Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 4 8 426668 406515 2026-09-03T11:54:02Z Lucyin 16 426668 wikitext text/x-wiki {{Lka}} [[Djivêye des lingaedjes diswalpés so Wikipedia]] Ci pordjet ci c'&nbsp;est po fé èn årtike po tos les [[lingaedje]]s del [[Daegne]] (les cis k'&nbsp;ont on côde [[ISO]] [[ISO_639|639]] pol moens). == [[Lingaedjes induropeyins]] == === troke toxharyinne === ** toxharyin A (agneyin) ** toxharyin B (koutcheyin) === troke anatolyinne === ** hitite ** palayite ** louvite ** licyin ** lidyin === troke indo-iranyinne === * vî indyin ([[sanscrit]]) * moyén indyin ([[påli]]) * noû indyin ** [[assamès]] ** [[bingalwès (lingaedje)|bingalwès]] ** [[bihari]] ** [[bichnoupriya]] ** [[singalès]] ** [[goudjaråti (lingaedje)]] ** [[indou (lingaedje)]] / [[ourdou]] *** [[indoustanwès fidjin]] ** [[kashmiri]] ** [[marati]] ** [[maytili]] ** [[nepalès]] ** [[oriya]] ** [[pahari]] ** [[pandjabi]] ** [[romani]] ** [[sindi]] * lingaedjes iranyins ** [[avestike]] ** [[iranyin (lingaedje)]] ou [[lingaedje piersan]] (farsi, dari) ** [[Guilaki (lingaedje)]] ** [[pashto]] ** [[baloutchi]] ** [[tadjik]] ** [[ossete (lingaedje)]] ** [[croude sorani]] ([[mîtrin curde]]) ** [[talich]] ** [[tat]] === årmenyin, grek, albanès et ôtes isolés === * [[årmenyin]] * troke greke ** [[grek]] * [[albanès]] === troke balto-slåve === ** lingaedjes del baltike *** [[leton (lingaedje)]] **** [[Latgalyin (lingaedje)]] *** [[litwanyin (lingaedje)]] *** [[vî prûssyin]] ** [[lingaedjes eslåves]] *** famile coûtchantrece **** [[polonès (lingaedje)]] **** [[hôt silezyin]] **** [[polabe]] **** [[tcheke (lingaedje)]] **** [[eslovake (lingaedje)]] **** [[hôt soråbe]] *** famile nonnrece **** vî slåve **** [[yougoslåve (lingaedje)]] ***** [[bosnyin (lingaedje)]] ***** [[crowate (lingaedje)]] ***** [[macedonyin (lingaedje)]] ***** [[siebe (lingaedje)]] **** [[eslovinne (lingaedje)]] **** [[bulgåre (lingaedje)]] **** [[Rûtinne (lingaedje)]] *** famile levantrece **** [[rûsse (lingaedje)]] **** [[oucrinnwès]] **** [[bielorûsse (lingaedje)]] ==== Ôtes langues ==== * [[lingaedjes djupsyins]] === troke italike / lingaedjes romans === [[lingaedjes romans]] * [[latén]] * [[portuguès (lingaedje)]] ** [[galicyin (lingaedje)]] * [[leyonès]] * [[castiyan]] * [[aragonès (lingaedje)]] * [[asturyin]] * occitan-catalan (cåzu l' minme lingaedje, mins rifondou di deus diferinnès manires) ** [[catalan (lingaedje)]] ** [[occitan]] * [[francoprovinçå]] * [[lingaedje d' oyi|lingaedjes d'&nbsp;oyi]] ** [[francès]] *** [[francès d' Beldjike]] *** [[francès d' Brussele]] *** [[francès di Kebek]] *** [[francès di Swisse]] *** [[francès d' Walonreye]] *** [[rifondou francès]] ** [[walon (lingaedje)]] *** [[Basse Årdene|accint walon del Basse Årdene]] *** [[payis d' Lidje|accint walon do Payis d' Lidje]] *** [[payis del Lovire|accint walon do payis del Lovire]] *** [[Walon do Mitan|accint walon do payis d' Nameur]] ** [[picård (lingaedje)]] ** [[galo]] ** [[pweturlin]] ** [[normand]] *** [[djeriès]] *** [[guerniyès]] ** [[lorin]] *** [[gåmès]] ** lingaedjes galo-italikes *** [[ligure (lingaedje)]] * [[itålyin]] ** [[lombård (lingaedje)]] ** [[pîmontwès (lingaedje)]] ** [[vinijhwès]] ** [[corse (lingaedje)]] ** [[sicilyin (lingaedje)]] * [[sarde (lingaedje)]] * [[réto-roman]] ** [[roumantche (lingaedje)]] ** [[ladin]] ** [[fôrlan]] * [[roumin (lingaedje)]] * [[aroumin (lingaedje)]] * italo-dalmate ** [[tarantin (lingaedje)]] === [[gayel]] === ** [[britonike]] *** [[burton (lingaedje)]] (br - bre) *** [[cornike]] (kw - cor) *** [[gålwès]] *** [[walès]] (cy - cym) ** [[goydelike]] *** [[irlandès]] (ga - gle) *** [[gayelike escôswès]] (gd - gla) *** [[gayelike di l' Iye di Man]] (gv - glv) === lingaedjes tîxhons === Troke des [[lingaedjes tîxhons]] : * [[vî vî tîxhon]] * famile levantrece ** [[gotike]] * famile coûtchantrece ** anglo-frizon *** [[inglès (lingaedje)|inglès]] *** [[frizon]] **** [[frizon coûtchantrece]] (fy-fry) **** [[frizon do Sater]] (stq) **** [[frizon bijhrece]] (frr) ** bas-almand (Niederdeutsch) *** [[neyerlandès]] *** [[Braibançon|thîxhwès braibançon]] **** [[marolyin]] *** [[Ess-flamind]] *** [[Wess-flamind]] *** [[Wess-frizon]] *** [[Tîxhwès nonne-afrikin]] ([[africanse]], ''[[afrikaans]]'') *** [[bas sacson]] *** [[limbordjwès (lingaedje)|limbordjwès]] *** [[wesfalyin]] ** hôt-almand (Hochdeutsch) *** [[almand (lingaedje)]] *** [[bavirwès]] *** [[alzacyin almanike]] *** [[souwabe]] *** [[yidich]] *** moyén-almand **** [[lussimbordjwès (lingaedje)]] **** [[ripouwaryin]] **** [[hôt sacson]] ** [[Lingaedjes francikes d' asteure]] *** [[hôt francike]] * famile bijhrece ** dizo-troke coûtchantrece *** [[izlandès (lingaedje)]] *** [[norvedjin (lingaedje)]] (bokmål) *** [[noû norvedjin]] (nynorsk) *** [[faeroyès]] ** dizo-troke levantrece *** [[daenwès (lingaedje)]] *** [[suwedwès (lingaedje)]] == lingaedjes xhamito-semitikes == * troke xhamitike * troke semitike ** [[amarike]] (etiopyin) ** [[arabe]] *** [[arabe edjipsyin]] *** [[arabe hassani]] *** [[arabe marokin]] *** [[arabe tunizyin]] ** [[arameyin]] ** [[ebreu]] ** [[maltès (lingaedje)]] ** [[siriake]] * [[berbere]] ([[amazir]]); [[alfabet tifinar]] ** [[Chleu (lingaedje)|chleu]] ou [[techelheyt]] ** [[tamazir do Mîtrin Atlasse]] ** [[Rifin (lingaedje)|Rifin]] ** [[Cabile (lingaedje)|Cabile]] ** tamazir des Canareyes ** tamazir del Nonne di l' Aldjereye ** tamazir di Libeye ** tamazir di l' owazisse d' Edjipe * troke tchadike ** [[hawsa]] * troke couchitike * ? ** [[tigrinwès]] == lingaedjes ouralyins == * [[lingaedjes finougriyins]] ([[troke finongrwesse (lingaedjes)|troke finongrwesse]], [[famile hongue-et-finwesse]] di lingaedjes) ** fenikes *** [[carelyin]] *** [[estonyin]] *** [[finwès]] *** [[livonyin]] *** [[vote]] ** [[saami]] ** [[komi]] ** [[hongrwès (lingaedje)]] * lingaedjes samoyedes ** ... == lingaedjes do Cocåze == [[File:Northeast_Caucasian_languages.png|thumb|400px|bleu : lak; påle vete: lesgwès]] * troke nonnrece ** [[djeyordjin]] * troke bijhrece ** [[abaze]] ** [[abxhaze]] ** [[tcherkesse]] ** [[kabarde]] ** [[oubixh]] * troke bijhe-levantrece ** [[tchetchene (lingaedje)]] ** [[lak]] ** [[lesgwès (lingaedje)]] == lingaedjes sino-tibetins == [[Lingaedjes sino-tibetins]] * troke [[chinwès|chinwesse]] ** [[Chinwès (lingaedje)|lingaedjes del famile do chinwès]] *** [[Chinwès Min nonnrece]] *** [[Chinwès Min levantrece]] ** [[Cantonès]] ** [[Mandarin]] ** [[Chinwès haka]] * troke tibeto-birmane ** [[tibetin]] ** [[birman]] == lingaedjes kaday == * [[Lawocyin (lingaedje)]] * [[Taylandès (lingaedje)]] * [[Lingaedjes djwannès]] == lingaedjes ostro-aziyatikes == * lingaedjes Mon-Xhmer ** [[xhmer]] ** [[vietnamyin]] * lingaedjes mounda == lingaedjes miao-yao == == lingaedjes dravidyins == [[lingaedjes dravidyins]] * [[tamoul|tamoul (lingaedje)]] * [[telougou (lingaedje)]] * [[malayalam]] == lingaedjes altayikes == [[lingaedjes altayikes]] * troke do trouk ** [[trouk (lingaedje)]] ** [[azeri (lingaedje)]] ([[azerbayidjanwès]]) ** [[gagåz (lingaedje)]] ou [[cocåzwès]] ** [[troucminne (lingaedje)]] ** [[ouzbeke (lingaedje)]] ** [[ouygour (lingaedje)]] ** [[tatår (lingaedje)]] *** [[Tatår di Crimêye (lingaedje)]] ** lingaejdes trouks di Sibereye *** [[touvinwès]] * [[mongol (lingaedje)]] ** [[bouriate (lingaedje)]] * [[djaponès]] * [[corêyin]] == Lingaedjes amerindyins == [[Lingaedjes amerindyins]] * lingaedjes eskimo-alewoutes ** lingaedjes [[inwite]]s *** [[inupiak]] *** [[inuktitut]] *** [[groenlandès]] ** [[yupik]] ** [[alewoute]] * [[maya]] * lingaedjes algonkyins ** [[crî-montagnès-nascapi]] ** ojibwa ** [[Tcheyene (lingaedje)]] ** mohican ** arapaho * macro-siwous ** siwous ** irocwès *** [[tchirocwès]] * a rindjî ** [[Tchoctaw (lingaedje)]] * lingaedjes na-dené ** tchipewa ** kiyowa ** mescalero ** [[navaxho]] * uto-azteke ** chochonès ** hopi ** comantchès ** yaki ** [[nawatl]] ** tarawmara * lingaedjes andino-ecwåtoriås ** [[aymara]] ** [[ketchwa]] ** [[toupi-gwarani]] *** [[gwarani]] *** [[toupinamba]] == lingaedjes Nidjer-Congo == * ouwess-atlantikes ** [[wolof (lingaedje)|wolof]] ** [[peul (lingaedje)|peul]] ** [[serere (lingaedje)|serere]] ** [[saraxhollé (lingaedje)|saraxhollé]] * [[mandingue]] ** [[bambara]] * lingaedjes Cwa ** Aca ** [[Twi]] ** [[Yorouba (lingaedje)]] ** [[Igbo (lingaedje)]] * lingaedjes Gour * lingaedjes Krou * lingaedjes Adamawa-Oubangi ** [[sango]] * lingaedjes bantous ** [[comoryin]] ** [[kicongo]] ** [[kiswahili]] ** [[kiniarwanda]] ** [[kiroundi]] ** [[lingala]] ** [[louganda]] ** [[setswana]] ** [[soto bijhrece]] ** [[soto nonnrece]] ** [[tchilouba]] ** [[toumbouca (lingaedje)]] ** [[xhitsonga]] ** [[xhossa]] ** [[zoulou]] == Lingaedjes ostronezyins == [[Lingaedjes ostronezyins]] * troke formozyinne * [[malgache (lingaedje)]] * [[malaizyin (lingaedje)]] * [[filipin (lingaedje)]] * [[Bissaywès]] * [[tegalok (lingaedje)]] * [[tchamoro]] * [[indonezyin (lingaedje)]] ** [[bouguinwès (lingaedje)]] * [[polinezyin]] ** [[hawayin (lingaedje)]] ** [[mawori (lingaedje)]] ** [[samowès]] ** [[tongwès]] ** malayo-polinezyin *** [[tayicyin (lingaedje)]] == ôtes lingaedjes naturels== * [[basse (lingaedje)|basse]] == Creyoles == * [[tchabacano]] * [[tok pissin]] * [[creyole meuricyin]] == Emantchîs lingaedjes == * [[esperanto]] * [[eterlingwa]] * [[eter-eslåve]] * [[lingaedje coûtchantrece]] (eterlingaedje) * [[novial]] == {{HD}} == [https://glottolog.org/resource/languoid/id/east2277 Åbe des linaedje induropeyins disk' å walon] [[Categoreye:Pordjets]] [[Categoreye:Lingaedjes|*]] 933lvzwiekdnk1np9chyb9cxgyivsr5 0 870 426615 354505 2026-09-03T11:25:58Z Lucyin 16 426615 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[Lingaedjes induropeyins|induropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[goydelike]] &gt; '''gayelike escôswès''' ---- [[Imådje:Rannoch - Raineach station sign.jpg|thumb|essegne inglès/escôswès al gåre di Raineach]] L' '''escôswès''' ou '''gayelike escôswès''' ou '''scotch gayel''' (''Gàidhlig'' ou ''Gàidhlig Albanach'' dins ç' lingaedje la) est onk des lingaedjes del brantche [[goydelike]] des lingaedjes [[gayel]]s k' est co djåzé enute. Li brantche goydelike (Nôr) conte li gayelike d'&nbsp;Escosse et d'&nbsp;[[irlandès|Irlande]] eyt l'&nbsp;ci del [[gayelike di l' Iye di Man|Iye di Man]]; eneviè li brantche [[britonike]] ki conte li [[walès]], [[cornike]] eyet [[burton]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''gd''' == Rimetaedje ås ôtes lingaedje gayels == L' escôswès ravize foirt l' irlandès, mins a sacwantès diferinces imôrtantes. Li pus veyåve c' est dins l' sicrijhaedje, wice ki l' accint, ou ''fada'', est scrît come on accint dischindant en escôswès, enevié on accint montant en irlandès. Des mots k' i gn a ont-st on «a» en irlandès mins on «u» en escôswès, metans ''cead/ceud'' (cint). Çoula est li rzultat des rfômes eyet standårdijhaedje del ortografeye k' ont stî fwaites en Irlande på govienmint irlandès. L' escôswès, lu, continowe d' eployî l' ortografeye tradicionele do gayelike. Les gayelikes d' [[Irlande]], d' [[Escôsse]] et d' l' [[Iye di Man]] sont tos troes des dschindants do vî irlandès. == Egzimpe di tecse == * e gayelike escôswès: Tha gach uile dhuine air a bhreth saor agus co-ionnan ann an urram 's ann an còirichean. Tha iad air am breth le reusan is le cogais agus mar sin bu chòir dhaibh a bhith beò nam measg fhein ann an spiorad bràthaireil. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Vicansté == [[File:Prezintaedje gayelike escôswès parints scolîs.jpg|thumb|Provnance des parints des scolîs k' aprindèt li gayelike d' Escôsse]] Li viye langue, cåzu fotowe e 2001, riwangne des cåzeus, pal voye des [[scole]]s po ls efants. Gn a la des scolîs et scolresses ki les parints vnèt di tos les payis (loukîz so l' imådje cial djondant). Gn a eto des [[scole]]s po les grandès djins, mins end a waire ki divnèt des djåzeus corants. Gn a sacwants posses d' ovraedje la k' on preye les dmandeus d' ovraedje di cnoxhe cisse langue la.<ref>Marsaili Macleod, ''Small languages, big intervention : Gaelic in Scotland'', 24inme raploû del Soce po les mancîs Lingaedjes et Tuzances d' Urope, [[Wesca]], 27-04-2015</ref> == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://gd.wikipedia.org/ Wikipedia e gayelike escôswès] * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Gayelike escôswès|Mwaisse pådje do gayelike escôswès sol Wiccionaire walon]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots d' gayelike escôswès|Sacwants mots do gayelike escôswès dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:gd|Sacwants mots walons ratournés e gayelike escôswès]] == SOurdants == {{Commonscat|Scottish Gaelic language|l'&nbsp;gayelike d' Escôsse}} [[Categoreye:Lingaedjes|Gayelike escoswes]] [[Categoreye:Monde celtike]] [[Categoreye:Escôsse]] [[Categoreye:Mancîs lingaedjes d' Urope]] gypm8n0cb3fg5riedjx2x9tbk8dislm 0 1005 426619 423091 2026-09-03T11:28:48Z Lucyin 16 426619 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; occitano-catalan &gt; '''occitan''' ---- [[Imådje:Oc Aigo-Morto.JPG|thumb|plake e-n occitan "[[Wikt:Aigo-Morto|Aigo-Morto]]" a l' intrêye des [[Moitès-Aiwes]]]] [[Imådje:Oc-Seta.JPG|thumb|plake e-n occitan "[[Wikt:Seta|Seta]]" a l' intrêye di [[Sete]]]] [[Imådje:Oc lou treillat.JPG|thumb|plake di campigne lomé e-n occitan "[[Wikt:lou|lou]]" "[[Wikt:treillat|treillat]]"]] [[Imådje:Oc lou cantalou.JPG|thumb|plake avou on no d' prodût d' cinse e-n occitan]] L' '''occitan''' u '''lingaedje d' ok''', c' est on [[lingaedje roman]] djåzé sol tîce sud del [[France]] (so 6 redjons ou 32 dipårtumints francès), å sud di l' [[Aiwe di Loire]]; eyet dins sacwantès vås des [[Ales (montinnes)|Ales]] e l' [[Itåleye]] eyet dins l' [[Vå d' Aran]], e l' [[Catalogne]]. L'Occitan, eshonne avou l' galicyin, li [[Basse (lingaedje)|basse]], li [[catalan]] eyet il [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]], li bable asturiyin, eyet l'aragounès, sont les lingues ricnoxhowes pa l' [[Espagne]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''oc'''. == Motlî == Li no '''provançå''' est ossu afeye eployî po djåzer d' l' occitan. Mins li provinçå est djusse onk des pårlers di l' occitan, l' accint del [[Provance (redjon di France)|Provance]], li [[diyaleke]] eployî på scrijheu [[Frédéric Mistral]]. Li no do lingaedje vént di l' adviebe d' acertinaedje '''ok''' ("[[:Wikt:oyi|oyi]]"), tipike di l' occitan, dabôrd ki les lingaedjes romans do nôr k' eployèt '''oyi'''. == Spårdaedje == Insi, li lingaedje d' ok est spårdou a Nonne del France, dabôrd ki les [[lingaedjes d' oyi]] sont-st a Bijhe. Inte les deus, å Levant, gn a l' [[francoprovinçå]]. == Istwere == L' occitan est, avou l' [[catalan]], on mimbe del famile occitano-catalane, ene des pus viyès familes di lingaedjes romans avou l' galo-roman. Å cmince li catalan eyet l' occitan n' fijhèt k' on seu lingaedje, çou ki fwait k' on dit ossu bén «vî catalan» ki «vî occitan» po lomer ci vî lingaedje la. Catalan ey occitan sont co asteure foirt près l' onk di l' ôte, copurade li variance [[Langdoc|langdocyinne]] di l' occitan. L' occitan a stî on grand lingaedje di culteure tins del [[moyinådje]] e l' [[Urope]], eyet les trobadours (''trobadors'', les cis ki trovèt, do viebe ''trobar'', did la li noûmot walon [[Wikt:troveu|troveu]]). Les troveus ont spårdou so tote l' Urope leus tchants et powezeyes amoureuses. Avou l' impôzucion do [[francès]] på pouvwer royå sol teritwere francès, l' occitan cmince a piede di s' rilomêye a pårti do [[14inme sieke]]. Les côps les pus deurs siconte do lingaedje ont stî dnés tins del [[Revolucion francesse]], cwand li varyisté des lingaedjes esteut veyowe come mançant li revolucion. Mågré k' c' esteut co l' lingaedje djåzé tos les djoûs pa beacôp des djins al campagne disk' al mitan do [[20inme sieke]], il a stî replaecî på francès po les cåzaedjes pus formels et po l' sicrijhaedje. Avou l' sicole obligatwere å cmince do [[20inme sieke]] on va disfinde di cåzer l' lingaedje, come tot avå l' France, avou des pûnixhmints po les efants. Mins nerén, i gn a co al fén do sieke sacwants miyons d' cåzeus d' occitan, copurade amon les viyès djins, et on cmince de ravicaedje, avou des eplaidaedjes en occitan, eyet des scoles wice ki des cours sont dnés en occitan; les ''calendretas''. == Ortografeye == Gn a deus sistinmes ortografikes. Li prumî est lomé «provançalisse», ki shût li manire di scrire da [[Frédéric Mistral]] (ça fwait: eto lomêye «mistralyinne»). I shût assez bén li fonetike et s' mete cwite di totès halcrossès letes, minme le cenes a såme [[croejhetrece]]. Il est shuvou dins tos les pårlers del [[Provance]], mins waire ôte pårt mågré k' il est ossu capåbe d' esse siervou po tote li stindêye di l' occitan. Li deujhinme si lome «classike» u «occitanisse». I s' rashît so les viyès ortografeyes des troveus del Mîtrinne Ådje, et eploye on sistinme di libe prononçaedje a môde des [[betchfessîs scrijhas]] do [[rfondou walon]]. Les eployeus des deus sistinmes sont foirt sovint cohigne cohagne.<ref>Insi les hagnantès reyaccions di lijheus provançalisse å [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå]], k' eployive aprume l' ortografeye classike, pus lådjmint acceptêye des linwincieus ([[Philippe Boula de Mareüil]], Marcel Courthiade✝, Frédéric Vernier, ''De la Provence aux Balkans : discours épilinguistiques autour d’un atlas sonore des langues régionales ou minoritaires d’Europe'', a l' imprimaedje.</ref> == Egzimpes di tecse == === Declaråcion univiersele des droets del djin === * e-n occitan: ''Totes los èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat.'' * ratournaedje e walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.<ref>Prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]].</ref> === Li bijhe et l' solea === Vocial deus sôres d' ortografeye pol court tecse del fåve Ezope «[[Li bijhe et l' solea]]», po èn accint d' l' occitan ki n' est nén e l' Provance (c' est dins les [[Cevenes]]). * ortografeye mistralyinne: ''La rispo e lou sourel se carcagnàvou ; cadun das dous afourtissiè qu'èro lou mai fort, quand veguèrou un viajaire que veniè, tout enmantelat. Faguèrou la pacho per dire que lou que capitariè de li faire toumba soun mantèl seriè vist coumo lou mai fort. Adounc la rispo se meteguè à boufa que desbanavo lous biòu, à boufa tant que poudiè, mè mai boufavo, mai s'acatavo lou viajaire din soun mantèl, fai qu'à la fi la rispo abandounè. Adounc lou sourel acoumencè de lusi e après un moumen, lou viajaire, qu'èro rescaufat, levè soun mantèl. Es coumo acò qu'à la rispo li fouguè recouneisse que lou sourel èro lou mai fort das dous.'' * ortografeye classike: ''La rispa e lo sorelh se carcanhavan ; cadun das dos afortissiá qu'èra lo mai fòrt, quand veguèron un viatjaire que veniá, tot emmantelat. Faguèron la pacha per dire que lo que capitariá de li faire tombar son mantèl seriá vist coma lo mai fòrt. Adonc la rispa se meteguèt a bofar que desbanava los buòus, a bofar tant que podiá, mès mai bofava, mai s'acatava lo viatjaire dins son mantèl, fai qu'a la fin la rispa abandonèt. Adonc lo sorelh acomencèt de lusir e après un moment, lo viatjaire, qu'èra rescaufat, levèt son mantèl. Es coma aquò qu'a la rispa li foguèt reconéisser que lo sorelh èra lo mai fòrt das dos.<ref>Pol ratournaedje e walon, loukîz «[[Li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins)]]»</ref> == Divintrinne hårdêye == * [[Pwetî#Lingaedjes]] == Difoûtrinnès hårdêyes == * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Occitan|Totes les pådjes so l' occitan dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots occitans|Totes les mots occitans dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:oc|Sacwants mots walons ratournés e-n occitan]] * [http://oc.wikipedia.org Wikipedia en occitan] * [http://occitanet.free.fr Cours d' occitan] * [http://www.radiolengadoc.com Radio en occitan] * [http://amourdelire.free.fr/diccionari/ Diccionari general occitan de cantalausa] == Sourdants et pî-notes == {{Commonscat|Occitan language|l&nbsp;occitan}} {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:France]] [[Categoreye:occitan|*]] c8g8628gnhi14n4ft8qucikdwh4rt0w 0 1374 426620 346613 2026-09-03T11:29:12Z Lucyin 16 426620 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''goydelike''' ---- Li brantche '''Goydelike''' est ene des deus grandes familes des lingaedjes [[gayel]]s d' enute (l' ôte estant li [[Britonike]]). Lomé eto ''gayelike'', ou ''Q-celtike'' la k'&nbsp;i wårdèt co '''C''' ou '''K''' pol kiminces des mots k'&nbsp;on supôze k'&nbsp;i cmincèt pa '''Qu''' e vî [[Lingaedjes indo-uropeyin|indo-uropeyin]] (al diferince do britonike, ki candja-st en on son '''P''' foirt diferin). Les troes lingaedjes goydelikes co vicants enute sont l'&nbsp;[[irlandès]], li [[gayelike escôswès]], eyet l'&nbsp;[[gayelike di l' Iye di Man]]. Dins l'&nbsp;tins, les lingaedjes goydelike estént limités a l'&nbsp;[[Irlande]], mins å [[6inme sieke]] des colons irlandès ont cmincî a baguer viè l'&nbsp;[[Escôsse]] et displaecî l'&nbsp;lingaedje britonike ki s'&nbsp;î troveut la. Li lingaedje di Man, lu, vént do gayelike escôswès, avou bråmint des apoirts do vî norvedjyin do tins ki l'&nbsp;[[Iye di Man]] esteut dzo l'&nbsp;contrôle des [[Vikignes]] Les lingaedjes goydelikes ont stî cmons sol coisse ouwess di l'&nbsp;Urope celtike; i gn a des indices k'&nbsp;on djåzéve on lingaedje goydelike el [[Galice]], å nôrouwess di l'&nbsp;[[Espagne]]. Li [[irlandès]] est onk des deus lingaedjes oficirs di l'&nbsp;Irlande ey est co lådjmint cåzé, copurade e l'&nbsp;ouwess do payis. Ene redjon gayel-cåzante est lomêye on ''Gaeltacht'' eyet on les trouve dins les contés di [[Donegal]], [[Mayo]], [[Galway]], [[Kerry]] eyet, mins nerén ene miete di moens, a [[Waterford]] eyet [[Meath]]. Li [[gayelike escôswès]] est co cåzé å nôr eyet a l'&nbsp;ouwess del [[Sicôsse]], eyet ezès [[Hebrides]]; mins e pårteye cåze do manke d'&nbsp;aspoya oficir, e pårteye cåze d'&nbsp;on ebagaedje e grand nombe, i gn a nén ostant di cåzus natifs ki davance. On pinse k'&nbsp;i gn a asteure ([[2003]]) kékès 1.000 cåzeus di gayelike escôssès el [[Nouve Escôsse]] (å [[Canada (payis)|Canada]]) eyet 60.000 el [[Escôsse]]. Li [[gayelike di l' Iye di Man]] aveut disparetou, mins des efoirts pol raviker sont fwaits. Les ôtes lingaedjes gayels, del brantche [[britonike]], sont li [[walès]], li [[burton]], eyet li [[cornike]] k'&nbsp;est cåzu stindou. [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Gayel]] [[Categoreye:Monde celtike]] 573den7mhdvdmfht4ah3owhkcio4j0g 0 1376 426621 404042 2026-09-03T11:29:30Z Lucyin 16 426621 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; '''årmenyin''' ---- L'&nbsp;'''årmenyin''' (Հայերեն, ''hayere'n'') est on lingaedje do [[Cocåze]] ki fwait on groupe da sinne emey les lingaedjes [[indo-uropeyin]]s, sins cnoxhous près parints. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''hy''' == Discrijhaedje == I gn a troes diyalekes diferins: # li vî årmenyin (ou ''grabar''), k'&nbsp;a stî scrît a pårti do [[5inme sieke]] et k'&nbsp;a-st ene ritche literateure teyolodjike, istorike, powetike, mistike ey epike. # l'&nbsp;årmenyin ponantrece, k'&nbsp;est l'&nbsp;[[lingaedje oficir]] del [[Årmeneye|republike d'&nbsp;Årmeneye]]; cåzé eto pal kiminålté årmenyinne d'&nbsp;[[Iran]]. # l'&nbsp;årmenyin coûtchantrece, k'&nbsp;esteut cåzé påzès Årmenyins di l'&nbsp;[[Anatoleye]], et asteure cåzé pal [[diyaspora årmenyinne]]. On esteme a 7 miyons li nombe d'&nbsp;årmenyin-cåzants (avou on pô d'&nbsp;pus di 3 miyons e l'&nbsp;Årmeneye) ([[2003]]). Li lingaedje a bråmint des bodjes di mots indo-uropeyins, mins nerén si [[fonolodjeye]] eyet si [[sintacse]] ont stî influyincêyes pås [[lingaedjes do Côcaze]] tot åtoû, eyet eto li [[turk]], do côp, l'&nbsp;årmenyin fwait ene diferince so troes liveas des cossounes: moyales (deures), sonores (deures) eyet edjectives/fricatives. Les edjectives sont-st atipikes po on lingaedje indo-uropeyin; c'&nbsp;est des sons fwaits tot-z eployant les coides vocåles, purade ki les peumons, po shofler l'&nbsp;air foû. L'&nbsp;årmenyin eploye on sistinme di [[declinåjhon]]s (avou 7 cas), eyet fwait l'&nbsp;diferince inte singulî eyet plurial, mins nén inte omrin et femrin. Tchake viebe a deus bodjes; onk est eployî po l'&nbsp;erirece simpe eyet li pårticipe passé; l'&nbsp;ôte est eployî po tos ls ôtes tins. L'&nbsp;ôre des mots en årmenyin est sudjet-viebe-obdjet. L'&nbsp;eplaeçmint des nén definixhants årtikes candje inte les diyalekes ponantrece ey coûtchantrece; e ponantrecî, i s'&nbsp;mete pa dvant l'&nbsp;no, e coûtchantrecî, i shût l'&nbsp;no. Ene sacwè di cmon ki gn a avou l'walon, c'est l' [[betchfessî ea|diyastinme ea]]. Cåzumint pattavå il est pronocî "ya"; adon e sacwants pårler del Årmeneye c'est "ê", et e sacwants ôtes c' est "eu". Insi, on no come ''dèr'' ("monsieu", "signeur") fwait l' djenitif ''dearn'', et l' no tipik årmenyin a l' cawete ''-ean''. == Oridjenes == Sacwants linwicyins pinsèt ki l'&nbsp;årmenyin sreut-st on dschindand do [[Fridjeye|fridjyin]] (et motoit on parint do [[trace]] et do [[Daceye|dace]]), oudonbén on près parint do fridjyin. Mins les oridjenes di l'&nbsp;årmenyin, tot come po l'&nbsp;[[albanès]], sont målåjheys a esplorer, cåze do grand nombe d'&nbsp;epronts a ds ôtes lingaedjes. L'&nbsp;årmenyin a eto bråmint des rshonnances avou l'&nbsp;grek, si pus près parint linwistike; eyet å cours di si istwere, a fwait des epronts a l'&nbsp;[[iranyin]], poy å [[grek]] ([[6inme sieke]]), å [[turk]] (a pårti do [[11inme sieke]]), å francès (å tins des Croejhîs, et poy a l'&nbsp;epoke modiene), å latén ([[14inme sieke|14inme]]-[[18inme sieke]]s) ey å rûsse (epoke modiene). == Troes lingaedjes == Asteure on pout cåzer d' troes diyalekes di l' årmenyin. Po sacwants syinceus, c' est troes lingaedjes po d' bon: l' årmenyin coûtchantrece, l' årmenyin levantrece, li vî årmenyin. === l' årmenyin coûtchantrece === L' årmenyin coûtchantrece (lomé "årmenyin turk" påzès årmenyins) est cåzé påzès årmenyins avå l' [[Turkeye]], [[Roumaneye]], eyet l' diyaspora ([[France]], [[Amerike]], [[Brussele]]...). Il a stî metou so pî pal moenne [[Mexhitar]], k' a-st askepyî a Venice l' academeye mexhitarisse. Les årmenyins del France cåzént avou bråmint des [[francijha]]s. Les cis del Turkeye avou bråmint des mots turks, evnd. Adon, les årmenyins del diyaspora sintént k' i pierdént doûçmint leu lingaedje. C' est insi k' el academeye mexhitarisse s' a metou a scrire li "Motî Mexhitarisse". Il ont tapé a l' ouxh tos les mots ki n' estént nén årmenyins, et ndè leyî seulmint cénk ki vnént do francès et do turk. Po des sacwès di tos les djoûs, les mexhitarisses ont askepyî des noûmots a pårti des vîs mots årmenyins. Li motî a stî bén rçuvou pattavå. Li pronoçaedje des [[cossoune]]s di l' årmenyin coûtchantrece est diferin do levantrece. Les shoflêyès cossounes rimannut d' astok; mins les doûces divegnnut des deures, et les deures divegnnut des doûces. Pa egzimpe, "Yaqob" divént "Hagop". === L' årmenyin levantrece === L' årmenyin levantrece est cåzé en [[Årmeneye]], adon påzès årmenyins d' l' [[Iran]], [[Djeyordjeye]], [[Azerbaydjan]], etch etch. I wåde on pronoçaedje pus dlé do vî årmenyin, mins avou tot plin des mots do [[rûsse]], des mots eternåcionås, avou ene ôrtografeye simplifieye (u complikêye), purade fonetike. Il est sotnou pa l' academeye di [[Yerevan]]. === Li vî årmenyin === On lome insi l' årmenyin do 5inme sieke, k' on cnoxhe åd triviè l' [[Novea Testamint]] ratourné pa Sint Mesrobe. Il a stî eployî påzès scrijheus d' eglijhe. Il est co eployî dins l' [[liturdjeye]], mins tchaeconk pronoce a s'mode. Li viye manire di pronocî esteut avou les deures et doûcès cossounes di l' årmenyin levantrece d' ouy, mins les shoflêyès cossounes si lijhént come en inglès u arabe, totfjhant k' ouy tot l' monde pronoce les shoflêyès cossounes a mode di l' [[hindi|indiyin]] (cossoune+h). == Sicrijhaedje == L'&nbsp;årmenyin si screye avou on [[alfabet]] da sinne, askepyî å [[5inme sieke]] pa [[Mesrobe Machdotz|Sint Mesrobe Machdotz]]. Ci alfabet la mostere des influyinces di l'&nbsp;[[alfabet grek]] eyet des ôtes sistinmes di scrijhaedje dischindant do [[fenicyin]]; mins ces influyinces ni sont nén veyåves do côp. Divant l' 5inme sieke, les Årmenyins scrijhént avou l' alfabet grek, mins c' esteut foirt malåjhey, pask' el årmenyin a des sons k' i n' a pont d' lete el alfabet grek. Li Sint Mesrobe a-st askepyî les alfabets årmenyin, [[djeyordjyin]] et albanès (li dierin s' a pierdou), a pårti d' l' alfabet grek, avou des trocas do latén, et tot metant les letes ki manként, a pårti des senes crustins. L' årmenyin, eyet l' djeyordjyin (on vijhén djeyografike, mins nén linwisticmint) ont stî les deus seus lingaedjes k' ont polou wårder leu scrijhaedje tins di l' [[URSS|Union Sovietike]] sins esse oblidjîs del discandjî po l' [[alfabet cirilike]]. L'&nbsp;alfabet årmenyin a 38 letes (36 oridjinelmint) ey est on alfabet bicamerå (i fwait l'&nbsp;diferince inte grandes et ptitès letes, come nost [[alfabet latén]]) Les letes "Օ" (''o'') et "Ֆ" (''f'') ont stî radjoutêyes al [[Moyinådje]], l' "o" esteut po rplaecî l' [[Scrijha|sicrijha]] "աց" (''aw'') ki s' pronocîve "ô". Egzimpe: ''Boghos'' po ''Baughos'' ("Pôl"). Li "f" est po les mots etrindjirs. === l' alfabet === {| width="98%" |- |Աա||Բբ||Գգ||Դդ||Եե||Զզ||Էէ||Ըը||Թթ||Ժժ||Իի||Լլ||Խխ |- |ayb||ben||gim||da||ech||za||eh||et||to||zhe||ini||liwn||kheh |- |a [a]||b [b]||g [g]||d [d]||e [(j)ɛ]||z [z]||eˈ [e]||e [ə]||t' [tʰ]||zh [ʒ]||i [ɪ]||l [l]||kh [x] |- |Ծծ||Կկ||Հհ||Ձձ||Ղղ||Ճճ||Մմ||Յյ||Նն||Շշ||Ոո||Չչ||Պպ |- |tsa||ken||ho||dza||ghad||cheh||mem||yi||now||sha||vo||ch'a||peh |- |ts [ʦ]||k [k]||h [h]||dz [ʣ]||gh [ɣ]||ch [ʧ]||m [m]||y [j]||n [n]||sh [ʃ]||o [(v)o]||chˈ [ʧʰ]||p [p] |- |Ջջ||Ռռ||Սս||Վվ||Տտ||Րր||Ցց||Ււ||Փփ||Քք||Օօ||Ֆֆ |- |jeh||rra||seh||vew||tiwn||reh||ts'o||yiwn||p'iwr||k'eh||oh||feh |- |j [ʤ]||rr [r]||s [s]||v [v]||t [t]||r [ɹ]||ts' [ʦʰ]||w [w]||p' [pʰ]||k' [kʰ]||oo [o]||f [f] |} {| |+ ôtes senes do scrijhaedje årmenyin |- |'''և''' || '''ՙ || '''՚''' || '''՛''' || '''՜''' |- |ligateure ''ew'' (come nosse ''&'') |dimey-bole hintche |crole (dimey-bole droete) |sene d'&nbsp;emfåze (shesht) |sene d'&nbsp;esclameure (batsaganchakan nshan) |- |'''՝''' || '''՞''' || '''՟''' || '''։''' || '''֊''' |- |comma (bowt) |sene di kesse (hartsakan nshan) |sene d'&nbsp;acourtixhaedje (patiw) |fén d'&nbsp;fråze (vertsaket) |loyeure (yentamna) |} === egzimpe di tecse === * en årmenyin: Բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար իրենց արզգանապատկությամբ ու իրավունքներով։ Նրանք ունեն բանականություն ու խիղճ ֊ միմյանց պետք է եղբայրաբար վերաբերվեն։ * transliteraedje: Bolor mardik tsnvum en azat u havasar irents' arzganapatkut'yamb u iravunk'nerov. Nrank' unen banakanut'yun u khighch - mimyants' petk' e' eghbayrabar veraberven. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Vey eto == * [[Årmeneye]] * [[Årmenyins|peupe årmenyin]] - [[diyaspora årmenyinne]] == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://hy.wikipedia.org/ Wikipedia en årmenyin] * [http://www.omniglot.com/writing/armenian.htm L'&nbsp;alfabet årmenyin] (prezinté avou des imådjes, do côp vos l'&nbsp;såroz vey minme si l'&nbsp;betchteu da vosse èn sait nén håyner do tecse en årmenyin; i gn a l'&nbsp;tecse d'&nbsp;egzimpe eto) [[Categoreye:Lingaedjes|Armenyin]] sa3iyxfeetsummu5luffz7az81iwbzq 0 1477 426622 419783 2026-09-03T11:30:15Z Lucyin 16 426622 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|lussimbordjwès}} [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; tîxhon coûtchantrece &gt; hôt almand &gt; moyin almand &gt; '''lussimbordjwès''' ---- [[Imådje:lussimbordjwes_lives.jpg|thumb|Lives e lussimbordjwès dins on grand botike ([[Stråssene]], 2005)]] Li '''lussimbordjwès''' u '''francike del Mozale''' (''Lëtzebuergesch'' e lussimbordjwès, ''francique mosellan'' po les linwincieus e francès, ''Moselfränkisch'' e-n almand), c' est on [[lingaedje tîxhon]], del coxhe do [[francike]], djåzé el [[Grande Dutcheye do Lussimbork]], des pårteyes d'&nbsp;[[Almagne]], di [[France]] et del [[Walonreye]] (viyaedjes åtoû d'&nbsp;[[Årlon]] eyet [[Sint-Vit]]). Tos payis metous dins les vås d' [[Mozale]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''lb''' == Mwaissès piceures == Li lussimbordjwès est eto djåzé påzès Tîxhons do [[Zivenbork]] (Transilvaneye), el [[Roumaneye]]. El Grande Dutcheye, il a stî proclamé come lingaedje nåcionå oficir dispoy [[1984]]. El [[Federåcion Walonreye-Brussele]], c' est onk des ricnoxhous [[lingaedjes dilérins]]. Li lussimbordjwès est on [[lingaedje francike d' asteure]]. Il est près-parint do [[ripouwaryin]], li prumî lingaedje dilérece des [[Redîmés Payis]] et des viyaedjes tîxhon-cåzants di l' [[arondixhmint d' Vervî]]. == Egzimpe di tecse e lussimbordjwès == [[Imådje:lussimbordjwes_wi.jpg|thumb|on ptit live del soce ''Areler Land a sprooch'', 1979]] * e lussimbordjwès: All Mënsch kënnt fräi a mat deer selwechter Dignitéit an dene selwechte Rechter op d'Welt. Jiddereen huet säi Verstand a säi Gewësse krut an soll an engem Geescht vu Bridderlechkeet denen anere géintiwwer handelen. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Vicansté do lussimbordjwès e payis d' Årlon == {| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0" |+ '''Tåvlea di l'&nbsp;uzaedje do lussimbordjwès dins les viyaedjes do Payis d'&nbsp;Årlon e 1978 (tot cminçant påzès cis kel djåzèt co foirt).''' |- ! style="background:#efefef;"| Viyaedje (e lussimbordjwès) ! style="background:#efefef;"| (e walon) ! style="background:#efefef;"| % ki djåzèt luss. ! style="background:#efefef;"| % ki nel djåzèt nén |- |Noutem || [[Notombe]] || 90 || 10 |- |Hiewerdang || [[Haberdji]] || 90 || 10 |- |Giisch || [[Guiyisch]] || 90 || 10 |- |Tënnen || [[Tîtindje]] || 87 || 13 |- |Hondel || [[Hondlindje]] || 85 || 15 |- |Diddebuurg || [[Tiômont]] || 85 || 15 |- |Attert || [[Ater (viyaedje)|Ater]] || 80 || 20 |- |Tontel || [[Tontlindje]] || 76 || 24 |- |Gehaamselchert || [[Nåbrissåt]] || 75 || 25 |- |Séilen || [[Sélindje]] || 75 || 25 |- |Nidderälter || [[Åtébas]] || 75 || 25 |- |Woulker || [[Wåclindje]] || 70 || 30 |- |Ternech || [[Tournich]] || 70 || 30 |- |Häerzeg || [[Hachî]] || 65 || 35 |- |Martel || [[Måtlindje]] || 60 || 40 |- |Miézeg || [[Messanceye (viyaedje)|Messanceye]] || 60 || 40 |- |Bunnert || [[Bouner]] || 60 || 40 |- |Hueldang || [[Halazi]] || 60 || 40 |- |Häischel || [[Hinch]] || 50 || 50 |- |Attem || [[Atusse]] || 50 || 50 |- |Eiben || [[Åbindje (viyaedje)|Åbindje]] || 45 || 55 |- |Fäteler || [[Faiviè (viyaedje)|Faiviè]] || 15 || 85 |- |Arel || [[Årlon (veye)|Årlon]] || 10 || 90 |- |Tot l'&nbsp;payis || d'&nbsp;Årlon || '''66''' || 34 |} == Sacwantès plakes e lussimbordjwès == N a sacwants viyaedjes bedje k' ont metou des plakes e lussimbordjès. * A [[Tontlindje|Tontel]] ([[Beldjike]]) * A [[Måtlindje|Maartel]] (Beldjike) * A [[Bodindje]] <gallery> Tontlindje wi.jpg|a Tontlindje (Payis d' Årlon) Bodindje plake lb2.jpg|a Bodindje (Faiviè) Bodindje plake lb1.jpg|parey Mautlindje seure wi.jpg|a Måtlindje </gallery> == Rilomés disfindeus do lussimbordjwès == * [[Nicolas Bach]] == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://lb.wikipedia.org/ Wikipedia e lussimbordjwès] * [http://www.rtl.lu/ Li waibe del radio-televuzion lussimbordjwesse] (e lussimbordjwès) * [https://web.archive.org/web/20060419091338/http://www.eis-sprooch.lu/index.asp Li waibe d'&nbsp;"eis sprooch" sol lingaedje lussimbordjwès] * sol [[Wiccionaire]] : ** [[Wikt:Categoreye:Lussimbordjwès|Pådje moennrece pol lussimbordjwès]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:lb|Sacwants mots walons ratournés e lussimbordjwès]] {{Commonscat|Luxembourgish language|l'&nbsp;lingaedje lussimbordjwès}} [[Categoreye:Lussimbork]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes tîxhons]] [[Categoreye:Lussimbordjwès|*]] 3q2q5llhglghti8nkxwen2trtotwh6c 0 1514 426598 366763 2026-09-02T17:50:37Z Jean-Pol GRANDMONT 58 + imådje:Flawinne Vi1a.jpg 426598 wikitext text/x-wiki {{djermon viyaedje}} '''Flawene''' (fr: ''Flawinne'') est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou [[Nameur]]. [[imådje:Flawinne Vi1a.jpg|thumb|right|Li viyaedje di Flawene|250px]] * Dimorants: * Limero del posse: '''5020''' (vî limero '''5720''') * Limero diyalectolodjike: '''Na&nbsp;73''' * Arondixhmint: [[Nameur]] * Sipotaedje: [[imådje:Flawinne Vi1b.jpg|thumb|right|Li Ståciopn di Flawene|250px]] I gn a-st on tchamp d'&nbsp;aviåcion di l'&nbsp;årmêye sol teritwere di Flawene. 