://www.nobelprize.org/about/financial-management/ "Financial Management"], Nobel Foundation (8 november 2021). Geraadpleegd ip 8 november 2021.</ref> De [[w:nl:Nobelstichting|Nobelstichtienge]] wierd ip 29 juni 1900 ipgericht lik e privé-organisoatie. Eure toake is vo de financiën en d' administroatie van de Nobelpryzn te beheern.<ref name="Levinovitz14">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 14.</ref> In overêenstemmienge met Nobel zyn [[w:nl:Testament (akte)|testament]], is de primêre toake van de stichtienge et beheern van 't fortuin da Nobel an 't nageslacht eit achtergeloatn. [[w:nl:Robert Nobel|Robert]] en [[w:nl:Ludvig Nobel|Ludvig Nobel]] woarn betrokkn by den [[w:nl:Aardolie|olie-industrie]] in [[w:nl:Azerbeidzjan|Azerbeidzjan]], en vôgns de Zweedse [[w:nl:Historicus|historicus]] E. Bargengren, die toegang a toet 't archief van de [[w:nl:Nobel (familie)|familie Nobel]], wos da de "beslissienge vo 't geld van Alfred uut [[w:nl:Bakoe|Bakoe]] te meugn oaln, wuk da de doorslaggevnde factor wierd woadeure dan de Nobelpryzn kostn wordn ingesteld".<ref>[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_readersforum.html Nobel Prize Funded from Baku], Azerbaijan International (30 april 1996). Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.</ref> Een andre belangryke toake van de Nobelstichtienge is 't internationoal in de markt zettn van de pryzn en 't toezicht oudn ip d' informele administroatie die by de pryzn komt kykn. De stichtienge is nie betrokkn by 't selectieproces van de [[w:nl:Laureaat|Nobellaureoatn]].<ref name="Levinovitz15">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 15.</ref><ref name="Feldman16">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 16.</ref> De Nobelstichtienge trekt in vele ipzuchtn ip een [[w:nl:Investeringsmaatschappij|investeringsmaatschappye]], omdan ze 't geld van Nobel investeern vo een goeie financiële boasis te creëren vo de pryzn en d' administratieve activiteitn. De Nobelstichtienge is in Zweedn [[w:nl:Belastingvrijstelling|vrygesteld van olle belastings]] (sinds 1946) en van investeringsbelastings in de Verênigde Stoatn (sinds 1953).<ref name="Levinovitz17-18">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], pp. 17–18.</ref> Sinds de joarn 80 zyn d' investeriengn van de stichtienge winstgevender gekommn, en per 31 december 2007 bedroegn de bezittiengn van de Nobelstichtienge oungeveer 3,628 miljard Zweedse ''krôonn'' (oungeveer US$ 560 miljoen).<ref name="Levinovitz15-17">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], pp. 15–17.</ref> Vôgns de statuutn bestoat de stichtienge uut e besteur van vuuf Zweedse of Nôorse stoatsburgers, mè nundern zetel in Stockholm. De [[w:nl:Voorzitter|vôorzitter van 't besteur]] wudt angesteld deur de Zweedse [[w:en:Privy Council of Sweden|Keunienk in de Rade]], en de viere andre leedn wordn gekoozn deur de [[w:nl:Trustee|trustees]] van d' instelliengn die de pryzn uutreikn. D'r wudt een [[w:nl:Directeur|uitvoerend directeur]] gekoozn uut de [[w:nl:Bestuurslid|besteursleedn]], e ploatsvervangend directeur wudt angesteld deur de Keunienk in de Rade, en twêe ploatsvervangers wordn angesteld deur de trustees. Sinds 1995 wordn echter ol de leedn van 't besteur gekoozn deur de trustees, en den uitvoerend directeur en zyn ploatsvervanger wordn deur 't besteur zelve angesteld. Neffest 't besteur bestoat de Nobelstichtienge uut d' instelliengn die de pryzn uutreikn (de Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn, de Nobelvergaderienge an 't Karolinska Instituut, de Zweedse Academie en 't [[w:nl:Noors Nobelcomité|Nôors Nobelcomité]]), de trustees van die instelliengn, en de [[w:nl:Auditor|auditors]].<ref name="Levinovitz15-17" /> ==== Kapitoal en kostn van de stichtienge ==== 't Kapitoal van de Nobelstichtienge wudt vandoage den dag vo 50% g'investeerd in [[w:nl:Aandeel|andêeln]], 20% in [[w:nl:Obligatie|obligoaties]] en 30% in andre [[w:nl:Belegging|investeriengn]] (lik [[w:nl:Hedgefonds|hedgefondsn]] of [[w:nl:Vastgoed|vastgoed]]). De verdêelienge kan mè 10 percent variëren.<ref name="dn20121202">Sjöholm/Tt, Gustav (2 december 2012). [https://www.dn.se/nyheter/varlden/rabatter-raddar-nobelfesten/ Rabatter räddar Nobelfesten], Dagens Nyheter. Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.</ref> In 't begun van 2008 wos 64% van 't geld surtout g'investeerd in Amerikoansche en Europeesche andêeln, 20% in obligoaties, en doarby 12% in vastgoed en hedgefondsn.<ref name="handelsblatt2008">[https://web.archive.org/web/20260109061454/https://www.handelsblatt.com/journal/nachrichten/noble-sorgen;2106721;0 Nobel-Stiftung: Noble Sorgen], Handelsblatt. Geraadpleegd ip 19 moarte 2019.</ref> In 2011 woarn de totoale joarlikse kostn oungeveer 120 miljoen [[w:nl:Zweedse kroon|krôonn]], woarvan 50 miljoen krôonn vo 't pryzngeld. Nog eki 27,4 miljoen krôonn gieng noar instelliengn en menschn die betrokkn woarn by d' uutreikienge van de pryzn. Den boel binst de Nobelweke in Stockholm en Oslo kostte 20,2 miljoen krôonn. D' administroatie, 't Nobel[[w:nl:Symposium|symposium]] en gelykoardige zoakn kosttn 22,4 miljoen krôonn. De kostn van de prys vo [[w:nl:Economie|Economische Weetnschappn]] van 16,5 miljoen krôonn wudt betoald deur de [[w:nl:Zweedse Rijksbank|Sveriges Riksbank]].<ref name="dn20121202" /> === Êeste Nobelpryzn === [[File:Röntgen, Wilhelm Conrad (1845-1923).jpg|thumb|upright|alt=E zwart-witfoto van e bebaarden vint in zyn viftig joar die in e stoel zit.|[[w:nl:Wilhelm Röntgen|Wilhelm Röntgen]], die d'n êeste [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Nobelprys vo de Nateurkunde]] krêeg vo zyn ountdekkienge van [[w:nl:Röntgenstraling|röntgenstroaliengn]].]] Eki da de Nobelstichtienge en eur richtlynn in orde woarn, begostn de [[w:nl:Nobelcomité|Nobelcomités]] mè 't verzoameln van nominoaties vo d' êeste pryzn. Doarachter stuurden ze e lyste van vôorlopige kandidoatn noa d' instelliengn die de pryzn uutreikn. De shortlist van 't Nobelcomité vo de Nateurkundeprys vermeldde [[w:nl:Wilhelm Röntgen|Wilhelm Röntgen]] zyn ountdekkienge van [[w:nl:Röntgenstraling|röntgenstroaliengn]] en 't werk van [[w:nl:Philipp Lenard|Philipp Lenard]] over [[w:nl:Kathodestraal|kathodestroaln]]. D' Academie van Weetnschappn kooz Röntgen vo de prys.<ref name="Feldman134">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 134.</ref><ref name="Leroy117-118">[[w:en:Nobel Prize#Leroy|Leroy]], pp. 117–118.</ref> In de latste decennia van de 19e êeuwe an vele scheikundigen belangryke bydraagn geleverd. Doarom wos d' academie by de Scheikundeprys "voorol gediend mè 't simpelweg bepoaln van de volgorde woarin da die weetnschappers de prys moestn krygn".<ref name="Levinovitz77">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 77.</ref> D' academie krêeg 20 nominoaties, woarvan elve vo [[w:nl:Jacobus van 't Hoff|Jacobus Henricus van 't Hoff]].<ref name="Crawford118">[[w:en:Nobel Prize#Crawford69|Crawford]], p. 118.</ref> Van 't Hoff krêeg de prys vo zyn bydraagn in de [[w:nl:Chemische thermodynamica|chemische thermodynamica]].<ref name="Levinovitz81">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 81.</ref><ref name="Feldman205">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 205.</ref> De Zweedse Academie kooz den dichter [[w:nl:Sully Prudhomme|Sully Prudhomme]] vo d'n êeste Nobelprys vo de Literateure. E groep woarounder 42 Zweedse schryvers, kunstenoars en literaire critici protesteerde teegn die beslissienge, omda ze verwacht an da [[w:nl:Lev Tolstoj|Leo Tolstoj]] de prys gienk krygn.<ref name="Levinovitz144">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 144.</ref> Sommigte, lik [[w:en:Burton Feldman|Burton Feldman]], ein e masse kritiek g'ed ip dien prys, omda ze Prudhomme e moatigen dichter viendn. Feldman zyn uutleg is da de mêeste leedn van d' academie vôorkeure an vo [[w:nl:Victoriaans tijdperk|Victoriaansche literateure]] en doarom e Victoriaanschn dichter koozn.<ref name="Feldman69">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 69.</ref> D'n êeste prys vo Fysiologie of Geneeskunde gieng noa d'n Duutschn fysioloog en microbioloog [[w:nl:Emil von Behring|Emil von Behring]]. In de joarn 1890 ountwikkelde von Behring een [[w:nl:Antitoxine|antitoxine]] vo d'n beandelieng van [[w:nl:Difterie|difterie]], e ziekte die toet ton toe duzenden dôoie per joar kostte.<ref name="Feldman242-244">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], pp. 242–244.</ref><ref name="Leroy233">[[w:en:Nobel Prize#Leroy|Leroy]], p. 233.</ref> D'n êeste [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] gieng noa de Zwitser [[w:nl:Henri Dunant|Jean Henri Dunant]] vo zyn rolle by d' oprichtienge van 't Internationoal [[w:nl:Internationale Rode Kruis en Rode Halve Maan-beweging|Rôo Kruus]] en d' inleidienge van de Conventie van Genève. De prys wierd gedêeld me de Fransche pacifist [[w:nl:Frédéric Passy|Frédéric Passy]], uprichter van de Vredesliga en t'ope me Dunant actief in den Alliantie vo Orde en Beschoavienge. === Twidde Weireldoorloge === In 1938 en 1939 verbood 't [[w:nl:Nazi-Duitsland|Derde Ryk]] van [[w:nl:Adolf Hitler|Adolf Hitler]] an drie laureoatn uut Duutsland ([[w:nl:Richard Kuhn|Richard Kuhn]], [[w:nl:Adolf Butenandt|Adolf Friedrich Johann Butenandt]], en [[w:nl:Gerhard Domagk|Gerhard Domagk]]) om nunder prys t' anveirden.<ref name="Levinovitz23">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 23.</ref> Ze woarn doarachter wel olle drie in stoat van nunder diploma en medaille t' ountvangn.<ref name="Wilhelm85">[[w:en:Nobel Prize#Wilhelm69|Wilhelm]], p. 85.</ref> Oewêl da Zweedn officieel neutroal wos binst de [[w:nl:Tweede Wereldoorlog|Twidde Weireldoorloge]], wierdn de pryzn oregelmoatig uutgereikt. In 1939 wierd de Vredesprys nie uutgereikt. Van 1940 toet 1942 wierd in gin êen categorie e prys toegekend, vanweuge de [[w:nl:Noorwegen in de Tweede Wereldoorlog|bezettienge van Nôorweegn deur Duutsland]]. 't Joar doarachter wierdn ol de pryzn uutgereikt, behalve die vo literateure en vrede.<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/lists/all/ All Nobel Laureates], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref> Binst de bezettienge van Nôorweegn vluchtn d'r drie leedn van 't Nôors Nobelcomité in balliengschap. D' andre leedn koozn ountnappn an vervolgienge deur de Duutschers omdan de Nobelstichtienge verkloarde da 't gebouw van 't comité in [[w:nl:Oslo|Oslo]] Zweeds eigndom wos. Doarom wos 't e veilige oaven vo 't Duutsche leger, da nie in oorloge wos me Zweedn.<ref name="Abrams23">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 23.</ref> Die leedn ieldn 't werk van 't comité gounde, moar reiktn gin pryzn uut. In 1944 zörgde de Nobelstichtienge, t'ope mè de drie leedn in balliengschap, d'rvôorn da d'r nominoaties vo de Vredesprys wierdn ingediend en da de prys were uutgereikt kost wordn.<ref name="Levinovitz23" /> === Prys vo Economische Weetnschappn === ''Oofdartikel: [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Prys van de Zweedse Ryksbank vo economie]]'' [[File:Worldmapnobellaureatesbycountry2.PNG|thumb|Koarte van Nobellaureoatn per land]] Achter de Twidde Weireldoorloge ountwikkelde d' [[w:nl:Economie|economie]] eur rap lik een academische discipline en wierd z' olsan mêer erkend lik e belangryk weetnschappelik gebied.<ref>Dupont-Kieffer, Ariane; Dimand, Robert W.; Rivot, Sylvie (1 december 2024). [https://read.dukeupress.edu/hope/article/56/S1/1/390253/Introduction-to-Economists-at-War-How-World-War-II Introduction to Economists at War: How World War II Changed Economics (and Vice Versa)], History of Political Economy.