aite

Wiccionaire wawiktionary https://wa.wiktionary.org/wiki/Wiccionaire:Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.20 case-sensitive Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wiccionaire Wiccionaire copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene Rawete Rawete copene Sourdant Sourdant copene Motyince Motyince copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet aite 0 4572 436688 436462 2026-09-19T15:51:38Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436688 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|atrium|sourd=la|aisse}}, pal voye do {{p|aître|fro}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɛːt|æːt}} {{BS|ai}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛːt}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # [[cimintire]], aprume li cene metowe astok di l’ eglijhe. #* Il ont poirté l’ moirt e l’ {{~}} sol biråd. #* Passez djus d' l' {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(19), 1738}} #* Ci-cial, c' est l' fameuse bele {{~}} al surale, wice k' on meteut les cis k' avént l' tiesse djus å raeze des spales. {{s-rif|FrBcj|1852, ''L’antermagique'', p.75}} #* Mouyete a ossu shuvou l’ etermint disca l’ {{~}}. {{s-rif|AXbg|1912, p.25}} #* Dizeu l’ cotjhea - Mouwea, Come a l' awaite - Ridoxhant d’ croes, Peneus, Rawåde èn {{~}}. {{s-rif|JCmp|« Payîs walon », 1922, p.91-92}} #* Et l' {{~}} ki s' trovéve djustumint Padrî l' vî meur do ptit djårdén Riçuva des sminces di camamele… Si bén k' ene feye, cwand l' houptata rala sol fosse di s' vî mononke, Ele nel fijha beacôp trop longue Tot veyant çou ki s' passéve la… {{s-rif|LLbe|(1928), p. 71}} #* Pwis on s' ritrova so l' {{~}}, divant l' tombe del famile. La, li fossî nos ratindéve. Il aveut ddja rsaetchî les grossès takes di croufier leyant å lådje li grande gueuye do cåvô. {{s-rif|JPD}} # plaece divant l’ eglijhe wice ki les djins s’ ratroplèt après messe. <gallery class="center"> Aite et eglijhe Transene.jpg Saints Innocents 1550 Hoffbauer.jpg Erlangen-Eltersdorf Friedhof 001.JPG Warar decimbe 2008 aite Sidi Sayide.jpg </gallery> ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[cimintire]] ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|aler so l’ aite}} : ## aler dire ses priyires åzès moirts el cimintire. On dit eto : aler so les [[tombes]]. ## esse eteré. <gallery class="center"> Ôtêye plake rouwale aite.JPG|a [[Ôtêye]] Måmdiy plake aite.jpg|a [[Måmdiy]] Bouyon rowe di l' aite.jpg|a [[Bouyon]], må [[riscôpêye]] Hanu rowe di l' aite.jpg|a [[Hanu]] </gallery> ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | aid = E177a | aide = E212, DEWJLec (1738) | aite = C9a, R10,R11,R13 | aîte = C1,C13, E34 | aitt = E203 | ête = C9, E1,E21,E34 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|plaece k’ on etere les moirts |fr= {{t+|fr|cimetière}} |en= {{t+|en|cemetery}}, {{t+|en|graveyard}} |nl= {{t+|nl|kerkhof}}, {{t+|nl|begraafplaats}} |de= {{t+|de|Friedhof}}, {{t+|de|Kirchhof}} |es= {{t+|es|cementerio}} |ar= {{t+|ar|مقبرة‎|ral=maqabra|ar-fafl=مَقْبَرَة‎}} |ary= {{t+|ary|روضة‎|ral=ro8a}} (ruDa) }} {{ratour|plaece divant l’ eglijhe wice ki les djins s’ ratroplèt après messe |fr = {{t+|fr|parvis}} }} === {{H|waitîz eto}} === {{wp|aite}} grx0lgvv8ylx4bls34dmfpbwmpea4wt aler 0 4585 436657 431446 2026-09-19T14:40:42Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436657 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drif-|daler}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|ambulare|sourd=la}} (dji [[roter|rote]]); {{çdom}} {{caw|er|v|wa}}. Les cognes va-/vå vinèt do {{bdj|vadere|sourd=la}} {{m-s}} et les cognes ir- do {{bdj|ire|sourd=la}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|a.ˈle|a.ˈlɛ}} {{2pr}} ** {{pzc}} {{AFE|a.ˈle}} * {{Ric|a(.)ler}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=al|B=î|C=våy |IP1s=va |IP3p.2=vont |F1s=irè |SP1s=våye |PE=stî / stou |come=aler}} {{~}} #{{vsc}} fé [[mouvmint]] eviè ene plaece å [[lon]]. #* Dj' a rmetou des pires divant l' gregne, po fé åjhey î {{~}} {{s-rif|CE2}}. # {{vsc}} bén [[tourner]], tot djåzant d' ene machine. #* Sobayî si l' oto {{~|irè}}. # {{vcnd|å|al|ås}} mostere on mouvmint k' on fwait sovint, ene operåcion a pårt; cisse sintake la n' est nén todi åjheye a ratourner dins l' ôtes langues. ## [[tchessî]]. ##* Li tchet {{~|va ås}} soris e paxhi Matî. ## si rinde po-z atchter ##* I {{~|va å}} boure a l' Årdetea. ## code tote li codåjhe. ##* On-z {{~|irè}} bénrade {{~|ås}} ceréjhes. ##* {{~|Ass}} dedja {{~|stî ås}} åbussons ? ## wårder ##* On-z {{~|aléve ås}} vatches dins les bwès. # {{vcnd|so}}. ## [[s’ aprepyî]]. ##* MÅRTIN. (tot paf) - Iy !... c' est Djôzef et Houbert !...({{~|Alant sor}} zels :) Ki dj' so binåjhe di vs vey ! ROUMA. - Bén vraiy ? … MÅRTIN. - Si binåjhe ki ç' n' est nén do dire … ashidoz vs … ashidoz vs … {{s-rif|JMmiy|(1934), p.21}} ## diner accès a ene plaece. ##* Li batch å tchåfaedje a costé, do hintche costé, ene poite ki {{~|va so}} les grés, å prumî plan ene finiesse, do minme costé li tåve avou deus tcheyires les ahesses po keuze sol tåve, deus troes tcheyires avå l' sinne. {{s-rif|ABbdj|1900, p.3}} # {{vsdj}} sins coplemint, {{d-rats}} [[i va]], [[ça va]], [[k' i våye]]. #* Di ç' mestî, n' î a nén a s' plinde ; {{~|I va}} ostant d' nute ki d' djoû ; Pus est ç' k' i gn î a des mås d' vinte, Pus l' ovraedje vis presse å cou. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li hoveu d’veie'', p.55}} # {{vsdj}} avou coplemint nén direk riprezintant l' djin k' on lyi dmande si tot toûne bén por leye (s' elle est [[d' adrame]], s' elle n' so nén malåde, si les afwaires sont bounes). #* Ça vos {{~|va}} :: oyi ça m' va. #* Ça a tot l’ air di vs {{~|aler}}. #* Ça lyi {{~|va}}, å Lucyin, ezès lon-payis ? #* Ça, ça, ni djhoz rén, prindoz coraedje, il {{~|irè}} mî. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* TÅTÎ. (tot-z aporçuvant Lårgosse so l' soû) Lâ ! Lårgosse ! Estoz vs la ? LÅRGOSSE. - Neni, dji so l' agnon. {{~|I n' va nén}} må la, vî !… Ki dj' arawe ! TÅTÎ. - Pocwè don ? LÅRGOSSE. (tot avançant sol sinne) - Avîz vs bon la torade avou li djonne siervante ? TÅTÎ. - Bon ?… Pus k' bon, dj' aveu tchatch ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne IV, v. 51-54}} #* DJENVIRE. - Vos m' fjhoz sofri l' moirt et l' passion. BETCHEYE. - Loukîz après l' banstea al pîce, {{~|i vs irè}} mî. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne VI, p.13}} # ({{av}}) si rinde [[ene sadju]] [[å lon]] po fé l' accion do viebe. #* {{~|Va}} s' vey a l' ouxh si dj' n' î so nén ! #* I fåt bén k' il î {{~|alexhe}} vey :: oyi, i fåt k' il î {{~|vonxhe}} vir. # ({{av}}) mostere ki l' accion si va fé [[bénrade]]. #* Ti direus k' i {{~|va}} rploure. #* Nos {{~|alans}} fé ene saye. #* {{~|Vass}} aler å radjoû di t' galant avou cist assonrmint la ? ==== {{H|Cr}} ==== Divant èn ôte viebe, copurade å cmandeu, on a voltî on raloyaedje pa «[[s']]» : Va '''s' '''vey ; alez '''s' '''drovi !. L' ortografeye Feller po "alez" est sovint adon avou ene coron-stitchete ''[[alez’]]''. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[aler come on want]]}} # {{r|[[aler come pondou]], aler [[å pair do pôce]], aler [[come do papî al muzike]], aler [[come so des rôletes]]}} # {{r|fé aler}} : måvler. #* Des studes ! I {{~|m' fwait aler}} avou ses studes, çoula n' pout foû et ça djåze do voleur divni indjenieur. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne XIII, p.14}} # {{r|[[va-st al djote]], [[va-st å diåle]] / [[alez å diåle]], va-st / alez [[ås cwate cint diåles]], [[å diåle et co pus lon]]}} : (Alez å diåle ! (Si pout prononcî avou on loyaedje di parole, sicrît e [[sistinme Feller]]: "''Alez’ å diâle''".) dijhêye po-z [[evoyî å diåle|evoyî ene sakî å diåle]]. #: {{lang|fr|F. "Allez vous faire pendre ailleurs".}}) # {{r|[[ça vos va]] ?, [[ça t' va]] ?}} Response : Come li tins; [[on l' fwait aler]] : ça n’ va nén todi bén. # {{r|[[î aler bén]]}} # {{r|[[î aler on pô foirt]]}} # {{r|[[ki ça vos våye bén]]}} # {{r|[[k’ i gn a t i]]}} # {{r|[[k’ i våye]]}} # {{r|[[va s' cour araedje]], [[va s' ti fé cour araedje]] ! [[va s' tchire e Mouze, on voerè t' cou]] !, [[va-st å diåle]], [[va-st al djote]] !}} #: {{lang|fr|F. "Vas à la merde ! fais pas chier !".}} # {{r|[[ça va daler]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[alaedje]], [[aleu]], [[alêye]], [[alant]], [[aleure]] * [[endaler]] ([[end aler]], [[è daler]] * [[daler]], [[dalaedje]] * [[raler]], [[ralaedje]] ([[ralaedje-plin]]) * [[vass]], [[alaxhe#Walon 1|alaxhe]], [[djans]], [[alez]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[aler astok]] * [[aler djus]], [[aler foû]] * [[end aler]] / [[endaler]] / [[daler]], [[dalaedje]] * [[bén aler]] * [[eraler]] / [[è raler]], [[eralaedje]]; [[endè raler]] * [[si leyî aler]] * [[aler a rén]], [[aler e pierdant]] * [[iva]], [[al viss al vass]], [[vass-mel-cwir]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (fé mouvmint eviè ene plaece å lon) : [[si rinde]] * (bén tourner, po ene machine) : [[roter]], [[tourner]], [[mårtchî]], {{frcjh}} [[fonccioner]] * (aidant viebe, mostrant on près-futeur ) : [[esse po]] ==== {{H|contråve}} ==== [[vini]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | alè = C1,C8 | alé = E177a | aler = C9,C62, E1,E2,E21,E34, O2,O3,O90, R10:19137,R13,S17 | alér = CO94 | aller = C9a, E165, S5 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|fé mouvmint eviè ene plaece å lon |ar= {{t+|ar|ذهب|ral=dhahaba|ar-fafl=ذَهَبَ}} |ary= {{t+|ary|مشى|ral=mcha|ar-fafl=مْشى}} |fr= {{t+|fr|aller}}, {{t+|fr|se rendre}} |en= to {{t+|en|go}} |nl= {{t+|nl|gaan}} |de= {{t+|de|gehen}} |es= {{t+|es|ir}} |zgh= {{t+|zgh|ⵉⴷⴷⴰ|ral=idda}}; {{t+|zgh|ⵉⴼⵜⴰ|ral=ifta}} }} {{ratour|bén tourner, tot djåzant d' ene machine |ary= {{t+|ary|خدم|ral=khdem|ar-fafl=خْدم}} |fr= {{t+|fr|aller}}, {{t+|fr|marcher}}, {{t+|fr|fonctionner}} |en= to {{t+|en|work}} |nl= {{t+|nl|werken}} }} {{ratour|diner accès a ene plaece |fr= {{t+|fr|donner}} sur }} mbgbjqddt3ewkguh6efbagetw2f51ya atot 0 5002 436709 409590 2026-09-19T16:49:25Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436709 wikitext text/x-wiki == {{L|wa-fel}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} {{AFE|a.tɔ}} === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka-et|eto}} === {{H|adviebe|wa-fel}} === {{~}} {{n-c|wa-fel}} # [[eto]]. #* Vinez-v' {{~}} ? {{s|E1}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | atout = [!vscr] (Jehan Lebel 1290-1370) | atot = E1 | ato = C9 }} === {{H|divancete|wa-fel}} === {{~}} {{n-c|wa-fel}} # {{vm}} [[avou]]. #* Vinez-v' {{~}} mi ? {{s|E1}} #*Vous-se vini, cusène Marèye, È Bèthlèyèm {{~}} mi ? {{s|NoWa}} #**Vouss vini, cuzene Mareye, E Betleyem avou mi ? #* O dai, li tiesse di m' vét, i danse {{~}} si espêye. {{s-rif|DEWJLec|(32), 1760}} # [[etot]], [[tot e]], [[tot]], [[e]] (divant on [[pårticipe prezintrece]]). #* {{~|Atot}} magnant, dji m'a hagnî m' linwe. #* {{lang|wa-fel|Acropowe conte il rowe d’ine tchèrète, avou so sès spales on grand vilin surtout d’ sôdârd, ine vîle feume, sûr’mint l′ mére d’à l’ome, foume divins ‘ne coûte pîpe di têre et disploum’têye li crâsse poye qu’èlle a hapé '''atot''' passant â matin è viyèdje di Ramèt.}} {{s|JFR|Baraquîs, 1898}} #* Vola minme ki Mayon respond a Colin tot asteure, {{~}} bahoûlant drî les casnires di låvå […]. {{s-rif|AXbg|1912, p.9}} #* '''Atot''' veyant nosse plin d' mizere, Li bierdjî tchesse ses biesses pus lon. {{s-rif|LLph|1926, p. 61}} 5kg8fkfd3erq7z9uj4ql26azi6hpp7j aveur 0 5040 436664 435056 2026-09-19T14:50:49Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436664 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drif-|awè}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|habere|sourd=la}} («[[tini]]», pu «[[dimorer]]» dins), çou ki dene on mot avou ene {{caw|eur|v|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === {{Lka-pr|awè}} * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|a.'vøːʀ|a.'vœʀ|a.'vɛʀ|a.'vy}} ** {{pzc}} {{AFE|a.'vøːʀ}} * {{Ric|a(.)veur}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=5|A=av|B=å|C=åy |IP1s=a|IP3p.2=ont |PE=yeu / avou|come=aveur}} {{~}} #{{vc}} ## mostere ki l' droet coplemint est vosse prôpieté, vosse cwålité, vosse sinsåcion. ##* Dj' {{~|a}} on tchestea e l' Espagne. ##* Fåt-st {{~}} do coraedje po-z eterprinde çoula. ##* Vos n' savoz nén çki c' est d' {{~}} fwin ! ## riçure. ##* Li Bon Diu ki s' porminéve so tere : "Bondjoû Bietlete; ça va bén dins vosse pitit trô d' rotche ? :: Oyi, mins si d' åreu ene pitite gadlete, ça ireu co mî :: Vos nd åroz ene, Bietlete; et ele l' {{~|a}} ([[w:Fåve Bietlete|Fåve Bietlete]]) ##* [[ci n' est nén li tchvå k' a wangnî l' avoenne ki l' a|ci n' est nén li tchvå k' a wangnî l' avoenne ki l' '''a''']] ##djouwer on laid toû a (ene sakî), tot l' trompant. ##* Il a stî {{~|yeu}}, ç' côp la ! ##* Volant mostrer dadroet Mes cwålités d' rôleu, A m' feme ki barbotéve sol pavêye, Dji l' tcherdja dierinnmint Sol passete drî mi … Mins … Ele djura « k' on n' l' î {{~|åreut}} k' ene feye ! » C' est k' nosse moteur, come on djeu, nondihu, Bén lon, foû voye, vina pår a taper djus ! {{s-rif|E182|p. 270, « Dj’a l’ moto ! » (7 di decimbe 1950)}} ## [[sorprinde]]. ##* Insi, si, avou mi, dji l' '''a''' måye a vesprêye Et k' il åye, come di djusse, li tiesse bén estchåfêye Si afwaire srè fwaite, alez, djel frè candjî. {{s-rif|BSLLW|oteur =ERem|Bulletin de 1858, «[[w:Li savtî]]», 77-143}} ## ''(avou on sintumint)'' esse pris d' on mouvmint d' cour. ##* Sol tins k' end ont grignî, lu et si ptite rodjete Il avént, deus samwinnes, fwait l' amour e catchete. Cwand, nåjhi come on pôve, i rtouma sol hapå, Li mwaisse k' el ratindeut tot rclamant sint Linå, End {{~|ava-st}} ene téle djoye, k' i boeva gote so gote, Et, durant deus troes djoûs, dimora-st e ribote. {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.36}} [[File:56 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] ## sieve a mostrer l' ådje. ##* K' a t i des lådjes ouys, il est come on ptit sint Pire, i shonne k' il {{~|åye}} shijh samwinnes. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} # {{vsc}} sofri d' on må, d' ene doleur. #* K' {{~|avoz}} vs, djans dijhoz mel ; c' est co seur po ene tchintreye. Dji m' laireu côper l' doet ki c' est vosse sour Mareye ! {{s-rif|HSco|1888, Ake I, Sinne II. ''Mwaisse modele lijhåve'' '''[[s:Cour d’ognon/I|cial]]'''}} #* K' {{~|a}} t ele ? Troes ans, c' est tot a pus, Et dedja, dedja so ses voyes, Ele lait toumer des låmes. {{s-rif|JVpr|(1897), "Prumî bâbâ", p.49}} #* MELIYE. - K' {{~|avoz vs}} don ? DJEDJENE. - Dji n' a rén. MELIYE. - I n' fåt nén dire ki vos n' {{~|avoz}} rén, on l' voet so vosse vizaedje. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne XII, p.29}} #* Djans don, m' fi, ni djhoz nén k' vos n' {{~|avoz}} rén, vos djemixhîz co torade. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne XVI, p.17}} # {{vcnd|a}} [[diveur]], esse oblidjî. #* Et mi, po m' pårt, dj' {{~|årè å}} lzî dire : L' ci ki n' trouve nén k' mes paskeyes sont a s' doet, Ele sont al minme, et s' vont elle a m' manire ; {{s-rif|FrBcj|1852, ''Mi dièraine ideie, mitoi'', p.126}} #* Awè, våt co mî k’ dji m’ taijhe ! Mins cwand l’ tchesturlinne del bele rotche serè vosse bele-feye, ele n’ '''årè''' waire '''a''' s’ vanter d’ aveur ene boune bele-mere ! {{s-rif|JMtbr|1922, p.28}} # {{vcnd|po}} [[aveur di cwè]] po fé ene sacwè. #* Cwand ti n' {{~|as}} pus '''po''' boere, Ti cminces a t' acweri Onk, po k' ti poye ti kscheure, Et ti fwais tot kxhiyî ; {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li Feumm' dè l'sôlaie'', p.51}} # {{av}} ##sieve a fé les [[erî-tins]] ##* {{~|Ass}} tot fwait ? ##* Dj' {{~|a}} ndalé dvant l' eure. ##sieve a fé les dobe erî-tins. ##* S' i m' l' {{~|åreut yeu}} dit ! # {{vsdj}} ''(divins ene fråze di noyaedje)'' ni nén esse possibe. #* C' est ene buze emacralêye pol pus seur, {{~|i gn a nén a}} l' aveur foû del måjhone. