Wiccionaire wawiktionary https://wa.wiktionary.org/wiki/Wiccionaire:Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.17 case-sensitive Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wiccionaire Wiccionaire copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene Rawete Rawete copene Sourdant Sourdant copene Motyince Motyince copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet 0 7101 435279 431314 2026-08-26T16:20:34Z Scribus electronicus 3672 435279 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==== {{H|etimolodjeye|wa}} ==== {{Bdj|colaphus|sourd=la}} («côp d' pougn, tchofe»), lu-minme do {{bdj|κόλαφος|kólaphos|sourd=grc}} pal voye do {{vlo}} ({{p|cop|fro}} et {{p|colp|fro}}). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kõ|koː|kɔ̃|kuː|ku}} {{BS|ô}} ** {{pzc}} {{AFE|kõː|odio=Wa côp.ogg|ling=wa}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # bouxhaedje d' ene sacwè so on coir, on cayet nén vicant. #*Il a atrapé on {{~}} so s' tiesse. #*Rarivé å parkigne, dj' a trové on {{~}} sol l' ouxh do tchåfeu. #* I n' såreut dner des {{~s}},<br>S' il est sô. {{s-rif|HFbl|On bon pârti (traduit du français), 1843, p.29}} #* Ses djambes estént bounes,<br>Et ses {{~s}} d’ pire bén alignîs. {{s-rif|JVvl|(1901), p.79, “Li p’tit Pît’lé”}} # {{im}} [[acseure]] moråle. #* Kinåve e-st on bråve ome ki n’ comprind nén tos les {{~s}} ki vs tapez a Louwis. {{s-rif|Hjan|1911, p.113}} # {{str}} {{brut|wa}} brut fwait pa ç' bouxhaedje la. #*Ça a bouxhî come on {{~}} d' fizik. #*Ass oyou l' {{~}} d' tonire ? # (pus stroetmint) coixheure fwaite pa ç' bouxhaedje la. {{lang|fr|F. coup, blessure.}} # tchaeke ricminçaedje d' ene sacwè. #: On dit eto: [[feye#Walon 2|feye]]. {{lang|fr|F. coup, fois.}} # djouwaedje (a on metou djeu). {{lang|fr|F. coup.}} # (måhonteus) [[cougnaedje]]. {{lang|fr|F. coït.}} ==== {{H|ratourneures}} ==== {{Boesse|c=2|tite=advierbires| # {{r|[[a grands côps]]}} : foirt. {{lang|fr|F. allègrement.}} # {{r|[[après côp]]}} # {{r|[[å prumî côp d’ ouy]]}} # {{r|[[a tot côp bon]]}} # {{r|ç’ côp la}} #* Mins {{~|ç’ côp la}}, Diu do Diu ! Cwand dj’ m’ aprepia do lét<br>Ki nos prindîs l’ cadåve, k’ esteut si froed, si setche,<br>Dji manca do flåwi. {{s-rif|JVri|”Vîx Lîge” (1901), p.25, “Vîx Souv’nir”}} # {{r|[[côp so côp]]}} # {{r|d’ on bea vî côp}} : foirt. #* I bouxhe d' on bea vî côp. #* Dj' a rî d' on bea vî côp. # {{r|[[d’ on côp]]}} # {{r|[[d’ on côp d’ ouy]]}} # {{r|[[d’ on côp d’ tiesse]]}} # {{r|[[d’ on plin côp]]}} # {{r|[[di ç’ côp cial]]}} # {{r|[[do prumî côp]]}} #* Dj' a veyou çoula {{~|do prumî côp}}. {{s-rif|E203}} # {{r|e côps pareys}} : a ces moumints la. #* C' esteut on toû da Gustene, li Crawieuse Agaesse come on l' louméve e côps parey {{s-rif|JCal}} {{lang|fr|F. en pareil cas.}} # {{r|[[li côp passé]]}} # {{r|l’ côp ki vént}} : li côp ki shût #*Li londmwin, i dene deus biyets å patron tot li djhant : "Purdoz sogne di lu. Et s' i gn a nén po fé avou ça, dji payrè l' restant cwand dji rpasrè '''l' côp ki vént''' {{s-rif|AHen}} # {{r|on bea côp}} : on bea djoû. {{lang|fr|F. une fois, un beau jour.}} # {{r|on bea vî côp}}. #* Li sicretaire a fwait saveur ås Contribucions ki Victor s' aveut agrandi: i lyi ont rmonté ses taeyes on bea vî côp {{s-rif|ALal}} #: {{lang|fr|F. franchement, nettement.}} # {{r|[[po ç’ côp cial]]}} # {{r|[[po ç’ côp la]]}}. # {{r|[[sins côp feri]]}} # {{r|[[sol côp]]}} u : {{r| sol côp so l’ eure}} : [[do côp]]. # {{r|[[sol côp d’ meynute]]}} # {{r|[[tos côps]]}} # {{r|[[tos côps bons]]}} # {{r|[[tos les côps]]}} }} {{Boesse|c=2|tite=dijhêyes| # {{r|i n’ fåt k' on côp}} : dijhêye po sohaitî ene sacwè ki shonne impossibe. {{lang|fr|F. il suffirait d'une fois.}} # {{r|c’ est co on bea côp dé on laid}} : on-z a yeu on côp, mins k’ åreut polou esse bråmint pus pire. {{lang|fr|F. ça aurait pus être plus grave.}} # {{r|[[c’ e-st on côp di spêye e l’ aiwe]]}} # {{r|c’ est on troejhinme côp k’ on voet les mwaisses}} : dijhêye divant di fé ene troejhinme saye. {{lang|fr|F. la troisième fois sera la bonne.}} # {{r|deus côps n’ si batèt nén}} : dijhêye cwand on racmince ene sacwè. # {{r|gn aveut on côp}} : dijhêye po cmincî ene [[fåve]]. {{lang|fr|F. il était une fois.}} # {{r|si on pôreut rawè s’ côp d’ cayô !}} : si on pôreut ricmincî çou k' on-z a fwait. {{lang|fr|F. si c’était à refaire…}} }} {{Boesse|c=2|tite=divancetires| # {{r|[[a côps di]]}} # {{r|[[sol côp di]]}} }} {{Boesse|c=2|tite=spots| # {{r|c’ est l’ prumî côp ki bouxhe}} : çou ki s’ decide li prumî côp va miner l’ cayet lontins. # {{r|les mwais côps tcheyèt sovint so ene mwaijhe biesse}} : Les djins ki sont metchants, c' est zels k' il lsi arive corade des måleurs. # {{r|[[on n’ sait wice ki l’ Diåle firt ses côps]]}} }} {{Boesse|c=2|tite=vierbires| # {{r|[[abate deus djaeyes d’ on côp d’ warokea]]}} # {{r|aveur ostant d’ côps d’ bon}} : poleur co djouwer ostant d' côps. # {{r|[[boere a ptits côps]]}} # {{r|[[boere on côp]]}} # {{r|bouxhî come on côp d’ fizik}}, {{r|bouxhî come on côp d' tonoere}} : bouxhî foirt. # {{r|[[côper foû]]}} # {{r|esse ås cwate cinte côps}} : [[transi]], esse tot en afwaire. {{lang|fr|F. être inquiet.}} # {{r|[[fé côp po côp]]}} # {{r|fé s’ côp}} : båjhî ene comere. {{lang|fr|F. tirer son coup}} # {{r|î rwaitî a deus côps}} : si dimefiyî. {{lang|fr|F. être prudent.}} # {{r|[[manker s’ côp]]}} # {{r|[[passer l’ côp]]}} # {{r|[[taper l’ côp foû]]}} # {{r|[[tini côp]]}} # {{r|[[valeur li côp]]}} # {{r|vey li côp d’ tins}} : vey çou ki va s' passer djusse après. {{lang|fr|F. prévoir.}} #* Dji va rivni sol côp et dji n' vous vey cial ki des vigreus vizaedjes ([[M. Peclers]]). #: On dit eto: [[sol pî sol tchamp]]. {{lang|fr|F. tout de suite, à l' instant même.}} }} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[côpreye]] * [[ricôper#Walon 2|ricôper]] {{mse}} * [[côper]], [[côpaedje]], [[côpe]], [[côpant]], [[côpeu]]; [[Côpareye]] {{Lka-pa|côper}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== {{Boesse|c=3| * [[côp ås djaeyes]] * [[côp d’ air]] * [[côp d’ aiye]] * [[côp d’ aiwe]] * [[côp d’ betch]] * [[côp d’ canon]] * [[côp d’ cote]] * [[côp d’ crosse]] * [[côp d’ dint]] * [[côp d’ Estat]] * [[côp d’ feu]] * [[côp d’ furdon]] * [[côp d’ gråce]] * [[côp d’ gueuye]] * [[côp d’ lawe]] * [[côp d’ linwe]] * [[côp d’ maca]] * [[côp d’ måleur]] * [[côp d’ mårtea]] * [[côp d’ mene]] * [[côp d’ mwaisse]] * [[côp d’ mwin]] * [[côp d’ ouy]] * [[côp d’ pate]] * [[côp d’ pî]] * [[côp d’ pougn]] * [[côp d’ saye]] * [[côp d’ solo]] / [[côp d’ solea]] * [[côp d’ sonk]] * [[côp d’ tchapea]] * [[côp d’ tiesse]] * [[côp d’ tonire]] * [[côp d’ trait]] * [[côp d’ vî]] * [[côp d’ vint]] * [[côp d’ xhore]] * [[côp al pixhote]] * [[côp di rzûne]] * [[côp di spale]] * [[côp fôré]] * [[pitit côp]] }} * [[beacôp]] * [[pacô]], [[padecô]] * [[tenoncô]], [[todoncôp]] * [[a côps]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | cô = C8, E165,E177a (1823),E212 | côp = C1, E1, O0, R10:19130,R13, S117 | côⁿp = C65 | cöp = S105 | coû = O4 | coûp = O0,O4 | coup = C1 | kô = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|bouxhaedje |es= {{t+|es|golpe}} |fr= {{t+|fr|coup}}, {{t+|fr|choc}} }} {{ratour|brut d' on bouxhaedje |fr= {{t+|fr|coup}}, {{t+|fr|bruit}} }} {{ratour|tchaeke ricminçaedje d' ene sacwè |ary= {{t+|ary|مرّة|ral=marra}}; [[khe6ra]] (kheTra) {{=ral}} [[خطرة]] {{=dsf-ar}} [[خطْرة]] |de= {{t+|de|Kehr}} |en= {{t+|en|time}} |es= {{t+|es|vez}} |fr= {{t+|fr|fois}} |nl= {{t+|nl|keer}} }} {{ratour|l' côp ki vént |fr= {{t+|fr|la prochaine fois}} }} 0qqcgjjyv31gycl600yu33crukhq21v 0 7240 435274 433371 2026-08-26T16:08:48Z Scribus electronicus 3672 435274 wikitext text/x-wiki {{MR|Diåle|Diale|diale|diâle}} == {{L|wa}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|djoːl|dijoːl|djaːl|odio=Lang-wa-fel Lidje diâle.ogg|linɡ=wa}} {{AFE|ʤaːl|ʤaːp|djap|djaːp|djab}} {{BS|å|-}} ** {{pzc}} {{AFE|djɔːl}} * {{Ric}} === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|διάβολος|ral=diabolos|sourd=grc|ameteu}}, adonpwis rpris pazès Djwifs et Crustins po-z aveur li minme sins k' e walon, pal voye do {{p|diabolum|la}} mins les cognes do 20e sieke ont puvite vinou d’ on {{bdjla-egl}} (mintén del voyale « â » la k’ on åreut dvou aveur « ô » ou « å », ey on coron a môde del cawete ''[[-åve]]'') ; {{Dat}} 881 ([[w:Tchantlinne Sinte Ulaleye|Tchantlinne Sinte Ulaleye]]). <!