Wikipedia wawiki https://wa.wikipedia.org/wiki/Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wikipedia Wikipedia copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 4 13692 426751 426711 2026-09-10T19:20:31Z Solwève 8941 426751 wikitext text/x-wiki == Les lingaedjes do payis et les politikîs == === 8 di setimbe 2026 : Li sotnaedje do walon rvént å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele === I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] sol sotnaedje do walon eyet des ôtes lingaedje do payis, å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. {{fr}} [https://archive.pfwb.be/1000000020e00e3#page=22 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance] (ki dit k' e 2025, li sotnaedje do walon s' a amidré di 31 porcints (%), a l' advinant di 2024). === 31 di may 2026 : On politikî flamind cåze des ptits lingaedjes del Walonreye === Å moumint del [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2026, li politikî flamind Wouter Patho (mimbe del [[N-VA]] et vice-prezidint do pårti redjonalisse uropeyin «Libe Aliance uropeyinne») a fwait on long tecse (e [[neyerlandès]]) åd fwait do [[walon]] et des ôtes lingaedjes di Walonreye, so s' pådje [[Fesse-bok]]. {{nl}} [https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid02jqDQQ9dGxp5XaiS7hS64519Q41YPM8sAs2tJhZZ36dWraAPocbqdoyhCqJTvr28Yl&id=61572158078903 Lére vaici] === 31 di decimbe 2025 : Les tåvlêyes di cåzaedje å pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele === I gn a yeu ene [[kession å Govienmint]] so les [[Copinreye|tåvlêyes di cåzaedje]] e walon eyet dins les ôtes lingaedje do payis, å pårlumint del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. {{fr}} [https://archive.pfwb.be/1000000020df043#page=95 Lére li kesse et l' response del Minisse del Tuzance] (ki cåze eto do [[Decret Valmy Féaux]] et espliker douvént k' il a, å pus sovint, miné a des pordjets so les seulès belès-letes). == Rintrêye del måjhone del tuzance di Nameur == I gn årè deus ocupaedjes å Delta ([[Aisse del Tuzance|måjhone del tuzance]] di [[Nameur]]), li dimegne 13 di setimbe : * 11h et 15h : vizite do Delta e walon, avou les [[Lès Rèlîs Namurwès (soce)|Relîs Namurwès]] * 13h30 et 15h : ocupaedje po ls efants et les familes avou [[Joëlle Spierkel]] (li minme k' al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025) [https://www.ledelta.be/evenements/un-dimanche-a-partager-grande-ouverture-de-saison/ Racsegnes] == Novele tchanson e walon == ''[https://relis-namurwes.be/doc/tabareux/VoyedispenesChant.mp3 Vôye di spènes]'' Cåzaedjes di [[Roger Tabareux]], metous e muzike et tchantés pa [[Xavier Bernier]]. == Djournêye del tchanson walone a Walin == Li 12 di setimbe, a [[Walin (rebanêye comene)|Walin]], [[Lorint Hendschel]] et [[Xavier Bernier]] vont rfé leu cåzaedje del [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025. Et pwis, i gn årè on concert da Xavier. [https://www.quefaire.be/decouverte-de-la-musique-de-8764959.shtml Racsegnes] == Novele videyo sol tévé waloncåzante == [[Imådje:Deus_pires_levêyes_Opagne.jpg|thumb]] * {{itvwc}} [https://www.youtube.com/watch?v=tV5v9dvvCfw Les pires levêyes d' Opagne] (responda da Jean-Pol Pirson) == Scoles di Bive erî-såjhon 2026 == [[Imådje:Scole di Bive do 21 d' avri 2026.jpg|thumb|left|scole do 21 d' avri 2026]] Vocial les dates: * 13 d' octôbe 2026 * 20 d' octôbe 2026 * 27 d' octôbe 2026 * 3 d' nôvimbe 2026 * 10 di nôvimbe 2026 (scole pås scolîs) == Strimaedje do novea live di [[Joëlle Spierkel]] == I rexhrè e moes d' setimbe, ås edicions namurwesses. On l' prezintrè l' prumî di setimbe al rweyale atenêye Dinant-Herbuchenne : [https://objectifplumes.be/agenda/roger-tabareux-chronique-de-vie-en-prose-et-en-poesie-presente-par-joelle-spierkel racsegnes] == Årtchives di Singulîs sol waibe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene == Cåzu tos les vîs limeros del gazete [[Singulîs (gazete)|Singulîs]] ont stî metous sol waibe do [[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene]]. [https://www.museedelaparole.be/documents/singuliers Totes les anêyes dispu 1996] == Boûsses di scrijhaedje po des pordjets literaires == Li [[Siervice des Lingaedjes do Payis]] del Federåcion Walonreye-Brussele a metou so pî, vola ddja sacwants anêyes, des boûsses di dmorance po les scrijhresses et scrijheus e walon poleur ovrer coeymint dins on muzêye. Asteure, c' est l' [[SLLW]] ki fwait l' djuri po relire les wangnants. I fåt evoyî s' candidateure divant l' 10 di setimbe. [https://sllwallonnes.com/bourses-de-residence-de-jour-pour-autrice-et-auteur-de-langue-regionale/ Racsegnes] == Copinreye do Tchårnoe (dilé Harsin) == Vola dedja leu programe po 2025-2026 del copinreye do [[Tchårnoe-dlé-Harsin]] (li mårdi a 8 eures å bontins, al dimeye di ût (7 e.30). {| class="wikitable" |+ Tinme des copinreyes 26-27 |- ! Moes !! Djoû !! Sudjet |- | Moes d' setimbe || li 15 || nos [[oujhea]]s |- | Moes d' octôbe || li 20 || [[Facteur]]s et factoresses |- | Moes d' nôvimbe || li 17 || Bate al machene |- | Moes d' decimbe || li 15 || Do tins del [[guere di 40|guere]] |- | Moes d' djanvî || li 19 || Aprestadje do spectåke di Bande |- | Moes d' fevrî || li 16 || Sudjets libes |- | Moes d' måss || li 16 || Mi [[pasmint d' tins|ptit molon]] [''hobby''] |- | Moes d' avri || li 20 || li mestî d' [[curé]] |- | Moes d' may || li 18 || les [[moxhes al låme]] |- | Moes d' djun || li 15 || li [[fenåjhe|fenåmoes]] |} == Letes toûnreces del [[Federåcion Walonreye-Brussele]] == === 2026 === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=3822dd9235 Lete do 8 di djun 2026] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=cb78458fa2 Lete do 13 di may 2026] (sol [[Fiesse ås lingaedjes walons]]) [https://objectifplumes.be/form/newsletter-registration Po rçure ces letes la pa emile] === Årtchives des anêyes di dvant === # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6b97213825 Lete do 3 d' may 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=a99c8ac059 Lete do 1î d' djulete 