3wjbcs74l4rdj62ca70tt96mza3ni4s 426599 426598 2026-09-02T18:01:43Z Jean-Pol GRANDMONT 58 + imådje:Flawinne Riv1a.jpg| 426599 wikitext text/x-wiki {{djermon viyaedje}} '''Flawene''' (fr: ''Flawinne'') est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou [[Nameur]]. [[imådje:Flawinne Vi1a.jpg|thumb|right|Li viyaedje di Flawene|250px]] [[imådje:Flawinne Riv1a.jpg|thumb|right|Li viyaedje vèyu dispôy li [[Sambe]]|250px]] * Dimorants: * Limero del posse: '''5020''' (vî limero '''5720''') * Limero diyalectolodjike: '''Na&nbsp;73''' * Arondixhmint: [[Nameur]] * Sipotaedje: [[imådje:Flawinne Vi1b.jpg|thumb|right|Li Ståciopn di Flawene|250px]] I gn a-st on tchamp d'&nbsp;aviåcion di l'&nbsp;årmêye sol teritwere di Flawene. j5hgyyi1i3eme0vr0m6alrkjumdwpn5 0 1580 426623 312149 2026-09-03T11:30:45Z Lucyin 16 426623 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[britonike]] &gt; '''walès''' ---- [[Imådje:Siaradwyr y Gymraeg ym Mhrif Ardaloedd Cymru.png|thumb|Sipårdaedje des walès-cåzants å Payis d' Wale]] Li '''walès''' (''Cymraeg'') est on lingaedje [[gayel]] del brantche [[britonike]] djåzé å [[Payis d' Wales]], wice k'&nbsp;il a-st on statut oficir, eyet pa des dschindants d'&nbsp;abagants walès el [[Patagoneye]] ([[Årdjintene]]). I&nbsp;gn aveut pô près 580.000 walès-cåzants (ça fwait on cwårt del populåcion) e 2003; çou ki fwait ki c'&nbsp;est l'&nbsp;lingaedje gayel avou l'&nbsp;pus di cåzeus, eyet li nombe di cåzeus est co e crexhince gråzes åzès efoirts do govienmint do Payis d'&nbsp;Wales. Dispoy [[1982]] i gn a-st ene tchinne di televuzion ki fwait des emissions fok e walès. Li [[burton]] eyet li [[cornike]] sont des près parints linwistikes, la k'&nbsp;i sont del minme brantche britonike, eneviè les lingaedjes gayel del brantche [[goydelike]], come l'&nbsp;[[irlandès]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''cy''' === egzimpe di tecse === * e walès: Genir pawb yn rhydd ac yn gydradd â'i gilydd mewn urddas a hawliau. Fe'u cynysgaeddir â rheswm a chydwybod, a dylai pawb ymddwyn y naill at y llall mewn ysbryd cymodlon. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Difoûtrinnès hårdêyes == {{Commons|Category:Welsh language}} * [http://cy.wikipedia.org/ Wikipedia e walès] [[Categoreye:Lingaedjes|Wales]] [[Categoreye:Gayel]] [[Categoreye:Monde celtike]] cqmrly0zhdak0r3j8hsqkquog9p4nh0 0 2588 426624 423095 2026-09-03T11:31:11Z Lucyin 16 426624 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; [[Lingaedjes réto-romans|réto-roman]] &gt; '''roumantche''' ---- Li '''roumantche''' ou '''romantche''' (''rumantsch'' e roumantche), c' est on lingaedje roman cåzé el [[Canton des Grijhons]], el [[Swisse]], wice k'&nbsp;il est on [[lingaedje oficir]] dispoy li [[20 d' fevrî]] [[1938]], mågré k'&nbsp;ça soeye on ptit lingaedje cåzé da seulmint 35.000&nbsp;djins (e [[2000]]), dins kékès vås des [[Alpes]]. Dins les [[Ales]], li [[latén vulgaire]] del province rominne di ''[[Rhaetia]]'' a-st evolouwé diferinmint ki ses vejhéns laténs ([[lingaedjes d' oyi]] å coûtchant, [[itålyin]] a nonne). Li roumantche n'&nbsp;est nén li pus grand des lingaedjes laténs k'&nbsp;ont-st askepyîs do latén cåzé el ''Rhaetia'' (e l'&nbsp;[[Itåleye]] i gn a 500.000 meye cåzeus di [[lingaedjes réto-romans|sfwaits lingaedjes]]), mins come il est oficir el Swisse, c'&nbsp;end est l'&nbsp;pus cnoxhou. Li roumantche est onk des vijhéns linwistikes les pus rshonnants tant do walon, ki do [[roumin]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''rm''' == Diyalekes do lingaedje == La k'&nbsp;i sont côpés n'&nbsp;onk l'&nbsp;ôte påzès montinnes, les diferinnès vås ont tchaeke des diyalekes diferins do lingaedje. Les cénk diyalekes sont les shuvants, do coûtchant viè l'&nbsp;levant (avou po tchaeke li minme [[fråze]] d'&nbsp;egzimpe, ''li rnåd esteut co ene feye afåmé''): * Sorsilvanyin (''sursilvan''): ''L'uolp era puspei inagada fomentada.'' * Dizossilvanyin (''sutsilvan''): ''La vualp eara puspe egn'eada fumantada.'' * Sormiran: ''La golp era puspe eneda famantada.'' * Puter: ''La vuolp d'eira darcho üna vouta famenteda.'' * Walade (''vallader''): ''La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada.'' On pout comparer avou li minme fråze en itålyin u roumin: * itålyin: ''La volpe era nuovamente affamata.'' * roumin: ''Vulpea era din nou înfometată.'' Mins li roumantche estant on lingaedje oficir i gn aveut mezåjhe d'&nbsp;on cmon scrijhaedje po pleur sicrire les tecses oficirs sins les dveur candjî d'&nbsp;ene vå a l'&nbsp;ôte; ci cmon scrît lingaedje la, lomé ''rumantsch grischun'', egzistêye dispoy [[1982]], et fourit askepyî pa [[Heinrich Schmid]]. Todi li minme fråze dene ci côp chal: * Rumantsch grischun: ''La vulp era puspè ina giada fomentada.'' C'&nbsp;est dins ç' cogne la do lingaedje ki sont scrîts les papîs des redjîsses oficirs. Mins dins les scoles locåles, c'&nbsp;est l'&nbsp;[[diyaleke]] coinrece k'&nbsp;est eployî come lingaedje d'&nbsp;acsegnmint po ls efants di onk a shijh ans; po les anêyes shuvantes, c'&nbsp;est l'&nbsp;[[almand]] k'&nbsp;est eployî po les sudjets impôrtants. == Sitouwåcion socio-linwistike == Dispoy li cmince do [[19inme sieke]], li lingaedje est mancî på grand abagaedje di tîxhon-cåzants e Canton, eyet l'&nbsp;ebagaedje des romantche-cåzants des campagnes viè les veyes tîxhon-cåzantes. E [[canton des Grijhons]] lu-minme, seulmint 23,6% des djins djåzèt roumantche. E [[1990]] il est l'&nbsp;prumî lingaedje di 17% des djins, adon k'&nbsp;e [[1880]] il esteut l'&nbsp;prumî lingaedje di 40% des djins. Dins sacwantès plaeces do canton li romantche est l'&nbsp;mwaisse lingaedje, mins dins ls ôtès plaeces c'&nbsp;est l'&nbsp;almand k'&nbsp;est clairmint mwaisse. == Egzimpe di tecse == * e romantche: Tuots umans naschan libers ed eguals in dignità e drets. Els sun dotats cun intellet e conscienza e dessan agir tanter per in uin spiert da fraternità. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Loyéns roumantche-walon == I gn a bråmint des cmons nos etur li walon et l' roumantche. Egzimpes: * amagnî - maglià * leygnon - lain * sacwants - insaquants * ene sacwè - insatge * ene sakî - insatgi * sawou - insanua, evnd. Foneticmint li walon et l' romantche (come l' itålyin et l' roumin eto) ont wårdé les cossounes do latén: ''tsch'' (tch) et ''tg / ge, gi'' (dj). == Difoûtrinne hårdêye == * [http://rm.wikipedia.org Wikipedia e roumantche] * [https://web.archive.org/web/20040203060813/http://dmoz.org/World/Rumantsch/ Djivêye di waibes e roumantche sol botin DMoz] * [http://www.liarumantscha.ch/ Li waibe di ''Lia Rumantscha''] {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] 3bkosh7z7d1eoy9jyvfszm97ftigjuh 0 2589 426625 294446 2026-09-03T11:31:36Z Lucyin 16 426625 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Rhaeto-Romance languages.svg|thumb|Rhaeto-Romance languages]] [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; '''réto-roman''' ---- Les lingaedjes '''réto-romans''' sont des lingaedjes romans cåzés dins les vås des [[Alpes]], el [[Swisse]] ey e l'&nbsp;[[Itåleye]]. I dschindèt do [[latén vulgaire]] del province rominne di ''[[Rhaetia]]'' k'&nbsp;a-st evolouwé diferinmint ki ses vejhéns laténs ([[lingaedjes d' oyi]] å coûtchant, [[itålyin]] a nonne). I gn a troes lingaedjes réto-romans: * li [[romantche]], est cåzé e l'&nbsp;Swisse pa 60.000 djins; il est ricnoxhou come lingaedje oficir e Canton des Grizons. * li [[ladin]], est cåzé e l'&nbsp;Itåleye, dins l'&nbsp;redjon do Trintin-Hôt Adidje (60-95% des djins l'&nbsp;ont come prumî lingaedje). * li [[fôrlan]], est cåzé dins l'&nbsp;redjon di Frioule-Veneceye. [[Categoreye:Lingaedjes|Lingaedjes reto-romans]] 007igldzs6gazi8mpdyo0o8awiv3b0o 0 3509 426626 421298 2026-09-03T11:31:54Z Lucyin 16 426626 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[britonike]] &gt; '''gålwès''' ---- {{Wiccionaire|gålwès}} [[Imådje:lingaedje_gayel.jpg|thumb|coviete do live da Pierre-Yves Lambert sol lingaedje gålwès]] Li '''gålwès''', c' est ene sôre di [[gayel]], on moirt lingaedje djåzé pa les [[Celes]] del [[Gåle]]. == Kinoxhance do gålwès == Li gålwès n' esteut nén scrît, a cåze di sacwants creyance rilidjeuses. Il a stî cnoxhou ene miete pal voye di sacwants scrijhaedjes (so des tombes, des pires di rmerceymints ås diès, des bagues, des taexhons, des pezeas di [[kinoye|cnoyes]], et on [[calindrî]]). Les mots ritrovés so ces sacwants [[Wikt:poitrê|poitrês]] la ont stî metous e rapoirt avou les lingaedjes celes d'&nbsp;asteure ([[irlandès|gayelike d'&nbsp;Irlande]], do [[walès|Payis d'&nbsp;Wale]] di [[gayelike escôswès|Scôsse]], di l'&nbsp;[[gayelike di l' Iye di Man|Iye di Man]] et [[burton]]) et did divinltins (vîs scrîts irlandès et galwès, sicrijhaedjes ''[[alfabet ogam|ogam]]'' des vîs Burtons). Les scrijhaedjes gayels sont foû råles, paski les sincieus el Gåle, c'&nbsp;esteut les [[drude]]s, k'&nbsp;estént eto les [[priyesses]]s, et ki n'&nbsp;vlént nén ki leu syince fouxhe sicrîte. Les Gålwès ni scrijhént nén leu lingaedje dins èn alfabet da leur, mins eprontént l'&nbsp;alfabet des peupes vijhéns. Li gålwès a [[etimolodjeye gayele|dné des mots å walon]]. == Sôres d' alfabets eployîs pås Gålwès == === L' alfabet etrusse === Ritrovés el [[Gåle|Gåle cizalpene]], diviè [[-250|250 divant Djezus-Cri]]. Après çoula, les Gålwès cizalpins vont scrire li gayel e-n alfabet grek, pus vont piede leu lingaedje. === L' alfabet grek === Li scrijhaedje gayel-[[alfabet grek|grek]] a cmincî a [[Marseye]] (coloneye greke a pårti di [[-350|350 divant Dj.C.]]), la k'&nbsp;des gros martchands avént aprins l'&nbsp;grek et viként al môde greke. C'&nbsp;esteut diviè [[-100|100 divant Dj.C.]]. Di Marseye, li môde di scrire li gayel dins des [[tombale]]s et des pires di [[nîme]]s s'&nbsp;a spårdou dins tote li [[Gåle Celtike]] (mins nén el [[Gåle Beldjike]]). === L' alfabet latén === [[Imådje:for_poti-rif.jpg|thumb|for di potî, foirt rishonnant ås cis des Gålwès, la k' i cujhént des taexhons, avou des scrijhaedjes dissu]] Les scrijhaedjes gayels-laténs ont stî fwait dins les cint-z ans k'&nbsp;ont shuvou l'&nbsp;abrocance rominne (di [[-50|50 divant Dj.C.]] a [[anêyes 50|50 après Dj.C.]]), aprume el Gåle Celtike. Mins ci côp cial, gn a sacwants trovas el Gåle Beldjike (el [[Tchampagne (redjon)|Tchampagne]] et l'&nbsp;[[Picårdeye]] d'&nbsp;asteure), mins nouk el [[Walonreye]]. A pårti di [[anêyes 100|100 ap. Dj.C.]], gn a pupont yeu di vrais scrijhaedjes e gayel. Mins les Celes di [[Grande-Burtaegne]], zels, vont adon edvinter èn alfabet da zels, l'&nbsp;''[[alfabet ogam|ogam]]''. == Kesses tecnikes a vey avou sacwantès letes do gayel, riscrîtes ezès alfabets grek et latén == === Sicrijhaedjes gayels-greks === Letes do grek ki n'&nbsp;siervèt a rén e gayel (ces sons la n'&nbsp;egzistèt nén): li xhi (χ), li têta (θ) eyet li fi (φ). Sons do gayel nén cnoxhous e grek: l' afrikêye 'ts' (come les sons walons [[li son walon tch|tch]] eyet [[li son walon dj|dj]]) et li spirante ([[axhlåte]]). Rexhowe: on s' sieve do têta po scrire l' afrikêye ts. Tant k'&nbsp;å xhi, i va siervi a scrire li son do gayel k'&nbsp;a l'&nbsp;valixhance di l'&nbsp;axhlåte. === Sicrijhaedjes gayels-laténs === [[Imådje:cele_kinoye_wi.jpg|framed|right|li pezea del kinoye (å dzo), c' est la k' on-z a co rtrové des scrijhaedjes gålwès e latén]] Å cmince, po l' afrikêye (son «&nbsp;ts&nbsp;»), on-z a wårdé e gayel-latén li lete greke têta. Pitchote a midjote, ele s' a srît come on D avou ene bårete å mitan. Ci lete la, les Romins el lomît li «&nbsp;T gayel&nbsp;» (''tau gallicum''). Les Romins, k' estént d' doûce creyance, contént ki ci lete la aveut on povwer madjike. C' est interessant d' noter ki, enute, on eploye des rshonnantès letes dins sacwants lingaedjes: '''ð/Ð''' en [[izlandès]] (son ''d'' avou les dints; li lete esteut eployêye e [[vî scandinave]] ey en [[anglo-sacson]] eto), '''đ/Đ''' e [[crowate]] (on ''d'' afriké e palåtijhî) eyet [[vietnamyin]] (wice ki ''Đ'' est eployî pol son ''d'' dismetant ki ''D'' c' est po on son rshonnant å walon ''dj''). Eto, li ''x'' e gayel-latén n'&nbsp;a nén li valixhance «&nbsp;ks&nbsp;» mins sieve a noter l'&nbsp;axhlåte, a môde di l'&nbsp;ancyin xhi do gayel-grek. L'&nbsp;axhlåte (li dvanceu do [[son xh do walon]]), n'&nbsp;egzistêye e gayel ki dins les trokes «&nbsp;xt&nbsp;» eyet «&nbsp;xs&nbsp;». == Mots do walon ki vnèt do gålwès == Sacwants mot do gålwès sont l' [[Etimolodjeye gayele|sourdant etimolodjike]] di des mots k' i gn a do walon. === Mots do gayel passés e walon ey e francès === * ''caljo'', ''caillio'' (coyon, ronde pire), --> francès ''caillou'', walon «&nbsp;[[Wikt:cayô|cayô]]&nbsp;»; francès ''couille'', walon «&nbsp;[[Wikt:coye|coye]]&nbsp;». * ''brace'' -> walon [[Wikt:brå|brå]], francès ''brai'' (minme sinse). * ''bir'' (corante aiwe) -> walon [[Wikt:bî|bî]] (e plaeces, ''bîr'', minme sinse), francès ''bief'' (bî d' molén). === Mots do gayel passés e walon ey e tîxhon === * ''redo'' (aler e tchår) -> walon [[Wikt:rider|rider]]; tîxhon ''reiten'' (aler a tchvå). * ''tazgo'' -> tîxhon ''dachs '' & walon [[taesson]] (minmes sinses). === Mots do gayel passé e walon et nén e francès === * ''caito'', ''caillo'' (bwès) --> cayet (pitit boket d'&nbsp;bwès des [[caytresse]]s u po-z atoker l'&nbsp;feu). * ''boio'', ''bogio'' (sôdård ki s'&nbsp;bate bén, ki broye tot) -> bodje walon bouxh- (bouxhî, [[:Wikt:bouxhe|bouxhe]]). * ''breto'' (djudjmint, tribunå) -> [[:Wikt:aberteke|aberteke]] (la k' on-z afitchive les djudjmints, et mostrer les codånés. * ''breta'' --> walon [[:Wikt:brete|brete]]. === Mots do gayel passés e latén, et did la dins sacwants lingaedjes romans, emey zels li walon === * ''carro'' (tchår a cwate rowes) -> francès ''chariot'', walon [[:Wikt:tchår|tchår]], castiyan ''carro''. * ''tazgo'' --> walon [[taesson]], itålyin ''tasso'', castiyan ''tejon'' (minmes sinses, pal voye d' on mot d' [[patwès latén]], ''taxo''). === Mots do gayel passés dins les nos d' djins et d' plaeces === * ''uxso'' (metou å hôt) -> [[Orcîmont]], [[Ucîmont]] (repetaedje "mont d' å hôt"). * ''Belisama'' (no d' on diè ) -> [[Bieme]]. * ''maro'' (grand) -> no d' famile [[Maron]]. * ''nemetum'' ([[nîme]]) -> viyaedjes di [[Nîme (Virwinvå)|Nîme]] et d' [[Nîmi]]. === Cawetes e betchetes do gayel passêyes e walon === * betchete gayele ''com-'' (pår, totafwait, etirmint) -> [[betchete walone k(i)- / c(o)-]], bråmint pus addlé l' sinse gålwès ki l' sinse del betchete latene con- (fé avou). * betchete gayele ''ver-'' (sor-) -> [[betchete walone for-]] (sor-, avou ene idêye d' aler trop lon). == Motîs do gålwès == [[Imådje:moti_gayel_wi.jpg|thumb|Motî Delamarre]] * [[Motî Delamarre do gålwès]] : Delamarre, Xavier. ''Dictionnaire de la langue gauloise (une approche linguistique du vieux-celtique continental), Editions Errance'', [[Paris]], 2003. ISBN 2-87772-237-6 * [[Motî Degavre do gålwès]] : Degavre, Jean. ''Lexique gaulois (recueil de mots attestés, transmis ou restitués et de leurs interprétations. Mémoires de la Société belge d' études celtiques, n° 9 '', [[Brussele]], 1998, ISBN 2-87285-061-9; ''Nén metou scrijheu. ''Supplément au lexique gaulois de Jean Degrave.'' sins leu, 2004. * [[Motî Lambert do gålwès]] : Lambert, Pierre Yves. ''La langue gauloise. Description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies. Editions Errance'', [[Paris]], 1e ed. 1994; 2e ed. 2003, ISBN 2 87772 237 6. == Hårdêyes divintrinnes == * [[Etimolodjeye gayele|Les etimolodjeyes gålwesses do walon]] * [[Motî des etimolodjeyes gayeles do walon]] == Hårdêye difoûtrinne == [http://rifondou.walon.org/gayel.html Ene pådje so les Celes et leu lingaedje] [[Categoreye:Gayel|Galwes]] [[Categoreye:Moirts lingaedjes|Galwes]] 9ubj5jcnwqog6rffp2enec8y8767up5 0 4494 426627 426377 2026-09-03T11:32:24Z Lucyin 16 426627 wikitext text/x-wiki [[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''walon''' ---- {{po|walon|walon (discramiaedje)}} {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Walon |no_natif = ''walon'' |rilîjhaedje = {{IPA|[wa.ˈlɔ̃]}} |estats = [[Beldjike]] ([[Walonreye]]), [[France]] (Givet), [[Estats-Unis]] (Wisconsin) |djins = 600.000 (cåzeus d' ouy)<ref>Hendschel, Lorint (1998): Rcwera di sociolinwince so li cnoxhance do walon.</ref> |date = 2026 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] (nôrme [[rfondou walon]]) |tipolodjeye = [[SVO]] |famile = [[Lingaedjes indo-uropeyins|Indo-uropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Galo-roman]] |fam5 = [[Lingaedje d' oyi]] |fam6 = '''Walon''' |minortaire = [[France]] |lwè = Ricnoxhou come « lingaedje coinrece endodjinne » (Decret Valmy Féaux, 1990). |adjince = [[SLLW]] (Lidje, 1856) eyet [[Rifondaedje do walon|Rifondaedje]] (1992). |iso1 = wa |iso2 = wln |iso3 = wln |glotto = wall1255 |linguasphere = 51-AAA-hc |egzeympe = <i>Tos les omes nàssent lîbres et ewals po l’ dinsté et po leus dreits. I sōnt douwés d’ rēzon et d’ consyince et i s’ doivēnt kiduure inte di zels come des frés.</i> |mapa = [[Imådje:Mape cizete.jpg|align="left"|thumb|alt=Mape linwistike do walon: li spårdåedje do mot cizete.|Li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «[[Wikt:cizete|cizete]]»).]]}} {{Wiccionaire|walon}} [[Imådje:Mape cizete.jpg|thumb|li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «[[Wikt:cizete|cizete]]»)]] Li '''walon''', c’ est on [[lingaedje roman]] cåzé so on boket del [[Beldjike]] (li “[[Beldjike walon-cåzante]]” ou [[Walonreye walon-cåzante]]), ki rprezinte a pô près 70 åcint del [[Walonreye politike]], ey en on ptit boket [[bijhe (costé del Daegne)|bijhrece]] do [[dipårtumint francès des Årdenes]], k’ on lome cobén li [[Walonreye di France]] u “bote di [[Djivet]]”. Li seule kiminålté walon-cåzante ki s’ a mintnou foû payis disk’ å cmince do [[21inme sieke]], c' est les [[Walons del Wisconsene]], k’ ebaguît låvå sol difén do [[19inme sieke]]. Côdes [[côde ISO 639|ISO 639-2]]: '''wa''' eyet ISO 639-3: '''wln'''<ref>https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_changes.php</ref> (dispu li [[29 di djanvî]] [[2002]]) == Mwaissès dnêyes == Li walon est est mimbe del famile des [[lingaedjes d' oyi]]. Eto, i rsaetche bråmint des ôtes lingaedjes romans, come li [[roumin]] et l’ [[roumantche]], ossu bén pol [[motî]] kel [[croejhete (linwince)|croejhete]]. Li walon a skepyî diviè l’ [[11inme sieke]], pa les contaks todi pus shuvous des djins ki dmorént so totes les teres romandes del nouve [[principåté d’ Lidje]]. Cisse-ciale aveut divnou on [[dislaxhî payis]] a dater do [[6 di djanvî]] [[980]], del volté da [[Notdjî]] kel sitinda ene miete di tos les costés. Li walon a cmincî a esse [[linwe-ehåyaedje|ehåyî]] el prumire mitan do [[19inme sieke]], bråmint avou les scrijhaedjes da [[Charles Simonon]]. Il a cmincî adon a-z esse ricnoxhou come on vraiy [[lingaedje]], et nén on [[patwès]], di cåze di l’ ovraedje del “Societé d' Langues” di [[Lidje (veye)|Lidje]] (li [[SLLW]]). Målureuzmint, el [[Beldjike]] francès-cåzante, li walon a stî margougnî pa ene [[politike linwistike]] contråve, copurade el prumire mitan do 20inme sieke. Çou k’ a fwait baxhî li nombe di cåzeu(se)s di 90 åcint del djin (diviè 1900) a 20-30 åcint (diviè 1950). Portant, so ç’ tins la, les [[scrijheus e walon]] fijhént todi del pus fele ovraedje ... por zels lére inte di zels! El fén do 20inme sieke, on comprind ki l’ walon est on [[mancî lingaedje]]; adon, n a yeu sacwants flåwès sayes po mete e alaedje ene novele politike linwistike, ci côp cial po l fé rviker. Ci n’ est k’ a dater di [[1992]] k’ on-z a ataké li [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje do walon]], ki mina al prumire kimene [[ortografeye]], li [[rfondou walon]]. Les [[côdes ISO 639]] ont stî dnés e [[2002]], [[Côde ISO 639#Istwere do côde ISO do walon|so ene dimande]] da [[Pablo Sarachaga]]. Å cmince do 21inme sieke, n a pus cåzu nole djin di moens di 50 ans ki saye co djåzer coranmint e walon. On nel pout pus cåzumint ôre divizer dvant les djins ki dins les pîces di [[teyåte e walon]]. Portant, sacwants djonnes ratakèt a l’ aprinde, aprume pal [[Daegntoele]]. Les cis ki disfindnut l’ lingaedje walon sont lomés les [[waloneu]]s. Li walon est pacô lomé, romanticmint, '''[[lingaedje]] da [[Nicolas Defrecheux|Defrecheux]]'''. Li walon, c’ est l’ seu lingaedje ki les Walons ont måy askepyî, et n’ askepeyront måy. Ou: “li seule langue ki nos avans fwait, et ki ns a fwait té k’ nos estans” ([[Roger Viroux]]). == Etimolodjeye ey eprontaedjes == :{{Lka}} «[[Etimolodjeye do walon]]» Come di djusse, li walon årè toplin des mots ki vnèt do [[etimolodjeye latene|latén]] (a pô près 90 åcint). Mins les pus vîs mots do walon provnèt do [[etimolodjeye gayele|gayel]]. Gn a eto bråmint des mots ki s’ ont stitchî el langue walone do [[5inme sieke|5inme]] å [[10inme sieke]], et ki vegnnut do [[etimolodjeye tîxhone|tîxhon]], et pus stroetmint, do [[etimolodjeye francike|vî lussimbordjwès]]. Emey tos les lingaedjes romans, c’ est l’ walon k’ a l’ pus di mots di stok djermanike. Gn a eto, asteure, ene cåkêye di [[calcaedjes do francès]], k’ ont [[eprontaedje (linwince)|moussî timpesse e walon]] a dater do [[redjime francès]] (1795). A pårt li francès, gn a eto l’ [[almand|almand modiene]] k’ a [[calcaedje di l’ almand|dné des mots å walon]]. Ey ossu, avou les ocupåcions, li handele, les gueres et les voyaedjes: l’ [[calcaedje di l’ espagnol|espagnol]], li [[calcaedje do lussimbordjwès|lussimbordjwès]], li [[calcaedje do flamind|flamind]] et l’ [[calcaedje do holandès|holandès]], l’ [[calcaedje di l’ inglès|inglès]], evnd. Li walon a eto [[mot epronté foû do walon|dné sacwants mots ås ôtes lingaedjes]]. == Istwere do walon == Come les ôtes lingaedjes d’&nbsp;oyi, li walon aparexhe el Hôte Moyinådje, inte les anêyes [[8inme sieke|700 et des]] eyet les anêyes [[12inme sieke|1100 et des]]. Sapinse a [[Louis Remacle|Louwis Rmåke]], li walon «''esteut pår lu-minme, podbon, dedja aviè 1200 ou å cmince do [[13inme sieke]]''». Mins nerén, les djins di ces trevéns la lomént leu lingaedje «li roman». C’&nbsp;est dviè li cminçmint do [[16inme sieke]] kel mot «walon» aparexhe po lomer nosse lingaedje: :«''Et ces djins la (di [[Nivele]]) cåzèt li vî lingaedje galike ki nos lomans walon ou roman (...). Et ci vî lingaedje walon ou roman la, nos l’ eployans el Gåle beldjike, çou ki vout dire e [[Hinnot]], [[Cambrezis]], [[Årtwès]], [[Nameur (dutcheye)|Nameur]], [[Lidje (principåté)|Lidje]], [[Lorinne]], [[Årdene]] eyet [[roman Payis|Roman Braibant]], et elle est foirt diferinne do francès, k’&nbsp;est pus modiene eyet gayård.''» ([[Jean Lemaire des Bedjes]], 1510). Diviè 1550, on n’&nbsp;eploye ddja pus l’&nbsp;mot “roman”. Insi dins les vîs papîs del djustice di [[Nameur]] e [[1564]], on trouve: “I djha co ki ç’&nbsp;vindeu cial di Élessene djåzéve on walon tirant sol flamind k’&nbsp;on comprindeut co assez åjheymint”. Disk’&nbsp;eviè 1600, les scrijheus di nosse payis eployèt des scrijhas ki polèt rprezinter ossu bén les prononçaedjes walons ki les prononçaedjes francès. C’&nbsp;est çou k’&nbsp;on loma li [[scrîta]]. Les tecses sicrîts e scrîta sont pas des côps pus walons eyet pa des côps pus francès. Après, les scrijheus atakèt a scrire todi pus come el France. Eto, on cmince a vey des tecses literaires sicrîts dins on lingaedje ki s’&nbsp;vout cråndimint diferin do francès eyet pus près des cåzaedjes walons di ces trevéns la. == [[Sociolinwince]] == === Ricnoxhance do walon come lingaedje === Li walon n’ a stî rwaitî ki come on lingaedje (al boune, on “patwès”) ki dins li deujhinme mitan do 19inme sieke, la k’ les prumîs studias d’ [[filolodjeye walone]] sont fwaits, pa des Walons et eto pa des Almands. === Porcintaedje di cnoxhance do walon === Nerén, li walon a stî li prumî lingaedje do peupe walon, eployî dins tos les tchamps del vicåreye, disk å cminçmint des anêyes 1900 et des. Dispu don, li [[francès del Walonreye]] s’ a spårdou, et l’ walon a stî metou evoye. Sapinse a on rcwera di sociolinwince fwait pa [[Lorint Hendschel]] diviè [[1998]], gn åreut co 30 a 40 å cint des djins po dire k’ i djåzèt bén l’ walon. Li porcintaedje pout monter a 70 a 80 å cint dins les djins did pus di 60 ans, et dischinde a 10 å cint dins les djonnes di 20 a 30 ans. Li [[doirmante kinoxhance]] do walon est beacôp pus spårdowe: i gn a di 36 a 50 å cint di djins ki djhèt k’ i compurdèt li walon, minme ezès coûtches del djin eyou çki l’ ovrante kinoxhance est l’ pus basse. == Linwe-ehåyaedje == === Les [[soce pol walon|soces pol diswalpaedje do walon]] === Li mouvmint culturel walon d’ enute, c’ est aprume dipus di 200 soces di [[teyåte e walon]], rashonnêyes dins l’ [[UCW|“Union culturelle wallonne” (UCW)]]. On-z î trouve eto des soces di scrijheus, les comités do [[walon e scole]], evnd. Dins les grossès soces pol walon, i fåt ossu conter avou li [[SLLW|“Société de langue et de Littérature wallonne”]], metowe so pî e [[1856]], et ki s’ bouye, c’ est di mete e valeur li literateure walone eyet ecoraedjî li studiaedje del langue. Emey les soces di [[Belès letes e walon|Belès Letes]], les pus vayantes sont, sins manke, les [[Relîs Namurwès]], l’ [[ALWAC]] eyet [[Li Walone (soce)|Li Walone]]. Deus soces eplaidnut del [[prôze nén racontrece]] dins les [[gazete e walon|gazetes]] do minme no: [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]] eyet [[Djåzans walon (gazete)|Djåzans walon]]. Li soce [[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]] est l’ cene ki rwaite li pus li walon avou l’ idêye k’ i pôreut ridivni on lingaedje d’ atôtchance el Walonreye et rviker dins des noveas uzaedjes e 21inme sieke. === Acsegnmint do walon === * [[walon e scole]] * [[sicole di walon]] == Ortografeye do walon == {{Lka}} «[[Ortografeye do walon]]» === Sicrîta === Dispu 1100, on scrît des nos e walons (les nos d’ viyaedjes, di djins et des cmons nos), dins çou k’ on lome li [[scrîta]] (''scripta''). Li scrîta n’ nos dit nén todi kimint çk’ on prononcive li walon. Metans, cwand on-z a “u” dins on scrît di 1300, on n’ sait nén s’ i rprezinte li son “u” ou li son “ou”. Tolminme, li scrîta mostere l’ arivêye, a on metou moumint di des sons tipicmint walons come l’ [[ixh-låte]]. [[Imådje:lexhi_wi.jpg|thumb|Les vîs scrijhas sont co eployîs ouy dins les nos d’ djins et les nos d’ plaeces]] Dins li scrîta walone, on eploye dedja sacwantès trokes di letes ki n’ sont nén eployeyes ôte pårt, come ; xh: ''Lexhit'' ([[Lexhi]]), 1190, [[Fexhe-å-Hôt-Clotchî|Fexhe]] (1348). ; ea, eal: ''Scofreal'' ([[Xhofrai]]), 1389, ''quermea'' ([[:Wikt:cwarmea|cwarmea]]) (diviè 1500). ; eie, eye: Po [[:Wikt:leye|leye]] : ''lei'' (diviè 1210); por ''ley'' (Lidje, Vå-Bnoete, 1271), ''pour '''ley''' et pour un mainbour'' (por leye et po on [[:Wikt:mambor|mambor]]) (1394). Et des ôtes nén eployîs e vî francès: ; sch: ''Leschi'', 1173. === 18inme sieke === Å 18inme sieke, on scrît co avou sacwants scrijhas ki vnèt del sicrîta : * [[Augustin Villers]] eploye co [[scrijha xh|xh]] (Villers). * [[Simon de Harlez]] (Teyåte lidjwès) eploye co [[scrijha oi|oi]]. * [[Lambert de Ryckman]] eploye [[scrijha en|EN]] pol son IN. === 19inme sieke === On s' rind conte k' i fåreut des rîles, mins tchaeconk fwait les sinnes. [[Charles-Nicolas Simonon]] atåvele e [[1845]] on sistinme avou deus noveas senes ortografikes, onk pol [[son yod]] eyet li [[N wachlete]] espagnol pol [[son gn]]. [[H. Forir]], dins s' [[motî da Forir|motî]] ki rexhe e [[1866]], eploye on sistinme pår fonetike, avou, metans, on dobe N al fén des mots come "[[:Wikt:ziblene|ziblene]]" (''ziblènn''). Les ôtes sicrijheus, ki shuvnut [[C. Grandgagnage]], eploynut des sistinmes analodjikes do francès. Dabôrd, cåze del parintêye do walon et do francès, i sont-st ossu ene miete etimolodjikes. On-z î trouve co "oi" (po ''wè'') eyet "en" (po ''in'') come å sieke di dvant, mins pus li "xh". === 20inme sieke === Å 20inme sieke, on eploye todi dpus li [[sistinme Feller]], atåvlé e 1900, et sotnou pa l' [[SLLW]]. Li sistinme Feller est cpårti e pluzieurs dizo-sistinmes: Feller-Haust (ki rote come on [[rfondant lidjwès]]), [[Feller-Léonard]], [[Feller-Lempereur]], [[Feller-Sedyn]], [[Feller-Lejoly]], [[Feller-Fauconnier]], [[Feller-El Lovire]], [[Feller-Francard]], [[Feller-Rasgotaedje]]… N a-st eto des noveas sistinmes foirt erî do Feller, come l' ortografeye [[Albert Lallemand]] (anêyes 1980) ou l' cene da [[Jean Dumont]] (1992). === 21inme sieke === On s' rind conte kel sistinme Feller n' est k' on rashiaedje des [[accints do walon|accints]] do walon, et nén ene vraiye [[ortografeye]] (on seu sicrijha po on mot). Li [[rfondou walon]], k' a stî enondé al fén do 20inme sieke, kimince a si spåde, pitchote a midjote, copurade sol [[Daegntoele]]. Ene ôte ortografeye (po tot l' walon) a eto stî atåvlêye e 2021 pa [[Georges Staelens]], li [[Rifondou avancivös|''rifondou avancivös'']]. == Vîs scrijhaedjes e walon == {{Lka}} [[Belès letes e walon]]; [[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)]] === Divant 1600 === Les tchansons sont emey les prumîs scrijhaedjes e walon. Ossu vî kel 13inme sieke, gn a des tchansons k’ on sait k’ ont stî scrîtes dins les Payis walons. Insi li “Poème Moral” et li “Vers del Juise”. Ci powinme la est, sins manke, sicrît e payis d’ Lidje, mins e scrîta, nén pår e walon. === 17inme sieke === Li pus vî tecse pår e walon date di 1620. C’ est ene paskeye po fiesti on lomé Matî Navea k’ a stî rçû a Douwai come docteur e teyolodjeye. Li scrijheu ni s’ a nén fwait cnoxhe. E 1622, on-z a on xhiltea po s’ fote d’ on pasteur protestant; li scrijheu est on fré mineur di Lidje. E 1630, on-z a scrît ene morålité po les novices d’ on covint. Po tot l’ 17inme sieke on a rtrové dipus di 30 vîs tecses e walon. === 18inme sieke === Tins del 2inme mitan do 18inme sieke, a Lidje, do tins da [[Simon de Harlez]], les Belès Letes estént purade e walon. Cisse termene la, di 1750 a 1780, pout esse riwaiteye come l’ ådje d’ ôr do walon. C’ est adon k’ on scrît, et djouwer les cwate operås do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]]. Li vierna a rtourné e 1779 avou l’ askepiaedje del [[societé d' emulåcion]]. C’ est adon kel [[francès]] a cmincî a spotchî foirt li walon. E 1792, metans, l’ [[årmonak lidjwès]] del livreye Lemarié est anoncî e walon. E 1797 (an VIII), c’ est e francès. == Hårdêyes divintrinnes == * Lives et gazetes e walon ** [[Lives e walon]] *** [[Binde d’ imådjes e walon]] ** [[Lives sol walon]] ** [[Motîs do walon]] ** [[Gazetes e walon]] ** [[Belès letes e walon]] *** [[Romans e walon]] ** [[Bibioteke#Bibiotekes avou des lives e walon|Bibiotekes avou des lives e walon]] * Ôtes medias ** [[Emission e walon]] ** [[Waibe (Daegntoele)|Waibe e walon]] ** [[Gazete éndjolike e walon]] ** [[Djåspinreye|Djåspinreyes e walon]] ** [[Fime d' imådjes|Fimes d’ imådjes e walon]] ** [[Videyo|Videyos e walon]] ** [[Tévéfime]] e walon * [[Wikipedia:Pordjet_linwince_walone|Pordjet linwince do walon]] ** [[Croejhete walone]] ** [[Diyalectolodjeye walone]] *** [[Accints do walon]] ** [[Toponimeye do walon]] ** [[Antroponimeye do walon]] ** [[Etimolodjeye do walon]] *** [[Mot epronté foû do walon]] * [[Tchansons e walon]] ** [[Tchanteus e walon]] * [[Teyåte e walon]] ** [[Operå#L’ operå walon|Operå e walon]] * [[Waloneu]]s ** [[Soces pol walon]] *** [[Copinreye]]s *** [[Soces di scrijheus e walon]] ** [[Ricwereus sol walon]] ** [[Sicrijheus e walon]] * [[Walon e scole]] ** [[sicole di walon]] * [[Walon e l’ eglijhe]] ** [[messe e walon]] * [[Rifondaedje do walon]] ** [[Li Rantoele (soce)]] * [[Politike linwistike eneviè l’ walon]] ** [[Decret Valmy Féaux]] ** [[CLRE]] ** [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [[:s:Wikisourd:Mwaisse_pådje|Wikisourd]] (Libe sourdant di tecses e walon). ** [[:s:Categoreye:Tecses sol lingaedje walon|Tecses sol lingaedje walon]] * [[Djivêye di sacwants lives e walon]] * [http://rabuletsnoveles.blogspot.com/ Bindes d’ imådjes e walon] * [[Wikt:Mwaisse pådje|Wiccionaire walon]] * [https://dtw.walon.org/ Diccionaire di Tot l' Walon] ** [[Djivêye des motîs do walon]] * {{en}} Prezintaedje do walon pa Lucien Mahin å raploû so les mancîs lingaedjes di Pwetî, France, li 6 d' avri 2018 **[http://aberteke.walon.org/abertekes-engl.html#pweti-en Racourti] **[http://lucyin.walon.org/guerni/Prezintaedje_Pwetî.odp Prezintaedje diyas] <!--* [https://web.archive.org/web/20060404201522/http://wallonie.com/wallang/wal-wal.htm Les pådjes do lingaedje walon] (e 4 langues, da [[Lorint Hendschel]])--> * [http://aberteke.walon.org/ Li waibe «L' Aberteke»] (da [[Lucyin Mahin]]) * Tévé waloncåzante ** [http://www.youtube.com/wlntv Prumirès videyos] ** [https://www.youtube.com/channel/UCDMFF5krTuQi9WmRbUd23qg videyos di scolaedje] * [[Forom éndjolike|Foroms éndjolikes]] e walon ** [http://berdelaedje.walon.org/ Berdelaedje] ** [https://www.facebook.com/groups/dumontjoelandsdesmet/?fref=ts Payis Condruze] (so [[Fesbok]]) * {{fr}} [http://lucyin.walon.org/guerni/coferince_baurire.ppt Conferince da Lucyin Mahin so l’ istwere eyet l’ avni do walon] (e francès, aberwetåve diyaporama) * {{fr}} [http://www.lesgrandslunaires.org/emissions-de-radio/le-voyage-de-roman-en-wallonie-docu.html Documints cåzés] (sicolinwistike + bokets d’ walon) == Sourdant == {{commonscat|Walloon language|l'&nbsp;lingaedje walon}} {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Lingaedje walon|*]] hucvnve6ildt4olf35moq8a9fg0yb66 426629 426627 2026-09-03T11:33:27Z Lucyin 16 426629 wikitext text/x-wiki [[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''walon''' ---- {{po|walon|walon (discramiaedje)}} {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Walon |no_natif = ''walon'' |rilîjhaedje = {{IPA|[wa.ˈlɔ̃]}} |estats = [[Beldjike]] ([[Walonreye]]), [[France]] (Givet), [[Estats-Unis]] (Wisconsin) |djins = 600.000 (cåzeus d' ouy)<ref>Hendschel, Lorint (1998): Rcwera di sociolinwince so li cnoxhance do walon.</ref> |date = 2026 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] (nôrme [[rfondou walon]]) |tipolodjeye = [[SVO]] |famile = [[induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Galo-roman]] |fam5 = [[Lingaedje d' oyi]] |fam6 = '''Walon''' |minortaire = [[France]] |lwè = Ricnoxhou come « lingaedje coinrece endodjinne » (Decret Valmy Féaux, 1990). |adjince = [[SLLW]] (Lidje, 1856) eyet [[Rifondaedje do walon|Rifondaedje]] (1992). |iso1 = wa |iso2 = wln |iso3 = wln |glotto = wall1255 |linguasphere = 51-AAA-hc |egzeympe = <i>Tos les omes nàssent lîbres et ewals po l’ dinsté et po leus dreits. I sōnt douwés d’ rēzon et d’ consyince et i s’ doivēnt kiduure inte di zels come des frés.</i> |mapa = [[Imådje:Mape cizete.jpg|align="left"|thumb|alt=Mape linwistike do walon: li spårdåedje do mot cizete.|Li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «[[Wikt:cizete|cizete]]»).]]