--!! Li tchansons ravize puvite li picård ''--> ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{o}} # {{rili|wa}} {{tolu|wa}} [[andje]] d’ [[infier]]. #* Ele si houtdina pus d’ on côp a on {{~}} k’ on loméve Robiet. {{s|vî papîs so les procès des macrales di Cele et Furfô, ramexhnés pa [[w:J. Houziaux|J. Houziaux]]}} # [[djin]] ki ravize èn andje d’ infier come malåjhey efant, on metchant ome. #* Oyi, c’ est on sint å cafè, mins on {{~}} el måjhon. # totès sôres d’ usteyes ki fjhèt èn ovraedje emerviyant, k’ on croet ki c’ est l’ Diåle lu-minme k’ els a [[edvinté]]. # {{cins|wa}} (machine po raidjî ås grins). #* Cial, vola on {{~}} avou s’ trimouye et s’ gueuye å lådje. {{s|LSom}} #* On meteut les raidjes å {{~}}, pu on diåléve. {{s|MoTcho}} # pitite [[sitouve]] ki broûle tot fjhant on [[brut d’ diåle]]. # pitite [[berwete]] po tcheryî ås saetchs di dinrêyes. #* Ti pous tcherdjî çou ki t’ vous sol {{~}}: i n’ molit nén. {{s|MoBa}} #* Et cwè ? Vos Baguez ? Voloz vs on {{~}} monsieu l’ curé ? {{s-rif|PHT|ratourtnant ''Tchantchès, c'èst po rîre'', 2023, p.40}} # {{inse|wa}} sôre di påwion avou totès sôres di coleurs. <gallery> Portrait Asmodis.JPG|Diåle d’ infier. Diåle poite-saetchs.jpg|Diåle poite-saetch. Diåle ås grins Marok.jpg|Diåle di raidjaedje al mwin. </gallery> ===== {{H|ratourneures}} ===== {{Lka-reu|Diåle}} # {{r|[[å diåle]]}}, {{r|[[ås cwate cints diåles]]}}, {{r|[[ås set cints diåles]]}}, {{r|[[å diåle et co pus lon]]}}, {{r|[[ås shijh cint meyes diåles]]}}, {{r|[[ås trinte-shijh meyes diåles]]}}. ## {{r|[[aler å diåle]]}}. ## {{r|[[aveur li diåle e cou]]}}. ##* Vola vint moes k' e l' måjhon,<br>Tot nosse manaedje edeure,<br>Disc' a nosse siervante Djenton,<br>K' endè poite ene infleure,<br>Vola les dringueles,<br>Ki dnèt-st ås båsheles. I fåt-st {{~|aveur li diåle e cou}},<br>Po s' amuzer avou. {{s-rif|JJV|"Sav' bin çou qu' c' èst qu'on Prussien ?" (1817)}} ### {{r|[[va-st å diåle]]}}. ### {{r|[[ki ça våye å diåle]]}}. ## {{r|[[ni Diu ni diåle]]}}. ## {{r|[[evoyî å diåle]]}} (ene djin). ## {{r|[[peter å diåle]]}}. ## {{r|[[voler å diåle]]}}. ## [[fote å diåle]], [[hiner å diåle]] : taper evoye (ene sacwè). ###{{r|[[fote l’ avarice å diåle]]}}. # {{r|[[apus k’ i n’ tchaiye des diåles avou des cawes d’ oronde]]}}. ##{{r|peter å diåle}} : [[cori evoye]]. {{lang|fr|F. prendre la poudre d’ escampete}}. # {{r|[[ki l’ diåle]]}}. # {{r|a Marcour, li diåle î court|cat=rimram}}. # {{r|Å galop, galopea, li diåle vs årè pa vos dijh årteas}} : dijhêye po fé cori evoye èn efant k’ est a damadje. # {{r|Bon Diu d’ rowes, diåle di måjhone}}. # {{r|[[brut d’ diåle]]}} : bråmint do brut. #: {{lang|fr|F. bruit infernal, vacarme.}} # {{r|C’ est bén l’ diåle s’ i gn a pont}} ci sereut merveye s’ i gn a pont = end årè. #* I leye ses åmayes eshonne e paxhi avou ls åmeas; c’ est bén l’ diåle s’ i gn a pont d’ plinnes divant waire ! #: {{lang|fr|F. il est probable que (+ positif).}} #{{r|c’ est todi l’ minme diåle}}, u {{r|c’ est todi l’ minme diåle, dit-st i l’ martchand d’ [[bondiu|bondius]]}} c’ est parey. Loukîz a: [[Piron]]. {{lang|fr|F. C'est du pareil au même}}. #{{r|ci n’ est nén l’ diåle}} : ci n’ est nén målåjhey. {{lang|fr|F. ce n'est pas sorcier}}. #{{r|cori come onk k’ a l’ diåle e s’ cou}} : foirt raddimint. #{{r|Cwand k’ i [[ploure|ploût]] et ki l’ solea lût, c’ est k’ el diåle mareye ès feye}}. #{{r|cwand l’ diåle divént vî, i s’ fwait ermite}} : ça a l’ air d’ esse on bråve, mins dimefeye tu todi d’ lu. #{{r|di tos les diåles}} : dijhêye po ene sacwè ki va foirt. #* I fjhént on roumdoudoum '''di tos les diåles'''. #: {{lang|fr|F. extraordinaire}}. #{{r|diåle m’ ancate !}}, u {{r|diåle m’ evole}} : mostere k’ on-z est sbaré, k’ on n’ croet nén çou k’ on dit. # {{r|[[diåle mi speye]]}}. # {{r|diåle mi stitche}}. #* Ås pôves co djamåy dji n' dinreu,<br>C' est tos ingråtes* ! Et {{~|diåle mi stitche}},<br>So deus troes ans, dji mi rwinreu ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Si j'esteus riche"}} # {{r|diåle mi stronne}}. #* Bén, {{~|diåle mi stronne}}, t' as do toupet ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Bin v’la st-on râre èdon surmint"}} #* {{~|Diåle mi stronne}} si dji comprind ene sacwè ! {{s-rif|LLcco|1904, p.4}} #{{r|diåle ås cotes}} målåjheye båshele. On dit eto: diålresse. {{lang|fr|F. diablesse}}. #{{r|dji n’ mi feye nén dpus a li k’ å diåle}} : dji m’ è [[dmefiyî|dmefeye]]. #{{r|esse diåle po les cwårs}} : esse pice-crosse (rapia). {{lang|fr|F. avare}}. #{{r|esse evoye ås cwate cints diåles}}, u {{r|ås cénk cints diåles lon}} : esse evoye foirt å [[lon]]. Loukîz a: [[zivercôfs]]. #{{r|esse noer come li diåle}} : esse tot mannet. #{{r|esse po l’ diåle}} : ## esse codåné(êye) a mori. ##: {{lang|fr|F. condamné(e)}}. ## po ene sacwè ki s’ va broyî. #{{r|Est çki t’ tignréves bén on diåle ki n’ a pont di tchveas ?}} on n’ såreut fé l’ impossibe. # {{r|fé dner å diåle}}. #* Si vs rintrez on pô cpagnté,<br>Ele ni fjhèt k' do barboter ;<br>Ele vis {{~|frént dner å diåle}}.<br>Vos n' avoz pus nou costé bon,<br>Et pocwè tot çoucial ? ...<br>Cåze do ptit tûturon. {{s-rif|FrBa|''Conseie âs jôn's hommes'', divins [[w:Li camaeråde del djoye (arimés)|''Li camarad′ dè l'joie]]'', 1852}} #{{r|fé martchî avou l’ diåle}}, u {{r|paker avou l’ diåle}}, u {{r|fé paket avou l’ diåle}} : vinde si åme å diåle, u {{r|fé avou l’ diåle}} promete si [[åme]] å diåle après ene termene ki vs åroz tot çou ki vs lyi dmandez. #* Cwand il a coprin k’ i vneut d’ {{~|fé martchî avou l’ diåle}}, li cinsî a stî tot disnorté. {{s|GLuc}} #: {{lang|fr|F. faire un pacte avec le diable.}} #{{r|[[si fote do diåle et do martchand]]}} : [[end awè d’ keure]]; si fote di totafwait. {{lang|fr|F. se ficher de tout.}} #{{r|il a on toû di pus ki l’ diåle}} : il est foirt malén. #{{r|Il est pus [[malén|malén]] ki l’ diåle}}. #{{r|Ki l’ diåle åye (ene sacwè)}}, u {{r|sohaitî (ene sacwè) å diåle}} : dijhêye po åk k’ on n’ voet nén voltî. #* Les araedjîs avou leu påye, K’ i lomèt d’ Fexhe et {{~|ki l’ diåle åye}} ! {{s|MSA}} #* Ossu, a poenne esteut i la d’ ene hapêye k’ i {{~|sohaitive les carnavåls å diåle}}. {{s|VCar}} #{{r|Ki l’ diåle åye}}, {{r|Ki l’ diåle apice (ene sakî, ene sacwè)}} : dijhêye po ene djin k’ on n’ voet nén voltî. #* {{~|Ki l’ diåle apice}} Tos leus tchinisses ! Ki l’ diåle evole Totes leus éndjoles! {{s|LM}}. #: {{lang|fr|F. Que le diable l'emporte.