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=adcf4a87e4 Lete do 5 di setimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ba36bb0ecc Lete do 6 di decimbe 2022] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=ea15e9aa30 Lete do 17 di fevrî 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=c8f88d6646 Lete do 3 d' may 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=6e2c3141b4 Lete do 6 di djulete 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=7c6a446b6e Lete do 11 d' octôbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d2b2012733 Lete do 20 d' decimbe 2023] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=4c7c850252 Lete do 15 di måss 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=1087b88c58 Lete do 10 di djun 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=5406e004fc Lete do 13 di nôvimbe 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=f19b1e6fb7 Lete do 16 di decimbe 2024] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d0a6a47984 Lete do 27 di fevrî 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=d9d29e81ae Lete do 29 d' avri 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=8ab890b9c9 Lete do 13 di djun 2025] # [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=9554bb879a Lete do 21 di decimbe 2025] == Fiesse ås lingaedjes walons 2026 == Li programe del [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2026 est metou so les fis : [https://falw.be/index.php?page=2026/accueil vaici] C' esteut li 30 di may a Lidje (å B3, li bibioteke del province, 1 plaece des årts, a [[Djudla Mouze]]). [https://us4.campaign-archive.com/?u=d3ceee67d9f2cf39906280ab2&id=cb78458fa2 Totes les racsegnes] === Bate di noûmots === Pol [[bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons]], li tinme e [[2026]] esteut: «les årts vicants» (dj' ô bén, les årts k' on fwait so li scanfår, u ôte pårt mins padvant on publik). [https://livre.cfwb.be/fileadmin/sites/lali/uploads/Document/Activites/FALW/2026/Classement_noumots_2026.pdf Rizultats oficirs] == Novea studia del Federåcion Walonreye-Brussele so les lingaedjes do payis == * {{fr}} [https://livre.cfwb.be/actualites/actualite/une-etude-sur-la-vitalite-et-le-role-social-des-langues-regionales-de-wallonie Sacwants racsegnes] * {{fr}} [https://statistiques.cfwb.be/fileadmin/sites/ccfwb/uploads/documents/Zoom_Langues_endogenes_vdef.pdf Lére li modêye éndjolike do studia] == Studia sol sardignwès et l' walon == [[Ovraedje ås Longuès Apresses]] ([[TLP]], fén di sgondaire) rimetant li [[walon]] å [[sardignwès]], interessant aprume pa les [[responda]]s di deus djins ki disfindèt tchaeke onk des lingaedjes ([[Laurent Dabe]] et Cristian Urru). Et pår pa l' inkete sociolinwistike avou 711 responses pol sarde et 378 pol walon, mins dins totes les classes d' ådje (çou k' est co foirt råle po les studias d' sociolinwince). L' ovraedje est metou so l' [[Aberteke]] avou l' åjhmince del sicrijheuse, ey [https://lucyin.walon.org/guerni/doclinw/Gattermayer_sarde_walon.pdf esse aberwetåve ciddé] <center><gallery> Gattermayer sardignwès walon inkete.jpg Gattermayer sardignwès walon respondas.jpg </gallery></center> == Cåbaret walon d' Limerlé == [[Imådje:Plake e walon cåbaret Limerlé pourcea coshet.jpg|thumb|c' est dizo ç' plantchî la]] Li [[cåbaret walon]] d' [[Limerlé]] si ténrè li semdi 16 di may a 7 eures al nute a «Voyaedjåjhe e lodjisse» [''Périple en la demeure''] (gros bastimints e mitan do viyaedje). [https://lucyin.walon.org/tchanson/Caubaret_Limerlee_2026.pdf Sacwants tecses di tchansons k' î seront tchantêyes] (avou des [[hårdêye (Daegntoele)|hårdêyes]] po-z awè l' air). Racsegnes : <u>info@peripleenlademeure.com</u> [https://www.youtube.com/watch?v=SlGMFrwJt7A&feature=youtu.be Sovnance do cåbaret 2024] == Fé rispiter l’ walon avou les Relîs Namurwès == Ene après-nonne å Delta ([[Aisse del Tuzance|måjhone del tuzance]] di [[Nameur]]), li mierkidi 27 di may. Programe : * Ocupaedje po ls efants et les familes avou [[Joëlle Spierkel]] (li minme k' al [[Fiesse ås lingaedjes walons]] 2025) * Fåves, mintes et paskeyes avou [[Anne-Marie François]], [[Alain Baume]], [[Gérard Beaumont]], [[Jean-Louis Gérard]], [[Joseph Dewez]], [[Bernard Van Vynckt]]… * Conferince di Joseph Dewez sol walon dins l' lingaedje francès e l' Beldjike. [https://www.ledelta.be/evenements/fe-rispiter-lwalon-avou-les-relis-namurwes/ Racsegnes] == Scoles di walon d' Bive, ashyinnes do bontins 2026 == [[Imådje:Scole di Bive do 21 d' avri 2026.jpg|thumb|scole do 21 d' avri 2026]] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-07_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 7 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-14_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 14 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-21_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 21 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-04-28_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 28 d' avri] * [https://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2026-05-05_Sicole_di_Bive.pdf Scole do 5 di may (scole pås scolîs)] * [[Scoles di Bive|Racsegnes so les scoles di Bive]] == Strimaedje di «Cwate paskeyes d' asteure» == Li strimaedje del [[ramexhnêye di noveles]] «[[Cwate paskeyes d' asteure (noveles)|Cwate paskeyes d' asteure]]» sicrît pa [[Lucyin Mahin]], s' a passé al bibioteke di [[Djedene]] li '''18 d' avri 2026 a 2 eures di l' après-nonne'''. * {{fr}} [http://aberteke.walon.org/riclame_Muzeye.jpg Po-z atchter l' live] * [https://www.youtube.com/watch?v=OIjEZ3MjoZo&t=1942s Tos les spitchs do strimaedje] * Lijhaedje d' on boket do live (å strimaedje): [[Imådje:Wa lijhaedje di L' efuyeye.ogg]] == Bate "[[On scrijheu, on djheu (bate)|on scrijheu, on djheu]]" 2026 == Evoyîz vosse tecse divant l' 31 di djulete a Annie Rak – Roulotte théâtrale, rue de la Paix 18, 7370 Dour-Elouges. [https://objectifplumes.be/actualites/concours-un-auteur-une-voix-edition-2026 Pus d' infôrmåcion (e