}} {{Wiccionaire|walon}} [[Imådje:Mape cizete.jpg|thumb|li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «[[Wikt:cizete|cizete]]»)]] Li '''walon''', c’ est on [[lingaedje roman]] cåzé so on boket del [[Beldjike]] (li “[[Beldjike walon-cåzante]]” ou [[Walonreye walon-cåzante]]), ki rprezinte a pô près 70 åcint del [[Walonreye politike]], ey en on ptit boket [[bijhe (costé del Daegne)|bijhrece]] do [[dipårtumint francès des Årdenes]], k’ on lome cobén li [[Walonreye di France]] u “bote di [[Djivet]]”. Li seule kiminålté walon-cåzante ki s’ a mintnou foû payis disk’ å cmince do [[21inme sieke]], c' est les [[Walons del Wisconsene]], k’ ebaguît låvå sol difén do [[19inme sieke]]. Côdes [[côde ISO 639|ISO 639-2]]: '''wa''' eyet ISO 639-3: '''wln'''<ref>https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/code_changes.php</ref> (dispu li [[29 di djanvî]] [[2002]]) == Mwaissès dnêyes == Li walon est est mimbe del famile des [[lingaedjes d' oyi]]. Eto, i rsaetche bråmint des ôtes lingaedjes romans, come li [[roumin]] et l’ [[roumantche]], ossu bén pol [[motî]] kel [[croejhete (linwince)|croejhete]]. Li walon a skepyî diviè l’ [[11inme sieke]], pa les contaks todi pus shuvous des djins ki dmorént so totes les teres romandes del nouve [[principåté d’ Lidje]]. Cisse-ciale aveut divnou on [[dislaxhî payis]] a dater do [[6 di djanvî]] [[980]], del volté da [[Notdjî]] kel sitinda ene miete di tos les costés. Li walon a cmincî a esse [[linwe-ehåyaedje|ehåyî]] el prumire mitan do [[19inme sieke]], bråmint avou les scrijhaedjes da [[Charles Simonon]]. Il a cmincî adon a-z esse ricnoxhou come on vraiy [[lingaedje]], et nén on [[patwès]], di cåze di l’ ovraedje del “Societé d' Langues” di [[Lidje (veye)|Lidje]] (li [[SLLW]]). Målureuzmint, el [[Beldjike]] francès-cåzante, li walon a stî margougnî pa ene [[politike linwistike]] contråve, copurade el prumire mitan do 20inme sieke. Çou k’ a fwait baxhî li nombe di cåzeu(se)s di 90 åcint del djin (diviè 1900) a 20-30 åcint (diviè 1950). Portant, so ç’ tins la, les [[scrijheus e walon]] fijhént todi del pus fele ovraedje ... por zels lére inte di zels! El fén do 20inme sieke, on comprind ki l’ walon est on [[mancî lingaedje]]; adon, n a yeu sacwants flåwès sayes po mete e alaedje ene novele politike linwistike, ci côp cial po l fé rviker. Ci n’ est k’ a dater di [[1992]] k’ on-z a ataké li [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje do walon]], ki mina al prumire kimene [[ortografeye]], li [[rfondou walon]]. Les [[côdes ISO 639]] ont stî dnés e [[2002]], [[Côde ISO 639#Istwere do côde ISO do walon|so ene dimande]] da [[Pablo Sarachaga]]. Å cmince do 21inme sieke, n a pus cåzu nole djin di moens di 50 ans ki saye co djåzer coranmint e walon. On nel pout pus cåzumint ôre divizer dvant les djins ki dins les pîces di [[teyåte e walon]]. Portant, sacwants djonnes ratakèt a l’ aprinde, aprume pal [[Daegntoele]]. Les cis ki disfindnut l’ lingaedje walon sont lomés les [[waloneu]]s. Li walon est pacô lomé, romanticmint, '''[[lingaedje]] da [[Nicolas Defrecheux|Defrecheux]]'''. Li walon, c’ est l’ seu lingaedje ki les Walons ont måy askepyî, et n’ askepeyront måy. Ou: “li seule langue ki nos avans fwait, et ki ns a fwait té k’ nos estans” ([[Roger Viroux]]). == Etimolodjeye ey eprontaedjes == :{{Lka}} «[[Etimolodjeye do walon]]» Come di djusse, li walon årè toplin des mots ki vnèt do [[etimolodjeye latene|latén]] (a pô près 90 åcint). Mins les pus vîs mots do walon provnèt do [[etimolodjeye gayele|gayel]]. Gn a eto bråmint des mots ki s’ ont stitchî el langue walone do [[5inme sieke|5inme]] å [[10inme sieke]], et ki vegnnut do [[etimolodjeye tîxhone|tîxhon]], et pus stroetmint, do [[etimolodjeye francike|vî lussimbordjwès]]. Emey tos les lingaedjes romans, c’ est l’ walon k’ a l’ pus di mots di stok djermanike. Gn a eto, asteure, ene cåkêye di [[calcaedjes do francès]], k’ ont [[eprontaedje (linwince)|moussî timpesse e walon]] a dater do [[redjime francès]] (1795). A pårt li francès, gn a eto l’ [[almand|almand modiene]] k’ a [[calcaedje di l’ almand|dné des mots å walon]]. Ey ossu, avou les ocupåcions, li handele, les gueres et les voyaedjes: l’ [[calcaedje di l’ espagnol|espagnol]], li [[calcaedje do lussimbordjwès|lussimbordjwès]], li [[calcaedje do flamind|flamind]] et l’ [[calcaedje do holandès|holandès]], l’ [[calcaedje di l’ inglès|inglès]], evnd. Li walon a eto [[mot epronté foû do walon|dné sacwants mots ås ôtes lingaedjes]]. == Istwere do walon == Come les ôtes lingaedjes d’&nbsp;oyi, li walon aparexhe el Hôte Moyinådje, inte les anêyes [[8inme sieke|700 et des]] eyet les anêyes [[12inme sieke|1100 et des]]. Sapinse a [[Louis Remacle|Louwis Rmåke]], li walon «''esteut pår lu-minme, podbon, dedja aviè 1200 ou å cmince do [[13inme sieke]]''». Mins nerén, les djins di ces trevéns la lomént leu lingaedje «li roman». C’&nbsp;est dviè li cminçmint do [[16inme sieke]] kel mot «walon» aparexhe po lomer nosse lingaedje: :«''Et ces djins la (di [[Nivele]]) cåzèt li vî lingaedje galike ki nos lomans walon ou roman (...). Et ci vî lingaedje walon ou roman la, nos l’ eployans el Gåle beldjike, çou ki vout dire e [[Hinnot]], [[Cambrezis]], [[Årtwès]], [[Nameur (dutcheye)|Nameur]], [[Lidje (principåté)|Lidje]], [[Lorinne]], [[Årdene]] eyet [[roman Payis|Roman Braibant]], et elle est foirt diferinne do francès, k’&nbsp;est pus modiene eyet gayård.''» ([[Jean Lemaire des Bedjes]], 1510). Diviè 1550, on n’&nbsp;eploye ddja pus l’&nbsp;mot “roman”. Insi dins les vîs papîs del djustice di [[Nameur]] e [[1564]], on trouve: “I djha co ki ç’&nbsp;vindeu cial di Élessene djåzéve on walon tirant sol flamind k’&nbsp;on comprindeut co assez åjheymint”. Disk’&nbsp;eviè 1600, les scrijheus di nosse payis eployèt des scrijhas ki polèt rprezinter ossu bén les prononçaedjes walons ki les prononçaedjes francès. C’&nbsp;est çou k’&nbsp;on loma li [[scrîta]]. Les tecses sicrîts e scrîta sont pas des côps pus walons eyet pa des côps pus francès. Après, les scrijheus atakèt a scrire todi pus come el France. Eto, on cmince a vey des tecses literaires sicrîts dins on lingaedje ki s’&nbsp;vout cråndimint diferin do francès eyet pus près des cåzaedjes walons di ces trevéns la. == [[Sociolinwince]] == === Ricnoxhance do walon come lingaedje === Li walon n’ a stî rwaitî ki come on lingaedje (al boune, on “patwès”) ki dins li deujhinme mitan do 19inme sieke, la k’ les prumîs studias d’ [[filolodjeye walone]] sont fwaits, pa des Walons et eto pa des Almands. === Porcintaedje di cnoxhance do walon === Nerén, li walon a stî li prumî lingaedje do peupe walon, eployî dins tos les tchamps del vicåreye, disk å cminçmint des anêyes 1900 et des. Dispu don, li [[francès del Walonreye]] s’ a spårdou, et l’ walon a stî metou evoye. Sapinse a on rcwera di sociolinwince fwait pa [[Lorint Hendschel]] diviè [[1998]], gn åreut co 30 a 40 å cint des djins po dire k’ i djåzèt bén l’ walon. Li porcintaedje pout monter a 70 a 80 å cint dins les djins did pus di 60 ans, et dischinde a 10 å cint dins les djonnes di 20 a 30 ans. Li [[doirmante kinoxhance]] do walon est beacôp pus spårdowe: i gn a di 36 a 50 å cint di djins ki djhèt k’ i compurdèt li walon, minme ezès coûtches del djin eyou çki l’ ovrante kinoxhance est l’ pus basse. == Linwe-ehåyaedje == === Les [[soce pol walon|soces pol diswalpaedje do walon]] === Li mouvmint culturel walon d’ enute, c’ est aprume dipus di 200 soces di [[teyåte e walon]], rashonnêyes dins l’ [[UCW|“Union culturelle wallonne” (UCW)]]. On-z î trouve eto des soces di scrijheus, les comités do [[walon e scole]], evnd. Dins les grossès soces pol walon, i fåt ossu conter avou li [[SLLW|“Société de langue et de Littérature wallonne”]], metowe so pî e [[1856]], et ki s’ bouye, c’ est di mete e valeur li literateure walone eyet ecoraedjî li studiaedje del langue. Emey les soces di [[Belès letes e walon|Belès Letes]], les pus vayantes sont, sins manke, les [[Relîs Namurwès]], l’ [[ALWAC]] eyet [[Li Walone (soce)|Li Walone]]. Deus soces eplaidnut del [[prôze nén racontrece]] dins les [[gazete e walon|gazetes]] do minme no: [[Li Chwès (gazete)|Li Chwès]] eyet [[Djåzans walon (gazete)|Djåzans walon]]. Li soce [[Li Rantoele (soce)|Li Rantoele]] est l’ cene ki rwaite li pus li walon avou l’ idêye k’ i pôreut ridivni on lingaedje d’ atôtchance el Walonreye et rviker dins des noveas uzaedjes e 21inme sieke. === Acsegnmint do walon === * [[walon e scole]] * [[sicole di walon]] == Ortografeye do walon == {{Lka}} «[[Ortografeye do walon]]» === Sicrîta === Dispu 1100, on scrît des nos e walons (les nos d’ viyaedjes, di djins et des cmons nos), dins çou k’ on lome li [[scrîta]] (''scripta''). Li scrîta n’ nos dit nén todi kimint çk’ on prononcive li walon. Metans, cwand on-z a “u” dins on scrît di 1300, on n’ sait nén s’ i rprezinte li son “u” ou li son “ou”. Tolminme, li scrîta mostere l’ arivêye, a on metou moumint di des sons tipicmint walons come l’ [[ixh-låte]]. [[Imådje:lexhi_wi.jpg|thumb|Les vîs scrijhas sont co eployîs ouy dins les nos d’ djins et les nos d’ plaeces]] Dins li scrîta walone, on eploye dedja sacwantès trokes di letes ki n’ sont nén eployeyes ôte pårt, come ; xh: ''Lexhit'' ([[Lexhi]]), 1190, [[Fexhe-å-Hôt-Clotchî|Fexhe]] (1348). ; ea, eal: ''Scofreal'' ([[Xhofrai]]), 1389, ''quermea'' ([[:Wikt:cwarmea|cwarmea]]) (diviè 1500). ; eie, eye: Po [[:Wikt:leye|leye]] : ''lei'' (diviè 1210); por ''ley'' (Lidje, Vå-Bnoete, 1271), ''pour '''ley''' et pour un mainbour'' (por leye et po on [[:Wikt:mambor|mambor]]) (1394). Et des ôtes nén eployîs e vî francès: ; sch: ''Leschi'', 1173. === 18inme sieke === Å 18inme sieke, on scrît co avou sacwants scrijhas ki vnèt del sicrîta : * [[Augustin Villers]] eploye co [[scrijha xh|xh]] (Villers). * [[Simon de Harlez]] (Teyåte lidjwès) eploye co [[scrijha oi|oi]]. * [[Lambert de Ryckman]] eploye [[scrijha en|EN]] pol son IN. === 19inme sieke === On s' rind conte k' i fåreut des rîles, mins tchaeconk fwait les sinnes. [[Charles-Nicolas Simonon]] atåvele e [[1845]] on sistinme avou deus noveas senes ortografikes, onk pol [[son yod]] eyet li [[N wachlete]] espagnol pol [[son gn]]. [[H. Forir]], dins s' [[motî da Forir|motî]] ki rexhe e [[1866]], eploye on sistinme pår fonetike, avou, metans, on dobe N al fén des mots come "[[:Wikt:ziblene|ziblene]]" (''ziblènn''). Les ôtes sicrijheus, ki shuvnut [[C. Grandgagnage]], eploynut des sistinmes analodjikes do francès. Dabôrd, cåze del parintêye do walon et do francès, i sont-st ossu ene miete etimolodjikes. On-z î trouve co "oi" (po ''wè'') eyet "en" (po ''in'') come å sieke di dvant, mins pus li "xh". === 20inme sieke === Å 20inme sieke, on eploye todi dpus li [[sistinme Feller]], atåvlé e 1900, et sotnou pa l' [[SLLW]]. Li sistinme Feller est cpårti e pluzieurs dizo-sistinmes: Feller-Haust (ki rote come on [[rfondant lidjwès]]), [[Feller-Léonard]], [[Feller-Lempereur]], [[Feller-Sedyn]], [[Feller-Lejoly]], [[Feller-Fauconnier]], [[Feller-El Lovire]], [[Feller-Francard]], [[Feller-Rasgotaedje]]… N a-st eto des noveas sistinmes foirt erî do Feller, come l' ortografeye [[Albert Lallemand]] (anêyes 1980) ou l' cene da [[Jean Dumont]] (1992). === 21inme sieke === On s' rind conte kel sistinme Feller n' est k' on rashiaedje des [[accints do walon|accints]] do walon, et nén ene vraiye [[ortografeye]] (on seu sicrijha po on mot). Li [[rfondou walon]], k' a stî enondé al fén do 20inme sieke, kimince a si spåde, pitchote a midjote, copurade sol [[Daegntoele]]. Ene ôte ortografeye (po tot l' walon) a eto stî atåvlêye e 2021 pa [[Georges Staelens]], li [[Rifondou avancivös|''rifondou avancivös'']]. == Vîs scrijhaedjes e walon == {{Lka}} [[Belès letes e walon]]; [[Invintaire des pus vîs tecses e walon (live)]] === Divant 1600 === Les tchansons sont emey les prumîs scrijhaedjes e walon. Ossu vî kel 13inme sieke, gn a des tchansons k’ on sait k’ ont stî scrîtes dins les Payis walons. Insi li “Poème Moral” et li “Vers del Juise”. Ci powinme la est, sins manke, sicrît e payis d’ Lidje, mins e scrîta, nén pår e walon. === 17inme sieke === Li pus vî tecse pår e walon date di 1620. C’ est ene paskeye po fiesti on lomé Matî Navea k’ a stî rçû a Douwai come docteur e teyolodjeye. Li scrijheu ni s’ a nén fwait cnoxhe. E 1622, on-z a on xhiltea po s’ fote d’ on pasteur protestant; li scrijheu est on fré mineur di Lidje. E 1630, on-z a scrît ene morålité po les novices d’ on covint. Po tot l’ 17inme sieke on a rtrové dipus di 30 vîs tecses e walon. === 18inme sieke === Tins del 2inme mitan do 18inme sieke, a Lidje, do tins da [[Simon de Harlez]], les Belès Letes estént purade e walon. Cisse termene la, di 1750 a 1780, pout esse riwaiteye come l’ ådje d’ ôr do walon. C’ est adon k’ on scrît, et djouwer les cwate operås do [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]]. Li vierna a rtourné e 1779 avou l’ askepiaedje del [[societé d' emulåcion]]. C’ est adon kel [[francès]] a cmincî a spotchî foirt li walon. E 1792, metans, l’ [[årmonak lidjwès]] del livreye Lemarié est anoncî e walon. E 1797 (an VIII), c’ est e francès. == Hårdêyes divintrinnes == * Lives et gazetes e walon ** [[Lives e walon]] *** [[Binde d’ imådjes e walon]] ** [[Lives sol walon]] ** [[Motîs do walon]] ** [[Gazetes e walon]] ** [[Belès letes e walon]] *** [[Romans e walon]] ** [[Bibioteke#Bibiotekes avou des lives e walon|Bibiotekes avou des lives e walon]] * Ôtes medias ** [[Emission e walon]] ** [[Waibe (Daegntoele)|Waibe e walon]] ** [[Gazete éndjolike e walon]] ** [[Djåspinreye|Djåspinreyes e walon]] ** [[Fime d' imådjes|Fimes d’ imådjes e walon]] ** [[Videyo|Videyos e walon]] ** [[Tévéfime]] e walon * [[Wikipedia:Pordjet_linwince_walone|Pordjet linwince do walon]] ** [[Croejhete walone]] ** [[Diyalectolodjeye walone]] *** [[Accints do walon]] ** [[Toponimeye do walon]] ** [[Antroponimeye do walon]] ** [[Etimolodjeye do walon]] *** [[Mot epronté foû do walon]] * [[Tchansons e walon]] ** [[Tchanteus e walon]] * [[Teyåte e walon]] ** [[Operå#L’ operå walon|Operå e walon]] * [[Waloneu]]s ** [[Soces pol walon]] *** [[Copinreye]]s *** [[Soces di scrijheus e walon]] ** [[Ricwereus sol walon]] ** [[Sicrijheus e walon]] * [[Walon e scole]] ** [[sicole di walon]] * [[Walon e l’ eglijhe]] ** [[messe e walon]] * [[Rifondaedje do walon]] ** [[Li Rantoele (soce)]] * [[Politike linwistike eneviè l’ walon]] ** [[Decret Valmy Féaux]] ** [[CLRE]] ** [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [[:s:Wikisourd:Mwaisse_pådje|Wikisourd]] (Libe sourdant di tecses e walon). ** [[:s:Categoreye:Tecses sol lingaedje walon|Tecses sol lingaedje walon]] * [[Djivêye di sacwants lives e walon]] * [http://rabuletsnoveles.blogspot.com/ Bindes d’ imådjes e walon] * [[Wikt:Mwaisse pådje|Wiccionaire walon]] * [https://dtw.walon.org/ Diccionaire di Tot l' Walon] ** [[Djivêye des motîs do walon]] * {{en}} Prezintaedje do walon pa Lucien Mahin å raploû so les mancîs lingaedjes di Pwetî, France, li 6 d' avri 2018 **[http://aberteke.walon.org/abertekes-engl.html#pweti-en Racourti] **[http://lucyin.walon.org/guerni/Prezintaedje_Pwetî.odp Prezintaedje diyas] <!--* [https://web.archive.org/web/20060404201522/http://wallonie.com/wallang/wal-wal.htm Les pådjes do lingaedje walon] (e 4 langues, da [[Lorint Hendschel]])--> * [http://aberteke.walon.org/ Li waibe «L' Aberteke»] (da [[Lucyin Mahin]]) * Tévé waloncåzante ** [http://www.youtube.com/wlntv Prumirès videyos] ** [https://www.youtube.com/channel/UCDMFF5krTuQi9WmRbUd23qg videyos di scolaedje] * [[Forom éndjolike|Foroms éndjolikes]] e walon ** [http://berdelaedje.walon.org/ Berdelaedje] ** [https://www.facebook.com/groups/dumontjoelandsdesmet/?fref=ts Payis Condruze] (so [[Fesbok]]) * {{fr}} [http://lucyin.walon.org/guerni/coferince_baurire.ppt Conferince da Lucyin Mahin so l’ istwere eyet l’ avni do walon] (e francès, aberwetåve diyaporama) * {{fr}} [http://www.lesgrandslunaires.org/emissions-de-radio/le-voyage-de-roman-en-wallonie-docu.html Documints cåzés] (sicolinwistike + bokets d’ walon) == Sourdant == {{commonscat|Walloon language|l'&nbsp;lingaedje walon}} {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Lingaedje walon|*]] 2fsp85sowvlmchfzu4ulblvcawhxka4 0 4496 426628 424527 2026-09-03T11:32:50Z Lucyin 16 426628 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; '''lingaedje d'&nbsp;oyi''' ---- {{po|lingaedje|lingaedje (discramiaedje)}} [[Imådje:lingaedje oyi antolodjeye wi.jpg|250px|thumb|coviete d' ene antolodjeye des lingaedjes d' oyi]] On '''lingaedje d'&nbsp;oyi''', c' est on [[lingaedje]] del [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] do [[dominne roman]]. == Mwaissès piceures == On-z î trouve on grand lingaedje eternåcionå, li [[francès]] et des [[lingaedjes coinreces]]: li [[walon]], li [[picård]], li [[galo]], li [[pweturlin]], li [[lorin]], li bourguignon, li [[morvandiô]], li [[normand]], li [[djersiyès]], et co ds ôtes pus ptits come li [[Borguignon (lingaedje)|borguignon]]. Les lingaedjes d'&nbsp;oyi sont lomés insi, pask'&nbsp;on dit [[Wikt:oyi|oyi]] po dire k'&nbsp;on vout bén, eneviè les lingaedjes coinreces del Nonne di France, la k'&nbsp;on dit ''ok''. Tos les lingaedjes d' oyi vinèt d' on cmon [[vî lingaedje d' oyi]]. C' est dins ç' lingaedje la kel [[Tchanson da Roland (epopêye)|Tchanson da Roland]] est scrîte. == Istwere des lingaedjes d' oyi == Les lingaedjes d'&nbsp;oyi provnèt do [[novea latén]] del Hôte Moyinådje, et aparexhèt inte les [[8inme sieke|anêyes 700]] eyèt [[12inme sieke|1100]]. Il estént cåzés pa totes les ptitès djins, et minme les signeurs et les bordjoes disk'&nbsp;al [[Revintreye francesse]]. El [[France]], on va adon voleur [[Wikt:dizindjner|dizindjner]] çou ki les [[Wikt:ehåyeu|ehåyeus]] politikes do francès, avou a leu tiesse l'&nbsp;[[abé Grigwere]], lomèt "[[Wikt:patwès|patwès]]", copurade ki les sconte-revinteus come les Vindeyins, djåzèt on lingaedje d'&nbsp;oyi ôte kel francès. El Walonreye, les novelès idêyes arivèt avou ene astådje d'&nbsp;a pô près 50 ans. Mins, e [[1830]], l'&nbsp;amontaedje del Beldjike si fwait avou ene langue nåcionåle, li francès, sins nole ricnoxhance di tos les ôtes lingaedjes, ni do payis flamind, ni do payis walon, ni, a pårti di [[1838]], do payis d'&nbsp;[[Årlon]]. Eto, les lingaedjes d'&nbsp;oyi disparexhèt des veyes francesses diviè [[anêyes 1850|1850]], et des borks walons diviè [[anêyes 1900|1900]]. Dins les campagnes, i dmeurront li prumî lingaedje d' atôtchance disk'&nbsp;e [[anêyes 1900|1900]] e France et [[anêyes 1950|1950]] el Walonreye. Li scrijhaedje a grandès [[:Wikt:aiwêye|aiwêyes]] des lingaedjes d'&nbsp;oyi kimince diviè [[anêyes 1880|1880]] pol walon. Les tecses sont å pus sovint des [[fåve]]s, des [[arimé]]s u do teyåte. I fårè ratinde [[1993]] el Beldjike et diviè [[anêyes 2000|2000]] e France po-z aveur ene ricnoxhance oficire des lingaedjes d'&nbsp;oyi coinreces. == Vicansté des lingaedjes d' oyi == [[Imådje:lingaedje oyi walonreye wi.jpg|thumb|250px|Coviete do live so les lingaedjes d' oyi el Walonreye]] I fåt mete a pårt li cas do francyin, k'&nbsp;a divnou on lingaedje eternåcionå. Di l'&nbsp;ôte des costés del schåle, gn a des lingaedjes d'&nbsp;oyi ki sont moirts å djoû d'&nbsp;ouy: bourguignon, beauçron. Li [[pweturlin]] (et ene miete li [[normand]]) s'&nbsp;ont-st epoirté e [[Canada (payis)|Canada]] (et davance el [[Louwiziane]]), et ont stî on fel [[:Wikt:soûmint|soûmint]] pol motî et l'&nbsp;accint do francès coinrece do [[Kebek]]. Mins i n'&nbsp;s'&nbsp;î ont nén wårdé tés kés. Emey les pus vigreus ouy, gn a les troes lingaedjes d'&nbsp;oyi ki sont sol voye do rfondaedje: pweturlin (les prumîs k'&nbsp;ont cmincî, aviè [[anêyes 1990|1990]]), li walon (k'&nbsp;a cmincî si rfondaedje diviè [[1995]]) eyet l'&nbsp;picård (eviè [[anêyes 2000|2000]]). Les troes sont li lingaedje "nåcionå" d'&nbsp;ene intité politike: Walonreye (Redjon Walone), Picårdeye, et l'&nbsp;redjon di Pwetou-Xharinte. Ridmeure bén vayant eto: li djersiyès, ki n'&nbsp;a pont d'&nbsp;aroke avou li rfondaedje, cåze del pitisté do payis. Il a eto èn aspoya politike. Li galo a l'&nbsp;tchance d'&nbsp;esse el Burtaegne, la k'&nbsp;on-z alouwe mo des çanses. Li lorin (avou l' [[gåmès]] d' Beldjike), li tchampnwès et li morvandiô, ki dmorèt cåzés dins les viyaedjes mins n' ont waire di minance, shonnèt les pus må metous po poleur passer houte do 21inme sieke. Li tchanson dimeure co ene des sacwès l' pus vigreuse emey les ptits lingaedjes d' oyi. == Hårdêyes difoûtrinnes == * [https://web.archive.org/web/20061206181438/http://babel.lexilogos.com/forum/viewforum.php?f=16 Ene djåspinreye k' eploye tos les lingaedjes d' oyi] * [http://babel.lexilogos.com/forum/viewtopic.php?p=71907#71907 Pordjet d' ene waibe so les tchansons ezès lingaedjes d' oyi] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Lingaedjes]] qaeert77zukrpv4hzttbosglpwz5498 0 4497 426630 423144 2026-09-03T11:33:57Z Lucyin 16 426630 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''picård''' ---- {{Wiccionaire|picård}} Li '''picård''', c' est on [[lingaedje d' oyi]] cåzé dins l' pus grand boket del [[Picårdeye]] di France et el mitan coûtchantrece del [[Province do Hinnot]], e l' [[Walonreye]]. [[Imådje:Aire de répartition du picard.PNG|300px|right|thumb|'''picård''']] Côdes [[côde ISO 639|ISO 639-3]]: '''pcd''' == Egzimpe di tecse == * e picard: ''O volons bailler à tous chés gins du monne intieu qu'i varont vir chés pages lo, un froumionnemint d'informations à rapport éch picard et pi s'vie. A sro cangè, rapassè pi ractualisè rédjuyéremint.'' * ratournaedje e walon: Nos vlans bayî a tos les djins do monde etir ki vénront vir ces pådjes ci, on froumixhmint d'&nbsp;informåcions rapoirt å picård et pu s'&nbsp;veye. Ele seront tchandjeyes, coridjeyes et metowes a djoû regulirmint. (tecse di prezintåcion sol waibe di «Ch'Lanchron») == Picård et walon == Li [[walon]] s' a schåyî do picård a pårti di l' an 1000, et les deus lingaedjes estént pår diferins a pårti di [[13inme sieke|1200-1300]]. Nerén, li picård a kécfeye dimoré li [[sipotchant lingaedje|lingaedje nôbe]] pol walon lontins après. Metans : * Sititchaedje d' on CH picård dins les scrijhaedjes oficires di des plaeces avou on [[son S]] e walon : ** [[:Wikt:Mårcin|Mårcin]] : F. ''Marchin''. ** [[:Wikt:Djåçlete|Djåçlete]] F. ''Jauchelette'' * li [[betchfessî SH]] a stî atuzlé po tni conte di prononçaedjes CH ki s' avançnut foirt ådvins del Walonreye linwistike. * Sacwants spårdaedjes des disfondowes e walon mostere des disfondowes a môde picård bråmint pus avanceyes k' i n' divreut. ** [[:Wikt:candjî|candjî]] ([[pus lådje oyowe]]) : c' est ene disfondowe come ''tchandjî'' k' åreut dvou esse dispårdowe totavå. ** li G di [[:Wikt:gaeye|gaeye]] ([[dobe rifondowe]]) ki va disk' å payis d' Hu, et ki n' divént "[[:Wikt:djaeye|djaeye]]" ki pus lon. * On rtrouve des disfondowe picådes dins des tote pitites coines del Hôte-Årdene, on payis foirt wårdiveus pol walon (çou ki pôreut mostrer ki ces disfondowes la estént pus corantes la sacwants siekes). Insi po [[:Wikt:diele 2|"diele"]] (mape [[A.L.W.]] 15.20), nos avans ene disfondowe ''djèfe'' foirt sipårdowe el Hôte Årdene, avou des sorcoines ([[Solwåster]]) ki diynut ''guèfe''. Loukîz eto : [[calcaedje do picård]] == Linwince == === Ortografeyes === Li picård n' est nén podbon [[rifondaedje d' ene langue|rfondou]], ni [[linwe-ehåyaedje|ehåyî]]. Sacwants rcwereus, come [[Fernand Carton]], ont atåvlé del riscrire dins l' [[sistinme Feller]] ([[sistinme Feller-Carton]]).<ref>Carton, F. (2009) ''Pourquoi et pour qui on transcrit ? : les graphies du picard moderne''. In. ''La Linguistique'', Vol. 45, n° 1. Presses Universitaires de France. pp. 113-123 </ref> Il egziste d' ôte sistinme, metans les cis askepyîs sorlon l' fonetike : li [[Paul Mahieu|sistinme Mahieu]] u l' ci da [[Michel Lefèvre|Lefèvre]].<ref>https://www.cairn.info/revue-ela-2004-4-page-487.html</ref> Avou ça k' [[Alain Dawson]] boute so on sistinme di mîtrins scrijhas (''graphie-pivots'') et mete des tecses so ene [[båze di dnêyes]]. Li seule ortografeye atåvlêye djondante do [[rfondou walon]] el '''picård''', c' est l' [[Rfondou picård|sistinme Lévèque-Braillon]]. K' on lome, el '''picård''', «&nbsp;''[[:pcd:Grafies_picardes#Grafie_L%C3%A9v%C3%A8que-Braillon|grafie uniformisante]]&nbsp;''». === Motîs do picård === * [[Motî picård da Hécart|Motî picård]] da [[Gabriel Hécart]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiF1''') * [[Motî picård da Sigart]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB3''') * [[Motî do picård del Chonwé]] da [[Louis Vindal]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB1''') * [https://web.archive.org/web/20090211070732/http://users.skynet.be/huvelle/index5.html Motî picård d' Âte] da [[René Huvelle]] (motoit on replaidaedje do ''Motî do picård del Chonwé'' {{?}}, d' ewou l' rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB1b''') * On coplemint do ''Motî picård d' Âte'' a stî [https://mevergniesmonvillage.wordpress.com/ metou so les fis] pa Jean Stamanne diviè 2011 (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB6'''), ki contént des mots scrît avou l' accint di ''[[:fr:Mévergnies|Mévergnies]]'' ; on trove eto on motî da lu so ''Freelang'' ki rashonne les deus motîs dizo l' no francès ''{{lang|fr|[https://www.freelang.com/dictionnaire/patois_athois.php Patois Athois]}}'' (2007 — 2014). * [[Motî do picård di Wiyere]] da [[Jules Renard]] (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB2''') * [https://web.archive.org/web/20070808235905/http://www.ulb.ac.be/philo/spf/wallonnes/dialecte/lexlittdialht.htm Diccionaire so les fis avou tos les motlîs do Hinnot bedje]: (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''PiB4''') * [[Motî francès-borén]] da [[Georges Larcin]]: (rahouca e [[Wiccionaire]] : '''FPiB1''') === Croejhete === E picård, li [[sudjet (croejhete)|sudjet]] del troejhinme [[djin (croejhete)|djin]] est todi repeté pa on [[prono]]. :''A l’ preumière goute, èl pièrot, i-a rassi ét i-a rincafougnî s’ tiéte d’dins ses plumes (Al prumire gote, li pierot, ''' il''' a rashid et ''' il''' a racafougnî s’ tiesse dins ses plomes) ([[J.M. Kajdanski]]). Gn a on [[definixhant årtike]] tipike, avou ene [[divanceye voyale]] : éch : :''éch lanchron ( ''plante'' = [[Image:Pissenlit commun.jpg|60px]] ) Gn a toplin des dvanceyès voyales : * des cenes come e [[rfondou walon]] (ki vnèt ddja do [[Coûtchant walon]]) ::''el pierot, ès tchot, * des cenes k’ i gn a nén (u foû waire) e walon : ::''èd mémoire d’ oisiau (di memwere d’ oujhea) ::''èj veu pôs (dji n’ vou nén) === Morfolodjeye === * [[Cawete picåde -iau]] == Djins do picård == === Bindes al muzike === * [[El Jeann'Elizabètt Schrapnèl Binde]] === Scrijheus === * [[Bruno Delmotte]] * [[Armel Depoilly]] * [[Christian Derycke]] * [[Fernand Dessart]] * [[Joseph Dufrane]] * [[Rose-Marie François]] * [[Jean-Marie Kajdanski]] * [[René Lemur]] * [[Charles Letellier]] * [[Géo Librecht]] * [[Paul Mahieu]] * [[Geneviève Pittellioen]] * [[Adolphe Prayez]] * [[Henri Raveline]] * [[Marius Staquet]] * [[Roland Thibaut]] * [[Maximilien Vanolande]] === Bouteus et rcwereus === * [[Jean-Marie Braillon]] * [[André Capron]] * [[Fernand Carton]] * [[Alain Dawson]] * [[Bruno Delmotte]] * [[Jean-Michel Éloy]] * [[Michel Lefèvre]] * [[Olivier Ongelaer]] * [[Jean Stamanne]] =={{HDV}}== [[Djeu_d'_cråwe#e_picård|Ratourneures e picård vinant do djeu d' cråwe]] =={{HDs}}== * so les waibes Wikipedia : ** [[Wikt:Categoreye:Picård|Mots et ratourneures picådes so Wiccionaire walon]] ** [[:pcd:Accueul|Wikipedia e picård]] ** [[:pcd:Grafies picardes|Ortografeye do picård]] (e picård) *** [[:pcd:Feller-Carton|Sistinme Feller-Carton]] (e picård) * å dfoû des wikis ** [http://carton.fernand.free.fr/Notation%20Picard%20Feller%20Carton.pdf Sistinme Feller-Carton] (e francès) ** [https://web.archive.org/web/20090831060356/http://lanchron.dyadel.net/ Waibe del rivuwe "Ch'Lanchron"] * waibes di cåzaedjes ** http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3 ** http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm ** ''Centre de Ressources pour la Description de l'Oral'' (CRDO) (https://web.archive.org/web/20110811103713/http://www.language-archives.org/language/pcd) == Referinces eyet sourdants == <references /> {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Picård (lingaedje)|*]] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Lingaedjes|Picard]] fn0rlhhggid95yv8b2a95un92fiw5vi 0 4498 426631 412086 2026-09-03T11:34:17Z Lucyin 16 426631 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Lingaedjes]] [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''galo''' ---- [[Imådje:Breton_dialectesiji2009.png|thumb|dispårdaedje do galo (e gris) eyet do burton (e coleurs) el Burtaegne]] Li '''galo''' est on [[lingaedje d' oyi]] djåzé el pårteye romane, metowe å Levant, del [[Burtaegne]] (France); dismetant k'&nbsp;å Coûtchant c'&nbsp;est l'&nbsp;[[burton]], on lingaedje gayel, k'&nbsp;est l'&nbsp;lingaedje do payis. [[Imådje:Signalétique gallo, métro de Rennes.jpg|thumb|panea e galo dins l' metro d' Rennes]] Ene des ståcions do metro a [[Rennes]], li mwaisse-veye del Burtaegne, a les plakes metowes e [[francès]] eyet e galo; mins çoula dmeure foirt råle, eyet l'&nbsp;lingaedje galo est sovint bén moens veyåve et do côp moens cnoxhou, kel burton. Li motî do galo, tot dmorant pol pupårt di båze latene, a stou influwincî pa s'&nbsp;vijhén l'&nbsp;burton; tot come li burton a dins s'&nbsp;motî bråmint des mots k'&nbsp;ont vnou do galo. == Egzimpe di tecse == * e galo: Le galo est yunn dez dóz laungg de la Bertaèyn. Le galo est unn laungg romaènn (oreinaéy deü latein). Nan poet corr li donae le non de brito-romaen. L'autr laungg de la Bertaèyn (le berton) est yèll unn laungg celtiq. Nan cauzz galo dan la partiy oriantall de la Bertaèyn. * ratournaedje walon: Li galo est onk des deus lingaedjes del Burtaegne. Li galo est on lingaedje roman (vinant do latén). On pout co li dner l'&nbsp;no di brito-roman. L'&nbsp;ôte lingaedje del Burtaegne (li burton) est on lingaedje celtike. On cåze galo dins l'&nbsp;pårteye oryintåle del Burtaegne. (prezintaedje e galo sol waibe del soce «Maézoe») {| ! align=left | '''galo''' ! align=left | '''walon''' ! align=left | '''galo''' ! align=left | '''walon''' |- | anoet || enute | esteill || estoele |- | aèv || aiwe | fórmaij || froumadje |- | aézaé || åjhey | góll || gueuye |- | beirr || boere | limerot || limero |- | ben || bén | lip || lepe (del boke) |- | betunae || foumer | mósch || moxhe |- | cauzae || cåzer | nouna || nonna |- | chaérr || tcheyire | ostèu || måjhone |- | chapèu || tchapea | peirr || pwaire |- | desort || rexhe, sôrti | sia || siya |- | escoll || escole | us || ouxh |- | colspan=4 align="center" | (copyî do [https://web.archive.org/web/20040708034809/http://www.maezoe.com/voc-walon.htm ptit motî walon/galo] sol waibe ''Maézoe'') |} == Difoûtrinne hårdêye == [https://web.archive.org/web/20040822131930/http://www.maezoe.com/maezoe-wa.htm Waibe del soce «Maézo» sol lingaedje galo] opzjirq3vypbws90juna20fpg9y9y78 0 4499 426632 415271 2026-09-03T11:34:40Z Lucyin 16 426632 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''pweturlin''' ---- [[Imådje:Aire du Poitevin-saintongeais.jpg|vignette|mape do pweturlin-sintondjès]] Li '''pweturlin-sintondjès''' est on [[lingaedje d' oyi]] djåzé e [[Pwetou]] e [[Saintonge]] (France). C' est on lingaedje d' oyi metou a l' aschate des [[lingaedje d' ok]]. Li [[toponimeye]] mostere k' i s' a spårdou eviè Nonne so des stindowes la k' on djåzéve, divant çoula, on lingaedje d' ok. Dins les rlomêyès djins k' ont djåzé pweturlin, on cite sovint [[François Rabelais]]. Come li walon avou li [[scrîta]], on trouve des prouves di l' egzistince do pweturlin dispoy li 13inme sieke. Li pus vî scrijhaedje date di 1554. Les [[belès letes]] e pweturlin, c' est aprume des [[pîces di teyåte]] et des [[monologue]]s. Gn ourit eto del [[prôze nén racontrece]] dispu l' fén do 19inme sieke, aprume avou li gazete samwinnrece "''Le Subiet''", ki cminça a parexhe e 1901. Disk' asteure, li pweturlin-sintondjès n' est nén co so [[Wikipedia]]. ''Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pweturlin", alez s' vey e [[:Wikt:pweturlin|splitchant motî]].'' == Ehåyaedje do pweturlin == [[Imådje:pweturlin_croejhete_wi.jpg|thumb|coviete d' ene croejhete]] Li [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje]] do pweturlin a cmincî e 1973. Li rfondou pweturlin a divnou foirt eployî a dater des anêyes 1990. Li tecnike di rfondaedje, come li rfondou walon, c' est les [[betchfessî scrijha|betchfessîs scrijhas]] Gn a e pweturlin li [[betchfessî ea|betchfessî “'''ea'''”]] avou les minmès valixhances k'&nbsp;e walon, -ê u -ia. Gn a eto li [[betchfessî jh|betchfessî “'''jh'''”]], mins i n' si lét nén come e walon. C'&nbsp;est tot rescontrant les bouteus do pweturlin ki [[Lorint Hendschel]], e 1994, a avnou a l'&nbsp;atuze des betchfessîs scrijhas. == Egzimpe di tecse == * e pweturlin-sintondjès: ''Le poetevin-séntunjhaes ét de l'aeràie daus parlanjhes d'oéll, mé le cote l'aeràie de çhélés d'o. O fét que l'at daus marques daus deùs bords. Mé l'at étou daus marques rén qu'a li.'' * ratournaedje walon: Li pweturlin-sintondjès est di l'&nbsp;aroyaedje des lingaedjes d'&nbsp;oyi, mins avou ene miete di l'&nbsp;aroyaedje des lingaedjes d'&nbsp;ok. Çou ki fwait k'&nbsp;il a des markes des deus boirds. Mins il a eto des markes rén k'&nbsp;da lu. :Sourdant : prezintaedje sol waibe do pweturlin. == Sicrijheus e pweturlin == * [[Yannick Jaulin]] (eto ome di sinne) ==Hårdêye difoûtrinne== [http://pivetea.free.fr/poetevin-sentunjhaes.htm Li waibe dåzès Pweturlins] [https://web.archive.org/web/20211211161008/http://www.arantele.org/ Promotion du Parlanjhe] [[Categoreye:Lingaedjes]] 0rgtlww2dqazi2by753q7weaufuk9x2 0 6459 426634 393540 2026-09-03T11:35:22Z Lucyin 16 426634 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; '''gayel''' ---- Li famile des '''lingaedjes celtikes''' u '''gayels'''<ref>noûmot atåvlé pa [[Albert Lallemand]] diviè e 1984 et rprins påzès [[rfondeus]] al fén des anêyes 1990.</ref>, c' est ene brantche des [[lingaedjes indo-uropeyins]], ki comprind des lingaedjes d' asteure come li [[walès]], l' [[irlandès]] ou l' [[burton]], eyet des moirts lingaedjes come li [[gålwès]]. [[Imådje:Celtic languages over time.gif|thumb|Les lingaedjes gayels dins l' tins]] == Uzaedjes do mot «gayel» == Li mot '''gayel''' est eployî e walon po cåzer di tot l' minme ké lingaedje celtike, tot come '''tîxhon''' est eployî po tot l' minme ké lingaedje tîxhon; mins nerén, dins l' lingaedje corant '''gayel''' fwait sovint referince å [[gålwès]], la k' c' est l' lingaedje k' esteut cåzé; dins les redjons del [[Walonreye]] d' asteure. == Rindjmint des lingaedjes gayels == Les lignaedjes gayels sont pårtis e deus dzo-familes: * les lingaedjes '''Q-celtike''' u '''[[goydelike]]''': [[irlandès]], [[gayelike escôswès]], [[gayelike di l' Iye di Man]]; * les lingaedjes '''P-celtike''' u '''[[britonike]]''': [[walès]], [[burton]], [[cornike]], [[cumbrike]], [[pictike]], [[gålwès]] (†). Pa des côps eto, on fwait l' diferince inte les lingaedjes gayels des [[iye]]s (les cis cial padzeu, såf li gålwès) eyet les lingaedjes gayels do continint: [[gålwès]], [[celtibere]], [[galate]], [[norike]], [[lepontike]]; tertos des [[moirts lingaedjes]] enute. == Hårdêyes divintrinnes == * [[Etimolodjeye gayele]] * [[Motlî des etimolodjeyes gayeles do walon]] == Sourdant == {{Commonscat|Celtic languages|les lingaedjes gayels}} [[Categoreye:Monde celtike|*]] [[Categoreye:Gayel|*]] [[Categoreye:Lingaedjes]] hb6rj2kce418du00u15wydwa3mt2c8p 426637 426634 2026-09-03T11:36:31Z Lucyin 16 426637 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; '''gayel''' ---- Li famile des '''lingaedjes celtikes''' u '''gayels'''<ref>noûmot atåvlé pa [[Albert Lallemand]] diviè e 1984 et rprins påzès [[rfondeus]] al fén des anêyes 1990.</ref>, c' est ene brantche des [[lingaedjes induropeyins]], ki comprind des lingaedjes d' asteure come li [[walès]], l' [[irlandès]] ou l' [[burton]], eyet des moirts lingaedjes come li [[gålwès]]. [[Imådje:Celtic languages over time.gif|thumb|Les lingaedjes gayels dins l' tins]] == Uzaedjes do mot «gayel» == Li mot '''gayel''' est eployî e walon po cåzer di tot l' minme ké lingaedje celtike, tot come '''tîxhon''' est eployî po tot l' minme ké lingaedje tîxhon; mins nerén, dins l' lingaedje corant '''gayel''' fwait sovint referince å [[gålwès]], la k' c' est l' lingaedje k' esteut cåzé; dins les redjons del [[Walonreye]] d' asteure. == Rindjmint des lingaedjes gayels == Les lignaedjes gayels sont pårtis e deus dzo-familes: * les lingaedjes '''Q-celtike''' u '''[[goydelike]]''': [[irlandès]], [[gayelike escôswès]], [[gayelike di l' Iye di Man]]; * les lingaedjes '''P-celtike''' u '''[[britonike]]''': [[walès]], [[burton]], [[cornike]], [[cumbrike]], [[pictike]], [[gålwès]] (†). Pa des côps eto, on fwait l' diferince inte les lingaedjes gayels des [[iye]]s (les cis cial padzeu, såf li gålwès) eyet les lingaedjes gayels do continint: [[gålwès]], [[celtibere]], [[galate]], [[norike]], [[lepontike]]; tertos des [[moirts lingaedjes]] enute. == Hårdêyes divintrinnes == * [[Etimolodjeye gayele]] * [[Motlî des etimolodjeyes gayeles do walon]] == Sourdant == {{Commonscat|Celtic languages|les lingaedjes gayels}} [[Categoreye:Monde celtike|*]] [[Categoreye:Gayel|*]] [[Categoreye:Lingaedjes]] p63sgxksw0lpjj3g6n8mvifkthd6ja3 0 6694 426633 422800 2026-09-03T11:35:01Z Lucyin 16 426633 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''normand''' ---- [[Imådje:Normandy map.png|thumb|Mape del [[Normandeye]].]] Li '''normand''' est on [[lingaedje d' oyi]] djåzé el [[Normandeye]] ([[France]]) eyet ezès [[Iyes anglo-normandes]]. El France li normand est ricnoxhou come onk des lingaedjes redjonås del France. Dins les iyes di [[iye di Djeri|Djeri]] (''Jersey'') eyet [[iye di Guerni|Guerni]] (''Guernsey''), li lingaedje est ricnoxhou oficirmint. Si est i acsegnî dins sacwantès scoles avåla. Li [[djeriès]] eyet l'&nbsp;[[guerniès]] sont ricnoxhous come lingaedjes redjonås des [[Rweyåme Uni|Iyes Britanikes]] dins l'&nbsp;cåde do ''Consey Britanike-Irlandès'' (adlé d'&nbsp;l'&nbsp;[[irlandès]], li [[walès]], li [[gayelike escôswès]], li scots, li scots d'&nbsp;Ulster, li [[gayelike di l' Iye di Man]] eyet l'&nbsp;[[cornike]]). I gn a troes ortografeyes standårdijheyes: continintåle, djersiais, guernsiais. == Istwere == Li normand, arivé e l'&nbsp;[[Inglutere]] après li concwestaedje påzès Normands e [[1066]], a-st eritchî li lingaedje [[inglès]] avou bråmint des mots, come: '''inglès < normand = walon''' ''fashion'' < ''faichon'' = façon <br /> ''causeway'' < ''cauchie'' = tchåssêye <br /> ''catch'' < ''cachi'' = tchessî, cachî <br /> ''cater'' < ''acater'' = atchter, acater <br /> ''mug'' < ''mogue'' = (grande) djate <br /> L’&nbsp;[[anglo-normand]] a stî foirt lontins li lingaedje oficir e l'&nbsp;Inglutere. == Motlî == Li '''normand''' a rprindou bråmint d' mots å [[vî norwès]]. Gn a des categoreyes d' mots k' sont voltî raloyîs å [[vî norwès]] metans l' motlî del pexhe ubén del marene.