}} #{{r|Ki l’ diåle t’ apice}} response po rire cwand on vs dit "Ki l’ Bon Diu vs [[beni|benixhe]]" cwand on-z a [[stierni]]. <!-- # {{r|[[ki l’ diåle mi bate]]}} # {{r|li diåle ni sait wice taper ses djonnes}} #* TCHÅRLUMAGNE. - Bondjoû Dezirêye, i vs va todi bén, awè ? Vos n' estoz nén malåde, neni ? Et vosse matante, et l' diåle ?<br>DEZIRÊYE. - {{~|Li diåle ni sait wice taper ses djonnes}} et ns avans pawou. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne VII, p.20}} --> #{{r|L’ [[ônea]] erprotche å frinne d’ aveur vindou si åme å diåle por lu polou broûler vete}}. #{{r|li diåle tcheye todi so l’ minme moncea}}, u {{r|li diåle tcheye todi so l’ pus gros moncea}} : les cis k’ ont ddja des cwårs, c’ est co zels k’ ont totes les tchances po nd aveur todi dpus. #{{r|Li lét do diåle}} : no d’ ene plaece di [[Werisse]]. #{{r|lodjî l’ diåle e s’ boûsse}}, u {{r|saetchî l’ diåle pal cawe}} : esse pôve. #{{r|magneu d’ bon Diu et tchiyåd d’ diåle}} : fås-vizaedje. {{lang|fr|F. hypocrite}}. #{{r|On diåle, si diåle fouxhe-t i, ni sait catchî ses coines}} : on malén, ki catche ses dfåts, ni les såreut catchî advitam. #* On a bea dire k' '''on diåle''', si diåle k' il est, {{~|n' såreut catchî ses coines}}, mins l' ci k' est e m' måjhone dispoy ût djoûs n' a co rén mostré et, mågré ki l' police fwait boune gåre tot avå les toets, i n' veyèt k' do feu, c' est vraiy k' i n' loukèt måy k' al nute. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne III, p.10}} #{{r|on direut k’ il a veyou l’ diåle moussî e sôdård}} : il est tot [[reyusse]] ([[sibaré]]). {{lang|fr|F. éberlué}}. #{{r|On fwait pa des côps li diåle pus laid k’ i n’ est}}, u {{r|On fwait sovint li diåle pus noer k’ i n’ est}} on croet ene sacwè pus målåjheye k’ ele n’ est. {{lang|fr|F. exagérer}}. #* On n' a måy tos les pås k' on hosse et si dj' esteu vos, dji loucreu pus lon ki m' narene divant do voleur divni l' matante da Tchårlumagne. Cwand on trosse si cou-d’-tchåsse trop hôt, on riskêye del kixhiyî, adon on {{~|ndè voet l' diåle et l' diåle est laid a vey}}. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne III, p.10}} #{{r|on tins d’ tos les diåles}} : on foirt mwais tins. #{{r|on viyaedje}}, u {{r|on payis pierdou å diåle lon}} : on [[retrôclé]] viyaedje. #* E meye nouv cint cwate, les djeus olimikes, c’ est a Sint-Louwis, ås USA, {{~|on payis pierdou å diåle lon}}. {{s|EPech}} #: {{lang|fr|F. bled perdu, pays reculé.}} #{{r|ostant pingnî on diåle ki n’ a pont di tchveas}} : dijhêye po åk di nén possibe. #{{r|pitit diåle}} : creyateure ki n’ est nén èn ome, mins nén on diåle tipike. {{lang|fr|F. diablotin, génie malfaisant.}} #{{r|pus a l’ diåle, pus vout i aveur}}, u {{r|pus çki l’ diåle a, pus çk’ i ndè vout}}, u {{r|pus l’ diåle a-t i, pus ndè vout i}} : dijhêye po onk ki vout todi esse pus ritche. {{lang|fr|F. appétit de richesse}}. # {{r|les [[Rodjes Diåles]]}} : ekipe di fotbal del Beldjike #{{r|S’ il a magnî l’ diåle, k’ i magne pår les coines}} #{{r|si cfesser å diåle}} : dire ene sacwè k’ on-z a må fwait a ene djin k’ el va aler raconter. #{{r|si ctaper come on diåle dins on benitî}} : si [[ctaper]] dins tos les sinses. {{lang|fr|F. se démener comme un beau diable}}. #{{r|[[si l’ diåle est pus malén, c’ est k’ il est pus vî]]}} #{{r|Va-st å diåle}} : dijhêye po s’ [[dihaler]] d’ ene sakî. ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[diålresse]] * [[diålmint]], [[diåldimint]] * [[diålreye]] * [[diåler]], [[diålaedje]] ===== {{H|mots d' aplacaedje}} ===== * [[pôve diåle]] * [[diåle ås cotes]] * [[diåle-e-coir]] * [[mwin-do-Bon-Diu-et-pî-do-diåle]], * [[nodidjåle]] * [[Voye do Diåle]], [[Pire do Diåle]] ===== {{H|sinonimeye}} ===== {{Boesse|c=2|tite=andje d' infier| * [[demon]] * [[diablotin]] * [[djine]] ''(amon les muzulmans avou on sins pus lådje)'' }} {{Boesse|c=2|tite=målåjhey efant| {{Lka-si|arnåjhe}} }} {{Boesse|c=2|tite=machene po raidjî| * [[diåle-volant]] }} ===== {{H|dizotrins mots}} ===== * [[apartinant]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | {{=wis|dee al|diåle}} = C74 | diabe = S109,S177 | diâbe = C1,C8,C9, O4, S117 | dial = E177a,E177b, E203 | diâl = E212 | diale = R13 {{rif?}} | diåle = E1, O101, R10:2599, Bour 545,JDcoh p.141 | diâle = C1,C8,C9,C13, E1,E34, E200, O0,O4,O3, S0,S117 | {{=fon|dyāl|diâle}} = S38 (hagnon 72) | dianle = E165 | diaule = [!vscr] VSG1 (881\, p. 128) | diyaul = O0 | djâbe = O81 | djåle = E1:diâle (a « diâle ») | djâle = E1:diâle (a « diâle »), S0,S117 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|tolu riprezintant l’ må |fr= {{t+|fr|diable}}, {{t+|fr|démon}} |en= {{t+|en|devil}} |nl= {{t+|nl|duivel}} |de= {{t+|de|Teufel}} |es= {{t+|es|diablo}} |ar= {{t+|ar|شيطان|ral=chayTân|ar-fafl=شَيْطان}} |ary= {{t+|ary|شيطان|ral=chitan}} }} {{ratour|målåjhey efant; {{Lka-ra|arnåjhe}} |fr= {{t+|fr|diablotin}}, {{t+|fr|espiègle}}, {{t+|fr|démon}} }} {{ratour|machine po raidjî |fr= {{t+|fr|tarare}} |en= {{t+|en|winnowing machine}} }} {{ratour|pitite berwete po tcheryî ås saetchs |fr= {{t+|fr|diable}} |en= {{t+|en|hand truck}} }} ==== {{H|addjectif|wa}} ==== # malåjhey, po èn efant. #* Ni soeyoz nén don si {{~}} ! # {{med|wa}} laid tot cåzant d’ on må. #* Ci côp ci c’ esteut on må pus {{~}}. {{s|CDen}} ===== {{H|sinonimeye}} ===== * (malåjhey, d’ èn efant) : [[arnåjhe]]; {{Lka-si|arnåjhe}} * (aid tot cåzant d’ on må) : [[malén]], [[griyeus]]; {{Lka-si|griyeus}} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|målåjhey, d’ èn efant {{Lka-ra|arnåjhe}} |fr= {{t+|fr|espiègle}} }} {{ratour|laid tot cåzant d’ on må {{Lka-ra|griyeus}} |fr= {{t+|fr|grave}}, {{t+|fr|redoutable}}, {{t+|fr|sérieux}} }} ==== {{H|mot-fråze|wa}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # mostere li sbarmint. #* Sapinse li rwè cwand les veya : « Ki {{~}}!, kés borguimwaisses vola ! ». {{s|viye paskeye di 1675, eplaideye pa G. Hennen}} ===== {{H|sinonimeye}} ===== [[djåme]] ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour |fr= {{t+|fr|diable}} }} ==== {{H|waitîz eto}} ==== {{wp|Diåle}}. === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Sbtch}} « [[tire-diåle]] », askepyî po replaecî Diu dins {{*}} «tire-Diu», li rcomprindaedje di « [[tire-djus]] », usteye po saetchî djus (les tcherêyes di houf four). ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{cins|wa}} sistinme di [[tinkiaedje]] del tchinne des [[tcherêye]]s di [[four]]. ===== {{H|sinonimeye}} ===== [[tire-diåle]] {{nourat}} ==== {{H|waitîz eto}} ==== {{wp|Diåle poite-saetch}}. at3lqvki8yru0p1f7ol93lkvd27uzvs 0 7381 435278 434491 2026-08-26T16:19:39Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 435278 wikitext text/x-wiki {{MR|dîre}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|dicere|dīcere|sourd=la}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|diːʀ|dɛʀ}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|diːʀ}} * {{Ric}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codisr-|[[di]]|[[dijhoz]] / [[djhoz]]|[[dijhans]] / [[djhans]]|[[diynut]]|[[dirè]]|[[dijheu]] / [[djheu]]|[[dijhe]] / [[deye]]|[[dit]]}} {{~}} {{vc}} # fé [[rexhe]] di s' [[boke]] (des [[mot]]s, des [[fråze]]s). #* Les strons sont edjalés, dowô, Batisse Vicantisse !:: Cwè çk' i {{~|dit}} ?:: I vs sohaite li boune anêye, ô, Batisse.:: Et vos pareymint, da, Lucyin. # {{str|wa}} [[raconter]]. #* C’ e-st a lu k’ ele {{~|dijheut}} ses poennes,<br>Ses djoyes, ses sondjes, ses anoymints ;<br>Cwand s’ cour touméve el languidône,<br>La k’ ele trovéve l’ ecoraedjmint. {{s-rif|MLol|p.184, « Lu lîve du mèsse dèl grand-mêre »}} # mostrer ene djin, ene sacwè come estant ahesseye d' ene metowe cwålité. #*Leye k' on {{~|direut}} al veye ene djin si binamêye !