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne XIII, p.30}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[pus çk' on a, pus çk' on vout aveur]], [[pus çki l' Diåle a, pus çk' i ndè vout]]}} # {{r|[[cwand i nd a pus, i nd a co]]}} # {{r|[[end aveur si sô]]}}, {{r|[[end aveur havant]]}}, {{r|[[end aveur ô]]}} # {{r|[[end aveur di keure]]}} # {{r|[[aveur håsse]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[raveur]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[aveur evoye]] * [[aveur bon]], [[aveur tchatch]] * [[åyant-droet]] * [[gn aveur]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (djouwer on laid toû) : [[djonde]], [[emantchî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== (aveur & awè) {{Orto | aveur / awè = R10:18626, R13  | avèr = S0, G202 | {{=fon|avęr|avèr}} = S38 | aveur = E177a,E212 | aveûr = E1,E2,E21,E34,E165,E167,E200,E212b, G202 | aveur (/avœʀ/) = G202 | avwâr = C1, G202 | avwêr = G202, O4 | awèr = S17,S117 | awèr' = S24,S107  | avë = C65 | aveû = G202 | avoët = LPet | {{loyén|avou|ling=wa-fel|croejh=Vi}} = E177a,E203 (''ji n’vou nin '''avou'''''\, a « hign-hagn »), G202 | avoû = O3 | avu = E1,E167,E203, G202 | avwê = O4 | awè = C1,C8,C9,O0,O2,O92,S117,G202 | awoi = S25 | davwè = G202 | dawè = G202  | oyeû = G202 | oyu = C105 | oyë = C61 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mostere k' ene sacwè est da sinne |fr= {{t+|fr|avoir}}, {{t+|fr|posséder}} |en= to {{t+|en|have}} |nl= {{t+|nl|hebben}} |de= {{t+|de|haben}} |es= {{t+|es|tener}} |ary= ''dj' a'' : [[3endi]] {{=ral}} [[عندي]] (ôte sintake) |it= {{t+|it|avere}} |scn= {{t+|scn|aviri}} }} {{ratour|aidant viebe des erî-tins |fr= {{t+|fr|avoir}}, {{t+|fr|être}} (viebes ås pronos, di mouvmint) }} {{ratour|aveur a |fr= {{t+|fr|avoir à}}, être {{t+|fr|obligé}}, {{t+|fr|devoir}} }} d9d0mnuzs6r1quhkhdz55tmg49y6og7 436676 436664 2026-09-19T15:27:24Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436676 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drif-|awè}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|habere|sourd=la}} («[[tini]]», pu «[[dimorer]]» dins), çou ki dene on mot avou ene {{caw|eur|v|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === {{Lka-pr|awè}} * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|a.'vøːʀ|a.'vœʀ|a.'vɛʀ|a.'vy}} ** {{pzc}} {{AFE|a.'vøːʀ}} * {{Ric|a(.)veur}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=5|A=av|B=å|C=åy |IP1s=a|IP3p.2=ont |PE=yeu / avou|come=aveur}} {{~}} #{{vc}} ## mostere ki l' droet coplemint est vosse prôpieté, vosse cwålité, vosse sinsåcion. ##* Dj' {{~|a}} on tchestea e l' Espagne. ##* Fåt-st {{~}} do coraedje po-z eterprinde çoula. ##* Vos n' savoz nén çki c' est d' {{~}} fwin ! ## riçure. ##* Li Bon Diu ki s' porminéve so tere : "Bondjoû Bietlete; ça va bén dins vosse pitit trô d' rotche ? :: Oyi, mins si d' åreu ene pitite gadlete, ça ireu co mî :: Vos nd åroz ene, Bietlete; et ele l' {{~|a}} ([[w:Fåve Bietlete|Fåve Bietlete]]) ##* [[ci n' est nén li tchvå k' a wangnî l' avoenne ki l' a|ci n' est nén li tchvå k' a wangnî l' avoenne ki l' '''a''']] ##djouwer on laid toû a (ene sakî), tot l' trompant. ##* Il a stî {{~|yeu}}, ç' côp la ! ##* Volant mostrer dadroet Mes cwålités d' rôleu, A m' feme ki barbotéve sol pavêye, Dji l' tcherdja dierinnmint Sol passete drî mi … Mins … Ele djura « k' on n' l' î {{~|åreut}} k' ene feye ! » C' est k' nosse moteur, come on djeu, nondihu, Bén lon, foû voye, vina pår a taper djus ! {{s-rif|E182|p. 270, « Dj’a l’ moto ! » (7 di decimbe 1950)}} ## [[sorprinde]]. ##* Insi, si, avou mi, dji l' '''a''' måye a vesprêye Et k' il åye, come di djusse, li tiesse bén estchåfêye Si afwaire srè fwaite, alez, djel frè candjî. {{s-rif|BSLLW|oteur =ERem|Bulletin de 1858, «[[w:Li savtî]]», 77-143}} ## ''(avou on sintumint)'' esse pris d' on mouvmint d' cour. ##* Sol tins k' end ont grignî, lu et si ptite rodjete Il avént, deus samwinnes, fwait l' amour e catchete. Cwand, nåjhi come on pôve, i rtouma sol hapå, Li mwaisse k' el ratindeut tot rclamant sint Linå, End {{~|ava-st}} ene téle djoye, k' i boeva gote so gote, Et, durant deus troes djoûs, dimora-st e ribote. {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.36}} [[File:56 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] ## sieve a mostrer l' ådje. ##* K' a t i des lådjes ouys, il est come on ptit sint Pire, i shonne k' il {{~|åye}} shijh samwinnes. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} # {{vsc}} sofri d' on må, d' ene doleur. #* K' {{~|avoz}} vs don, vijhén Antoenne ? {{s-rif|DEWJLec|(16), 1736}} #* K' {{~|avoz}} vs, djans dijhoz mel ; c' est co seur po ene tchintreye. Dji m' laireu côper l' doet ki c' est vosse sour Mareye ! {{s-rif|HSco|1888, Ake I, Sinne II. ''Mwaisse modele lijhåve'' '''[[s:Cour d’ognon/I|cial]]'''}} #* K' {{~|a}} t ele ? Troes ans, c' est tot a pus, Et dedja, dedja so ses voyes, Ele lait toumer des låmes. {{s-rif|JVpr|(1897), "Prumî bâbâ", p.49}} #* MELIYE. - K' {{~|avoz vs}} don ? DJEDJENE. - Dji n' a rén. MELIYE. - I n' fåt nén dire ki vos n' {{~|avoz}} rén, on l' voet so vosse vizaedje. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne XII, p.29}} #* Djans don, m' fi, ni djhoz nén k' vos n' {{~|avoz}} rén, vos djemixhîz co torade. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne XVI, p.17}} # {{vcnd|a}} [[diveur]], esse oblidjî. #* Et mi, po m' pårt, dj' {{~|årè å}} lzî dire : L' ci ki n' trouve nén k' mes paskeyes sont a s' doet, Ele sont al minme, et s' vont elle a m' manire ; {{s-rif|FrBcj|1852, ''Mi dièraine ideie, mitoi'', p.126}} #* Awè, våt co mî k’ dji m’ taijhe ! Mins cwand l’ tchesturlinne del bele rotche serè vosse bele-feye, ele n’ '''årè''' waire '''a''' s’ vanter d’ aveur ene boune bele-mere ! {{s-rif|JMtbr|1922, p.28}} # {{vcnd|po}} [[aveur di cwè]] po fé ene sacwè. #* Cwand ti n' {{~|as}} pus '''po''' boere, Ti cminces a t' acweri Onk, po k' ti poye ti kscheure, Et ti fwais tot kxhiyî ; {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li Feumm' dè l'sôlaie'', p.51}} # {{av}} ##sieve a fé les [[erî-tins]] ##* {{~|Ass}} tot fwait ? ##* Dj' {{~|a}} ndalé dvant l' eure. ##sieve a fé les dobe erî-tins. ##* S' i m' l' {{~|åreut yeu}} dit ! # {{vsdj}} ''(divins ene fråze di noyaedje)'' ni nén esse possibe. #* C' est ene buze emacralêye pol pus seur, {{~|i gn a nén a}} l' aveur foû del måjhone. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne XIII, p.30}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[pus çk' on a, pus çk' on vout aveur]], [[pus çki l' Diåle a, pus çk' i ndè vout]]}} # {{r|[[cwand i nd a pus, i nd a co]]}} # {{r|[[end aveur si sô]]}}, {{r|[[end aveur havant]]}}, {{r|[[end aveur ô]]}} # {{r|[[end aveur di keure]]}} # {{r|[[aveur håsse]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[raveur]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[aveur evoye]] * [[aveur bon]], [[aveur tchatch]] * [[åyant-droet]] * [[gn aveur]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (djouwer on laid toû) : [[djonde]], [[emantchî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== (aveur & awè) {{Orto | aveur / awè = R10:18626, R13  | avèr = S0, G202 | {{=fon|avęr|avèr}} = S38 | aveur = E177a,E212 | aveûr = E1,E2,E21,E34,E165,E167,E200,E212b, G202 | aveur (/avœʀ/) = G202 | avwâr = C1, G202 | avwêr = G202, O4 | awèr = S17,S117 | awèr' = S24,S107  | avë = C65 | aveû = G202 | avoët = LPet | {{loyén|avou|ling=wa-fel|croejh=Vi}} = E177a,E203 (''ji n’vou nin '''avou'''''\, a « hign-hagn »), G202 | avoû = O3 | avu = E1,E167,E203, G202 | avwê = O4 | awè = C1,C8,C9,O0,O2,O92,S117,G202 | awoi = S25 | davwè = G202 | dawè = G202  | oyeû = G202 | oyu = C105 | oyë = C61 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mostere k' ene sacwè est da sinne |fr= {{t+|fr|avoir}}, {{t+|fr|posséder}} |en= to {{t+|en|have}} |nl= {{t+|nl|hebben}} |de= {{t+|de|haben}} |es= {{t+|es|tener}} |ary= ''dj' a'' : [[3endi]] {{=ral}} [[عندي]] (ôte sintake) |it= {{t+|it|avere}} |scn= {{t+|scn|aviri}} }} {{ratour|aidant viebe des erî-tins |fr= {{t+|fr|avoir}}, {{t+|fr|être}} (viebes ås pronos, di mouvmint) }} {{ratour|aveur a |fr= {{t+|fr|avoir à}}, être {{t+|fr|obligé}}, {{t+|fr|devoir}} }} ljrpihb7qmiuc555y4sn00p5plqtpll avår la 0 5082 436733 420422 2026-09-19T20:42:21Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436733 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl|avår|la}} === {{H|advierbire|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # dins on [[payis]] k' mostere est k' est [[å lon]]. #* N' ess nén {{~}} ? {{s-rif|DEWJLec|(47), 1782}} # dins totes les coines. #* Il ont cfotou tot l' bazår {{~}}. {{s-rif|S0|a « cufouter »}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[d’ avår la]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[par la]], [[vier la]], [[divier la]] * [[låvå]] * [[laddé]], [[ladrî]] ==== {{H|contråve}} ==== [[avår ci]] ==== {{H|RM}} ==== {{Tit}} * Li ratourneure "di Nameur et avår la" (''di Nameur èt [[avaurlà]])'' est eployeye dins l' tite do [[w:motî Somme|motî Somme]], do [[w:motî Denis|motî Denis]], do [[w:motî Gilliard|motî Gilliard]], et come etikete do [[w:rfondant namurwès|rfondant namurwès]]. ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | avår la = E170,R10,R13 | avår-la = E1 | avaurlà = C1,C13,C100,S17 p. 305 | avaur-la = C9 | avaur-là = C8,C62,C99,O105 | avaur là = O4,O103 | avau-là = C8 | avårla = R9: | avala = E212 | avâ là = E212b, DEWJLec (1782) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= là-bas, dans ce coin, dans ce bled }} kbpni7paye4vxvhp5ic45f4385lswt6 binamé 0 5396 436656 431199 2026-09-19T14:39:01Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436656 wikitext text/x-wiki {{MR|Binamé}} == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Apl|wa}} «[[bén]]» {{acv}} + «*amé» ([[inmé]]), come dins «[[amresse]]» u «[[plamor]]», {{çdom}} {{caw|é|a+s|wa}}. ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bi.na.'me|bi.na.'mɛ|bɛː.nɛː.me}} ** {{pzc}} {{AFE|bi.na.'me|odio=Wa binamé.ogg|ling=wa}} * {{Ric|bi·na·mé}} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-|o=binamé|f=binamêye}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # k' on inme bén, k' on voet voltî. # mot d' respet po ls evocåcions des sints, do Bon-Diu. #* S' i plait-st å {{~}} Bon Diu. #*{{~|Binamé}} Bon Diu, ça fwait lontins k' vos estoz la? {{s-rif|AMot|dins l' pîce di teyåte [[w:Li creyåcion do monde (teyåte)|Li creyåcion do monde]]}} {{dal}} # djinti (-eye), vayant(e), bråve. #* La ene '''binamêye''' båshele. #* C' est pår des '''binamêyès''' djins. #* C' est on '''binamé''' valet, ene feme årè bon avou lu. #* C' est on '''binamé''' gros måye, i reye tofer. #* {{~|Binamé}} fi, dj' a tant eduré d' mås. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* Di nosse captinne Deziré, Nos dirans k' c' est l' ome tot fwait pol prumire plaece Gn a nén djoyeus, pus {{~}}, Et ki travaye des pîs come del tiesse. {{s-rif|EStr|''Vivent nos footballeux !'', scrît dvins les anêyes 1920-1940, [[s:Vivent nos footballeux !|lijhåve so Wikisourd]]}} #* Oho ! Come dji voe, i gn a nouk k' åye tuzé a m' wårder ene boune plaece !… Merci ! C' est foû {{~}}, dai !!… {{s-rif|PHTvb|2011}} #: rl a: [[avnante]], [[amiståve]]. #: #: {{lang|fr|F. aimable, gentil(le), sympa, adorable.}} # djinti (-eye), vayant(e), coraedjeus(e). #* On pus binamé k' lu est eco a fé. # ki schoûte bén. #* Bén vs avoz on bén binamé efant. #* C' est la k' nos profiténs d' ene tchike, Foû del rawete k' on-z aveut dné, Cwand nosse mame rivneut då botike, Si nos avéns stou {{~s}} ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.99, ''Amoûr di payisan'' (1934)}} #: {{lang|fr|F. sage, obéissant(e).}} # djinti (-eye), ki vént bén a pont (tot djåzant d' ene ahesse). #* Ene boune sitouve, c' est ene sacwè d' binamé e l' ivier. #: {{lang|fr|F. agréable, confortable.}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|binamé gros måye}} : mot po on bon soçon, nén måhonteus. # [[mes binamêyès djins]] # {{r|iy! binamé ome; iy! binamêye feme; iy! binamêye djin}} : fråze po-z atôtchî ene sakî, copurade divant ene fråze d' esclamaedje. #* Iy! binamêye djin, k' i fwait ouy måva! #: Franwal: ahåyant po: {{lang|fr|ah;! mon cher (ma chère)}}. ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} (20inme sieke), mins ki s' a spårdou tocosté e 21inme sieke, pacô rfrancijhî a «bin-n-inmé» ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | binamé, binamé = E165,E212:binamé | binamé, binamêye = E1, R9,R10,R13  | binamé = C1,C13, E21,E34 | bin.inmé = C9 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|k' on voet voltî, k' on inme bén |fr= {{t+|fr|cher}} |en= {{t+|en|dear}} |nl= {{t+|nl|best}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} # sakî k' on-z est amoureus d' lu (leye). #* Tot près do vî pont, i gn a-st on ptit banc Wice ki dj' a sovint miné m' binamêye'' ([http://lucyin.walon.org/livreye/ptit-banc.html E. Wiket]). #: rl a: [[monkeur]]. #: {{lang|fr|F. bien-aimé, chérubin, amoureux, soupirant.}} # (pa stindaedje, po s' fote) pôve ome, pôve feme. #* I va påmer, l' binamé ! #*Loukîz les don, ces {{~s}} :Leus ouys sont co plins d’ esbareure ;{{s-rif|MLej|“ Œuvres lyriques du poète Martin Lejeune” p.127, « Lès-èfants »}} #: Franwal: ahåyant po: {{lang|fr|le pauvre chéri}}. # (pa stindaedje) mot po-z atôtchî polimint ene sakî. #* Oyi don, mi binamé, ki dj' el frè sins tårdjî. #: {{lang|fr|F. mon cher, ma chère.}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[binamêymint]], [[binamêyisté]] * [[Binamé]] (no d' famile) #: chéri(e). 62lr2mbm0uxwdzn1u1mbjxqjca32cqu 436662 436656 2026-09-19T14:46:51Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436662 wikitext text/x-wiki {{MR|Binamé}} == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Apl|wa}} «[[bén]]» {{acv}} + «*amé» ([[inmé]]), come dins «[[amresse]]» u «[[plamor]]», {{çdom}} {{caw|é|a+s|wa}}. ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bi.na.'me|bi.na.'mɛ|bɛː.nɛː.me}} ** {{pzc}} {{AFE|bi.na.'me|odio=Wa binamé.ogg|ling=wa}} * {{Ric|bi·na·mé}} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-|o=binamé|f=binamêye}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # k' on inme bén, k' on voet voltî. # mot d' respet po ls evocåcions des sints, do Bon-Diu. #* S' i plait-st å {{~}} Bon Diu. #*{{~|Binamé}} Bon Diu, ça fwait lontins k' vos estoz la? {{s-rif|AMot|dins l' pîce di teyåte [[w:Li creyåcion do monde (teyåte)|Li creyåcion do monde]]}} {{dal}} # djonne et ahåyant. #* Loukîz ci {{~}} efant, i vs ravize come deus gotes d' aiwe. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} # djinti (-eye), vayant(e), bråve. #* La ene '''binamêye''' båshele. #* C' est pår des '''binamêyès''' djins. #* C' est on '''binamé''' valet, ene feme årè bon avou lu. #* C' est on '''binamé''' gros måye, i reye tofer. #* {{~|Binamé}} fi, dj' a tant eduré d' mås. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* Di nosse captinne Deziré, Nos dirans k' c' est l' ome tot fwait pol prumire plaece Gn a nén djoyeus, pus {{~}}, Et ki travaye des pîs come del tiesse. {{s-rif|EStr|''Vivent nos footballeux !'', scrît dvins les anêyes 1920-1940, [[s:Vivent nos footballeux !|lijhåve so Wikisourd]]}} #* Oho ! Come dji voe, i gn a nouk k' åye tuzé a m' wårder ene boune plaece !… Merci ! C' est foû {{~}}, dai !!… {{s-rif|PHTvb|2011}} #: rl a: [[avnante]], [[amiståve]]. #: #: {{lang|fr|F. aimable, gentil(le), sympa, adorable.