<ref>Renaud Jean. L'héritage maritime norrois en Normandie. In: Cahier des Annales de Normandie n°26, 1995. Mélanges René Lepelley. pp. 21-28 ; <nowiki>https://www.persee.fr/doc/annor_0570-1600_1995_hos_26_1_2245</nowiki></ref><ref>Elisabeth Ridel. Des textes de marine en dialecte normand du XIIe siècle : une source pour l’histoire de la navigation au Moyen Âge dans le nord de la France. Milli mala, Journal of Language and Culture, 2013, 5, p. 253-284. https://hal.science/hal-00990315</ref> Do costé des ôtes [[Lingaedje d' oyi|lingaedjes d' oyi]], li '''normand''' pårtaedje des piceures avou l' walon ey el [[Vî lingaedje d' oyi|lingaedje d' oyi]]. Påregzimpe, el mot [[latén]] «&nbsp;''trans tutos&nbsp;''» a divnou «''&nbsp;trestuz&nbsp;''» e l' [[Vî lingaedje d' oyi|lingaedje d' oyi]]. Avou ça k' il a dné «''&nbsp;trétous&nbsp;''» e-n [[:nrm:Normaund_eunifié|ortografeye rfondowe]], e l' '''normand'''. Come il a dné «''&nbsp;tertos&nbsp;''» e l' [[Walon (lingaedje)|walon]]. Cabén k' li [[francès]] a wårdé l' idêye do «''&nbsp;tutos&nbsp;''» tot divnant «''&nbsp;tous&nbsp;''». {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background:lightcoral; color:black" ! [[Walon]] !! [[Latén|Latén]] !! [[Espagnol]] !! [[Portuguès (lingaedje)|Portuguès]] !! [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] !! [[Liyonès (lingaedje)|Llïonés]] !! [[Sicilyin (lingaedje)|Sicilyin]] !! [[Francès]] !! [[Normand]] |- | an || annus || año || ano || anno || annu || annu || an || an |- | lingaedje || lingua || lengua || língua || lingua || llingua || linga || langue || langue |- | bwès || ligna || leña || lenha || legna || lleinna || ligna || bois || boués |- | clé || clavis || llave || chave || chiave || chave || chiavi || clé || cllé |- | foumire || fumus || humo || fumo || fumo || fumu || fumu || fumée || fumée |- | clôre || claudere || cerrar || fechar || chiudere || pechare || chiuderi / serrari || fermer || fermer |- | fwait || factum || hecho || feito || fatto || feichu || fattu || fait || fait |- | plin || planum || llano || chão || piano || chanu || chianu || plat || pllein |- | fi || filius || hijo || filho || figlio || fiyu || figghiu || fils || fis |- | nute || noctem || noche || noite || notte || nueiche || notti || nuit || nuit |- | iy / ouy || oculus || ojo || olho || occhio || gueyu || occhiu || œil || yi / ieil |- | boledjî || pistor || panadero || padeiro || fornaio || panadeiru || furnaru / panifex || boulanger || boulangi |} == Literateure == === Belès-letes === Li Djersiès [[Robert Wace]] est veyou come l'&nbsp;askepieu del literateure normande, å [[12inme sieke]]. [[Imådje:Coup d'oeil purin 1773.jpg|thumb|coviete do ''coup d'œil purin'', di 1773]] On rtrouve del literateure satirike ou polemike eplaideye a [[Rouen]] ezès [[16inme sieke|16inme]] eyet [[17inme sieke]]s, sicrîtes dins çou k'&nbsp;on loméve adon li ''parler purin''. David Ferrand (1590? - [[1660]]) eplaida li ''Muse normande'', ene ramexhnêye di scriaedjes do Payis d'&nbsp;Caux. ''Le coup d’œil purin'' fourit eplaidî e [[1773]] a Rouen. Pierre Genty ([[1706]] - [[1821]]) î reprezinte li pårler do [[Perche]]. [[Imådje:Eiou qu'i va lés trachi 1924.jpg|thumb|Coviete di ''Eiou qu'i va lés trachi'' da Charles Lemaître, 1924]] Des ôtes grands scrijheus e normand: * George Métivier ([[1790]]-[[1881]]), di [[Guernsey]] * Robert Pipon Marett ([[1820]]-[[1884]]),di [[Djersey]] * Jean Sullivan ([[1813]]-[[1899]]), di [[Djersey]] * Alfred Rossel ([[1841]]-[[1926]]), di [[Cherbourg]] * Charles Lemaître ([[1854]]-[[1928]]) * Louis Beuve ([[1869]]-[[1949]]), di [[Coutances]] * François Enault ([[1869]]-[[1918]]), do Cotentin * Maurice Le Sieutre (do Havre) * Pierre Gueroult ([[1890]]-[[1962]]) * Gabriel Benoist * Fernand Lechanteur ([[1910]]-[[1971]]). * Côtis-Capel (Albert Lohier [[1915]]-[[1986]], di Cherbourg) * Jehan Le Povremoyne (Ernest Coquin) E [[1968]], André Dupont eplaida ''L'Épopée cotentine'', monumint epike di 4.628 vers e normand. Li roman ''Zabeth'' d'&nbsp;André Louis, rexhou e [[1969]], fourit l'&nbsp;prumî roman scrît e normand. === Ovraedjes linwistikes === * Essai de grammaire de la langue normande, UPN, 1995, ISBN 2-9509074-0-7 * V'n-ous d'aveu mei? UPN, 1984 * La Normandie dialectale, 1999, ISBN 2-84133-076-1 * Alain Marie, ''Les auteurs patoisants du Calvados'', 2005, ISBN 2-84706-178-9 * Roger Jean Lebarbenchon, ''Les Falaises de la Hague'', 1991, ISBN 2-950588-0-9 * Jean-Louis Vaneille, ''Les patoisants bas-normands'', n.d., Saint-Lô * André Dupont, ''Dictionnaire des patoisants du Cotentin'', Société d'archéologie de la Manche, Saint-Lô, 1992 == {{HDV}} == [[djeriès]] == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://nrm.wikipedia.org/ Wikipedia e normand] * [http://www.societe-jersiaise.org/geraint/jerriais.html La Société Jersiaise - Les Pages Jèrriaises] * [http://magene.com Magène] (soce do lingaedje normand) == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Normandeye]] pxtzz9u3spa7v6qzu6idalcpj6z042q 0 8981 426635 423145 2026-09-03T11:35:38Z Lucyin 16 426635 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; [[lingaedje d' oyi]] &gt; '''lorin''' ---- Li '''lorin''', c' est on [[lingaedje d' oyi]] djåzé el [[Gåme]] ([[Walonreye]]), et on grand boket del Lorinne di France. Li lorin djåzé el Walonreye, on lome li [[Gåmès]]. == Djeyografeye do lorin == * Gåme bedje (arondixhmint d' [[Vierton]]). * Tot l' dipårtumint d' Mouze (el [[France]]). * Tot l' dipårtumint d' Meute-et-Mozale (el France). * Tot l' dipårtumint des Vôjes. * Li tîce coûtchantrece do dipårtumint del Mozale. Les lingaedjes diléreces vijhéns do lorin: * [[Lingaedjes tîxhons]]: ** Li [[lussimbordjwès]] (Payis d' Årlon et Bijhe do dipårtumint del Mozale). ** l' [[alzacyin]] (do dipårtumint del Mozale). * Lingaedjes romans: ** li [[walon]] ([[Li Tchestea|tchestrolès]]) a Bijhe. ** li [[tchampwès]] å Coûtchant. ** li bourguignon a Nonne. == Vicansté do lorin == [[Imådje:Themelin_franwal_gaumes.jpg|thumb|Motî francès-gåmès då Djôr Themelin]] Li lorin est studyî a l' [[univiersité]] di Nanci. Il est djåzé dins sacwants viyaedjes. Mins gn a nou pordjet di [[:Wikt:rifonde|rfondaedje]]. Li gåmè est co oyåve dins l' teyåte et dins les bates di recitaedjes el Walonreye. == Istwere des sons do lorin == * Fornaiviaedje del troke RS eviè on son [[ixh-låte]] (diviè 1500), pu on [[son CH]] (come dins [[Méch-divant-Vierton]]). Li son ixh-låte esteut mårké X, et c' est ç' lete la k' a dmoré e scrijha "francès" (''Meix devant-Virton''). == Difoûtrinne hårdêye == [http://www.lexilogos.com/lorrain_langue_dictionnaires.htm Lexicologos: hårdêyes eyet motîs a vey avou l' lorin] {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] [[Categoreye:Lingaedjes]] 1h4hvz6q609r3d6drcx4t7mpt4spcmy 0 9169 426636 425156 2026-09-03T11:36:06Z Lucyin 16 426636 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; occitano-catalan &gt; '''catalan''' ---- {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Catalan |no_natif = ''Català'' |rilîjhaedje = {{IPA|[kətəˈla]}} / {{IPA|[kataˈla]}} |estats = [[Espagne]] (Catalogne, Valince, Baleares), [[Andôre]], [[France]] (Catalogne Bijhe), [[Itålye]] (L' Alguer) |djins = 10 miyons<ref>Institut d'Estudis Catalans, 2024.</ref> |date = 2024 |classemint = 75 |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = [[SVO]] |famile = [[Lingaedjes indo-uropeyins|Indo-uropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes romans dl' uesse|Romane occidentåle]] |fam5 = [[Lingaedjes ibero-romanes|Ibero-romane]] |fam6 = [[Grop catalan-valincyin-baleyåre]] |fam7 = '''Catalan''' |minortaire = [[France]], [[Itåleye]] (Sardingne) |lwè = Lingaedje oficir d' [[Andôre]]. Co-oficir e l' [[Espagne]]. |adjince = [[Institut d'Estudis Catalans]] eyet [[Acadèmia Valenciana de la Llengua]] |iso1 = ca |iso2 = cat |iso3 = cat |glotto = stan1288 |linguasphere = 51-AAA-ab |egzimpe = <i>Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres en un esperit de fraternitat.</i> |mape= [[Imådje:Catalan language in Europe.png|vignette|357x357px|Mape del sitindêye do catalan]]}} Li '''catalan''' (''català'' e catalan), c' est on [[lingaedje roman]] djåzé pa ût a nouv miyons d' djins, aprume e l' [[Espagne]], mins eto e l' [[Principåté d' Andôre]], ey ene miete e l' [[France]] ey e l' [[Sardingne]] ([[Itåleye]]). C' est onk des lingaedjes do payis ricnoxhou pa l' [[Espagne]] (avou l' [[galicyin]], li [[Basse (lingaedje)|basse]], l' [[Occitan|occitan]], li [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]], l' [[asturyin (lingaedje)|asturyin]], eyet l' [[Aragonès (lingaedje)|aragonès]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''ca'''. == Mwaissès dnêyes == === Payis catalans === Çou k' on lome les Payis Catalans, c' est : * les cminåltés otonomes espagnoles di [[Catalogne]], di [[Valince]] eyet des [[Iyes Baleyares]], wice ki l' lingaedje est oficir avou l' [[castiyan]] et cåzé pa 70 a 95 å cint des dmorants. * el [[Andore|Principåté d' Andore]], wice ki c' est l' lingaedje oficir. * el Catalogne Nôr (Rossiyon), e l' [[France]] * dins l' veye d' Alguer, e l' [[Sardingne]], ki fourit peuplêye d' abagants catalans * dins li ''Franja de Ponent'' e l' cminålté otonome d' [[Aragon]] e l' [[Espagne]], wice ki l' lingaedje n' a pont d' sitatut rconoxhou. == Rishonnance avou les lingaedjes vijhéns == Li catalan (''català'') est, avou l' [[occitan]], on mimbe del famile occitano-catalane, ene des pus viyès familes di lingaedjes romans avou l' galo-roman. Å cmince, li catalan eyet l' occitan n' fijhèt k' on seu lingaedje, çou ki fwait k' on dit ossu bén «vî catalan» ki «vî occitan» po lomer ci vî lingaedje la. Catalan ey occitan sont co asteure foirt près onk di l' ôte. == Egzimpe di tecse == * e catalan: Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres. * ratournaedje e walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus abondroets. Leu råjhon et leu consyince elzî fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]). == Raprindaedje do catalan == Il a cmincî — e stoumuligne - do tins da [[Franco]], dins les [[scoles]].<ref>[[Djôr Sfasie]]; Avou Madame Rosa Roig, professoresse di catalan, al pinsion, {{Ran}} l° 61, prétins 2012</ref>. == Tuzance walone == [[Lorint Hendschel]] a ratourné on tecse di [[Miquel Martí i Pol]]. == Vey eto == Årtikes a vey avou l' Catalogne ou l' catalan: * [[Els Segadors]], l' imne nåcionå catalan * [[Lluís Llach]], grand tchanteu e catalan * [[Drapea del Catalogne]] == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://www.101languages.net/catalan/ Catalan 101] Learn Catalan online * [http://rifondou.walon.org/catalan-rif.html Ene pådje e walon sol catalan]. * [http://ca.wikipedia.org Wikipedia e catalan]. == Sourdants == {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Catalan|*]] fslu05qmtmljqxocts3klunsc2mdikn 426639 426636 2026-09-03T11:37:19Z Lucyin 16 426639 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; occitano-catalan &gt; '''catalan''' ---- {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Catalan |no_natif = ''Català'' |rilîjhaedje = {{IPA|[kətəˈla]}} / {{IPA|[kataˈla]}} |estats = [[Espagne]] (Catalogne, Valince, Baleares), [[Andôre]], [[France]] (Catalogne Bijhe), [[Itålye]] (L' Alguer) |djins = 10 miyons<ref>Institut d'Estudis Catalans, 2024.</ref> |date = 2024 |classemint = 75 |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = [[SVO]] |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes romans dl' uesse|Romane occidentåle]] |fam5 = [[Lingaedjes ibero-romanes|Ibero-romane]] |fam6 = [[Grop catalan-valincyin-baleyåre]] |fam7 = '''Catalan''' |minortaire = [[France]], [[Itåleye]] (Sardingne) |lwè = Lingaedje oficir d' [[Andôre]]. Co-oficir e l' [[Espagne]]. |adjince = [[Institut d'Estudis Catalans]] eyet [[Acadèmia Valenciana de la Llengua]] |iso1 = ca |iso2 = cat |iso3 = cat |glotto = stan1288 |linguasphere = 51-AAA-ab |egzimpe = <i>Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres en un esperit de fraternitat.</i> |mape= [[Imådje:Catalan language in Europe.png|vignette|357x357px|Mape del sitindêye do catalan]]}} Li '''catalan''' (''català'' e catalan), c' est on [[lingaedje roman]] djåzé pa ût a nouv miyons d' djins, aprume e l' [[Espagne]], mins eto e l' [[Principåté d' Andôre]], ey ene miete e l' [[France]] ey e l' [[Sardingne]] ([[Itåleye]]). C' est onk des lingaedjes do payis ricnoxhou pa l' [[Espagne]] (avou l' [[galicyin]], li [[Basse (lingaedje)|basse]], l' [[Occitan|occitan]], li [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]], l' [[asturyin (lingaedje)|asturyin]], eyet l' [[Aragonès (lingaedje)|aragonès]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''ca'''. == Mwaissès dnêyes == === Payis catalans === Çou k' on lome les Payis Catalans, c' est : * les cminåltés otonomes espagnoles di [[Catalogne]], di [[Valince]] eyet des [[Iyes Baleyares]], wice ki l' lingaedje est oficir avou l' [[castiyan]] et cåzé pa 70 a 95 å cint des dmorants. * el [[Andore|Principåté d' Andore]], wice ki c' est l' lingaedje oficir. * el Catalogne Nôr (Rossiyon), e l' [[France]] * dins l' veye d' Alguer, e l' [[Sardingne]], ki fourit peuplêye d' abagants catalans * dins li ''Franja de Ponent'' e l' cminålté otonome d' [[Aragon]] e l' [[Espagne]], wice ki l' lingaedje n' a pont d' sitatut rconoxhou. == Rishonnance avou les lingaedjes vijhéns == Li catalan (''català'') est, avou l' [[occitan]], on mimbe del famile occitano-catalane, ene des pus viyès familes di lingaedjes romans avou l' galo-roman. Å cmince, li catalan eyet l' occitan n' fijhèt k' on seu lingaedje, çou ki fwait k' on dit ossu bén «vî catalan» ki «vî occitan» po lomer ci vî lingaedje la. Catalan ey occitan sont co asteure foirt près onk di l' ôte. == Egzimpe di tecse == * e catalan: Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres. * ratournaedje e walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus abondroets. Leu råjhon et leu consyince elzî fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]). == Raprindaedje do catalan == Il a cmincî — e stoumuligne - do tins da [[Franco]], dins les [[scoles]].<ref>[[Djôr Sfasie]]; Avou Madame Rosa Roig, professoresse di catalan, al pinsion, {{Ran}} l° 61, prétins 2012</ref>. == Tuzance walone == [[Lorint Hendschel]] a ratourné on tecse di [[Miquel Martí i Pol]]. == Vey eto == Årtikes a vey avou l' Catalogne ou l' catalan: * [[Els Segadors]], l' imne nåcionå catalan * [[Lluís Llach]], grand tchanteu e catalan * [[Drapea del Catalogne]] == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://www.101languages.net/catalan/ Catalan 101] Learn Catalan online * [http://rifondou.walon.org/catalan-rif.html Ene pådje e walon sol catalan]. * [http://ca.wikipedia.org Wikipedia e catalan]. == Sourdants == {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Catalan|*]] fs4ol1eh2vlswpj2pzjtn8bigfmzdjp 0 9174 426640 423090 2026-09-03T11:37:48Z Lucyin 16 426640 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; [[galo-roman]] &gt; '''francoprovinçå''' ---- L' '''arpitan''' ou '''francoprovinçå''' (''arpitan'' dins l' lingaedje), c' est on [[lingaedje dilérece]] [[galo-roman]], metou inte les [[lingaedje d' oyi|lingaedjes d' oyi]] et l' [[occitan]]. [[Imådje:Francoprov.GIF|thumb|350px|right|Sipårdaedje d'arpitan]] Côde [[côde ISO 639|ISO 639-3]]: '''frp''' == Djeyografeye == L''''arpitan''' ou francoprovinçå est djåzé so troes payis: [[Itåleye]] (Vå d' Awosse, 8 våx do Piemont eyet 2 viyaedjes dins les Pouyes), [[Swisse]] (tote li Swisse Romande, apus kel Djura) eyet [[France]] (Redjon Rone-Alpes). * Itåleye : ** 8 vås del Piémont : bas èt moyin Vå di Suse djusk' a Giaglione, Gravere èt dins li Vå Cenischia, li p'tit vå di Sint Bernard, li Grand Sint Bernard, li Moncenio, èt les cis mons kinoxhou des Vås di Lanzo, Orco-Soana èt Sangone. ** Vå d'Awosse : cauzu tot li payis d'Awosse,avou sacwants p'tits gropes ki cauzèt nén arpitan mins walser o piémontwès ** Pouyes : 2 viyaedjes : Faeto èt Celle di San Vito * Swisse Romande : Ouwess do Valès (Sion, Martigny, Sierre, Saviése, ...), Våd (Montreux, Vevey, Låsanne, Yverdon, Modon, Orbe, Nyon, ...), Genève, Ouwess èt Sûd do Fribourg (Gruyères,...), Neuchâtel (La Locle, La Chåx, Avenches, ...). * France : ** Sûd del Franke-Comté (Pontarlier, Lons, Morbier, Ney, Plaisia, Sint-Amoûr, ...) ** Savwè (tote) ** Bugey (Bèlè, Brion, Pont d'En, ...) ** Brèsse sûd (Louhans, Cuisåx, Pont-de-Våx, Bâgé, Bourg, Ceyzériat, Châtillon, ...) ** Dombe (Montluel, ...) ** Dåphiné nôrd (Morestel, Vienne, Charagines, Sassenage, Grenoble, La Mure, ...) ** Båjolais sûd (Villefranche) ** Lyonnais (autoû di Lyon, Mornant, ...) ** Forez (Roanne, Cervières, Montbrison, Sint-ètienne, ...) N.B. 1 : dins l' vile di Liyon, on cåze nén arpitan, mins li lingaedje di Guignol k' est on [[lingaedje d' oyi]]. N.B. 2 : I gn a on ptit payis k' est transitwere inte l' Arpitaniye et les lingaedjes d' oyi, ki s' trouve å boird Nôrd-Ouwess do dominne arpitan, ki comprind Mâcon, Beaujeu, Ambierle, ...). N.B. 3 : I gn a èn ôte dominne transitwere eto, inte l' arpitan et li dominne [[occitan]] (l' åvergnat), ki si trouve å coron di Forez. == Istwere == L' unité do payis åreut polou avni di l' ocupåcion pås Burgondes. Les grandès piceures d''''arpitan''' (o franco-provincå) estént dedja bén clawêyes e l' [[1000|an meye]]. Après, les bokets do payis ki cåze arpitan si vont spårpiyî: * Li Daufiné va divni francès e [[14inme sieke]]. * Li [[Savoye]] dimeurrè dislaxheye disk' e [[19inme sieke]]. * Les cantons d' Swisse ri raloyèt al Confederåcion e [[1481]]. == Linwince == === Sociolinwince === [[Calvin]], ki provént di ç' payis la, aveut ddja abandné l' latén pol francès. Après, ça a stî todi pus pé, el sintimint des djåzeus di cåzer on djårgon. Eco ouy, n' a nou sintimint unitaire emey les dvizeus d'arpitan (o francoprovinçå). Tchaeke did zels pinse djusse pårler on [[patwès]]. Come tos les ôtes lingaedjes galo-romans, li nombe di cåzeus a baxhî setch après l' [[deujhinme guere daegnrece|guere di 1940-1945]], mins cial co dpus, a cåze d' on dispeupelmint di ces payis d' montinne la. === Linwe-ehåyaedje === Dins l' Vå d' Awosse, gn a l' Cinte René Wilien k' est foirt sipitant po disfinde li lingaedje do payis. E France, gn a sacwantès soces avou, a Liyon, Gurnôbe et Conflans. === Rifondaedje === On n' a cmincî a trover ki les lingaedjes d' avårla fijhént ene langue ki diviè 1864, avou li studia da Jean-Baptiste Onofrio: ''Glossaire des patois du Lyonnais, Forez et Beaujolais''. Li mot francoprovinçå lu-minme a stî edvinté pa Graziado Isaia Ascoli. El Savoye, on-z a scrît avou on scrijha ki rsaetche do [[sistinme Feller]], li '''grafeye di Conflans'''. On scrijhaedje rifondou a stî atåvlé diviè 1998 pa Dominique Stich (divins ''Parlons francoprovençal, une langue méconnue'', eplaidî a ''L'harmattan''). El lome : '''ORA''' (''Orthographe de Référence A''). L' ORA si sieve di [[rfondowes]] fwaite avou çou k' i lome des ''supra-foninmes''. Les supra-foninmes ni sont nén come les [[betchfessîs scrijhas]] do walon, ca ci n' est k' ene seule lete, å pus sovint sins accint. Metans po rfonde li mot « [[:Wikt:tchivå|tchvå]] », a pårti des scrijhions ''shvô, stevô, tsevô, tsavâ, chivâ, tsavô, tsevô, tchèvo', chavau, chiveau, tsevà, shevô, shvo', seuvau, chevau, ts'wau'', evnd, li rfondou francoprovinçå a '''''chevau'''''. CH, c' est l' supra-foninme. A noter ki po fé l' diferince inte li betchfessî CH des mots peurmint arpitans eyet les epronts do francès, on eploye on digrafe '''çh''' ki lu si prononce tofer ''ch'' (eg: ''çhocolâ'', tchocolåt, do francès ''chocolat''); a costé di ci uzaedje pårticulî do c-[[cedile]], on eploye '''ç''' come e walon ou francès, pa dvant les letes ''a, o, u''. Li rfondou arpitan si vout metou mîtrinnmint inte l' [[ortografeye]] do francès et l' ortografeye (rifondowe) di l' occitan. Eto, il a « jorn » po [[:Wikt:djoû|djoû]] (li minme mot ki l' occitan). Cwand deus cossounes si shuvèt al fén d' on mot (eg: ''charn'', tchå) li dierinne å pus sovint n' si pronone nén (mins ele raparexhe dins les derivés); cwand on mot finixhe avou ene doûce [[cossoune]] (''b, d, g, j, l, v, z, dz, tz'') ou co ''m, n, r'', li coussone est prononceye (eg: ''solid'', solide, si prononce /solid/); mins si l' mot finixh avou ene deure cossoune (''c, ç, ch, f, p, s, t'') ele ni s' prononce nén (eg: ''petiot'', pitit, si prononce /petio/), a moens ki l' accint n' toumaxhe dins l' sillabe djusse pa dvant et k' ele soeye drovowe (''â, è, ì, ò, ù'') (eg: ''fisìc'', [[fizike]], si prononce /fizìk/). === Egzimpe di tecse === * en arpitan : Tôs los étres homans nêssont libros et ègals en dignitât et en drêts. Ils ant rêson et conscience et dêvont fâre los uns envèrs los ôtros dedens un èsprit de fraternitât. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://www.arpitania.eu Arpitania.eu : Waibe del Arpitaniye] * [http://arpitania.forumactif.com/ Forum del site waibe Arpitania.eu] * [http://chateau-de-lyon.forumactif.com/hrp-de-la-culture-arstistique-de-l-epoque-f97/arpitan-notre-langue-liste-d-adresses-web-t14333.htm#263371 Adressigne waibe arpitan] * [http://frp.wikipedia.org/ Wikipedia en arpitan] * [https://web.archive.org/web/20050215214711/http://www.chez.com/xgouvert/accueil.html Waibe «Francoprovencia» avou bråmint des hårdêyes sol francoprovinçå] * [https://web.archive.org/web/20050216072749/http://www.chez.com/xgouvert/grafia.html Prezintaedje eyet discrijhaedje do rfondou francoprovinçå (sistinme ORA amidré)] {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes|Francoprovinca]] 9244j1690d80bl4x9bdd6jq7fttc1hu 0 12051 426641 422211 2026-09-03T11:38:17Z Lucyin 16 426641 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; tîxhon bijhrece &gt; dizo-groupe coûtchantrece &gt; '''faeroyès''' ---- Li '''faeroyès''' (''føroyskt'' e faeroyès) est on lingaedje escandinåve coûtchantrece cåzé ezès iyes [[Faeroyé]]. Si pus près parint c' est l' [[izlandès]]. El est cåzé pa moens d' 80.000 djins. Code [[ISO 639|ISO]]: '''fo''' == Rishonnance et adire avou l' izlandès == Li tcherpinte do faeroyès rishonne bråmint l' cene di l' [[izlandès]], ki sont ambedeus foirt wårdiveus et rshonnèt co assez bén å [[vî nôrrwès]], li lingaedje des Vikignes. Les faeroyès-cåzants polént åjheymint lére les tecses en izlandès et årvierdimint, minme si pol cåzé lingaedje c' est ene miete pus diferin. L' adire inte les deus c' est: [[Imådje:Faroe islands isoglosses.png|thumb|issoglosses do faeroyès]] * wårdiveuzté etimolodjike: li scrijhaedje do faeroyès shût d' pus près l' cåzaedje, dismetant ki l' sicrijhaedje di l' izlandès est pus etimolodjike et puriveus. * pårlers: l' izlandès n' a pont d' diferins pårlers, dismetant ki l' faeroyès end a, et bén mårkés. * fonolodjeye: li faeroyès n' a nén l' son dintå fricatif (sicrît avou l' [[lete ETH]] (Ð/ð) en izlandès; li lete egzistêye e faeroyès mins c' est ene [[halcrosse cossoune]]) * puriveuzté: mågré k' i soeye mo wårdiveus, li faeroyès (copurade dins l' cåzé lingaedje) eployé pus d' epronts a d' ôtes lingaedjes, copurade do [[daenwès]]. == Istwere == Etur les [[9inme sieke|9inme]] et [[10inme sieke]]s, les iyes [[Faeroyé]] sont evayeyes pås [[Vikignes]] ki vnént del [[Norvedje]] et cåzént l' [[vî nôrrwès]]. C' est a pårti d' ci vî lingaedje la ki va-st askepyî l' faeroyès, mins al diferince do [[norvedjin]] i n' va nén diswalper ene culture di scrijhaedje, on n' a trové ki waire di scrijhaedjes, copurade en [[alfabet runike]], inte les [[10inme sieke|10inme]] et [[15inme sieke]]s. A pårti do [[14inme sieke]], mins copurade do [[15inme sieke|15inme]], on atake a scrire li lingaedje avou l' [[alfabet latén]], shûvant ene minme ortografeye ki l' izlandès ou l' norvedjin. C' est dins l' pupårt des cas di scrijhaedjes di notaire ou diplomatikes. Après l' [[Rifôme (rilidjon)|Rifôme]], li [[Daenmåtche]] (ki les iyes endè dipindèt) va taper a l' abat l' faeroyès et eployi fok li [[daenwès]] come sicrît [[lingaedje oficir]]; ça fwait ki so ene termene di 300 ans li faeroyès n' serè pus k' on cåzé lingaedje. Ci n' est k' après [[1937]] ki l' faeroyès divént lingaedje oficir des iyes, el plaece do daenwès. Li prumî live a-z esse imprimé e faeroyès c' est “Faeroiske Qvaeder om Sigurd Fofnersvane og hans Aet” (''Balades Faeroyesses åd fwait di Sigurd Touweu-d'-dragons eyet si parintêye''), imprimé e [[1822]]. Po vs fé ene idêye do livea di spotchaedje do lingaedje påzès daenwès, dedja å [[18inme sieke]] (e [[1770]]) Jens Christian Sbavo, preyocupé ki l' lingaedje poye disparexhe, va scrire on motî daenwès-[[latén]]-faeroyès, on live d' ortografeye, onk d' ortofoneye (di bon prononçaedje) eyet ene ramexhnêye di balades faeroyesses; mins i n' pola eplaidî nouk di s' vicant. Les balades el seront e [[1930]] et les ovraedjes linwistikes inte [[1966]] et [[1970]]. Li prumire gazete e faeroyès va aparexhe e [[1890]]. L' ortografeye eployeye asteure a stî atåvlêye e [[1854]] pa Venceslaus Ulricus Hammershaimb ey eploye èn alfabet di 29 letes: : [[A]], [[Á]], [[B]], [[D]], [[Ð]], [[E]], [[F]], [[G]], [[H]], [[I]], [[Í]], [[J]], [[K]], [[L]], [[M]], [[N]], [[O]], [[Ó]], [[P]], [[R]], [[S]], [[T]], [[U]], [[Ú]], [[V]], [[Y]], [[Ý]], [[Æ]], [[Ø]] == Egzimpe di tecse == * faeroyès: Øll menniskju eru fødd fræls og jøvn til virðingar og mannarættindi. Tey hava skil og samvitsku og eiga at fara hvørt um annað í bróðuranda. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Difoûtrinne hårdêye == [http://fo.wikipedia.org/ Wikipedia e faeroyès] [[Categoreye:Lingaedjes|Faeroyes]] 37s8uqjyqlq6kojg5mvbkkfoljdzquc 0 12052 426642 314657 2026-09-03T11:38:38Z Lucyin 16 426642 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes eslåves|eslåve]] &gt; famile coûtchantrece &gt; '''tcheke''' ---- {{po=}} Li '''tcheke''' (''česky'') est on [[lingaedje eslåve]] coûtchantrece cåzé el [[Tchekeye]]. Côde [[ISO 639]]: '''cs''' == Egzimpe di tecse == * e tcheke: Všichni lidé rodí se svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) =={{HDs}}== * [[:cs:|Eciclopedeye Wikipedia e tcheke]] * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Tcheke|Tot çk' i gn a dedja sol tcheke e Wiccionaire walon]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots tchekes|Mots tchekes dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:cs|Sacwants mots walons ratournés e tcheke]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Tchekeye]] mvfcyj7e9nuj0f3q6vw4n02b72omrtg 426643 426642 2026-09-03T11:38:55Z Lucyin 16 426643 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes eslåves|eslåve]] &gt; famile coûtchantrece &gt; '''tcheke''' ---- Li '''tcheke''' (''česky'') est on [[lingaedje eslåve]] coûtchantrece cåzé el [[Tchekeye]]. Côde [[ISO 639]]: '''cs''' == Egzimpe di tecse == * e tcheke: Všichni lidé rodí se svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) =={{HDs}}== * [[:cs:|Eciclopedeye Wikipedia e tcheke]] * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Tcheke|Tot çk' i gn a dedja sol tcheke e Wiccionaire walon]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots tchekes|Mots tchekes dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:cs|Sacwants mots walons ratournés e tcheke]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Tchekeye]] 5dvx347dz5ykq3mbbw7tgwe5m69pqdc 0 14638 426644 423098 2026-09-03T11:39:18Z Lucyin 16 426644 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes romans|italike]] &gt; roman-levantrece &gt; '''roumin''' ---- Li '''roumin''' est on lingaedje indo-uropeyin, italike levantrece. Si vijhén li pus près esteut l' [[dalmate]]. Ouy ses vijhéns li pus près sont l' [[itålyin]] et l' [[roumantche]]. Djeyograficmint, li roumin est ene [[iye]] latene divins ene grande basse eslåve. Il est cåzé (yet lingaedje oficir) el [[Roumaneye]] eyet el [[Moldaveye]] (wice k' on l' lome ossu "moldåve"). [[Imådje:Fr-carte-balkans-vlachs.png|thumb|250px|Mape des Balcans avou li spårdaedje des Roumins]] Côde [[ISO 639|ISO]]: '''ro''' == Sicrijhaedje == [[File:WIKITONGUES- Raluca speaking Romanian.webm|thumb|Raluca cåzer roumin eredjistreu dissu [[Cluj-Napoca]].]] [[File:Ro-Ion Paladi.ogg|thumb|Francès-cåzant roumin]] Li scrijhaedje do roumin eploye l' [[alfabet latén]], avou come letes sipeciåles: '''â, î, ă, ş, ţ''' (a-tchapea, i-tchapea, a-breve, s-[[cedile]] eyet t-cedile). Dins l' Moldaveye on l' sicrijheut dins l' tins (et co des djins asteure) avou l' [[alfabet cirilike]]. == Egzimpes == === egzimpe di tecse === * e roumin: Toate fiinţele umane se nasc libere şi egale în demnitate şi în drepturi. Ele înzestraţe cu raţiune şi conştiinţă şi trebuie să se comporte unii faţă de altele în spiritul fraternităţii. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) === comparåjhon walon/roumin === Vola on tåvlea avou des mots e roumin et walon, ki voulnut dire li minme sacwè, et k' ont l' minme bodje etimolodjike. {| BORDER=1 BORDERCOLOR="#000000" CELLPADDING=4 CELLSPACING=0 |+ | '''Roumin''' || '''Walon''' || '''Pronoçaedje malåjhey''' |- | Afară, fără || foû || |- | Apropia (tr./refl.) || Aprepyî || |- | Apuca || Apicî || |- | Apă || Aiwe || |- | Ara || Aroyî || |- | Aşeza (a se~) || Ashîr (s’~) || Achéza |- | Asculta || Aschoûter, schoûter || |- | August || Awousse || |- | Auzi || Ôre || Awouziy |- | Azi || Ouy || |- | Băiat || Valet || Beuyatt |- | Bucată || Boket || |- | Buşi || Bouxhî || Bouchî |- | cădea || tchaire || keudea |- | Capăt || Copete, cawete || |- | Căpăţână || Capotene || Keupeutzane |- | Cartof || Cartouxhe || |- | Cârcă || Kedje || |- | Cer || Cir || |- | Cere || Cweri || |- | Cina, recina || Riciner || |- | Cingătoare || Cingue || |- | Coc, colac || Couniou || |- | Creşte || Crexhe || Crechté, crechtché |- | Creştin || crustin || |- | Croampă, colompiră || Crompire || crwampe/cråmpe |- | Cunoaşte || Conexhe, kinoxhe || |- | Desculţ || Dischås || |- | Despărţi || Dispårti || |- | Desfăş(ur)a || Disfaxhî || |- | Fag || Få, faw || |- | Faşă || Faxhe || Fach |- | Fleciui || Flaxhî || |- | Florii || Floreye Påke || |- | Freca || Froyî, froxhî || |- | Găleată || Golete || |- | Ieşi, reieşi || Rexhe || |- | Învia || Raviker || |- | Jos || Djus || |- | Lapte || Laecea || |- | Laţ || Laxhe || |- | Lemn || Legne || |- | Limbă || Linwe || |- | Măr || Melêye || |- | Merinde || Marinde || |- | Miere || Mira || |- | Mulge || Mode || |- | Mult || Mo || |- | Neauă || Nive || |- | Nouăzeci || Nonante || |- | Nucă || Nokete || |- | Optzeci || Ûtante || |- | Pană || Pene || |- | Paşnic || Påjhire, påjhûle || |- | Paşte (vb.) || Paxhe || |- | Plop || Plope || |- | Prânzâdă || Prandjlaedje || |- | Rămâne || Ramani, rimane || |- | Rămăşiţă || Rimanants || |- | Răspândi || Rispåde || |- | Şaptezeci || Septante || |- | Scăpa (tr.) || Schaper || |- | Scăpa (intr.) || Schiper || |- | Scărpina, scobi || Schaver || |- | Scaun || Schame || |- | Scoate || Saetchî || |- | Scoarţă || Schoice || |- | Scorni || Schoirni || |- | Scutura || Scheure || |- | Şezătoare || Shijhe || |- | Sigur || S(i)gur || |- | Staul || Ståve || |- | Stoarce || Stoide || |- | Taşcă, geantă || Taxhe || |- | Timpuriu || Timprou || |- | Usuca || Souwer || |- | Uşă || Ouxh || Ouch |- | Viespe || Wesse || |} Vocial on paralele etur sacwants viersets do live del [[Djeneze]]. ''Djeneze'' / Facere, c. 41, v. 26<br /> :''Les setès belès vatches riprezintèt setès anêyes. Et les setès påtes riprezintèt setès anêyes eto: ci n' est k' on sondje, todi l' minme.'' :Cele şapte vaci frumoase înseamnă şapte ani.; Iar cele şapte spice frumoase înseamnă şapte ani de asemenea; nu e decât un vis, acelaşi. c. 41, v. 27<br /> :''Adon, les set laidès mwinrès vatches ki montèt riprezintèt setès anêyes, tot come les setès grêyès påtes, broûlêyes på vint do levant: c'&nbsp;est k'&nbsp;i gn årè setès anêyes di pômagne.'' :Apoi, cele şapte vaci urîte şi slabe, care urcau, înseamnă şapte ani; ca şi cele şapte spice, arse de vîntul de răsărit&nbsp;: înseamnă că vor fi şapte ani de foamete. c. 42, v. 19<br /> :''«...Si vos djhoz l'&nbsp;vraiy, k'&nbsp;onk di vos ôtes dimeure egayolé chal. Les ôtes end iront avou l'&nbsp;grin k'&nbsp;il ont dandjî po leus familes.'' :«...De ziceţi adevărul, unul dintre voi rămâne întemniţat aici. Ceilalţi vor merge cu grâul; au nevoie pentru familiile lor. c. 42, v. 20<br /> :''Vos nos ramoennroz vosse pus djonne fré: insi, nos sårans k'&nbsp;vos avoz dit l'&nbsp;veur, et vos n'&nbsp;môrroz nén.» Et i fjhît come il aveut stî convnou.'' :Îl veţi aduce pe fratele vostru cel mai mic, aşa vom şti dacă aţi spus adevărul, şi nu veţi muri. » c. 42, v. 21<br /> :''I s'&nbsp;dijhént inte di zels: «Po dire li vraiy, nos rpayans asteure çou k'&nbsp;nos avans fwait a nosse fré. Nos avans veyou come si åme esteut disbåtcheye cwand c'&nbsp;est k'&nbsp;i nos dmandéve di s'&nbsp;fé må d'&nbsp;lu et nos n'&nbsp;avans nén schoûté. Cisse disbåtche la, vola k'&nbsp;ele nos rvént, asteure.»'' :Ziceau însă unii către alţii : « Cu adevărat suntem pedepsiţi pentru ceea ce am făcut împotriva fratelui nostru. Noi am văzut cum era de zbuciumat sufletului lui când se ruga, şi nu ne-a fost milă de el şi nu l-am ascultat. Zbuciumul acela, iată ce vine peste noi, acum. » {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Roumin (lingaedje)|*]] 6eje0scm02809uv5cnz681ur2fppr7v 0 15632 426645 412831 2026-09-03T11:39:35Z Lucyin 16 426645 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[britonike]] &gt; '''burton''' ---- [[Imådje:plake_burton_aite_maissin.jpg|thumb|Plake e burton el cimintire di [[Maissin]] (la k' gn aveut bråmint des Burtons k' ont dhoté)]] Li '''burton''' (''Brezhoneg'' e burton), c' est on lingaedje [[gayel]] del brantche [[britonike]] djåzé el [[Burtaegne]] coûtchantrece, parint do [[walès]]. Côde [[ISO 639|ISO 639-1]]: '''br''' == Sitatut == [[Imådje:Breton_dialectes.svg|thumb|sipårdaedje do burton (e coleurs) et do galo (e gris) el Burtaegne]] Li burton est cåzé å coûtchant del Burtaegne (å nôrdouwess del [[France]]); li lingaedje n' î a pont di statut oficire, mins nerén, on trouve bråmint des plakes di rowe, paneas sol boird des voyes, evnd. e burton. Ossu, on esteme a 300.000 li nombe di cåzants. Li pus vî motî d' burton c' est li "Catholicon", on motî e troes lingaedjes, francès/burton/latén, eplaidî e 1464. == Diyalekes == Li burton a cwate grands diyalekes, ki corespondèt åzès cwate vîs diyocezes del Burtaegne coûtchantrece, et k' on lome sovint del prumire lete do no do diyoceze: * leyonès (diyoceze di Leyon), '''L''' * coirnouyès (di Coirnouwaye, ''Bro-Gernev'' e burton), '''K''' (po ''Kerne'') * tregorès (di Tregor, ''Bro-Dreger'' e burton), '''T''' (po ''Treger'') * vanetès (di Vanes, ''Bro-Wened'' e burton), '''G''' (po ''Gwened'') == Sicrijhaedje == On prumî rfondaedje do burton si fjha e [[1908]], li ''burton KLT'' (des letes des troes diyalekes k' i rascovreut, les scrijheus e burton vanetès, n' ont nén volou radjonde li rfondaedje). Etur 1910 et 1930 on fjha sacwants propôzaedjes po trover on rfondou di tot l' burton, emey ces propôzaedjes i gn ourit e [[1911]] li ci do [[betchfessî scrijha]] '''zh''' ki rascovreut li prononçaedje ''z'' des diyalekes KLT, eyet li prononçaedje ''h'' do vanetès; mins i fårè