{{s-rif|BSLLW|oteur=AnDel|Bulletin de 1858, «Li galant de l'siervante», p.6}} # {{vsc}} [[cåzer]], [[djåzer]]. #* A poenne {{~|aveut i dit}}, vla ene trûlêye sins parey !<br>Ene poûssåde m' epoirta disk' al måjhone del veye … {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.38}}<br>[[File:72 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] # {{vcnd|di}} ''(cåzu todi dvins ene kesse)'' [[pinser]], [[tuzer]]. #* Ki {{~|djhoz vs di}} ci djonne ome la ?<br>N' a t i nén on bea viyair ? {{s-rif|HFbl|Li kuré d'sain viçain, 1843}} #* DJOLIET. - C' est pocwè dji vs dimande di m' acoirder Mentine.<br>MENTINE. - Popa, dj' a vosse parole.<br>COCRAIMONT. - K' {{~|endè diroz vs}}, Fifine ?<br>GODINASSE. - Il a l' linwe bén pindowe.<br>HOUBA (a Cocraimont) - Dji croe k' vos n' sårîz foû. {{s-rif|TBmc|1888, sinne XXXI, p.168}} # {{vcnd|di}} [[pretinde]]. #* Mafwè, l' ovrî n' a ki l' dimegne<br>Po {{~|dire di}} s' poleur amuzer ;<br>Ls ovråves djoûs, c' e-st ene ôte essegne<br>I s' sacrifeye l' åme a-z ovrer. {{s-rif|FrBcj|1852, ''L'amour et l'bonn' bîre'', p.42}} # {{vsc}} ''(å condicioneu)'' [[shonner]]. #* Vos {{~|dirîz}} vey ki l' målaweure,<br>A dislaxhî ene hiede di displis. {{s-rif|JVpr|(1897), "Li martchand d'posteûres", p.52}} # ''(avou l' aloyrece « [[ki]] » et l' suddjonctif)'' dimander ki. #* « Et, tot priyant, nos {{~|dirans k'}} ele<br>Nos dene, po m' mame, beacôp d' årdjint. » {{s-rif|JVpr|(1897), "Li Saint Nicoleie", p.27-28}} #* {{~|Dijhoz}} a Hinri '''k'''' i vs dene on côp d' mwin, i n' dimandrè nén mî. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne IX, p.22}} #* Dji vou vey vosse mwaisse, vos lyi diroz k’ i m' vegne<!--vegne mi--> trover. {{s-rif~|LLbwe|1948, p.15}} # {{np-vprC}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[c’ est a dire]]}} # {{r|[[c’ est bén l’ cas del dire]]}} # {{r|[[ci n’ est nén del dire]]}} # {{r|[[dji di ça et dji n’ di rén]]}} <!-- # {{r|[[dji n’ di rén]]}} #* {{~|Dji n’ di rén}}, mins ki l’ diåle mi bate,<br>Si dji n’ vindeut mes deus savates<br>Po beûre on bon côp al santé<br>Do bouria ki ls åreut stronné. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} --> # {{r|[[dj’ el direu cint côps]]}} # {{r|[[ni rén dire]]}} # {{r|[[dis dj’]]}} # {{r|[[c’ e-st a dire ki]]}} #* {{~|C’ e-st a dire ki}} les longuès amours ni cwerèt måy rén d’ bon. {{s-rif|HSjan|1911, p.131}} # {{r|[[dijhoz vs]]}}. #* Li bataye est pierdowe, {{~|dijhoz vs}}, tot est pierdou ! {{s-rif|JMvm|(1933), p.25}} # {{r|[[dire tot parey]]}} # {{r|[[et ç’ est nén pô dire]]}} # {{r|[[ki ci n’ est nén di dire]]}} # {{r|[[kimint dirè dj’ don]]}} # {{r|[[n’ aveur rén a dire]]}} # {{r|ostant k’ i l’ vôreut dire}} : ostant k' i l' vôreut bén mostrer. #* TCHÅRLUMAGNE. - I gn a nou si long djoû k' i n' vegne al nute ; on l' atraprè, n' åyoz nén l' låme a l' ouy ; li diåle ki vs avoz cial est on bon diåle et vs n' estoz nén '''si foirt''' e l' gueuye do leu '''ki vos l' vôrîz dire'''. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne VIII, p.20}} <!-- # {{r|po dire}} #* C' est come vosse sour, vola des djoûs k' on n' a pus {{~|po dire}} nole råjhon foû d' leye. {{s-rif|JLpml|1928, ake III, sinne V, p.43}} # {{r|po dire di}} #* Davance, cwand c' est k' dj' esteu pus djonne<br>Et k' dj' aprindeu foirt åjheymint,<br>Dji n' a måy sipårgnî mes poennes<br>{{~|Po dire d'}} amuzer ene gote les djins ;<br>Mins ouy, dji n' vå nén co ene savate ! {{s-rif|LWpr|1922, ''Ji n'a pus 15 ans'' (monologue créé par Mme Heusy), p.66}} --> ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[dijhaedje]], [[dijheu]], [[dijhêye]] * [[ridire]], [[ridijhaedje]] * [[disdire]], [[disdijhaedje]] * si [[mesdire]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[moti]] (purade dins des fråzes di noyaedje) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | dère = S33 | dire = C8, O4, R9,R10:9627,R13 | dîre = E34,E165,E170, O0, S0,S17,S24 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|fé rexhe ene parole |fr= {{t+|fr|dire}} |en= to {{t+|en|say}}, to {{t+|en|tell}} |nl= {{t+|nl|zeggen}} |de= {{t+|de|sagen}} |es= {{t+|es|decir}} |ar= qâla {{=ral}} {{t+|ar|قال}} {{=dsf-ar}} {{t+|ar|قالَ}} |ary= [[gal]] {{=ral}} [[ڭال ]] }} {{ratour|mostrer ene djin, ene sacwè come estant ahesseye d' ene metowe cwålité | fr = {{t+|fr|considérer}}, {{t+|fr|qualifier}} }} {{ratour|ki ci n' est nén di dire |fr = {{t+|fr|indicible}}, {{t+|fr|inexprimable}} }} == {{L|fr}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} {{AFE|diʁ}} === {{H|viebe|fr}} === {{~}} {{vc}} # {{fr=wa-spr}} huw7404imkqb9dyrv4hogj08v03vtsw 0 14476 435283 429667 2026-08-26T16:30:21Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 435283 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-S|tronner}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Etim?}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|stʀɔ̃.ne|stʀɔ̃.le|stʀoː.le|stʀã.ne|stʀɔ̃.nɛ}} ** {{pzc}} {{AFE|stʀɔ̃.ne}} * {{Ric|stron·ner}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=stronn|come=bouter}} {{~}} # {{vc}} prinde (ene sakî, ene biesse) pal goidje, et serer tot l' espaitchant d' shofler, disk' a tant k' i mourt. #* Sait on kî çki l' a {{~|stronné}} ? #* Si vs les voloz on pô lofer<br>I vs vénrè des måssîs poyaedjes<br>Ki vs vénront voler e vizaedje,<br>Oubén e l' boke po vs {{~|sitronner}},<br>Po vs monter l' cour et fé rnårder. {{s-rif|E183|[[w:Paskeye so les lotchets|Paskeye so les lotchets]] (1640)}} #* Dji n’ di rén, mins ki l’ diåle mi bate,<br>Si dji n’ vindeu mes deus savates<br>Po boere on bon côp al santé<br>Do bourea ki ls {{~|åreut stronné}}. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} #* Elle a bon cwand s' tchet m' tourmete<br>Tot fjhant l' guere a m' pôve oujhea ;<br>Porveu k' i {{~|stronne}} mi robete,<br>Il årè seur tot l' laecea.<br>Ossu, i fåt k' dji l' ahesse ;<br>Cint feyes il åreut fwait l' couroubet pal finiesse …<br>Si m' bele-mere n' esteut nén la !… {{s-rif|TBowp|''Si m'belle-mère n'esteut nin là !...'', 1886, p.25}}<br>[[File:03 Elle a bon cwand.wav]] #* Cwand l' colere amonte et ki l' five {{~|sitronne}} {{s-rif|MLol|p. 112, "Lès såhons dè coûr"}} # {{vc}} avaler d' on plin côp. #* Asteure, {{~|sitronner}} ene gote po rnetyî ses idêyes {{s-rif|LSom}} #* I vs {{~|sitronnèt}} on vere di gote come po rire. # {{vc}} [[s' ecrouker]] (dins ene fråze di noyaedje, tot cåzant d' ene eurêye trop tene). #* C'esteut bon ? :: Oyi, mins on n' pleut må di {{~}}. # {{vc}} espaitchî on comiece, ene economeye d' aler, tot metant les pris des ahesseus trop hôt, u les martchandeyes vindowes trop bas. #* Les multinåcionåles nos {{~|stronnront}}, avou leus prodûts transdjenikes. # {{vsc}} ni pus sawè respirer, pask' on vs toide li cô. #* Arestêye ! Dji {{~|stronne}}. #* Pår k’ i sofoke a plorer, l’ valet, k’ i n’ sait pus djåzer, k’ i {{~|stronne}} – come l’ ôte djoû, cwand Mouyete aspita so l’ ouxh tot rclamant Rogneuse. {{s-rif|AXbg|1912, p.24}} # {{vsc}} {{med|wa}} si resserer so ene anse di boyea ki s' a stitchî ddins, tot cåzant d' ene rompeure. #* Dji trinne ene drompeure dispu sacwants anêyes</br>Mi cingue l' a sotnou, disk' asteure, mins ele riskêye di {{~}} onk di ces djoûs {{s-rif|LSom}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[stronner l’ poye sins l’ fé braire]]}} # {{r|[[stronner a s' loyén]]}} : diveur ratinde ene sacwè k' on djéreye après (come on tchén ki vout apicî èn amagnî, et ki saetche après s' laxhe, et si stronner). {{lang|fr|F. envier fortement.