francès).] == Cåzaedje so les lives e lingaedje do payis dins li scolaedje == Li 28 di måss, [[Romain Berger]] frè on cåzaedje sol fôre do live di Brussele. Li tinme, c' est "les lives e lingaedje do payis, ene atote po-z ewoeyî les efants al varyisté des lingaedjes". [https://flb.be/wp-content/uploads/2026/01/FLB26_ProJeunesse_OK.pdf Racsegnes (pådje 16)] == Spectåke e walon a Bande == Pol deujhinme anêye, gn årè on spectåke e walon «''Copinans Tortos esson.ne''» a [[Binde (viyaedje)|Bande]] li '''12 di fevrî a deus eures et dmey di l' après-nonne''' (14e.30). Racsegnes: elodie@ccnassogne.be / 084/214908 ([[aisse del tuzance]] di [[Nassogne]]). == Novea catalogue di lives e walon po les livreyes et les bibiotekes == Les edicions Altura (tinowes pa Primaëlle Vertenoeil, k' a eto bouté so les prumîs lives e walon des edicions [[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]] et so les dierins lives des edicions del province di Lidje) ont fwait on novea catalogue po mete a l' oneur les ovraedjes di 10 soces u eplaideus d' lives e walon. Li catalogue egzistêye so papî po les livreyes et les bibiotekes, et on l' pout eto aberweter e PDF. C' est on pordjet moenné tot shuvant l' « contrat-câde del filire do live » (po sotni l' live come ene industreye del tuzance) del [[Federåcion Walonreye-Brussele]]. * [https://www.alturaedition.com/soutien-aux-langues-regionales Pus d' infôrmåcions sol waibe d' Altura] * [https://drive.google.com/file/d/1J0_7sx1qtPHJ7RViWBY-5i4xlaojzu52/view?pli=1 Aberweter l' catalogue] == Ene sicole a pårt so li scrijhaedje e Feller li 24 di fevrî == [https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9200 Racsegnes so Berdelaedjes] == Walon e scole : conte-rindou d' on scoleu == Vocial on conte-rindou des scolaedjes d' on scoleu avou l' programe «[[walon e scole]]» del «[[FWB]]» e [[waeyén-tins]] 2025. {{fr}} [https://lucyin.walon.org/guerni/Conte-rindou%20waeyin-tins.pdf Aberwetåve vaici (modêye do 22 d' djanvî 2026)] == {{HDVs}} == *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes 2025|Egurniyaedjes 2025]] *[[Wikipedia:Wikinoveles/Egurniyaedjes|Tos les egurniyaedjes]] 49vkh6iym9n7om2ttg04xecvgmj5xyd 0 36942 426752 426750 2026-09-10T19:56:33Z Lucyin 16 /* Mon les Kicônes */ 426752 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === [[Imådje:Odysees men in Lotus Island.gif|thumb|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse]] Li pont l° 3, on pinse ki c' est e l' Tunizeye d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]]. C' est la k' il aterixhnut après on long voyaedje, mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter. I n’ vlèt pus nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas.<ref name=":0" /> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. Li ciclope n’ est nén la. I magnèt. I fjhèt do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzè croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut hapé ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] h6bncepoilf09xqnbgj378egs73w276 426753 426752 2026-09-10T20:26:22Z Lucyin 16 /* Mon les magneus d' lotusse */ 426753 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene date. On n' est nén seur di kéne plante ki c' est. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse estént metous e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. Li ciclope n’ est nén la. I magnèt. I fjhèt do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzè croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut hapé ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] jsvhf7eu4jw0t2dz8pu453eum8c62em 426754 426753 2026-09-10T20:29:57Z Lucyin 16 /* Mon les magneus d' lotusse */ 426754 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse estént metous e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. Li ciclope n’ est nén la. I magnèt. I fjhèt do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzè croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut hapé ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] kns81w0gda9372luang93vfgdsb1bqq 426755 426754 2026-09-10T20:33:56Z Lucyin 16 /* Mon les magneus d' lotusse */ 426755 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse estént metous e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. Li ciclope n’ est nén la. I magnèt. I fjhèt do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzè croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut hapé ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] 5hixkjyxqvetw7rrmxw1jz5njfpsasp 426756 426755 2026-09-10T20:34:37Z Lucyin 16 /* Mon les magneus d' lotusse */ 426756 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. Li ciclope n’ est nén la. I magnèt. I fjhèt do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzè croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut hapé ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] 6v4p9jcje7iyda0w6zxxzfxu8fh8rqs 426757 426756 2026-09-10T20:51:01Z Lucyin 16 /* Mon do ciclope */ 426757 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzè croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] 7p06klw91yyi018nhzpppyg2xu5ds4x 426758 426757 2026-09-10T20:52:39Z Lucyin 16 /* Mon les Kicônes */ 426758 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === [[Imådje:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|thumb|Les Greks batèt les Kicônes]] Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzè croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] 8ky0sg5lnek5s7jkvmmdnydzdxffpz7 426759 426758 2026-09-10T20:53:25Z Lucyin 16 /* Mon do ciclope */ 426759 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === [[Imådje:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|thumb|Les Greks batèt les Kicônes]] Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzès croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinte dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme. I s’ mete a l’ intrêye do trô, et i rawåde ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes måyes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont sol batea, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] ga5nrw4e9xkroc5t1rvtour43wy04gu 426760 426759 2026-09-10T20:59:32Z Lucyin 16 /* Mon do ciclope */ 426760 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === [[Imådje:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|thumb|Les Greks batèt les Kicônes]] Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzès croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinti dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme et i s' mete la tot rawårdant ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont presse a s' ebarker, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] nelj40mqvvxab9msnu5v8c9v1yl4iq0 426761 426760 2026-09-10T21:01:13Z Lucyin 16 /* Voyes di l' Odissêye */ 426761 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> [[Imådje:Wa Odissêye ciclope.ogg|thumb|racontaedje des troes prumîs ponts pa Léon Thomas]] Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === [[Imådje:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|thumb|Les Greks batèt les Kicônes]] Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzès croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinti dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme et i s' mete la tot rawårdant ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont presse a s' ebarker, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Al fén, Eyole dene a Ulisse ene djusse avou les vints contraires. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. Et i profitèt k’ Ulisse est evoye po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Et Eyole ni sait pus rén fé por zels. Cist avinteure s' åreut passé dins li [[stroeteur di Sicile]] (inte li Tunizeye et l' Sicile). === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] i4h6atko74fmuxnemppiw7hu11iaik6 426762 426761 2026-09-10T21:19:28Z Lucyin 16 /* Avou Eyole */ 426762 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> [[Imådje:Wa Odissêye ciclope.ogg|thumb|racontaedje des troes prumîs ponts pa Léon Thomas]] Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === [[Imådje:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|thumb|Les Greks batèt les Kicônes]] Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzès croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinti dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme et i s' mete la tot rawårdant ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont presse a s' ebarker, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Eyole kimande å bon zuvion di shofler viè Itak. Il a reclôs tos les vints contråves dins ene djusse k' i dene ossu a Ulisse, et k' i n' fåt sortot nén drovi. Il est cåzu rarivé, tantea k' i savèt noder les hinêyes do pwin ki cût. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. I pinsèt k' c' est des djowions. Et i profitèt k’ Ulisse doime po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Mins Eyole ni sait pus rén fé por zels. === Emon les Listrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Listrigons. C’ est des magneus d’ djins, k’ on plaece e l’ Sardingne, u a Minorke (Baleyares) u co å Levant di l' Aldjereye d' asteure. Les Listrigons distrujhèt tos les bateas del flote. I gnè dmeure k' onk, li ci d’ Ulisse. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] 2m2bzog3f56jy6g9kjxe4ej0c0cnw27 426763 426762 2026-09-10T21:38:15Z Lucyin 16 /* Emon les Listrigons */ 426763 wikitext text/x-wiki {{po=}} [[Imådje:Wa Odissêye definixha.ogg|thumb|definixha]] [[Imådje:Odyssey manuscript.jpg|thumb|On papîscrît d' l' Odissêye]] L' '''Odissêye''' (do [[grek]] «Ὀδῠ́σσειᾰ», «Odŭsseíā», lu-minme di «Ὀδυσσεύς» «Odysseus» {{odio|El Ὀδυσσεύς Odysseus.ogg|ling=el}}, li prôpe no d' [[Ulisse]]) , c' est ene [[epopêye]] e [[vî grek]] k' åreut yeu stî sicrîte pa on lomé [[Homere]]. C' est li spoûle da [[Ulisse]], on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins. Si feme li ratinda des anêyes å long tot filant so si cnoye. Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa [[Albert Maquet]] et pa [[Tchåle Djosrand]]. == Racourti == Li mwaisse persounaedje, c' est li rwè d' ene veye greke, [[Itake]] ki pårticipe al [[guere di Trwè]]. C' est lu k' enonde l' idêye do [[tchvå d' Trwè]]. Après l' guere, i vout rivni e s' payis, mins si batea va fornaivyî et i vike des avinteures nén creyåves. So ç' tins la, si feme, Penelope, el ratind tot texhant ene carpete pol pere da Ulisse. Elle aveut dit ås galants k' el vlént rmaryî k' elle n' è tchoezixhreut onk ki cwand elle åreut tot fwait. Mins, del nute, ele distexheut çou k' elle aveut texhou do djoû. == Voyes di l' Odissêye == Des sincieus ont sayî di rfé l' voye k' åreut polou esse li cene di l' Odissêye, k' est adon metowe come ene vraiye «naivyinne». Mins gn a ostant d' voyes ki d' sincieus, a pårt les prumîs et les dierins ponts. <center><gallery> De Troya a Ítaca (II).jpg Odysseus' Journey.svg D293-Voyages d’Ulysse et des Argonautes.-L2-Ch8.png De Troya a Ítaca.jpg Odyssey (Butler) Map.png </gallery></center> [[Imådje:Wa Odissêye ciclope.ogg|thumb|racontaedje des troes prumîs ponts pa Léon Thomas]] Li pont limero 1, c' est, come di djusse, [[Trwè (Azeye greke)|Trwè]], e l' [[Tourkeye]] d' asteure. Ulisse end eva did la avou doze [[batea]]s. === Mon les Kicônes === [[Imådje:Odysseus vecht met de Kikonen De werken van Odysseus (serietitel), RP-P-OB-66.735.jpg|thumb|Les Greks batèt les Kicônes]] Li pont l° 2, c' est e l' [[Trace]], mon les Kicônes, k’ estént camaeråde avou Trwè. Et la, les Greks [[piyaedje|piyèt]] ene veye k' il ont prins al taxhlete. I fåt bén k’ i s’ nourixhénxhe. Mins eto, i cometèt des [[moude]]s : i touwèt tos les sôdårds. I n' sipårgnèt k' on priyesse d' Apolon, k' e-st eto on rlomé [[vignuron]]. Po les rmerciyî, i lzî dene doze amfôres di vén, et il ervont avou. C’ e-st avou ç’ vén la ki Ulisse va sôler l' ciclope kéke tins après.