</ref> In 1968 vierde de Zweedse centroale bank, de [[w:nl:Zweedse Rijksbank|Sveriges Riksbank]], eur 300-joarig bestoan en ze dounêerde e som geld an de [[w:nl:Nobelstichting|Nobelstichtienge]] vo gebruukt te wordn vo e nieuwe prys in 't leevn te roepn in 't gebied van economische weetnschappn. 't Joar doarachter, in 1969, wierd de [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Prys vo Economische Weetnschappn]] vo d'n êeste kêe uutgereikt. De [[w:nl:Kungliga Vetenskapsakademien|Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn]] is verplicht vo de laureoat vo economie ip dezelste maniere te kiezn of vo de weetnschappelike Nobelpryzn. D' êeste laureoatn vo den Economieprys woarn [[w:nl:Jan Tinbergen|Jan Tinbergen]] en [[w:nl:Ragnar Frisch|Ragnar Frisch]], "vo 't ountwikkeln en toepassn van dynamische modelln vo d' analyse van economische processn".<ref name="Feldman343">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 343.</ref><ref name="Levinovitz207">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 207.</ref> 't Besteur van de Nobelstichtienge besliste da ze achter die toevoegienge gin nieuwe pryzn mêer zou toeloatn.<ref name="Levinovitz20">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 20.</ref> == Uutreikiengsproces == 't Proces vo de pryzn uut te reikn is bykans 't zeste vo ol de Nobelpryzn, 't grotste verschil is wie da d'r nominoaties mag moakn vo elkn prys.<ref name="Feldman16-17">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], pp. 16–17.</ref> [[File:Announcement Nobelprize Chemistry 2009-3.ogv|thumb|upright|D' ankoendegienge van de laureoatn vo de [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] in 2009 deur [[w:nl:Gunnar Öquist|Gunnar Öquist]], vastn secretoaris van de [[w:nl:Kungliga Vetenskapsakademien|Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn]].]] [[File:Announcement Nobelprize Literature 2009-1.ogv|thumb|upright|D' ankoendegienge van de [[w:nl:Nobelprijs voor Literatuur|Nobelprys vo de Literateure]] in 2009 deur [[w:nl:Peter Englund|Peter Englund]] in 't Zweeds, Iengels en Duuts.]] === Nominoaties === Nominoatieformuliern wordn deur 't Nobelcomité noar oungeveer 3.000 menschn gestuurd, mêestol in september 't joar vôorn da de pryzn wordn uutgereikt. Da zyn mêestol belangryke academici die in e relevant vakgebied werkn. Vo de Vredesprys wordn d'r ôok vroagn gestuurd noa regeriengn, vroegere winnoars van de Vredesprys, en udige of vroegere leedn van 't Nôors Nobelcomité. D'n deadline vo 't werekêern van de nominoatieformuliern is 31 januoari van 't joar van d' uutreikienge.<ref name="Feldman16-17" /><ref name="Levinovitz26">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 26.</ref> 't Nobelcomité nomineert oungeveer 300 meugelikke laureoatn uut die formuliern en extra noamn.<ref name="Abrams15">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 15.</ref> De genomineerdn wordn nie in 't openboar bekendgemoakt, en ze wordn ôok nie verteld dan ze overwoogn wordn vo de prys. Olle nominoatiedossiers vo e prys bluuvn vo 50 joar achter d' uutreikienge van de prys verzegeld.<ref name="Feldman315">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 315.</ref><ref>[http://nobelprize.org/nomination/nomination_facts.html Nomination Facts], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 3 moarte 2010.</ref> ''Oofdartikel: [[w:nl:Lijst van Nobelprijswinnaars|Lyste van Nobellaureoatn]]'' === Selectie === 't Nobelcomité makt ton e rapport woarin da 't advies van experts in de relevante gebiedn stoat. Da rapport wudt, t'ope me de lyste van vôorlopige kandidoatn, noa d' instelliengn gestuurd die de pryzn uutreikn.<ref name="Feldman52">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 52.</ref> D'r zyn viere instelliengn die de zesse pryzn uutreikn: * [[w:nl:Kungliga Vetenskapsakademien|Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn]] – Scheikunde; Nateurkunde; Economie * [[w:nl:Karolinska-instituut|Nobelvergaderienge an 't Karolinska Instituut]] – Fysiologie / Geneeskunde * [[w:nl:Zweedse Academie|Zweedse Academie]] – Literateure * [[w:nl:Noors Nobelcomité|Nôors Nobelcomité]] – Vrede D' instelliengn kommn t'ope vo de laureoat of laureoatn in elk gebied te kiezn me mêerderheid van stemmn. Nunder beslissienge, woateegn da j' nie in beroep ku goan, wudt direct achter de stemmienge bekendgemoakt.<ref name="Levinovitz25-28">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], pp. 25–28.</ref> D'r meugn maximoal drie laureoatn en twêe verschillige werkn per prys gekoozn wordn. Behalve by de Vredesprys, die an instelliengn ku wordn gegeevn, meugn de pryzn ollêne an individuen wordn toegekend.<ref name="Abrams8">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 8.</ref> De winnoars wordn deur d' uutreiknde instelliengn in d' êeste twêe weekn van oktober bekendgemoakt. === Postume nominoaties === Oewêl da postume nominoaties nu nie mêer toegeloatn zyn, mochten menschn die stierrvn in de moandn tusschn nunder nominoatie en de beslissienge van 't pryscomité ôorsprounkelik de prys wel nog krygn. Da's twêe kêers gebeurd: de Literateureprys in 1931 vo [[w:nl:Erik Axel Karlfeldt|Erik Axel Karlfeldt]], en de Vredesprys in 1961 vo [[w:nl:Secretaris-generaal van de Verenigde Naties|VN-Secretoaris-Generoal]] [[w:nl:Dag Hammarskjöld|Dag Hammarskjöld]]. Sinds 1974 moetn laureoatn in leevn zyn ip 't moment van d' ankoendegienge in oktober. D'r is êen laureoat, [[w:nl:William Vickrey|William Vickrey]], die in 1996 stierf achter da de prys (vo [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Economie]]) wierd ankoendigd, moa vôorn dat 'n overhandigd kost wordn.<ref name="Abrams9">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 9.</ref> Ip 3 oktober 2011 wierdn de laureoatn vo de [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Nobelprys vo de Fysiologie of Geneeskunde]] bekendgemoakt; moa 't comité wist nie dat êen van de laureoatn, [[w:nl:Ralph Steinman|Ralph M. Steinman]], drie doagn idder gestorvn wos. 't Comité eit de prys van Steinman erbekeekn, angezien de regele is da de prys nie postuum wudt uutgereikt,<ref name="cbc1003"/> moa besliste da de beslissienge om Steinman de prys te geevn "te goeder trouw" wos genoomn, en dat 't azo gienk bluuvn, en de prys wierd uutgereikt.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/press_releases_archive/2011/steinman.html Ralph Steinman Remains Nobel Laureate], The Nobel Foundation (3 oktober 2011). Geraadpleegd ip 8 oktober 2012.</ref> === Tyd tusschn ountdekkienge en erkennienge === In Nobel zyn testament stound da de pryzn moestn uutgereikt wordn vor ountdekkiengn die "in 't vôorgoande joar" woarn gedoan. In 't begun wierdn de pryzn ton ôok mêestol gegeevn vo recente ountdekkiengn.<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/articles/espmark/index.html The Nobel Prize in Literature], Nobel Foundation (3 december 1999). Geraadpleegd ip 10 februoari 2010.</ref> Sommigte van die vroege ountdekkiengn wierdn loater echter ountkracht. Byvôorbeeld: [[w:nl:Johannes Fibiger|Johannes Fibiger]] krêeg in 1926 de Prys vo [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Fysiologie of Geneeskunde]] vo zyn zogezegde ountdekkienge van e parasiet die kanker verôorzoakte.<ref name="Levinovitz125">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 125.</ref> Vo zukke gênante momentn te vermyen, begostn ze d' uutreikiengn olsan mêer te geevn an weetnschappelike ountdekkiengn die d'n tand des tyds an deurstoun.<ref name="Abrams25">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 25.</ref><ref name="embo">Breithaupt, Holger (2001). The Nobel Prizes in the new century: An interview with Ralf Pettersson, Director of the Stockholm Branch of the Ludwig Institute for Cancer Research, the Karolinska Institute, and former chairman of the Nobel Prize Committee for Physiology/Medicine. EMBO Reports.</ref><ref name="scienceline1">[http://www.scienceline.org/2009/10/06/blog-liu-nobel_physics-200/ Nobel Prize in Physics Honors "Masters of Light"], Scienceline (7 oktober 2009). Geraadpleegd ip 19 februoari 2010.</ref> Vôgns Ralf Pettersson, e vroegeren vôorzitter van 't Nobelpryscomité vo Fysiologie of Geneeskunde, "wudt 't criterium 't vôorgoande joar' deur de Nobelvergaderienge g'interpreteerd lik 't joar woarin da de vulle impact van d' ountdekkienge dudelik is gekommn."<ref name="embo" /> [[File:Nobelinstituttet 20080913-01.jpg|thumb|alt=Een koamer met fotto's an de meurn. In't middn van de koamer stoat een outn toafel me stoeln rount.|De koamer van 't Nôors Nobelcomité.]] D'n tyd tusschn d' uutreikienge en de prestoatie verschilt van discipline toet discipline. De Literateureprys wudt mêestol uutgereikt vor e hêel oeuvret ("cumulative lifetime body of work") in plekke van vo êen inkele prestoatie.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/ All Nobel Laureates in Literature], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref><ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/ The Nobel Prize in Literature], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref> Ôok de Vredesprys ku vo e levenswerk uutgereikt wordn. Zo krêeg laureoat [[w:nl:Martti Ahtisaari|Martti Ahtisaari]] in 2008 de prys vo zyn werk om internationoale conflictn ip te lossn.<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2008/index.html Peace 2008], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref><ref>Bryant, Lisa (10 oktober 2008). [http://voanews.com/english/archive/2008-10/2008-10-10-voa8.cfm Former Finnish President Martti Ahtisaari Wins Nobel Peace Prize], Voice of America. Geraadpleegd ip 27 december 2008.</ref> Ze kunn'n echter ôok vo specifieke recente gebeurtenissn uutgereikt wordn.<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-peace-prizes/ All Nobel Peace Prize Laureates], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref> Zo krêeg [[w:nl:Kofi Annan|Kofi Annan]] in 2001 de Vredesprys biekans viere joar achter dat 'n Secretoaris-Generoal van de Verênigde Noaties wos gewordn.<ref name="Abrams330">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 330.</ref> Lik da ôok [[w:nl:Yasser Arafat|Yasser Arafat]], [[w:nl:Yitzhak Rabin|Yitzhak Rabin]] en [[w:nl:Shimon Peres|Shimon Peres]] de prys krêegn in 1994, oungeveer e joar achter dan ze de [[w:nl:Oslo-akkoorden|Oslo-akkôordn]] succesvul an ofgeslootn.<ref name="Abrams27">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 27.</ref> Een [[w:en:Nobel Prize controversies|controverse]] ountstound omdan ze in 2009 de Nobelprys vo de Vrede an [[w:nl:Barack Obama|Barack Obama]] goavn in zyn êeste joar lik Amerikoanschn president.<ref>[https://www.cnbc.com/2016/10/13/here-are-the-most-controversial-noble-prize-winners-ever.html Here are the most controversial Nobel Prize-winners ever], CNBC (13 oktober 2016). Geraadpleegd ip 31 ogustus 2022.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-34277960 Nobel secretary regrets Obama peace prize], BBC News (17 september 2015). Geraadpleegd ip 31 ogustus 2022.</ref> Pryzn vo nateurkunde, scheikunde en geneeskunde wordn normoal gezien idder uutgereikt achter da de prestoatie algemêen is anveird. Soms deurt da decennia - zo dêelde [[w:nl:Subrahmanyan Chandrasekhar|Subrahmanyan Chandrasekhar]] d'n Nateurkundeprys in 1983 vo zyn werk an sterrestructeure en evolutie uut de joarn 1930.<ref name="currentscience">Vishveshwara, C. V. (25 april 2000). [http://www.ias.ac.in/currsci/apr252000/generalia.pdf Leaves from an unwritten diary: S. Chandrasekhar, Reminiscences and Reflections], Current Science.