}} # {{r|fåt bén k' on reye, dit-st i l' ci k' stronnéve si bele-mere didins ene coine}} : [[sapinsté]]. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[stronnaedje]], [[stronnant]], [[stronnêye]], [[stronna]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (avaler d' on plin côp): [[galofer]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[stofer]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | s(i)tronner u (e)stronner = R10:6898 | s(i)trânnè = C8 | s(i)tron.nè = C13 | s(i)tronner = E1 | s(u)tranner = S117 | (è)strauner = O4 | (è)strôner = O4 | (è)stronner = O4 <!-- fôme plinne/spotcheye nén dnêye --> | èstran-ner = S25 | stronner = R13 | stronler = E1,E165 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|prinde (ene sakî, ene biesse) pal goidje, et serer tot l' espaitchant d' shofler, disk' a tant k' i mourt | fr = {{t+|fr|étrangler}}, {{t+|fr|stranguler}} }} {{ratour|avaler d' on plin côp | fr = {{t+|fr|ingurgiter}} }} 8nve786ikzgyi5q35yrll5vil7vbbxy 0 38168 435281 421787 2026-08-26T16:24:39Z Scribus electronicus 3672 435281 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|bibere|sourd=la}} {{m-s}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bwɛːʀ|bwɛʀ|bøːʀ|byːʀ|bwaːʀ|bwaʀ|bwoːʀ}} {{BS|oe}} ** {{pzc}} {{AFE|bwɛːʀ}} * {{Ric}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=5|A=bev|B=boe|C=boev|SP1s=boeve / boexhe|PE=beu / bevou}} {{~}} {{vc}} # fé passer do likide dins s' gozî. #* Boe on côp å bidon, ti vas tchaire fwebe {{s-rif|O81}} # alouwer di l' essince, tot djåzant d' ene oto. #* Ele ni {{~|boet}} ki cwate lites å cint. #* Ki tchaeke riwaite dins lu-minme et k’ insi i magne li pwin et {{~|boeye}} li cope {{s-rif|MDeb|ratournant li [[w:prumire lete sint På ås djins d' Corinte|prumire lete sint På ås djins d' Corinte]]}} # {{vc}} {{im|wa}} alouwer on hopea d' cwårs, ses wadjes, po-z atchter del gote. #* C’ est si ome, i n’ tént pus so ses schaesses,</br>Il {{~|a beu}} s’ samwinne, li ptit capon. {{s-rif|JVri| « Pâhûles rîmês » (1897), «Imbarras», p.125}} #* On cou d' Rékem ki {{~|boet}} s' djournêye,</br>Troes cwate djoûs foû d' shijh, come tel fwais,</br>Ni merite nén k' on l' rapîçtêye,</br>Ni k' on rbowe li tchmijhe k' a so s' pea ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.145, ''Di stoc èt d’ tèye ! Sinne dialoguêye anti-alcoolique'' (1927)}} # {{vsc}} houmer del gote. #* Tot s' batant l' djoû del fiesse,</br>On côp d' pougn k' i rçuva,</br>L' esboirgna :</br>Come il {{~|aveut beu}},</br>L' ôte el bouxha djus,</br>Dispoy, i n' voet pus. {{s-rif|HFbl|On bon pârti (traduit du français), 1843, p.29}} #* FRANCWES. -Vos estoz bén bon, dji vs rimercixh, mins c' est råle cwand dji {{~|boe}}.</br>LEPONGE. -Alans djans ! Hay ! ... vos ndè mourroz nén po çoula ! {{s-rif|LLcco|(1904), p.29}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[boere a dos d’ tchén]]}} # {{r|[[boere a ptits côp]]}} # {{r|[[boere å tonea]]}} # {{r|[[boere cekes et tonea]], [[boere tonea et tassale]]}} # {{r|[[boere Mouze et ses pexhons]]}} # {{r|[[boere on côp]]}} # {{r|[[boere sol hawea]]}} / {{r|[[boere on côp sol hawea]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[beveu]], [[bevaedje]], [[bevou]] * [[riboere]] {{mse}} * [[bwesson]] * [[abuvrer]], [[abuvraedje]], [[abuvroe]] * [[buvraedje]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[aboere]] * [[boere li cafè]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (boere golafmint) : [[riloper]], [[goirdjî]], [[lofter]], [[flûter]] ==== {{H|dizotrins mots}} ==== * (boere bråmint do cafè) : [[cafter]] * (boere bråmint del gote, del bire) : [[låmer]], [[pecter]], [[pinter]], [[pignter]], [[tûtler]] ==== {{H|PM}} ==== [[poere]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | beûr = E89,E177a,E203 | beure = E212 | beûre = E1,E2,E21,E34,E213 | boere = R10,R11,R13 | bûre = FE213 (a "boire") | {{=fon|bwar|bware}} = S38 p. 66 | bware = C8, S0 | bwâre = C9,C60,C62, O3,O5,O51,O81 S117 | bwêre = C1, FO94, O0,O2,O4,O81,O92 | bwère = O100 | bwôre = FO94,O101 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|fé passer do likide dins s' gozî |ar= {{t+|ar|شرب|ral=chariba|ar-fafl=شَرِب}} |ary= {{t+|ary|شرب|ral=chreb|ar-fafl=شْرب}} |de= {{t+|de|trink}} |en= {{t+|en|drink}} |es= {{t+|es|beber}}, {{t+|es|tomar}} |fr= {{t+|fr|boire}} |nl= {{t+|nl|drinken}} }} nm1h1p6sh2onxp6jjxb2sakti60tlfx 0 40862 435272 434949 2026-08-26T16:05:00Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 435272 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|totus|sourd=la}} (« tot, tchaeke, tot etir »). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|tɔ|tu}} {{2pr}} {{O/OU}} ** {{pzc}} {{AFE|tɔ}} * {{Ric}} === {{H|adviebe|wa}} === {{-alo2-|tot|tote}} {{~}} # mostere on hôt [[livea]] di l' [[adviebe]] ki shût (nén candjåve). #* Dji lyi dmande {{~}} biesmint : «eyet vosse feme, ça lyi va» ? # mostere on hôt [[livea]] di l' [[addjectif]] ou d' l' [[addjectivire]] (candjåve å femrin, mins nén å pluriyal). #* Il a rivnou {{~}} frexh di tchôd. #* I parexhént {{~}} disbåtchîs. #* Elle esteut {{~e}} binåjhe. #* Elle ont dmoré {{~e}} biesses. #* Si tiesse esteut {{~e}} e croles {{s-rif|CE2}} #* Les beas våzes estént {{~}} a bokets. #* Nole trace di l’ ôte såjhon … Siya ! Des moitès foyes<br>Å pî del håye d’ årdispene {{~e}} floreye. {{s-rif|JCmp|« Dixmude », 1916, p.25}} # divant on prono d' djin, mostere li rshonnance avou çou k' on ratind di cisse djin la (candjåve å femrin, mins nén å pluriyal). #* C' est {{~}} lu, la ça, d' ariver ene eure trop tård. # mostere on hôt [[livea]] do viebe. #* Et cwand l' viye croe ki tome e-n ene blesse<br>Årè {{~}} fini do toumer,<br>I n' dmeurrè pus rén d' çou k' dj' inme,<br>Ki m' rapinsreut çou k' dj' a-st inmé. {{s-rif|JVpr|(1897), "Li Tossaint", p.39}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|aveur di tot}}. #* Ele {{~|aveut d' tot}} e s' botike et les pôvès djins do Gravioûle alént acroere la. {{s-rif|JVpa|(1896), p.63}} # {{r|[[c’ est tot]]}} # {{r|[[li tot, c’ est di]]}}. #* Li monde, c’ e-st ene djowe wice k’ on tape a l’ åwe : {{~|li tot, c’ est di}} n’ nén esse l’ åwe. {{s-rif|AXbm|(1905), p.12}} # {{r|[[tot a schipe]]}} : rafoircixhaedje di [[a schipe]]. #* {{~|Tot}} a schipe arivé a l' ospitå d' Calais, on docteur egzamina l' oficî et Pire Lipaye fourit tcherdjî del sognî tot come i l' aveut fwait diski la {{s-rif|LTil}} # {{r|[[tot…ki…]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[totafwaitmint]] * [[totavå]] * [[atchté tot fwait]] * [[tolu]] * [[tot drole]], [[fé tot drole]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[foirt]], [[pår]], [[mo]], [[mier-]], [[foû]], [[totafwaitmint]], [[completmint]]; {{Lka-si|foirt}} === {{H|NDP}} === {{~}} {{n}} # {{n-c|wa}} mostere l' eshonna des sacwès k' on ndè cåze, sins ndè rovyî ene. #* I fåt tni {{~}} çoula por lu. #* I fåt k' on fwaiye {{~}} lu-minme. # sacwè l' pus impôrtante (todi avou l' definixhant årtike « li »). #*Li {{~}}, c' est nén d' wangnî, mins