<ref name=":0">Léon Thomas, prezintaedjes ås [[scoles di Bive]] (scole pås scolîs) 2018 et 2019.</ref> === Mon les magneus d' lotusse === Après on long voyaedje, les Greks aterixhnut mon les magneus d’ lotusse. El lotusse, c’ est ene fleur ki dene on frut come ene [[lintile]] et si gosse rishonne å ci d' ene [[date]].<ref>sorlon [[Herodote]], èn istoryin grek do [[5inme sieke divant Djezus-Cri]].</ref> Pol djoû d' ouy, on n' sait co todi kéne plante ki c' est å djusse. Mins les Greks k’ ont magnî do lotusse divnèt come sôs. I n’ volnut pus cwiter po nd eraler dins leu payis. Fåt k’ Ulisse si måvele et uze del foice po les fé ndaler, et po k’ i rmonténxhe dins les bateas. On pinse ki les magneus d' lotusse dimorént e l' [[Tunizeye]] d' asteure, e l' [[iye]] di [[Djerba]].<ref name=":0" /> Mins des ôtes oteurs les ont metou e l' [[Libeye]], ucobén e l' [[Dalmaceye]]. <center><gallery> Odysees men in Lotus Island.gif|Les cpagnons d' Ulisse edoirmous après awè magnî des foyes di lotusse Lotus-eaters.png|Ulisse rebarkêye ses cpagnon di foice </gallery></center> === Mon do ciclope === [[Imådje:CAMU-D2496.jpg|thumb|våze avou Ulisse sospindou a on bassî]] [[Imådje:Split D81 3117 (37732549365).jpg|thumb|li ciclope hene ene grosse pire eviè les Greks k' on rexhou do trô d' rotche et ki s' fotnut d' lu]] Epwis, il arivèt å limero 4. C’ est l' [[ciclope]]. Po sacwants, li ciclope di l' Odissêye si trovreut e l’ [[Sicile]]. D’ après des ôtes, i sont dins l’ [[baiye (djeyografeye)|baiye]] di [[Nape]]. A tere, i voeynut l' [[trô d' rotche]]. Aprume, les camaerådes d' Ulisse ont sogne d' intrer dins ç' bôme la. Mins Ulisse les atoûne po les î fé moussî. I veyèt do [[froumadje]] ; i veyèt do [[laecea]] ; i veyèt on pô did tot. C' est don on ciclope bierdjî, mins ki n' est nén la. Ça fwait : les Greks magnèt et fé do feu. Epwis, al nute, li ciclope rivént avou ses boks, avou ses gades, avou les motons. I s’ mete a mode les berbis et les gades. Et pu i fwait teter les ptits. I ralome li feu et il atake a soper. Pu il aporçût ces etrindjirs la ki s’ ont ressåvé å fond del [[bôme]]. I lzî dmande kî i sont. I racontèt k’ i vnèt d’ Trwè, k’ il ont stî al [[guere di Trwè]], k’ i sayèt d’ rintrer dins leu payis. Mins k’ leu batea s' a afondri, yet k' il est spiyî. Mins l' ciclope n’ elzès croet nén : il apice deus camaerådes, i lzî tape li gueuye al tere et i les magne. Mins Ulisse va cåzer avou lu. Li ciclope lyi dmande «kimint çk’ on t’ lome ?». Ulisse respond : «on m’ lome Nolu ». Adon, po fé passer s' soper å ciclope, Ulisse lyi dene les djusses di vén k' il aveut rçû ås Kicônes. Ça fwait k' vola l' ciclope sô, et i va rdoirmi. Adon, cwand l’ ciclope doime, Ulisse lyi saetche ene fritche dins s’ seul ouy, et la l’ ciclope aveule. Et cwand il a yeu l’ ouy crevé, il a criyî après les ôtes ciclopes. Et i lzî a dit : « on m’ a crevé l’ ouy. » « Kî ? » « Nolu ! ». Les ôtes ciclopes s' ont dit : « il est divnou fô ! ». I l’ ont prins po on sot et i l’ ont leyî tot seu in plan. Li londmwin al [[pikete do djoû]], li ciclope, ki n’ voet pus, saye di sinti dou çk’ i sont les Greks. I rsaetche li grosse rotche ki ristope l' intrêye del bôme et i s' mete la tot rawårdant ki les Greks moussénxhe foû. Mins Ulisse, k’ est vexhåd, a loyî troes [[berå]]s eshonne, et li ci del mitan, i lyi a ataetchî on camaeråde. Ey insi po tertos. Et ça fwait : li ciclope tåstene al rexhowe del grote, mins i n’ sint nén les omes d' Ulisse. I dmoréve on bassî, el pus gros. Ça fwait k' Ulisse s’ ataetche å bassî (gn a bråmint des våzes greks ki rprezintèt Ulisse k’ est dzo l’ berå et ki s’ tént al tozon). Les greks sôrtixhèt sins sey sintous på ciclope, ça fwait. Epwis i s’ dispaitchèt di rtrover leus bateas. Cwand i sont presse a s' ebarker, i criyèt po s' fote do ciclope k' il ont bén djondou. Mins adon, el ciclope, ki n’ saveut nén dou çk’ il estént evoye, råye on [[rotchî]] et l’ tape e l’ direccion do criyaedje k’ i vént d’ ôre. Li rotche passe a kékes metes do batea. Adon, les Greks si djhèt : « Asteure on n’ reye pus. On rmonte sol batea et on ndè va. Li ciclope ôt les Greks ki batèt l’ aiwe avou les rames. I hene co des ôtes rotchîs, mins i n’ els atrape nén. Et les Greks si såvèt.<ref name=":0" /> === Avou Eyole === I vont rescontrer Eyole, li diè des [[vint]]s. Eyole kimande å bon zuvion di shofler viè Itak. Il a reclôs tos les vints contråves dins ene djusse k' i dene ossu a Ulisse, et k' i n' fåt sortot nén drovi. Il est cåzu rarivé, tantea k' i savèt noder les hinêyes do pwin ki cût. Mins les cpagnons si dmandèt çou k’ n a dins l’ djusse. I pinsèt k' c' est des djowions. Et i profitèt k’ Ulisse doime po drovi l’ djusse. Et tos les vints contraires rissôrtixhèt. Et li flote rimonte addé Eyole. Mins Eyole ni sait pus rén fé por zels. === Emon les Lestrigons === Et l' flote Ulisse continowe viè l' Coûtchant, tchôkeye pås airs contraires, po-z ariver dé les Lestrigons. C’ est des adjeyants magneus d’ djins, k’ on plaece sovint e l’ Sardingne.<ref>A cåze ki les maréns greks årént veyou les adjeyantès posteures del civilizåcion nouradjike del Sardingne, et nd askepyî ene ledjinde.</ref> Les Lestrigons distrujhèt a côps d' grossès pires onze des doze bateas del flote, k' estént dins ene baiye retourêye di hôtès falijhes. I touwèt tos les omes u les hiner e l' mer. Li batea d' Ulisse n' esteut nén avou ls ôtes. C' est l' seu ki schape al rascråwe avou Ulisse et tos ses omes d' ekipaedje. === Amon Circé === Il arive addé Circé. Circé, c’ est ene grimancyinne. Ele ni fwait rén d’ mî ki d’ discandjî les cpagnons d’ Ulisse a [[pourcea]]s. Ulisse si måvele. Et pu finålmint i prind l’ macrale al doûce po lyi fé candjî d’ idêye, et k’ ele ridiscandje les cpagnons, et k’ ele lezî rinde leu coir di djin. === Les sirinnes === Après c' est les [[sirinne (tolu)|sirinnes]]. Gn a deus sôres di sirinnes: des mitan-femes-mitan-pexhons, et les ôtes mitan-femes-mitan-oujheas. Vaici, c’ est l’ deujhinme sôre di sirinnes. On a aprins a Ulisse k’ i s’ faleut mesfiyî di ces monses la. Et i fwait ristoper les orayes