</ref><ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1983/chandrasekhar-autobio.html Subramanyan Chandrasekhar – Autobiography], The Nobel Foundation (1983). Geraadpleegd ip 11 juni 2010.</ref> Nie olle weetnschappers leevn lange genoug vo nunder werk erkend te zien wordn. Sommigte ountdekkiengn kommn nôois in anmerkienge vor e prys azen impact pas dudelik wudt achter da d' ountdekkers ol gestorvn zyn.<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/2004/ecoadv.pdf Finn Kydland and Edward Prescott's Contribution to Dynamic Macroeconomics], Nobel Foundation (11 oktober 2004). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref><ref>Gingras, Yves; Wallace, Matthew L. (2010). Why it has become more difficult to predict Nobel Prize winners. Scientometrics.</ref><ref>Editorial (2009). Access : A nobel prize. Nature Chemistry.</ref> == Prys-uutreikiengn en gelykoardige evenementn == [[File:Giovanni Jona-Lasinio-Nobel Lecture-2.jpg|thumb|upright|alt=Een vint in zyn viftig joar die achter e bureau stoat me computers d'rip. Ip d'n bureau stoat er e platje met "Kungl. Vetensk. Akad. Sigil".|[[w:nl:Giovanni Jona-Lasinio|Giovanni Jona-Lasinio]] binst de Nobellezienge van [[w:nl:Yoichiro Nambu|Yoichiro Nambu]] in d' [[w:en:Aula Magna (Stockholm University)|Aula Magna]] in Stockholm in 2008.]] [[File:Horbjorn Jagland presents President Barack Obama with the Nobel Prize medal and diploma.jpg|thumb|upright|alt=Twêe menschn die ip e podium stoan. De vint links is in zyn andn an 't klappn en kykt noa d'n andren. D'n twidden vint is an 't lachn en tôont twêe zoakn an 't publiek. D' objectn zyn e diploma en e deuztje met e goudn medaille.|[[w:nl:Barack Obama|Barack Obama]] achter dat 'n de Nobelprys vo de Vrede ountvieng in 't stadhuus van Oslo uut andn van d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité [[w:nl:Thorbjørn Jagland|Thorbjørn Jagland]] in 2009.]] Behalve de Vredesprys wordn de Nobelpryzn uutgereikt in Stockholm, Zweedn, ip de joarlikse Prys-uutreikienge ip 10 december, de verjoardag van 't overlydn van Nobel. De leziengn van de laureoatn wordn normoal gezien in de doagn vôorn d' uutreikienge g'oudn. De Vredesprys en de byorende leziengn wordn gepresenteerd ip de joarlikse uutreikienge in Oslo, Nôorweegn, mêestol ôok ip 10 december. D' uutreikiengn en de bankettn die d'rby orn zyn mêestol grôte internationoale evenementn.<ref>[http://news.icm.ac.uk/technology/2009-nobel-prize-award-ceremony-live-online/4893/ 2009 Nobel Prize award ceremony live online], Institute of Commercial Management (10 december 2009). Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.</ref><ref name="thelocal2">[http://www.thelocal.se/23784/20091210/ Pomp aplenty as winners gather for Nobel gala], The Local (10 december 2009). Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.</ref> De pryzn die in Zweedn wordn uutgereikt, goan deure in 't [[w:nl:Concerthuis van Stockholm|Concerthuus van Stockholm]], direct gevolgd deur 't Nobelbanket in 't [[w:nl:Stadhuis van Stockholm|Stadhuus van Stockholm]]. D' uutreikienge van de Nobelprys vo de Vrede gienk idder deure in 't [[w:nl:Noors Nobelcomité|Nôors Nobel-instituut]] (1905–1946), in d' [[w:nl:Auditorium|aula]] van d' [[w:nl:Universiteit van Oslo|Universiteit van Oslo]] (1947–1989), en in 't [[w:nl:Stadhuis van Oslo|Stadhuus van Oslo]] (sinds 1990 toet nu).<ref name="Levinovitz21-23">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], pp. 21–23.</ref> 't Oogtepunt van d' uutreikienge in Stockholm is 't moment da elken Nobellaureoat noa vôorn stapt vo de prys t' ountvangn uut d' andn van de [[w:nl:Lijst van koningen van Zweden|Keunienk van Zweedn]]. In Oslo is 't d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité die de Vredesprys overhandigt, in de byzynheid van de [[w:nl:Lijst van koningen van Noorwegen|Keunienk van Nôorweegn]] en de [[w:nl:Noors koningshuis|Nôorse keunienklikke familie]].<ref name="thelocal2" /><ref name="sweden2">Froman, Ingmarie (4 december 2007). [https://web.archive.org/web/20091014205607/http://www.sweden.se/eng/Home/Education/Research/Reading/The-Nobel-Week--a-celebration-of-science/ The Nobel Week — a celebration of science], Swedish Institute. Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.</ref> In 't begun wos Keunienk [[w:nl:Oscar II van Zweden|Oscar II]] d'r nie mee akkôord da zulke grôte pryzn an buutnlanders wierdn gegeevn.<ref>[http://www.thelocal.se/14776/20091005/ Alfred Nobel's last will and testament], The Local (5 december 2009). Geraadpleegd ip 16 januoari 2010.</ref> === Nobelbanket === ''Oofdartikel: [[w:nl:Nobelbanket|Nobelbanket]]'' [[File:Nobel-banquet-table.jpg|thumb|alt=Een gedekten toafel met e wit toafelklêed. D'r stoan vele tellôorn en gloazn en een menukoarte zichtboar ip d'n toafel.|Toafel ip 't [[w:nl:Nobelbanket|Nobelbanket]] in Stockholm in 2005.]] Achter d' uutreikienge in Zweedn wudt d'r e banket g'oudn in de [[w:nl:Blauwe Zaal|Blauwe Zoale]] van 't [[w:nl:Stadhuis van Stockholm|Stadhuus van Stockholm]], woa da de [[w:nl:Zweeds koningshuis|Zweedse keunienklikke familie]] by is, t'ope me zo'n 1.300 gastn. 't Banket vo de [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] wudt in Nôorweegn g'oudn in 't [[w:en:Grand Hotel (Oslo)|Oslo Grand Hotel]] achter d' uutreikienge. Neffest de laureoatn zyn ôok d'n vôorzitter van 't [[w:nl:Storting|Storting]] anwezig, nu en ton de Zweedse êerste minister, en, sinds 2006, de Keunienk en Keuniginne van Nôorweegn. In totoal zyn d'r e stik of 250 gastn. === Nobellezienge === Vôgns de statuutn van de Nobelstichtienge is elken laureoat verplicht vor e publieke lezienge te geevn over een ounderwerp da te moakn eit me 't thema van nunder prys.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/statutes.html#par9 The Nobel Foundation – Statutes], The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 5 juni 2017.</ref> De Nobellezienge lik e retorisch genre eit d'r decennia over gedoan vo zyn udig formoat te krygn.<ref>Salazar, Philippe-Joseph (2009). "Nobel Rhetoric, Or Petrarch's Pendulum", in 't tydschrift Rhetoric and Philosophy 42(4), pp. 373–400.</ref> Die leziengn goan normoal gezien deure binst de Nobelweke (de weke vôorn d' uutreikienge en 't banket, die begunt me d' ankomste van de laureoatn in Stockholm en normoal endigt me 't Nobelbanket), moa da's nie verplicht. De laureoat is ollêne moa verplicht vo de lezienge te geevn binnn de zesse moandn achter dat 'n de prys eit ountvangn, moa sommigte zyn zelfs nog loater deuregegoan. Zo krêeg d'n Amerikoanschn president [[w:nl:Theodore Roosevelt|Theodore Roosevelt]] de Vredesprys in 1906, moa j' gaf zyn lezienge pas in 1910, achter zyn ambtstermyn.<ref name="Abrams18-19">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], pp. 18–19.</ref> De leziengn wordn g'organiseerd deur dezelste organisoatie die de laureoatn eit gekoozn.<ref>Lea, Richard (8 december 2008). [https://www.theguardian.com/books/2008/dec/08/jmg-clezio-nobel-lecture Le Clézio uses Nobel lecture to attack information poverty], The Guardian (Londen). Geraadpleegd ip 20 januoari 2010.</ref> <blockquote>"Militaire begroafploatsn in elkn oek van de weireld zyn 't stille bewys van 't foaln van nationoale leiders om 't menselik leevn te heilign."<br />— [[w:nl:Yitzhak Rabin|Yitzhak Rabin]], in zyn Nobellezienge vo de Vredesprys in 1994<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1994/rabin-lecture.html 1994 Nobel Peace Prize lecture] (10 december 1994).</ref></blockquote> === Nobel Minds === Van 1959 toet 1990 bracht de Zweedse journalist [[w:sv:Bengt Feldreich|Bengt Feldreich]] de laureoatn van de weetnschapspryzn t'ope vor e discussie, uutgezoundn lik ''Snillen spekulerar'' (in 't Iengels ''Science and Man''), êest ip de radio, en ton vanaf 't middn van de joarn '60 ip [[w:nl:Sveriges Television|Sveriges Television]]. Sinds 2004 is 't programma e coproductie me [[w:nl:BBC News (internationaal)|BBC World News]] ounder d'n titel ''Nobel Minds'', en sinds 2011 wudt 't gepresenteerd deur [[w:en:Zeinab Badawi|Zeinab Badawi]].<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel-minds/ Nobel Minds], website van de Nobelprys.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/iplayer/episodes/m001tnx0/nobel-minds Nobel Minds], website van de BBC.</ref> == Pryzn == === Medailles === ''Oofdartikel: [[w:en:Nobel Prize medal|Nobelprysmedaille]]'' [[File:Nobel Prize Diploma Fritz Haber 1918.JPG|thumb|alt=E zwoar versierd papier me de noame "Fritz Haber" d'rip.|'t Diploma van [[w:nl:Fritz Haber|Fritz Haber]] is iere te zien. J' krêeg da vo d' ountwikkelienge van e methode vo [[w:nl:Ammoniak|ammoniak]] te synthetiseern. Laureoatn krygn e zwoar versierd diploma t'ope met e goudn medaille en 't pryzngeld.]] De Nobelstichtienge miek ip 30 meie 2012 bekend da ze 't contract vo de productie van de vuuf (Zweedse) Nobelprysmedailles a gegeevn an Svenska Medalj AB. Tusschn 1902 en 2010 wierdn de Nobelprysmedailles gesleegn deur [[w:sv:Myntverket|Myntverket]] (de Zweedse Munte), die in 2011 achter 107 joar stoptige me nunder activiteitn. In 2011 miek de Munte van Nôorweegn, in [[w:nl:Kongsberg (gemeente)|Kongsberg]], de medailles. De Nobelprysmedailles zyn geregistreerde handelsmerkn van de Nobelstichtienge.<ref>[https://web.archive.org/web/20071218102934/http://www.myntverket.se/products.asp?lang=sv&page=3 Medalj – ett traditionellt hantverk], Myntverket. Geraadpleegd ip 15 december 2007.</ref> Elke medaille eit een ofbeeldienge van 't lienkerprofiel van Alfred Nobel an de [[w:nl:Munt (geld)#Voor-_en_keerzijde|vôorkant]]. De medailles vo nateurkunde, scheikunde, fysiologie of geneeskunde, en literateure ein ollemolle dezelste vôorkant, met d' ofbeeldienge van Alfred Nobel en de joarn van zyn gebôorte en dôod. 't Portret van Nobel stoat ôok ip de vôorkant van de Vredesprysmedaille en de medaille vo d'n Economieprys, moa met een e bitje ander ountwerp. Zo wudt de noame van de laureoat byvôorbeeld ip de rand van d'n Economiemedaille gegraveerd.<ref name="Feldman2">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 2.</ref> D' ofbeeldienge ip den achterkant van e medaille verschilt noargelang d' instellienge die de prys uutreikt. Den achterkant van de medailles vo scheikunde en nateurkunde is wel 't zeste.<ref name="Paulingmedal">[https://web.archive.org/web/20110812032606/http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/bond/pictures/nobel-chemistry-medal.html "Nobel Prize for Chemistry. Front and back images of the medal. 1954"], Oregon State University. Geraadpleegd ip 7 december 2007.</ref> Olle medailles die vôorn 1980 zyn gemakt, zyn gesleegn in 23 [[w:nl:Karaat (massa)|karaat]] goud. Sindsdien wordn ze gesleegn in 18 karaat [[w:nl:Elektrum|groen goud]] beplat me 24 karaat goud. 't Gewichte van elke medaille verschilt me de weirde van goud, moa 't is gemiddeld zo'n 175 gram per medaille. D'n diameter is 66 mm en de dikte varieert tusschn 5,2 mm en 2,4 mm.<ref>Lemmel, Birgitta. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/about/medals/ The Nobel Prize Medals and the Medal for the Prize in Economics], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 2 april 2010.</ref> Deur de ôge weirde van 't goud en 't feit dan ze dikkels in 't openboar wordn tentoongesteld, wordn Nobelmedailles soms gepikt.<ref name="UniversityofCalifornia">[https://web.archive.org/web/20090111230223/http://www.universityofcalifornia.edu/news/article/8975 Nobel Prize medal stolen from Lawrence Hall of Science is found, student arrested], University of California. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref><ref name="NYTimes">Kumar, Hari (26 moarte 2004). [https://www.nytimes.com/2004/03/26/world/world-briefing-asia-india-poet-s-nobel-medal-stolen.html?fta=y Poet's Nobel Medal Stolen], The New York Times. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref><ref name="Reuters">[https://www.reuters.com/article/idUSL1646982020070616 Police hand back Tutu's stolen Nobel medal], Reuters (16 juni 2007). Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref> Binst de Twidde Weireldoorloge wierdn de medailles van de Duutsche weetnschappers [[w:nl:Max von Laue|Max von Laue]] en [[w:nl:James Franck|James Franck]] vo de veilgheid noa Kopenhoagn gestuurd. Oen Duutsland Denemarkn binnnviel, eit d'n Hongoarschn scheikundign (en zelf ôok Nobellaureoat) [[w:nl:George de Hevesy|George de Hevesy]] z' ipgelost in [[w:nl:Koningswater|keunienkswater]] (nitro-hydrochloorzuur), vo confiscoatie deur [[w:nl:Nazi-Duitsland|nazi-Duutsland]] teegn te goan en vo juridische probleemn vo d' eignoarens te vermyen. Achter d'n oorloge wierd 't goud were uut d' iplossienge g'oald en wierdn de medailles ergootn.<ref name="Feldman397">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 397.</ref> === Diploma's === [[File:Nobel Prize diplom Wilhelm Conrad Röntgen.jpg|thumb|'t Nobeldiploma dat in 1901 an [[w:nl:Wilhelm Röntgen|Wilhelm Conrad Röntgen]] wierd gegeevn.]] Nobellaureoatn krygn nunder diploma direct uut d' andn van de Keunienk van Zweedn, of in 't geval van de Vredesprys, d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité. Elk diploma wudt uniek ountworp'n deur d' instelliengn die de pryzn uutreikn, speciaal vo de laureoatn die ze krygn.<ref name="Feldman2" /> 't Diploma bevat een ofbeeldienge en tekst in 't Zweeds me de noame van de laureoat en normoal gezien ôok de redn woarom dan ze de prys en gekreegn. Gin êen van de laureoatn van de Nobelprys vo de Vrede eit ôois de redn ip nunder diploma stoan g'ed.<ref name="Abrams18">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 18.</ref><ref>Lemmel, Birgitta (2009). [http://nobelprize.org/nobel_prizes/about/diplomas/index.html The Nobel Prize Diplomas], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 12 moarte 2010.</ref> === Pryzngeld === [[File:Nobel Prize - Prize money (1901-2023).svg|thumb|Evolutie van 't pryzngeld tusschn 1901 en 2023, angepast an d' infloatie.]] De laureoatn krygn e som geld olsan ze nunder pryzn ountvangn, in de vorm van e document da 't toegekende bedrag bevestigt.<ref name="Feldman2" /> 't Bedrag van 't pryzngeld angt of van oevele geld da de Nobelstichtienge da joar ku weggeevn. De pot is sinds de joarn '80 grôter gewordn; ton wos 't pryzngeld nog 880.000 SEK per prys (ounbveer 2,6 miljoen SEK in totoal, of 350.000 US-dollar vandoage den dag). In 2009 wos 't geldbedrag ol 10 miljoen SEK (1,4 miljoen US-dollar).<ref name="Nobel Prize Amounts">[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/about/amounts/prize_amounts_14.pdf Prize amount and market value of invested capital], Nobel Foundation (december 2013). Geraadpleegd ip 6 oktober 2014.</ref><ref name="CNN">[https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/us/2009/10/11/foreman.how.nobel.awarded.cnn?iref=videosearch Video – Breaking News Videos from CNN.com], CNN (11 oktober 2009). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref> In juni 2012 wierd 't verleeg is noa 8 miljoen SEK.<ref>[http://www.thelocal.se/41378/20120611/ Committee lowers Nobel Prize by 2 million kronor], The Local (11 juni 2012). Geraadpleegd ip 12 juni 2012.</ref> Ot er twêe laureoatn de prys dêeln in een categorie, wudt 't pryzngeld gelykig verdêeld tusschn d' ountvangers. Ot er drie zyn, eit 't uutreiknd comité de keuze om 't geld gelykig in drieën te dêeln, ofwel d'n elft an êen ountvanger te geevn en e kart an d' andre twêe.<ref name="Abrams8-10">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], pp. 8–10.</ref><ref>Sample, Ian (5 oktober 2009). [https://www.theguardian.com/science/2009/oct/05/nobel-prize-medicine-2009-award Nobel prize for medicine shared by scientists for work on ageing and cancer], The Guardian (Londen). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref><ref>Sample, Ian (7 oktober 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/oct/07/physics.nobel Three share Nobel prize for physics], The Guardian (Londen). Geraadpleegd ip 10 februoari 2010.</ref> 't Gebeurt vele da d' ountvangers 't pryzngeld dounêern an weetnschappelike, culturele of humanitaire goeie doeln.<ref>Locke, Michelle. [https://web.archive.org/web/20110726012539/http://ebcf.org/press/07/Smoot_AP_3-07.pdf Berkeley Nobel laureates donate prize money to charity]. Geraadpleegd ip 10 februoari 2010.</ref><ref>Pederson, T. (2006). Reflections on the prize of prizes: Alfred Nobel. The FASEB Journal.</ref> Vanaf 2025 is de geldprys per pryscategorie 11 miljoen Zweedse krôonn (SEK), wuk da gelyk stoat an oungeveer 1,035 toet 1,17 miljoen Amerikoanschen dollar.<ref name="PrizeMoney">[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2025/press-release Nobel Prize amount raised by SEK 1 million], NobelPrize.org (26 moarte 2025). Geraadpleegd ip 21 september 2025.</ref> == Statistiekn == * '''Joengste persôon die e Nobelprys krêeg:''' *: [[w:nl:Malala Yousafzai|Malala Yousafzai]]; krêeg ip 17-joarige leeftyd de [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (2014). * '''Oudste persôon die e Nobelprys krêeg:''' *: [[w:nl:John B. Goodenough|John B. Goodenough]]; krêeg ip 97-joarige leeftyd de [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (2019). * '''D'n ênigsten persôon die mêer of êen oungedêeldn Nobelprys krêeg:''' *: [[w:nl:Linus Pauling|Linus Pauling]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (1954) en [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (1962). * '''Menschn die e Nobelprys krêegn in twêe verschillige disciplines:''' *: [[w:nl:Marie Curie|Marie Skłodowska-Curie]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Nobelprys vo de Nateurkunde]] (1903) en [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (1911). *: [[w:nl:Linus Pauling|Linus Pauling]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (1954) en [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (1962). * '''Land me de mêeste Nobellaureoatn:''' ''Oofdartikel: [[w:nl:Lijst van Nobelprijswinnaars naar land|Lyste van Nobellaureoatn per land]]'' :: [[w:nl:Verenigde Staten|Verênigde Stoatn]]; 403 Nobellaureoatn (toet 2022). * '''Laureoatn die mêerdere Nobelpryzn gekreegn ein:''' (vôgns d'n doatum van nundern twidden prys) *# [[w:nl:Marie Curie|Marie Skłodowska-Curie]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Nobelprys vo de Nateurkunde]] (1903) en [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (1911). *# [[w:nl:Internationaal Comité van het Rode Kruis|Internationoal Comité van 't Rôo Kruus]]; krêeg de prys drie kêers (d'n ênigsten persôon of organisoatie die mêer of twêe Nobelpryzn eit gekreegn). [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (1917, 1944, 1963). *# [[w:nl:Linus Pauling|Linus Pauling]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (1954) en [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (1962). *# [[w:nl:John Bardeen|John Bardeen]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Nobelprys vo de Nateurkunde]] (1956, 1972). *# [[w:nl:Frederick Sanger|Frederick Sanger]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (1958, 1980). *# [[w:nl:Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen (UNHCR)|Oog Commissarioat vo de Vluchteliengn van de Verênigde Noaties (UNHCR)]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (1954, 1981). *# [[w:nl:Karl Barry Sharpless|Karl Barry Sharpless]]; krêeg de prys twêe kêers. [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (2001, 2022). * '''Postume Nobellaureoatn:''' *# [[w:nl:Erik Axel Karlfeldt|Erik Axel Karlfeldt]]; krêeg de [[w:nl:Nobelprijs voor Literatuur|Nobelprys vo de Literateure]] (1931). *# [[w:nl:Dag Hammarskjöld|Dag Hammarskjöld]]; krêeg de [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (1961). *# [[w:nl:Ralph Steinman|Ralph M. Steinman]]; krêeg de [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde]] (2011). * '''Getrouwde koppels die e Nobelprys krêegn:'''<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/facts/nobel-prize-facts/ Nobel Prize facts], NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 13 meie 2020.</ref> ''Oofdartikel: [[w:en:List of couples awarded the Nobel Prize|Lyste van koppels die de Nobelprys krêegn]]'' :# [[w:nl:Marie Curie|Marie Skłodowska-Curie]] en [[w:nl:Pierre Curie|Pierre Curie]] (t'ope me [[w:nl:Henri Becquerel|Henri Becquerel]]). Krêegn de [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Nobelprys vo de Nateurkunde]] (1903). :# [[w:nl:Irène Joliot-Curie|Irène Joliot-Curie]] en [[w:nl:Frédéric Joliot-Curie|Frédéric Joliot]]. Krêegn de [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] (1935). :# [[w:nl:Gerty Cori|Gerty Cori]] en [[w:nl:Carl Ferdinand Cori|Carl Cori]]. Krêegn de [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Nobelprys vo Geneeskunde]] (1947). :# [[w:nl:Gunnar Myrdal|Gunnar Myrdal]] krêeg de [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Prys vo Economische Weetnschappn]] (1974), [[w:nl:Alva Myrdal|Alva Myrdal]] krêeg de [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (1982). :# [[w:nl:May-Britt Moser|May-Britt Moser]] en [[w:nl:Edvard Moser|Edvard I. Moser]]. Krêegn de [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Nobelprys vo Geneeskunde]] (2014). :# [[w:nl:Esther Duflo|Esther Duflo]] en [[w:nl:Abhijit Banerjee|Abhijit Banerjee]] (t'ope me [[w:nl:Michael Kremer|Michael Kremer]]). Krêegn de [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Prys vo Economische Weetnschappn]] (2019).<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/themes/nobel-prize-awarded-couples Nobel Prize-awarded couples], NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 29 juli 2020.</ref> * '''Joarn zounder pryzn:''' :* [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Nateurkunde]]: 1916, 1931, 1934, 1940, 1941, 1942 :* [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Scheikunde]]: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941, 1942 :* [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Fysiologie of Geneeskunde]]: 1915, 1916, 1917, 1918, 1921, 1925, 1940, 1941, 1942 :* [[w:nl:Nobelprijs voor Literatuur|Literateure]]: 1914, 1918, 1935, 1940, 1941, 1942, 1943 :* [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Vrede]]: 1914, 1915, 1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1948, 1955, 1956, 1966, 1967, 1972 == Byzoundere laureoatn == === Mêervoudige laureoatn === [[File:Marie Curie 1903.jpg|left|thumb|upright|alt=E zwart-witportret van e vrouwe in profiel.|[[w:nl:Marie Curie|Marie Skłodowska-Curie]], êen van de vuuf menschn die de Nobelprys twêe kêers eit gekreegn (Nateurkunde en Scheikunde).]] Vuuf menschn ein twêe Nobelpryzn gekreegn. [[w:nl:Marie Curie|Marie Skłodowska-Curie]] krêeg de Nateurkundeprys in 1903 vo eur werk round [[w:nl:Radioactief verval|radioactiviteit]] en de Scheikundeprys in 1911 vo d' isoloatie van puur [[w:nl:Radium|radium]],<ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/5715220/Marie-Curie-voted-greatest-female-scientist.html Marie Curie voted greatest female scientist], The Daily Telegraph (Londen, 2 juli 2009). Geraadpleegd ip 15 januoari 2010.