ratinde co ene trintinne d' anêyes divant k' ene comone ortografeye, lomêye adon '''KLTG''' po les cwate pårlers ou co '''peurunvan''' (ki vout dire ''unifyî pår''), soeye finålmint adoptêye. On lome ossu pa des côps ci rfondou burton la “sicrijhaedje «zh»”, li betchfessî ''zh'' åyant ene grande tchedje emocionele. L' ortografeye do burton eploye l' [[alfabet latén]], avou les letes a accints '''ñ''' eyet '''ù'''. Li lete '''c''' ni s' eploye nén tote seule, mins dins les ratroclas '''ch''' eyet '''c'h'''. === Egzimpe di tecse === * e burton: Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Motîs == René Le Gléau, ''Dictionnaire classique français-breton'', tômes I-X, Al Liamm, Lannion, 10 lives, 1984-1994. == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://br.wikipedia.org/ Wikipedia e burton] * [https://web.archive.org/web/20201017024217/http://www.ofis-bzh.org/ Ofice do lingaedje burton] (e burton, francès, inglès) * [https://web.archive.org/web/20190424120649/http://www.catholicon.net/ Modêye so les fis do "Catholicon"] (e burton, francès, almand, inglès, [[Espagnol (lingaedje)|castiyan]], itålyin, neyerlandès et portuguès) * [https://web.archive.org/web/20161029194043/http://www.skolius.com/ Skolius - geriadur ar skoliataer : burton-francès] {{Commons|Category:Breton language}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Gayel]] [[Categoreye:Monde celtike]] [[Categoreye:Burton|*]] [[Categoreye:Burtaegne]] p98zqrtzn3gtbqcql9uma4t1k13c2g9 0 17362 426646 422532 2026-09-03T11:39:52Z Lucyin 16 426646 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; '''lingaedjes romans''' ---- [[Imådje:Romance 20c fr.svg|vignette|352x352px|Lingaedjes romans]] Les '''lingaedjes romans''' c’ est les lingaedjes k' ont vnou foû do [[latén]]. I provnèt d' l' evolucion do latén e-n on [[patwès]] (lomé [[patwès latén]]) après l' tcheyaedje di l' [[Impire Romin Coûtchantrece]] e [[476]]. == Mwaissès piceures == Les mwaisses ponts comons etur ces lingaedjes c' est: * Piete do sistinme di [[declinåjhon]]s des nos (i n' a k' e roumin k' i gn a co ene pitite sacwè) * Les troes [[djinre (croejhete)|djinres]] do latén classike ni sont pus k' deus (såf e roumin) * Aparexhaedje des [[årtike (croejhete)|årtikes]] * Candjmint do codjowaedje; li [[futurrece]] do latén est rovieye, al plaece ene nouve futurrece eyet on condicioneu sont fwaits a pårti d' l' [[erirece durant]] di ''habere'' == Rindjmint des lingaedjes romans == * '''ibero-roman:''' ** [[castiyan]], [[portuguès]], [[galicyin]], [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]] * '''occitano-catalan:''' ** [[catalan]], [[occitan]] * '''italo-roman:''' ** [[itålyin]], [[sicilyin]], [[toscan]], [[napolitin]],... * '''[[francoprovinçå]]''' * '''[[lingaedjes réto-romans]]:''' ** [[roumantche]], [[fôrlan]],... * '''galo-roman''' u '''[[lingaedje d' oyi]]:''' ** [[francès]], [[walon]], [[picård]], [[galo]],... * '''iliro-roman:''' ** [[dalmate]] (distindou) * '''[[roumin]]''' * '''[[sarde]]''' == Comparåjhons des lingaedjes romans == On pout comparer les lingaedjes romans sorlon sacwants criteres po ndè fé sacwants grands groupes === Plurials === I gn a deus groupes, les cis ki fjhèt les [[plurial]]s tot radjoutant on ''s'' al fén, eyet les cis ki candjèt l' voyale del fén, metans ''o'' ey ''e'' ki divnèt ''i'' oudonbén ''a'' ki dvént ''e''. End a ki pinsèt ki les fômes avou "s" vinèt di l' [[acuzatif]] eyet les cenes avou voyale do [[nominatif]]; mins des ôtes pinsèt purade ki ça venreut po tos les lingaedjes di l' acuzatif, mins ki po des lingaedjes k' i gn a li "-s" al fén s' a candjî en on son di dmey voyale "-y" et poy divni "-i"; come egzimpe di çoula i mostrèt li prono itålyin "noi" (nozôtes) ki vént bén do latén "nos". * Avou voyale: italo-roman, roumin. * Avou ''s'': ibero-roman, occitan-catalan, galo-roman, réto-roman === Piete del voyale al fén === Des lingaedjes k' i gn a on pierdou l' voyale al fén des mots k' i gn aveut e latén; des ôtes l' ont wårdé. Metans: ''lupus'', ''luna'' e latén ki divnèt ''loup'', ''lune'' e francès (dins l' vî tins li ''p' esteut oyou) * Wårdant les voyales al fén: ispano-roman, italo-roman * Wårdant l' voyale rén k' pol femrin: occitano-catalan, roumin * Pierdant l' voyale di fén: galo-roman === "Plus" === Li mot eployî po dir "di pus" pout vni do mot latén ''plus'', ou co di ''magis''. * ''plus'': galo-roman, italo-roman * ''magis'': ibero-roman, occitano-catalan, roumin === ''Sedecim'' ou ''Decem et sex'' === Li limero ''saze'' (16) est fwait pa des lingaedjes k' i gn a sol fôme ''sijh-dijh'', tot come les limeros di 11 a 15; et sol fôme ''dijh et shijh'', tot come les limeros di 17 a 19, pa ds ôtes lingaedjes. * ''Sedecim'': francès, walon, catala, itålyin, roumin * ''Decem-et-sex'': portuguès, castiyan === ''Habere'' et ''tenere'' === Les viebes ''habere'' eyet ''tenere'' ont evolouwé di manire diferinne po sinifyî "tini", "aveur", come aidant viebe ("aveur (fwait)") et co po dire "i gn a". E walon metans, c' est: ''tini'', ''aveur'', ''aveur (fwait)'', ''aveur'' (i gn '''a'''); dj' ô bén ki ça vént respectivmint di l' evolucion di ''tenere'', ''habere'', ''habere'', eyet co ''habere''. On mostere çoula tot scrijhant "THHH". E castiyan c' est: ''tener'', ''tener'', ''haber (hecho)'', ''haber'': TTHH. En itålyin c' est: ''tenere'', ''avere'', ''aver (fatto)'', ''essere'' (c''''è'''): THHE. * TTTT: portuguès do Braezi * TTTH: portuguès, galicyin * TTHH: castiyan, catalan * THHH: francès, walon * THHE: roumin, itålyin - E c' est po ''essere'' (itålyin) eyet ''este'' (roumin) === Aveur ou esse come aidant viebe === Des lingaedjes k' i gn a eployèt "aveur" come [[aidant viebe]] po tos les codjowaedjes copôzés; dismetant ki des ôtes eployèt eto "esse" avou sacwants viebes, copurade les cis ki dnèt ene idêye di mouvmint ou di divni. * Tofer "aveur": portuguès, castiyan, roumin, walon,... * "Aveur" eyet "esse": catalan, francès, itålyin === Tåvlea comparatif === <!-- oridjinnå = http://it.wikipedia.org/wiki/Lingue_romanze --> {| class="prettytable" |- valign=top style="background:#EFEFEF" | width=60 | '''Walon''' | width=60 | '''Latén''' | width=60 | '''Sarde''' | width=60 | '''Sicilyin''' | width=60 | '''Itålyin''' | width=60 | '''Corsican''' | width=60 | '''Castiyan''' | width=60 | '''Portugués''' | width=60 | '''Galicyin''' | width=60 | '''Occitan''' | width=60 | '''Catalan''' | width=60 | '''Fôrlan''' | width=60 | '''Francès''' | width=60 | '''Roumin''' | width=60 | '''Sarvaryin''' | width=60 | '''Perciskin''' |- valign=top | bgcolor=#efefef | fourmaedje | caseus / formaticum | casu | furmanciu | formaggio / cacio | casgiu / furmagliu | queso | queijo | queixo | formatge | formatge | formadi | fromage | caş | formagi | quemaggío |- valign=top | bgcolor=#efefef | tchanter | cantare | cantai | cantari | cantare | cantà | cantar | cantar | cantar | cantar | cantar | cjantâ | chanter | cânta | chantari | cantar |- valign=top | bgcolor=#efefef | gade | capra | craba | crapa | capra | capra | cabra | cabra | cabra | cabra | cabra | cjavre | chèvre | capră | chavra | cavèra |- valign=top | bgcolor=#efefef | clé | clave | crai | chiavi (ciavi) | chiave | chjave | llave | chave | chave | clau | clau | clâf | clé | cheie | javi | clavè |- valign=top | bgcolor=#efefef | eglijhe (gléjhe) | ecclesia / basilica | crèsia | chiesa | chiesa | chjesa | iglesia | igreja | igrexa | glèisa | església | glesie | église | biserică | iclisa | esglezía |- valign=top | bgcolor=#efefef | ospitå | hospitalis | spidali | spidali | ospedale | ospidale | hospital | hospital | hospital | espitau | hospital | ospedâl | hôpital | spital | hospitali | úspital |- valign=top | bgcolor=#efefef | linwe | lingua | lingua | lingua | lingua | lingua | lengua | lingua | lingua | lenga | llengua | lenghe | langue | limbă | linga | llengua |- valign=top | bgcolor=#efefef | plaece | platea | prazza | chiazza | piazza | piazza | plaza | praça | praza | plaça | plaça | place | place | piaţă | plasa | plazza |- valign=top | bgcolor=#efefef | pont | pons | ponti | ponti | ponte | ponte | puente | ponte | ponte | pònt | pont | puint | pont | punte | ponti | punte |- valign=top | bgcolor=#efefef | nute / niût | nocte | notti | notti | notte | notte | noche | noite | noite | nuèit / nuèch | nit | gnot | nuit | noapte | noti | notze |} [[Categoreye:Lingaedjes]] hli1yncsosvx8gywzdm4r15bg4zo4yy 0 17584 426647 402839 2026-09-03T11:40:28Z Lucyin 16 426647 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; '''britonike''' ---- Li brantche '''Goydelike''', c' est ene des deus grandès familes des lingaedjes [[gayel]]s d' enute (l' ôte estant li [[Goydelike]]). On l' lome eto ''P-celtike'' la kel kimince des mots k' on supôze k' i cmincèt pa '''Qu''' e vî [[Lingaedjes indo-uropeyin|indo-uropeyin]] a divnou on son '''P''' (dismetant ki l' brantche goydelike ou ''Q-celtike'' a wårdé l' son '''K'''). Les lingaedjes del famile co cåzés enute sont li [[burton]], li [[walès]] eyet l' [[cornike]] ([[coirnès]]). [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Gayel]] [[Categoreye:Monde celtike]] bltjfnpf9nwwn3opijnpfsj50mln1l5 0 18162 426649 425192 2026-09-03T11:41:36Z Lucyin 16 426649 wikitext text/x-wiki {{Wiccionaire|sarde}} [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; '''sarde''' ---- [[Imådje:Padre Nostro sardo.jpg|thumb|[[påter]] e sarde]] Li '''sarde''' ou '''sardignwès''' (''sardu'' dins leu lingaedje), c' est est on [[lingaedje roman]] k' on dvize dins l' ile di [[Sardingne]] eyet dé les imigrés sardes. On avire li nombe di dvizants a ene miete dipus d' on miyon. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''sc'''. == Egzimpe di tecse == * e sarde: Totu sos èsseres umanos naschint lìberos e eguales in dinnidade e in deretos. Issos tenent sa resone e sa cussèntzia e depent operare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == Accints == [[Imådje:Sardignwès rifondaedje mot påye1.jpg|thumb|Egzimpe di spårdaedje des accints do mot "[[Wikt:påye|påye]]"]] * I gn a li sarde "deur" do Nôr del Sardingne: el [[logudorès]] eyet s' pårler [[nworès]]; el nworès rshonne bråmint å [[latén]]. “alans” s' dit e nworès “''andamus''”. * I gn a li sarde pus doûs do Midi del Sardingne : el [[campidanès]] eyet ses pårlers: l' [[ogliastrès]], l' [[iglesientès]], eyet el [[cagliaritin]] k' on dvize dins l' [[mwaisse veye]] [[Cagliari]]. Mins el Sardingne on cåze eto des ôtes lingaedjes do payis, diferins do sarde: * Dins l' Nôr-Ess di l'iye on dvize el [[gallurès]] ki rshonne bråmint å [[corse (lingaedje)]] * Dins l' Nôr-Ouwess di l'iye od dvize el [[sassarès]] * Dins l' [[iye San Pietro]] on dvize e [[tabarkin]] come les djins d' [[Djinne (Itåleye)|Djinne]] ([[Genova]]) * eyet dins l' veye d' Alguer, on cåze [[catalan]] == Discrijhaedje del langue == Li sarde est surmint l' lingaedje roman k' a dmoré l' pus près do latén. * Emey ses pus mårcantès piceures, i gn a l' årtike basti sol latén ''ipse'' (dismetant k' å pus sovint c' est so ''ille, illu'' po les ôtes lingaedjes): '''su, sa''' å singulî, '''sos, sas''' å plurial. (li [[catalan]] des Baleyars eto a-st on sfwait årtike) * les '''ĭ''' et '''ŭ''' (i et ou courts) do latén on wårdé leu valixhance d' oridjene; eg: latén ''siccus'' divént ''sikku'' (et nén ''setch'' (wa), ''sec'' (fr), ''seco'' (es),...) * wårdaedje do son [k] et [g] pa dvant "e" eyet "i"; eg: ''kentu'' (100), a comparer avou ''cint'' (wa), ''cien'' (es), ''cento'' (it),... * li dobe l [-ll-], a divnou [-ðð-], on son fwait al betchete del linwe, tipike do sarde; si con la vénreut d' on vî lingaedje k' i gn aveut ddja la divant l' arivêye des romins. == Rifondaedje et linwe-ehåyaedje == [[Imådje:Sardignwès istwere rfondaedje.JPG|thumb|Istwere do rfondaedje do sarde]] Lontins i n' a nén yeu di scrijhaedje standård, djusse des coinreces; ci n' est k' dins les anêyes 1970 ki va aparexhe on prumî pordjet di [[rifondaedje d' ene langue|rfondou sarde]], lomé ''Grafia sarda autònoma''. Pus tård, di 1998 a 2001, ene troke di bénvlants adierceyront li ''Limba Sarda Unificada'' ou ''Limba Sarda Comuna'', diswalpêye avou l' aspoya des otorités del contrêye otonome di Sardingne. Sacwants ptits candjmints ont co stî actés e 2006. Egzimpe do mot «[[Wikt:påye|påye]]» <gallery> Sardignwès rifondaedje mot påye1.jpg|Prononçaedjes coinreces Sardignwès rifondaedje mot påye2.jpg|Sicrijhaedjes coinreces Sardignwès rifondaedje mot påye3.jpg|tchuze d' ene [[rifondowe]] Sardignwès rifondaedje mot påye4.jpg|condicions d' eployaedje del [[rifondowe]] et des [[disfondowe]]s </gallery> Emey les rfondeus, fåt citer [[Diegu Corraine]] k' eplaide eto ene gazete e rfondou sardignwès, "''[[Wikt:eja|Eja]]''" ([[Wikt:oyi|oyi]]) (li l° 16 est daté do moes d' may 2015). Mins elzî manke co ene academeye po fé tcheryî l' agayon. Et pår ene ricnoxhance di leu rfondou på monde politike et culturel.<ref>[[Diegu Corraine]], Li lingaedje sarde : condicions sociolinwistikes, cåde djuridike, rifondaedje ey linwe-ehåyaedje, 24inme raploû del Soce po les mancîs Lingaedjes et Tuzances d' Urope, [[Wesca]], 27-04-2015.</ref> Come ôte pårt, li rfondou sarde trouve bråmint des afronteus, k' ont sogne k' i n' divegne ene [[langue nåcionåle oficire]], et candjî pår les dujhances linwistikes des cis ki djåzèt bén l' itålyin.<ref>[[Diegu Corraine]], responda a Wesca, {{Ran}} 75, waeyén-tins 2015</ref> == Alére == {{fr}} Rossana Gattermayer, ''De sa cittadi de Casteddu djiusk'à vile di Sint-Houbert (du sarde aux langues régionales de Wallonie, d'une minorité linguistique à l'autre : la sauvegarde linguistique doit-elle, peut-elle empêcher la disparition d'une langue ?)'', [[Ovraedje ås longuès Apresses]], sicole libe di Sint-Houbert, 2026. == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://sc.wikipedia.org Wikipedia e sarde] * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Sarde|Mwaisse pådje do sarde sol Wiccionaire walon]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots sardes|Mots sardes dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:sc|Sacwants mots walons ratournés e sarde]] * [https://web.archive.org/web/20100420084939/http://www.limbasarda.it/ limbasarda] waibe sol lingaedje (e sarde) * [https://web.archive.org/web/20121026012840/http://www.ditzionariu.org/ ditzionariu] motî multilinwe do sarde {{Lingaedjes romans}} == Sourdants == {{Commonscat|Sardinian language|li sardignwès}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Sardignwès|*]] [[Categoreye:Itåleye]] 1e1wp7nodqbnlmrtal59w5nirgstufb 0 18197 426648 423094 2026-09-03T11:40:50Z Lucyin 16 426648 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; [[Lingaedjes réto-romans|réto-roman]] &gt; '''fôrlan''' ---- Li '''fôrlan''' (on pôreut dire eto : '''fourlanès''', ''furlan'' e fôrlan et ''friulano'' e-n itålyin), c' est on [[lingaedje]] foirt sitindou del famile [[lingaedjes réto-romans|réto-romane]] des [[lingaedjes romans]]. C' est l' ci k' est metou li pus å [[Levant]] di cisse coxhe la des [[lingaedjes romans]]. C' est l' vijhén et près-parint do [[Romantche]], cåzé el [[Swisse]]. Il est cåzé dins l' payis di Friyoule-Veneceye å nord-ess di l' [[Itåleye]], adlé li Sloveneye, pa des cintinnes di meyes di djins. Cåzu tos les Fôrlans cåzèt ossi l' [[itålyin]]. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''fur''' == Diyalekes do lingaedje == I gn a troes trokes di [[diyaleke]]s, ki s' comprindèt tertos inte zels: * Fôrlan do cinte, cåzé e l' payis d' Oudine, sicrît so les oficiels documints et c' est veyou come li pus peur ; * Fôrlan del Carniole ; * Fôrlan do Bas Friyoul et d' l' Isontin. == Egzimpe di tecse == * e fôrlan: Ducj i oms a nassin libars e compagns come dignitât e derits. A an sintiment e cussience e bisugne che si tratin un culaltri come fradis. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) {| class="wikitable" ! Walon || Fôrlan |- | tchaire || cjadree |- | mårtea || martièl |- | Cwè diss, vî? || Ce contis tu, po? |- | el pea || le piel |- | el diåle || el diaul |- | tertous || ducj |- | rén a fé || nuje ce fâ |- | al copete || in somp |} == Istwere == Dins les [[anêyes 1950]], c’ est ene [[soce]] ki s’ lome ''Societât Filologjche Furlane'' ki va mete so pås so fotches l’ ''Ente friulani nel mondo'' (etinte des Furlans di tote li Daegne) afîsse di wårder des atnances etur li patreye eyet les ebagants. C’ est dins les minmes trevéns ki l’ tévé d’ estat itålyinne, li RAI, va evoyî si prumire emission e fôrlan.<ref>Massimo De-Giusti, {{Ran}} 86, esté 2018.</ref> == Linwe-ehåyaedje == === Statut === Li fôrlan est ricnoxhou come lingaedje di l' estat itålyin pa des lwès di 1996, ey aprume di 1999. === Coir do lingaedje === Li rfondaedje a stî fwait pa des [[linwincieu]]s nén fourlanès. Les Fôrlans s' ont metou assez åjheymint d' acoird so cisse rifondowe cogne la, aprume cwand gn a yeu toplin des [[waibe (Daegntoele)|waibes]] e fôrlan sol [[Daegntoele]] pol kiminålté fourlanesse ebaguêye. End a 20 a 30 di sfwaites.<ref>Massimo De-Giusti, ''Le frioulan, de lyriques grecs à internet'', raploû so les mancîs lingaedjes di Pwetî, 6 et 7 d' avri 2018.</ref> == Vicansté == Dispu l’ fén des anêyes 1970, on a cmincî a acsegnî l’ fôrlan dins les scoles sigondaires ey a l’ univiersité. Ey eto dins cminåltés ebaguêyes å lon. Enute, gn a sacwants [[eplaidreye]]s ki publiynut des [[live (po lére)|lives]] et des [[bindes d' imådje]]s e fôrlan. Ladvins, gn a des ouves oridjinåles di scrijheus fôrlans ey eto des ratournaedjes di ces scrijhaedjes la dins des ôtes lingaedjes. Come des tradujhaedjes e fôrlan d’ ouves di belès-letes etrindjires. Gn a eto, dispu les [[anêyes 1980]], des emissions radio sol [[Daegntoele]] (Radio Onde Furlane). Dins les novelès emissions, gn a les [[fouytons daegntoelikes]] e fôrlan. N a-st, avou, les spectåkes di l’ actoresse Catine, k’ ont bråmint do succès.<ref>Massimo De-Giusti, come ådzeu.</ref> == Difoûtrinnès hårdêyes == * [http://fur.wikipedia.org Wikipedia e fôrlan] * [http://www.sommarti.com/udinese.html/El tchanson Fuarce Udin (fôrlan)] * [https://web.archive.org/web/20121212234430/http://www.lenghe.net/ Li waibe do fôrlan] (e fôrlan) * {{it}} [http://www.provincia.udine.it/p2k/Home/Ente/Uffici/Cultura,%20Istruzione%20e%20Universit_,%20Sport%20e%20Assistenza%20ai/Cultura/Lingua%20Friulana%20e%20altre%20Lingue%20Minoritarie/Lingua%20Friulana/ Informacions so l' fôrlan (pol Province d' Udine)] (en itålyin) * {{it}} Paolo Roseano, ''[http://prosodia.upf.edu/home/arxiu/publicacions/roseano/CeFastu_007_034_Roseano.pdf La pronuncia del friulano standard: proposte, problemi, prospettive]'', Ce Fastu?, LXXXVI (2010), n. 1, p. 7-34. * [http://www.provincia.udine.it/p2k/Home/Ente/Uffici/Cultura,%20Istruzione%20e%20Universit_,%20Sport%20e%20Assistenza%20ai/Cultura/Lingua%20Friulana%20e%20altre%20Lingue%20Minoritarie/Imparare%20il%20Friulano/TestGrafieDefinit_f.pdf La grafie uficiâl de lenghe furlane] Ortografe oficiele do fôrlan, avou 'ne lisse des nos d' plaece oficiels fôrlans (pdf) (e fôrlan) * [https://web.archive.org/web/20110722053136/http://www.sangiorgioinsieme.it/Diz-friulan-english%20.htm Motî fôrlan-inglès et inglès-fôrlan] (pdf) (en inglès) == Sourdants == {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] 3d3jp55xpeuf6djikvz794bvg75s971 0 20899 426650 423081 2026-09-03T11:42:43Z Lucyin 16 426650 wikitext text/x-wiki {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Francès |no_natif = ''Français'' |rilîjhaedje = {{IPA|[fʁɒ̃.sɛ]}} |estats = [[France]], [[Beldjike]], [[Swisse]], [[Canada]], Africa francès-cåzante. |djins = 300 miyons<ref>OIF (Organisation internationale de la Francophonie), 2024.</ref> |date = 2024 |classemint = 5 |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = [[SVO]] |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Galo-roman]] |fam5 = [[Lingaedje d' oyi]] |fam6 = '''Francès''' |minortaire = Itålye (Val d' Aoste), [[Estats Unis]] (Louisiana) |lwè = Lingaedje oficir dins 29 payis eyet dins l' [[ONU]]. |adjince = [[Academeye francès|Académie française]] |iso1 = fr |iso2 = fra |iso3 = fra |glotto = stan1290 |linguasphere = 51-AAA-i |egzeympe = <i>Tous les êtres humains naissent libres et égaux en dignité et en droits. Ils sont doués de razón et de conscience et doivent agir les uns envers les autres dans un esprit de fraternité.</i> |mape = [[image:Map-Francophone World.svg|thumb|upright=1.5|'''Li francès sol Daegne'''<br>Bleu foncé: lingaedje del mame; Bleu: lingaedje administratif; Bleu clair: langue di tuzance; Vert: minorités francès-cåzantes.]]}} Li '''francès''' (e francès: ''français''), c' est on [[lingaedje d' oyi]] (famile des [[lingaedjes romans]]), foirt sipårdou totavå l' Daegne. C' est onk des lingaedjes les pus eployîs dins les rlåcions eternåcionåles, estant lingaedje oficir di l' [[ONU]], di l' [[OTAN]] eyet di l' [[Union Uropeyinne]]. D' acostumwance, on l' cåze el [[France]], el [[Walonreye]] (Beldjike), el [[Swisse Romande]], å [[Kebek]] (Canada), el [[Louwiziane]], å [[Afrike coûtchantrece|Coûtchant d' l' Afrike]] et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne. Les cis ki djåzèt francès sont lomés francès-cåzant(e)s u francofones. == Istwere == Li francès a rexhou foû d' on [[vî lingaedje d' oyi]], k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel [[Tchanson da Roland (epopêye)|Tchanson Roland]] est scrîte. Å cminçmint, c' esteut l' pårler di l' Iye-di-France ([[Paris]]), mins il a stî spårdou pa les Rwès di France. E 1539, l' Ordonance di Villers-Cotterêts a decidé ki l' francès sereut l' seu lingaedje po les papîs d' djustice, replaeçant li [[latén]]. == Parintêye et rishonnance == Li francès fwait pårteye del famile des [[lingaedjes romans]], djustumint del binde d' oyi (come li [[picård]] ou l' [[normand]]). I s' rishonne bråmint avou ls ôtes lingaedjes del [[Lingaedjes romans dl' uesse|Romaneye occidentåle]] come li [[walon (lingaedje)|walon]] (ki c' est s' pus près parint e Beldjike), li [[catalan (lingaedje)|catalan]], l' [[itålyin (lingaedje)|itålyin]] ou co li [[liyonès (lingaedje)|liyonès]]. Li francès a rexhou foû d' on [[vî lingaedje d' oyi]], k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel [[Tchanson da Roland (epopêye)|Tchanson Roland]] est scrîte. == Croejhete do francès == {{Lka}} «[[Croejhete do francès]]». == Sacwants francès coinreces == *[[Francès do Kebek et do Canada|Francès do Kebek et do Canada]] * [[Francès d' Beldjike]] **[[Francès del Walonreye]] ** [[Francès d' Brussele]] *[[Francès del Suisse]] *[[Francès d' Afrike bijhrece]] **[[Aransiya]] == Sacwants varyistés istorikes do francès == * [[Portofrancès]] * [[Ancyin francès]] * [[Mîtrin francès]] * [[Francès preclassike]] * [[Francès classike]] * [[Francès modiene]] * [[Francès|Francès (d' asteure)]] ==Tabele contrastive des lingaedjes romans== Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin [[lingaedjes romans]]. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background:lightcoral; color:black" ! [[Walon]] !! [[Latén|Latén]] !! [[Espagnol]] !! [[Portuguès (lingaedje)|Portuguès]] !! [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] !! [[Liyonès (lingaedje)|Llïonés]] !! [[Sicilyin (lingaedje)|Sicilyin]] !! [[Francès (lingaedje)|Francès]] |- | an || annus || año || ano || anno || annu || annu || an |- | lingaedje || lingua || lengua || língua || lingua || llingua || linga || langue |- | boes || ligna || leña || lenha || legna || lleinna || ligna || bois |- | clé || clavis || llave || chave || chiave || chave || chiavi || clé |- | fumê || fumus || humo || fumo || fumo || fumu || fumu || fumée |- | clôre || claudere || cerrar || fechar || chiudere || pechare || chiuderi / serrari || fermer |- | fwait || factum || hecho || feito || fatto || feichu || fattu || fait |- | plin || planum || llano || chão || piano || chanu || chianu || plat |- | fî || filius || hijo || filho || figlio || fiyu || figghiu || fils |- | nute || noctem || noche || noite || notte || nueiche || notti || nuit |- | oeû || oculus || ojo || olho || occhio || gueyu || occhiu || œil |- | boulangî || pistor || panadero || padeiro || fornaio || panadeiru || furnaru / panifex || boulanger |} == Rilomés scrijheus et linwincieus do francès == * [[:Categoreye:Sicrijheus e francès|Rilomés scrijheus e francès]] * [[Rilomés Walons#e franc.C3.A8s|Rilomés Walons k' ont scrît e francès]] * [[Rilomés Walons#Linwincieus|Rilomés linwincieus walons k' ont studyî l' francès]] == {{HDVs}}== * [[Calcaedjes do francès]] * [[Croejhete do francès]] * [[Flaminaedje do francès]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/lingaedjes.html#frances18s Li francès å 18inme sieke] (e walon) * [http://rifondou.walon.org/culteure.html#frances Tuzaedjes di des sicrijheus e francès nén Francès] (e walon) * [https://web.archive.org/web/20110710123648/http://www.dicovia.com/dico/francais-wallon-de-forrieres/lettre-A/0-59 Dicsionaîre Francès-Walon] * [https://www.beljike.be/grammere-jenerale-walone/li-walon-one-langue-le-wallon-une-langue/4-sintacse-syntaxe/ Rimetante croejhete francès-walon] ([[Roger Viroux|Roger]] & [[Johan Viroux]]) {{Wiccionaire|francès}} {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes|Frances]] [[Categoreye:Francès|*]] [[Categoreye:Lingaedjes d' oyi]] 28f6714cr34o6sxc52qdpahd2pr9q30 0 25012 426651 420276 2026-09-03T11:42:59Z Lucyin 16 426651 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[gayel]] &gt; [[goydelike]] &gt; '''irlandès''' ---- L' '''irlandès''', c' est on [[lingaedje]] del brantche [[goydelike]] do [[gayel]], djåzé e l' [[Irlande]], disk' å djoû d' ouy. Code [[Côde ISO 639|ISO]]: '''ga''' == Vicansté == C' est on [[mancî lingaedje]] dispu k' les Irlandès ont cmincî a djåzer [[inglès]] å cmince do 20inme sieke. Gn av' pus k' les viyaedjes sol boird [[Oceyan Atlantike|del mer, å Coûtchant]], ki les djins l' cåzént co coramint. Mins l' govienmint a fwait ene foice pol raprinde azès scolîs. Di 5 a 10 åcint di cnoxhance passive diviè 1950, on-z a rpassé a 40 åcint dins les [[anêyes 1980]]. L' irlandès est divnou on [[Lingaedje oficir|lingaedje oficire]] del [[Kiminålté uropeyinne]] dispu li 1î d' djanvî 2007. Tos les pårlumintîs uropeyins irlandès si fjhèt èn oneur del djåzer. Tot rwaitant si motlî, li mot «&nbsp;[[Taoiseach|''taoiseach&nbsp;'']]» est sovint uzé po cåzer do tchîf do govienmint [[Irlande|irlandès]]. [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Monde celtike]] [[Categoreye:Gayel]] f773m1eb399br1y6fe5r39e78hapa7z 0 27399 426652 298651 2026-09-03T11:44:15Z Lucyin 16 426652 wikitext text/x-wiki On '''ton''', c'&nbsp;est li hôteu del vwè eployeye dins on lingaedje po fé l'&nbsp;diferince inte des mots. On-z eploye li hôteu del vwè dins tos les lingaedjes, metans po-z aspouyî so ene sacwè, fé ene diferince inte des sacwès, mostrer çou k' on rsint, dimander ene kesse, evnd. Mins on n' lome ci hôteu la on "ton" ki cwand c' est po fé l' diferince inte deus mots ki fjhèt ene [[pwaire minimom]] (ki sont les minmes, a pårt li ton, et k' ont deus sins diferins). Les tons sont-st eto lomés "toninmes" (minme famile ki [[Oyon (linwince)|foninme]], [[morfinme]], evnd). Bråmint des lingaedjes sol daegn ont des tons, a pus k' dins l' famile des [[lingaedjes induropeyins]]. E [[Chinwès (lingaedje)|chinwès]], cåzu totes les sillabes ont on ton et beacôp des mots n' sont diferins ki gråce å ton. Léjhoz l' årtike sol chinwès po vey des egzimpes. E [[Somali (lingaedje)|somali]], gn a nén des tons so totes les sillabes mins seulmint so ene sillabe di tchaeke mot. [[Category:Linwince]] [[Category:Tonal languages| ]] 61m9slslplk1etnnyk22c1zxq2sw786 0 27971 426653 420431 2026-09-03T11:44:36Z Lucyin 16 426653 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes djermanikes|djermanike]] &gt; '''almand''' ---- [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless|right]] [[Imådje:Legal status of German in the world.svg|thumb|upright=1.5|'''L' almand sol Daegne''']] [[Imådje:Knowledge German EU map.png|thumb|right|'''Cnoxhance di l' almand en Urope]] L' '''almand''', c' est on [[lingaedje]] djermanike, foirt sipårdou el Urope Mîtrinnrece et k' on cåze sovint a costé d' ôtes [[lingaedje coinrece]]s. On l' cåze el [[Almagne]], el [[Otriche]], el [[Swisse]], dins l' [[Kiminålté tîxhon-cåzante]] di [[Beldjike]] et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne. == Sacwantès piceures especiåles di l' almand == Les [[sustantif]]s prindèt ene grande lete : * [[Heimat]] (mot nén directumint ratournåve) * [[Wikt:Schafe|Schafe]] ([[Wikt:bedot|bedot]]) * [[Wikt:Zug|Zug]] ([[Wikt:trén|trén]]) * [[Semtex]] (no d' marke k' a dné «&nbsp;[[Zemtek|Zemtek&nbsp;]]» e walo, sorlon l' rîle do prononçaedje) Gn aveut ene viye lete [[ß]] k' a stî rcandjeye pa [[scrijha ss|ss]] å [[Rifondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996|rfondaedje ortografike di 1996]]. == {{HDVs}} == * [[Rifondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996]] * [[Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike]] * [[Lete ß]] =={{HDs}}== * [[:de:|Eciclopedeye Wikipedia e-n almand]] * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Almand|Mots et ratourneures almandes dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:de|Sacwants mots walons ratournés e-n almand]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes tîxhons]] [[Categoreye:Almand (lingaedje)|*]] anbi2s9s4o6gnza9mdtfmmfhj25ottf 0 29311 426654 414454 2026-09-03T11:44:58Z Lucyin 16 426654 wikitext text/x-wiki [[Imådje:Sino-Tibetan languages.png|thumb|200px|right|E rodje: plaeces k' on-z î dvize des lingaedjes sino-tibetins]] Li '''famile des lingaedjes sino-tibetins''' rashonne, pol moens, les lingaedjes [[Chinwès (lingaedje)|chinwès]], [[tibetin]]s eyet [[birman]]s, çou ki fwait a pô près 250 lingaedjes. Po çou k' est do nombe di cåzeus, c' est l' deujhinme famile di lingaedjes del daegn, après les [[lingaedjes induropeyins]]. == Loyéns inte les lingaedjes sino-tibetins == Mins nerén, li loyén etur les lingaedjes di cisse famile la n' est nén ossi acertiné ki, metans, li ci ki rashonne les lingaedjes indo-uropeyins. C' est pus målåjhey do rmete les lingaedjes sino-tibetins a onk l' ôte paski c' est sovint tos lingaedjes ki n' ont waire di morfolodjeye (å rvier des lingaedjes indo-uropeyins) et ki c' est mwints côps li morfolodjeye ki sieve a rmete des lingaedjes po vey s' i sont da ene minme famile. Avou ça ki : li chinwès eyet l' tibetin sont scrîts dispû lonmint, mins nén les ôtes lingaedjes del famile. [[Categoreye:Lingaedjes]] hibkjupqrafy3o2aa4l713iz4zromdm 0 29831 426655 418673 2026-09-03T11:45:21Z Lucyin 16 426655 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; tîxhon coûtchantrece &gt; bas-almand &gt; '''neyerlandès''' ---- {{Wiccionaire}} Li '''neyerlandès''', c' est l' lomaedje des [[lingaedjes tîxhons]] do boird del [[Mer do Nôr]], houte del [[Frize]] et disk' a [[Dunkere]]. == Neyerlandès djenerå == Li '''neyerlandès djenerå''' ('''N.Dj.''', e neyerlandès '''''Algemeen Nederlands''''' u '''''A.N.'''''), c' est on [[rifondaedje d' ene langue|rfondou]] [[lingaedje]] k' a stî adjinçné pås Flaminds, Braibantîs tîxhwès-cåzants et Holandès a cmincî do 15inme sieke. L' [[ortografeye]] d' asteure kiminça a-z esse ehåyeye e [[1849]]. Ey esse acceptêye come "bon scrijhaedje" del langue e [[1864]] el [[Beldjike]] ey e [[1883]] ezès [[Bas Payis]]. Li "neyerlandès djenerå" n' a stî ricnoxhou come [[lingaedje oficir]] el Beldjike k' pårti di 1878 (lwè De Laet), 1883 (lwè De Vigne-Coremans) et 1898 (lwè d' ewalisté). Ci-cial n' a stî possibe k' après on fel boutaedje do [[Mouvmint flamind]]. Li "neyerlandès djenerå" pout esse loukî come li prumî lingaedje oficir ki vént tot droet do [[vî francike]]. Asteure, li neyerlandès est l' lingaedje di tos les djoûs d' a pô près 23 miyons d' djins. Gn a co åk come 4 miyons kel djåznut come deujhinme langue. == Lomaedjes == Les pårlers des payis metou astok del [[Mer do Nôr]] estént lomés e [[latén]] del [[Moyinådje]] "''theodiscus''" k' a dné les mots locås "''dietsch''" u "''duutsch''" ([[:Wikt:tîxhwès|tîxhwès]]), et l' mot inglès "''dutch''".<ref>''Le néerlandais'', Fondåcion "''Stichting Ons Erfdeel''", 1981.</ref> Do tins des [[Bas Payis borguignons]], les djins d' avår la volît lomer leu lingaedje diferinnmint do "[[hôt almand]]" (''Hoch Deutsch''). Did la li mot "''nederduytsch''", pu, po mostrer l' diferince avou l' [[plat almand]], "Nederlandsch" (sicrît pol prumî côp e [[1482]]). A pårti del fén do 19inme sieke, po fé del reclame disconte di l' idêye tot fwaite ki l' flamind esteut grossir, on l' loma : "''Algemeen Beschaafd Nederlands''" ("A.B.N.", neyerlandès djenerå poli). On n' a leyî tchaire li "''Beschaafd''" ki dins les [[anêyes 1970]], po n' ritni ki l' alomåcion ''Algemeen Nederlands'' (A.N., neyerlandès djenerå). E walon, il est purade lomé "[[:Wikt:tîxhwès|tîxhwès]]", did la les nos d' plaece "tîxhwès Payis" (sipotchî e "''tchèpayis'"). Do trevén do [[Redjime holandès]], il est lomé "[[:Wikt:holandès|holandès]]", diferin do flamind come li scrît [[C.N. Simonon]] dins s' boket "Li langue nåcionåle : :''On-z ôt pårler ås Bas Payis / Di totes sôres di lingaedjes. / Vinoz vier cial, alez vier la, / C' est on novea ramadje. / On-z ôt '''flamind''', almand, francès, / '''Holandès'''. Kimint, diåle, / Pout on pretinde ki l' holandès / Soeye nosse langue nåcionåle !?'' Avou li ricnoxhance do neyerlandès come langue oficire el Beldjike al fén do 19inme s., on l' va aprinde dins les scoles. Mins adon, il est lomé "[[:Wikt:flamind|flamind]]". Insi, li tite d' ene rîlêye d' årtikes sol [[croejhete walone]] da [[Lucien Léonard]] parexhous e 1963 & 1966 dins les ''[[Cahiers wallons]]'' fourit :''"On ns aprind bén l' '''flamind'''; et l' walon, pocwè nén ?".''<ref>[[Cayés walons]] 1963 l° 7, pp. 137-156 & 1966 l° 10 pp. 149-156.</ref> [[File:Prumî aparexhaedje mot neyerlandès.jpg|thumb|Onk des prumîs aparexhaedje mot "neyerlandès" dins on tecse e walon, diviè 1985 (ordinairmint, on djheut "flamind")]] On n' trouve li mot walon "neyerlandès" k' e [[1985]], dizo l' cogne "''néèrlandès''" dins li [[gazete e walon]] "[[Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]]", foû del pene da [[Roger Viroux]]". Li [[rfondowe]] "neyerlandès" avou ristopaedje di l' [[ahiket]], a stî atåvlêye pås [[rfondeus]]. Mins on l' lome co todi pa des côps '''rifondou flamind''', å rgård do "[[rfondou walon]]". == Istwere do neyerlandès == [[Imådje:Niederfränkisches Sprachgebiet.PNG|thumb|Sipårdaedje do "Bas francike" li tayon direk do neyerlandès]] Li neyerlandès vént tot droet do "bas [[vî francike|francike]]". Li moyén neyerlandès, c' esteut li vî lingaedje sicrît el Holande ey el [[Flande]]. Mins i fourit foirt abandné el Flande do tins des [[Bas Payis espagnols]] pu [[Bas Payis otrichyins|otrichyins]] et do [[redjime francès]]. Come [[rifondaedje d' ene langue|rifondou lingaedje]], il a stî diswalpé a pårti do [[13inme sieke]], avou les scrijhaedjes da [[Jacob van Maerlant]], inte di zels "Van den Vos Reynaerde''" u "''Rijnart de Vos''" (Rinåd, li rnåd, ene [[ridoblete]]), ki rprind des [[fåves do vî vî tins]] so tinme do [[rnåd]] ki vout esse pus malén k' els ôtes, mins k' est todi groujhî. Li "neyerlandès" d' adon saetche purade do flamind, ca c' est [[Brudje]] k' st l' mwaisse veye economike do cotoû. Tot d' minme, e 1496, a rexhou on live (on motî !) amon van den Dorpe, a Anvers, avou les mots "flameng", "vlaemsch" et "Walsch" dins s' tite. I n' d' aréve co onk, e l' Bibioteke Mazarine a Paris. [[Imådje:Walch1.jpg|thumb|Tite do lîve di 1496]] [[Imådje:Antwerps liedboek 1544.png|thumb|Live di tchants d' Anverse, 1544]] Avou l' askepiaedje des [[Bas Payis borguignon]], [[Brussele (veye)|Brussele]] et [[Lovén]] vont divni pus rlomêyes. Adon, les traits do tîxhwès braibonî vont amoussî dins li scrît "neyerlandès" ([[miråke (teyåte)|miråke]] "Mariken van Nieumeghem"). E 16inme sieke, gn a l' guere inte les [[Bas Payis espagnols]] et l' novele [[Republike des Bas Payis]] ki vneut di si cvierser å [[protestantisse]]. Bråmint des ritches martchands et cotuzeus del Flande et do Braibant si vnît astaler a [[Misterdam]]. C' est vaila kel neyerlandès come on li cnoxhe asteure va vormint askepyî. Come po l' almand, onk des lives ki va miner a l' unité do scrijhaedje serè ene [[Bibe]] li "''Statenbijbel" ratournêye do l' ebreu et do grek, et cmandêye des "Estats djenerås", li pus hôte instance administrative del Holande. Ele fourit-st eplaideye a [[Leyde]] e 1637. Mins ci scrît neyerlandès la ni si spårdeut ki sol Holande, et nén sol Flande d' asteure. Li Holande et l' Flande d' asteure ni fourît rashonnêyes ki tins do [[Rweyåme Uni des Bas Payis]] (1816-1830). Adon, li "holandès" divna li lingaedje administratif di tot l' payis. Mins les "Bedjes" ni l' acceptît nén, çou ki mina al [[Revolucion bedje]]. :''Loukîz [[Revolucion bedje#Råjhons linwistikes|Råjhons linwistikes del revolucion bedje]].'' Les prumîs govienmints del Beldjike ni (ri)cnoxhît nén li neyerlandès come on rfondou lingaedje. C' est l' atuze di [[diyaleke]]s ki s' aplikéve a tos les lingaedjes do payis del Beldjike. Li [[26 di nôvimbe]] [[1894]], on djåze e neyerlandès pol prumî côp e [[Pårlumint]] bedje.