}} # djinti (-eye), vayant(e), coraedjeus(e). #* On pus binamé k' lu est eco a fé. # ki schoûte bén. #* Bén vs avoz on bén binamé efant. #* C' est la k' nos profiténs d' ene tchike, Foû del rawete k' on-z aveut dné, Cwand nosse mame rivneut då botike, Si nos avéns stou {{~s}} ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.99, ''Amoûr di payisan'' (1934)}} #: {{lang|fr|F. sage, obéissant(e).}} # djinti (-eye), ki vént bén a pont (tot djåzant d' ene ahesse). #* Ene boune sitouve, c' est ene sacwè d' binamé e l' ivier. #: {{lang|fr|F. agréable, confortable.}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|binamé gros måye}} : mot po on bon soçon, nén måhonteus. # [[mes binamêyès djins]] # {{r|iy! binamé ome; iy! binamêye feme; iy! binamêye djin}} : fråze po-z atôtchî ene sakî, copurade divant ene fråze d' esclamaedje. #* Iy! binamêye djin, k' i fwait ouy måva! #: Franwal: ahåyant po: {{lang|fr|ah;! mon cher (ma chère)}}. ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} (20inme sieke), mins ki s' a spårdou tocosté e 21inme sieke, pacô rfrancijhî a «bin-n-inmé» ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | binamé, binamé = E165,E212:binamé | binamé, binamêye = E1, R9,R10,R13  | binamé = C1,C13, E21,E34 | bin.inmé = C9 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|k' on voet voltî, k' on inme bén |fr= {{t+|fr|cher}} |en= {{t+|en|dear}} |nl= {{t+|nl|best}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} # sakî k' on-z est amoureus d' lu (leye). #* Tot près do vî pont, i gn a-st on ptit banc Wice ki dj' a sovint miné m' binamêye'' ([http://lucyin.walon.org/livreye/ptit-banc.html E. Wiket]). #: rl a: [[monkeur]]. #: {{lang|fr|F. bien-aimé, chérubin, amoureux, soupirant.}} # (pa stindaedje, po s' fote) pôve ome, pôve feme. #* I va påmer, l' binamé ! #*Loukîz les don, ces {{~s}} :Leus ouys sont co plins d’ esbareure ;{{s-rif|MLej|“ Œuvres lyriques du poète Martin Lejeune” p.127, « Lès-èfants »}} #: Franwal: ahåyant po: {{lang|fr|le pauvre chéri}}. # (pa stindaedje) mot po-z atôtchî polimint ene sakî. #* Oyi don, mi binamé, ki dj' el frè sins tårdjî. #: {{lang|fr|F. mon cher, ma chère.}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[binamêymint]], [[binamêyisté]] * [[Binamé]] (no d' famile) #: chéri(e). 7rwwzvv54lqw6wmzzb70ob5nwiwcxzb boune 0 5582 436645 436143 2026-09-19T14:08:04Z Scribus electronicus 3672 436645 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Etim?}} ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|...}} ** {{pzc}} {{AFE|buːn}} * {{Ric}} ==={{H|addjectif|wa}}=== {{-addjwa-|o=bon|f=boune}} {{~}} {{f}} # {{Fem-a|bon}}. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[al boune frankete]]}} # {{r|[[aveur boune idêye]]}} # {{r|[[awè boune maye]]}} # {{r|[[boune anêye et totes sôres di bouneurs]]}} # {{r|[[boune fiesse di Noyé]]}} # {{r|[[caker al boune poite]]}} # {{r|c’ est ene boune}} #* DJETROU (tot volant espaitchî Tonton d’ intrer). – Dischindoz ! TONTON. – N’ mi plait nén ! DJETROU. – Vs n’ interroz nén ! TONTON. – {{~|C’ est ene boune}}, Ki ti m’ vénreus disfinde do rintrer e m’ måjhone ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne XVII, v. 984-985 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne XVII|lijhåve e Feller vaici]]}} # {{r|[[di boune-a-fidele]]}} # {{r|[[elle est boune cisse-lale]]}} # {{r|[[èn nén awè boune schoûte]]}} # {{r|[[esse del boune anêye]]}} # {{r|[[mes bounès djins]]}} # {{r|[[po ene boune feye]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[bouboune]] * [[boune accion]] * [[boune anêye]] * [[boune djin]] * [[boune etinte]] * [[boune keure]] * [[boune påsse]] * [[boune plaece]] * [[boune såjhon]] * [[ene boune åme]] }} ===={{H|ratournaedjes}}==== {{ratour |fr = {{t+|fr|bonne}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # [[meskene]], [[siervante]]. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[al boune]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[boune a tot fé]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|siervante, meskene |fr= {{t+|fr|bonne}}, {{t+|fr|femme d’ouvrage}} }} 4hq17op6iw124zk489dppxtoa1r6f0i bouwêye 0 5623 436622 427015 2026-09-19T12:35:57Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436622 wikitext text/x-wiki {{MR|bouwéye|bowêye}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{V|bouwer}}, {{caw|êye|p+s|wa}}, adon racuzinåve avou l' {{p|buée|fro}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bu.'wɛːj|bu.'wej|bu.'wɛj|bu.'we|bwe|bje}} ** {{pzc}} {{AFE|bu.'wɛːj}} * {{Ric|bou·wêye}} ==== {{H|pårticipe erirece|wa}} ==== {{-perwa-é|bouw}} {{~}} {{f}} # {{Fpe}} «[[bouwer]]» (laver les lokes). ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|p.er. d' on viebe valant « bouwer » |fr= {{t+|fr|lessivée}}, {{t+|fr|lavée}} }} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # operåcion d’ lavaedje des mousmints. #* Les femes alént fé leu {{~}} å lavoe. #* - Wou esteuss, hê, twè, ptit laid mårticot, li nute passêye ? (dit-st i l’ Ivier å roytea k’ i vleut edjaler) - El rilavreye, ou çk’ on fwait l’ {{~}}. {{s-rif|AMdsh|p. 152-153}} # totes les lokes ki sont lavêyes d’ on côp, u aprestêyes po ça. #* Gn a ddja ene fameuse {{~}} po dmwin. #* Dinez m’ vosse {{~}} si vos nd avoz; dji va fé ene machinêye. #* On årè co des grossès {{~s}} s’ i djouwèt tos les djoûs å fotbal. #* Alez on pô ramouyî l' {{~}} k' est sol curaedje, après, vos vénroz keuze. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne VI, p.17}} #* Les femes ki vnént spåmer l’ {{~}} A Mouze, tot gruzinant ene tchanson. {{s-rif|JVvl|1901, p.108, “Li Paradis des Ch’vâx”}} #* Djans ! C’ est vos l’ pere des doze ! On s’ ripasse vos messaedjes Et vosse måssîte {{~}} n’ irè måy sol curaedje. {{s-rif|JCmp|« Pasquèye », 1922, p.109}} #* Alez la ! Dispindoz vosse {{~}}, vos alez co fé sogne a mes colons ! {{s-rif|PHTvb|1980}} # poude di savon ki sieve a bouwer al machene. #* Ass veyou li rclame pol novele {{~}} d’ Omo ? ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|[[esse dins ene måssîte bouwêye]]}} : esse må prins. rl a: [[esse dins l’ prustin]]. F. être dans le pétrin. # {{r|[[esse si maigue k’ on lyi voet s’ plantche al bouwêye]]}} # {{r|[[ni nén souwer si bouwêye so des bassès håyes]]}} # {{r|[[on n’ est nén rissouwé d’ ene bouwêye a l’ ôte]]}} ou {{r|[[on n’ est måy rissouwé d’ ene bouwêye a l’ ôte]]}} ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[Ribouwêye]] : no d’ ene rowe di Lidje * {{Lka-pa|bouwer}} ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[machine al bouwêye]] ===== {{H|sinonimeye}} ===== * (operåcion) : [[lavaedje]], [[bouwaedje]] * (mousmints lavés eshonne dins ene machine al bouwêye) : [[machinêye]] ===== {{H|dizotrins mots}} ===== * [[blancs]], [[bleus]] * [[cindrê]] * [[plantche bouwêyrece]] * [[ayide]] * [[rilavreye]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | bouwêye = E1,E34,R9,R10:31754,R13 | bouwéye = C13 | bouée = C9 | bouwée = C9, DEWJLec (1619) | buwéye = C1,C8,O0,O4 | buwêye = O2 | boûwaie = E89,E177a,E203 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|operåcion d’ lavaedje des mousmints |fr= {{t+|fr|lessive}} |en= {{t+|en|wash}}, {{t+|en|washing}} |nl= {{t+|nl|was}} |de= {{t+|de|Laugen}} |ary= [[tçebin]] {{=ral}} [[تصبين]] {{=dsf-ar}} [[تْصبين]] }} {{ratour|totes les lokes ki lavêyes d’ on côp |fr= {{t+|fr|lessive}}, {{t+|fr|linge}} sale |en= {{t+|en|laundry}} |nl= {{t+|nl|was}}, {{t+|nl|wasgoed}} |de= {{t+|de|Wäsche}} |es= {{t+|es|colada}} |ary= [[tçebin]] {{=ral}} [[تصبين]] {{=dsf-ar}} [[تْصبين]] }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Epr|buée|fr|wa}} {{m-s}}. ===={{H|sustantif|wa}}==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{fizi|wa}} wapeur ki s' plake ås cwåreas. #* Avou l' masse, gn av del {{~}} plin mes berikes. ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|wapeur |fr= {{t+|fr|buée}} }} == {{L|wa-vrif}} == {{~virfon|bowêye|Walon_2}} a99z5ctmoqr5ltpxvbropcwo8vibyxr cwåte 0 7062 436750 435236 2026-09-19T21:39:23Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436750 wikitext text/x-wiki {{MR|cwate}} {{RAwa}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|charta|sourd=la}}, lu-minme do grek « {{lang|el|χάρτης}} » ([[papî]]) {{sorw-cw}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kwɔːt|koːt|kaːt|kaːʀt|kaʀt}} ** {{pzc}} {{AFE|kwɔːt}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # papî avou des desséns et des chifes dissu, po djouwer a des djeus d’ societé. #* Vos metroz dijh lites di petrole : c’ est po nos djouweus d’ {{~s}}. {{s-rif|LPir}} #* Dji vos va fé on tchestea d’ {{~s}}. {{s-rif|S0}} # {{djeyografeye|wa}} [[mape]]. # pitit rafoirci papî po totès sôres d’ uzaedjes. #* Av vosse {{~}} di banke sor vos ? {{s-rif|S117}} <gallery> Euchre.jpg|''(Sinse 1)'' Cwåtes a djouwer. 10 of 'Dictionnaire géographique et statistique du Royaume de Belgique, etc' (11023647436).jpg|(''Sinse 2'') Ene viye cwåte del Beldjike di 1845 avou l’ Dutcheye di Lussimbork. New Belgian ID (2021) (front).png|''(Sinse 3)'' Ene cwåte d’ idintité. Carte et menus 2014 du restaurant Le Royal (2).jpg|''(Sinse 3)'' Ene cwåte avou l’ munu d’ on restorant. </gallery> ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|basse {{~}}}} : cwårdjeu ki n’ bate nén les ôtes. {{Ode}} [[schita]] # {{r|boune {{~}}}} : dins l’ avançmint d’ ene pårt di cwårdjeu, cwåte k’ i gn a pus nole ådzeu. # {{r|[[èn nén djouwer avou totes ses cwåtes]]}} # {{r|maxhî les {{~s}}}} : les rmete ene avå l’ ôte divant d’ rataker ene pårt. # {{r|ene {{~}} u on fagot !}} : dijhêye a onk ki n’ sait çou k’ i doet djouwer (tins d’ ene pårt ås cwåtes). # {{r|taper l’ {{~}}}} u {{r|taper les {{~s}}}} : lére li [[planete]] d’ ene djin dins les cwåtes. #* Les djonnès djins do viyaedje si vnént fé {{~|taper l’ cwåte}} et, po paymint, i lyi fjhént ses comissions. {{s-rif|PRen}} # {{r|tapeuse di {{~s}}}} u {{r|bateuse di {{~s}}}} : [[tapeuse di cwårdjeus]]. # {{r|djouwer s’ dierinne {{~}}}} : fé ene dierinne saye, dabôrd k’ on vént d’ fé berwete sacwants côps. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[forcwåte]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[cwårdjeu]] * [[stok-cwåte]] * [[cwåte poståle]], [[cwåte di vizite]], [[cwåte di banke]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (po djouwer) : [[cwårdjeu]] * (di djeyografeye) : [[mape]] ==== {{H|dizotrins mots}} ==== * (cwårdjeus) : [[triyonfe]], [[atote]], [[schita]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | cwåte = E1, E170 (cwårdjeu), R10:2616, R11:1, R13 | cwâte = S0 (cwårdjeu) | qwåte = E1 | caute = C1, C8, O0, O100 | câte = FO94 (a « carte ») | cåte = FO94 (a « carte »),S117 (cwårdjeu) | cârte = FO94 (a « carte »),S0, S117, O0 (di djeyografeye\, evnd.), O4 | carte = E170, O100 (di djeyografeye\, evnd.) | kârtt = E203 | {{=wis|koute|cwåte}} = C74 |- = G0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|cwårdjeu |ary= {{t+|ary|كرتة|ral=kerta}} |fr= {{t+|fr|carte}} ; ''taper l’ {{~}}'' : lire dans les cartes ; ''tapeuse di {{~s}}'' : [[cartomancienne]] ; ''djouwer s’ dierinne cwåte'' : jouer son [[va-tout]]. |cs= {{t+|cs|karta}} |de= {{t+|de|Karte}} |en= {{t+|en|card}} |et= {{t+|et|kaart}} |es= {{t+|es|carta}} |it= {{t+|it|carta}} |lb= {{t+|lb|kaart}} |lt= {{t+|lt|card}} |nl= {{t+|nl|kaart}} |fi= {{t+|fi|kortti}} }} {{ratour|mape (di djeyografeye) |ary= [[kheri6a]] (kheriTa) {{=ral}} [[خريطة]] |ar= {{t+|ar|خريطة|ral=kharîTa}} |en= {{t+|en|map}} |es= {{t+|en|mapa}} |fr= {{t+|fr|carte}} }} {{ratour|rafoirci pitit papî d’ idintité, di banke, evnd. |ary= {{t+|ary|لكارت|ral=lekart}} |ar= (d’ idintité) {{t+|ar|بطاقة|ral=biTâqa}} |es= {{t+|es|tarjeta}} |fr= {{t+|fr|carte}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|quartum|sourd=la}} ([[cwårt]]), {{FEW|2/2|1423|a}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|...}} ** {{pzc}} {{AFE|...}} * {{Ric|}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{~}} {{f}} {{vm}} #viye muzeure des grins, ki valeut li [[cwårt]] d’ on [[stî]]. #* Ene {{~}} d’ avoenne, di feves. {{s-rif|E203}} # viye muzeure des likides, ki valeut deus [[pinte]]s ey on [[pot]] (1,2797 lites). #* Ene {{~}} di bire, di laecea. {{s-rif|E203}} #* Ni payes tu nén ene {{~}} ? {{s-rif|DEWJLec|(54), 1791}} #* Dj’ aléve tos les djoûs al taviene Boere ene {{~}} avou nosse Djihene. Mins dispoy k’ i nos ont rbatjhîs, A poenne a dj' do pan a magnî. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} #* Nos boerans ene {{~}} di bire Amon Enrou, Nos magnrans ene tripe etire Et des cougnous. {{s-rif|JMvc|1926, p.27}} #cwårt d’ ene [[ône]]. #* Ene ône ey ene {{~}} di hanscote. {{s-rif|E203}} #* C’ est del toele di cénk {{~s}}. {{s-rif|E1}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | quate = [!d1900] DEWJLec (1791) | quâte = E212 | kwâtt = E203 | qwâte = [!d1900]Joseph Willem | cwåte = E1, R10:2636, R11:2 | qwåte = E1 | cwâte = E212b | caute = C8 |- = G0, E170 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|quarte}} }} === {{H|VE}} === {{wp|cwåte (discramiaedje)}} r777zvj4i7kdivm52rbv3zj0lkm7iuc deus 0 7213 436628 435546 2026-09-19T12:48:32Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436628 wikitext text/x-wiki {{MR|deûs}} == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|dŭos|duos|sourd=la}}, lu-minme do {{bdj|*dwóh₁|sourd=ine}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} *** {{AFE|døː|odio=Lang-wa-fel Lidje deûs.ogg|linɡ=wa}} *** {{AFE|døːs}} (come chife, alofôme råle, sortot dvins l' ratourneure deus/troes) {{c1pr}} ** {{pzc}} *** {{AFE|døː}} *** (come prezintoe divant voyale) {{AFE|døːz}} === {{H|nombe|wa}} === {{~}} # [[chife]] inte [[onk]] et [[troes]], mostré på sene "2" dins l’ sistinme des chifes arabes. # [[nombe]] come ostant k’ i gn a d’ ponts inte les åtchetes ki shuvèt (••). #* {{~|Deus}} et {{~}}, ça fwait cwate. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[awè deus]]}} # {{r|[[c’ est deus]]}} # {{r|deus troes}} : deus ou troes. #* Les araedjîs, avou leu påye, K’ i loumèt d’ Fexhe et ki l’ diåle åye, Cisse påye ki, dispoy {{~|deus troes}} ans, Fwait setchi les ptits et les grands, Cisse påye ki dji lome on tchinisse, Di tchagrin m’ a fwait vni l’ djaenisse ! {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} #* Dji vneu vey - e payant savoz - si gn åreut nén moyén d' awè - si waire ki ç' fouxhe - ene pitite miete di farene, wai, ene groumiote, di cwè fé deus troes gnognots cougnous. {{s-rif|PMca|1932, ''Les cougnous dèl boune cinsrèsse'', lijhåve e Feller [[s:Les cougnous dèl boune cinsrèsse|vaici]]}} #* A foice del kibrôdyî et l' kitourner, li pôve biesse leya goter sol tåve {{~|deus troes}} låmes, dji n' dirè nén d' cwè. {{s-rif|JLatb|p. 89}} #* Elle alént sbate li bouwêye å bî, et pu li spåmer et rispåmer {{~|deus troes côps}}. {{s-rif|ASch}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[deujhinme]], [[deujhinmmint]] * [[deujhinne]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[dobe]], [[dobler]], [[dobleure]], [[radobler]], [[ridobler]] * [[doze]], [[dozinne]] * [[djermale]], [[edjermeler]]; [[djama]] * [[cope]], [[copler]], [[copleu]], [[acopler]], [[acopleure]], [[discopler]] * [[pwaire]], [[apwairyî]], [[dispwairyî]] * [[sigondaire]] {{t-nombes}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[vint-deus]], [[trinte-deus]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | deû = E203 | deus = C9a, R10,R13 | deûs = C1,C9, E1,E21, O0,O2,O3,CO4 p. 46, O4:orèye (a « orèye »\, evnd), S0,S117 | deuze = E212 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |ar= ithnân {{=ral}} {{t+|ar|إثنان}} |ary= [[joj]] {{=ral}} [[جوج]] |de= {{t+|de|zwei}} |en= {{t+|en|two}} |es= {{t+|es|dos}} |fr= {{t+|fr|deux}} |it= {{t+|it|due}} |nl= {{t+|nl|twee}} |no= {{t+|no|to}} |pl= {{t+|pl|dwa}} |scn= {{t+|scn|dui}} |zgh= (techelheyt) [[sin]] = [[ⵙⵉⵏ]] }} === {{H|PrNb}} === {{~}} {{o&f-pr}} #[[nombe]] di djins, di sacwès mostré pa ç’ chife la. #* Po on côp k’ i n’ estént k’ zels {{~}}. #* Leus {{~}} dizo l’ minme paraplu. {{s|JFra}} #* Fåt esse a {{~}} po fé cisse bouye la. ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[inte-deus]] === {{H|sustantif|wa}} === {{-suwa-=}} {{~}} {{o}} # imådje avou ç’ chife la. #* Dj’ a saetchî on {{~}}. #* Dj’ a les cwate {{~}} e m’ djeu. # ôre ki respond a ç’ chife la. ## po les djoûs do moes (li « [[di]] » ki shût est todi spotchî (« [[d’]] »). ##* Li cwante estans dj’ ? Li {{~}} d’ may. ## po ôte tchoi (cwåtes, limero d’ måjhon…) ##* Dj’ a saetchî l’ {{~}} d’ cour. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|a deus}} #* Po mwaistri les hikets del veye,I våt bén mî k’ on soeye {{~|a deus}}. {{s-rif|LLbwe|1948, p.9}} # {{r|nos deus}} #* Todi i n' est nén po viker lontins et s' i morike [morick], nos pårtiréns tot l' bén {{~|nos deus}}. {{s-rif|DEWJLec|(3), 1670}} # {{r|tos deus}} #* Mins al prumire betcheye ki nos metans-st e nosse boke Nos nos rloucans {{~|tos deus}} et nos dmorans astok ; Vos årîz dit des foyes k' on vneut d' aler côper. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.47}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 17 Mins al prumire.wav]] # {{r|tos les deus}} #* Ns esténs e l' cåve {{~|tos les deus}} Ki nos rcweréns l' fouwêye, Vocial li vî tot houpieus, Ki n' è poleut pus hay, Ki vént dire : « Botresse, I fåt k' dji vs rabresse. » {{s-rif|FrBcj|''Li botresse'', 1852, p.29}} #* I gn aveut ene feye des djonnes hanteus Ki s’ inmént télmint {{~|tos les deus}} K’ i contént k’ gn aveut k’ zels sol tere Mins l’ moirt djalote di leu bouneur Foirdja l’ pus grand d’ tos les måleurs Po bénvite fé mori li cmere. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Dièrinne vûsion» p.99}} === {{H|Prznb|wa}} === {{~}} {{o&f-prz}} #mostere k’ i gn a 2 sacwès u 2 sakîs. #* {{~|Deus}} omes et {{~}} comeres. # [[sacwants]], mins nén [[bråmint]]. #* Ratind {{~}} munutes ! ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[deus côps rén]]}} # {{r|[[deus pelés et troes tondous]]}} # {{r|[[nén deus côps trop]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[deus-pates]] * [[deus-aiwes]] * [[deus-aiyes]] oz6beuy9s4nambshd0abp38bdzndaa9 diåle-e-coir 0 7241 436717 347603 2026-09-19T17:42:14Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436717 wikitext text/x-wiki {{MR|diale-e-coir}} == {{L|wa}} == {{djermon|wa}} '''diåle-e-coir''' [o.f.n.] onk (ene) k' a l' air d' aveur li [[diåle#Walon 1|diåle]] e s' coir, copurade: '''1.''' malåjhey efant, [[djonnea]]. #* {{~|Diåle-e-coir}}, n' ass pus del foice ? {{s-rif|DEWJLec|(35), 1768}} {{r|pitit(e) diåle-e-coir}} [[arnåjhe]] djonne. rl a: [[råpén]], [[galopea]]. {{lang|fr|F. démon, polisson, coquin.}} {{r|grand(e) diåle-e-coir}} djonnea ki s' a stindou d' on plin côp. ''"Kés grands diåle-e-coir !" dijhèt i les viyès djins cwand veyèt leus ptits-efants a 12 - 15 ans'' (L. Mahin). {{lang|fr|F. dégingandé(e), grand énergumène.}} '''2.''' ome, feme ki n' a sogne (peu) did rén. ''Il estént la a-z aschoûter, les orayes a baxhete, ci grand diåle-e-coir la lezî dire leus vraiyes'' (A. Georges, rat. pa L. Mahin). ''Al tiesse des studiants revinteus di May 68, gn av' on grand diåle-e-coir, Daniel Cohn-Bendit, et padrî lu, des cotuzeus did hintche come li Régis Debré'' (L. Mahin). {{lang|fr|F. intrépide, casse-cou, révolté(e), exalté(e), fanatique, exité(e).}} {{r|on dislaxhî (ene dislaxheye) diåle-e-coir}} onk (ene) ki n' si mwaistrijhe pus. {{lang|fr|F. forcené(e), fou furieux (folle furieuse).}} '''3.''' djin k' on voet evi rén k' a l' riwaitî. ''I n' dimoréve pus k' ene pitite såvadje, avou l' tiesse tote distchovurnêye avou des viyès hådes a mitan coschirêyes, ki deus grands diåle-e-coir d' infirmîs tinént astok inte di zels deus, peu k' ele ni schipaxhe evoye'' (L. Mahin). {{lang|fr|F. énergumène.}} Disfondowes: djâle-è-cwér, djâle-ou-cwâr, diâle-au-cônr, djâbe-au-coûr, djâle-è-cwêr, djâle-è-cwâr. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | dialle et coir = DEWJLec (1768) }} k3q4v4na9s6jr3mjbojq0lbjrfdlvsx diewåde 0 7288 436708 435006 2026-09-19T16:43:46Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436708 wikitext text/x-wiki {{MR|Diewåde}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Spo-apl}} «ki [[Diè]] vs [[wåde]]». === {{H|mot-fråze|wa}} === # [[bondjoû]] (a tolminme kéne eure). #* Diewåde, tiesse di m' vé ! {{s-rif|DEWJLec|(27), 1753}} #* Dj' åreu volou dire «{{~}}» a Lisbete K' ele ratindaxhe, k' ele ni dveut nén s' presser Mins po m' mostrer, dji n' esteu nén schayete C' est on måleur k' on pantalon trawé {{s-rif|CDpt|1849}} #* DJETROU (tot-z-intrant). – {{~|Diewåde}}, mwaisse ! PENÊYE (tot-z intrant). – Nosse monsieu ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne VII, v. 669-670, [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake II, Sinne VII|lijhåve e Feller vaici]]}} #* Po m' vini dire «{{~}}» si vite ki l' djoû pondeut, l' oronde betchtéve so m' cwårea ''(Bernard Bellefontaine). # [[årvey]]. #* NANESSE. - Awè, i fåt esse rintré po soper. Madame mi bele-feye sereut måle… I våreut mî d' esse ås incuråbes, binamêye. Årvey, disca dmwin. COCOSSE. - {{~|Diewåde}} ! {{s-rif|TBowp|''Ine Copenne so Beaufils'', 1887, p.44}} [[File:Toussaint Brahy Ine Copenne so Beaufils 24 Awè i fåt.wav]] #* CROUFIER. - Prindoz bén asteme a tot çou k' dji vs a dit. (Tot sortixhant) {{~|Dièwåde}}, Djeråd. (I sôrtixh pal fond). DJERÅD. - Årvey, Croufier. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne X, p.27}} # dierin [[årvey]]. #* Sins nole astådje, nos aléns so Paris, Dj' åreu volou dire {{~}} a Lizbet, K' ele ratindaxhe, k' ele ni dveut nén si presser ; Mins po m' mostrer dji n' esteu nén schayete ; C' e-st on måleur k' on pantalon trawé. {{s-rif|CDuv|"Li pantalon trawé" (1849)}} #* Dji n' vou pus dire {{~}} a tos cis k' endalèt; Ouy, si dji di {{~}}, c' est ås cis ki dmorèt {{s-rif|JPV}} #* Tant k’ on dvize di charlatans, Metans el minme wåde Tot kî dvant les flamingants Ni brait nén « {{~|Dièwåde}} ! ». {{s-rif|JCmp|« C’è-st-ine couyonåde», 1922, p.129}} #*Djan n' ourit nén l' tins do dire {{~}} ås clokîs di Lidje {{s-rif|JMvl|(1922)}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[endaler sins dire bondjoû ni diewåde]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (bondjoû) : {{Lka-si|bondjoû}} * (årvey) : {{Lka-si|disca}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | diewåde = R10 | die wade = [!d1900] (1753) | diè-wåde = E1:diè a "diè" | Diè-wåde = E170:Diè a "Diè" | Diè wâde = E200:Diè a "Diè" | dièwâtt = E203 | Djè wâde = E200:Diè a "Diè" | Djo wande = E165 p. 109 | Djo wâde = E200:Djo a "Djo" | jewade = E212:jewâde | jewâde = E212 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|bondjoû {{Lka-ra|bondjoû}} |fr= {{t+|fr|bonjour}}, {{t+|fr|salut}} |nl= {{t+|nl|dag}} }} {{ratour|årvey {{Lka-ra|disca}} |fr= {{t+|fr|au revoir}}, {{t+|fr|salut}} |nl= {{t+|nl|dag}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # fijhaedje di dire « dièwåde ». #* {{lang|wa-fel|I s' plêhîve è covint come on rwè s' tchestê,I magnîve li pan chal come on bokèt d' wastêAvou tos l's-incuråbes, il èsteût camaråde :C'èsteût lu l' prumî, ciète, a vos sohêtî l' '''dièwåde''',On k'nohéve si bon coûr, totes sès quålités.}} {{s|JVri|« Pâhûles rîmês » (1897), "A l'pwète dès incurâbes" (avri 1878), p.56}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|adieu}} }} je4evfbwvc4pqcgfpgsswv47g6tqreq dinner 0 7369 436670 433382 2026-09-19T15:03:28Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436670 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdjpala}} {{*}} «disiūnāre» (arester d' [[djuner]]); {{çdom}} , {{caw|er|v|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|dɛ.ne|dɛ.nɛ|diː.ne|diː.nɛ}} ** {{pzc}} {{AFE|dɛ̃ː.'ne}} * {{Ric|din·ner}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=dinn|come=bouter}} {{~}} # {{vsc}} [[magnî]] å mitan del djournêye. #* Mi, dji {{~|dinne}} a doze eures petantes. #* TÅTÎ. - Viè kéne eure ? LÅRGOSSE. - Cwand dj' pôrè. Après li rvuwe, edon, Avou tos mes tabeurs dji va boere kékes hûfions Sol hawea ; dj' va {{~}}, pwis dj' vén å pus abeye. TÅTÎ. - Va po çoula ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne IV, v. 75-78}} # {{vc}} diner a (kéconk) a magnî a nonne. #* Estoz bén {{~|dinné}} ? ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|dinner a l' eurêye}} : dinner todi al minme eure, sovint nonne. #* Gn a rén d' té ki l' {{~}} a l' eurêye. # {{r|dinner foû-z eure}} : èn nén dinner a nonne. # {{r|dinner foû}} u : {{r|di dfoû}} u : {{r|å dfoû}} : èn nén dinner e s' måjhone. # {{r|dinner come les gros}} u : {{r|e régue di gros}} : dinner tård. # {{r|diner a dinner}} : diner a magnî a nonne. # {{r|fé a dinner}} : aprester l' eurêye di nonne. # {{r|riçure a dinner}} : riçure des djins po magnî a nonne. # {{r|poirter a dinner}} : poirter l' amagnî d' nonne al plaece ki les djins travayèt. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[dinner#Sustantif|dinner]] (sustantif-viebe) * [[dinnaedje]], [[dinneu]] * [[ridinner]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (magnî el mitan del djournêye) : [[mareder]], [[nonner]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|croejh=Vi | dîné = E203 | dîner = E1,E21,E34, S0 | din.nè = C1 | dinner = R9,R10:20192,R11,R13 | din.ner = O0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|magnî a nonne |fr= {{t+|fr|déjeuner}} ''(France)'', {{t+|fr|dîner}} / {{t+|fr|diner}} ''(Beldjike, Swisse, Louwiziane, Kebek)'' |en= to {{t+|en|lunch}}, to have {{t+|en|lunch}} |nl= {{t+|nl|middageten}}, {{t+|nl|dineren}} |de= {{t+|de|zu Mittag essen}} |es= {{t+|es|comer}}, {{t+|es|almorzar}} |ca= {{t+|ca|dinar}} |ary= {{t+|ary|تغدّى|ral=tghedda|ar-fafl=تْغدّى}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} {{inf-su|wa}} # [[eurêye]] di [[nonne]]. #* Li {{~}} est presse. #* Li {{~}} est so l' feu. #* Li {{~}} est so l' tåve. #* Li {{~}} m' toûne so li stoumak. #* Avoz vs oyou ç' vî djwif ki dit k' l' efant a des grands ouys et k' vos dirîz k' il åye shijh samwinnes, i fåt cweri do doirmant po fé clignî ses ouys, i vénrè après l' {{~}}, i n' voerè nén ses grands ouys. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* On gros loulou k’ vént-st a passer, Leve ene pate, et, d’ èn air ficele, Ramouye påjhûlmint leu {{~}}. {{s-rif|JVpr|(1897), «Les deux djas’resses», p.121}} # grande [[eurêye]], wice k' on rçût bråmint des djins. #* Dji rfrè on {{~}} pol dicåce. #* C' est on {{~}} ki dmandrè bråmint d' l' apresse. # {{cron|wa}} [[nonne]]. #* Vos cminçroz a travayî å {{~}}. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|on dinner d' tos les djoûs}} : on dinner ordinaire. # {{r|on bon ptit dinner}} u : {{r|on dinner come a l' dicåce}} : on dinner k' a shonné bon. # {{r|dinner come a l' dicåce}} : bén dinner. # {{r|I n' a nén si ptit dinner ki n' a s' cafè}} : dijhêye po-z aveur, u po ofri ene djate di cafè après l' dinner. # {{r|fé les dinners}} : s' ocuper do fé a magnî et d' aprester totafwait po les dinners. # {{r|on dinner d' curés}} u : {{r|d' adoråcions}} : on plantiveus dinner. # {{r|poirter l' dinner}} : poirter l' marinde. # {{r|Après on parey dinner, on pout roter conte li vint d' bijhe}} u : {{r|ça toûne a dinner d'adoråcions}} : dijhêyes po lowandjî on dinner. # {{r|so l' eure do dinner}} u : {{r|å dinner}} : di nonne a ene eure. #* Dj' î a stî å dinner. #: rl a: [[ådinner]]. #: {{lang|fr|F. sur le temps de midi.}} # {{r|viè l' dinner}} : viè nonne. # {{r|divant l' dinner}} : del matinêye. #: rl a: [[divant-l'-dinner]]. # {{r|après l' dinner}} : å cminçmint d' l' après-nonne, di 13 a 15 e. ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[nonnêye]], [[marinde]] ==== {{H|FA}} ==== li francès «[[dîner]]» et l' inglès «[[dinner]]» volèt dire «[[soper]]». ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|croejh=Su | diné = E212 | dînè = C1, O0 | dîné = E203 | dîner = E1,E21,E34, S0 | din.nè = C1 | dinner = O3, R9,R10:12881,R11 | din.ner = O0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|eurêye di nonne |fr= {{t+|fr|déjeûner}} ''(France)'', {{t+|fr|dîner}} ''(Beldjike, Swisse, Canada, Louwiziane'') |en= {{t+|en|lunch}} |nl= {{t+|nl|middagmaal}} |de= {{t+|de|Mittagessen}} |es= {{t+|es|comida}} |ar= {{t+|ar|غداء|ral=ghada'|ar-fafl=غَداء}} |ary= {{t+|ary|غدا|ral=ghda|ar-fafl=غْدا}} }} {{ratour|nonne {{Lka-ra|nonne}} }} == {{L|en}} == === {{H|Pr}} === {{WAFE}} /ˈdɪnə(ɹ)/ === {{H|Su|en}} === {{-su-|ling=en}} {{~}} # {{=wa|en}} brar95sk9rkwe9mf8f7e1r9c56wjpvm dischirer 0 7442 436724 404716 2026-09-19T18:05:38Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436724 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-DI|schirer}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{V|schirer}} {{bet|di|v|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|di.hi.'riː|di.ʃy.'re|dis.ʃy.'rɛ|dɛs.ki.'re}} {{BS|sch}} ** {{pzc}} {{AFE|dis.ki.'re}} {{pzc0}} * {{Ric|di·schi·rer}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=dischir|come=bouter}} {{~}} {{vc}} # côper a deus grands bokets, tot saetchant dsu. #* Li diåle-e-coir m' {{~|a dschiré}} å sårot, dji lyi a dmandé ene ataetche ou ene aweye, elle mi l' a nén volou dner. {{s-rif|DEWJLec|(39), 1776}} #* I djemixh ou {{~|dschire}} avou les ongues, Li payasse wice k' est coûtchî dssus. {{s-rif|MLol|p.149, « Lu tchin djalos »}} #* Les aloumoeres {{~|dischirnut}} l' cir e bokets; ça bouxhe, ça schete, tot tronne. {{s-rif|HPet}} #* Ratindans k' i rblame, li solea d' esté, cwand l' ivier {{~|årè dschiré}} si dvantrin. {{s-rif|JPirs}} # passer (on tins, on moumint, on trevén…) a fé ene sacwè. #* Dji sondje ki totes les shijhes si shuvnut, mins n’ si rshonnnut waire et, po {{~|dschirer}} cisse cile, i m’ vént a l’ idêye di mete dissu l’ papî ene pårteye des tåvleas ki pasnut dvant mes ouys. {{s-rif|EuGi|Å coulot do feu}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[kischirer]], [[kixhiyî]], [[schirer]], [[xhiyî]], [[sclefer]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | d’hirî = DEWJLec (1776) | duhirer = E21 | [[dihirî]] / [[d'hirî]] = E1 | duhirî = E34 | dischurè = C1,C8 | [[dichurè]] / [[d'chirè]] = C8 | dischurer = C9 | dèskirer = O0,O3,O4 | diskurer = O0 | d'chirer = O0 | dischirer = R10, R13 |- = S117 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|råyî e deus bokets |fr= {{t+|fr|déchirer}}, {{t+|fr|lacérer}} }} kn3bozdqeto3an7u5b7une9v6tjhbr5 djus 0 7849 436768 431381 2026-09-20T09:55:03Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436768 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|jus|sourd=la|djus, såce, brouwet}} ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʤy|ʤɛ|ʤœ}} ** {{pzc}} {{AFE|ʤy}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-suwa-=}} {{~}} {{o}} # soucrêye aiwe k’ i gn a dins les fruts. #* On spotche les citrons, eyet ls orandjes po-z aveur li {{~}}. #* I suçnut l’ {{~}} des orandjes nén ddja pelêyes. #* Dji vén di magnî ene orandje tote plinne di {{~}}. #* Li pexhon est meyeu avou do {{~}} d’ citron dsu. #* I fwait do vinaigue avou do {{~}} d’ pemes. #* C’ est on frut ki n’ a nou {{~}}. #* Po fé del djelêye di rodjès gurzales, on les tchitche dins ene loke, pu on saetche li {{~}}, on l’ peze, pu mete li minme pwès di souke ki d’ djus {{s|MAns}} #* Li {{~}} d’ carote sieve a djaeni l’ boure. {{s|MoAM}} # {{abwe|wa}} abwesson fwaite avou ci prodût la, sovint rsoucré. #* Metoz mu on cafè… nonna, on {{~}} d’ orandjes. #* Mins dji wåde e m' cåveLi {{~}} des trokes di nos vignurons. {{s-rif|LLaginm|(1947), ''Li briyolet, Tchanson d’on vî Hutwès'', p. 143}} # aiwe ki rexhe di des ôtès sacwès k’ on magne. #* Li vénrdi, on n’ pleut magnî ni tchå, ni {{~}} d’ tchå. #* Li salåde bagne divins come li rodje djote e s' {{~}}. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.47}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 18 Li salåde.wav]] # [[recoulisse]]. #* On baston d’ {{~}} ; on bordon d’ {{~}} po fé del djuzêye. # aiwe ki rexhe di des sacwès k’ on n’ magne nén. ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|djus d’ [[fordene]]}}, {{r|djus d’ [[purnale]]}} : mwaijhe [[abwesson]]. {{lang|fr|F. jus de chaussette.}} # {{r|djus d’ tchike}} : sôre di såce k’ on meteut avou l’ toubak a tchiker. #* Hê, vî, prustêye mu t’ tchike po-z aler al verreye:: A nonna, nodidju, ele est co plinne di djus (vî rime-rame). {{lang|fr|F. jus de chique.}} # {{r|[[djus d’ troke]]}} # {{r|clair(e) come do djus d’ tchike}}, {{r|ossu clair(e) ki do djus d’ tchike}} : nén clair(e) do tot. #* Ciste afwaire la est {{~|ossu claire ki do djus d’ tchitche}}. {{lang|fr|F. passablement embrouillé(e)}} # {{r|di l’ aiwe di djus}} : djuzêye. #: rl a: [[tamblete|djus d' tamblete°]]; [[anize|djus d' anize°]]. # {{r|djus d’ ansene}} : [[bigåd]]. {{lang|fr|F. purin.}} # {{r| [[leyî|leyî°]] (ene sakî) dins s’ djus}} :. ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[djuzêye]] * [[djuter]], [[djuteus]] ===== {{H|mots vijhéns}} ===== * (recoulisse) [[djuzêye]], [[djumasse]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | djës = C65 | dje̊s = C101 | djeù = C9 | djeus = S107 | dju = O4 | djus = C8, E1,E21,E34, O0,O3, R9,R10:7209,R13 |- = S44 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|soucrêye aiwe k’ i gn a dins les fruts |fr= {{t+|fr|jus}} |en= {{t+|en|juice}} |nl= {{t+|nl|sap}} |de= {{t+|de|Saft}} |es= {{t+|es|zumo}}, {{t+|es|jugo}} |ar= {{t+|ar|عصير|ral=3açir|ar-fafl=عَصِير}} }} {{ratour|abwesson |fr= {{t+|fr|jus}} |en= {{t+|en|juice}} |nl= {{t+|nl|sap}} |de= {{t+|de|Saft}} |es= {{t+|es|zumo}}, {{t+|es|jugo}}, {{t+|es|nectar}} ''(concintré)'' |ar= {{t+|ar|عصير|ral=3açir|ar-fafl=عَصِير}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|deorsum|sourd=la}} (minme sinse), di «devorsum» (± distourné); adon racuzinåve avou l’ {{p|giù|it}}, li {{p|jos|ro}}, l’ {{p|ayuso|es}}, « {{lang|es|[[yuso]]}} », li {{p|ajuso|pt}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʤy|ʤœ}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|ʤy}} * {{Ric}} ==== {{H|adviebe|wa}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # metou (owe) pus bas. #: rl a: [[Djudla Mouze]]. # toumé (êye) al tere. #* L' ôrlodje est {{~}} (les pwès sont-st al tere); alez l' rimonter. #: {{lang|fr|F. par terre.}} # k' a stî råyî, [[schoyou]]. #* Ci-cial, c' est l' fameuse bele aite al surale, wice k' on meteut les cis k' avént l' tiesse {{~}} å resse des spales. {{s-rif|FrBcj|1852, ''L’antermagique'', p.75}} #* Ele houke tot bas ene posteure di croye k' est tot près d' on moton k' a l' cawe {{~}}, si bas ki ci-cial ni l' etind nén. {{s-rif|JVpa|(1896), p.6}} # toumé (êye), ståré (êye), ritourné (êye). #* Gn aveut ene oto {{~}} dins l' fossé. #* Gn a co yeu on trén {{~}} e l' Inde. # sol roye do cir, tot djåzant do solea a l' anuti. #: rl a: [[Solea-djus]]. # fén nåjhi (eye). #: {{lang|fr|F. mort(e) de fatigue, épuisé(e), sur le flanc, recru(e), harassé(e).}} # å lét (coixhî u malåde). #* I s' a fwait ahessî, il a stî troes moes {{~}}. #: {{lang|fr|F. alité(e).}} # moirt (moite). #* Mes efants; cloyoz mes ouys; dji so {{~}}. #: {{lang|fr|F. mort(e).}} # stofé, k' on n' ôt pus, tot djåzant d' on brut. #* Å matén, on s' racrapote dins s' bedreye et on somadje, tot brut {{~}} {{s-rif|PJD}} #: {{lang|fr|F. éteint(e), étouffé(e).}} # ki n' boute pus, tot djåzant d' ene oujhene, d' èn aparey. #* C' est totès houyires ki sont {{~}} dispoy dispu 20 ans. #* So les cénk, gn aveut troes cabines k' estént {{~}}. #: {{lang|fr|F. en chômage, abandonné(e), hors d'usage, hors service.}} {{lang|de|Alm. ausser betrieb.}} ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|[[aveur li pougn djus]]}}. # {{r|après l' solea djus}} : après ki l' solea soeye coûtchî. #: {{lang|fr|F. après le coucher du soleil.}} # {{r|L' ôrlodje est djus}} : astok, arestêye, minme po ene ôrlodje sins pwès. #: {{lang|fr|F. arrêté(e).}} ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[djuzrin]], [[djuzrinnmint]] ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[djudla]], [[Djudla]], [[Djudla Mouze]] * [[Solea-djus]] * [[djus di]] * (vierbires å coplemint) [[aveur djus]], [[taper djus]], [[fote djus]], [[mete djus]], [[flaxhî djus]], [[poûssî djus]], [[bouxhî djus]], [[saetchî djus]], [[magnî djus]], [[tchèssî djus]] * (vierbires sins coplemint) : [[aler djus]], [[feri djus]], [[rider djus]], [[toumer djus]], [[tchaire djus]], [[vini djus]], [[spiter djus]] * (vierbires å prono) : [[si lèyî djus]] ===== {{H|NU}} ===== Li coplemint si pout vni mete inte li viebe eyet li spitron "djus". Les vierbires avou "djus" polèt tofer aveur on parint avou -aedje (toumaedje-djus, flaxhaedje-djus), u avou -eu (leyeu-djus). Ces sustantivires la prindèt ene loyeure. ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | dju = E165, O4 | djus = C8, E1,E21, O0,O3,O5, R9,R10:6819,R13, S17 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|di manire a vni viè li dzo |fr= {{t+|fr|en bas}} |en= {{t+|en|down}} |nl= {{t+|nl|neer}} |de= {{t+|de|nieder}}, {{t+|de|unten}}, {{t+|de|unter}}, {{t+|de|herunter}} |it= {{t+|it|giù}} |ro= {{t+|ro|jos}} }} ==== {{H|addjectif|wa}} ==== {{~}} {{o&f-a}} {{a-atr}} # toumé (êye) al tere. #*L' ôrlodje est {{~}} (les pwès sont-st al tere); alez l' rimonter. # k' est rtourné #* Gn aveut ene oto {{~}} dins l' fossé. #* Gn a co yeu on trén {{~}} e l' Inde. # dirî l' roye do cir, tot djåzant do solea a l' anuti. {{lang|fr|F. couché.}} {{r|après l' solea djus}} : après ki l' solea soeye coûtchî. {{lang|fr|F. après le coucher du soleil.}} # fén nåjhi (eye). {{lang|fr|F. mort(e) de fatigue, épuisé(e), sur le flanc, recru(e), harassé(e).}} # å lét (coixhî u malåde). #* I s' a fwait ahessî, il a stî troes moes djus.'' F. alité(e). # moirt (moite). #* Mes efants; cloyoz mes ouys; dji so djus.'' {{lang|fr|F. mort(e).}} # stofé, k' on n' ôt pus, tot djåzant d' on brut. #* Å matén, on s' racrapote dins s' bedreye et on somadje, tot brut djus'' (P.J. Dosimont). {{lang|fr|F. éteint(e), étouffé(e).}} # ki n’ boute pus, tot djåzant d’ ene oujhene, d’ èn aparey. #* C’ est totès houyires ki sont djus dispoy dispu 20 ans. #* Ci sont (sic) di ces hurlumôrblus Dont l’ esprit ravize les cocrês, Ki cwand l’ baromete est tote {{~}} Pinsèt l' tins totafwait å bea : Lansberg måy n’ a stou si macrea ! {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} #* So les cénk, gn aveut troes cabines k’ estént djus.'' {{lang|fr|F. en chômage, abandonné(e), hors d'usage, hors service.}} {{lang|de|Alm. ausser betrieb.}} {{r|L’ ôrlodje est djus}} : astok, arestêye, minme po ene ôrlodje sins pwès. {{lang|fr|F. arrêté(e).}} # spitron assoçné a on viebe po fé ene vierbire, ki l' sinse est diferin do mwaisse viebe. {{r|sacwantès vierbires a coplemint fwaites avou "djus"}} : aveur djus, taper djus, fote djus, mete djus, flaxhî djus, poûssî djus, bouxhî djus, saetchî djus, magnî djus, tchèssî djus. ===== {{H|sinonimeye}} ===== * (k' est rtourné): toumé, toumêye, ståré, stårêye, ritourné, ritournêye, li cou e hôt * (k' a cwité l' voye, po ene oto): dins l' [[fossé]] * (k' a cwité l' voye, po on trén): [[foû des rays]], [[disrayî]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | djës = C65 | dje̊s = C101 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|arivé (êye) al tere |fr= {{t+|fr|par terre}} }} {{ratour|k' a cwité l' voye po ene oto |fr= {{t+|fr|retourné}}, {{t+|fr|retournêye}}, {{t+|fr|retourné}}, {{t+|fr|retournée}}, qui a quitté la route }} {{ratour|k' a cwité l' voye po on trén |fr= {{t+|fr|déraillé}}, {{t+|fr|déraillée}} }} === {{H|Of}} === * /ʤy/ [[dju]] (prono d' djin, metou dirî l' viebe); [[diu]], [[Diu]] * /ʤɛ/ [[djeu]] (po djouwer); [[dji]] (prono d' djin, metou divant l' viebe) * /ʤœ/ [[djeu]] (po djouwer); [[dji]] (prono d' djin, metou divant l' viebe) mgwyq3y9kv42uqy8jxlp774crlclyc8 djwif 0 7862 436666 405011 2026-09-19T14:57:49Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436666 wikitext text/x-wiki {{MR|Djwif}} == {{L|wa}} == ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-su-|o=djwif|f=djwive}} {{~}} {{o}} # {{djwi}} onk ki shût l' djudayisse. #* Et so nosse monde, li {{~}} coupåbe Payive deurmint si ptit petchî. {{s-rif|JVpr|1897, "Li boquet d'wastai", p.13}} #*I vlént rfé d’ nos noveas creyants, des sclåves del viye lwè des {{~s}} {{s|LM|ratournant [[w:sint På]]}} # {{raba|wa}} onk ki n' dene nén åjheymint çou k' il a. #*Vosse mononke, ça a todi stî on {{~}} ! #* {{lang|wa-fel|Li dame èst-ine bone åme, mins l’maisse èst-ine ètique Qu’èst co pus gréc’ qu’on '''djwîf''' aclèvé sins amoûr.}} {{s|JMtdt|1935, p. 47-48}} # {{raba|wa}} toursiveuse djin. #* Avoz vs oyou ç' vî {{~}} ki dit k' l' efant a des grands ouys et k' vos dirîz k' il åye shijh samwinnes, i fåt cweri do doirmant po fé clignî ses ouys, i vénrè après l' dinner, i n' voerè nén ses ouys. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} ==== {{H|notule d’ uzaedje}} ==== Po onk ki ses di tayons shuvént ci rlidjon la, mins ki nel shût pus, on a ptchî di scrire avou ene grande lete :«[[Djwif]]» ==== {{H|parintaedje}} ==== {{mse}} [[Djudêye]], [[djudayisse]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[fås djwif]] * [[djwif renant]] * [[nén djwif]] (addjectif), [[nén-djwif]] (sustantif) ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|tite=onk ki n' dene nén åjheymint çou k' il a| * [[arabe]] * [[rapiasse]], [[rapia]] * [[pice-crosse]]; {{Lka-si|pice-crosse}} }} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | jouifve = DEWJLec (1734) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|onk ki shût l' djudayisse |fr= {{t+|fr|juif}} }} {{ratour|onk ki n' est nén midone |fr= {{t+|fr|juif}}, {{t+|fr|avare}} }} ==={{H|addjectif|wa}}=== {{-addjwa-tpdr|o=djwif|f=djwive}} {{~}} {{o}} {{a-tpdr}} # a vey avou l' rilidjon djwive, ou l' peupe djwif. #*Vos avoz surmint oyou dire et acertiner ki mi-minme, divinltins, dji vikéve dins les creyances {{~|djwives}} {{s|LM|ratournant [[w:sint På|sint På]]}} ==={{H|ortografeyes}}=== {{Orto | djwif, djwive = R10 | jwif, jwive = S0 | djuf = C9 | djwi = E165 | djwif = C1,C8,C9, E1,E21,E34, R13 }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} pxu8mc6lwd31dcx5cwctzfnb69fqiqs dråwe 0 8025 436698 433451 2026-09-19T16:21:18Z Scribus electronicus 3672 436698 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== <gallery> Dråwe des oidjes.jpg|Dråwe des oidjes </gallery> {{giskard}} ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Bdj|dravoca|sourd=la}} {{m-s}}; {{FEW|3|157a}} {{dal}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|dʀaːw|dʀɔːw|dʀoːw|dʀuː}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|dʀɔːw}} * {{Ric|dråwe}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # dråwe (des frumints) : [[fenaesse]], [[crouwå]] des tchamps d' frumints, oidje, d' avoenne, evnd., e sincieus latén ''{{lang|la|Lolium spp.}}'' (ene dijhinne di sôres). ''Li frumint est rimpli d' dråwe.'' ''C' est do frumint maxhî avou l' dråwe.'' ''Ciste anêye ci, dj' avans yeu del dråwe plin noste avoenne ''([[Motî d' Bastogne]]). ''Kî çk' elzî a aprins, ås Ancyins Bedjes a fé djermer l' frumint wice k' i n' aveut k' del dråwe ?'' ([[J. Brumioul]]). On dit eto '''3.''' [[raigra]] (ahivêye sôre di dråwe, e sincieus latén ''{{lang|la|Lolium perenne.}}''. {{lang|fr|F. ray-grass.}} <ref>[[Live des plantes da Bastin]], p. 185.</ref> ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[dråwe (des rgons]], [[dråwe fås swele]] dråwe fås swele : fenaesse ki rshonne å [[rgon]], e sincieus latén ''{{lang|la|Bromus secalinus}}''. {{lang|fr|F. Brome faux-seigle.}} <ref>[O2, E7, C1, E9].</ref> * [[dråwe des frumints]] * [[dråwe des oidjes]] * [[sôlante dråwe]]: sôre di dråwe ki sôle les tchvås et les pourceas k' endè magnèt e sincieus latén ''{{lang|la|Lolium temulentum.}}'' ''Cwand on pourcea mindje del dråwe, il est come sô.'' ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[pôwe]], [[sézaneye]] * (''Lolium temulentum''): [[dårnale]], [[doirmiyon]]. ==== {{H|dizotrins mots}} ==== [[raigras]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | drave = [!d1900] DEWJLec (1748) | drâw = E203 | drawe = E34, S0 | dråwe = E1,E170, R10,R13 | drâwe = E7,E9,E21,E89,E212, S0,S117 | drauwe C1,C8,C9,C13,C106, O2, S109 | drôwe = O4 | droûe = O5 |- = G152, S25,S40,S104,S107 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|ivraie}} }} * brome k6nhwnbztjytpyg9w6ha0m1kf7t4kb1 ene sacwè 0 8324 436620 373564 2026-09-19T12:30:07Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436620 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|ene|sacwè}} ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} *** {{AFE|ɛn.sa.ˈkwɛ|in.sa.ˈkwɛ|ɔn.sa.ˈkwɛ|œn.sa.ˈkwɛ}} *** {{pcdjh}} {{AFE|ɛn.sa.ˈkɛ}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛn.sa.ˈkwɛ|odio=Wa-ene sacwè.ogg|ling=wa}} === {{H|NDP}} === {{~}} {{f}} # on cayet k’ on n’ sait nén cwè å djusse. #* Ofrixhoz lyi {{~}} po s’ fiesse ! #* T' a t on fwait {{~}} a ti tiesse di mvé ? {{s-rif|DEWJLec|(2), 1649}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|il a ddja veyou ene sacwè}} po balter ene sakî ki s’ vante di åk k’ i n’ conoxhe nén bén. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[åk]] * [[kéctchôze]] * [[ene sôre]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}}, {{WM}}, {{WC}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | unne sacquoy = DEWJLec (1649) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|on cayet k’ on n’ sait nén cwè å djusse |fr= {{t+|fr|quelque chose}} |en= {{t+|en|something}} ''(fråze di djhaedje)'', {{t+|en|anything}} ''(fråze di dmande)'' |nl= {{t+|nl|iets}}, {{t+|nl|iets}} |de= {{t+|de|etwas}} |pl= {{t+|pl|coś}} |es= {{t+|es|algo}}, {{t+|es|alguna cosa}} |rm= {{t+|rm|insatge}} |ar= chay'an {{=ral}} {{t+|ar|شيء}} {{=dsf-ar}} {{t+|ar|شَيْء}} |ary= [[chi 7aja]] {{=ral}} [[شي حاجة]] |lorg= [[âque]] |pcd= {{t+|pcd|enne saquè}} }} slgbyu3z6ihvpemm2hd6osheetokh8e ess 0 8824 436734 375621 2026-09-19T20:43:32Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436734 wikitext text/x-wiki {{MR|Ess|ess’}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Calc|est|fr|wa}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} *** {{AFE|ɛs}} *** {{frcjh]] {{AFE|ɛst}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛs}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{~}} {{tsg|wa}} # pont cardinå metou a droete so ene mape. #* Ki ça fouxhe a l’ {{~|Ess}}, å Sud, å Cinte u a l’ Ouwess, gn a todi des foirts po bawer, come a Ståvleu, a Bastogne, a Nameur, a Tchålerwè, et abayî come al Lovire u po hawer come a Lidje. ===== {{H|mots vijhéns}} ===== [[Levant]] ([[levant]]) ===== {{H|mots vijhéns}} ===== * [[sud]] * [[ouwess]] * [[nôr]] ===== {{H|mots d' aplacaedje}} ===== * [[nôr-ess]] * [[sud-ess]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | ess = E203,R13 | ès’ = E1, FO4 | ès = O4 | èsse = E34 | èst’ = E21 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|costé del Daegne |fr= {{t+|fr|est}} }} ==={{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|es}}, {{caw|ss|c|wa}}. ===={{H|prononçaedje}}==== *{{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛs}} {{1pr}} * {{Ric}} ===={{H|codjowa|wa}}==== {{~}} # {{IP2s?