</ref> woadeure da z' d'n ênigsten persôon is die een Nobelprys krêeg in twêe verschillige weetnschappn. [[w:nl:Linus Pauling|Linus Pauling]] krêeg in 1954 de Scheikundeprys vo zyn ounderzoek noa de [[w:nl:Chemische binding|chemische bindienge]] en de toepassienge doarvan ip de [[w:nl:Chemische structuur|structeure]] van complexe stoffn. Pauling krêeg ôok de Vredesprys in 1962 vo zyn activisme teegn kernwoapns, woadeure dat 'n d'n ênigsten laureoat is me twêe oungedêelde pryzn. [[w:nl:John Bardeen|John Bardeen]] krêeg de Nateurkundeprys twêe kêers: in 1956 vo d' uutviendienge van de [[w:nl:Transistor|transistor]] en in 1972 vo de theorie van de [[w:nl:Supergeleiding|supergeleidienge]].<ref name="Feldman180">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 180.</ref> [[w:nl:Frederick Sanger|Frederick Sanger]] krêeg de prys twêe kêers in de Scheikunde: in 1958 vo 't bepoaln van de structeure van de [[w:nl:Insuline|insuline]]molecule en in 1980 vo d' uutviendienge van e methode vo de [[w:nl:DNA-sequencing|boasesequenties in DNA]] te bepoaln.<ref name="Shalev78">[[w:en:Nobel Prize#Shalev69|Shalev]], p. 78.</ref><ref name="Feldman222">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 222.</ref> [[w:nl:Karl Barry Sharpless|Karl Barry Sharpless]] krêeg de Scheikundeprys in 2001 vo zyn ounderzoek round chiroale gekatalyseerde oxidoatiereacties, en de Scheikundeprys in 2022 vo [[w:nl:Klikchemie|klikchemie]]. Twêe organisoaties ein de Vredesprys mêerdere kêers gekreegn. 't [[w:nl:Internationaal Comité van het Rode Kruis|Internationoal Comité van 't Rôo Kruus]] krêeg em drie kêers: in 1917 en 1944 vo nunder werk binst de weireldoorloogn; en in 1963 in 't joar van nunder ounderdjoarig bestoan.<ref name="Abrams84">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 84.</ref><ref name="Abrams149">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 149.</ref><ref name="Abrams199-200">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], pp. 199–200.</ref> 't [[w:nl:Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen (UNHCR)|Oog Commissarioat vo de Vluchteliengn van de Verênigde Noaties (UNHCR)]] eit de Vredesprys twêe kêers gekreegn vo 't elpn van vluchteliengn: in 1954 en 1981.<ref name="Feldman313">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 313.</ref> === Familie-laureoatn === De [[w:nl:Curie|familie Curie]] eit de mêeste pryzn gekreegn, me viere pryzn die an vuuf individuele laureoatn wierdn gegeevn. [[w:nl:Marie Curie|Marie Skłodowska-Curie]] krêeg de pryzn in Nateurkunde (in 1903) en Scheikunde (in 1911). Eur vint, [[w:nl:Pierre Curie|Pierre Curie]], dêelde de Nateurkundeprys van 1903 met eur.<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/curie_marie.shtml Marie Curie (1867–1934)], BBC News. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref> Nunder dochter, [[w:nl:Irène Joliot-Curie|Irène Joliot-Curie]], krêeg de Scheikundeprys in 1935 t'ope met eur vint [[w:nl:Frédéric Joliot-Curie|Frédéric Joliot-Curie]]. Doarbie was [[w:nl:Henry Richardson Labouisse, Jr.|Henry Labouisse]], de vint van Marie en Pierre Curie nunder twidde dochter [[w:nl:Ève Curie|Ève Curie]], d'n directeur van [[w:nl:UNICEF|UNICEF]] oen dat 'n de Nobelprys vo de Vrede ountvieng in 1965 in noame van d' organisoatie.<ref name="Feldman405">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 405.</ref> Oewêl da gin êen familie 't record van de familie Curie ku krak'n, zyn d'r mêerdere families me twêe laureoatn. De Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde wierd in 1947 toegekend an 't getrouwde koppel [[w:nl:Gerty Cori|Gerty Cori]] en [[w:nl:Carl Ferdinand Cori|Carl Ferdinand Cori]],<ref>Grinstein, Louise S.; Biermann, Carol A.; Rose, Rose K. (1997). Women in the Biological Sciences: A Biobibliographic Sourcebook, Greenwood Publishing Group, pp. 108–110.</ref> en ôok an 't getrouwde koppel [[w:nl:May-Britt Moser|May-Britt Moser]] en [[w:nl:Edvard Moser|Edvard Moser]] in 2014 (t'ope me [[w:nl:John O'Keefe|John O'Keefe]]).<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2014/ The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2014], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 28 januoari 2015.</ref> De Nateurkundeprys in 1906 wierd gewonn'n deur [[w:nl:Joseph John Thomson|J. J. Thomson]] vo 't bewyzn da [[w:nl:Elektron|elektroonn]] dêeltjes zyn, en in 1937 deur zyn zeune, [[w:nl:George Paget Thomson|George Paget Thomson]], vo 't bewyzn da ze [[w:nl:Golf-deeltjedualiteit|ôok golfeignschappn ein]].<ref name="Gribbin91">[[w:en:Nobel Prize#Gribbin69|Gribbin]], p. 91.</ref> [[w:nl:William Henry Bragg|William Henry Bragg]] en zyn zeune, [[w:nl:William Lawrence Bragg|William Lawrence Bragg]], dêeldn de Nateurkundeprys in 1915 vo d' uutviendienge van [[w:nl:Röntgendiffractie|röntgenkristallografie]].<ref>Hargittai, István (2003). The Road to Stockholm: Nobel Prizes, Science, and Scientists, Oxford University Press, p. 149.</ref> [[w:nl:Niels Bohr|Niels Bohr]] krêeg de Nateurkundeprys in 1922, juuste lik zyn zeune, [[w:nl:Aage Bohr|Aage Bohr]], in 1975.<ref name="Feldman405" /><ref>[https://web.archive.org/web/20100524221649/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article6829396.ece Professor Aage Bohr: Nobel prize-winning physicist], The Times (Londen, 11 september 2009). Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.</ref> De Nateurkundeprys gieng in 1924 noa [[w:nl:Manne Siegbahn|Manne Siegbahn]], gevolgd deur zyn zeune, [[w:nl:Kai Siegbahn|Kai Siegbahn]], in 1981.<ref name="Feldman405" /><ref>Maugh, Thomas H. II (8 ogustus 2007). [http://www.latimes.com/news/obituaries/la-me-siegbahn8aug08,1,6152607.story Kai Siegbahn, 89; Nobel-winning physicist invented electron spectroscopy for chemical analysis], Los Angeles Times. Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.</ref> [[w:nl:Hans von Euler-Chelpin|Hans von Euler-Chelpin]], die de Scheikundeprys krêeg in 1929, wos de voader van [[w:nl:Ulf von Euler|Ulf von Euler]], die in 1970 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde krêeg.<ref name="Feldman405" /> [[w:nl:C.V. Raman|C. V. Raman]] krêeg de Nateurkundeprys in 1930 en wos d'n nounkel van [[w:nl:Subrahmanyan Chandrasekhar|Subrahmanyan Chandrasekhar]], die dezelste prys krêeg in 1983.<ref>[http://www-news.uchicago.edu/releases/95/950822.chandrasekhar.shtml Subrahmanyan Chandrasekhar], University of Chicago (22 ogustus 1995). Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.</ref><ref name="Feldman406">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 406.</ref> [[w:nl:Arthur Kornberg|Arthur Kornberg]] krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1959; Kornberg zyn zeune [[w:nl:Roger Kornberg|Roger]] krêeg loater de Scheikundeprys in 2006.<ref>Conger, Krista (4 oktober 2006). [http://news-service.stanford.edu/news/2006/october11/kornberg-101106.html Roger Kornberg wins the 2006 Nobel Prize in Chemistry], Stanford Report. Geraadpleegd ip 24 januoari 2010.</ref> [[w:nl:Arthur Schawlow|Arthur Schawlow]] krêeg de Nateurkundeprys van 1981, en wos getrouwd me de zuster van de Nateurkunde-laureoat van 1964, [[w:nl:Charles Townes|Charles Townes]].<ref>[https://www.nytimes.com/1999/04/30/us/arthur-schawlow-77-nobelist-for-lasers-dies.html Arthur Schawlow, 77, Nobelist for Lasers, Dies], The New York Times (30 april 1999). Geraadpleegd ip 16 december 2021.</ref> Twêe leedn van de [[w:en:Hodgkin family|familie Hodgkin]] krêegn een Nobelprys in ipêenvolgnde joarn: [[w:nl:Alan Hodgkin|Sir Alan Lloyd Hodgkin]] dêelde in de Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1963, en wierd in 1964 gevolgd deur [[w:nl:Dorothy Crowfoot Hodgkin|Dorothy Crowfoot Hodgkin]], de vrouwe van zyn vulle neve, die allêne de Scheikundeprys won. [[w:nl:Jan Tinbergen|Jan Tinbergen]], die d'n êesten Economieprys won in 1969, wos de broere van [[w:nl:Nikolaas Tinbergen|Nikolaas Tinbergen]], die in 1973 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde krêeg.<ref name="Feldman405" /> [[w:nl:Gunnar Myrdal|Gunnar Myrdal]], die in 1974 d'n Economieprys krêeg, wos de vint van [[w:nl:Alva Myrdal|Alva Myrdal]], Vredespryslaureoate in 1982.<ref name="Feldman405" /> Economielaureoatn [[w:nl:Paul Samuelson|Paul Samuelson]] (1970) en [[w:nl:Kenneth Arrow|Kenneth Arrow]] (1972; gedêeld) woarn schôonbroers. [[w:nl:Frits Zernike|Frits Zernike]], die de Nateurkundeprys won in 1953, wos d'n oud-nounkel van de Nateurkunde-laureoat van 1999, [[w:nl:Gerard 't Hooft|Gerard 't Hooft]].<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1999/thooft-bio.html Gerardus 't Hooft – Biographical], Nobelprize.org. Geraadpleegd ip 5 juli 2017.</ref> In 2019 wierd d'n Economieprys an 't getrouwde koppel [[w:nl:Abhijit Banerjee|Abhijit Banerjee]] en [[w:nl:Esther Duflo|Esther Duflo]] toegekend.<ref>[https://www.news18.com/news/buzz/abhijit-banerjee-esther-duflo-winning-the-nobel-prize-together-is-real-couplegoal-2345283.html Abhijit Banerjee, Esther Duflo Winning the Nobel Prize Together is #CoupleGoals], News18 (15 oktober 2019). Geraadpleegd ip 9 moarte 2020.</ref> [[w:nl:Christiane Nüsslein-Volhard|Christiane Nüsslein-Volhard]] krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1995, en eur neve [[w:nl:Benjamin List|Benjamin List]] krêeg de Scheikundeprys in 2021.<ref>[https://www.mpg.de/17662517/nobel-prize-for-chemistry-2021-benjamin-list Chemistry Nobel Prize for Benjamin List], www.mpg.de. Geraadpleegd ip 23 oktober 2021.</ref> [[w:nl:Sune Bergström|Sune Bergström]] krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1982, en zyn zeune [[w:nl:Svante Pääbo|Svante Pääbo]] krêeg dezelste prys in 2022. [[w:nl:Edwin McMillan|Edwin McMillan]], die in 1951 de Prys in de Scheikunde dêelde, wos d'n nounkel van [[w:nl:John Clauser|John Clauser]], die in 2022 de Prys vo Nateurkunde krêeg. == Ountvangst en controverses == ''Oofdartikel: [[w:en:Nobel Prize controversies|Nobelprys controverses]]'' === Controversiële laureoatn === [[File:Henry A. Kissinger, U.S. Secretary of State, 1973-1977.jpg|thumb|upright|Oen da 't bekend wierd da [[w:nl:Henry Kissinger|Henry Kissinger]] in 1973 de [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] gienk krygn, zyn d'r twêe leedn van 't Nôors Nobelcomité ipgestapt uut protest.]] Ounder andre kritiekn zyn de Nobelcomités ol beschuldigd van e polletieke agenda t' ein, en van mêer verdienstelikke kandidoatn over 't ôofd te zien. Ze zyn ôok beschuldigd van [[w:nl:Eurocentrisme|eurocentrisme]], surtout by de Literateureprys.<ref name="Abramsxiv">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. xiv.</ref><ref name="Feldman65">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 65.</ref><ref>Tuohy, William (20 september 1981). [https://news.google.com/newspapers?nid=1755&dat=19810920&id=FZ0cAAAAIBAJ&pg=6245,2424225 Literature Award Hardest for Nobel Prize Panel], Sarasota Herald Tribune. Geraadpleegd ip 9 moarte 2010.</ref> ;Vredesprys Êen van de mêest bekritiseerde Nobelpryzn vo de Vrede wos dien da ze goavn an [[w:nl:Henry Kissinger|Henry Kissinger]] en [[w:nl:Lê Đức Thọ|Lê Đức Thọ]]. Da zörgde d'rvôorn da twêe leedn van 't Nôors Nobelcomité nundern ontslag goavn.<ref name="topten">de Sousa, Ana Naomi (9 oktober 2009). Top ten Nobel Prize rows, The Times (Londen). Geraadpleegd ip 25 meie 2010.</ref> Kissinger en Thọ krêegn de prys vo nunder [[w:nl:Parijse vredesakkoorden|ounderandeliengn vor e woapnstilstand]] tusschn [[w:nl:Noord-Vietnam|Nôord-Vietnam]] en de Verênigde Stoatn in januoari 1973 binst de [[w:nl:Vietnamoorlog|Vietnamoorloge]]. Moar ip 't moment da de prys wierd ankoendigd, woarn d'r nog olsan gevechtn bezig tusschn de twêe kantn.<ref name="Abrams219">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 219.