<ref>"Mins nosse prezidint a ricnoxhou nosse droet cwand c' est k' on a djåzé li flamind voci po l' prumî côp. Rapinsez vs è bén: ç' a stî a l' seyance do 26 di nôvimbe di l' an passé. ([http://rifondou.walon.org/politike.html#paurlumint Spitch å Pårlumint bedje do deputé Schinler, li 10 d' awousse 1895]).</ref> E 1895, li deputé Schinler va responde e walon å Pårlumint, mins c' est po dmostrer... k' i n' î fåreut nén cåzer e "flamind". Ci n' est k' après li "lwè d' ewalisté" ([[1898]]) k' on-z a polou rinde djustice e neyerlandès el Beldjike. Adon, li rfondaedje pout felmint avanci. Les rfondeus ont bouté disk' aviè 1950. Après, gn a yeu sacwantès refômes di l' [[ortografeye]], li dierinne dins les [[anêyes 2000]]. Li grand motî do neyerlandès, kimincî al fén do 19inme sieke, avou des subzides di l' Estat bedje, n' a vudî ki dins les anêyes 1990. [[Imådje:Encyclopedie afbeelding.png|thumb|Imådjete do Wikipedia e neyerlandès]] Li neyerlandès est onk des pus vayants lingaedjes so l' [[eciclopedeye Wikipedia]]. == Rilomés scrijheus == (avou totes les cognes d' ortografeye, rifondowe u nén) * [[Jacob van Maerlant]] (1225-après 1291) * [[Pieter Corneliszoon Hooft]] (1581-1647) * [[Joost van den Vondel]] (1587-1679) * [[Michiel de Swaen]] (1654-1707) * [[Hendrik Conscience]] (1812-1883) * [[Eduard Douwes Dekker]] (di s' [[no d' pene]], ''Multatuli'', 1820-1887) * [[Jan Frans Willems]] (1793-1846) * [[Guido Gezelle]] (1830-1899) * [[Arnon Grunberg]] (scrijheu del [[djermêye Nics]]) * [[Ronald Giphart]] (scrijheu del [[djermêye Nics]]) == Corwaitaedje tecnike == === Croejhete === Li neyerlandès fwait åjheymint des mots d' [[aplacaedje tîxhon]] : * pan ([[:Wikt:paile|paile]]) + koek (biscûte) => pannenkoek ([[:Wikt:coukebake|coukebake]]) === Codjowaedje === {{Lka}} [[Codjowaedje e neyerlandès]] === Ratourneures === Sacwantès [[ratourneure]]s sont les minmes k' e walon : * ''Men moet niet op een been gaan'' (“on n' erva nén so ene djambe”, dijhêye po rboere ene deujhinme gote) Des ôtes sont diferinnes * vey Abråm (dispu 1980: vey Sara po les femes) : divni saedje. === Egzimpes di tecse === C' est l' ci del [[fåve do vî vî tins]] «[[Li Bijhe et l' Solea]]»: :''De noordenwind en de zon waren erover aan het redetwisten wie de sterkste was van hun beiden. Juist op dat moment kwam er een reiziger aan, die gehuld was in een warme mantel. Ze kwamen overeen dat degene die het eerst erin zou slagen de reiziger zijn mantel te doen uittrekken de sterkste zou worden geacht. De noordenwind begon toen uit alle macht te blazen, maar hoe harder ie blies, des te dichter trok de reiziger zijn mantel om zich heen, en ten langen leste gaf de noordenwind het op. Daarna begon de zon krachtig te stralen, en hierop trok de reiziger onmiddellijk zijn mantel uit. De noordenwind moest dus wel bekennen dat de zon van hun beiden de sterkste was.'' == Lingaedjes vijhéns == * Lingaedjes do payis ki vikèt dins li stindêye la k' on cåze neyerlandès come lingaedje oficir. ** [[Frizon]] (avou leu wikipedia) ** [[Limbordjwès]] ([[:li:Veurblaad|avou leu wikipedia]]) ** [[Plat tîxhwès]] (avou leu wikipedia) ** [[Tîxhwès braibançon]] (ricnoxhou del [[Kiminålté francesse]]). ** [[Wess-flamind]] ([[:vls:Voorblad|avou leu wikipedia]]) * Lingaedje espôrté ** [[Africanse]] ([[:af:Tuisblad|avou leu wikipedia]]) == Hårdêyes divintrinnes == * [[Spitron (linwince)#Les viebes ås spitrons e flamind ey e l' almand|Sipitrons e neyerlandès]] * [[no d' fijheu#Li no d' fijheu dins les ôtes lingaedjes|No d' fijheu]] e neyerlandès * [[Rimagnaedje di letes#Rimagnaedje dins des ôtes lingaedjes|Rimagnaedje di letes]] e neyerlandès * [[rinåd#Li rnåd dins les fåves do vî vî tins|Adrovaedje e vî neyerlandès do live "Van den Vos Reynaerde" da Jacob van Maerlant]] == Hårdêyes difoûtrinnes == * [http://rifondou.walon.org/politike.html#paurlumint Spitch e walon å pårlumint bedje e 1895 ki mostere li nén ricnoxhance do neyerlandès come on rfondou lingaedje] * [[Wikt:Categoreye:Neyerlandès|Pådje moennrece pol neyerlandès]] (sol [[Wiccionaire]]) == Sourdants == <References/> {{Commons|Category:Dutch language}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes tîxhons]] [[Categoreye:Flande]] [[Categoreye:Bas Payis]] [[Categoreye:Neyerlandès|*]] e8xp3sudu4xsba7mabu273tndqtmci1 0 33994 426609 389851 2026-09-03T11:19:11Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Grek (omonimeye)]] viè [[Grek (discramiaedje)]] 389850 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} * Li [[Grek (lingaedje)|grek]], c' est on lingaedje ki vént di l'[[indo-uropeyin]] yet k' est cåzé el [[Grece]]. * Li mot « grek », c' est eto el lomaedje des djins èç payis la. ae5gznhdyipus204mnnn4vbfsmhx0im 426611 426609 2026-09-03T11:21:28Z Lucyin 16 426611 wikitext text/x-wiki {{Omonimeye}} * Li [[Grek (lingaedje)]], c' est on lingaedje ki vént di l' [[induropeyin]] yet k' est cåzé e l' [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. ** Li [[vî grek]], c' est l' lingaedje tayon di ci-la, avou bråmint des scrîts do tins del [[Viye Grece]] * On « Grek », c' est ene djin ki dmeure et provni del [[Grece]]. 19bir89euh2wlfh8m4buhal8i8gp4db 0 34054 426656 423087 2026-09-03T11:45:52Z Lucyin 16 426656 wikitext text/x-wiki {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Portuguès |no_natif = ''Português'' |rilîjhaedje = {{IPA|[puɾtuˈɡeʃ]}} / {{IPA|[poʁtuˈɡes]}} |estats = [[Portugal]], [[Braezi]], [[Angola]], [[Môzambike]], [[Guinnêye-Bissaw]], [[Cap-Vert]], [[Timôr Ess]], [[Sint-Tômé eyet Prinpe]], [[Macau]] |djins = 270 miyons<ref>Ethnologue, 2024.</ref> |date = 2024 |classemint = 6 |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = SVO |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes romans dl' uesse|Romane occidentåle]] |fam5 = [[Lingaedjes ibero-romanes|Ibero-romane]] |fam6 = [[Binde galico-purtuguès]] |fam7 = '''Purtuguès''' |minortaire = [[Espagne]] (Olivença), [[Lussimbork]], [[Andôre]] |lwè = Lingaedje oficir di l' [[Union uropeyinne]], [[CPLP]], [[Mercosul]] eyet de l' [[Union afrikinne]]. |adjince = [[Acordo Ortográfico de 1990]] |iso1 = pt |iso2 = por |iso3 = por |glotto = port1283 |linguasphere = 51-AAA-a |adjince = [[Academeye des Sincis di Lisbonne]] eyet [[Academeye Braziyinne des Letes]] |egzeympe = <i>Todos os seres humanos nascem livres e iguais em dignidade e direitos. Dotados de razão e de consciência, devem agir uns para com os outros em espírito de fraternidade.</i> [[File:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|align="left"|thumb|alt=Mape des payis ewou on cåze purtuguès.|Mape des payis ewou on cåze purtuguès.]]}} Li '''portuguès''', c' est on [[lingaedje roman]] k' est l' [[lingaedje oficire]] do [[Portugal]] et di sacwants ôtes payis, colnijhîs des Portuguès ([[Braezi]], [[Mozambike]], [[Angola]], [[Vert Cap]], [[Sao Tomé et Principe]]). == Sourdants arabes do portuguès == Come po l' [[espagnol]], gn a ene cåkêye di mots (dipus d' 4000) do portuguès ki provnèt di l' [[arabe]]. == Portuguès et walon == Sorlon [[Jules-Joseph Pirot]], ki l' a-st aprins e Canada, li portuguès ravizreut sovint l' walon. Egzimpe : walon "[[Wikt:lénçoû|lénçoû]]", portuguès "[[Wikt:lençol|lençol]]". ==Tabele contrastive des lingaedjes romans== Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin [[lingaedjes romans]]. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background:lightcoral; color:black" ! [[Walon]] !! [[Latén|Latén]] !! [[Espagnol]] !! [[Portuguès (lingaedje)|Portuguès]] !! [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] !! [[Liyonès (lingaedje)|Llïonés]] !! [[Sicilyin (lingaedje)|Sicilyin]] !! [[Francès (lingaedje)|Francès]] |- | an || annus || año || ano || anno || annu || annu || an |- | lingaedje || lingua || lengua || língua || lingua || llingua || linga || langue |- | boes || ligna || leña || lenha || legna || lleinna || ligna || bois |- | clé || clavis || llave || chave || chiave || chave || chiavi || clé |- | fumê || fumus || humo || fumo || fumo || fumu || fumu || fumée |- | clôre || claudere || cerrar || fechar || chiudere || pechare || chiuderi / serrari || fermer |- | fwait || factum || hecho || feito || fatto || feichu || fattu || fait |- | plin || planum || llano || chão || piano || chanu || chianu || plat |- | fî || filius || hijo || filho || figlio || fiyu || figghiu || fils |- | nute || noctem || noche || noite || notte || nueiche || notti || nuit |- | oeû || oculus || ojo || olho || occhio || gueyu || occhiu || œil |- | boulangî || pistor || panadero || padeiro || fornaio || panadeiru || furnaru / panifex || boulanger |} {{Wiccionaire|portuguès}} == {{HDs}} == (sol [[Wiccionaire]] walon) * [[Wikt:Categoreye:Portuguès|Pårteye portuguesse do Wiccionaire]] * [[Wikt:Categoreye:Mots_portuguès|Mots portuguès dedja studyîs]] * [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:pt|Mots walons ratournés e portuguès]] {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Portugal]] omhwsl3cuoat5chxk5n681d0mfpiige 0 34066 426657 406523 2026-09-03T11:46:39Z Lucyin 16 426657 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes eslåves|eslåve]] &gt; famile nonnrece &gt; '''crowåte''' Li '''crowate''' (e crowate : ''hrvatski''), c' est l' varyisté rfondowe do [[Yougoslåve (lingaedje)|yougoslåve]], k' est on [[lingaedje]] [[lingaedjes eslåves|eslåve]] coûtchantrece cåzé, el [[Crowaceye]]. == Linwistike == [[Imådje:Croatian_dialects_in_Cro_and_BiH_1.PNG|right|150px]] === Infôrmåcions === Côde: * [[ISO 639-1]]: '''hr''' * [[ISO 639-2]]: '''hrv (scr)''' * [[ISO 639-3]]: '''hrv''' [[Imådje:Bascanska ploca.jpg|thumb|right|100px|Crowate 1100.]] [[Imådje:Vatican Croatian Prayer Book.jpg|thumb|right|100px|Crowate 1380-1400.]] Alfabet do crowate; {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF; text-align:center" | style="width:3em"| A a | style="width:3em"| B b | style="width:3em"| C c | style="width:3em"| Č č | style="width:3em"| Ć ć | style="width:3em"| D d | style="width:3em"| Đ đ |- | Dž dž | E e | F f | G g | H h | I i | J j |- | K k | L l | Lj lj | M m | N n | Nj nj | O o |- | P p | R r | S s | Š š | T t | U u | V v |- | Z z | Ž ž |(ie) |(ŕ) | | | |} == Egzimpe di tecse == * e crowate: Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sviješću i trebaju jedno prema drugome postupati u duhu bratstva. * ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. (prumî årtike del [[Declaråcion univiersele des droets del djin]]) == {{HD}} == * [http://www.ihjj.hr/ Institut pol lingaedje crowate] == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Lingaedjes d' Urope]] bh9xg6r8az45b8pjsho50759qtrpmih 0 34115 426658 426541 2026-09-03T11:47:03Z Lucyin 16 426658 wikitext text/x-wiki {{po|flamind|flamind (discramiaedje)}} [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[lingaedjes djermanikes|tîxhon]] &gt; [[bas almand]] &gt; [[neyerlandès]] ; '''wess-flamind''' Li '''wess-flamind''' (e ç' lingaedje la '''West-Vlams'''), c' est l' [[flamind (lingaedjes di Flande)|flamind]] cåzé e l' [[province di Flande coûtchantrece]] del [[Beldjike]], e l' [[Flande francesse]], ey a l' ouwess del [[Flande zelandesse]] (ezès [[Bas Payis]]). Côde ISO : '''vls''' == Vicansté == Il a l' air co bén vicant el Beldjike, veyanmint li nombe d' årtikes so leu [[Wikipedia]]. Çoula pôreut calfeye askepyî on [[rfondaedje]] ''de facto''. Mins i n' a nole ricnoxhance oficire vinant del [[Flande]]. Il est moriveus el Flande francesse. Come politike linwistike, on saye d' î rmete do [[neyerlandès]] standård purade ki d' fé raprinde do wess-flamind. == Kékès piceures do wess-flamind == Les mots scrîts avou "ui" e neyerlandès si scrijhèt avou uu ([[Wikt:huus|huus]], [[Wikt:Luuk|Luuk]]). Did la ci [[toitche-linwe]] ci. {{Listen|filename=Vls toitche-linwe rut ut hus.ogg|title="toitche-linwe e flamind"|description=(ruut uut ut huus)}} :''tès e ruut uut ut huus'' [tès ë rut ut ut hus] (nl = ''er is een ruit uit het huis'') (gn a on cwårea foû del måjhon) :''en o trènt rènt et erèn'' [ën otrènt rènt ëtërèn] (nl = ''en als het regent, regent het erin'') (et cwand i ploût, i ploût ådvins) :''en kou dat a dor a'' [ën koudatadora] (nl = ''en koud dat je daar hebt'') (et c' est froed k' t' as, laddé)<ref>emile da Louise De Neef, 11 d' avri 2019.</ref> == Sicrijheus e wess-flamind == * [[Guido Gezelle]] == Tchanteus e wess-flamind == * [[Arno (tchanteu)|Arno]] * [[Filip Cauwelier]] =={{HD}}== * [[:vls:Voorblad|Mwaisse pådje do Wikipedia flamind]] * (sol [[Wiccionaire]]) ** [[Wikt:Categoreye:Flamind|Mots et ratourneures wess-flaminds dedja studyîs e walon sol Wiccionaire]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:vls|Sacwants mots walons ratournés e wess-flamind]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes tîxhons]] [[Categoreye:Flande]] [[Categoreye:Neyerlandès]] [[Categoreye:Lingaedjes coinreces del Beldjike]] [[Categoreye:Lingaedjes coinreces del France]] 1m8mthz8h34wglwkwqn2mdij8irfpab 0 36853 426612 328596 2026-09-03T11:21:49Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Indo-uropeyin]] viè [[Induropeyin]] 328596 wikitext text/x-wiki [[Categoreye:Moirts lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes]] L' '''indo-uropeyin''', c' est on forveyou [[lingaedje]], [[erî-rfwait]] tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les [[lingaedjes indo-uropeyins]]. == Istwere di l' atuze == L' atuze a stî atåvlêye e [[1813]] pa [[Thomas Young]] (èn [[Inglès]], ki n' esteut nén on linwincieus, mins on [[docteur]]). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la. == Berce linwistike des lingaedjes indo-uropeyins == L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' [[Anatoleye]] la a pô près 9000 and did ci.<ref>Remco Bouckaert, k' a bouté so 207 mots-parints di 103 lingaedjes diferins, inte di zels li walon</ref> I s' a spårdou viè l' [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] ([[lingaedjes romans]], tîxhons, eslaves, [[gayel]]s, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] (lingaedje iranyins et indyins). == Egzimpes d' eployaedje di indo-uropeyin dins l' etimolodjeye do walon == * [[Wikt:waitî|waitî]] : [[tayon-bodje]] [[francike]] ([[erî-rfwait]]) * "wahta" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje [[tîxhon]] (erî-rfwait) * "wahtwō" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje indo-uropeyin (erî-rfwait) * "weǵ-" (“esse frisse, esse binåjhe, esse rewoeyî”) (adon parint did lon avou l' neyerlandès et l' almand «wachten», et l' inglès «awake»). {{HD}} [[Categoreye : |Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) {{==S}} <references/> s6kyikci5nmaafm5e3qihpbx786rtit 426614 426612 2026-09-03T11:24:49Z Lucyin 16 426614 wikitext text/x-wiki L' '''induropeyin'''<ref>cogne ki permete di s' schouwer di l' [[ahiket]] k' i gn a dins «ind'''o-u'''ropeyin»</ref> (davance : indo-uropeyin), c' est on forveyou [[lingaedje]], [[erî-rfwait]] tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les [[lingaedjes indo-uropeyins]]. == Istwere di l' atuze == L' atuze a stî atåvlêye e [[1813]] pa [[Thomas Young]] (èn [[Inglès]], ki n' esteut nén on linwincieus, mins on [[docteur]]). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la. == Berce linwistike des lingaedjes indo-uropeyins == L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' [[Anatoleye]] la a pô près 9000 and did ci.<ref>Remco Bouckaert, k' a bouté so 207 mots-parints di 103 lingaedjes diferins, inte di zels li walon</ref> I s' a spårdou viè l' [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] ([[lingaedjes romans]], tîxhons, eslaves, [[gayel]]s, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] (lingaedje iranyins et indyins). == Egzimpes d' eployaedje di indo-uropeyin dins l' etimolodjeye do walon == * [[Wikt:waitî|waitî]] : [[tayon-bodje]] [[francike]] ([[erî-rfwait]]) * "wahta" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje [[tîxhon]] (erî-rfwait) * "wahtwō" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje indo-uropeyin (erî-rfwait) * "weǵ-" (“esse frisse, esse binåjhe, esse rewoeyî”) (adon parint did lon avou l' neyerlandès et l' almand «wachten», et l' inglès «awake»). == {{HD}} == [[Categoreye : |Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) == Sourdants == [[Categoreye:Moirts lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes]] qubhkvx8p0ovw9zt9d9kpw2xmc2u7ok 426616 426614 2026-09-03T11:27:05Z Lucyin 16 426616 wikitext text/x-wiki L' '''induropeyin'''<ref>cogne ki permete di s' schouwer di l' [[ahiket]] k' i gn a dins «ind'''o-u'''ropeyin»</ref> (davance : indo-uropeyin), c' est on forveyou [[lingaedje]], [[erî-rfwait]] tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les '''lingaedjes induropeyins'''. == Istwere di l' atuze == L' atuze a stî atåvlêye e [[1813]] pa [[Thomas Young]] (èn [[Inglès]], ki n' esteut nén on linwincieus, mins on [[docteur]]). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la. == Berce linwistike des lingaedjes indo-uropeyins == L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' [[Anatoleye]] la a pô près 9000 and did ci.<ref>Remco Bouckaert, k' a bouté so 207 mots-parints di 103 lingaedjes diferins, inte di zels li walon</ref> I s' a spårdou viè l' [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] ([[lingaedjes romans]], tîxhons, eslaves, [[gayel]]s, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] (lingaedje iranyins et indyins). == Egzimpes d' eployaedje di indo-uropeyin dins l' etimolodjeye do walon == * [[Wikt:waitî|waitî]] : [[tayon-bodje]] [[francike]] ([[erî-rfwait]]) * "wahta" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje [[tîxhon]] (erî-rfwait) * "wahtwō" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje indo-uropeyin (erî-rfwait) * "weǵ-" (“esse frisse, esse binåjhe, esse rewoeyî”) (adon parint did lon avou l' neyerlandès et l' almand «wachten», et l' inglès «awake»). == {{HD}} == [[Categoreye : |Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) == Sourdants == [[Categoreye:Moirts lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes]] ps7hlumpidtl9vidr8yytxvl954klv3 426617 426616 2026-09-03T11:27:53Z Lucyin 16 426617 wikitext text/x-wiki L' '''induropeyin'''<ref>cogne ki permete di s' schouwer di l' [[ahiket]] k' i gn a dins «ind'''o-u'''ropeyin»; eployî insi sol [[Wiccionaire]].</ref> (davance : indo-uropeyin), c' est on forveyou [[lingaedje]], [[erî-rfwait]] tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les '''lingaedjes induropeyins'''. == Istwere di l' atuze == L' atuze a stî atåvlêye e [[1813]] pa [[Thomas Young]] (èn [[Inglès]], ki n' esteut nén on linwincieus, mins on [[docteur]]). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la. == Berce linwistike des lingaedjes indo-uropeyins == L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' [[Anatoleye]] la a pô près 9000 and did ci.<ref>Remco Bouckaert, k' a bouté so 207 mots-parints di 103 lingaedjes diferins, inte di zels li walon</ref> I s' a spårdou viè l' [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] ([[lingaedjes romans]], tîxhons, eslaves, [[gayel]]s, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] (lingaedje iranyins et indyins). == Egzimpes d' eployaedje di indo-uropeyin dins l' etimolodjeye do walon == * [[Wikt:waitî|waitî]] : [[tayon-bodje]] [[francike]] ([[erî-rfwait]]) * "wahta" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje [[tîxhon]] (erî-rfwait) * "wahtwō" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje indo-uropeyin (erî-rfwait) * "weǵ-" (“esse frisse, esse binåjhe, esse rewoeyî”) (adon parint did lon avou l' neyerlandès et l' almand «wachten», et l' inglès «awake»). == {{HD}} == [[Categoreye : |Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) == Sourdants == [[Categoreye:Moirts lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes]] 52152obrkwp0x28u5ilolli7ckvme7v 426618 426617 2026-09-03T11:28:22Z Lucyin 16 426618 wikitext text/x-wiki L' '''induropeyin'''<ref>cogne ki permete di s' schouwer di l' [[ahiket]] k' i gn a dins «ind'''o-u'''ropeyin»; eployî insi sol [[Wiccionaire]].</ref> (davance : indo-uropeyin), c' est on forveyou [[lingaedje]], [[erî-rfwait]] tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les '''lingaedjes induropeyins'''. == Istwere di l' atuze == L' atuze a stî atåvlêye e [[1813]] pa [[Thomas Young]] (èn [[Inglès]], ki n' esteut nén on linwincieus, mins on [[docteur]]). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la. == Berce linwistike des lingaedjes induropeyins == L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' [[Anatoleye]] la a pô près 9000 and did ci.<ref>Remco Bouckaert, k' a bouté so 207 mots-parints di 103 lingaedjes diferins, inte di zels li walon</ref> I s' a spårdou viè l' [[Coûtchant (costé del Daegne)|Coûtchant]] ([[lingaedjes romans]], tîxhons, eslaves, [[gayel]]s, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' [[Levant (costé del Daegne)|Levant]] (lingaedje iranyins et indyins). == Egzimpes d' eployaedje di induropeyin dins l' etimolodjeye do walon == * [[Wikt:waitî|waitî]] : [[tayon-bodje]] [[francike]] ([[erî-rfwait]]) * "wahta" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje [[tîxhon]] (erî-rfwait) * "wahtwō" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje indo-uropeyin (erî-rfwait) * "weǵ-" (“esse frisse, esse binåjhe, esse rewoeyî”) (adon parint did lon avou l' neyerlandès et l' almand «wachten», et l' inglès «awake»). == {{HD}} == [[Categoreye : |Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin]] (dedja studyîs sol [[Wiccionaire]]) == Sourdants == [[Categoreye:Moirts lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes]] spf6e67szclotkow93rrx8mjc0yagq5 0 36942 426600 426556 2026-09-03T10:40:39Z Lucyin 16 426600 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|thumb|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes]] [[Imådje:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|thumb|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδύσσεια)» e latén «Odýsseia», c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant des carpetes. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !</poem></i><ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commons|Category:Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] rz06x06ivx7h3rzmboutl6wy819g2z7 426670 426600 2026-09-03T11:55:23Z Lucyin 16 426670 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|thumb|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes]] [[Imådje:John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|thumb|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus», li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant des carpetes. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !</poem></i><ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commons|Category:Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] 2k3ra1jzpqw5aun8itp4gy8i0xe4h7n 0 39367 426659 308823 2026-09-03T11:47:25Z Lucyin 16 426659 wikitext text/x-wiki [[djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; '''lingaedjes tîxhons''' ---- Les '''lingaedjes tîxhons''' ces les lingaedjes ki sourdèt di l' [[indo-uropeyin]], et ki s' ont diswalpé inte les [[lingaedjes eslåves]] (å [[Levant]]), et les lingaedjes [[gayel]]s pu [[lingaedje roman|romans]] å [[Coûtchant]]. == Mwaissès piceures == {{dal}} == Rindjmint == {{Lka}} [[Wikipedia:Pordjet lingaedjes del Daegne#lingaedjes tîxhons]] [[Categoreye:Lingaedjes tîxhons|*]] tqu9b7uihu65prici5q480hk3kohvw0 0 40809 426660 423085 2026-09-03T11:47:45Z Lucyin 16 426660 wikitext text/x-wiki [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] &gt; [[induropeyin]] &gt; [[Lingaedjes romans|italike]] &gt; '''aragonès''' ---- [[Imådje:Linguistic map Southwestern Europe-II.gif |thumb|251px|Spårdaedje des langues e l' Espagne (1000-2000)]] L' '''aragonès''' (dins ç' lingaedje la : ''aragonés''), c' est on [[lingaedje roman]] co djåzé dins les viyaedjes di montinne [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di l' [[Aragon (contrêye otonome)|Aragon]], et ki s' raprind eto a [[Saragosse]]. L' aragounès, eshonne avou l' [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]], l' asturiyin, l' [[Occitan|occitan]], li [[Catalan (lingaedje)|catalan]], li basca eyet l' galicyin, sont les lingues ricnoxhowes pa l' [[Espagne]]. Il est [[Djivêye des lingaedje diswalpés so Wikipedia|diswalpé so Wikipedia]]. Côde : '''an'''. === Istwere === Come li [[castiyan]] et li [[Liyonès (lingaedje)|Liyonès]], l' aragonès s' a spårdou di [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] avou l' [[riconcwesse di l' Espagne musulmane]]. Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî. Loukîz tot çoula sol vicante mape. === Vicansté === [[File:Afitches esplicreces aragonès enute.jpg|thumb|Afitche so l' vicansté di l' aragonès ouy ([[Wikt:güe|güe]])]] Li [[Catalan (lingaedje)|catalan]], li [[Basse (lingaedje)|bassue]], li galicien, l'aragonais, l'asturyin, l'[[occitan]] et li [[Liyonès (lingaedje)|liyonès]] sont les lingaedjes ki l'[[Espagne|Etat Espagnol]] ricognoxh dins l'Carta Ewropeye des lingaedjes. ==== Statut ==== C' est onk des pus mancîs des lingaedjes romans, sapinse a l' [[Unesco]]. Ca i n' a nou statut oficire, nén ddja e l' [[contrêye otonome (Espagne)|contrêye otonome]] d' [[Aragon (contrêye otonome)|Aragon]], la k' il a skepyî. ==== Consyince linwistike ==== Les djins kel cåznut normåldimint n' ont nén l' consyince di djåzer ene vraiye [[langue]]. Bråmint dijhnut "[[Wikt:patués|patués]]". ==== Ovraedje des ravicantisses ==== Les [[ravicantisse]]s di l' aragonès ont-st eplaidî enawaire deus spès lives avou tos les pondants et les djondants. Li prumî « Li lingaedje aragonès e 21inme sieke » fwait 154 pådjes e-n espagnol avou des imådjes et des grafikes, + 35 e-n inglès (ratournaedje do mwaisse tecse). Gn a la on corwaitaedje di tos les costés del langue : li spårdaedje, les accints, l’ istwere, les Belès Letes, l’ ehåyaedje do statut (e castiyan « normalisación »), des studias sociolinwistikes foirt sipepieus, les lwès a vey avou l’ lingaedje, li tchanson, li teyåte, et on cataloke des lives disk’ e 2013 (p. 95 a 143 !!!). Pu ene djivêye des soces ki boutnut sol lingaedje (60, k’ i gn a). + 45 dramatikes et bindes di tchanteus + 27 djins ou soces ki s’ ocupnut des medias : Daegntoele, radio, tévé, fimes, gazetes, evnd. Li deujhinme, c' est "l' aragonès e 2014", avou totes les dnêyes po ciste anêye la, rimetowes ås anêyes di dvant.<ref>[[Lucyin Mahin]], [http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=1838 14inme raploû di l' ALCEM]</ref> {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Lingaedjes romans]] mbgm9293k2k27v0mkh2znv3jidol2cd 0 43409 426661 423097 2026-09-03T11:48:12Z Lucyin 16 426661 wikitext text/x-wiki {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Sicul |no_natif = ''sicilianu'' |rilîjhaedje = {{IPA|[siʃʃiˈljaːnu]}} |estats = [[Itålye]] ([[Sicilye]], bijhe del [[Calabre]], Nonne del [[Poulye]]) |djins = 5.000.000 |date = 2024 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = SVO |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes italo-dalmates]] |fam5 = '''Sicul''' |minortaire = - |lwè = Ricnoxhou come lingaedje coinrece (Lwè d' l' Itålye n. 482/1999). |adjince = [[Cademia Siciliana]] |iso1 = scn |iso2 = scn |iso3 = scn |glotto = sici1248 |linguasphere = 51-AAA-f |egzeympe = <i>Tutti l'éssiri umani nàscinu lìbbiri e uguali in dignità e diritti. Iddi sunnu dutati di ragiuni e di cuscenza e anu a agiri l'unu versu l'àutru cu spiritu di fratillanza.</i> |mapa = [[File:Idioma siciliano.png|thumb|Mape avou les edroets ewou çk' el '''sicilyin''' est cåzé.]]}} [[File:Idioma siciliano.PNG|thumb|Mape avou les edroets ewou çk' el '''sicilyin''' est cåzé.]] [[File:WIKITONGUES- Paola speaking Italian and Sicilian.webm|thumb|Ene videyo d' ene comere ki djåze e '''sicilyin'''.]] [[File:WIKITONGUES- Steven speaking Sicilian.webm|thumb|Èn estazunyin ki dvize èç lingaedje la.]] Li '''sicilyin''' (lomé eto pacô '''tchitcholyin'''<ref>[[G. Sfasie]], papî sol maltès, {{Ran}} 84, ivier 2017-2018; mins l' mot «[[Wikt:Tchitcholyin|Tchitcholyin]]» pout esse rissintou come veyou d' mwaijhe pårt.</ref>, c' est l' [[lingaedje do payis]] del [[Sicile]]. I rsaetche bråmint d' l' itålyin, mins a wangnî dandjreus des apoirts des peupes k' ont passé dins l' iye (Normands, Arabes...). Lu-minme a dné bråmint des mots å [[maltès (lingaedje)|maltès]]. ==Tabele contrastive des lingaedjes romans== Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin [[lingaedjes romans]]. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background:lightcoral; color:black" ! [[Walon]] !! [[Latén|Latén]] !! [[Espagnol]] !! [[Portuguès (lingaedje)|Portuguès]] !! [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] !! [[Liyonès (lingaedje)|Llïonés]] !! [[Sicilyin (lingaedje)|Sicilyin]] !! [[Francès (lingaedje)|Francès]] |- | an || annus || año || ano || anno || annu || annu || an |- | lingaedje || lingua || lengua || língua || lingua || llingua || linga || langue |- | boes || ligna || leña || lenha || legna || lleinna || ligna || bois |- | clé || clavis || llave || chave || chiave || chave || chiavi || clé |- | fumê || fumus || humo || fumo || fumo || fumu || fumu || fumée |- | clôre || claudere || cerrar || fechar || chiudere || pechare || chiuderi / serrari || fermer |- | fwait || factum || hecho || feito || fatto || feichu || fattu || fait |- | plin || planum || llano || chão || piano || chanu || chianu || plat |- | fî || filius || hijo || filho || figlio || fiyu || figghiu || fils |- | nute || noctem || noche || noite || notte || nueiche || notti || nuit |- | oeû || oculus || ojo || olho || occhio || gueyu || occhiu || œil |- | boulangî || pistor || panadero || padeiro || fornaio || panadeiru || furnaru / panifex || boulanger |} Code iso: '''scn''' == {{HDs}} == * [[:scn:|Eciclopedeye Wikipedia en inglès]] * (sol [[Wiccionaire]] walon) ** [[Wikt:Categoreye:Sicilyin|Mwaisse pådje do sicilyin]] ** [[Wikt:Categoreye:Mots sicilyins|Mots sicilyins dedja studyîs e walon]] ** [[Wikt:Sipeciås:Pages_liées/Modele:scn|Sacwants mots walons ratournés e sicilyin]] == Sourdant == {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Lingaedjes]] nb6d5w1bym2vxqubdi9o8dfb7an0vn6 0 43918 426662 423669 2026-09-03T11:48:38Z Lucyin 16 426662 wikitext text/x-wiki {{po|itålyin|itålyin (discramiaedje)}} {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Italyin |no_natif = ''italiano'' |rilîjhaedje = {{IPA|[itaˈljaːno]}} |estats = [[Itålye]], [[Suisse]], [[Sint-Marin]], [[Vatican]], [[Croacye]] eyet [[Slovuneye]] (coinreçmint) |djins = 67.000.000 (natifs), 85.000.000 (totå) |date = 2024 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = SVO |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes italo-dalmates|Italo-dalmate]] |fam5 = '''Italyin''' |minortaire = [[Eritrêye]], [[Libeye]], [[Somaliye]], [[Etiopeye]] |lwè = Lingaedje oficir di l' [[Itålye]], del [[Suisse]], di [[Sint-Marin]] eyet do [[Vatican]]. |adjince = [[Accademia della Crusca]] |iso1 = it |iso2 = ita |iso3 = ita |glotto = ital1285 |linguasphere = 51-AAA-a |egzeympe = <i>Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza.</i> |[[Map Italophone World - updated.png|thumb|Mape k' i mostere ewou çki l' '''itålyin''' est dvizé&nbsp; e bleu, come lingaedje manaedjrece ubén d' mame&nbsp;; e vert, come lingaedje impôrtant u nén oficir.]]}} [[File:Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|thumb|Luçon po scrire al mwin dins ene escole itålyinne.]] [[File:WIKITONGUES- Paola speaking Italian and Sicilian.webm|thumb|Ene comere ki cåze e-n '''itålyin''', mins eto e [[Sicilyin (lingaedje)|sicilyin]].]] [[File:It-Vangeli.ogg|thumb|Èn eredjistrumint e-n '''itålyin'''.]] L' '''itålyin''' (pa côp [[riscôpé]] a li '''tålyin'''), (''italiano'' u ''lingua italiana'') fwait pårteye del famile des [[Indo-uropeyin|lingas indo-europeyinnes]]. Li linga italyinne s' a fwait cnoxhe pa l' voye del literateure eyet, disk' å sike di dvinant, n' esteut cåzêye ki pa des ptitès minorités. L' istwere di l' italyin, c' est do côp l' istwere di l' afirmåcion do dialeke literaire del Toscane, ki, gråce å contribucion des grands scrijheus et poetes di c' redjon la (come [[Dante Alighieri]]<ref>Dante a scrit e si ovraedje [http://www.danteonline.it/italiano/opere2.asp De vulgari eloquentia 1, XII]</ref> "Tote lo que le italianos produce in poesia se appella siciliano"., [[Francesco Petrarca]], [[Giovanni Boccaccio]]) eyet å grand rôle d' economeye eyet d' comiece ki Florence a prins tins do [[Moyinådje]], s' a spårdou dins tote li peninsol italyinne. L' italyin est ene des lingas oficires di l' [[Union Uropeyinne]] ey i gn a kékès 70.000.000 di cåzants. Côde [[ISO 639|ISO]]: '''it''' == Istwere del linga italyinne == L' italyin d' ouy a come båze li florentin literaire eployî e "Trecento" (XIVe sike) pa Dante, Petrarca et Boccaccio, influenced pa li linga sicilyinne literaire k' a stî fwaite pal Sicole Sicilyinne da Jacopo da Lentini eyet sol modele do latén. Pol long tins, l' italyin a stî reclô dins l' uzaedje literaire : li linga n' esteut nén cåzêye pol peupe, ki continouwéve a djvizer avou les lingas locåles.<ref>Vittorio Coletti, ''Storia della lingua'', Treccani, 2011.</ref> L' uzaedje di l' italyin a cmincî a creche après l' nexhance do Royåme d' Itåleye, cwand ci linga la a stî fwaite linga oficire. Å d' ouy, l' italyin a cåzu tot rimplaecî les lingas redjonåles dins les veyes les pus grandes. Dins les provinces, å rviers, si l' italyin est l' linga k' on cåze li pus, l' uzaedje des lingas redjonåles est co mo spårdou. === Do latén vulgaire å l' italyin vulgaire === Pizer ki l' italyin vént d' on dret d' fiyåcion do latén pôreut esse sibeut : l' italyin est l' minme linga ki les Romins djvizént, k' a paser on long chemin d' evoluccion disk' a l' italyin d' ouy. === Do florentin vulgaire å l' italyin === L' italyin d' asteure dischind do florentin vulgaire do XIIIe sike. Emey les elemints di l' italyin d' asteure ki n' si trouvèt nén dins d' ôtes dialekes d' Itåleye et ki sont prôpes å florentin, i gn a li rcloyaedje do "e" protonike eyet l' evoluccion do nexe latén -RI- e -I-. == Djeyografeye del linga == Il est cåzé e l' [[Itåleye]], el [[Swisse]] (10% del populåcion) et dins les estats wice ki l' egrigråcion italyinne a stî importante ([[Estats-Unis]], [[Ostraleye]], [[Canada]], [[Beldjike]], [[France]], [[Almagne]]). Il est linga oficire eto a San Marino eyet å Vatican. L' italyin est sovint comprins eyet djvizé eto pa les [[Espagne|Spagnols]], les [[Albaneye|Albanès]] eyet les [[Maltès (lingaedje)|Maltès]]. == Activité des martchands eyet les lingas vulgaires italyinnes == Tins do Moiyen Ådje, l' Itåleye esteut on carrefour des voyes di comiece, gråce al prezince des foitès republiks marinnes come Veneze, Djene, Pize eyet Amalfi. Les excandjes di martchandijhe ont moenné a des contaks continus etur les martchands italyins eyet les peupes di linga foresitire.<ref>''Attività mercantili e volgari italiani'', Enciclopedia Treccani.</ref> C' est l’ RAI (tévé d' estat itålyinne) k’ a-st aprindou a tos les Itålyins a djåzer li hôt itålyin après l' [[deujhinme guere daegnrece]].<ref>Massimo Di-Giusti, ''Le frioulan, de lyriques grecs à internet'', raploû d' [[Pwetî]] so les mancîs lingaedjes, 6 & 7 d' avri 2018</ref> == Itålyin, Latén, Walon eyet d' ôtes lingas == Vocial ene tåvlea di comparåjhon etur li latén, l' itålyin, li walon eyet d' ôtes [[Lingaedjes romans|lingas romanes]]. == Dialekes eyet lingas romanes == [[File:Linguistic_map_of_Italy.png|thumb|Lingas d' Itåleye.]] Avou l' rwinne di l' Imperi romin d' oucident, li latén vulgaire si maxhéve avou les dialekes des peupes latinizés, dnant nexhance ås lingas neolatines.