a ses cpagnons. I dvèt ramer. Et i s’ fwait loyî å mastea do batea. Ça fwait ki l' batea trevåtche li payis des sirinnes ki tchantèt, et ki sayèt d’ assaetchî les maréns. Mins ele n’ î arivèt nén. <center><gallery> Odysseus Sirens BM E440 n2.jpg|Sinne di l' Odissêye: Ulisse et les sirinnes John William Waterhouse - Ulysses and the Sirens (1891).jpg|minme sinne, på John William Waterhouse, 1891 </gallery></center> === Calipso === Après les sirinnes, c’ est Calipso. Calipso, c’ est ene ninfe, avou, ki saye come Circé d’ awè Ulisse come ome. Ele dimeure dins ene bôme ki, d’ après les sincieus, est dins l’ iye di Cozo. C’ est ene iye di l’ [[iyreye]] di [[Male (payis)|Male]]. Et Ulisse î va dmorer set ans, laddé, reclôs dins l’ trô d’ rotche. Mins Ulisse vout dmorer fidele a s’ feme, Penelope. === Corfou === Après Male, c’ est Corfou. Li diè del mer, Posseyidon, est måva après Ulisse pask’ il a sboirgnî li ciclope. Il eclitche ene timpesse. Li batea da Ulisse tome a meye bokets, e lu doet fé les dierins metes e naedjant. Et il arive so ene pladje a Corfou. Il est crevé nåjhi. Il est tot nou et i doime dins on bouxhon. Et li deyesse Atena… ‒ i fåt saveur k’ i gn a des diès ki sont po Ulisse, gn end a ki sont conte. Po Ulisse, gn a Atena, conte di lu, gn a Posseyidon. Ça fwait k’ Ulisse arive a Corfou ‒ c’ est l’ payis des Feyacyins. Et Atena a metou e l’ tiesse da Nozicaha, li princesse des Feyacyins d’ aler laver les mousmints di tote si famile. Elle î va avou ses siervantes. Si pere lyi a metou on tchår et des moulets po-z aler tot do long do [[mouze (aiwe e l' mer)|mouze]]. Ele fijhèt leu bouwêye. Ele djouwèt al bale. Ele criyèt et Ulisse si dispiete. Et il arive dé zeles. Cwand les siervantes da Nozicaha veyèt ci ome la tot nou, elle ont peur. Ele si såvèt. Nozicaha, leye dimeure la. Ey ele kimince a djåzer a Ulisse. Ey ele li ramoenne al coû di s’ pere, li rwè des Feyacyins. Les Greks, ene des piceures di leu vicaedje dins l’ Antikité, c’ est la filocseneye (filo = ki voet voltî, senia = etrindjirs). Don, l’ amour d’ èn etrindjir. Et li rwè fwait on banket po Ulisse. Et tins do banket, gn a on conteu ki raconte li guere di Trwè. Et a on moumint dné, Ulisse si mete a plorer. Tolmonde si dmande çou ki s’ passe. Èn ome ki pleure å mitan d’ ene gasse. Et li rwè lyi dmande pocwè. Ca ç’ moumint la, li rwè n’ a nén dmandé kî il esteut.<ref name=":0" /> C' esteut insi li lwè di [[Dzeusse]] (li rwè des diès). C' est les Feyacyins ki rmoennît Ulisse a Itake. == Boket foû do live == Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet. <blockquote><i><poem>'''Li moirt do tchén''' Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?" Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !<ref>Vers XVII, 290-327, redjårbés pa [[Tchåle Djosran]], divins ''Le wallon au service des muses grecques et latines'', [[CRIWE]], 1986; rimetou cial e rfondou; [http://walon.1fr1.net/t276-charles-josserand#902 mwaisse modêye].</ref></poem></i></blockquote> == Ôte pårt, dins les belès-letes e walon == [[Imådje:Wa Beaucarne Rwè Ulisse.ogg|thumb|Dins on cåzaedje da Julos Beaucarne]] Sol [[sitroete plake]] «[[La p'tite gayole (plake di muzike)|Li ptite gayole]]», [[Julos Beaucarne]] a pinsé å rwè Ulisse ki rtroveut s' feme, cwand lu-minme, si feme vineut di s' fé moudri. <blockquote><i>Cwand il a rapitoté a s' måjhon, li rwè Ulisse, el vî tchén pesteléve di plaijhi. Ès feme, so ene dischinte di lét ki l' ratindeut, dmora a broke. Ey el rwè, scran (…), ravizant s' comere, esteut binåjhe d' el vir pålote do cour, des iys. Dj' a pinsé a ces rwès binåjhes cwand l' cene ki dj' veyeu voltî a peté evoye lon did ci.</i></blockquote> == {{HD}} == [http://rifondou.walon.org/maquet.php#OdisseyeV Ôte ratournaedje, da Albert Maquet] {{Abt}} == Sourdant == {{Commonscat|Odyssey|l' Odissêye}} [[Categoreye:Rilomés powinmes]] [[Categoreye:Civilizåcion greke]] [[Categoreye:Epopêyes]] e403jjznxfb27xc6xq88eyhfb4vwyko 0 46321 426764 417771 2026-09-10T23:53:07Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 426764 wikitext text/x-wiki {{Djermon}} L' '''amerikin''' (''[FR/BE] Filet américain''), c' est ene hatcheye tchå. I gn a deus tchås k' on-z endè pout fé avou : el [[vatche]] (li pus sovint) ubén li [[tchivå]] (pus rålmint). == Edvintaedje == L' '''amerikin''' a stî edvinté på tchef brusselwès, [[Joseph Niels]], e [[1924]].<ref name=":0">https://web.archive.org/web/20230702135357/https://www.favv-afsca.be/nosaliments/filetamericain/maillesdufilet/</ref> Mins nerén, les prumîs a-z awè fé del tchå ki rshonnéve a di l' '''amerikin''', c' esteut les tatårs. Aprume les peuplåcions di tchiminåds ki vikît e-n Azeye mîtrinne.<ref>https://www.rtl.fr/actu/food/inventeur-steak-tartare-7900000297</ref> == Alouwaedje == L' '''amerikin''' est foirt alouwé e [[Beldjike]], mins il est bråmint moens alouwé e [[France]]. Li pus sovint, i s' mindje avou ene [[:Wikt:tåte|tåte]] ubén ene ôte sôre di [[pwin]], mins on-z el pout mindjî come on soper ewalmint. Èç hatcheye tchå la, ele si mindje todi froed. Come scrî padzeu, il egzistêye sacwants nos diferins po l' '''amerikin''' eyet i nd a totplin des varyistés totavå sol [[Daegne]]. L' '''amerikin''' eyet les ôtes amagnîs del minme sôre ont divnou peuprece dispu les [[anêyes 1970]].<ref>https://www.rtbf.be/article/connaissez-vous-lhistoire-de-lamericain-prepare-10977658</ref> == Sôres == [[Imådje:Filet americain on bread.jpg|vignette|177x177px|Amerikin apresté so des tåtes.]] === Amerikin bedje === * Amerikin nateure (foncé rodje ; wapisse, a rassåjhner) * Amerikin apresté (orandje ; nén-pica) * Amerikin martino (orandje ; pica) === Amerikin francès === L' '''amerikin francès''' ([FR] ''steak tartare''), ci n' est nén l' minme sacwè ki l' '''amerikin bedje'''. Li prumî est pus vî k' el deujhinme, veyanmint k' elle egzistêye dvant [[1924]].<ref>http://niels1926.be/la-recette/</ref> El diferince inte l' '''amerikin francès''' eyet l' '''amerikin bedje''', c' est k' dins l' dierin i gn a del mayo ddins.