</ref> Critici die sympathie an vo 't Nôordn zein da Kissinger gin vredesstichter wos, moa juuste 't omgekêerde: verantwoordelik vo 't uutbreidn van d'n oorloge. Degenen die teegn 't Nôordn woarn, kostn Lê Đức Thọ nie bekritiseern (veur wuk dan ze anzoagn lik zyn bedrieglikke praktiekn binst d' ounderandeliengn), omdan ie de prys weigerde.<ref name="Feldman315">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], p. 315.</ref><ref name="Abrams315">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], p. 315.</ref> De satiricus en muzikant [[w:nl:Tom Lehrer|Tom Lehrer]] eit ôois gezeid da "polletieke satire overbodig is gewordn oen da Henry Kissinger de Nobelprys vo de Vrede krêeg."<ref name="Lehrer">Purdom, Todd. [http://www.theguardian.com/culture/2000/jul/31/artsfeatures1 When Kissinger won the Nobel peace prize, satire died], The Guardian. Geraadpleegd ip 26 september 2020.</ref> [[w:nl:Yasser Arafat|Yasser Arafat]], [[w:nl:Shimon Peres|Shimon Peres]] en [[w:nl:Yitzhak Rabin|Yitzhak Rabin]] krêegn de Vredesprys in 1994 vo nunder [[w:nl:Oslo-akkoorden|inspanniengn vo vrede]] te moakn tusschn Israël en Palestina.<ref name="Feldman315" /><ref name="Levinovitz183">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 183.</ref> Direct achter d' ankoendegienge nam êen van de vuuf leedn van 't Nôors Nobelcomité ontslag en noemde Arafat e terrorist.<ref name="Feldman15-16">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], pp. 15–16.</ref> Nog mêer twyfels over Arafat wierdn brêed uutgesmeerd in verschillige gazettn.<ref name="Abrams302-306">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], pp. 302–306.</ref> Een andre controversiële Vredesprys wos dien van [[w:nl:Barack Obama|Barack Obama]] in 2009.<ref>Erlanger, Steven; Stolberg, Sheryl Gay (9 oktober 2009). [https://www.nytimes.com/2009/10/10/world/10nobel.html Surprise Nobel for Obama Stirs Praise and Doubts], The New York Times. Geraadpleegd ip 1 april 2010.</ref> De nominoaties woarn ol ofgeslootn elf doagn achter dat Obama [[w:nl:President van de Verenigde Staten|president van de Verênigde Stoatn]] wierd, moa d' echte evaluoatie gebeurde binst de vôlgende achte moandn.<ref name="philp">Philp, Catherine (10 oktober 2009). How the Nobel Peace Prize winner is decided, The Times (Londen). Geraadpleegd ip 25 meie 2010.</ref> Obama zelve verkloarde dat 'n d'n prys nie verdiende, of dat 'n e plekke in da ryihtje van winnoars nie weird wos.<ref>[https://www.reuters.com/article/topNews/idUSTRE5981JK20091009 Obama is surprise winner of Nobel Peace Prize], Reuters (9 oktober 2009). Geraadpleegd ip 9 oktober 2009.</ref><ref>[https://obamawhitehouse.archives.gov/the_press_office/Remarks-by-the-President-on-Winning-the-Nobel-Peace-Prize/ Remarks by the President on winning the Nobel Peace Prize], whitehouse.gov (9 oktober 2009). Geraadpleegd ip 1 april 2010.</ref> Vroegere laureoatn woarn verdêeld: sommigte zein dat 'n 't verdiende, andren zein dat 'n nog te winnig a gepresteerd vor ezoa prys te krygn. Zyn prys, t'ope me de vroegere pryzn vo [[w:nl:Jimmy Carter|Jimmy Carter]] en [[w:nl:Al Gore|Al Gore]], zörgde ôok vo beschuldigiengn van e [[w:nl:Liberalisme|liberoale]] bias.<ref>Naughton, Philippe (9 oktober 2009). [https://www.thetimes.com/world/us-world/article/president-obama-humbled-i-do-not-deserve-the-nobel-peace-prize-f2c2vxwz7hj President Obama humbled: I do not deserve the Nobel Peace Prize], The Times (Londen). Geraadpleegd ip 6 januoari 2022.</ref> [[w:nl:Aung San Suu Kyi|Aung San Suu Kyi]] krêeg de Vredesprys in 1991. Moar in 2015, oen da ze an de macht kwam in [[w:nl:Myanmar|Myanmar]], wierd ze zwoar bekritiseerd omda ze zweeg over de menschnrechtnschendiengn ounder eur besteur en surtout over de [[w:nl:Rohingya|Rohingya-genocide]]. D'r woarn zelfs stemmn vo eur Nobelprys of te pakkn.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-11685977 Aung San Suu Kyi: Myanmar democracy icon who fell from grace], BBC News (3 november 2010). Geraadpleegd ip 7 juni 2024.</ref><ref>Ellis-Petersen, Hannah (23 november 2018). [https://www.theguardian.com/world/2018/nov/23/aung-san-suu-kyi-fall-from-grace-myanmar From peace icon to pariah: Aung San Suu Kyi's fall from grace], The Guardian. Geraadpleegd ip 7 juni 2024.</ref> ;Literateureprys 't Toekenn'n van de Literateureprys an [[w:nl:Elfriede Jelinek|Elfriede Jelinek]] in 2004 zörgde vor e protest van e lid van de Zweedse Academie, [[w:nl:Knut Ahnlund|Knut Ahnlund]]. Ahnlund stapte ip en zei da de keuze vo Jelinek "ounherstelboare schoade a toebrocht an olle progressieve krachtn, en ôok de noarmale kyke ip literateure lik kunst eit in de warre gestuurd". J' beweerde da eur boeken "e masse tekst woarn die zounder artistieke structeure byêen woarn geschept".<ref>[https://www.today.com/popculture/who-deserves-nobel-prize-judges-don-t-agree-wbna9665122 Who deserves Nobel prize? Judges don't agree], Associated Press via Today (11 oktober 2005). Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4329962.stm Nobel judge steps down in protest], BBC News (11 oktober 2005). Geraadpleegd ip 1 april 2010.</ref> De prys vo [[w:nl:Herta Müller|Herta Müller]] in 2009 zörgde ôok vo kritiek. Vôgns ''[[w:nl:The Washington Post|The Washington Post]]'' addn vele Amerikoansche literaire critici en professoren nôois van eur werk g'ôord.<ref>Jordan, Mary (9 oktober 2009). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/10/08/AR2009100800965.html Author's Nobel Stirs Shock-and-'Bah'], The Washington Post. Geraadpleegd ip 1 april 2010.</ref> Doadeure kreêgn die critici 't geveul da de pryzn te eurocentrisch woarn.<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2009/10/08/nobel-prize-winner-herta_n_313577.html NOBEL PRIZE WINNER: Herta Muller], The Huffington Post (8 oktober 2009). Geraadpleegd ip 31 moarte 2010.</ref> De Literateureprys vo [[w:nl:Peter Handke|Peter Handke]] in 2019 krêeg zwoare kritiek van verschillige schryvers, lik [[w:nl:Salman Rushdie|Salman Rushdie]] en [[w:en:Hari Kunzru|Hari Kunzru]], en wierd verôordeeld deur de regeriengn van [[w:nl:Bosnië en Herzegovina|Bosnië en Herzegovina]], [[w:nl:Kosovo|Kosovo]] en [[w:nl:Turkije|Turkeye]], vanweuge zyn [[w:en:Bosnian genocide denial|ountkennienge van de Bosnische genocide]] en zyn steun an [[w:nl:Slobodan Milošević|Slobodan Milošević]].<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/10/outrage-bosnia-kosovo-peter-handke-nobel-prize-win-191010183645296.html Outrage in Bosnia, Kosovo over Peter Handke's Nobel prize win], Al Jazeera (11 oktober 2019). Geraadpleegd ip 28 juni 2022.</ref> ;Weetnschapspryzn In 1949 krêeg de neuroloog [[w:nl:António Egas Moniz|António Egas Moniz]] de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde vo d' ountwikkelienge van de prefrontoale [[w:nl:Lobotomie|lobotomie]]. 't Joar d'rvôorn a [[w:nl:Walter Jackson Freeman II|Walter Freeman]] e [[w:en:Lobotomy#Transorbital lobotomy|versie van de proceduere]] bedacht die rapper en makkelikker uut te voern wos. Dêels deur al de publiciteit round d' ôorsprounkelikke proceduere, wierd de versie van Freeman uutgevoerd zounder goe noa te peizn of zounder rekenienge t' oudn me moderne [[w:nl:Medische ethiek|medische ethiek]]. Gesteund deur belangryke tydschriftn lik ''[[w:nl:The New England Journal of Medicine|The New England Journal of Medicine]]'', wierd leucotomie of "lobotomie" zo populair datter in de drie joarn achter da Moniz de prys krêeg, e stik of 5.000 lobotomieën in de Verênigde Stoatn wierdn uutgevoerd.<ref name="Feldman286-289">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], pp. 286–289.</ref><ref>Day, Elizabeth (12 januoari 2008). [https://www.theguardian.com/science/2008/jan/13/neuroscience.medicalscience He was bad, so they put an ice pick in his brain...], The Guardian. Geraadpleegd ip 31 moarte 2010.</ref> === Over 't ôofd geziene prestoaties === [[File:MKGandhi.jpg|thumb|upright|Oewêl da [[w:nl:Mahatma Gandhi|Mohandas Gandhi]] vuuf kêers wierd genomineerd, eit 'n nôois e Nobelprys vo de Vrede gekreegn.]] [[File:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|thumb|upright|[[w:nl:James Joyce|James Joyce]], êen van de controversiële menschn die wierdn over 't ôofd gezien vo de [[w:nl:Nobelprijs voor Literatuur|Nobelprys vo de Literateure]].]] Oewêl da [[w:nl:Mahatma Gandhi|Mohandas Gandhi]], een icoon van [[w:nl:Geweldloosheid|geweldloozheid]] in de 20e êeuwe, vuuf kêers wierd genomineerd vo de [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Nobelprys vo de Vrede]] (in 1937, 1938, 1939, 1947, en e poar doagn vôorn dat 'n vermôord wierd ip 30 januoari 1948), eit 'n em nôois gekreegn.<ref name="Gandhi">Tønnesson, Øyvind (1 december 1999). [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/peace/gandhi/ Mahatma Gandhi, the Missing Laureate], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 24 oktober 2020.</ref><ref name="Levinovitz181-186">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], pp. 181–186.</ref> In 1948, 't joar van [[w:en:Assassination of Mahatma Gandhi|Gandhi zyn dôod]], besliste 't Nôors Nobelcomité om da joar gin prys uut te reikn, met lik redn da "d'r gin geschikte leevnde kandidoat wos".<ref name="Gandhi" /><ref name="Abrams147-148">[[w:en:Nobel Prize#Abrams|Abrams]], pp. 147–148.</ref> In 1989 spytigde 't comité 't nundern in 't openboar over die misser. Oen da de [[w:nl:Tenzin Gyatso|14e Dalai Lama]] de Vredesprys krêeg, zei d'n vôorzitter da 't "vor e stik was lik eêrbetôon an de noagedachtenisse van Mahatma Gandhi".<ref>Aarvik, Egil. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1989/presentation-speech.html The Nobel Prize in Peace 1989 – Presentation Speech], The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 24 oktober 2020.</ref> [[w:nl:Geir Lundestad|Geir Lundestad]], Secretoaris van 't Nôors Nobelcomité in 2006, zei 't vôlgende: <blockquote>"De grotste misser in uze 106-joarige geschiedenisse is zounder twyfel da Mahatma Gandhi nôois de Nobelprys vo de Vrede eit gekreegn. Gandhi kost zounder de Nobelprys vo de Vrede. Moar of da 't Nobelcomité zounder Gandhi kan, da's een andre vroage."<ref>Ghosh, Avijit (17 oktober 2006). [https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/we-missed-mahatma-gandhi/articleshow/2181375.cms 'We missed Mahatma Gandhi'], The Times of India. Geraadpleegd ip 4 november 2022.</ref></blockquote> Andere bekende figeuren me brêed erkende bydraagn an de vrede zyn ôok over 't ôofd gezien. In 2009 brocht 't tydschrift ''[[w:nl:Foreign Policy|Foreign Policy]]'' e lyste uut me zeevn menschn die "de prys nôois ein gewonn'n, moar 't wel addn moetn krygn". Die lyste bestound uut Gandhi, [[w:nl:Eleanor Roosevelt|Eleanor Roosevelt]], [[w:nl:Václav Havel|Václav Havel]], [[w:nl:Ken Saro-Wiwa|Ken Saro-Wiwa]], [[w:en:Sari Nusseibeh|Sari Nusseibeh]], [[w:nl:Corazon Aquino|Corazon Aquino]] en [[w:nl:Liu Xiaobo|Liu Xiaobo]].<ref name="Nobel Also Rans">Kenner, David (7 oktober 2009). Nobel Peace Prize Also-Rans, Foreign Policy. Geraadpleegd ip 24 oktober 2020.</ref> Liu Xiaobo gienk uutendelik wel d'n [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Vredesprys in 2010]] winn'n, binst dat 'n in 't gevang zat. In 1965 wierd VN-Secretoaris-Generoal [[w:nl:U Thant|U Thant]] ingelicht deur de Nôorse Permanente Verteegnwoordiger by de VN dat 'n de prys van da joar gienk krygn, met de vroage of dat 'n die gienk anveirden. Achter overleg mè zyn staf zei t'n joa. Moa tegeliekertyd wos d'n vôorzitter van 't Nobelcomité, [[w:en:Gunnar Jahn|Gunnar Jahn]], zwoar an 't lobbyen teegn U Thant, en ip 't latste moment gienk de prys noar [[w:nl:UNICEF|UNICEF]]. De reste van 't comité wilde de prys eigelik an U Thant geevn vo zyn rolle in 't ountmyen van de [[w:nl:Cubacrisis|Cubacrisis]], 't stoakn van d'n oorloge in de Congo, en zyn aanhoudende bemiddelienge om een ende te moakn an de Vietnamoorloge. 