<ref>E. Villa, ''Manuale di linguistica'', p. 9.</ref> I gn a bråmint d' lingas romanes k' ont on statut oficire : el purtuguer, el spagnol, el francès, l' italyin, el roumin eyet l' catalan. I gn a eto d' ôtes lingas k' ont yeu on djudjmint d' ricnoxhance : l' occiton, l' arpitan, l' aromun, el sarde,<ref>Amos Cardia, ''S'italianu in Sardìnnia'', Iskra, 2006, p. 92. ISBN 9788890136757</ref> el corse, el friulan, el ladin, el romanche, l' asturiyin, l' aragounès, el liyonès,<ref>Abel Pardo Fernández, [https://www.peterlang.com/document/1108745 ''Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche''], Peter Lang, 2011, pp. 81-144. ISBN 9783631595558</ref> el venicyin, el lombård, l' emilyin, el piemuntès, el napolitin,<ref>[https://www.treccani.it/enciclopedia/dialetti-meridionali_(Enciclopedia-dell'Italiano)/ ''Dialetti meridionali'', Enciclopedia Treccani].</ref> el sicilyin, eyet l' istriote. L' italyin a dmoré pol long tins come li linga des letres k' ont rprins li florentin do XIVe sike. C' est Pietro Bembo k' a preposté li florentin come modele di linga.<ref>Lorenzo Renzi et Alvise Andreose, ''Manuale di linguistica e filologia romanza'', Il Mulino, 2015, pp. 44-45.</ref> Disk' å XIXe sike, on ptit pårt del populåcion cåzéve l' italyin. Alessandro Manzoni djheut e 1806 ki l' italyin "pote dicer se quasi como un lingua morte".<ref>Sergio Salvi, ''L'Italia non esiste'', CAMUNIA, 1996, p. 112. ISBN 9788877672049</ref> E 1861, kékès 2,5% del populåcion djvizéve italyin secundo Tullio De Mauro,<ref>Tullio De Mauro, ''Storia linguistica dell'Italia unita'', 1970, p. 43.</ref> u 10% secundo Arrigo Castellani.<ref>Arrigo Castellani, "Quanti erano gli italofoni nel 1861?", ''Studi linguistici italiani'', 1982, pp. 3-26.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |- style="background: #f2f2f2;" ! [[Latén]] !! [[Sicilyin (lingaedje)|Sicilyin]] !! [[Interlingua]] !! [[Walon]] !! [[Lombård]] !! [[Venicyin (lingaedje)|Venicyin]] !! [[Liyonès (lingaedje)|Liyonès]] !! [[Espagnol (lingaedje)|Espagnol]]!! [[Itålyin (lingaedje)|Itålyin]] |- | annus || annu || anno || an || ann || ano || annu || año || anno |- | lingua || lingua || lingua || linga || lengua || lengua || llingua || lengua || lingua |- | oculus || occhiu || oculo || ouy || œgg || ocio || gueyu || ojo || occhio |- | clavis || chiavi || clave || clé || ciav || ciave || chave || llave || chiave |- | filius || figghiu || filio || fî || fieu || fio || fiyu || hijo || figlio |- | noctem || notti || nocte || nute || nocc || note || nueiche || noche || notte |- | factum || fattu || facto || fwait || fat || fato || feichu || hecho || fatto |- | planum || chjanu || plano || plin || cian || pian || chanu || llano || piano |- | ligna || ligna || ligna || lenye || legna || legna || lleinna || leña || legna |- | fumus || fumu || fumo || foumî || fumm || fumo || fumu || humo || fumo |} == Academeye del Crusca == L' Accademia della Crusca a pol but d' "asoutni li linga italyinne come fondamint di l' identité del nåcion".<ref>''Statuto dell'Accademia della Crusca''.</ref> Elle overe so l' etimolodjeye eyet les neolodjijhas.<ref>''Gruppo Incipit'', Accademia della Crusca.</ref> == Notis == <references/> == Sourdants == {{Lingaedjes romans}} [[Categoreye:Itålyin (lingaedje)|*]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Itåleye]] [[Categoreye:Lingaedjes romans]] 53y4uo0x4alqim5l8p0jyu5ief8wc53 0 50806 426601 393776 2026-09-03T11:08:49Z Lucyin 16 426601 wikitext text/x-wiki Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li '''grek''' a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]{{?}}.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li '''grek''' est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et l' [[Albaneye]], on payis metou djondant. Mins on l' cåze eto å dfoû d' ces deus payis la. Metans :<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do '''grek''' el [[Grece]], asteure.]] Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] hcebf8yjsx48w615pom8hj3wfxrgo1h 426602 426601 2026-09-03T11:10:18Z Lucyin 16 426602 wikitext text/x-wiki Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li '''grek''' a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]{{?}}.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li '''grek''' est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et [[Chipe]]. Mins on l' cåze eto å dfoû d' ces deus payis la, metans e l' [[Albaneye]], on payis metou djondant l' Grece.<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do '''grek''' el [[Grece]], asteure.]] Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] 86rse0ku2xfq0uvt7axddboevyd17p0 426603 426602 2026-09-03T11:11:08Z Lucyin 16 /* Istwere */ 426603 wikitext text/x-wiki Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li grek a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]{{?}}.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li '''grek''' est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et [[Chipe]]. Mins on l' cåze eto å dfoû d' ces deus payis la, metans e l' [[Albaneye]], on payis metou djondant l' Grece.<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do '''grek''' el [[Grece]], asteure.]] Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] pl3g5r5qh4nacfom9r5ga9vay0kxd8o 426604 426603 2026-09-03T11:11:23Z Lucyin 16 /* Djeyografeye */ 426604 wikitext text/x-wiki Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li grek a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]{{?}}.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li grek est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et [[Chipe]]. Mins on l' cåze eto å dfoû d' ces deus payis la, metans e l' [[Albaneye]], on payis metou djondant l' Grece.<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do '''grek''' el [[Grece]], asteure.]] Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] dltvpw6lvts9t4pwfbazfdjj431hf0n 426605 426604 2026-09-03T11:12:18Z Lucyin 16 426605 wikitext text/x-wiki {{po|grek et Grek|grek (discramiaedje)}} [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do '''grek''' el [[Grece]], asteure.]] Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé el [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li grek a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]{{?}}.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li grek est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et [[Chipe]]. Mins on l' cåze eto å dfoû d' ces deus payis la, metans e l' [[Albaneye]], on payis metou djondant l' Grece.<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] 21od80lhhnro5ws7s7c2z79905sy1s7 426606 426605 2026-09-03T11:13:16Z Lucyin 16 426606 wikitext text/x-wiki {{po|grek et Grek|grek (discramiaedje)}} [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do grek e l' [[Grece]], asteure.]] Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé e l' [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li grek a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]{{?}}.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li grek est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et [[Chîpe]]. Mins on l' cåze eto ådfoû d' ces deus payis la, metans e l' [[Albaneye]], on payis metou djondant l' Grece.<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] hvje1pt80ls1hndfg96qb7g4qalj99q 426607 426606 2026-09-03T11:16:02Z Lucyin 16 426607 wikitext text/x-wiki {{po|grek et Grek|grek (discramiaedje)}} [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do grek e l' [[Grece]], asteure.]] Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé e l' [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I si scrît avou èn alfabet a pårt, l' [[alfabet grek]]. I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li grek a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]. Al [[Rinexhance]] ey après, il a divnou on mwaisse sourdant po fé des [[noûmot]]s sincieus.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li grek est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et [[Chîpe]]. Mins on l' cåze eto ådfoû d' ces deus payis la, metans e l' [[Albaneye]], on payis metou djondant l' Grece.<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] 2jw0n8vr6jtw5gzri126y8p5c0551i1 426608 426607 2026-09-03T11:18:36Z Lucyin 16 426608 wikitext text/x-wiki {{po|grek et Grek|grek (discramiaedje)}} [[Imådje:Modern Greek dialects en.svg|vignette|Mape des diyalekes do grek e l' [[Grece]], asteure.]] Li '''grek''', c' est on lingaedje ki vént di l' [[indo-uropeyin]]. I dmeure oficirmint cåzé e l' [[Grece]] ey e [[Chîpe]]. I si scrît avou èn alfabet a pårt, l' [[alfabet grek]]. I n' fåt nén maxhî li '''grek modiene''' u l' '''grek d' asteure''' avou l' [[vî grek]], k' est on cronoleke pus ancyin.<ref name=":0">http://www.differencebetween.net/language/difference-between-ancient-and-modern-greek/</ref> Côde ISO: '''el''' == Istwere == Li grek, c' est eto l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' [[evandjîle sint Mår]], li prumî a awè stî sicrît, l' [[ouve des Apoisses]] et les [[letes sint På]] ont stî scrîtes e vî grek. Li grek a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'[[Impire Bizantin]]. Al [[Rinexhance]] ey après, il a divnou on mwaisse sourdant po fé des [[noûmot]]s sincieus.<ref name=":0" /> == Djeyografeye == Asteure, li grek est cåzé oficirmint dins deus payis li [[Grece]] et [[Chîpe]]. Mins on l' cåze eto ådfoû d' ces deus payis la, metans e l' [[Albaneye]], on payis metou djondant l' Grece.<ref>https://www.donneesmondiales.com/langues/grec.php</ref> == Diyalekes == Li grek a ossu sacwants diyalekes. == Referinces eyet sourdants == [[Categoreye:Grece]] [[Categoreye:Lingaedjes]] sl1pn1wtb1x9v8ka0h7p0u0izusyerq 0 52450 426663 406518 2026-09-03T11:49:55Z Lucyin 16 426663 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} [[Imådje:Idioma bosnio dentro del serbo croata.png|thumb|Wice k' i gn a do bleu foncé, c' est låvå k' on cåze li varyisté '''bosnyinne''' do [[Yougoslåve (lingaedje)|yougoslåve]].]] Li '''bosnyin''', c'est l' varyisté rfondowe do [[Yougoslåve (lingaedje)|yougoslåve]], k est on [[lingaedje induropeyin]], divizé e l' [[Bosneye]] . [[Imådje:WIKITONGUES- Mirela speaking Bosnian.webm|thumb|Ene comere ki cåze ci lingaedje la.]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Bosneye]] [[Categoreye:Lingaedjes indo-uropeyins]] ogehlvls0zoz28v47oekh3c2ikegl8a 0 54669 426597 426595 2026-09-02T15:34:59Z Solwève 8941 /* Tchanson e walon */ 426597 wikitext text/x-wiki {{Info calindrî grigoryin}} {{Naiviaedje anêye}} == Ça s' a passé ciste anêye la == === Etrevéns a vey avou l' walon === * Li [[Fiesse ås lingaedjes walons]] si ténrè a [[Lidje]] li 30 di may. * ''[[On èsté avou lès powêtes walons (videyos)|On èsté avou lès powêtes walons]]'', on pordjet di [[Lorint Hendschel]] ==== Lives e walon ==== [[Imådje:Coviete Cwate paskeyes d' asteure.png|thumb]] * ''[[Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là]]'' ([[Jean Colot]]) * ''[[Lès-avirètes da Pinocchio]]'' (ratourné pa [[Jean-Luc Fauconnier]] ey enimådjî pa [[Jacques Raes]]) * [[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]] ([[Lucien Mahin]]) * ''[[Jèlique èyèt Cîcîle (novele)|Jèlique èyèt Cîcîle]]'' ([[Michel Philippart]]) * ''Mwaîjès rèscontes '' ([[Jean Hamblenne]]) * ''Li coûsse dèl Royinne-Bihe'' ([[Jacques Warnier]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|49}}) * ''Césâr à Djibloû'' ([[Jacques Desmet]]) * ''Lès sints è leûs viladjes : Dèl minme sôte'' ([[Bernard Louis]]) ([[Littérature dialectale d'aujourd'hui (coleccion d' lives)|LDA]] {{l°|50}}) * ''[[Roger Tabareux]] - Chronique de vie en prose et en poésie'' ([[Joëlle Spierkel]])<ref>https://relis-namurwes.be/tabareux.htm</ref> Live e francès kissemé d' walon: * Françoise Lambert et [[Joël Thiry]], ''Le poirier qui ne voulait pas grandir'' ==== Lives et studias sol walon ==== * ''La Revanche de l’Arbre'' ([[Henri Simon]] et [[Patrick Leterme]]) (live di l' operå k' a stî fwait e 2025 a pårti do powinme «[[Li moirt di l' åbe]]»)<ref>https://labelcypres.com/2026/01/15/la-revanche-de-larbre-patrick-leterme-cyp4670/</ref> * ''Impressions d’automne 2025'' come sicoleu d’ walon ([[Lucien Mahin]])<ref>https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf</ref> * [[So les spales do novea djoû (powezeyes)|So les spales do novea djoû]] : cayé d' esplicaedjes ([[Julien Noël]])<ref>https://objectifplumes.be/dossiers-pedagogiques/su-les-spales-do-novia-djou-sur-les-epaules-du-jour-nouveau</ref> * ''Hommage à [[André Henin]]'' (coleccion [[Memwere walone (coleccion)|Memwere walone]]) * [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Gattermayer_sarde_walon.pdf De sa cittadí de Casteddu djiusk'à vile di Sint-Houbert - ''Du sarde aux langues de Wallonie, d’une minorité linguistique à une autre : La sauvegarde linguistique doit-elle, peut elle empêcher la disparition d’une langue ?''] (Rossana Gattermayer) * ''[https://statistiques.cfwb.be/fileadmin/sites/ccfwb/uploads/documents/Zoom_Langues_endogenes_vdef.pdf Langues régionales endogènes de Wallonie : représentations, pratiques et évaluation d’un dispositif déployé en Fédération Wallonie-Bruxelles]'' (Laura De Guissmé) * ''Wallon en campagne'' ([[Luc Baufay]])<ref>https://www.lavenir.net/regions/namur/2026/07/23/a-fosses-la-ville-luc-baufay-remet-le-wallon-au-vert-TXEWAYEDOVDE3ACWACXQSD5PUE/</ref> ==== Pris ==== * [[Pris Émile Lempereur]] : [[Annie Rak]] po ''« Busiâjes ô long d’ène vîe »'' (finalisse : [[Julien Noël]])<ref>''[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/05/12/prix-emile-lempereur-2026-laureate/ « Prix Émile Lempereur 2026 : la lauréate »]'', dins [[Li Cayé et les Courts Tins]], 12 di may 2026.</ref><ref>[https://www.facebook.com/watch/?v=1556230545926239 Videyo do rmetaedje do pris å fiestival walon di Tcheslet, li 10 di may 2026] (so Fesse-bok).</ref> * [[Pris del Federåcion Walonreye-Brussele|Pris do Rcweraedje filolodjike del Federåcion Walonreye-Brussele]] : [[Charles Botos]] po ''Édition critique d’''Èl roûze dè sinte Èrnèle ''de Georges Willame''<ref>''[https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/prix-de-loeuvre-philologique-consacree-aux-langues-regionales-2025-le-laureat Prix de l’œuvre philologique consacrée aux langues régionales 2025 : le lauréat]'', sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live, 30 di may 2026.</ref> ==== Tchanson e walon ==== * ''Li rawète dès soçons po d' bon'' : deujhinme [[sitroete plake]] da [[Willy Marchal]] et Léon Jacot (Les soçons podbon) * ''[https://relis-namurwes.be/doc/tabareux/VoyedispenesChant.mp3 Vôye di spènes]'' : cåzaedjes di [[Roger Tabareux]] metous e muzike et tchantés pa [[Xavier Bernier]] ==== Propôzicions di politike linwistike ==== * [https://www.culture.be/index.php?eID=tx_nawsecuredl&u=0&g=0&hash=b878609baa24e4e947977ee9c54c5108be3a0437&file=fileadmin/sites/culture/upload/culture_super_editor/culture_editor/documents/Gouvernance_culturelle/Conseil_LF/CLPL-avis_init11_20260512.pdf Advize {{l°|11}} (12 di may 2026)] do [[Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes]] sol transmetaedje des lingaedjes do payis === Etrevéns a vey avou l' Walonreye === === Etrevéns a vey avou l' Beldjike === === Ôtes etrevéns === * 3 d' djanvî : [[Disdjocaedje di Nicolás Maduro påzès Uyessês|Kidnapigne]] di [[Nicolás Maduro]], li prezidint do [[Venezwela]] pås [[Estats Unis|Amerikins]], a môde d' måle keure d' èn [[estat-vweyou]] å rgård do [[droet eternåcionå]]. * [[Guere disconte l' Iran]] == Ont morou ciste anêye la == === Rilomés Walons et waloneus === * [[7 di djanvî]]: [[Nicole Goffart]] eyet [[Jeannine Hansenne]] * [[16 di djanvî]]: [[José Schoovaerts]] * [[26 di fevrî]]: [[Guy Fontaine]] * [[5 di may]]: [[Willy Leroy]] === Ôtès djins === * [[14 di måss]]: [[Jürgen Habermas]] == Sourdants == [[Categoreye:Date]] 8g8cpuajn8cd664g881vqk4t0jtym8w 0 54778 426664 423423 2026-09-03T11:50:22Z Lucyin 16 426664 wikitext text/x-wiki {{po|Liyonès|Liyonès (discramiaedje)}}{{Riscrire e rfondou}}{{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Liyonès |no_natif = ''Llïonés'' |rilîjhaedje = {{IPA|[ʎʝo̝ˈnes]}} |estats = [[Espagne]], [[Portugal]] |djins = 55.000 (2026)<ref>[https://elfueyu.net/ Asociación de la Llingua Llïonesa El Fueyu]</ref> |date = 2026 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = SVO |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes romans dl' uesse|Romane occidentåle]] |fam5 = [[Lingaedjes ibero-romanes|Ibero-romane]] |fam6 = [[Binde linwistike liyonès]] |fam7 = '''Liyonès''' |minortaire = [[Espagne]] |lwè = Statut d' autonomeye di Castile-et-Lion. Tcharte europeyinne des lingaedjes redjonås ou des tchitès djins. |adjince = - |iso1 = roa |iso2 = roa |iso3 = roa-lli |glotto = leon1245 |linguasphere = 51-AAA-cc |adjince = Normatizåcion pa consinsu grafike sicrît dispoy l' Edje Meyen (s.X) |egzeympe = <i>Tolos homes nacen llibres ye iguales en dinidá y dreichos, y pula razón y la sua conciencia tienen que portase fraternálmente unos cun outros.</i> [[File:Iber-Romance languages.png|align="left"|thumb|alt=Mape linwistike do cåzion ibérique: li vert mostere li lingaedje liyonès.|Mape linwistike do cåzion ibérique : li vert mostere li lingaedje liyonès.]]}} Li '''liyonès''' (''Llïonés'' ou ''Llingua Llïonesa'' e liyonès), c' est on [[Lingaedjes romans|lingaedje roman]]<ref>Ça fwait : li liyonès vént del minme famile ki l' catalan, l' italyin, li francès ou l' [[Walon (lingaedje)|walon]].</ref> ki fwait pårteye del troke ibero-roman. Il est cåzé dins les provinces di Liyon, Zamora et Salamanca e l' [[Espagne]], mins eto dins l' distrik di Bragança e l' [[Portugal]]. Mins, houte do distrik di Bragança, i gn a des prouves k' on cåzéve liyonès dins des ôtes teritweres do Portugal d' ouy ki vnèt do [[Rweyåme di Leyone]].<ref>{{fr}} Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Univiersité di Salamanca, 1959, pp. 245-257."</ref> Eshonne avou l' asturyin et l' mirandès, i fôrmêye li binde linwistike liyonès. Li liyonès est ricnoxhou come lingaedje dizo l' côde Linguasphere 51-AAA-cc<ref>[https://books.google.it/books?id=RULUzAEACAAJ 1999/2000 Linguasphere register (Llïonés)]</ref>. == Nos == Li lingaedje lomé « '''liyonès''' » cnoxhe d' ôtes nos, e walon. Il est télcô lomé « '''leyonès''' », virpus « '''asturyin-leyonès''' » come e [[Espagnol (lingaedje)|spagnol]] : « ''asturiano-leonès'' ». == Istwere == Li liyonès vint tot droet do [[patwès latén]]. Ci n' est nén ene evolucion do latén classike, mins do lingaedje do peupe après li spårdåedje di l' [[Impire romin]]. Come li [[castiyan]] et l' [[aragonès]], l' asturyin s' a spårdou di [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] avou l' [[riconcwesse di l' Espagne musulmane]] (loukîz l' bodjante mape). Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî. === Prumîs documints === Tins do [[Moyinådje]], li liyonès esteut li mwaisse lingaedje et l' lingaedje oficir do [[Rweyåme di Leyone]]<ref>{{fr}} Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454.</ref>. {{dal}} Il esteut eployî al cour di [[rweyåme di Leyone]] et on l' trouve mo sovint dins les documints di l' administråcion et les papîs d' justice di ç' tins la, divant li spotchaedje linwistike do [[castiyan]].<ref>Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.</ref><ref>Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.</ref> Po l' escrijhaedje, li prumire prouve, k' on pinsive esse li pus viye d' on [[Lingaedjes romans|lingaedje roman]] dins l' [[cåziyon iberike]], c' est l' documint trové dins l' Årtchive del Catedråle di [[Leyone (veye)|Leyone]]. C' est li « ''Nodicia de Kesos'' », on documint di l' an 959. Ci tecse la vint do moustî d' Sint-Djusse et pasteur a Rozuela (k' a disparexhou ouy et k' esteut metou sol comene d' Ardón). Li liyonès fourit li [[lingaedje oficir]] del documintåcion liyonijhe<ref>Koch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3.</ref> disk’ å 14inme sieke, moumint k’ il a stî replaeçî på castiyan dins les tanceleriyes eyet rweri come on lingaedje del boke<ref>Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.</ref>. Li liyonès si consolide come on lingaedje å Moyinådje avou on rfondou definyî, tant pol sintacse ki pol croejhete ou l’ motlî, rashiou so ene nôrme pa consensus grafike etur les scrijheus eyet les notaires k’ el eployént, tant pol sistinme des noms ki pol sistinme des verbes.<ref>María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Editeu: Univiersité di Liyon, 1996. ISBN 84-7719-551-X.</ref> Bråmint des ovraedjes eyet des scrijheus sicrivèt avou ene foite influence do liyonès, come Antonio Torquemada.<ref>Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.</ref> Li lingaedje liyonès conte ouy (e 2026) 55.000 cåzeus d’ aprindaedje<ref>[https://web.archive.org/web/20250718230738/http://elfueyu.net/ Asociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026]</ref> come lingaedje del mame. Il est e strapance podbon po disparetre, sins nule ricnoxhance divant les lwès, et divant les sayes d’ assimilaedje pås lingaedjes d’ astok k’ on cåze pus voltî. === Eredjaedje literere et akademike dins l' Province di Salamanca === Minme si s'-n' uzaedje oficir a discrexhou avou l' tins, li liyonès a dmoré dins l' tuzance. I gn a des traces ki contèt bråmint sol liyonès dins l' literature des 15inme et 16inme siekes, aprume dins les pîces di [[teyåte]] des bierdjîs.<ref>López-Morales, H. (1967). [http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/elementos-leoneses-en-la-lengua-del-teatro-pastoril-de-los-siglo-xv-y-xvi/html/98d6e1af-f0c7-4087-a6fc-96c6bd1100bd%201.html Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.]</ref> Li llïonés n' est nén seulmint on lingaedje di populåcion, mins eto on lingaedje di kreaedje literere dins l' Province di Salamanca. Dins les [[15inme sieke|siekes XV]] et [[16inme sieke|XVI]], li liyonès aparexhe dins l' teyåte da Juan del Enzina<ref>Encina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206.</ref>, sinsimå dins s' ''Obra del Entremés'' et ses ''Églogas'' (ki mostrèt l' vitalité do lingaedje dins ç' dominne la), come on lingaedje diferin do castiyan.<ref>Humberto López Morales. Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. 1967</ref> Plu târd, e l' [[18inme sieke|sieke XVIII]], l' scrijhaedje Diego de Torres Villarroel, liyî a l' Univiersité di Salamanca, a continué l' tradicion linwistike del redjon pa l' uzaedje d' elemints liyonès dins s' ''Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte''.<ref>Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.</ref> Cisse prezince literere et teyåtråle des awteurs di Salamanca prouve ki li liyonès esteut on [[lingaedje]] di uzaedje fonccionel et di kreaedje kulturel dins l' cité di Salamanca et si redjon, juske å cominçmint di l' remplaeçaedje linwistike pa l' castiyan e l' Epoke Moderne. === Evolucion å vintinme sieke === A l' atake do 20inme sieke, on grand boket pol ricnoxhance do lingaedje a stî l' eplaidaedje do live « ''Cuentos en dialecto leonés'' » da Caitano Galán Bardón, en 1907.<ref>Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.</ref> Cist ovraedje la a moenné ene foite temognaedje sol foice di scrire et l' otonomeye tuzançrece do llïonés. Tot passant pol 20inme sieke, les studes sol lingaedje liyonès fourît mo rshonnous, del morfolodjeye disk’ al sintacse, el motlî ou l’ dialectolodjeye.<ref>Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.</ref> Li dominne do liyonès a cnoxhou des grands candjmints.<ref>Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. Gaetano Macchiaroli-John Benjamins.Napoli-Amsterdam. pp. 235-252.</ref> Deus varietés ont diswalpé leus prôpes rifondous : l' asturyin, en 1981, k' a fwait ene croejhete po l' Asturiye<ref>Martínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173 </ref>, et l' mirandès, k' a fwait parey pol Tierra de Miranda et l' [[Portugal]], en 1999.<ref>Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173</ref> Li liyonès est li lingaedje istorike d' ewou vegnèt ls asturyin et les mirandès d' ouy. Adon, li binde liyonès comprind asteure troes lingaedjes : li liyonès lu-minme, li mirandès et l' asturyin. == Statut== Li lingaedje liyonès a stî ricnoxhou a livea redjonå [[Espagne|spagnol]] dins l' Estatuto de Autonomía de Castilla y León, wice k' il est noté k' i gn a ene proteccion specifike, on-z î lît : <i>"Li liyonès sarà objet d' ene protecçion especifiche da pårt des institutions po si valêr particuliér dins l' patrimwène linwistike del Comunåté. Si protecçion, uzaedje eyet promocion seront objet d' on rîlêye (régulation).</i>"<ref>Pus precismint, dins l' artike 5 (reformé pa la Ley Orgánica 14/2007, del 30 di novembre 2007): ''El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.''</ref> Cisse ricnoxhance la est dins l' cadje do patrimwène lingaedje del Comunåté di Castilla y León, avou on focus especifike sol llïonés. Li castiyan (lengua castellana) est protexhou come langue comune, mins li liyonès a ene protecçion "especifiche" et proméssions di réglementåcion po s' uzaedje et promocion.<ref>[https://rm.coe.int/spain-7th-evaluation-report-en/1680b1f237 Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17]</ref> ===UNESCO=== D' après ls rîles di l' UNESCO, li liyonès est ricnoxhou come ene lingaedje otonome emey les [[Lingaedjes romans|lingaedjes romanes]], mins il est e categorijhî come « e strapance podbon ». D' après l' ''Atlas of the World’s Languages in Danger''<ref>Wurm, Stephen A., ''Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing'', UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550.</ref>, ça vout dire ki li lingaedje n' est pus dvizêye ki pa ls ancyins. Li metaedje do liyonès dins l' Atlas di l' UNESCO (pådje 55, "Leonese") dene ene porteccion et ene ricnoxhance a pårt do castiyan. Ci ricnoxhance la oblidje les govienmints a rprinde des mzeures po wårder ci patrimoenne la di l' umanité.<ref name="UNESCOAtlas">Wurm, Stephen A., ''Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing'', UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550</ref> === Li liyonès eyet li Consey di l' Urope=== Li lingaedje liyonès est rapoyî pal ''Chåte uropeyinne des lingaedjes coinreces ou d' minorité''. Dins s' setinme rapoirt d' avaluaedje publiyî e 2024 (MIN-LANG (2024)17), li Comitî d' esperti do Consey di l' Urope a corwaitî li rshon d' l' Espagne po çou ki revint å liyonès dins li Comunåté d' Castile eyet Liyon.<ref>[https://rm.coe.int/spain-7th-evaluation-report-en/1680b1f237 Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17]</ref> Li Consey di l' Urope rmarke k' i gn a yeu des mîres (↗) ezès studes eyet li rcwerance so li liyonès dins les univiersités (artike 7.1.h), eyet po haler å lon les discriminåcions so l' uzaedje do lingaedje (artike 7.2). Mins nerén, li Comitî mostre on rlaye (↘) pol nwaidance des dmandes des cåzeus eyet l' manke d' on rorganisse di consey oficir (artike 7.4). Po l' oficirité, li rapoirt dit ki l' Espagne ni rispete nén co (＝) ses egadjmints po fovori l' uzaedje do liyonès dins l' boke eyet l' sicrijhaedje dins li vicaedje publik (artike 7.1.c, d), ni dins l' acsegnmint (artike 7.1.f). === Vicansté === C' est on lingaedje foirt mancî, veyanmint k' i n' a pont di statut oficire, nén ddja dins les deus [[Contrêye otonome (Espagne)|contrêyes otonomes]] la k' il a skepyî, l' [[Astureye (contrêye otonome)|Astureye]] et l' [[Castiye-et-Leyon (contrêye otonome)|Castiye-et-Leyon]]. == Univiersité == Å d' ouy, li liyonès a yeu on hôt livea d' ricnoxhance dins ls univiersités d' [[Urope]]. On fel egzimpe, c' est l' ercwerance da Raúl Sánchez Prieto, Vice-recteur di l' Univiersité di Salamanca, k' a ricnoxhou l' liyonès come lingaedje coinrece del redjon d' Salamanca dins l' Coimbra Group.<ref>Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792</ref> Eto, li linwistike comparêye etur l' [[Itålyin (lingaedje)|itålyin]] et l' liyonès a stî l' sudjet d' monografeyes eplaideyes e l' [[Almagne]], tot mostrant ki l' liyonès est on sistinme otonome studyî disk' å livea d' doctorat.<ref>Pardo Fernández, Abel (2011): [https://www.peterlang.com/document/1108745 Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche], vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.</ref> === Tecnolodjeye et modiennijhaedje === L' uzaedje do liyonès a l' ere di l' infôrmatike est mostré pa l' uzaedje des novelès tecnolodjeyes d' infôrmåcion et d' comunicåcion. Li ricwerance da Abel Pardo Fernández sol liyonès et les TIC (2008) erlouke a l' importance po l' avni, po wårder et po spårder li lingaedje. <ref>Pardo Fernández, Abel (2008): [https://www.peterlang.com/document/1105385 El Llïonés y las Tics]. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271</ref> == Filolodjeye == Li ricwerance sincieuse sol liyonès a permetou d' defini si rîlêye, si istwere et si djudjmint d' ouy. Corwaitaedje istorike : les studes sol vî liyonès (''Altleonesisch'') mosternut si contribucion dins les documints do [[13inme sieke]].<ref>Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.</ref> Il est ricnoxhou come on sistinme prôpe emey les lingaedjes iberikes.<ref>Borrego Nieto, J., "El leonés", dins Alvar, M. (Ed.), ''Manual de dialectología hispánica'', Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173</ref> Morfolodjeye et motlî : les pondants et les djondants del croejhete ont stî bén studyîs.<ref>Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, ''Estudios sobre la conjugación Leonesa'', 1896.</ref> Li motlî d' ouy est bén documinté eto.<ref>Le Men Loyer, J., ''Léxico del leonés actual'', Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002.</ref> Sociolinwistike : li sitouwåcion do liyonès est comparêye åzès ôtes pititès lingaedjes, come li frizon do nôrd, po studyî li fôrmåcion d' ene varyisté rifondowe dins des cominåltés partådjeyes. L' influence do liyonès dins Salamanca<ref>Robles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516.</ref> e l' redjon d' Estremadura est documintêye eto, tot mostrant ki l' liyonès s' a stindou po dner on fond d' lingaedje foirt diferin do castiyan.<ref name="AlvarExtremadura">Manuel Alvar (Ed.), ''Manual de dialectología hispánica. El Español de España'', Ariel, Barçulone, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173</ref> Li sicole italyinne di filolodjeye romane a todi dné del plaece pol lingaedje liyonès, tot l' ricnoxhant come ene coxhe otonome dins l' panorama des lingaedjes do Coûtchant. Des filologues, come Gerhard Rohlfs et Carlo Tagliavini, ont studyî les pårticulartés fonetikes do liyonès come ene viye et precieuse wårdeye po comprinde l' evolucion do latén.<ref>Rohlfs, Gerhard, ''Estudios sobre el léxico románico'', Gredos, 1979.</ref> <ref>Tagliavini, Carlo, ''Le origini delle lingue neolatine'', Patron, Bologne, 1982. ISBN 8855504657</ref> Dins cisse prôspictive la, li filologue Francesco Avolio a fwait s'-n' idêye des « lingaedjes soeurs ». Li liyonès a l' minme idintité ki les lingaedjes di nåcion, paski si diferince vint d' on costé politike et istorike, nén d' si linguistike. <ref>Avolio, Francesco, [https://www.carocci.it/prodotto/lingue-e-dialetti-ditalia?srsltid=AfmBOor6hVxqvpK7iCVlfcj0VgecfZDtu_4FzerqDKH2QGuwnwEXHizg ''Lingue e dialetti d'Italia''], Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035</ref> == Pårticulartés d' scrijhaedje et d' fonetike == La lenga liyonès eploye on sistinme d' [[ortografeye]] (ou norme grafike) pa convencion, ki est basî sol consensus grafike dempuîs l' Edad Meya ([[Moyinådje|Moyen Ådje]]). On r'trouve des influences (grafeyes etimologikes ou solucions arcaïkes veyowes dins les documints do Royåme di Liyon) po afirmî l' otonomeye del lenga. En rsumé, l' ortografeye liyonès est on "consensus grafike" émerdjant, nén imposé pa ene académie unike, mins construit pa l' pråtike des scrijhaedjes. Kékes des caracteristikes grafikes les pus étendowes et ki l' diferenciet des lengaes d' alantour sont : *Uzaedje do dobe pont sol vukale (¨) : Eployî po marcar l' iat et eviter k' ene vukale soeye magneye pa l' ôte (assimilaedje) dins les diftongues. Ci trait la done d' l' identité å no del lingaedje : Llïonés, llïonesa. *Dobe "nn" : On eploye nn come rprezentåcion do son "n" palatå, diferin do ñ (asturyin, castiyan) u do nh (mirandès, purtuguer). Metans : mannana. *Sistinme do /k/ (c, q) : Mintenance do sistinme latén d' scrijhaedje (grafeye) wice k' on eploye c et q. *Infinitif e "-e" : Wårdaedje do "-e" al fin des verbes (infinitifs laténs), on vî caractere ki s' a pierdou e l' asturyin. Metans : pechare, chovere. *Evoluccion di "-ct-" e "-ich-" : Li groupe latén -ct- a deventé -ich-, ene solussion unike si on l' poite siconte di -it- (galicien, purtuguer) u -ch- (asturyin, castiyan). Metans : feichu. *Vukalisse e "-u" : Rcloyaedje sistematike del vukale al fin do mot e "-u". Metans : annu, fumu. *Palatalizåcion e "ch" : Les groupes pl-, cl-, fl- divinnèt ch- (come e purtuguer), diferin do ll- (asturyin, castiyan). Metans : chanu, chave. *Diftongues "ei/ou" : Wårdaedje des diftongues ki s' ont rduiti (simplifyî) e l' asturyin ey e castiyan. Metans : cantóu, veiga. === Årtikes === Li sustantif omrin u neute eploye li fôme "-u", et li pluriyal femrin finixht todi e "-as". {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#ABCDEF;" | Djinre et nombe || Latén || Liyonès || Walon |- | Omrin singulî || ''illum''|| ''el''|| rowspan="3" | el / l' / li |- | Femrin singulî || ''illam''|| ''la'' |- | Neute singulî || ''illud''|| ''lu'' |- | Omrin pluriyal || ''illos''|| ''los''|| rowspan="2" | les |- | Femrin pluriyal || ''illas''|| ''las'' |} === Pronos === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#ABCDEF;" | Djin || Latén || Liyonès || Walon |- | 1ire (Singulî) || ''ego''|| ''you''|| dj' / dji (divant l' viebe) dju (padri) |- | 2inme (Singulî) || ''tu''|| ''tu''|| t' / ti (divant l' viebe) tu (padri) |- | 3inme (Singulî omrin) || ''ille''|| ''él''|| i / il |- | 3inme (Singulî femrin) || ''illa''|| ''eilla''|| ele / elle |- | 3inme (Singulî neute) || ''illud''|| ''eillu''|| *on <small>(li prono walon « on » n' est nén omrin, ni femrin. Tolminme k' i n' est nén vraiymint « neute ». I sreut puvite rindjî amon les pronos nén-definixhants.)</small> |- | 1ire (Pluriyal omrin) || ''nos''|| ''nusoutros''|| rowspan="2" | nos |- | 1ire (Pluriyal femrin) || ''nos''|| ''nusoutras'' |- | 2inme (Pluriyal omrin) || ''vos''|| ''vusoutros''|| rowspan="2" | vos |- | 2inme (Pluriyal femrin) || ''vos''|| ''vusoutras'' |- | 3inme (Pluriyal omrin) || ''illi''|| ''eillos''|| i / il |- | 3inme (Pluriyal femrin) || ''illae''|| ''eillas''|| eles / eles |} === Motlî === López Santos djåze del diftonguison do liyonès eyet do walon come lingaedjes emey d' ôtes, dins l' Romaneye.<ref>López Santos, L. (1960). La diptongación en leonés. Archivum, 10, 271-318. ISSN: 0570-7218.