|esse}}, dins ene fråze dimandrece. #* Wice {{~}} ? #* N' {{~}} nén avår la ? {{s-rif|DEWJLec|(47), 1782}} #* Mins cmint t' a-t on aclevé, don, mi efant ? {{~|Ess}} crustinne ou arabe ? {{s-rif|JMign|dins « [[w:L' amour a l' Alambra|L' amour a l' Alambra]] », p. 9}} #* Wice vass ? Ki s' a-t i passé ? Pocwè {{~}} cial ? K' ass fwait ? Ki t' a-t on fwait ? {{s-rif|JMign|dins « [[w:L' amour a l' Alambra|L' amour a l' Alambra]] », p. 75}} ====={{H|ratournaedjes}}===== {{ratour|atôtchî sing.Ind Prez viebe come « esse » e-n ene fråze di dmande |fr = {{t+|fr|es}}-tu ? |es = ¿{{t+|es|eres}}? ''(aidant viebe)'', ¿{{t+|es|estas}}? ''(pôzucion)'' }} === {{H|omofoneye}} === * [[esse]] (viebe a l' infinitif) * [[ès]] (cogne coûtchantrece do prezintoe ''[[si]]'') * [[hesse]] (''[[èsse]]'' ezès payis avou fondaedje do H prumrece) * [[aisse]] {{?}} tvd99d991nxie4qlxosoe65w8bec1be ezès 0 9013 436704 433718 2026-09-19T16:34:36Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436704 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Etr}} «[[e]]» + «[[lzès]]» avou fondaedje do L, ki pôreut rmonter a on {{bdjla}} «[[intus]] [[in]] [[illo]]» {{m-s}}, adon parint avou l' [[vî lingaedje d' oyi]] «[[ens]]». === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɛ.ˈzɛ|ɔ.ˈzɛ|ɛ̃.ˈzɛ|ɛ̃.ˈze|a.ˈzɛ}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛ.ˈzɛ}} * {{Ric|e(.)zès}} === {{H|etroclé årtike|wa}} === {{przwa|[[e]] / [[e l']] {{dV}}|[[ezès]]|[[el]] / [[e l']] {{dV}}|[[ezès]]}} {{~}} {{o&f-prz}} # [[dins]] ([[divins]]) [[les]]. #* Pocwè vass e tchamp {{~}} taeyes ? {{s-rif|DEWJLec|(25), 1753}} #* Mi l' Cok, Dji n' tchantrè djamåy pus come davance sol poyî, Cwand totes les poyes estént a mes pîs, Betch {{~}} waibes, li cou e-n erî. {{s-rif|[[w:Raphaël Zander|Raphaël Zander]]}} #* Dj' a rloukî et cweri so internete et dj' a stou dmander {{~}} adjinces po vni e-n avion mins dji n' a rén trové a m' convnance. {{s-rif|ALam}} #* L' orizon discotaeyî somadje d' {{~}} rotches {{~}} vås eyou çki les Lochs s' eprovijhèt rûtiants. {{s-rif|DAnd}} #* Come les pates d' åwe d' on vî vizaedje, Li walon s' sovént d' l' ådje des mots; Des djins do peupe, {{~}} viyaedjes Di tinzintins, el djåzèt co. {{s-rif|JDoc}} #* Gn a on clintcha, amon les raprindisses, a mete tos les addjectifs padvant, come {{~}} lingaedjes tîxhons. {{s|LM}} <gallery> Måmdiy plake ezès bårires.jpg|ezès Bårires (Måmdiy) </gallery> ==== {{H|ratourneures}} ==== Bråmint des [[nos d' plaece]] del Walonreye eploynut ci mot la; {{Lka}} [[w:Divancete ezès (toponimeye)|Divancete ezès]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[Ezemonts]] * [[Inzefîs]] ==== {{H|notule d’ uzaedje}} ==== Il est bråmint pus corant e walon coinrece d' eployî li cogne nén etroclêye avou l' divancete ''divins les'' ou ''dins les'' e l' plaece d' ''ezès''. Å vraiy on nel ritrouve cåzu måy foû des nos d' plaece et des waloneus ki scrijhèt avou l' ortografeye do rfondou. Ci n' est nén piron parey avou ''[[åzès]]'' et ''[[azès]]'' ki sont podbon eployîs dvins sacwants coines do payis di Lidje. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | aise = [!d1900] TG4 (dins Aisemont) | inse- = [!d1900] dins "Insepré" a Ambli\, "Insebois" a Bieme | ainsé- = [!d1900] dins "Ainségotte" a Fîlo\, dins "Ainséveau" a Tohogne | inzé- = [!d1900] dins "Inzéri" a Rindeu | azi- = [!d1900] dins "Azimont" a Bouxhonveye | est et = [!d1900] (1753) | ezès = LRswg I. (p. 100\, 108-109\, 133); II. p. 360-361, R11, R13 | êzè = TG4 (dins Êzèmonts) | ozès = LRswg II. p. 360-361. | o zès = ALam | inzès = TG4 (dins Inzèmonts) | azès = [!s20es] ? |- = E1, E2, E203, E212, O101 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|dans}} {{t+|fr|les}}, {{t+|fr|ès}} ''(vî mot)'' |en= {{t+|en|in}} {{t+|en|the}} + no pluriyal |nl= {{t+|nl|aan}} de + no pluriyal |es= {{t+|es|a}} {{t+|es|los}} {{o}}, {{t+|es|a}} {{t+|es|las}} {{f}} | }} nqr1z9c7qn8spb75jf33czsf008f98s foice 0 9240 436719 431870 2026-09-19T17:44:18Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436719 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|fortia|sourd=la}}, lu-minme di l' addjectif «[[fortis]]», adon racuzinåve avou {{p|fuerza|es}} et l' {{p|forza|it}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|fwas|fwɛs|fwaːs|foːʀs|fɔ̃ʀs|fuːs|fuːʀs}} {{BS|oi}} ** {{pzc}} {{AFE|fwas}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # capåvté do ci k' est foirt, del cene k' est foite. #* Diåle-e-coir, n' ass pus del {{~}} ? {{s-rif|DEWJLec|(35), 1768}} #* Alez! Si dj' aveus l' {{~}}, vs årîz-t-ene pingneye {{s-rif|BSLLW|oteur=ERem|Bulletin de 1858, «[[w:Li savtî]]», 77-143}} #* Il a bea fé l' cråne et nos håyner ses {{~s}}, Li måleur pout l' ewalper dvins s' cafu. {{s-rif|MLol|p. 110, "Ås vîs djônês"}} #* Cwand l’ palasse del fatålité Nos vént prinde a pårt, nos ravôteye, Nos n’ avans nén pus onk ki l’ ôte, Ni l’ {{~}}, ni l’ pouvwer do rbouter Li måleur ki nos acåbele. {{s-rif|JVvl|(1901), p.12, “Li Bonne Chance fait tot”}} #* Tant k' dj' end årè l' {{~}}, ca çoula m' revinte, dj' el brairè djourmåy come on franc Walon {{s-rif|EWfc|p.168}} #* A l’ årvier, li prumire bouye di nos politicyins divreut esse do refoircî li sintimint nåcionål walon, li firté walone, come {{~}} po-z enonder li rnovea del societé walone tote etire {{s|LH}} # efoirt, saye k' on fwait po-z ariver a åk, et k' c' est nén åjhey (sortot dvins l' vierbire « [[fé ene foice]] »). #* Cwand l' pexhon esteut ene idêye gros, i vs fåreut vey kimint ki l' rapexheu s' kitråynéve po dire del fé passer tot etir e s' buzea. I s' kitoirtchive et fjheut des {{~s}} tot parey k' alaxhe sitronner {{s-rif|JLatb|p. 180}} #* Po n' nén meskeure mi coraedje a m' patreye Dj' end a ndalé po dner mes {{~s}} ôte pårt. {{s-rif|LLaginm|(1947), ''Li tchanson d’ l’aveûle'', p. 154}} # {{fizi|wa}} exhowe ki pout fé bodjî ene sacwè. #* Li {{~}} del djalêye. {{s-rif|E203}} #* Li {{~}} do poure, do vint, di l' aiwe. {{s-rif|E203}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[a foice]]}} # {{r|[[a foice di]]}} # {{r|[[a foice ki]]}} # {{r|[[a tote foice]]}} # {{r|[[di foice]]}} # {{r|[[di totes ses foices]]}} # {{r|[[èn nén cnoxhe ses foices]]}} : dijhêye a ene sakî k' a spiyî ene sacwè télmint k' il a bouté dsu. #: {{lang|fr|F. il ne connaît pas l'étendue de ses forces.}} # {{r|[[esse di foice]]}} # {{r|prinde des foices}}, {{r|riprinde des foices}} # {{r|[[fé ene foice]]}} # {{r|[[fé ene foice so lu-minme]]}} # {{r|[[foice di]]}} # {{r|[[foice ki]]}} # {{r|[[li foice di l’ adje]]}} # {{r|[[si fé dner d’ foice]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Lka-pa|foirt}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[foû foice]] * [[toû di foice]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | fôce = O0, O90 | foice = R9,R10,R13 | foiss = E203 | foisse = DEWJLec (1758) | fôrce = O0 | foûrce = O4 | fuasse = E212 | fwace = C8, C9, S0 | fwâce = S117 | fwèce = E34, E165 p. 186, E170 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|cwålité do foirt |es= {{t+|fr|fuerza}} |fr= {{t+|fr|force}} }} {{ratour|saye po-z ariver a ene sacwè |fr= {{t+|fr|effort}} }} {{ratour|enerdjeye ki fwait bodjî |es= {{t+|fr|fuerza}} |fr= {{t+|fr|force}} }} pgakmtef71e7qe3z1g4u597ziowhlcg fote 0 9318 436684 409882 2026-09-19T15:43:37Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436684 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|futuere|sourd=la|cougnî}} ==={{H|prononçaedje}}=== * {{AFEW}} ** {{prcoi}} *** {{AFE|fɔt|fut}} {{O/OU}} *** (avou candjmint d' troke di codjowaedje) {{AFE|fu.'te}} ** {{pzc}} {{AFE|fɔt}} * {{Ric}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=5|A=fot|B=fot|come=mete}} {{~}} {{vc}} {{loyén prono}} # {{mauh}} [[taper]], [[hiner]]. #* {{~|Fote}} çoula å feu ! #* I lyi {{~|a fotou}} ene bafe. #* Ele foytêye on live, manire po {{~}} on ptit côp d' pî å tins ki prandjnêye {{s-rif|CDen}} # [[diner]] (ene sacwè k’ on n’ riçût nén voltî). #* Ele lyi {{~|a fotou}} ene danse. # [[mete]]. #* Ele mi {{~|fota}} e mariminces. ==== {{H|ratourneures}} ==== # [[fote a l' ouxh]] # [[fote li camp]] : [[cori evoye]]. ''Fote mi l' camp, rote tot droet, c’ est tote pavêye ''([[B. Dechamp]]). {{lang|fr|F. foutre le camp.}} # [[fote å diåle]] fote evoye. {{lang|fr|F. se débarasser de.}} # {{r|fote ene dobleure, ene rigodinne, ene diguedinne, ene deguzene, ene ratournêye, ene plouzêye, ene danse, ene frotêye, ene dispoûslêye, ene sipoûslêye, ene ramoujhnêye, ene douye, ene dôpinne, ene coreccion, ene tatouye, ene taene, ene taenaesse, ene doguete, del tchenveuse}} : ''a)'' diner ene volêye di côps. {{lang|fr|F. ficher une raclée.}} ''b)'' bate platmint. {{lang|fr|F. battre à platte couture, infliger une défaite cinglante, mettre en déconfiture.}} # {{r|fote dins l’ imbaras}} rinde ene sakî [[emayî]]. {{lang|fr|F. mettre dans l’embarras.}} # {{r|fote so flote}} fé rater. ''Les politikîs ont tchôkî leu nez dins l’ pordjet et l' fote so flote ''{{s-rif|JPD}} {{lang|fr|F. faire échouer.}}  # [[s’ è fote come di l’ an cwarante]] # [[si fote do tîce et do cwårt]] ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[fotaedje]], [[foteu]], [[fotant]], [[fotou]] * [[fotreye]] * [[rifote]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[fote evoye]], [[fote djus]], [[fote foû]] * [[djan-fote]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=taper| * [[taper]] * [[hiner]] * [[cayî]] }} {{Boesse|c=2|tite=mete| * [[tchôkî]] }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|taper |fr= {{t+|fr|foutre}}, {{t+|fr|jeter}}, }} {{ratour|mete |fr= {{t+|fr|foutre}}, {{t+|fr|mettre}}, {{t+|fr|ficher}} }} === {{H|Cos|wa}} === {{~}} # {{IP13s|fote}}. # {{SP13s|fote}}. # {{Kim2s|fote}}. mm10bwnvnlj32gvu41476xm0pu8wx5p fotou 0 9322 436683 411922 2026-09-19T15:40:54Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436683 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{V|fote}}, {{caw|ou|a|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|...}} ** {{pzc}} {{AFE|...}} * {{Ric|fo.tou}} === {{H|pårticipe erirece|wa}} === {{-perwa-OU|fot}} {{~}} {{o}} #{{PE5-ou|fote}}. #* C' est lu k' a {{~}} l' disdut cial ? === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-OU|fot}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # [[laid]], [[måssî]]. #* K' ass ki fote, {{~}} djan-foute ! {{s-rif|DEWJLec|(17), 1737}} # ki n’ våt pus rén, ki n' va pus. #* Mi bele monte est ddja '''fotowe'''. # ki va piede ene lûte. #* Après l' disbarcumint, les Almands ont bén sintou k' il estént {{~s}}. # ki n' a nén reyussi. #* La ki ratake a ploure; nosse djournêye est '''fotowe'''. # ki va mori. #* Por mi, vost ome est {{~}}: i n' si rfrè måy di si aiwlinne e peumon. ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[måfotou]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (ki n' va pus): [[patrake]], [[a moule]]; {{Lka-si|patrake}} * (ki n' a nén reyussi): [[so s' cou]], [[so flote]] * (ki va morou): [[codåné]], [[pol Laid Wåtî]], [[ki hosse e mantche]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | fotou = DEWJLec (1737) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ki n' va pus |fr= {{t+|fr|foutu}}, {{t+|fr|hors service}}, {{t+|fr|hors d’usage}} }} {{ratour|ki va mori |fr= {{t+|fr|foutu}}, {{t+|fr|condamné}} }} pgfun0vgdni63k74c9vy60zpikbj8au halcoter 0 9716 436729 430423 2026-09-19T18:24:26Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436729 wikitext text/x-wiki {{MR|walcoter}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|*hariôn|sourd=frk|gåter, spiyî}} {{ris-K}} {{dcaw|oter|v|wa}}; {{FEW|16|166|b}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|hal.kɔ.'te|hal.kɔ.'tiː|al.kɔ.'te|al.kɔ.'tɛ}} {{Hp}} ** {{pzc}} {{AFE|hal.kɔ.'te}} * {{Ric|hal·co·ter}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=halcot|come=bouter}} {{~}} # {{vsc}} aler d' tos les costés, dins tos les sinses. #* Vos gåtroz vosse monte å l' tant fé {{~}}. {{s-rif|E203}} #* L' aiwe {{~|a halcoté}} foû di m' saeyea. {{s-rif|E1}} #* Les tabeurs a farene {{~|halcotént}} come des carioles {{RDed}} #* Li galant, pindou après on sômî, {{~|halcotéve}} dins les arincrins. {{s-rif|JSch}} #* C' esteut-st ene grande tcherete a tchéns ki {{~|halcotéve}}, presse a rvierser. {{s-rif|JPD}} #* Et s' rindèt i conte ki l' vint a divni waeraxhe, et k' i sorlive des waxhletes ki vnèt fé {{~}} li vwele siconte del plantche. {{s|LMver}} #* {{lang|wa-fel|Mès djins... dju sowe... dju mamouye... dju '''halcote'''... Ozès-orèyes, dj'a come on djeû d' rudion.}} {{s|CGas}} # {{vsc}} {{vm|wa}} {{seke|wa}} [[coûtchî]] [[håre et hote]]. #* T' '''as''' tant {{~|halcoté}} ki ti n' såreus dire ké côp k' a adiercî. {{s-rif|DEWJLec|(43), 1778}} # {{vsc}} bodjî, po ene sacwè ki n' divreut nén. #* Gn a vosse tcheyire ki '''halcote'''. #* Li vint shofele so l' ouxh et gn a tot ki halcote. #* Dj' a on dint ki '''halcote'''. #* Dj' ô èn ouxh ou ene finiesse ki {{~|halcote}}. {{s-rif|E203}} #* Tot çou ki {{~|halcote}} ni tome nén. {{s-rif|E1}} #* Iy ! Ki dj' arawe ! Come il est maigue ! I {{~|halcote}} å vint tot rotant. {{s-rif|JBjr|(1899), "Ji sos trop p'tit magneu"}} #*Ele diveut co fé cint råjhons Po siervi les djonnes haguetes, Ki dbitént totes sôres di råtchåds, Et fjhént {{~}} si estalaedje. {{s-rif|JVvl|(1901), p.43, “Li Plèce Grétry”}} #* Å mitan des bouteures ki l’ solo shonne waitî, Ene noere croes {{~|halcote}}, Et l’ noer casse kil yi sieve di corone A co l’ air do mancî. {{s-rif|JCmp|« Dixmude », 1916, p.25}} #* Tot rivnant d' av' sitî ovrer, Nestor a bevou kékès gotes Portant i tuze a ndè raler, Mågré k' po l' moumint, i '''halcote'''. {{s|MDav}} #* Sol crestea do toet, les schayes î sont ele co totes ? Probåbmint k' i gn end a ene ou l' ôte ki '''halcote''' ! {{s-rif|OFab}} # {{vsc}} {{st|wa}} roter [[londjinnmint]] et [[målåjheymint]]. #* I gn a m’ cour ki {{~|halcote}}, Dji sin k’ i va cahin-caha, Come après ene ribote. {{s-rif|MLej|"Marguèrite, si vos m’aimez…"}} # {{vsc}} roter tot berlondjant. #* Tchén d' corote, twè ki {{~|halcote}} avå l' pavêye, I sereut tins k' on t' fiestixh ([[A. Gadisseur]]). #* Å bresse do pôve diåle k’ el remoenne, Li sôlêye si lait {{~}}, I ploye so ses djambes po roter Come onk ki n’ tént pus pîces eshonne. {{s-rif|JVpr|(1897), «Li jou d’l’ an», p.96}} #* {{lang|wa-fel|A fwèce d’avu trîmé tot l’timp di s’pèneuse vèye, Et d’avu, sins d’fali, pwerté l’tchèdje di ses creux, Li vîle grand’mére qui rote â bresse di si p’tite fèye, {{~|Halcote}}, et bahe li tiesse come ine potèye qu’à* seû…}} {{s|JMhf|"Li viye grand-mere", 1921, p. 29}} #* Pwis, come èn ome ki {{~|halcote}} so ses djambes, Dj' end erala hinkeplink e mi ombion. {{s-rif|LLaginm|''Li tchanson del Mouze'', (1947), p. 111}} #: {{lang|fr|F. déambuler.