't Meningsverschil deurde drie joar lank, woadeure dan d'r in 1966 en 1967 gin prys wierd uutgereikt, omda Gunnar Jahn e facto e veto stelde teegn de benoemienge van U Thant.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/themes/peace/lundestad-review/ The Nobel Peace Prize 1901–2000], Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 25 februoari 2014.</ref> De Literateureprys eit ôok controversiële missers. [[w:en:Adam Kirsch|Adam Kirsch]] eit gesuggereerd da vele grôte schryvers de prys zyn misgeloopn vanweuge polletieke of nie-literaire redens. De zwoare focus ip Europeesche en Zweedse auteurs eit ôok vele kritiek gekreegn.<ref name="KirschNoClue">Kirsch, Adam (3 oktober 2008). [http://www.slate.com/id/2201447/ The Nobel Committee has no clue about American literature], Slate. Geraadpleegd ip 31 moarte 2010.</ref> In 2009 gaf [[w:nl:Peter Englund|Peter Englund]], de vastn secretoaris van de Zweedse Academie, toe da 't eurocentrische karakter van de prys e probleem wos, geweten an de neigienge van d' academie om idder een ansluutienge te viendn by Europeesche auteurs.<ref>[https://www.theguardian.com/world/feedarticle/8742797 Judge: Nobel literature prizes 'too Eurocentric'], The Guardian (6 oktober 2009). Geraadpleegd ip 3 februoari 2010.</ref> Deur die vôorkeure voor Europeesche schryvers stoan d'r nog olsan vele bekende Europeesche en niet-Europeesche auteurs ip de lyste van menschn die nôois ein gewonn'n, zoas [[w:nl:Lev Tolstoj|Leo Tolstoj]], [[w:nl:Anton Tsjechov|Anton Tsjechov]], [[w:nl:J.R.R. Tolkien|J.R.R. Tolkien]], [[w:nl:Émile Zola|Émile Zola]], [[w:nl:Marcel Proust|Marcel Proust]], [[w:nl:Vladimir Nabokov|Vladimir Nabokov]], [[w:nl:James Joyce|James Joyce]], [[w:nl:August Strindberg|August Strindberg]], [[w:nl:Simon Vestdijk|Simon Vestdijk]], [[w:nl:Karel Čapek|Karel Čapek]]; uut de [[w:nl:Nieuwe Wereld|Nieuwe Weireld]]: [[w:nl:Jorge Luis Borges|Jorge Luis Borges]], [[w:nl:Ezra Pound|Ezra Pound]], [[w:nl:John Updike|John Updike]], [[w:nl:Arthur Miller|Arthur Miller]], [[w:nl:Mark Twain|Mark Twain]]; en den Afrikoan [[w:nl:Chinua Achebe|Chinua Achebe]].<ref name="Feldman56-57">[[w:en:Nobel Prize#Feldman|Feldman]], pp. 56–57.</ref> Kandidoatn kunn'n in 'tzeste joar mêerdere kêers genomineerd wordn. [[w:nl:Gaston Ramon|Gaston Ramon]] wierd toet nu toe in totoal 155 kêers genomineerd vo Fysiologie of Geneeskunde tusschn 1930 en 1953 (uut data toet 2016). Je stierf in 1963 zounder ôois een prys te winn'n. [[w:nl:Emile Roux|Pierre Paul Émile Roux]] krêeg 115 nominoaties in Fysiologie of Geneeskunde, en [[w:nl:Arnold Sommerfeld|Arnold Sommerfeld]] krêeg d'r 84 in de Nateurkunde. Dat zyn de drie mêest genomineerde weetnschappers zounder prys in de openboare data.<ref>Butler, Declan (11 oktober 2016). [http://www.nature.com/news/close-but-no-nobel-the-scientists-who-never-won-1.20781 Close but no Nobel: the scientists who never won], Nature.</ref> [[w:nl:Otto Stern|Otto Stern]] wierd 79 kêers genomineerd vo de Nateurkundeprys tusschn 1925 en 1943, vôor dat 'n in 1943 uutendelik de prys krêeg. De strenge regele da e prys an maximum drie menschn mag gegeevn wordn, is ôok e zwoar punt van kritiek.<ref name="Levinovitz61">[[w:en:Nobel Prize#Levinovitz69|Levinovitz]], p. 61.</ref> Oen datter e prys wudt gegeevn vo een ountdekkienge die deur e team van mêer of drie man is gedoan, is 't er olsan êen of mêerdere die uut d'n bôot volln. E goed vôorbeeld wos in 2002: de prys wierd an [[w:nl:Koichi Tanaka|Koichi Tanaka]] en [[w:nl:John Fenn|John Fenn]] gegeevn vo d' ountwikkelienge van [[w:nl:Massaspectrometrie|massaspectrometrie]] in [[w:nl:Eiwit|eiwit]]chemie, e beslissienge woaby da de bydraagn van [[w:en:Franz Hillenkamp|Franz Hillenkamp]] en [[w:en:Michael Karas|Michael Karas]] van d' [[w:nl:Goethe-Universiteit Frankfurt|Universiteit van Frankfurt]] wierdn genegeerd.<ref name="Spinney">Spinney, Laura (4 december 2001). [http://www.the-scientist.com/article/display/20931 News Analysis: Nobel Prize Controversy], The Scientist. Geraadpleegd ip 28 oktober 2006.</ref> Een analoog veroal by de Nateurkundeprys uut 2013: deure van de drie-persôonslimiet zoagen e ploeg van drie fysici, [[w:en:C. R. Hagen|Carl Hagen]], [[w:en:Gerald Guralnik|Gerald Guralnik]] en [[w:nl:Tom Kibble|Tom Kibble]], de prys an nundern neuze verbipasseern. Ze addn in 1964 ol een artikel gepubliceerd da de basis legde vo oe da 't heelal begost, moa ze dêelden de prys van 2013 nie me [[w:nl:Peter Higgs|Peter Higgs]] en [[w:nl:François Englert|François Englert]], die ôok in 1964 artikels over da ounderwerp addn geschreevn. Ol de vuuf de weetnschappers kwoamn ip 't zeste uut, ol wos 't uut e verschilligen oek. Hagen zei da de simpelste uplossienge zou zyn om de drie-persôonsregele of te schaffn of om de erkenniengsperiode uut te breidn toet twêe joar.<ref>Goodman, James. [http://www.democratandchronicle.com/story/news/local/2013/10/08/ur-prof-disappointed-in-nobel-prize-decision/2941821/ UR prof disappointed in Nobel Prize decision], Democrat and Chronicle. Geraadpleegd ip 18 moarte 2019.</ref> De regele datter gin pryzn postuum meugn wordn uutgereikt zorgt er ôok vôorn da sommigte menschn gin erkennienge krygn ozzen idder stervn da de prys wudt ankoendigd. Den Economieprys gienk byvôorbeeld nie noa [[w:nl:Fischer Black|Fischer Black]], die stierf in 1995, oen da zyn co-auteur [[w:nl:Myron Scholes|Myron Scholes]] d' êre krêeg in 1997 t'ope me [[w:nl:Robert C. Merton|Robert C. Merton]] vo nunder groundleggend werk in de woarde-bepoalienge van aandêeln-opties. By d' ankoendegienge wierd Black eur cruciale rolle wèl vermeld deur 't Nobelcomité. Polletieke spellekes speeln soms ôok e rolle by 't weigern van erkennienge. [[w:nl:Lise Meitner|Lise Meitner]] en [[w:nl:Fritz Strassmann|Fritz Strassmann]], die t'ope me [[w:nl:Otto Hahn|Otto Hahn]] de kernsplietienge ountdektn, krêegn gin dêel van de Scheikundeprys in 1944 omda ze uut Duutsland vluchttn oen de [[w:nl:NSDAP|nazi's]] an de macht kwoamn.<ref>Crawford, Elisabeth; Lewin Sime, Ruth; Walker, Mark (1997). A Nobel Tale of Postwar Injustice, Physics Today 50(9): 26–32.</ref> De rolle van Meitner en Strassmann wierd pas joarn loater in de blommetyes gezet, oen dan ze t'ope met Hahn d'n [[w:nl:Enrico Fermi-prijs|Enrico Fermi-prys]] uut 1966 krêegn. === Noadruk ip ountdekkiengn in plekke van uutviendiengn === Alfred Nobel liet zyn fortuin achter vo joarlikse pryzn te financieern vo de menschn die "binst 't vôorgoande joar 't grotste nut an de mensheid ein gebrocht".<ref>[http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/short_testamente.html Excerpt from the Will of Alfred Nobel], nobelprize.org.</ref> J' zei da de Nateurkundeprys moeste gegeevn wordn an de persôon "die de belangrykste 'ountdekkienge' of 'uutviendienge' bin'n de nateurkunde eit gemakt". Nobel a d'r zelve gin extra noadruk ip geleid, moa in de praktyk eit 't Nobelcomité istorisch gezien idder mêer ountzag vo ountdekkiengn of vo uutviendiengn: 77% van de Nateurkundepryzn is noar ountdekkiengn gegoan, vergeleekn me moa 23% vo uutviendiengn. Weetnschappers lik Christoph Bartneck en Matthias Rauterberg ein in tydschriftn argumenteerd da dizze focus de Nobelprys eit weggeduwd van d' ôorsprounkelikke bedôelienge, noamelik 't belôonn van de grotste bydrage an de moatschappye.<ref>Bartneck, Christoph; Rauterberg, Matthias (9 ogustus 2007). Physics Nobels should favour inventions, Nature 448(7154): 644.</ref> === Gender === Ot et goat over de mêest prestigieuze pryzn in de [[w:nl:Bètawetenschap|STEM]]-gebiedn, goa 't er moa e stief klêen dêel noa vrouwn. Van de 210 laureoatn in de Nateurkunde, 181 in de Scheikunde en 216 in de Geneeskunde tusschn 1901 en 2018, woarn d'r moa drie vrouwn in de nateurkunde, vuuf in de scheikunde en twolve in de geneeskunde.<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/facts/ Nobel Prize Facts], Nobel Foundation (2014). Geraadpleegd ip 29 oktober 2014.</ref> D'r wordn verschillige verkloariengn gegeevn vo da grôte verschil tusschn manne en vrouwe: gebioaste nominoaties, minder vrouwn in de specifieke weetnschappn, 't feit da pryzn dikkels decennia achter d' ountdekkienge wordn gegeevn (wuk dat een tiedsgeest reflecteert woarin da 't nog idder e mannweireld wos), en de tendens om vrouwn over 't ôofd te zien by pryzn die an een team gegeevn wordn.<ref>[https://www.cbc.ca/news/technology/nobel-prizes-women-gender-1.4845225 Nobel Prizes still struggle with wide gender disparity], CBC News / Associated Press (1 oktober 2018). Geraadpleegd ip 12 december 2018.</ref><ref>Feeney, Mary K. (5 oktober 2018). [http://theconversation.com/why-more-women-dont-win-science-nobels-104370 Why more women don't win science Nobels], The Conversation.</ref> Moa d'r is wel êen uutzounderienge: toet nu toe is Marie Curie d'n ênigsten persôon die Nobelpryzn eit gekreegn in twêe verschillige weetnschappn. [[w:nl:Malala Yousafzai|Malala Yousafzai]] is den joengsten persôon ôois die de Vredesprys ountvieng; ze wos in 2014 noig moa 17 joar oud. === Stoatus van d'n Economieprys === [[w:nl:Peter Nobel|Peter Nobel]] anzie de Prys van de Zweedse Ryksbank vo Economische Weetnschappn ter Noagedachtenisse an Alfred Nobel lik e "voalsen Nobelprys" die d' êre van zyn famieljelid (Alfred Nobel) besmeurt, omdan 'n economie anziet lik een pseudoweetnschap.<ref>[http://www.thelocal.se/2173/20050928/ The Local – Nobel descendant slams Economics prize], The Local (14 oktober 2007).</ref><ref>Henderson, Hazel (1 januoari 2004). [https://web.archive.org/web/20211027065720/https://hazelhenderson.com/2004/01/01/abolish-the-nobel-in-economics-many-scientists-agree-2004/ Abolish the Nobel in Economics, Many Scientists Agree]. Geraadpleegd ip 20 september 2021.</ref> == Weigeriengn en beperkiengn == [[File:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|thumb|upright|alt=E zwart-witportret van e vint in e kostuum me plastron. D'n elft van zyn gezichte zit in de schouwte.|[[w:nl:Richard Kuhn|Richard Kuhn]], die gedwoungn wierd vo zyn [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Nobelprys vo de Scheikunde]] te weigern.]] D'r zyn twêe laureoatn die nundern Nobelprys vrywillig ein geweigerd. In 1964 krêeg [[w:nl:Jean-Paul Sartre|Jean-Paul Sartre]] de Literateureprys, moar ie weigerde en zei: "Een schryver mag nie toestoan dat 'n in een instellienge wudt veranderd, zelfs nie ot 't in de mêest êervulle vorm gebeurt."<ref>Holt, Jim (22 september 2003). [http://www.slate.com/id/2088648/ Exit, Pursued by a Lobster], Slate. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref> [[w:nl:Lê Đức Thọ|Lê Đức Thọ]], die in 1973 de Vredesprys wierd toegekend vo zyn rolle in de [[w:nl:Parijse vredesakkoorden|Paryse Vredesakkôordn]], weigerde omda 't er volgens em nog gin echte vrede wos in Vietnam.<ref name="autogenerated4">English, Jason (6 oktober 2009). [http://edition.cnn.com/2009/LIVING/wayoflife/10/06/mf.nobel.odd.facts/index.html Odd facts about Nobel Prize winners], CNN. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref>[[w:nl:George Bernard Shaw|George Bernard Shaw]] probeerde 't pryzngeld te weigern binst dat 'n de Literateureprys van 1925 anveirdde; uutendelik kwoamn ze overêen om 't te gebruukn vo d' [[w:en:Anglo-Swedish Literary Foundation|Anglo-Swedish Literary Foundation]] ip te richtn.<ref>Weintraub, Stanley (3 oktober 2013). Shaw, George Bernard (1856–1950), playwright and polemicist, Oxford Dictionary of National Biography.