<ref name=":0" /> Li '''francès''' a divnou peuprece tins del guere franci-prusyinne di [[1870]], wice ki les sôdårds si siervît del tchå des tchvås come amagnî.<ref>https://www.tastingtable.com/934218/the-unique-history-of-steak-tartare-once-a-snack-of-warriors/</ref> Mins nerén, [[Joseph Favre]], on tchefcok swissi-francès a ramonté, tins d' ses ricweraedjes, l' '''amerikin francès''' disk' e [[Pologne]].<ref>https://www.britannica.com/topic/steak-tartare</ref> == Santé == Normåldimint, on n' pout nén må avou tos les controles, mins i pout awè on vier solitaire tot mindjant di l' '''amerikin'''.<ref>https://web.archive.org/web/20240117165416/https://www.viata.be/ver-solitaire</ref> C' est todi mî d' e mindjî dins les 24 eures après l' awè acaté. Houte di çoula, c' est çki mwints botchîs conseynut.<ref>https://www.lavenir.net/regions/verviers/verviers/2011/06/25/a-consommer-dans-les-24-heures-A373BUWRCFGLDAETX5W5USUTXI/</ref> Li Cinte di l' amagnî neyerlandès ([NL] ''Voedingscentrum Nederland'') dmande voltî åzès sakîs k' ont ene fwebe santé, ås femes k' ont l' balon ey ås djonnes efants d' aschouwer d' mindjî di l' '''amerikin'''.<ref>http://www.voedingscentrum.nl/nl/voedingscentrum/nieuws/pas-op-met-filet-am%C3%A9ricain.aspx</ref> Avou ça k' ci Cinte la dmande voltî ås mindjeus d' el mindjî el djoû ewou çk' i l' ont acaté.<ref>https://web.archive.org/web/20220523122830/https://www.voedingscentrum.nl/nl/nieuws/bewaarwijzer-uitgebreid-beschikbaar-als-app.aspx</ref> Sapinse a l' Institut Nåcionå del Santé Publike eyet di l' Evironmint neyerlandès ([NL] ''Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu''), on pout må, après deus djoûs, d' atraper ene [[tocsoplasmôse]].<ref>https://www.rivm.nl/nieuws/invriezen-filet-americain-leidt-tot-daling-ziektelast-zorgkosten-en-kosten-voor-speciaal</ref> == Hårdêye difoûtrinne == [http://niels1926.be/la-recette/ El fôrmule k' est metowe so l' waibe ki rind bon dvwer a Joseph Niels.] == Referinces eyet sourdants == <references /><br /> [[Categoreye:Tchå]] mn71n7bzapb18j0wznpbkfxu6aq5g7e 0 52935 426765 420225 2026-09-11T01:56:34Z InternetArchiveBot 20154 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 426765 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|en|Red Dead Redemption}}''}} [[Imådje:Red-Dead-Redemption-Logo.svg|vignette|Logo oficir do djeu.]] '''Red Dead Redemption''', c' est l' deujhinme djeu do [[rîlêye-djeu]] «&nbsp;Red Dead&nbsp;». Il a rexhou e [[2010]] pa [[Rockstar Games]] eyet il a stî diswalpé pa [[Rockstar San Diego]]. == Istwere == === Sinnario === On djouwe dins l' pea da [[John Marston]], èn ancyin cabê eyet mimbe del Binde da Van der Linde. Li djeu s' passe cwatre ans après l' fén di [[Red Dead Redemption II]], e [[1911]].<ref>https://www.gamesradar.com/red-dead-redemption-story/</ref> A ç' tins la, [[John Marston]] doet bouter pol [[Federal Bureau of Investigation|F.B.I]].<ref>https://web.archive.org/web/20240528171011/https://www.pastemagazine.com/games/red-dead-redemption/red-dead-redemption-and-the-myth-of-the-american-o</ref> Tot cmince a Armadillo, ene pitite veye di New Austin. Di drola, John Marston s' e va å Fort Mercer, k' est tnou på binde da [[Bill Williamson]], èn ancyin soçon do portagonisse. L' adierça, c' esteut d' adire [[Bill Williamson]] di s' rinde. Seulmint, ci-ci n' vout rén saveur eyet [[John Marston]] si prind ene bale. Il a pout må d' mori.<ref>https://www.watchmojo.com/articles/the-origin-story-of-john-marston-rdr1-recap</ref> Adonpwis, [[John Marston]] cache après [[Bill Williamson]] po l' apicî. A on moumint, ça va sey l' minme afwaire avou [[Javier Escuella]], k' a abagué å [[Mecsike]]. Epwis, al fén, li portagonisse va cachî eto après [[Dutch Van der Linde]], ès-n' ancyin tchîf di binde. Après awè apîcî ces troes omes la, li [[coboy]] n' boute pus po l' [[Federal Bureau of Investigation|F.B.I.]], mins i s' va fé macsådé pa [[Edgar Ross]] eyet cpagneye. C' est pocwè, dins l' épiloke, on djouwe avou s' fi, [[Jack Marston]]. === Edroet === L' '''istwere''' si passe e troes pårtêyes&nbsp;: ene a New Austin k' erprezinte li ''Far West'' waeraxhe&nbsp;; pwis, ene å [[Mecsike]], Nuevo Paraíso, al frontire avou les [[Uyessês]], eyet poy al Nonne di West Elizabeth, ene redjon ewou çk' i l' ''Far West'' grevisse.<ref>https://reddead.fandom.com/wiki/Locations_in_Redemption</ref> == Shûte == Tot shuvant l' ôre des rexhaedjes, li shûte di ci djeu ci, c' est [[Red Dead Redemption II]]. Ci-ci a vudî e [[2018]]. Totfeye, l' istwere del deujhinme paskeye, c' est etur [[1899]] eyet [[1907]].<ref>https://rockstargames.fandom.com/wiki/Red_Dead_Redemption_II</ref> Il egzistêye eto ene paskeye disrilêye lomêye&nbsp;: [[Red Dead Redemption: Undead Nightmare]].<ref>https://www.jeuxvideo.fr/news/391815-jouer-a-undead-nightmare-sur-red-dead-redemption-2-c-est-officieusement-possible</ref> == Referinces eyet sourdants == <references /> [[Categoreye:Djeu videyo]] 4583qiqyoyarhp23aheh3a5y41zlzkf 0 55276 426766 426577 2026-09-11T11:05:21Z Lucyin 16 /* Contnou */ 426766 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la}} [[Imådje:Colot Jean contes paskeyes.JPG|thumb]] '''Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la''' ('''''Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là'''''), c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît pa [[Jean Colot]] et k' a vudî e [[2026]]. == Esplikêye do tite == Les «Magneus d' a», c' est l' [[såvaedje no di dmorant|spot]] des cis d' [[Bovegne]], la ki li scrijheu dmeure. == Contnou == C' est bråmint des tecses di prôze. Des [[sovnances (sicrijhaedje)|sovnances]], des [[biyets d' oumeur]] uco des ratournaedjes di [[floriconte]]s. Gn a ossu onk u deus [[powinme]]s. Des tecses k' i gn a avént dedja stî eplaidîs dins «[[Les Cayés walons]]». Des ôtes dins l' live so les rimas da [[Maurice Carême]]. Li live est enimådjî avou des fotos e coleurs, sovint prinjhes pa l' oteur. == Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins == Li live est pårti e ût tchaptrês, limerotés di 2018 