d' î prinde pårt {{s|LM|ratournant [[w:Pierre de Coubertin|Pierre de Coubertin]]}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[tot toûne al ribolete]]}}, {{r|[[gn a tot ki toûne li cou]]}} # {{r|[[c’ est l’ tot di]]}}; {{r|[[ci n’ est nén l’ tot]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[totafwait]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|eshonna des sacwès k' on ndè cåze, sins ndè rovyî ene |fr= {{t+|fr|tout}} |nl= {{t+|nl|alles}} |en= {{t+|en|everything}} |de= {{t+|de|alles}} |es= {{t+|es|todo}} |ary= {{t+|ary|كلشي|ral=kelchi}} |ar= koulli chay' {{=ral}} {{t+|ar|كل شئ}} {{=dsf-ar}} {{t+|ar|كُلِّ شَئ}} }} {{ratour|sacwè l' pus impôrtante |fr= {{t+|fr|important}}, {{t+|fr|essentiel}}, {{t+|fr|tout}} }} === {{H|NDPrz}} === {{-przwa-|[[tot]]|[[tos]]|[[tote]]|[[totes]] / [[totès]]}} # mostere li sacwè e-n etire. #* Ritnoz bén {{~}} çki dji vs a dit. #* {{~|Tote}} ciste ivier, k' il a toumé del nive {{s-rif|CE2}} #* Ç' a stî l' minme ramdam {{~e}} djoû et {{~e}} nute. # {{str|wa}} eployî dvant « [[nozôtes]] » ou « [[vozôtes]] ». #* TÅTÎ. – Vos estoz trop marlou !<br>Aprindoz on ptit pô ki, mi, dji n’ so nin l’ Veye,<br>Po m’ leyî, d’ {{~|tos}} vozôtes, mete des pouces e l’oraye<br>Et m’ fé croere ki lès poyes ponèt so les bouxhons ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne V, v. 628-631, [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake II, Sinne V|lijhåve e Feller vaici]]}} # mostere les sacwès sins ndè rovyî. #* Louke on pô {{~es}} ces tchampinnes {{s-rif|CE2}} # ''(candje sorlon l' djinre mins nén l' nombe)'' overe come [[coplemint direk]] di l' [[atribut]] tot mostrant on hôt livea do viebe. #* S' ele rote, vos tronnez {{~}},<br>Ca ele peze nonante kilos. {{s-rif|JBjr|(1899), "Po plaire à Nanèsse"}} #* Cwand i m' a loukî, dj' a fruzi {{~}}, i fjheut des ouys ! Co måy dji n' a veyou des pareys. I gn a k' sint Djîle l' ewaeré ki s' pôreut mzurer<!--s'mès'rer--> avou lu di ç' costé la. {{s-rif~|ABbdj|1900, sinne XIII, p.33}} #* Sav bén k’ c’ est plaijhi d’ aveur ene måjhone comme cisse-cial, vos, Janete. Il î fwait si frisse la ! Dji m’ ra dedja {{~}}. {{s-rif|HSjan|1911, p.118}} #* I les vént vey et les deus tchéns el kiletchèt {{~}}. {{s-rif|AXbg|1912, p.16}} #* BÊTRI. (djondant les mwins, spawtêye) – Djezus Maria ! Li tchesturlinne del bele rotche ! <br>WÅTÎ. – Pocwè nén ? Vos fruzixhoz {{~e}}.<br>BÊTRI. – Et les gofes don, ki sont csemêyes e corant ! Î tuzez vs ? Andrî sait a poenne bagnî ; dj’ a sogne k’ i n’ perixhe ! {{s-rif|JMtbr|1922, p.10}} # eployî après ''c' est''. #* C' est {{~ès}} belès åmayes po repleni après l' ivier. #* Les grandeurs, c' est {{~|totès}} sotreyes<br>Ki fjhèt ricnoxhe les parvinous.<br>N' rovians nén, mågré nos cint-meyes,<br>Ki l' mizere nos a porshuvou. {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne I, v. 507-510}} #* Ene cwénzinne di djoûs dvant l' mariaedje,<br>C' e-st adon k' i fwait bon hanter :<br>Ci n' est k' {{~|tos}} båjhes, {{~|tos}} doûs messaedjes.<br>Les cours djåzèt, ç' n' est pus tocter. {{s-rif|JDcoh|1939, p.65, ''Vûzion d’ boneûr'' (1902)}} #* C’ est {{~|tos}} rénnvåts k’ on dvreut<br>Marker d’ ene grande noere croes<br>Et les loyî l’ onk a l’ ôte so des strins<br>Adon mete li feu divins. {{s-rif|JAnd|"Dizos leû fèrome", 1919, p.76}} #* Loukîz l' djonnesse, c' est {{~|tos}} omes di stok capåbes do bouxhî moirt les cis ki s' metèt so leus voyes. {{s-rif|JMvm|(1933), p.26}} # totes sôres di. #* Et les belès stoeles ki ns veyans<br>S’ esprinde sol fén d’ ene claire djournêye,<br>Divnèt {{~|totès}} frawiantès fleurs. {{s-rif|JVvl|(1901), p.91, “Vîx Souv’nir”}} #* Dji m’ va fé mete {{~ès}} plantches å meur, ti sais bén, hin ! Come des djivås, la ! {{s-rif|HSjan|1911, p.116}} #* C' est cial k' on voet {{~|tos}} apôtes<br>Ki frént rire li pus trisse fougna ! {{s-rif|LLagan|(1908-1912), p.17}} #* Fåt esse sûti, savoz båshele, po trover les responses a çoula, dismetant k' les promesses di mariaedje ça n' dimande nol ovraedje do cervea … on n' a do raeze<!--duréze--> a fé la k' a {{~|tos}} simpes d' esprit. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne II, p.5}} #* Come vos ndè poloz djudjî, li Societé Walone, contéve {{~ès}} djins d' cwè. {{s-rif|JMwpl|(1938), p.48}} # {{plur}} [[des]]. #* Cial e nosse bele kipagneye,<br>Wice k' on s' amuze come {{~|tos}} frés,<br>Li plaijhi est sins parey :<br>Ni låtchans nén d' banketer. {{s-rif|JDcoh|1939, p.147, ''Vîve Saint-Åbin'' (1937)}} # ''(avou on nombe)'' {{vm}} zels ..., leu ... . #* On sohaite ki ces åmes dånêyes,<br>{{~|Totès}} shijhe a tchinne atelêyes,<br>Soeyexhe hertchêyes e nosse martchî<br>Po-z aveur leus oxheas cfroxhîs. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} <!-- # (eployî après ''n' aveur ki''). #* Dji croe bén k' dji n' mourrè måy etike,</br>Ca l' chagrin, mafwè, dj' nel kinoxhe waire ;</br>Dji boe et dj' tchante et djamåy rén n' mi pike ;</br>Vos veyoz k' dji n' a k' {{~e}} djoye e coir. {{s-rif|FrBa|''Po l'Joû à Viker'', divins [[w:Li camaeråde del djoye (arimés)|''Li camarad′ dè l'joie]]'', 1852, p.26}} --> ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[tote djoû]]}}, {{r|[[tote nute]]}} # {{r|[[tos boignes contes]]}} # {{r|[[tos tchamps tos payis]]}} # {{r|[[di tote foice]]}} # {{r|[[mete a totes les såces]]}} # {{r|[[on n’ a nén tos les pås k’ on hosse]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[tertos]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mostere li sacwè e-n etire |fr= {{t+|fr|tout}} |en= the {{t+|en|whole}} |nl= de {{t+|nl|heel}} |es= {{t+|es|todo}} }} === {{H|divancete|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # divant on [[pårticipe prezintrece]], çou ki fôrmêye li djerondif. #* Kimint av trové cisse machine la, Renkin ? {{~|Tot}} tuzant, sire. # {{vvm|wa}} [[avou]]. #* Nos alans abimer e l' fosse</br>Binamé Diè {{~}} l' beur ki hosse,</br>Ay, ay ay, dji sin l' plantchî,</br>Ki va disfoncer podzo nos pîs. {{s-rif|E183|[[w:Paskeye so les lotchets|Paskeye so les lotchets]] (1640)}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[tofjhant ki]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[e]] (+ pårticipe prezintrece) * [[å]] (+ viebe sustantivé) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | to = E183 (1640) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|djerondif |fr= {{t+|fr|en}} |en= {{t+|en|-ing}} |nl= {{t+|nl|-end}}, aan het + -end }} == {{L|nl}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} {{AFE|tɔt}} === {{H|divancete|nl}} === {{~}} # [[diski]], [[disca]]. ==== {{H|A}} ==== * [[tot en met]] 3pxq3kcp5ru6a3hq7q5uwuq38961510 0 45924 435280 323381 2026-08-26T16:23:34Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 435280 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|boere|l’|côp}} === {{H|vierbire|wa}} === {{~}} # passer houte d' on laid moumint. #* C’ esteut ene anêye di setchresse et les bîs estént setchs. I dmoréve tenawete ene gofe avou des pexhons ki sayént d’ {{~}} {{s-rif|GLuc}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|passer houte d' on laid moumint |fr= {{t+|fr|passer le coup}} }} 86n6nn99rcskfnpt0drylnv089mscmw 0 46270 435277 434385 2026-08-26T16:18:12Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 435277 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|sanitas|sourd=la}} {{m-s}} {{çdom}} {{caw|té|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sɑ̃ː.'te|sɑ̃ː.'tɛ|sɔ̃ː.'te}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|sɑ̃ː.'te}} * {{Ric|san·té}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{f}} {{n-ct|wa}} {{tsg|wa}} # boun estat do coir ou l' esprit d' ene djin, d' ene biesse. #*Awè des pûs, c’ est sene di boune {{~}} {{s-rif|C1|p. 130}} #*Ça est i bon pol {{~}} do s’ dispaitchî insi ? {{s-rif|C1|p. 691}} #*On n' sait çki c’ est del {{~}} ki cwand on n' l’ a pus {{s-rif|C1|p. 711}} #* Efant pus dogaesse, pus voltrûle…</br>L’ ci da s’ bele-sour est come on rîle,<br>N’ a nén li dmey cwårt di s’ {{~}}. {{s-rif|MLol|p.130, « C’èst-on valèt !»