</ref> Binst 't [[w:nl:Nazi-Duitsland|Derde Ryk]] verinderde [[w:nl:Adolf Hitler|Adolf Hitler]] da [[w:nl:Richard Kuhn|Richard Kuhn]], [[w:nl:Adolf Butenandt|Adolf Butenandt]] en [[w:nl:Gerhard Domagk|Gerhard Domagk]] nunder pryzn kostn anveirden. Ze krêegn olle drie nunder diploma en goudn medaille achter de [[w:nl:Tweede Wereldoorlog|Twidde Weireldoorloge]].<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/facts/facts-on-the-nobel-prize-in-physiology-or-medicine/ Facts on the Nobel Prize in Physiology or Medicine], NobelPrize.org. Geraadpleegd ip 22 meie 2022.</ref><ref>Bishop, J. Michael (2003). How to win the Nobel Prize : an unexpected life in science. Harvard University Press.</ref> In 1958 weigerde [[w:nl:Boris Pasternak|Boris Pasternak]] zyn prys vo literateure uut benauwdheid vo wuk da de regerienge van de Sovjet-Unie gienk doen ozzen ie noa Stockholm zou reizn vo zyn prys g'oaln. De Zweedse Academie weigerde ip eur beurt zyn weigerienge en zei: "die weigerienge verandert nateurlik niks an de geldigheid van de prys."<ref name="autogenerated4" /> D' academie miek me spyt bekend da d' uutreikienge van de Literateureprys da joar nie kost deuregoan, en ze ieldn em by toet 1989 oen da Pasternak zyn zeune de prys in zyn noame anveirdde.<ref>Franchetti, Mark (14 januoari 2007). [https://web.archive.org/web/20110805073045/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article1292690.ece How the CIA won Zhivago a Nobel], The Times (Londen). Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref><ref>Finn, Peter (27 januoari 2007). [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/01/26/AR2007012601758.html The Plot Thickens], The Washington Post. Geraadpleegd ip 21 januoari 2010.</ref> [[w:nl:Aung San Suu Kyi|Aung San Suu Kyi]] krêeg de Nobelprys vo de Vrede in 1991, moar eur jounges anveirdden d'n prys omda ze ounder uusarrest wos geplatst in [[w:nl:Myanmar|Myanmar]] (Birma); Suu Kyi gaf eur toesprake pas twêe decennia loater, in 2012.<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1991/kyi.html Aung San Suu Kyi – Biographical], The Nobel Foundation. Geraadpleegd ip 28 juli 2012.</ref> [[w:nl:Liu Xiaobo|Liu Xiaobo]] krêeg de Nobelprys vo de Vrede in 2010 binst dat 'n en zyn vrouwe lik polletieke gevangenen ounder uusarrest zatn in China, en j' kost de prys by zyn leevn nôois zelve anveirden. == Impact == === Cultureel === [[File:Ivo Andrić and José Saramago 2022 stamp of Serbia.jpg|thumb|De laureoatn vo de Literateureprys [[w:nl:Ivo Andrić|Ivo Andrić]] (winnoare in 1961) en [[w:nl:José Saramago|José Saramago]] (winnoare in 1998) ip e Servische postzegel uut 2022.]] Omdat 'n een weireldwyd erkend symbool is van weetnschappelike of literaire prestoaties, wudt de Nobelprys dikkels ofgebeeld in fictie. Da goat over films lik ''[[w:en:The Prize (1963 film)|The Prize]]'' (1963), ''[[w:en:Nobel Son|Nobel Son]]'' (2007) en ''[[w:nl:The Wife|The Wife]]'' (2017) over fictieve Nobellaureoatn, moar ôok over gefictionaliseerde veroaln round echte pryzn lik ''[[w:en:Nobel Chor|Nobel Chor]]'', e film uut 2012 gebaseerd ip d'n diefstal van de prys van [[w:nl:Rabindranath Tagore|Rabindranath Tagore]]. 't Is ôok vele gebruukt in tv-series lik ''[[w:nl:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]]''.<ref>[http://www.mynewsdesk.com/stockholmvisitorsboard/pressreleases/the-nobel-prize-on-the-film-screen-937364 The Nobel Prize: On the film screen], Stockholm Business Region (5 december 2013). Geraadpleegd ip 31 moarte 2015.</ref><ref>Brodesco, Alberto (2018). Nobel laureates in fiction: From La fin du monde to The Big Bang Theory. Public Understanding of Science 27(4): 458–470.</ref> 't Standbeeld en herdenkiengssymbool ''Planete van Alfred Nobel'' wierd in 2008 g'opend an d' [[w:en:Alfred Nobel University|Alfred Nobel Universiteit vo Economie en Recht]] in [[w:nl:Dnipro (stad)|Dnipro]], Oekraïne. Ip de weireldbolle stoan d'r 802 reliëfs van Nobellaureoatn, gemakt van e composietlegeerienge die achterkwaam by 't vernietign van militaire strategische rakettn.<ref>Monument of the Planet of Alfred Nobel, Panoramio.com. Geraadpleegd ip 28 juli 2013.</ref> Oundanks de symboliek van intellectuele prestoaties, ein sommigte winnoars ounbeweezn en [[w:nl:Pseudowetenschap|pseudoweetnschappelike]] conceptn oumarmd, woarounder verschillige gezondheidsvôordêeln van vitamine C en andre voediengssupplementn, [[w:nl:Homeopathie|homeopathie]], d' ountkennienge van HIV/AIDS, en verschillige beweriengn over ras en intelligentie.<ref>Basterfield, Candice; Lilienfeld, Scott O.; Bowes, Shauna M.; Costello, Thomas H. (Meie-Juni 2020). [https://skepticalinquirer.org/2020/05/the-nobel-disease-when-intelligence-fails-to-protect-against-irrationality/ The Nobel Disease: When Intelligence Fails to Protect against Irrationality], Skeptical Inquirer.</ref> Dat fenomeen wudt dikkels de "[[w:en:Nobel disease|Nobelziekte]]" genoemd. In 2001 gaf 't [[w:en:Gustavus Adolphus College|Gustavus Adolphus College]] in [[w:nl:St. Peter (Minnesota)|St. Peter, Minnesota]], gastêere van de Nobelconferentie, d' ipdracht an d'n Amerikoanschn componist en oud-student Steve Heitzeg vor e stik te compouneern vo d'n 100ste verjoardag van de Nobelpryzn. De 75-menuutn deurende ''Nobelsymfonie'' zet olle belangryke Nobelpryzn in de blommetyes, en bevat tekstn van Nobellaureoatn lik [[w:nl:Pablo Neruda|Pablo Neruda]], [[w:nl:Albert Camus|Albert Camus]], [[w:nl:Toni Morrison|Toni Morrison]], [[w:nl:Amartya Sen|Amartya Sen]], [[w:nl:Martin Luther King|Martin Luther King, Jr.]], [[w:nl:Rigoberta Menchú|Rigoberta Menchú]], [[w:nl:Dag Hammarskjöld|Dag Hammarskjöld]] en [[w:nl:Nelson Mandela|Nelson Mandela]]. De ''Nobelsymfonie'' ging in première in 't Gustavus Adolphus ip 2 oktober 2001, en wierd in 2004 were ipgevoerd in Minneapolis.<ref>Miller, Kay (29 september 2001). Playing for peace: Nobel symphony underscores global need for unity, Star Tribune.</ref><ref>Roberts, Chris (16 april 2004). A symphony where the audience interacts with more than sound, Minnesota Public Radio.</ref> == Zie ôok == * [[w:nl:Lijst van Nobelprijswinnaars|Lyste van Nobellaureoatn]] ** [[w:nl:Lijst van vrouwelijke Nobelprijswinnaars|Lyste van vrouwelikke Nobellaureoatn]] ** [[w:nl:Lijst van Nobelprijswinnaars naar land|Lyste van Nobellaureoatn per land]] ** [[w:nl:Nobelprijs voor Scheikunde|Lyste van Nobellaureoatn in Scheikunde]] ** [[w:nl:Nobelprijs voor Literatuur|Lyste van Nobellaureoatn in Literateure]] ** [[w:nl:Nobelprijs voor Natuurkunde|Lyste van Nobellaureoatn in Nateurkunde]] ** [[w:nl:Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde|Lyste van Nobellaureoatn in Fysiologie of Geneeskunde]] ** [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Lyste van laureoatn in Economie]] ** [[w:nl:Nobelprijs voor de Vrede|Lyste van laureoatn van de Vredesprys]] * [[w:nl:Abelprijs|Abelprys]] * [[w:nl:Fieldsmedaille|Fieldsmedaille]] * [[w:nl:Ig Nobelprijs|Ig Nobelprys]] * [[w:en:Nobel Prize medal|Nobelprysmedaille]] * [[w:nl:Nobelmuseum|Nobelmuseum]] == Referenties == <references /> === Bronnn === * UNESCO. A Complex Formula: Girls and Women in Science, Technology, Engineering and Mathematics in Asia, p. 23. ==== Boekn ==== * Abrams, Irwin (2001). ''The Nobel Peace Prize and the Laureates'', Watson Publishing International. * Crawford, Elizabeth T. (1984). ''The Beginnings of the Nobel Institution – The Science Prizes, 1901–1915'', Maison des Sciences de l'Homme & Cambridge University Press. * Feldman, Burton (2001). ''The Nobel prize: a history of genius, controversy, and prestige'', Arcade Publishing. * Gribbin, John (1985). ''In Search of Schrödinger's Cat: Quantum Physics and Reality'', Corgi. * Jones, Brenn (2003). ''Learning about love from the life of Mother Teresa'', PowerKids Press. * Levinovitz, Agneta Wallin (2001). ''The Nobel Prize: The First 100 Years'', Imperial College Press en World Scientific Publishing. * Leroy, Francis (2003). ''A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine'', CRC Press. * Shalev, Baruch Aba (2005). ''100 years of Nobel prizes'', The Americas Group. * Sohlman, Ragnar (1983). ''The Legacy of Alfred Nobel – The Story Behind the Nobel Prizes'', The Nobel Foundation. * Söderlind, Ulrica (2010). ''The Nobel Banquet'', World Scientific Publishing. * Wilhelm, Peter (1983). ''The Nobel Prize'', Springwood Books. == Vudhere leziengn == * Pais, Abraham (1983). ''Subtle Is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein'', Oxford University Press. == Externe koppeliengn == * [https://www.nobelprize.org/ Officiële website] * [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/lists/universities.html Nobelpryzn per universiteit en instituut] {{commonscat|Nobel Prize}} [[Categorie:Nobelprys]] [[Categorie:Prys]] 7bqsdfvak5bl7l483xh0wlpgvzcypb9 8 29046 327520 326756 2026-09-20T09:58:13Z NguoiDungKhongDinhDanh 23262 Remove deprecated option. See [[:phab:T298199|T298199]] for more information. ([[:m:GS|global sysop]] action) 327520 wikitext text/x-wiki <noinclude>'''Wyzigiengn an deze pagina kunn'n e grôte impact èn ip d' ervoarienge van de gebrukers. Test olles goed uut.''' Links om de gadget-beschryviengn te bekykn en te beheern stoan ip [[Specioal:Gadgets]]. </noinclude> == Browsn == * Navigation_popups [dependencies=mediawiki.api, mediawiki.user, mediawiki.util, user.options, mediawiki.jqueryMsg | type=general] | popups.js | navpop.css * ReferenceTooltips [default | skins=vector, vector-2022, monobook | type=general | dependencies=mediawiki.cookie, jquery.client] | ReferenceTooltips.js | ReferenceTooltips.css * ImageAnnotator | ImageAnnotator.js * exlinks [dependencies=mediawiki.util] | exlinks.js == Gebrukersinfo == * markblocked [dependencies=mediawiki.util, mediawiki.page.ready, mediawiki.Title] | markblocked.js * Gebruikersinfo [dependencies=mediawiki.util] | Gebruikersinfo.js * XTools-ArticleInfo | XTools-ArticleInfo.js == Bewerkn == * HotCat [rights=edit, minoredit] | HotCat.js * charinsert [default | actions=edit] | charinsert.js * charinsert-core [hidden | dependencies=jquery.textSelection, user, mediawiki.storage] | charinsert-styles.css | charinsert-core.js * wikEdDiff | wikEdDiff.js * ProveIt [namespaces=0, 2, 10] | ProveIt.js * AutoPreload [default | dependencies=mediawiki.api] | AutoPreload.js == Interface == * UTCLiveClock [supportsUrlLoad | type=general | dependencies=mediawiki.util, mediawiki.api] | UTCLiveClock.js | UTCLiveClock.css * purgetab [dependencies=mediawiki.util, mediawiki.api] | purgetab.js * edittop [dependencies=user.options, mediawiki.util | type=general] | edittop.js | edittop.css * dropdown-menus [dependencies=mediawiki.api, mediawiki.util, mediawiki.Title, user.options] | MoreMenu.vls.js | dropdown-menus.js * SnelVertalen [type=general | rights=editinterface | dependencies=mediawiki.util] | SnelVertalen.js == Ounderoud en Beheer == * Twinkle [dependencies=ext.gadget.morebits, ext.gadget.select2, mediawiki.api, mediawiki.language | type=general | rights=autoconfirmed] | Twinkle.js | Twinkle.css | twinklearv.js | twinkleunlink.js | twinklewarn.js | twinkleblock.js | friendlywelcome.js | twinklespeedy.js | twinklexfd.js | twinkleprotect.js | friendlytag.js | twinklediff.js | twinklefluff.js | twinklebatchdelete.js | twinklebatchprotect.js | twinklebatchundelete.js | twinkleconfig.js * morebits [dependencies=mediawiki.user, mediawiki.util, mediawiki.Title, jquery.ui | hidden] | morebits.js | morebits.css * select2 [hidden] | select2.min.js | select2.min.css * RTRC | RTRC.js jkxh63pf7u9cpc7d9q59lwl239pw0nm