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#ABCDEF;" | Latén || Liyonès || Castiyan || Portuguès || Itålyin || Inglès || Walon |- | ''annus'' || ''annu'' || ''año'' || ''ano'' || ''anno'' || ''year'' || an / anêye |- | ''lingua'' || ''llingua'' || ''lengua'' || ''língua'' || ''lingua'' || ''language'' || lingaedje |- | ''ligna'' || ''lleinna'' || ''leña'' || ''lenha'' || ''legna'' || ''firewood'' || bos / bwès |- | ''clavis'' || ''chave'' || ''llave'' || ''chave'' || ''chiave'' || ''key'' || clé |- | ''claudere'' || ''pechare'' || ''cerrar'' || ''fechar'' || ''chiudere'' || ''close'' || clôre |- | ''factum'' || ''feichu'' || ''hecho'' || ''feito'' || ''fatto'' || ''done'' || fwait |- | ''planum'' || ''chanu'' || ''llano'' || ''chão'' || ''piano'' || ''plain'' || plat |- | ''filius'' || ''fiyu'' || ''hijo'' || ''filho'' || ''figlio'' || ''son'' || fi |- | ''noctem'' || ''nueiche'' || ''noche'' || ''noite'' || ''notte'' || ''night'' || niût / nute |- | ''oculus'' || ''gueyu'' || ''ojo'' || ''olho'' || ''occhio'' || ''eye'' || iy / ouy |- |''facere'' |''facere'' |''hacer'' |''fazer'' |''fare'' |''do'' |fé |- |''fames'' |''fame'' |''hambre'' |''fame'' |''fame'' |''hunger'' |fwin |- |''sus'' |''gochu'' |''cerdo'' |''porco'' |''maiale'' |''pig'' |cushet / pourcea |- |''vetus'' |''vieyu'' |''viejo'' |''velho'' |''vecchio'' |''old'' |vî |- |''pluere'' |''chovere'' |''llover'' |''chover'' |''piovere'' |''rain'' |ploure |} == Referinces == <references responsive="" /> [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[Lingaedjes indo-uropeyins|indo-uropeyin]] > [[Lingaedjes romans|italike]] > iber-romance > Binde linwistike liyonès> Liyonès {{Lingaedjes romans}} {{DEFAULTSORT:Liyones, Lingaedje}} [[Categoreye:Lingaedjes romans]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Espagne]] [[Categoreye:Portugal]] [[Categoreye:Liyonès (lingaedje)]] 057uxblch7xfya5r5pcrv02rxp0yyss 426667 426664 2026-09-03T11:53:35Z Lucyin 16 426667 wikitext text/x-wiki {{po|Liyonès|Liyonès (discramiaedje)}}{{Riscrire e rfondou}} [[Djivêye des lingaedjes|lingaedjes]] > [[induropeyin]] > [[Lingaedjes romans|italike]] > iber-romance > Binde linwistike liyonès> Liyonès {{Lingaedje |coleur = #cdF |no = Liyonès |no_natif = ''Llïonés'' |rilîjhaedje = {{IPA|[ʎʝo̝ˈnes]}} |estats = [[Espagne]], [[Portugal]] |djins = 55.000 (2026)<ref>[https://elfueyu.net/ Asociación de la Llingua Llïonesa El Fueyu]</ref> |date = 2026 |classemint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] |tipolodjeye = SVO |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam3 = [[Lingaedjes romans]] |fam4 = [[Lingaedjes romans dl' uesse|Romane occidentåle]] |fam5 = [[Lingaedjes ibero-romanes|Ibero-romane]] |fam6 = [[Binde linwistike liyonès]] |fam7 = '''Liyonès''' |minortaire = [[Espagne]] |lwè = Statut d' autonomeye di Castile-et-Lion. Tcharte europeyinne des lingaedjes redjonås ou des tchitès djins. |adjince = - |iso1 = roa |iso2 = roa |iso3 = roa-lli |glotto = leon1245 |linguasphere = 51-AAA-cc |adjince = Normatizåcion pa consinsu grafike sicrît dispoy l' Edje Meyen (s.X) |egzeympe = <i>Tolos homes nacen llibres ye iguales en dinidá y dreichos, y pula razón y la sua conciencia tienen que portase fraternálmente unos cun outros.</i> [[File:Iber-Romance languages.png|align="left"|thumb|alt=Mape linwistike do cåzion ibérique: li vert mostere li lingaedje liyonès.|Mape linwistike do cåzion ibérique : li vert mostere li lingaedje liyonès.]]}} Li '''liyonès''' (''Llïonés'' ou ''Llingua Llïonesa'' e liyonès), c' est on [[Lingaedjes romans|lingaedje roman]]<ref>Ça fwait : li liyonès vént del minme famile ki l' catalan, l' italyin, li francès ou l' [[Walon (lingaedje)|walon]].</ref> ki fwait pårteye del troke ibero-roman. Il est cåzé dins les provinces di Liyon, Zamora et Salamanca e l' [[Espagne]], mins eto dins l' distrik di Bragança e l' [[Portugal]]. Mins, houte do distrik di Bragança, i gn a des prouves k' on cåzéve liyonès dins des ôtes teritweres do Portugal d' ouy ki vnèt do [[Rweyåme di Leyone]].<ref>{{fr}} Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Univiersité di Salamanca, 1959, pp. 245-257."</ref> Eshonne avou l' asturyin et l' mirandès, i fôrmêye li binde linwistike liyonès. Li liyonès est ricnoxhou come lingaedje dizo l' côde Linguasphere 51-AAA-cc<ref>[https://books.google.it/books?id=RULUzAEACAAJ 1999/2000 Linguasphere register (Llïonés)]</ref>. == Nos == Li lingaedje lomé « '''liyonès''' » cnoxhe d' ôtes nos, e walon. Il est télcô lomé « '''leyonès''' », virpus « '''asturyin-leyonès''' » come e [[Espagnol (lingaedje)|spagnol]] : « ''asturiano-leonès'' ». == Istwere == Li liyonès vint tot droet do [[patwès latén]]. Ci n' est nén ene evolucion do latén classike, mins do lingaedje do peupe après li spårdåedje di l' [[Impire romin]]. Come li [[castiyan]] et l' [[aragonès]], l' asturyin s' a spårdou di [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] a [[Nonne (costé del Daegne)|Nonne]] avou l' [[riconcwesse di l' Espagne musulmane]] (loukîz l' bodjante mape). Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî. === Prumîs documints === Tins do [[Moyinådje]], li liyonès esteut li mwaisse lingaedje et l' lingaedje oficir do [[Rweyåme di Leyone]]<ref>{{fr}} Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454.</ref>. {{dal}} Il esteut eployî al cour di [[rweyåme di Leyone]] et on l' trouve mo sovint dins les documints di l' administråcion et les papîs d' justice di ç' tins la, divant li spotchaedje linwistike do [[castiyan]].<ref>Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.</ref><ref>Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.</ref> Po l' escrijhaedje, li prumire prouve, k' on pinsive esse li pus viye d' on [[Lingaedjes romans|lingaedje roman]] dins l' [[cåziyon iberike]], c' est l' documint trové dins l' Årtchive del Catedråle di [[Leyone (veye)|Leyone]]. C' est li « ''Nodicia de Kesos'' », on documint di l' an 959. Ci tecse la vint do moustî d' Sint-Djusse et pasteur a Rozuela (k' a disparexhou ouy et k' esteut metou sol comene d' Ardón). Li liyonès fourit li [[lingaedje oficir]] del documintåcion liyonijhe<ref>Koch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3.</ref> disk’ å 14inme sieke, moumint k’ il a stî replaeçî på castiyan dins les tanceleriyes eyet rweri come on lingaedje del boke<ref>Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.</ref>. Li liyonès si consolide come on lingaedje å Moyinådje avou on rfondou definyî, tant pol sintacse ki pol croejhete ou l’ motlî, rashiou so ene nôrme pa consensus grafike etur les scrijheus eyet les notaires k’ el eployént, tant pol sistinme des noms ki pol sistinme des verbes.<ref>María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Editeu: Univiersité di Liyon, 1996. ISBN 84-7719-551-X.</ref> Bråmint des ovraedjes eyet des scrijheus sicrivèt avou ene foite influence do liyonès, come Antonio Torquemada.<ref>Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.</ref> Li lingaedje liyonès conte ouy (e 2026) 55.000 cåzeus d’ aprindaedje<ref>[https://web.archive.org/web/20250718230738/http://elfueyu.net/ Asociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026]</ref> come lingaedje del mame. Il est e strapance podbon po disparetre, sins nule ricnoxhance divant les lwès, et divant les sayes d’ assimilaedje pås lingaedjes d’ astok k’ on cåze pus voltî. === Eredjaedje literere et akademike dins l' Province di Salamanca === Minme si s'-n' uzaedje oficir a discrexhou avou l' tins, li liyonès a dmoré dins l' tuzance. I gn a des traces ki contèt bråmint sol liyonès dins l' literature des 15inme et 16inme siekes, aprume dins les pîces di [[teyåte]] des bierdjîs.<ref>López-Morales, H. (1967). [http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/elementos-leoneses-en-la-lengua-del-teatro-pastoril-de-los-siglo-xv-y-xvi/html/98d6e1af-f0c7-4087-a6fc-96c6bd1100bd%201.html Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.]</ref> Li llïonés n' est nén seulmint on lingaedje di populåcion, mins eto on lingaedje di kreaedje literere dins l' Province di Salamanca. Dins les [[15inme sieke|siekes XV]] et [[16inme sieke|XVI]], li liyonès aparexhe dins l' teyåte da Juan del Enzina<ref>Encina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206.</ref>, sinsimå dins s' ''Obra del Entremés'' et ses ''Églogas'' (ki mostrèt l' vitalité do lingaedje dins ç' dominne la), come on lingaedje diferin do castiyan.<ref>Humberto López Morales. Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. 1967</ref> Plu târd, e l' [[18inme sieke|sieke XVIII]], l' scrijhaedje Diego de Torres Villarroel, liyî a l' Univiersité di Salamanca, a continué l' tradicion linwistike del redjon pa l' uzaedje d' elemints liyonès dins s' ''Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte''.<ref>Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.</ref> Cisse prezince literere et teyåtråle des awteurs di Salamanca prouve ki li liyonès esteut on [[lingaedje]] di uzaedje fonccionel et di kreaedje kulturel dins l' cité di Salamanca et si redjon, juske å cominçmint di l' remplaeçaedje linwistike pa l' castiyan e l' Epoke Moderne. === Evolucion å vintinme sieke === A l' atake do 20inme sieke, on grand boket pol ricnoxhance do lingaedje a stî l' eplaidaedje do live « ''Cuentos en dialecto leonés'' » da Caitano Galán Bardón, en 1907.<ref>Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López.</ref> Cist ovraedje la a moenné ene foite temognaedje sol foice di scrire et l' otonomeye tuzançrece do llïonés. Tot passant pol 20inme sieke, les studes sol lingaedje liyonès fourît mo rshonnous, del morfolodjeye disk’ al sintacse, el motlî ou l’ dialectolodjeye.<ref>Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.</ref> Li dominne do liyonès a cnoxhou des grands candjmints.<ref>Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. Gaetano Macchiaroli-John Benjamins.Napoli-Amsterdam. pp. 235-252.</ref> Deus varietés ont diswalpé leus prôpes rifondous : l' asturyin, en 1981, k' a fwait ene croejhete po l' Asturiye<ref>Martínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173 </ref>, et l' mirandès, k' a fwait parey pol Tierra de Miranda et l' [[Portugal]], en 1999.<ref>Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173</ref> Li liyonès est li lingaedje istorike d' ewou vegnèt ls asturyin et les mirandès d' ouy. Adon, li binde liyonès comprind asteure troes lingaedjes : li liyonès lu-minme, li mirandès et l' asturyin. == Statut== Li lingaedje liyonès a stî ricnoxhou a livea redjonå [[Espagne|spagnol]] dins l' Estatuto de Autonomía de Castilla y León, wice k' il est noté k' i gn a ene proteccion specifike, on-z î lît : <i>"Li liyonès sarà objet d' ene protecçion especifiche da pårt des institutions po si valêr particuliér dins l' patrimwène linwistike del Comunåté. Si protecçion, uzaedje eyet promocion seront objet d' on rîlêye (régulation).</i>"<ref>Pus precismint, dins l' artike 5 (reformé pa la Ley Orgánica 14/2007, del 30 di novembre 2007): ''El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.''</ref> Cisse ricnoxhance la est dins l' cadje do patrimwène lingaedje del Comunåté di Castilla y León, avou on focus especifike sol llïonés. Li castiyan (lengua castellana) est protexhou come langue comune, mins li liyonès a ene protecçion "especifiche" et proméssions di réglementåcion po s' uzaedje et promocion.<ref>[https://rm.coe.int/spain-7th-evaluation-report-en/1680b1f237 Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17]</ref> ===UNESCO=== D' après ls rîles di l' UNESCO, li liyonès est ricnoxhou come ene lingaedje otonome emey les [[Lingaedjes romans|lingaedjes romanes]], mins il est e categorijhî come « e strapance podbon ». D' après l' ''Atlas of the World’s Languages in Danger''<ref>Wurm, Stephen A., ''Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing'', UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550.</ref>, ça vout dire ki li lingaedje n' est pus dvizêye ki pa ls ancyins. Li metaedje do liyonès dins l' Atlas di l' UNESCO (pådje 55, "Leonese") dene ene porteccion et ene ricnoxhance a pårt do castiyan. Ci ricnoxhance la oblidje les govienmints a rprinde des mzeures po wårder ci patrimoenne la di l' umanité.<ref name="UNESCOAtlas">Wurm, Stephen A., ''Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing'', UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550</ref> === Li liyonès eyet li Consey di l' Urope=== Li lingaedje liyonès est rapoyî pal ''Chåte uropeyinne des lingaedjes coinreces ou d' minorité''. Dins s' setinme rapoirt d' avaluaedje publiyî e 2024 (MIN-LANG (2024)17), li Comitî d' esperti do Consey di l' Urope a corwaitî li rshon d' l' Espagne po çou ki revint å liyonès dins li Comunåté d' Castile eyet Liyon.<ref>[https://rm.coe.int/spain-7th-evaluation-report-en/1680b1f237 Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17]</ref> Li Consey di l' Urope rmarke k' i gn a yeu des mîres (↗) ezès studes eyet li rcwerance so li liyonès dins les univiersités (artike 7.1.h), eyet po haler å lon les discriminåcions so l' uzaedje do lingaedje (artike 7.2). Mins nerén, li Comitî mostre on rlaye (↘) pol nwaidance des dmandes des cåzeus eyet l' manke d' on rorganisse di consey oficir (artike 7.4). Po l' oficirité, li rapoirt dit ki l' Espagne ni rispete nén co (＝) ses egadjmints po fovori l' uzaedje do liyonès dins l' boke eyet l' sicrijhaedje dins li vicaedje publik (artike 7.1.c, d), ni dins l' acsegnmint (artike 7.1.f). === Vicansté === C' est on lingaedje foirt mancî, veyanmint k' i n' a pont di statut oficire, nén ddja dins les deus [[Contrêye otonome (Espagne)|contrêyes otonomes]] la k' il a skepyî, l' [[Astureye (contrêye otonome)|Astureye]] et l' [[Castiye-et-Leyon (contrêye otonome)|Castiye-et-Leyon]]. == Univiersité == Å d' ouy, li liyonès a yeu on hôt livea d' ricnoxhance dins ls univiersités d' [[Urope]]. On fel egzimpe, c' est l' ercwerance da Raúl Sánchez Prieto, Vice-recteur di l' Univiersité di Salamanca, k' a ricnoxhou l' liyonès come lingaedje coinrece del redjon d' Salamanca dins l' Coimbra Group.<ref>Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792</ref> Eto, li linwistike comparêye etur l' [[Itålyin (lingaedje)|itålyin]] et l' liyonès a stî l' sudjet d' monografeyes eplaideyes e l' [[Almagne]], tot mostrant ki l' liyonès est on sistinme otonome studyî disk' å livea d' doctorat.<ref>Pardo Fernández, Abel (2011): [https://www.peterlang.com/document/1108745 Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche], vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.</ref> === Tecnolodjeye et modiennijhaedje === L' uzaedje do liyonès a l' ere di l' infôrmatike est mostré pa l' uzaedje des novelès tecnolodjeyes d' infôrmåcion et d' comunicåcion. Li ricwerance da Abel Pardo Fernández sol liyonès et les TIC (2008) erlouke a l' importance po l' avni, po wårder et po spårder li lingaedje. <ref>Pardo Fernández, Abel (2008): [https://www.peterlang.com/document/1105385 El Llïonés y las Tics]. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271</ref> == Filolodjeye == Li ricwerance sincieuse sol liyonès a permetou d' defini si rîlêye, si istwere et si djudjmint d' ouy. Corwaitaedje istorike : les studes sol vî liyonès (''Altleonesisch'') mosternut si contribucion dins les documints do [[13inme sieke]].<ref>Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.</ref> Il est ricnoxhou come on sistinme prôpe emey les lingaedjes iberikes.<ref>Borrego Nieto, J., "El leonés", dins Alvar, M. (Ed.), ''Manual de dialectología hispánica'', Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173</ref> Morfolodjeye et motlî : les pondants et les djondants del croejhete ont stî bén studyîs.<ref>Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, ''Estudios sobre la conjugación Leonesa'', 1896.</ref> Li motlî d' ouy est bén documinté eto.<ref>Le Men Loyer, J., ''Léxico del leonés actual'', Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002.</ref> Sociolinwistike : li sitouwåcion do liyonès est comparêye åzès ôtes pititès lingaedjes, come li frizon do nôrd, po studyî li fôrmåcion d' ene varyisté rifondowe dins des cominåltés partådjeyes. L' influence do liyonès dins Salamanca<ref>Robles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516.</ref> e l' redjon d' Estremadura est documintêye eto, tot mostrant ki l' liyonès s' a stindou po dner on fond d' lingaedje foirt diferin do castiyan.<ref name="AlvarExtremadura">Manuel Alvar (Ed.), ''Manual de dialectología hispánica. El Español de España'', Ariel, Barçulone, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173</ref> Li sicole italyinne di filolodjeye romane a todi dné del plaece pol lingaedje liyonès, tot l' ricnoxhant come ene coxhe otonome dins l' panorama des lingaedjes do Coûtchant. Des filologues, come Gerhard Rohlfs et Carlo Tagliavini, ont studyî les pårticulartés fonetikes do liyonès come ene viye et precieuse wårdeye po comprinde l' evolucion do latén.<ref>Rohlfs, Gerhard, ''Estudios sobre el léxico románico'', Gredos, 1979.</ref> <ref>Tagliavini, Carlo, ''Le origini delle lingue neolatine'', Patron, Bologne, 1982. ISBN 8855504657</ref> Dins cisse prôspictive la, li filologue Francesco Avolio a fwait s'-n' idêye des « lingaedjes soeurs ». Li liyonès a l' minme idintité ki les lingaedjes di nåcion, paski si diferince vint d' on costé politike et istorike, nén d' si linguistike. <ref>Avolio, Francesco, [https://www.carocci.it/prodotto/lingue-e-dialetti-ditalia?srsltid=AfmBOor6hVxqvpK7iCVlfcj0VgecfZDtu_4FzerqDKH2QGuwnwEXHizg ''Lingue e dialetti d'Italia''], Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035</ref> == Pårticulartés d' scrijhaedje et d' fonetike == La lenga liyonès eploye on sistinme d' [[ortografeye]] (ou norme grafike) pa convencion, ki est basî sol consensus grafike dempuîs l' Edad Meya ([[Moyinådje|Moyen Ådje]]). On r'trouve des influences (grafeyes etimologikes ou solucions arcaïkes veyowes dins les documints do Royåme di Liyon) po afirmî l' otonomeye del lenga. En rsumé, l' ortografeye liyonès est on "consensus grafike" émerdjant, nén imposé pa ene académie unike, mins construit pa l' pråtike des scrijhaedjes. Kékes des caracteristikes grafikes les pus étendowes et ki l' diferenciet des lengaes d' alantour sont : *Uzaedje do dobe pont sol vukale (¨) : Eployî po marcar l' iat et eviter k' ene vukale soeye magneye pa l' ôte (assimilaedje) dins les diftongues. Ci trait la done d' l' identité å no del lingaedje : Llïonés, llïonesa. *Dobe "nn" : On eploye nn come rprezentåcion do son "n" palatå, diferin do ñ (asturyin, castiyan) u do nh (mirandès, purtuguer). Metans : mannana. *Sistinme do /k/ (c, q) : Mintenance do sistinme latén d' scrijhaedje (grafeye) wice k' on eploye c et q. *Infinitif e "-e" : Wårdaedje do "-e" al fin des verbes (infinitifs laténs), on vî caractere ki s' a pierdou e l' asturyin. Metans : pechare, chovere. *Evoluccion di "-ct-" e "-ich-" : Li groupe latén -ct- a deventé -ich-, ene solussion unike si on l' poite siconte di -it- (galicien, purtuguer) u -ch- (asturyin, castiyan). Metans : feichu. *Vukalisse e "-u" : Rcloyaedje sistematike del vukale al fin do mot e "-u". Metans : annu, fumu. *Palatalizåcion e "ch" : Les groupes pl-, cl-, fl- divinnèt ch- (come e purtuguer), diferin do ll- (asturyin, castiyan). Metans : chanu, chave. *Diftongues "ei/ou" : Wårdaedje des diftongues ki s' ont rduiti (simplifyî) e l' asturyin ey e castiyan. Metans : cantóu, veiga. === Årtikes === Li sustantif omrin u neute eploye li fôme "-u", et li pluriyal femrin finixht todi e "-as". {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#ABCDEF;" | Djinre et nombe || Latén || Liyonès || Walon |- | Omrin singulî || ''illum''|| ''el''|| rowspan="3" | el / l' / li |- | Femrin singulî || ''illam''|| ''la'' |- | Neute singulî || ''illud''|| ''lu'' |- | Omrin pluriyal || ''illos''|| ''los''|| rowspan="2" | les |- | Femrin pluriyal || ''illas''|| ''las'' |} === Pronos === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#ABCDEF;" | Djin || Latén || Liyonès || Walon |- | 1ire (Singulî) || ''ego''|| ''you''|| dj' / dji (divant l' viebe) dju (padri) |- | 2inme (Singulî) || ''tu''|| ''tu''|| t' / ti (divant l' viebe) tu (padri) |- | 3inme (Singulî omrin) || ''ille''|| ''él''|| i / il |- | 3inme (Singulî femrin) || ''illa''|| ''eilla''|| ele / elle |- | 3inme (Singulî neute) || ''illud''|| ''eillu''|| *on <small>(li prono walon « on » n' est nén omrin, ni femrin. Tolminme k' i n' est nén vraiymint « neute ». I sreut puvite rindjî amon les pronos nén-definixhants.)</small> |- | 1ire (Pluriyal omrin) || ''nos''|| ''nusoutros''|| rowspan="2" | nos |- | 1ire (Pluriyal femrin) || ''nos''|| ''nusoutras'' |- | 2inme (Pluriyal omrin) || ''vos''|| ''vusoutros''|| rowspan="2" | vos |- | 2inme (Pluriyal femrin) || ''vos''|| ''vusoutras'' |- | 3inme (Pluriyal omrin) || ''illi''|| ''eillos''|| i / il |- | 3inme (Pluriyal femrin) || ''illae''|| ''eillas''|| eles / eles |} === Motlî === López Santos djåze del diftonguison do liyonès eyet do walon come lingaedjes emey d' ôtes, dins l' Romaneye.<ref>López Santos, L. (1960). La diptongación en leonés. Archivum, 10, 271-318. ISSN: 0570-7218.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background-color:#ABCDEF;" | Latén || Liyonès || Castiyan || Portuguès || Itålyin || Inglès || Walon |- | ''annus'' || ''annu'' || ''año'' || ''ano'' || ''anno'' || ''year'' || an / anêye |- | ''lingua'' || ''llingua'' || ''lengua'' || ''língua'' || ''lingua'' || ''language'' || lingaedje |- | ''ligna'' || ''lleinna'' || ''leña'' || ''lenha'' || ''legna'' || ''firewood'' || bos / bwès |- | ''clavis'' || ''chave'' || ''llave'' || ''chave'' || ''chiave'' || ''key'' || clé |- | ''claudere'' || ''pechare'' || ''cerrar'' || ''fechar'' || ''chiudere'' || ''close'' || clôre |- | ''factum'' || ''feichu'' || ''hecho'' || ''feito'' || ''fatto'' || ''done'' || fwait |- | ''planum'' || ''chanu'' || ''llano'' || ''chão'' || ''piano'' || ''plain'' || plat |- | ''filius'' || ''fiyu'' || ''hijo'' || ''filho'' || ''figlio'' || ''son'' || fi |- | ''noctem'' || ''nueiche'' || ''noche'' || ''noite'' || ''notte'' || ''night'' || niût / nute |- | ''oculus'' || ''gueyu'' || ''ojo'' || ''olho'' || ''occhio'' || ''eye'' || iy / ouy |- |''facere'' |''facere'' |''hacer'' |''fazer'' |''fare'' |''do'' |fé |- |''fames'' |''fame'' |''hambre'' |''fame'' |''fame'' |''hunger'' |fwin |- |''sus'' |''gochu'' |''cerdo'' |''porco'' |''maiale'' |''pig'' |cushet / pourcea |- |''vetus'' |''vieyu'' |''viejo'' |''velho'' |''vecchio'' |''old'' |vî |- |''pluere'' |''chovere'' |''llover'' |''chover'' |''piovere'' |''rain'' |ploure |} == Referinces == <references responsive="" /> {{Lingaedjes romans}} {{DEFAULTSORT:Liyones, Lingaedje}} [[Categoreye:Lingaedjes romans]] [[Categoreye:Lingaedjes]] [[Categoreye:Espagne]] [[Categoreye:Portugal]] [[Categoreye:Liyonès (lingaedje)]] ran7f0ehmrwm1oeuejsci4o3nu6cnn2 10 54811 426669 423344 2026-09-03T11:54:33Z Lucyin 16 426669 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infoboesse 2 |bodyclass = |bodystyle = background: #f9f9f9; width:22em; font-size:90%; margin-left:1em; line-height: 1.4; border:1px solid #aaa; border-spacing: 10px; |above = {{{no}}} {{#if:{{{côp|}}}|[[Lingaedje disbagué|†]]}} |abovestyle = background:{{{coleur|#CCC}}}; font-size:120%; font-weight:bold; |subheader = {{{no_natif|}}} |subheaderstyle = font-size:95%; font-style:italic; |label1 = Ôtes nos |data1 = {{{ôte_no|}}} |labelstyle = width:40%; font-size:95%; vertical-align:top; |datastyle = font-size:95%; |label2 = Rilîjhaedje |data2 = {{{rilîjhaedje|}}} |label3 = Ahivé pa |data3 = {{#if:{{{ahiveu|}}}|{{{ahiveu}}} {{#if:{{{anêye|}}}|e {{{anêye}}}}} }} |label4 = Contecse |data4 = {{{contecse|}}} |label6 = {{#if:{{{djins|}}}|Estats (redjons)}} |data6 = {{{estats|}}}<br /><br />({{{redjon|}}}) |label7 = Côp |data7 = {{{côp|}}} |header10 = Cåzeus |headerstyle = background:{{{coleur|#CCC}}}; font-size:100%; font-weight:bold; |label11 = Nombe |data11 = {{#if:{{{djins|}}}|{{{djins}}} {{#if:{{{date|}}}|({{{date}}})}} }} |label12 = Cåzeus L1 |data12 = {{#if:{{{djinsL1|}}}|{{{djinsL1}}} {{#if:{{{dateL1|}}}|({{{dateL1}}})}} }} |label13 = Cåzeus L2 |data13 = {{#if:{{{djinsL2|}}}|{{{djinsL2}}} {{#if:{{{dateL2|}}}|({{{dateL2}}})}} }} |label14 = [[Lingaedjes pa nombe di cåzeus|Clasmint]] |data14 = {{#if:{{{côp|}}}|[[Lingaedje disbagué|disbagué]]|{{{Clasmint|}}}}} |header20 = Ôtès informåcions |label21 = [[Alfabet]] |data21 = {{{scrijhaedje|}}} |label22 = [[Tipolodjeye des lingaedjes|Sôre]] |data22 = {{#if:{{{tipolodjeye|}}}|{{#switch:{{uc:{{{tipolodjeye}}}}} |SVO=[[Sudjet Viebe Obdjet|SVO]] |SOV=[[Sudjet Obdjet Viebe|SOV]] |VOS=[[Viebe Obdjet Sudjet|VOS]] |VSO=[[Viebe Sudjet Obdjet|VSO]] |OSV=[[Obdjet Sudjet Viebe|OSV]] |OVS=[[Obdjet Viebe Sudjet|OVS]] |#default = {{{tipolodjeye|}}} }}<!--CATEGORIZÅCION --> {{#if: {{NAMESPACE}}||{{#switch:{{uc:{{{tipolodjeye}}}}} |SVO=[[Categoreye:Lingaedjes SVO|{{{no}}}]] |SOV=[[Categoreye:Lingaedjes SOV|{{{no}}}]] |VOS=[[Categoreye:Lingaedjes VOS|{{{no}}}]] |VSO=[[Categoreye:Lingaedjes VSO|{{{no}}}]] |OSV=[[Categoreye:Lingaedjes OSV|{{{no}}}]] |OVS=[[Categoreye:Lingaedjes OVS|{{{no}}}]] }}}} }} |header25 = Tacsonomeye |label26 = [[Famile lingaedjes|Filodjenêye]] |data26 = {{{famile|}}}{{{fam1|}}}{{#if:{{{fam2|}}}|<br />&nbsp;{{{fam2}}}}}{{#if:{{{fam3|}}}|<br />&nbsp;&nbsp;{{{fam3}}}}}{{#if:{{{fam4|}}}|<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{{fam4}}}}}{{#if:{{{fam5|}}}|<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{{fam5}}}}}{{#if:{{{fam6|}}}|<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{{fam6}}}}}{{#if:{{{fam7|}}}|<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{{fam7}}}}}{{#if:{{{fam8|}}}|<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{{fam8}}}}} |label27 = Displaeçmints |data27 = {{#if:{{{sub1|}}}|{{{sub1}}}{{#if:{{{sub2|}}}|<br />{{{sub2}}}}}{{#if:{{{sub3|}}}|<br />{{{sub3}}}}}{{#if:{{{sub4|}}}|<br />{{{sub4}}}}}{{#if:{{{sub5|}}}|<br />{{{sub5}}}}} }} |label28 = [[Diyalekes]] |data28 = {{#if:{{{dia1|}}}|{{{dia1}}}{{#if:{{{dia2|}}}|<br />{{{dia2}}}}}{{#if:{{{dia3|}}}|<br />{{{dia3}}}}}{{#if:{{{dia4|}}}|<br />{{{dia4}}}}}{{#if:{{{dia5|}}}|<br />{{{dia5}}}}} }} |header30 = Statut oficir |label31 = [[Lingaedje oficir|Oficir]] |data31 = {{{payis|}}} |label32 = [[Lingaedje des tchitès djins|Minoritaire]] |data32 = {{#if:{{{minortaire|}}}|{{{minortaire}}} {{#if:{{{lwè|}}}|<br />pa l' {{{lwè}}}}} }} |label33 = Otorité linwistike |data33 = {{{adjince|}}} |header35 = Côdes di classifiaedje |label36 = [[ISO 639|ISO 639-1]] |data36 = {{#if:{{{iso1|}}}|<code>{{{iso1}}}</code>}} |label37 = [[ISO 639-2]] |data37 = {{#if:{{{iso2|}}}|<code>{{{iso2}}}</code>}} |label38 = [[ISO 639-3]] |data38 = {{#if:{{{iso3|}}}|<code class="plainlinks">[https://iso639-3.sil.org/code/{{{iso3}}} {{{iso3}}}]</code> {{en}} }} |label39 = [[ISO 639-5]] |data39 = {{#if:{{{iso5|}}}|<code>{{{iso5}}}</code>}} |label40 = [[Linguist List]] |data40 = {{#if:{{{linglist|}}}|<code class="plainlinks">[http://multitree.org/codes/{{{linglist}}} {{{linglist}}}]</code> {{en}} }} |label41 = [[Glottolog]] |data41 = {{#if:{{{glotto|}}}|<code class="plainlinks">[http://glottolog.org/resource/languoid/id/{{{glotto}}} {{{glotto}}}]</code> {{en}} }} |label42 = [[Linguasphere Observatory|Linguasphere]] |data42 = {{#if:{{{linguasphere|}}}|<code>{{{linguasphere}}}</code>}} |header50 = Prumî årtike di l' Univiersele declaråcion des droets del djin |data51 = {{#if:{{{egzimpe|}}}|{{#if:{{{djins|}}}|<small>'''[[Declaråcion univiersele des droets del djin]], art. 1'''</i><br />|{{#if:{{{tite_egzimpe|}}}|'''{{{tite_egzimpe}}}'''<br />|{{#if:{{{côp|}}}|'''Li [[Père nozinne]]'''<br />}}}}}}{{{egzimpe}}}}} |class51 = |data55 = {{#if:{{{ratournaexhmint|}}}|'''Ratournaexhmint'''<br />{{{ratournaexhmint}}}}} |class55 = |image = {{{mape|}}} |caption = {{{lédjinde|}}} }}</includeonly><noinclude> {{Lingaedje |no = Walon |no_natif = ''walon'' |coleur = #CCC |rilîjhaedje = {{IPA|[walɔ̃]}} |estats = [[Beljike]]<br />[[France]]<br />[[Estats Unis]] |redjon = [[Walonreye]]<br />Nord di l' [[France]]<br />[[Wisconsin]] |djins = 600.000 |date = 2007 |Clasmint = - |scrijhaedje = [[alfabet latin]] ([[alfabet Feller|Feller]], [[scrijhaedje Rifondou|Rifondou]]) |tipolodjeye = SVO |famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] |fam1 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] |fam2 = [[Lingaedjes romans|Roman]] |fam3 = [[Lingaedjes romans coûtchantreces|Roman coûtchantrece]] |fam4 = [[Lingaedjes galo-romans|Galo-roman]] |fam5 = [[Lingaedje d' oyi]] |fam6 = '''Walon''' |dia1 = [[Walon d' Nonne]] |dia2 = [[Walon do Coûtchant]] |dia3 = [[Walon do Levant]] |dia4 = [[Walon do Mitan]] |payis = - |minortaire = [[Beljike]]<br />[[France]] |lwè = Tcharte europeyinne des lingaedjes redjonås ou des tchitès djins |adjince = - |iso1 = wa |iso2 = wln |iso3 = wln |glotto = walo1238 |linguasphere = 51-AAA-ha |mape = Dialectes du wallon.png |lédjinde = Mape des patwès do walon |egzimpe = Tots les omes vinèt å monde libes, eyèt so mîme troke po çou qu' ènn est di leu dignité èt di leus droets. I n' sont nén foû råjhon èt-z ont-i leû consyince po zels, çou qu' èlzî freût d' adji onk po l' ôte come des frés. }} === Uzaedje === Copyîz eyet plakez ci côde ci a l' atake di l' årtike : <noinclude> <pre> {{Lingaedje |no = |no_natif = |rilîjhaedje = |estats = |djins = |date = |scrijhaedje = |tipolodjeye = |famile = |fam2 = |fam3 = |fam4 = |fam5 = |fam6 = |fam7 = |iso1 = |iso2 = |iso3 = |glotto = |linguasphere = |egzimpe = |mape = |lédjinde = }} </pre> === Parametres === * '''no''': Li no do lingaedje e walon (eg: italyin, liyonès). * '''no_natif''': Li no e lingaedje lu-minme (e mitalikes). * '''djins''': Li nombe di cåzeus. * '''tipolodjeye''': Li sôre di croejhete (eg: SVO). Li modele rashiut l' årtike otomatidjmint dins l' bōne categoreye. * '''famile / fam2...''': Li tchenne tacsonomike del filodjenêye. * '''iso3 / glotto / linguasphere''': Les côdes oficirs po l' idintité do lingaedje. === Egzimpes ki rotèt ddja === * [[Liyonès (lingaedje)]] * [[Itålyin (lingaedje)]] </noinclude> 9440hru04rcf9gpo4oy3fgh676i6m2n 0 54841 426665 423251 2026-09-03T11:51:46Z Lucyin 16 426665 wikitext text/x-wiki {{Lingaedje | no = Lingaedjes<br/>galo-romans | estats = [[Beldjike]], [[France]], [[Swisse]], [[Itåleye]], [[Grande Dutcheye do Lussimbork|Lussimbork]] | tipolodjeye = [[lingaedje ås accints]], [[lingaedje a flessions]], [[SVO]] | coleur = mediumseagreen | famile = [[Lingaedjes induropeyins|Induropeyinne]] | fam2 = [[Lingaedjes italikes|Italike]] | fam3 = [[Lingaedjes romans]] | fam4 = '''Galo-roman''' | date = 5inme å 9inme sieke | lingaedjes-feyes = [[Lingaedjes d' oyi]]<br>[[Francoprovençå]]<br>([[Lingaedjes galo-italikes]])<br>([[Lingaedjes reto-romans]]) | glotto = nort3208 }} L' idêye di '''galo-roman''' eployeye po dsignî '''on [[Lingaedjes romans|lingaedje roman]]''' ou '''ene troke di lingaedjes romans''', vént do concepte istorico-djeyografike di « galo-romin » ki revint å cminçmint al civilisåcion prôpe del [[Gåle rominne]]. Mins nerén, pol linwistike di nos djoûs, li sitindêye do galo-roman est bråmint pus stroete ki li cadje djeyografike des Gåles. == Vîye definicion politike == [[File:Gallo-Romance languages.svg|left|thumb|alt=Djeyografeye des lingaedjes galo-romans.|Li sitindêye djeyografike des lingaedjes k' estént loukîs dinltins come « galo-romans ».]] [[File:Map Gallia Tribes Towns.png|thumb|Mape des [[Gåle|Gåles]]: provinces rominnes eyet les peupes proto-basques, celtes eyet djermanikes al fén do 1inme sieke divant Dj.C.]] Les lingaedjes galo-romans estént ene categoreye del classemint tradicionel des [[Lingaedjes romans|lingaedjes romans]]. I s' adjit des lingaedjes ki vegnèt do latén vulgaire, après sacwants siekes d' evoluccion semantike, di mutåcion fonetike eyet di vucabulere, dins on cadje djeyografike ki comprind li pupårt do teritwere lomé dinltins les [[Gåle|Gåles]]. Li zone djeyografike rishonnéve å peu près al [[France |France metropolitanne]], al [[Beldjike]], å [[Grande Dutcheye do Lussimbork|Lussimbork]], å Nôr di l' [[Itåleye]] eyet a ene pårteye des [[Payis basse]], di l' [[Almagne]] eyet del [[Swisse]]. Dins ç' sins la, influencî pal pinsêye di l' Etat-nåcion, li galo-roman rshonnéve : * les [[Lingaedjes d' oyi|lingaedjes d' oyi (francès)]] * li [[Francoprovinçå]] * li troke [[Lingaedjes galo-italikes|galo-italike]] * li troke [[Lingaedjes occitano-romans|occitano-romane]] (avou li diyasistinme [[occitan]]-[[catalan]]) * li troke [[Lingaedjes réto-romans|reto-romane]] * diferins sociolékes e rlaye avou ces lingaedjes la. Sacwants rcwereus prifere ouy rshonner les traits djeyolinwistikes ki ces lingaedjes la partadjèt po dner ene coxhe coûtchantrece des lingaedjes romans. == Definicion del linwistike d' ouy == D' on pont d' vue striktumint linwistike, li galo-roman ni comprind ki l' [[Francès (lingaedje)|francès]] (comprind dins li diyasistinme des [[Lingaedjes d' oyi|lingaedjes d' oyi]]) eyet li [[Francoprovinçå]]. Li zone di spårdåedje do galo-roman est metowe pus å Nôr ki l' cene des ôtes lingaedjes romans. Il est kracterijhî pa si precocité emey li « Romaneye », liyeye vrishonnablimint a ene plus foite influence do djermanike sol latén vulgaire dins les teritweres vijhéns des zones wice k' on cåzéve li djermanike. Cisse influence la si voet bén dins li motlî, li fonetike eyet, on pô moens, dins li sintacse. Li classemint del linwistike d' ouy si prezinte insi : * Galo-roman (''stricto sensu'') ** [[Lingaedjes d' oyi]] (don l' [[Francès (lingaedje)|francès]]) ** [[Francoprovinçå]] Å sud-ouwess, les dialékes occitans eyet [[Catalan (lingaedje)|catalans]] sont classés come [[Lingaedjes occitano-romans]]. Å sud-ess, les lingaedjes do Nôr di l' Itålye (metans li pîmontès) eyet di si boirdure (metans li [[Roumantche (lingaedje)|roumantche]]) sont classés dins les lingaedjes [[Lingaedjes galo-italikes|galo-italikes]] eyet [[Lingaedjes réto-romans|réto-romans]]. == Comparaisons edur les mots == Les numerås dins diferinnès varyistés galo-rominnes sont <ref>[https://web.archive.org/web/20120212044805/http://lingweb.eva.mpg.de/numeral/Indoeuro.htm Indo-european numerals (Eugene Chan)]</ref>: :{|class=wikitable style=text-align:center; |- ! rowspan=2|<small>NUMERÅ</small> ! colspan="6" |[[Lingaedjes d' oyi]] ! rowspan=2|[[Francoprovinçå]] |- ! [[Francès (lingaedje)|Francès]] !Tourandjeu!!Mainiot !! [[Normand (lingaedje)|Normand]] !! [[Picård (lingaedje)|Picård]] !! [[Walon (lingaedje)|Walon]] |- | '1' || un / une |eun / eune | un / une || eun / eune || un / unne || on / one (ene) / onk || yon / yona |- | '2' || deux |deus | doux || deus || deus || deus || dos / doues (douves) |- | '3' || trois |trais | trais || treis || troés || troes || treis |- | '4' || quatre |quat'e | quatre || quat'e || quate || qwate || quatro |- | '5' || cinq |cing | cinq || chinq || chinc || cinq || cinq |- | '6' || six |six | six || six || sis || shijh || sièx |- | '7' || sept |siept | sept || sept || sèt || sèt || sept |- | '8' || huit |heut | heut || huit || uit || ût || oit |- | '9' || neuf |neu' | nouf || neu' || neu || nouf || nof |- | '10' || dix |dix | dix || dix || dis || dijh || diex |} == Trokes di transition == [[File:Romance-lg-classification-en.png|400px|thumb|alt=Classemint des lingaedjes romans.|Li troke galo-romane (lingaedjes d' oyi eyet francoprovençå (FP)) aparexhe diferinciyeye des lingaedjes romans ki lyi estént dinltins rattachés.]] Dins on classemint pus nuancî, dscrit å cminçmint pal linwiste Pierre Bec, les lingaedjes galo-romans comprindèt ene dizo-troke striktumint galo-romane eyet des dizo-trokes di transition. * Transition inte lingaedjes galo-romans eyet [[Lingaedjes ibero-romans]] ** Li [[Lingaedjes occitano-romans|troke occitano-romane]], on djheut dinltins « galo-roman meridiunå », a des kracteres di transition inte li galo-roman eyet l' [[Lingaedjes ibero-romans|ibero-roman]]. ***occitan: **** Nôr-occitan (limosin, auvergnat) **** Occitan moyén (languedocien, provençå) **** gascon *** [[Catalan (lingaedje)|catalan]] ** [[Aragonès (lingaedje)|aragonès]] * Transition inte lingaedjes galo-romans eyet [[Lingaedjes italo-romans]] ** « Italyin septentriunå » ossu lomé nôr-italyin ou padan. *** [[Lingaedjes galo-italikes|Galo-italyin]] **** [[Emilyin]] **** [[Romagnol]] **** [[Galo-italike di Basilicata]] **** [[Galo-italike di Sicile]] **** [[Ligur (lingaedje)|ligur]] **** [[Lombård (lingaedje)|lombård]] **** [[Pîmontès (lingaedje)|pîmontès]] *** [[Venicyin (lingaedje)|venicyin]] *** [[Istriyot (lingaedje)|istriyot]] ** Troke [[Lingaedjes reto-romans|reto-frioulinne]] *** [[Roumantche (lingaedje)|roumantche]] *** [[Ladin (lingaedje)|ladin]] *** [[Fôrlan|fôrlan]] == Referinces == <references/> {{Lingaedjes romans}} {{DEFAULTSORT:Lingaedjes galo-romans}} [[Categoreye:Lingaedjes galo-romans|*]] [[Categoreye:Lingaedjes romans]] oku0fueiiwuz5nzg955k2n879gb9xb0 0 55282 426610 2026-09-03T11:19:11Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Grek (omonimeye)]] viè [[Grek (discramiaedje)]] 426610 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Grek (discramiaedje)]] n602ktmfagrafv21lvdwr0ekakxrm2p 0 55283 426613 2026-09-03T11:21:49Z Lucyin 16 Lucyin a displaecî l’ pådje [[Indo-uropeyin]] viè [[Induropeyin]] 426613 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Induropeyin]] psij3vhsr34q1cxtuua97mjpp0mal1f 0 55284 426638 2026-09-03T11:36:48Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Induropeyin]] 426638 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Induropeyin]] psij3vhsr34q1cxtuua97mjpp0mal1f 0 55285 426666 2026-09-03T11:52:32Z Lucyin 16 Redjiblaedje viè [[Lingaedjes galo-romans]] 426666 wikitext text/x-wiki #REDIRECTION [[Lingaedjes galo-romans]] 8ao4qp6vwjo0bk4il192jsqwubioua6