}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|al santé di}} #* Dji n’ di rén, mins ki l’ diåle mi bate,<br>Si dji n’ vindeut mes deus savates<br>Po beûre on bon côp {{~|al santé<br>Do}} bouria ki ls åreut stronné. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} #* {{~|Al santé des}} cint meyes<br>Et di nosse ritche vijhén !<br>Boutans foû sacwants dmeys<br>Di djoye et d' contintmint. {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XIV, v. 375-378}} #* HOUBERT. Nos vs avéns dmandé deus dmeys, savoz Lize ?<br>LIZE. - Iy !... Dji vs l' a dit, dji piede li tiesse… <br>FRANCWES. – Va po do vén, va … {{~|Al santé do}} cårpea. {{s-rif|JMvm|(1933), p.3}} # {{r|[[a vosse santé]]}} #* BIETMÉ. Ni bevans k' ene, c' est mi k' el paye.<br>NAPOLEYON. - Ene boune parole a todi s' plaece.<br>BETCHEYE. - Rén k' ene, dj' a on si laid bwesson !<br>NAPOLEYON (å publike) C' est co onk ki stronne li poye sins l' fé braire !<br>BIETMÉ. - {{~|A vosse santé}} ! {{s-rif|JVdfo|1889, sinne IX, p.23}} #* Ladsu dj' finixh, paski dvins l' assimblêye<br>End a des cis k' ont l' tins long sins pinter<!--pigneter--><br>Et mi, k' inme mî deus eures etires k' ene dimeye,<br>Dji leve<!--live--> mi vere po braire : {{~|A vosse santé}} ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.139, ''Tchanson d' tåve : Inte lès-åsses èt lès pots'' (1936)}} # {{r|boere li santé}} #* Et s' '''bevans''' tertos '''l' santé'''<br>Di nosse bråve et degne curé. {{s-rif|HFbl|Li kuré d'sain viçain, 1843}} # {{r|boere si santé}} #* Tot djåzant et passant s' tins,<br>On {{~|boet s' santé}} tot moumint,<br>Sins djinner personne. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li ci qu'n'est nin contint di s'woisin qui rescoul' si mohonne'', p.35}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[santiveus]] * [[santivåve]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[haiteyisté]] ==== {{H|contråve}} ==== [[maladeye]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | santé = R10,R13,S0,E1,E203 | santè = C1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|boun estat do coir ou l' esprit |fr= {{t+|fr|santé}} |en= {{t+|en|health}} |nl= {{t+|nl|gezondheid}} |de= {{t+|de|Gesundheit}} |es= {{t+|es|salud}}, {{t+|es|sanidad}} |ar= siHHa {{=ral}} {{t+|ar|صحة}} {{=dsf-ar}} {{t+|ar|صِحّة}} |ary= [[ç7a]] (çHa) {{=ral}} [[صحة]] {{=dsf-ar}} [[صْحة]] }} === {{H|MF|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # dijhêye cwand on leve on vere (di bire, di vén, di goet) divant del boere avou ds ôtes. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[a vosse santé]] * [[sanctousse]] * [[a twè]] ! / [[a ti]] ! / [[a vos]] !; [[a ti et a mi]] ! * [[tchik et tchak et berdouxhe]] ! ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|dijhêye e tchocant les veres |fr= {{t+|fr|santé}} |en= {{t+|en|cheers}} |nl= {{t+|nl|gezondheid}} |de= {{t+|de|prosit}}, {{t+|de|prost}} |es= {{t+|es|salud}} |it= {{t+|it|cin cin}} }} 6b49mvkmjvx7h1fshd0zpqkzpry64ai 0 46603 435271 432769 2026-08-26T16:02:46Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 435271 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Bdj|anima|sourd=la}} («air», «shofla»). ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɔːm|aːm|ãm|ɒːm}} {{BS|å|-}} ** {{pzc}} {{AFE|ɔːm}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{rili|wa}} pårtêye [[nén veyåve]] d' ene djin, ki vicreut co après l' [[moirt]]. #* Dji voe mi {{~}} aler foû di m’ coir<br>Ratnoz l’ on pô, binamé pere, tant k’ dj’ åye eco pårlé a m’ mere. {{s-rif|Divize di payizans, 1640}} #* On sohaite ki ces {{~s}} dånêyes,<br>Totès shijhe a tchinne atelêyes,<br>Soeyexhe hertchêyes e nosse martchî<br>Po-z aveur leus oxheas cfroxhîs. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} #* Et l’ {{~}} ki n’ doet rén acwiter,<br>Trovrè-st å cir des djoûs d’ dicåce<br>Et des djoyes ki nos kinoxhans. {{s-rif|JVvl|(1901), p.91, “Vîx Souv’nir”}} #* Vos savoz çou ki convént l' mî pol progrès di mi {{~}} et come li doleur mi siev po m' disruni d' mes petchîs {{s-rif|JBos|ratournant [[w:L' imitåcion d' Djezus-Cri (live)|L' imitåcion d' Djezus-Cri]]}} #* Cwand on-z est pol Laid Wåtî, c' est k' on-z est presse a rmete si {{~}} a Vî Hinri {{s-rif|FNyn}} # sintumints, esprit d' ene djin. #* Dji vs dene do vén po voste {{~}} kimesbridjeye {{s-rif|MLej}} #* Et, tot loucant l’ beaté k’ tcheryive dizeu les tiers,<br>— Lujhante come on diamant sol noere pea d’ on moriåne—<br>On råskignou tchantéve totes les tchansons di si {{~}}. {{s-rif|JMtdc|1932, p. 17}} #* ... c' e-st a djnos, asteure, k' i schoûte, dins l' fruzinmint des tchveas å vint ki les caresse, li vwè da Rozete ki tchante, di tote si {{~}}, vaila, è Payis des Andjes. {{s-rif|AMatn}} # {{str|wa}} [[coraedje]] {{Lka|aveur l’ åme}}. #* Tchaeke côp k' dji rlouke si portrait, dji sin ene låme<br>Mouyî m' påpire et dji m' dis tot côp bon<br>A ! Di ç' tins la, nos grands-peres avént d' l' {{~}}<br>Nouk ni tronnéve divant l' gueuye do canon. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Divrè-dj’ à m’toûr ?...» p.75}} # {{stin}} çou ki rind on peupe, ene veye tipike, diferin d' ses vijhéns. « Il est vraiy ki Defrêcheux mågré si ptit hopea d’ ouves est télmint bén d’ amon nozôtes, il a télmint bén tchanté çou ki nosse peupe rissint pol djustice, li bonté, li feme, l’ efant, les pôvriteus, k’ on pout dire ki l’ {{~}} del raece walone est resserêye tote etire divins ses ovraedjes » {{s-rif|JMwpl|(1938), p.55}} #* Dås pîs des noers terisses come so nos blancs tchersîs,<br>L' {{~}} walone s' enairixheut, asblawixhante, ureuse. {{s-rif|LLaginm|''Ås walons'', (1947), p. 116}} #* Sol coûsse d' a pô près on sieke, nos powetes ont discoviet et tchanté l' {{~}} virlixhe et cocsante di nos cités {{s-rif|LLem}} #* On peupe ki piede se lingaedje piede si {{~}} {{s-rif|JGui}} #*Dins nosse viyaedje, il ont l’ {{~}} ecolodjisse {{s-rif|JSch}} # [[djin]]. #* On n' ouxhe dedja fwait do må a cisse pôve {{~}} la. #* Come ene åme el detresse<br>Nouk n' arestêye li pas<br>Si ç' n' est l' djonne troufelresse<br>Ki s' galant planta la. {{s-rif|HBra}} #* Sondjîz on pô, i fåt des eures etires po trivierser ç' bwès di long et d' lådje; ossu, gn a des k' on n' î rescontere nén ene {{~}} {{s-rif~|JCsha|p. 49}} # exhowe po bouter. #* I n' a pont d' {{~}}. # {{be-le|wa}} exhowe, matire d' ene sacwè. #* Del fondreye, ene wapeur s' eleve doûce et ledjire ;<br>C' e-st tot l' {{~}} del rozêye k' on-z aveut spité la ;<br>Ele va letchî les hés, fwait ene caresse ås gonhires,<br>S' enairixh loyminoymint, tienixh adon ndè va ! {{s-rif|LLaginm|(1947), ''A l’Årdène'', p. 145}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[aveur l’ åme]]}} # {{r|[[aveur l’ åme hôte]]}} # {{r|[[aveur l’ åme