a 2025, sorlon l' anêye k' il ont stî scrîts. Les sovnances di sacwants bokets (li facteur) rimontèt a 1943. Les viyaedjes k' on ndè cåze li pus, c' est aprume [[Bovegne]] et [[Dinant]], mins eto [[Uwar (viyaedje)|Yuwar]] et [[Warnint]]. Li scrijheu cåze eto sovint di ses [[longuès porminêyes]] e l' [[Årdene]] ey e [[Condroz]]. I s' va rtrover insi al [[Viye Såm]] ([[Noveye-dilé-Såm]]) ey al gåre di [[Djindron]]. [[Categoreye:Lives e walon]] efrwdx1kw55i1kceyx06kayyag2isyn 426767 426766 2026-09-11T11:25:05Z Lucyin 16 /* Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins */ 426767 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la}} [[Imådje:Colot Jean contes paskeyes.JPG|thumb]] '''Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la''' ('''''Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là'''''), c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît pa [[Jean Colot]] et k' a vudî e [[2026]]. == Esplikêye do tite == Les «Magneus d' a», c' est l' [[såvaedje no di dmorant|spot]] des cis d' [[Bovegne]], la ki li scrijheu dmeure. == Contnou == C' est bråmint des tecses di prôze. Des [[sovnances (sicrijhaedje)|sovnances]], des [[biyets d' oumeur]] uco des ratournaedjes di [[floriconte]]s. Gn a ossu onk u deus [[powinme]]s. Des tecses k' i gn a avént dedja stî eplaidîs dins «[[Les Cayés walons]]». Des ôtes dins l' live so les rimas da [[Maurice Carême]]. Li live est enimådjî avou des fotos e coleurs, sovint prinjhes pa l' oteur. == Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins == Li live est pårti e ût tchaptrês, limerotés di 2018 a 2025, sorlon l' anêye k' il ont stî scrîts. Les sovnances di sacwants bokets (li facteur) rimontèt a 1943. Les viyaedjes k' on ndè cåze li pus, c' est aprume [[Bovegne]] et [[Dinant]], mins eto [[Uwar (viyaedje)|Yuwar]] et [[Warnint]]. Li scrijheu cåze eto sovint di ses [[longuès porminêyes]] e l' [[Årdene]] ey e [[Condroz]]. I s' va rtrover insi al [[Viye Såm]] ([[Noveye-dilé-Såm]]) ey al gåre di [[Djindron]]. == Dinêyes eciclopedikes == On foirt interessant temonaedje [[sociolinwistike]] est a lére dins l' årtike «Ene resconte». C' est l' an 2019. Li scrijheu est ki s' ripoize so on ban a [[Noveye-dilé-l'-Viye-Såm]]. N a-st ene kimere ki l' atôtche e walon. I lyi respond e walon. Li feme est tote mouwêye, ca ele djåzéve todi walon ås etrindjirs po s' fote. Ele lyi va conter tote si veye, so l' inglêye di ses rapoirts å walon. Des sacwès k' on sait mins ki n' ont måy sitî coûtchîs so papî, pa des temoens nén waloneus. Gn a on papî do live ki dene bråmint des racsegnes sol [[djeu d' bale]], aprume dins l' payis d' Dinant. Gn a ene lisse d' ekipes ki djouwént dins les anêyes 1990. Gn a eto do motlî walon des rwaitants, k' on n' trouve dins nou diccionaire. == Vuzion filozofike == Tot åd dilong do live, on sint on mwaisse messaedje do scrijheu a ses lijheus et lijheuses. I fåt viker simplumint et påjhirmint. Nén roufroufmint come sovint pol djoû d' ouy. Et respecter l' nateure åtoû d' nozôtes. Metans leyî les dierins ptits pazeas dins les tchamps et les bwès. Nén råyî les håyes po fé des grandès coûteures. [[Categoreye:Lives e walon]] afqdlkum08xofz74io63phog9qq2487 426768 426767 2026-09-11T11:27:46Z Lucyin 16 /* Dinêyes eciclopedikes */ 426768 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''{{lang|wa-fel|Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là}}'' (live)}} {{Dizo-tite|Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la}} [[Imådje:Colot Jean contes paskeyes.JPG|thumb]] '''Contes et paskeyes å payis des Magneus d' a ey avår la''' ('''''Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là'''''), c' est on [[live (po lére)|live]] sicrît pa [[Jean Colot]] et k' a vudî e [[2026]]. == Esplikêye do tite == Les «Magneus d' a», c' est l' [[såvaedje no di dmorant|spot]] des cis d' [[Bovegne]], la ki li scrijheu dmeure. == Contnou == C' est bråmint des tecses di prôze. Des [[sovnances (sicrijhaedje)|sovnances]], des [[biyets d' oumeur]] uco des ratournaedjes di [[floriconte]]s. Gn a ossu onk u deus [[powinme]]s. Des tecses k' i gn a avént dedja stî eplaidîs dins «[[Les Cayés walons]]». Des ôtes dins l' live so les rimas da [[Maurice Carême]]. Li live est enimådjî avou des fotos e coleurs, sovint prinjhes pa l' oteur. == Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins == Li live est pårti e ût tchaptrês, limerotés di 2018 a 2025, sorlon l' anêye k' il ont stî scrîts. Les sovnances di sacwants bokets (li facteur) rimontèt a 1943. Les viyaedjes k' on ndè cåze li pus, c' est aprume [[Bovegne]] et [[Dinant]], mins eto [[Uwar (viyaedje)|Yuwar]] et [[Warnint]]. Li scrijheu cåze eto sovint di ses [[longuès porminêyes]] e l' [[Årdene]] ey e [[Condroz]]. I s' va rtrover insi al [[Viye Såm]] ([[Noveye-dilé-Såm]]) ey al gåre di [[Djindron]]. == Dinêyes eciclopedikes == On foirt interessant temonaedje [[sociolinwistike]] est a lére dins l' årtike «Ene resconte». DJ' estans l' an 2019. Li scrijheu est ki s' ripoize so on banc a [[Noveye-dilé-l'-Viye-Såm]] après ene longue porminêye å solea. N a-st ene kimere ki l' atôtche e walon. I lyi respond e walon. Li feme est tote mouwêye, ca ele djåzéve todi walon ås etrindjirs po s' fote. Ele lyi va conter tote si veye, so l' inglêye di ses rapoirts å walon. Des sacwès k' on sait mins ki n' ont måy sitî coûtchîs so papî, pa des temoens nén waloneus. Gn a on papî do live ki dene bråmint des racsegnes sol [[djeu d' bale]], aprume dins l' payis d' Dinant. Gn a ene lisse d' ekipes ki djouwént dins les anêyes 1990. Gn a eto do motlî walon des rwaitants, k' on n' trouve dins nou diccionaire. == Vuzion filozofike == Tot åd dilong do live, on sint on mwaisse messaedje do scrijheu a ses lijheus et lijheuses. I fåt viker simplumint et påjhirmint. Nén roufroufmint come sovint pol djoû d' ouy. Et respecter l' nateure åtoû d' nozôtes. Metans leyî les dierins ptits pazeas dins les tchamps et les bwès. Nén råyî les håyes po fé des grandès coûteures. [[Categoreye:Lives e walon]] nyf9m8ci2m8aygzzceu0fpfdxyhpod6