plakêye e coir]]}} # {{r|[[aveur li moirt e l’ åme]]}} # {{r|[[a vos finde l’ åme]]}} # {{r|[[çoula m’ magne mi åme]]}} # {{r|[[finde l’ åme]]}} # {{r|[[ki l’ Bon Diu åye si åme]]}} # {{r|[[ki l’ Bon Diu åye si åme et l’ diåle ses oxheas]]}} # {{r|[[li Bon Diu si åme]]}} # {{r|[[li Bon Diu si åme et l’ diåle ses oxheas po fé des ptits mantches di coutea]]}} # {{r|[[li moirt e l’ åme]]}} # {{r|[[nén ene åme]]}} # {{r|[[prinde coir et åme]]}} # {{r|[[rinde l’ åme]]}} # {{r|[[riplaker l’ åme e coir]]}} # {{r|[[rondjî l’ åme]]}} # {{r|[[si sansouwer coir et åme]]}} # {{r|[[so mi åme]]}} # {{r|[[s’ ovrer l’ åme foû do coir]]}} # {{r|[[vinde si åme å diåle]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[boune åme]] * [[Djoû des åmes]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|croejh=Su | åme = E1,E21,E34, R10,R13 | âme = C1,C8,C9,C9a,C62, E2, O0,O4,O90 | anme = O2,O90 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|pårtêye d' ene djin foû di s' coir di tchå |ar= {{t+|ar|روح|ral=roûH}} |de= {{t+|de|Seele}} |en= {{t+|en|soul}} |es= {{t+|es|alma}} |fr= {{t+|fr|âme}} |la= {{t+|la|anima}} |nl= {{t+|nl|ziel}} }} === {{H|waitîz eto}} === {{wp|åme}} s3r1efzwvsr8sdwmvdy5owhtgtjgpa4 0 59649 435273 341000 2026-08-26T16:06:15Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 435273 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{V|ateler}} {{caw|é|a+p|wa}} ==={{H|prononçaedje}}=== {{Lka-pr|ateler}} ==={{H|PE|wa}}=== {{-perwa-é|atel}} # {{Per-1}} «[[ateler]]» #*C' est on poûtrin ki n' a måy sitî {{~}}. #*C' est des pouliches ki n' onta måy sitî {{~|atelêyes}}. #* - Vosse tchivå est bén trop forsôlé.<BR>- Dji n' a måy {{~}} on tchvå d' gosson, paret, mi {{s-rif|JLah}} #* Tot xhuflant, li Pere Noyé a {{~}} ses gades et tcherdjî ses djodjowes et ses boubounes so li sclide {{s-rif|YPaq}} #* Li forire fwait ene shijhinne di metes, c' est d' vey s' on est {{~}} court u nén {{s-rif|JJG}} # {{n-c|wa}} pårticipe erirece di «[[s' ateler]]». #* Po pleur ratinde après les damadjes di guere a houriche di l' ivier, ele s' a {{~}} a fé les pus pressantès ovraedjes al måjhon, a cmincî pa l' toet {{s-rif|JThi}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|attelé}} }} ==={{H|addjectif|wa}}=== {{-addjwa-é|atel}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # ataetchî a èn atelaedje. #* On sohaite ki ces åmes dånêyes,<br>Totès shijhe a tchinne {{~|atelêyes}},<br>Soeyexhe hertchêyes e nosse martchî<br>Po-z aveur leus oxheas cfroxhîs. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} # {{éndj}} metou après èn [[emile]], tot djåzant d' on fitchî. #*Gn a on fitchî {{~}}. ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[agrapté]], [[ataetchî]], [[ciddé-djondant]], [[ci-djondant]], [[ci-après]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|metou après èn emile |fr= {{t+|fr|attaché}} }} fileo9qic9sfoucn90xlqmrj0hzl8ix 0 71711 435270 405032 2026-08-26T16:01:45Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 435270 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{dal}} === {{H|pårticipe erirece|wa}} === {{~}} #{{V|dåner}} #: {{djermon-egzimpe|wa}} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-|o=dåné|f=dånêye}} {{~}} {{o}}; {{a-pdvpdr}} # k' a-st atoumé d' aler e-n infier. #* On sohaite ki ces åmes {{~|dånêyes}},<br>Totès shijhe a tchinne atelêyes,<br>Soeyexhe hertchêyes e nosse martchî<br>Po-z aveur leus oxheas cfroxhîs. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} # [[mådi]]. #* Vos dirîz k’ ene sacwè d’ {{~}},<br>Lyi stitche les pus noerès pinsêyes. {{s-rif|JVvl|(1901), p.39, “Qui fait mâ trouve mâ”}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | dåné = R10 | dâné = E21,E34 | dânè = C1,C8,C13,O0 | dåner = E1 | dan.nè = O2 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|k' a-st atoumé d' aler e-n infier | fr = {{t+|fr|damné}} }} {{ratour|mådi | fr = {{t+|fr|maudit}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-suwa-é|mact}} # onk k' est vouwé a-z aler e-n infier. #* I lyi shonna ki c' esteut l' mwin d' ene pitite {{~|dånêye}}<br>Ki lyi stitchive li punicion<br>Avou l' nûle ki touméve e blesse. {{s-rif|JVpr|(1897), "Li novel an", p.18}} ldeji1ckf88wyj45mwkrybal28nxxj4 104 75947 435276 431877 2026-08-26T16:16:53Z Scribus electronicus 3672 435276 wikitext text/x-wiki '''Pådje di sinonimeye po les djuraedjes mostrant l' ewaeråcion ou l' måvlaedje''' {{Boesse|c=2|tite=avou l' Bon Diu, l' Aviedje et tos les sints| * [[binamé Bon Diu]] * [[binamêye Notru-Dame di Hå]] * [[binamêye sinte Bablene]] * [[binamêye sinte Idå]] * [[binamêye sinte Notru-Dame]] * [[binamêye Sinte-Viedje]] * [[binamêye Viedje-Mareye]] * [[Bon Diu]] * [[Bon Diu d’ bwès]] * [[Djezus Maria]] * [[Djezus Maria Djôzef]] * [[doûdièw]] * [[fré di Diu]] * [[Maria]] * [[Maria deyi]] * [[ki l’ Bon Diu soeye beni]] * [[Signeur]] * [[sint Houbene]] * [[sint Houbert]] * [[sint Matî]] * [[sint Matî d’ Årdene]] * [[sinte Babilône]] * [[tos les sints do paradis]] }} {{Boesse|c=2|tite=djuraedjes disconte li Bon Diu ou del cogne « no di … »| * [[ferdom]] * [[godferdek]] * [[godferdom]] * [[mildju]] * [[nodidjale]] * [[nodidjo]] * [[nodidjosse]] * [[nodigate]] * [[nodiglu]] * [[nodihu]] * [[nodizo]] * [[no d’ totoute]] * [[no di no]] }} {{Boesse|c=2|tite=avou l' diåle ou l' boy| * [[diåle k’ araedje]] * [[diåle m’ araedje]] * [[diåle m’ arawe]] * [[diåle mi speye]] * [[ki l’ diåle mi bate]] * [[ki l’ diåle mi speye]] * [[ki l’ boy m’ abate]] * [[li boy m’ abate]] * [[li boy m’ apice]] * [[li diåle m’ arawe]] }} {{Boesse|c=2|tite=sustantivires, vierbires| * [[del diele]] * [[fåt-st arawer]] * [[fåt-st assoti]] * [[iy li kéne]] * [[k’ arawe li sot tchén]] * [[ki dj’ araedje]] * [[ki dj’ arawe]] * [[la k’ dj’ arawe]] * [[meye tonires]] * [[såbe di bwès]] * [[tone di bire]] }} {{Boesse|c=2|tite=a on mot| * [[bernike]] * [[flute]] * [[mordiene]] * [[mordiu]] * [[parblu]] * [[pardiu]] * [[pardiene]] }} r0uyi5ymevagur3omfi6b78xlbg5qrs 0 77156 435275 2026-08-26T16:16:15Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 435275 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|ki|l’|diåle|mi|bate}} === {{H|dijhêye|wa}} === {{~}} # [[diåle mi speye]]. #* Dji n’ di rén, mins {{~}},<br>Si dji n’ vindeut mes deus savates<br>Po beûre on bon côp à l’ santé<br>Do bouria ki ls åreut stronné. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{Lka-si|diåle mi speye}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{Lka-ra|diåle mi speye}} iwt0yz9z7koesqnvoj5h8c8g3wp8smg 0 77157 435282 2026-08-26T16:28:54Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 435282 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|boere|on|côp}}, lu minme {{calc|boire un coup|fr|wa}}. === {{H|vierbire|wa}} === {{~}} # boere on vere di gote. #* Dji n’ di rén, mins ki l’ diåle mi bate,<br>Si dji n’ vindeu mes deus savates<br>Po {{~|boere on bon côp}} al santé<br>Do bourea ki ls åreut stronné. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} # boere ôte tchoi. #* Nos esténs so l' ki-vive nute et djoû; nos påméns d' soe. et nos n' oizéns pus {{~}} d' leu maxheye aiwe, do vraiy tchåssin{{s-rif|DSal|[[w:Li houlot (roman)|Li houlot]]}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[boere on côp sol hawea]]}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|boere on vere di gote |fr= {{t+|fr|boire un coup}} }} 8dee75dw7n4wwuzgsg9ms2nukhbwaad