}} # {{vsc}} {{coib|wa}} esse trop lådje po les pîs (tot djåzant d' solés). #* Solés ki {{~|halcotèt}}. {{s-rif|E203}} #* Dj' a on solé ki {{~|halcote}} e m' pî. {{s-rif|E1}} #* Dj' a on pî ki {{~|halcote}} e m' solé. {{s-rif|E1}} # {{vsc}} (imådjreçmint) awè todi on må u l' ôte. #: Loukîz a: [[pete]] ou [[vesse]]. # {{vsc}} èn nén saveur cwè. #* Ni {{~|halcotez}} nén tant, djhoz vosse pris. {{s-rif|E1}} #* Roteure halcote et n' sait trop cwè Inte vinous-d'-ôte-påt et Lidjwès. {{s|MSla}} # {{vc}} froter doûçmint e l' aiwe {{Lka|walcoter}}. #* {{~|Halcotez}} les draps d' l' efant e l' aiwe et s' les metoz souwer. {{s-rif|E1}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[halcotaedje]], [[halcotmint]] * [[halcoteu]], [[halcotresse]], [[halcoteuse]] * [[halcotreye]] * [[halcotêye]] * [[halcotî]], [[halcotresse]] * [[rihalcoter]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (aler d' on costé pu d' l' ôte): [[balter]], [[hossî]], [[cahossî]], [[berlondjî]] * (èn sawè cwè fé) : [[halkiner]], [[tchicter]]; {{Lka-si|tchicter}} ==== {{H|PM}} ==== [[walcoter]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | alcotè = C1,C8,C13 | alcoter = C9,C9a, O0 | halcoter = E1,E34,E165, R9,R10,R11, S0 | halcotî = S44 | halkoté = E203 | halkotté = E89 |- = R13, O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|aler d' on costé pu d' l' ôte u dins tos les sinses |fr= {{t+|fr|cahoter}}, {{t+|fr|s’agiter}}, {{t+|fr|ballotter}}, {{t+|fr|balancer}}, {{t+|fr|remuer}}, {{t+|fr|osciller}}, {{t+|fr|trembler}} |de= {{t+|de|schaukeln}}, {{t+|de|rütteln}}, {{t+|de|rumpeln}} }} {{ratour|roter tot berlondjant |fr= {{t+|fr|tituber}} }} {{ratour|hossî, mouwer, scheure |fr= {{t+|fr|tituber}} }} {{ratour|esse trop lådje po les solés |fr= {{t+|fr|flotter}} }} == {{H|VE}} == * {{BRIF|3125}} & {{BRIF|9007}} neshgyko8m9e52btmfg7ja7szdiigfc kiminålté 0 10074 436649 359611 2026-09-19T14:12:03Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436649 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-KI|minålté}} {{dal}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # trope di djins ki vikèt eshonne. F. communauté. #* Vos diame, avou cwè voloz vs ki dj' plaiteye al {{~}} avou on tchena d' pan ki les bounès djins mi dnèt ? {{s-rif|DEWJLec|(9), 1728}} ==== {{H|ratourneures}} ==== #{{r|kiminålté flaminde, kiminålté francesse (u: Walonreye-Brussele), kiminålté tîxhoncåzante}} pårteyes administratives del Beldjike. tl9u11ykboj5h9lp0awcffcyt4yn69j leyî 0 10218 436635 434352 2026-09-19T13:04:43Z Scribus electronicus 3672 436635 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-trif-|laire|laixhî}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|laxare|sourd=la}} (« låtchî », « dislaxhî », « cwiter »). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|lɛ.jiː|lɛ.ji|lɛ.jɛ|lɛ.je|lɛj|le}} {{36pr}} ** {{pzc}} {{AFE|lɛ.jiː}} * {{Ric|le·yî}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=2|A=ley|B=lai|C=laiy|IP1s = lai|IP3p.2=laiynut|come=leyî}} {{~}} # {{vc}} èn nén prinde (ene sacwè, ene sakî) avou lu, rovyî. #* Elle aveut {{~}} s' malete sol banc. #* {{~|Lai}} li mårtea e plaece. #* Dj' a {{~}} m' rustea ås tchamps. #* {{~|Leyîz}} la vos blagreyes ! I fåt k’ dji fwaiye vey çou k’ dji so ! {{s-rif|HSbb|1886, p.28}} # èn nén candjî, èn nén bodjî. #* I {{~|laiynut}} les poites å lådje. #* Les efants {{~|leyèt}} totafwait avå les voyes. #* Do moumint k' on l' {{~|laiye}} tote li djournêye a m' tåve avou m' violon, ene pene, di l' intche et do papî, dji so l' pus ureus des omes. {{s-rif|JMvm|(1933), p.12}} #* Avou l' tins k' i fwait e nosse payis, on l' åreut bén tchåssî d' ene pwaire di shabots, et n' el nén {{~}} a pîs dischås. {{s-rif|CQui}} # {{vc}} ni pus s' ocuper di (purade dins les ratourneures "leyî la, leyî hatche et matche") # diner, fé dmorer après s' moirt. #* Il lyi a {{~}} si eritaedje. #* Ci sereut fé rpasser Sol vû k' elle {{~|a leyî}} Co cint et cint hictaedjes Disk' åress d' ouy catchîs. {{s-rif|JDcoh|1939, p.63, ''Djônèsse è doû'' (1933)}} #* Gn a des djins ki disparexhèt sins ddja {{~}} sacwants fosmints dins nos sovnances. {{s-rif|JLF}} # ({{av}}) èn nén espaitchî di, èn nén ritni di. #* Nel {{~|lai}} nén gueuyî insi. #* I nel fåt nén {{~}} rintrer. #* {{~|Lai}} lu ndaler. #* Li directeur s' aveut dmandé s' il aléve {{~}} rexhe si troplêye pol porminåde. {{s-rif|CDen}} #* On-z aveut bon d' rapoizer l' tchena et d' {{~}} toumer l' saetch {{RDed}} #* Ces nodidjos la n' nos ont nén volou {{~}} moussî. #* Sol cotjhea, gn a-st on ploråd Ki {{~|lait}} pinde ses coxhes al tere. « On spawta ! » m’ a dit m’ grand-mere. {{s-rif|JCmp|« Eloviné », 1922, p.61}} #* N' estans ns nén ritches assez po {{~}} prinde a nosse feye li cpagneye k' ele vout? {{s-rif|JMign|"Li vôye qui monte" (1933), p.10}} # {{av}} rind on viebe sins coplemint on viebe å coplemint. #* {{~|Leyîz}} bén ranairi totes les plaeces. {{s-rif|HSjan|1911, p.124}}  {{dal}} # {{r|Il a leyî ndaler l' cinse}} : i l' a vindou. # {{r|dji lyi a leyî ndaler}} : dins ene [[passêye]] (vinte), èn pus dire so ene sakî, et c' est lu ki va aveur çou k' on [[håssî|håsse]] dissu. #: {{lang|fr|F. cesser d'enchérir sur.}} #: {{r|leyî ndè raler des traites}} : revoyî des traites nén payeyes. #* Li honte sereut pus grande a leyî ndè raler des traites. {{s-rif|MPec}} # {{r|[[leyî ragoter les makêyes]]}} #: {{r|leyî dire les djins}} u : {{r|leyî cåzer les djins et hawer les tchéns}} u : {{r|leyî [[ploure]]}} : èn si nén ocuper di çou k' les djins djhèt. # {{r|[[leyî po moirt]]}} # {{r|[[leyî raler]]}} #: {{lang|fr|F. ne pas se soucier du qu'en-dira-t-on.}} #: {{r|ki dji n' vos leye nén dire}} : dijhêye po s' escuzer cwand on côpe ene sakî. #: {{lang|fr|F. excuzez-moi de vous interrompre.}} #: {{r|i n' fåt rén leyî piede}} u : {{r|i n' fåt rén leyî toumer a tere}} : i fåt waitî di ralouwer totafwait, di n' rén [[coschirer]]. #: {{lang|fr|F. tout recycler, récupérer, économiser.}} #: {{r|leyî vey}} : ratinde po vey cwè. #* I fåt leyî vey çou k' i frè. #* Leyans vey come ça toûnrè. #: {{lang|en|Ingl. : wait and see.}} #: {{r|i lyi a leyî rider ene parole}} : i lyi a dit åk catchetmint. #: {{lang|fr|F. glisser un mot.}} #: {{r|[[leyî tchaire]]}} #: {{lang|fr|F. cesser le travail.}} #: ''b)'' prinde si pinsion. #: {{lang|fr|F. retraite.}} #: {{r|endè leyî tchaire ene}} : èn nén bouter ene djournêye. #: {{lang|fr|F. chômer.}} # {{r|[[leyî tchaire el gorea]]}} # leyî di (fé ene sacwè): nel pus fé. #: {{lang|fr|F. négliger de, cesser de.}} # {{np-vpr|C}} ==== {{H|ratourneures}} ==== Sinse : rovyî {{Boesse|c=2|tite=rovyî| # {{r|el fåt prinde et l' leyî}} u : {{r|gn a a prinde et a leyî}} : #: ''a)'' i n' si fåt nén rtourner, i n' si fåt nén [[mwaijhi]] d' ça; #: ''b)'' i n' fåt nén croere tot çou k' on dit. # {{r|Li ci k' a ene niyêye a rascoyî n' a wåde del leyî la}} : i fåt profiter del tchance di divni ritche cwand ele si prezinte. # {{r|el leyî insi}} : ni nén aler pus lon.  #* DJERÅD. - C' est k' dj' aveu ôte tchoi e l' tiesse. DJEDJENE. - Dijhoz pår ki vos n' avoz nén cwerou après. DJERÅD. Awè, c' est bon, {{~|leyans l' insi}}, dji m' va-st ovrer. On sait bén k' avou vos on {{~|n' a måy li dierinne}}. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne IV, p.12}} # {{r|i n' lyi a leyî k' ses ouys po plorer}} : i lyi a prin totafwait. #: {{lang|fr|F. dépouiller, dénuement extrême.}} # {{r|[[leyî å raeze]]}} # {{r|leyî l' paile fåte di cråxhe}} : èn nén aveur des cwårs assez po fini on pordjet. # {{r|leyî l' crinme å fond do pot}} : abandner do côp on pordjet, sins vey k' on rate li pus bea. # {{r|[[î leyî ses hozetes]]}}, {{r|[[leyî ses hozetes]]}} u : {{r|î leyî des plomes}} : piede des cwårs. {{r|i fåt leyî l' tere pol sint}} : i n' fåt nén dire çou k' on pinse divant les djins. #: {{lang|fr|F. être discret, ne rien dévoiler.}} # {{r|do pwin ki lait l' crosse}} : c' est do pwin avou l' miete ki n' tént nén après l' crosse, paski l' påsse n' a nén bén levé. # {{r|des pronnes ki leyèt leus piretes}} : ki les piretes après l' tchå (nén maweures assez). }} {{Boesse|c=2|tite=ni nén bodjî| # {{r|[[leyîz l' ouxh conte]]}} # {{r|Come [[måss]]° trouve ses poteas, i les lait.}} : # {{r|il a leyî les poteas come i ls a trové}} : il a trové ene sitouwåcion pår ecramieye, et i n' a rén fwait pol discramyî. #: {{lang|fr|F. laisser en l'état.}} {{r|i fåt leyî les djins po çou k' i sont}} : èn si nén rtourner des djins ki djhèt do må sor vos. # {{r|[[i fåt leyî l’ moustî wice k' il est]]}} # {{r|i fåt leyî l' pire la wice ki [[Tchårlumagne]]° l' a planté.}} : # {{r|[[leyî pixhî l’ moton]]}} }} {{Boesse|c=2|tite=cwiter, abandner| # {{r|[[ni leyî k’ les ouys po plorer]]}} # {{r|[[leyî aler setche]]}} # {{r|[[leyî cori l’ aiwe e l’ boke]]}} # {{r|[[leyî doirmi sinte Catrene]]}} # {{r|[[leyî ses guetes]]}} # {{r|leyî la}} u : {{r|[[leyî la hatche et matche]]}} u : {{r|leyî pol diåle}} : cwiter låtchmint (si mayon). #* Il a leyî la s' crapåde, après l' aveur hanté troes ans. #* Il a leyî l' båshele la. #* A ké sudjet, m' mon-keur, mi volez vs la leyî ? (tchanson do 18inme s.). Loukîz a: [[dileyî]]. #: {{lang|fr|F. abandonner, délaisser, plaquer.}} #: {{r|leyî sol costé}} : èn nén aconter. #* Nos l' avans leyî sol costé Et tofer nos avans schorté Dins s' cour ki n' esteut k' ene coyene ([[Sourdant:JGui|J. Guillaume]]). # {{r|[[leyî po do poeve et do sé]]}} u : {{r|leyî po do pwin tot setch}} #: {{r|leyî (ene sakî) e poenne}} : nel nén aidî, dabôrd k' il est dins l' [[penin]]. # {{r|Lai lu dins s' djus !}} : ni l' aide nén. #: {{lang|fr|F. laisser dans la merde.}} #: {{r|leyî deus ptits efants padrî lu}} : mori avou deus efants. # {{r|leyî cler et curé}} : èn nén responde a ene sakî, ki va cwand minme decider ttafwait lu-minme. {{r|leyî (ene sakî) å resse}} : el leyî foû (d' ene mannete afwaire); nel nén fé moussî dins ene ecramireye. #* Dji djeure sol tiesse di m' pa ki c' est nén mi k' l' a touwé - leyîz vosse pôve pa å resse ! Il î va ddja må assez insi. {{s-rif|PHT}} #: {{r|leyîz çoula å resse}} u : {{r|leyîz la çoula}} u : {{r|leyîz ça la}} u : {{r|leyîz l' afwaire insi}} u : {{r|leyîz la çoula pol moumint}} u : {{r|leyîz ça d' costé}} u : {{r|leyîz ça po èn ôte côp}} : ni vs ocupez nén d' çoula. #: {{lang|fr|Fr. "laisser tomber"}}. #: {{r|leyî (ene sakî) e påye}} u : {{r|el leyî trankile}} : èn pus s' ocuper d' lu, èn rén lyi dmander, el leyî tot seu. Loukîz a: [[lai-m'-e-påye]]. # {{r|El fåt leyî po çk' il est}} : i n' si fåt nén rtourner d' lu, paski c' est on [[rénnvåt]]. #: {{lang|fr|F. ignorer.}} #: {{r|endè leyî di s' dispouye}} : payî tchir ene flotche. #* Kibén gn a-t i d' enocins K' end ont leyî d' leu dispouye. Po n' aveur schoûté k' leus ouys. {{s-rif|HPet}} #: {{r|leyî s' båbe}} u : {{r|leyî l' bok}} u : {{r|leyî l' moustatche}} u : {{r|leyî des pîs d' gayole}} : èn nén rcôper ses [[poyaedje]]s. #: {{lang|fr|F. porter la barbe (moustaches, favoris).}} #: {{r|leyî (ene téle some) padrî}} : leyî sins payî. #: {{lang|fr|F. arrièré de compte.}} # {{r|[[leyî ouve]]}} : # {{r|[[leyî s’ vea]]}} }} {{Boesse|c=2|tite=leyî après s' moirt| # {{r|i lyi a leyî po viker}} : i lyi a leyî assez por lu viker (mins nén on [[moncea]]). # {{r|i lyi a djusse leyî po viker}} : i n' lyi a cåzu rén leyî. }} ==== {{H|Cr}} ==== Avou "leyî" (come avou « fé », « vey ») come [[aidant viebe]] divant on [[viebe å prono]], on n' repete nén l' prono. ''Leyîz mu on pô rpoizer''' {{s-rif|CE2}}. Dabôrd k’ on l’ repete e francès {{lang|fr|F. laissez-moi me reposer.}}.</ref> ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[leyisse]], [[leyijhe]] * [[rileyî]], [[rileyon]] * [[dileyî]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[leyî djus]], [[leyeu-djus]] * [[leyî-passer]] * [[leyî-aler]] * [[lai-m’-e-påye]] * [[leyîmplorisse]] * [[leyî aler]] / [[leyî ndaler]] {{mse}} * [[låtchî]] * [[laxhe]] * [[rilaye]] * [[rilaxhe]], [[rilaxhådes]], [[rileyes]] * [[rilai]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (èn nén prinde avou lu) : [[rovyî]] * (ni pus s' ocuper di) : [[cwiter]], [[abandner]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto  | lèî = E203 | leï = E212 | ley = DEWJLec (1720) | lèy = E2,E165,E200 | lèyî = C99,C100, E1,E212b, O0,O4 | lèyi = C1,C8,C99, S0 | leyî = R9,R10:31133,R11,R13  | laissi = C8 | lêchè = S0 | lêcher = S117 | lèchî = O4 | lêchî = S109,S117 | léchî = O0 | lêchi = S0 | lêchu = S117 | lêssi = S0  | lé = S0 | laire = R10,R11:leyî }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|èn nén prinde avou lu |fr= {{t+|fr|laisser}} |en= to {{t+|en|let}} |nl= {{t+|nl|laten}} |de= {{t+|de|laßen}} |es= {{t+|es|dejar}} |ary= {{t+|ary|خلَى|ral=khella}} |pcd= {{t+|pcd|laicher}} |it= {{t+|it|lasciare}} |scn= {{t+|scn|lassari}} }} {{ratour|cwiter, abandner |fr= {{t+|fr|laisser}}, {{t+|fr|léguer}} |en= to {{t+|en|leave}} |ary= {{t+|ary|خلَى|ral=khella}} }} {{ratour|diner après s' moirt |fr= {{t+|fr|laisser}}, {{t+|fr|léguer}} |ary= {{t+|ary|خلَى|ral=khella}} }} {{ratour|aidant viebe, permete |fr= {{t+|fr|laisser}}, {{t+|fr|autoriser}} à, {{t+|fr|permettre}} de. |en= to {{t+|en|let}} |nl= {{t+|nl|laten}} |de= {{t+|de|laßen}} |ary= {{t+|ary|خلَى|ral=khella}} }} 3hpvzya9166vd7kqm7n8hfjroh8hyfg loukî 0 10302 436653 434462 2026-09-19T14:23:27Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436653 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|lōkōnan|sourd=gem}} {{m-s}}, {{bdjiu}} «lag-» (waitî, vey), {{çdom}} {{caw|î|v+p|wa}}, racuzinåve avou l' {{p|look|en}} eyet l' {{p|reluquer|fr}}. ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|lu.'kiː|lu.'ke}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|lu.'kiː}} * {{Ric|lou·kî}} ==={{H|viebe|wa}}=== {{-codjow-|troke=2|A=louk|come=waitî}} {{~}} # {{vc}} [[vey]] eyet [[prinde asteme]] a çou k' on voet. #* {{~|Loukîz}} Colas k' est la ki {{~|louke}} li lune ki lût (toitche-linwe). #* {{~|Loucans}} on pô, sins leyî nos ouys e nosse potche, li mape del Walonreye. {{s-rif|JBru}} #* Li spitante djonnesse, ni oizant moti, est la, boke å lådje, ki {{~|louke}} les vîs danser. {{s-rif|HSim}} #* {{~|Loukî}} l' avoenne ki gurnêye u les crompires ki groxhixhèt tot boslant l' rahoplaedje, vola-t i des påjhûlistés ! {{s-rif|SFon}} #* Ele vikéve si télmint s' sondje k' ele n' aporçuvéve minme pus çou k' ele {{~|loukive}}. {{s-rif|JMvl|(1922)}} #* {{~|Loukîz}} don dzeu l' Årdene l' aireur ki s' diswalpêye Tot distindant les stoeles ene après l' ôte, å cir ! Et l' zuvion ki hansixh so ene hole et claire nûlêye, Semer ene hiede di blankès berbis, sol bleu d' acî. {{s-rif|LLaginm|(1947), ''A l’Årdène'', p. 145}} # {{vc}} [[aconter]], [[riwaitî]]. #* Kimint {{~|loukîz}} vs ouy vosse båshele ? Come ene ehale ? {{s-rif|JMmiy|(1934), p.48}} # {{vcnd|a}}. ## prinde asteme {{Lka|loukî a}}. ##* Mareye, {{~|louke a}} ti. {{s-rif|DEWJLec|(11), 1734}} ##* {{lang|wa-fel|Dji n' '''louke''' nin '''al''' bêté, nèni, mins qu'i seûye bon ; Po mète ses pôves-ohês, qu'on n' mi done nin d' l' åbon ;}} {{s|JVpr|(1897), "A l'pwète dès incurâbes" (avri 1878), p.55}} ##* Karageorgewitch åreut fwait on bon pexheu : i {{~|n’ louke nén a}} ctaeyî on kilo d’ tchå po-z abwesner s’ plaece. {{s-rif|AXbm|(1905), p.12}} ##* Alez, plankets, dji n' {{~|loucreu}} waire '''a''' m' potche, S' i m' atouméve on djoû d' wangnî l' grot lot ; Nos åréns bon do mete nos djaives e carotche, Ca, po m' aidî, dji vs invitreu tertos. {{s-rif|JDcoh|1939, p.139, ''Tchanson d' tåve : Inte lès-åsses èt lès pots'' (1936)}} ##* –Prindoz ç' fagot la di spenes avou vosse sipêye et herez lyi e gozî ! – {{~|Loukîz}} a vos, tolminme ! {{s-rif|PHT|ratournant e walon ''Walon’rèye, tére di lédjindes'', 1998, {{p.|12}}}} ## si wårder di. ##* TONTON. - {{~|Loukîz a}} vos di vs piede et do cori les voyes ! TÅTÎ. - Ç' n' est rén : vos ramasroz çou k' dji taprè-st evoye. {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne I, v. 461-462}} ##* Divins les djins, c' est l' minme afwaire. {{~|Loukîz a}} vos d' fé l' tant-a-fé ! On n' a nole avance do fé l' bén A ces la ki nel kinoxhèt nén ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.155, ''Li pinson èt l’aguèce - Fåve'' (1927)}} # {{vcnd|après}} [[cweri]]. #* Dj’ {{~|a loukî après}} vos tot sôrtant d’ basse-messe, po vey si vs n’ årîz nén djouwer ene pårt å biyård amon Djan Rmey. {{s-rif|HSjan|1911, p.138}} # ''(avou "[[ki]]" et suddjonctif)''. #* {{lang|wa-fel|Dji n' '''louke''' nin al bêté, nèni, mins '''qu''''i seûye bon ; Po mète ses pôves-ohês, qu'on n' mi done nin d' l' åbon ;}} {{s|JVpr|(1897), "A l'pwète dès incurâbes" (avri 1878), p.55}} # ''(avou [[ki]] et indicatif)'' tuzer sorlon ene sacwè. #* {{~|Ni loukîz nén ki}} dj' so vî, '''Ki''' dj' so on pô halcrosse : Dji pou co bén vs ahessî Ca dj' a co tant do gosse ; {{s-rif|FrBcj|''Li botresse'', 1852, p.31}} #* Miket, djonne et spitante, esteut a ene måle sicole Mi ki n' è saveu rén, dji {{~|loukive}} assez drole '''K'''' ele ni trovéve pus l' tins seulmint di s' rinetyî Et k' come emon Librijhe tot esteut neglidjî. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.46}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 11 Miket djonne.wav]] # ''(avou "[[si]]" et indicatif)''. #* Ele clôt les volets et {{~|louke si}} tot est bén e s’ plaece. {{s-rif|JMabf|1924, p.17}} # {{vcnd|po}} [[fé ene foice]], [[ovrer]] po. #* Crevintez vs, {{~|loukîz}} tote vosse veye '''po-z''' aclever èn efant, touwez vs vosse pôve coir et, cwand c’ est k’ i seront grands, i vs tripelront a leus pîs. {{s-rif|HSbb|1886, p.26}} #* DJENVIRE. – Vos alez boere ene goirdjete, {{~|loukîz po}} ça. BIERTRAND. – Ele serè l’ bénvnowe, alez, nos morans d’ soe. {{s-rif|LLbwe|1948, p.3}} # {{vcnd|po}} riwaitî ene sakî come ene sacwè. #* I n’ a fwait k’ si dvwer, båshele, mins djel {{~|louke}} tolminme '''po''' on fameus pexhåd. Prinde mi pexhon po ene åblete ! {{s-rif|HSsb|1889, p.43}} # {{vcnd|so}} [[sorwoeyî]]. #* BARON. – C’ e-st insi k’ i {{~|louke so}} ses omes ? BEWIR. – Il a passé torade divins nozôtes, mins i fåt bén k’ i soeye totavå. BARON. – A balziner bén lon des amoureus. {{s-rif|LLbwe|1948, p.14}} # {{vcnd|wa}} [[sayî]]. #* Zande {{~|loukive di}} n' nén aminer on sudjet k' els aléve co amwaijhi {{s|LMver}} #* {{~|Loucans do}} raprepyî waidiaedje (Noyé walon, 1634). #* On vî bribeu k' aveut rascoyî on fa d' legnes, tot draené, cåzu stantche, {{~|loukive}} d' endè raler ([[J. de la Fontaine]] ratourné pa {{s-rif|PHT}} # {{np-vprC}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[loukî a s’ pea]]}} # {{r|[[loukî a s’ sogne]]}} # {{r|[[loukî dobe]]}} # {{r|[[loukî lådje]]}} # {{r|[[loukî so Lidje po vey si Nameur ni broûle nén]]}} # {{r|[[si loukî lådje]]}} # {{r|[[loukî e coisse]]}} # {{r|[[li ci ki louke voltî ås stoeles mete sovint si pî e l’ aveule]]}} # {{r|[[loukî so Lidje po vey si Nameur ni broûle nén]]}}  # {{r|louke la}}, {{r|loukîz la}} : [[ci]], [[cisse]]. #* Ti vénreus casser m' tourniket, grand baligand ; lai wangnî l' veye ås bråvès djins {{~|louke la}}. {{s-rif|TBowp|''Ine Copenne so Beaufils'', 1887, p.44}} [[File:Toussaint Brahy Ine Copenne so Beaufils 22 Ti vénreus.wav]] #* MATÎ. – Vass co rataker ? Schoûtez {{~|louke la}} ou dji rploye tot l’ bazår. HINRI. – Neni, neni saiss, ni fwais nén çoula. {{s-rif|LLcco|1904, p.12}} #* BODSON.- Hê, grand bada ! Tén, stope ene pupe, {{~|louke, la}} ! VICTÔR. – Neni merci, cisse pupe mi dimeurreut sol cour. {{s-rif|JMabf|1924, p.41}} #* I gn a ôte tchoi ki passe divant çoula … vosse pere, {{~|loukîz la}}, k' est malåde. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne XIV, p.16}} ## dimande di prinde asteme a çou ki shût. ##* Taiss tu, ti tapes on laid coton ; ni véns nén pår fé des moxhes a deus cous, saiss. Låtche do fi, {{~|louke la}}. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne IX, p.23}} ##* MATÎ. – Lai on pô tes couyonådes po fé ene bonete a Matî et schoûte ene miete çou k’ dji t’ vas lére, {{~|louke la}} ! HINRI. – Awè, mins dvant dj’ a ene sacwè a t’ raconter. MATÎ. – Ti mel dirès bén torade, ti n’ es nén co foû d’ cial, surmint. {{s-rif|LLcco|1904, p.6}} # {{r|loukîz cial}}; {{r|louke cial}}. #* VICTÔR. – Neni, nosse mwaisse, djel va rawårder, {{~|cial loukîz}}, al coine di l’ aisse. HAMÅL. Pocwè ? Bén vola ene drole ! Ti t’ vas clawer e cepe ! {{s-rif|JMabf|1924, p.47}} ==== {{H|parintaedje}}==== * [[loukeu]], [[louca]], [[loucåde]], [[loukeure]], [[loucaedje]], [[loukete]], [[loucrote]] * [[riloukî]] * [[aloukî]], [[raloukî]] * [[epoûtloukî]] ==== {{H|sinonimeye}}==== {{Lka-si|waitî}} ==== {{H|ortografeyes}}==== {{Orto | loukî = E1,E203,R9,E89,G100 | louquer = E165 | - = C61 }} ==== {{H|sipårdaedje}}==== {{WL}} ==== {{H|ratournaedjes}}==== {{ratour|waitî {{Lka-ra|waitî}} |fr= {{t+|fr|regarder}} }} {{ratour|loukî a |fr= {{t+|fr|prendre garde}}, {{t+|fr|faire attention}} }} {{ratour|loukî après |en= to {{t+|en|look after}} |fr= {{t+|fr|chercher}} }} {{ratour|loukîz di (sayî) |fr= {{t+|fr|essayer}}, {{t+|fr|tâcher}} }} {{ratour|loukî ki + suddjonctif |fr= {{t+|fr|faire attention à ce que}}, {{t+|fr|s’efforcer}} de }} {{ratour|loukî ki + indicatif |fr= {{t+|fr|tenir compte}}, {{t+|fr|prendre en compte}} }} {{ratour|loukî si |fr= {{t+|fr|vérifier}} }} {{ratour|loukî so |fr= {{t+|fr|surveiller}}, {{t+|fr|veiller}} sur }} === {{H|PE|wa}}=== {{-perwa-i|louk}} {{PE=}} #* Dj' î a {{~}} a deus côps divant d' intrer. ==== {{H|ratournaedjes}}==== {{ratour|p.er. d' on viebe valant « loukî » |fr= {{t+|fr|regardé}} }} trewm2jubktmz5aoyx4frq0d9iae1f5 436663 436653 2026-09-19T14:47:37Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436663 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|lōkōnan|sourd=gem}} {{m-s}}, {{bdjiu}} «lag-» (waitî, vey), {{çdom}} {{caw|î|v+p|wa}}, racuzinåve avou l' {{p|look|en}} eyet l' {{p|reluquer|fr}}. ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|lu.'kiː|lu.'ke}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|lu.'kiː}} * {{Ric|lou·kî}} ==={{H|viebe|wa}}=== {{-codjow-|troke=2|A=louk|come=waitî}} {{~}} # {{vc}} [[vey]] eyet [[prinde asteme]] a çou k' on voet. #* {{~|Loukîz}} Colas k' est la ki {{~|louke}} li lune ki lût (toitche-linwe). #* {{~|Loukîz}} ci binamé efant, i vs ravize come deus gotes d' aiwe. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* {{~|Loucans}} on pô, sins leyî nos ouys e nosse potche, li mape del Walonreye. {{s-rif|JBru}} #* Li spitante djonnesse, ni oizant moti, est la, boke å lådje, ki {{~|louke}} les vîs danser. {{s-rif|HSim}} #* {{~|Loukî}} l' avoenne ki gurnêye u les crompires ki groxhixhèt tot boslant l' rahoplaedje, vola-t i des påjhûlistés ! {{s-rif|SFon}} #* Ele vikéve si télmint s' sondje k' ele n' aporçuvéve minme pus çou k' ele {{~|loukive}}. {{s-rif|JMvl|(1922)}} #* {{~|Loukîz}} don dzeu l' Årdene l' aireur ki s' diswalpêye Tot distindant les stoeles ene après l' ôte, å cir ! Et l' zuvion ki hansixh so ene hole et claire nûlêye, Semer ene hiede di blankès berbis, sol bleu d' acî. {{s-rif|LLaginm|(1947), ''A l’Årdène'', p. 145}} # {{vc}} [[aconter]], [[riwaitî]]. #* Kimint {{~|loukîz}} vs ouy vosse båshele ? Come ene ehale ? {{s-rif|JMmiy|(1934), p.48}} # {{vcnd|a}}. ## prinde asteme {{Lka|loukî a}}. ##* Mareye, {{~|louke a}} ti. {{s-rif|DEWJLec|(11), 1734}} ##* {{lang|wa-fel|Dji n' '''louke''' nin '''al''' bêté, nèni, mins qu'i seûye bon ; Po mète ses pôves-ohês, qu'on n' mi done nin d' l' åbon ;}} {{s|JVpr|(1897), "A l'pwète dès incurâbes" (avri 1878), p.55}} ##* Karageorgewitch åreut fwait on bon pexheu : i {{~|n’ louke nén a}} ctaeyî on kilo d’ tchå po-z abwesner s’ plaece. {{s-rif|AXbm|(1905), p.12}} ##* Alez, plankets, dji n' {{~|loucreu}} waire '''a''' m' potche, S' i m' atouméve on djoû d' wangnî l' grot lot ; Nos åréns bon do mete nos djaives e carotche, Ca, po m' aidî, dji vs invitreu tertos. {{s-rif|JDcoh|1939, p.139, ''Tchanson d' tåve : Inte lès-åsses èt lès pots'' (1936)}} ##* –Prindoz ç' fagot la di spenes avou vosse sipêye et herez lyi e gozî ! – {{~|Loukîz}} a vos, tolminme ! {{s-rif|PHT|ratournant e walon ''Walon’rèye, tére di lédjindes'', 1998, {{p.|12}}}} ## si wårder di. ##* TONTON. - {{~|Loukîz a}} vos di vs piede et do cori les voyes ! TÅTÎ. - Ç' n' est rén : vos ramasroz çou k' dji taprè-st evoye. {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne I, v. 461-462}} ##* Divins les djins, c' est l' minme afwaire. {{~|Loukîz a}} vos d' fé l' tant-a-fé ! On n' a nole avance do fé l' bén A ces la ki nel kinoxhèt nén ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.155, ''Li pinson èt l’aguèce - Fåve'' (1927)}} # {{vcnd|après}} [[cweri]]. #* Dj’ {{~|a loukî après}} vos tot sôrtant d’ basse-messe, po vey si vs n’ årîz nén djouwer ene pårt å biyård amon Djan Rmey. {{s-rif|HSjan|1911, p.138}} # ''(avou "[[ki]]" et suddjonctif)''. #* {{lang|wa-fel|Dji n' '''louke''' nin al bêté, nèni, mins '''qu''''i seûye bon ; Po mète ses pôves-ohês, qu'on n' mi done nin d' l' åbon ;}} {{s|JVpr|(1897), "A l'pwète dès incurâbes" (avri 1878), p.55}} # ''(avou [[ki]] et indicatif)'' tuzer sorlon ene sacwè. #* {{~|Ni loukîz nén ki}} dj' so vî, '''Ki''' dj' so on pô halcrosse : Dji pou co bén vs ahessî Ca dj' a co tant do gosse ; {{s-rif|FrBcj|''Li botresse'', 1852, p.31}} #* Miket, djonne et spitante, esteut a ene måle sicole Mi ki n' è saveu rén, dji {{~|loukive}} assez drole '''K'''' ele ni trovéve pus l' tins seulmint di s' rinetyî Et k' come emon Librijhe tot esteut neglidjî. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.46}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 11 Miket djonne.wav]] # ''(avou "[[si]]" et indicatif)''. #* Ele clôt les volets et {{~|louke si}} tot est bén e s’ plaece. {{s-rif|JMabf|1924, p.17}} # {{vcnd|po}} [[fé ene foice]], [[ovrer]] po. #* Crevintez vs, {{~|loukîz}} tote vosse veye '''po-z''' aclever èn efant, touwez vs vosse pôve coir et, cwand c’ est k’ i seront grands, i vs tripelront a leus pîs. {{s-rif|HSbb|1886, p.26}} #* DJENVIRE. – Vos alez boere ene goirdjete, {{~|loukîz po}} ça. BIERTRAND. – Ele serè l’ bénvnowe, alez, nos morans d’ soe. {{s-rif|LLbwe|1948, p.3}} # {{vcnd|po}} riwaitî ene sakî come ene sacwè. #* I n’ a fwait k’ si dvwer, båshele, mins djel {{~|louke}} tolminme '''po''' on fameus pexhåd. Prinde mi pexhon po ene åblete ! {{s-rif|HSsb|1889, p.43}} # {{vcnd|so}} [[sorwoeyî]]. #* BARON. – C’ e-st insi k’ i {{~|louke so}} ses omes ? BEWIR. – Il a passé torade divins nozôtes, mins i fåt bén k’ i soeye totavå. BARON. – A balziner bén lon des amoureus. {{s-rif|LLbwe|1948, p.14}} # {{vcnd|wa}} [[sayî]]. #* Zande {{~|loukive di}} n' nén aminer on sudjet k' els aléve co amwaijhi {{s|LMver}} #* {{~|Loucans do}} raprepyî waidiaedje (Noyé walon, 1634). #* On vî bribeu k' aveut rascoyî on fa d' legnes, tot draené, cåzu stantche, {{~|loukive}} d' endè raler ([[J. de la Fontaine]] ratourné pa {{s-rif|PHT}} # {{np-vprC}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[loukî a s’ pea]]}} # {{r|[[loukî a s’ sogne]]}} # {{r|[[loukî dobe]]}} # {{r|[[loukî lådje]]}} # {{r|[[loukî so Lidje po vey si Nameur ni broûle nén]]}} # {{r|[[si loukî lådje]]}} # {{r|[[loukî e coisse]]}} # {{r|[[li ci ki louke voltî ås stoeles mete sovint si pî e l’ aveule]]}} # {{r|[[loukî so Lidje po vey si Nameur ni broûle nén]]}}  # {{r|louke la}}, {{r|loukîz la}} : [[ci]], [[cisse]]. #* Ti vénreus casser m' tourniket, grand baligand ; lai wangnî l' veye ås bråvès djins {{~|louke la}}. {{s-rif|TBowp|''Ine Copenne so Beaufils'', 1887, p.44}} [[File:Toussaint Brahy Ine Copenne so Beaufils 22 Ti vénreus.wav]] #* MATÎ. – Vass co rataker ? Schoûtez {{~|louke la}} ou dji rploye tot l’ bazår. HINRI. – Neni, neni saiss, ni fwais nén çoula. {{s-rif|LLcco|1904, p.12}} #* BODSON.- Hê, grand bada ! Tén, stope ene pupe, {{~|louke, la}} ! VICTÔR. – Neni merci, cisse pupe mi dimeurreut sol cour. {{s-rif|JMabf|1924, p.41}} #* I gn a ôte tchoi ki passe divant çoula … vosse pere, {{~|loukîz la}}, k' est malåde. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne XIV, p.16}} ## dimande di prinde asteme a çou ki shût. ##* Taiss tu, ti tapes on laid coton ; ni véns nén pår fé des moxhes a deus cous, saiss. Låtche do fi, {{~|louke la}}. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne IX, p.23}} ##* MATÎ. – Lai on pô tes couyonådes po fé ene bonete a Matî et schoûte ene miete çou k’ dji t’ vas lére, {{~|louke la}} ! HINRI. – Awè, mins dvant dj’ a ene sacwè a t’ raconter. MATÎ. – Ti mel dirès bén torade, ti n’ es nén co foû d’ cial, surmint. {{s-rif|LLcco|1904, p.6}} # {{r|loukîz cial}}; {{r|louke cial}}. #* VICTÔR. – Neni, nosse mwaisse, djel va rawårder, {{~|cial loukîz}}, al coine di l’ aisse. HAMÅL. Pocwè ? Bén vola ene drole ! Ti t’ vas clawer e cepe ! {{s-rif|JMabf|1924, p.47}} ==== {{H|parintaedje}}==== * [[loukeu]], [[louca]], [[loucåde]], [[loukeure]], [[loucaedje]], [[loukete]], [[loucrote]] * [[riloukî]] * [[aloukî]], [[raloukî]] * [[epoûtloukî]] ==== {{H|sinonimeye}}==== {{Lka-si|waitî}} ==== {{H|ortografeyes}}==== {{Orto | loukî = E1,E203,R9,E89,G100 | louquer = E165 | - = C61 }} ==== {{H|sipårdaedje}}==== {{WL}} ==== {{H|ratournaedjes}}==== {{ratour|waitî {{Lka-ra|waitî}} |fr= {{t+|fr|regarder}} }} {{ratour|loukî a |fr= {{t+|fr|prendre garde}}, {{t+|fr|faire attention}} }} {{ratour|loukî après |en= to {{t+|en|look after}} |fr= {{t+|fr|chercher}} }} {{ratour|loukîz di (sayî) |fr= {{t+|fr|essayer}}, {{t+|fr|tâcher}} }} {{ratour|loukî ki + suddjonctif |fr= {{t+|fr|faire attention à ce que}}, {{t+|fr|s’efforcer}} de }} {{ratour|loukî ki + indicatif |fr= {{t+|fr|tenir compte}}, {{t+|fr|prendre en compte}} }} {{ratour|loukî si |fr= {{t+|fr|vérifier}} }} {{ratour|loukî so |fr= {{t+|fr|surveiller}}, {{t+|fr|veiller}} sur }} === {{H|PE|wa}}=== {{-perwa-i|louk}} {{PE=}} #* Dj' î a {{~}} a deus côps divant d' intrer. ==== {{H|ratournaedjes}}==== {{ratour|p.er. d' on viebe valant « loukî » |fr= {{t+|fr|regardé}} }} c16ba5w689at2vz6qei0a3q6vmduivg loye-cô 0 10325 436633 414215 2026-09-19T13:00:01Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436633 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{dal}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{tchivå|wa}} [[loyén]] d' vea, d' on tchvea. #* C’ e-st a cåze del rossete. Ele a pîté del nute tot come ene araedjeye ! (i va å feu) Ele aveut ene pate di dvant prijhe al tchinne di s’ {{~}}, et tot hinant do cou, ele a spiyî l’ paroeze ki dj’ aveu clawé ir å ståve del gade. {{s-rif|JMabf|1924, p.22-23}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | loequo = DEWJLec (1714) }} ---- * [[tinaedje astok|Dipus d' racsegnes sol tinaedje astok des biesses]]. h3jx81121qr0upuh4n7wt4h2wjjtlm0 macrea 0 10379 436767 327811 2026-09-20T09:54:00Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436767 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Bdj|makelaar|sourd=nl}}, motoit pal voye do {{p|maquerel|fro|wa}}, adon racuzinåve avou l' {{p|maquereau|fr}} (sinse diferin). ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|...}} ** {{pzc}} {{AFE|ma.kʀɛː}} * {{Ric|mac.rea}} ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-su-|o=macrea|f=macrale}} {{~}} {{o}} # {{do-cr|wa}} li ci ki fwait des ewaerantès sacwès, pask’ il a paké avou l’ diåle. #* HOUBERT. - Vola çou k' on wangne a fé avou les {{~s}} ! DJERÅD. - I m' aveut portant bén acertiné ki dji trouvreu li magzô. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne XV, p.36}} #* Rapoûlés dvant leus fouwås, Tot s’ dinant èn air di båperes, Les {{~s}} front des misteres. {{s-rif|JCmp|« Eloviné », 1922, p.61}} #* C' est avou on stitcha d' heuzî ki les {{~s}} walons si fjhént sonner po siner les acoirds avou l' diåle. {{s-rif|ANic|dins [[w:Des åbes et des yebes d' åtoû des fagnes (live)|Des åbes et des yebes d' åtoû des fagnes]] p. 30}} #* Kimander ås nûtons, ås {{~|macrales}} et ås loumrotes et n’ nén saveur kimander s’ cour, fåt ddja assoti. {{s-rif|AMar}} #* Nos nos avans rescontré a on rapoûlaedje di {{~s}} … {{s-rif|PHTchb|2021, {{p.|42}}}} # {{djeu|wa}} [[beye]] do mitan. #* Rescouler l' {{~}} å mitan do djeu. {{s-rif|E203}} # {{éndj|wa}} programe ki vs aide pate a pate po fé ene bouye dinêye. ===={{H|parintaedje}}==== * {{Lka-pa|macrale}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[ricreyou macrea]] ===={{H|sinonimeye}}==== * [[sôrcî]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[estchanteu]] * [[grimancyin]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}}, {{BA}} ===={{H|ortografeyes}}==== {{Orto | macrê = E1 | {{=fon|makrē|macrê}} = S38 (p 65) | macrea = R9,R10,R11 | makrai = E203 | - = E89 }} ===={{H|ratournaedjes}}==== {{ratour|li ci ki fwait des ewaerantès sacwès |fr = {{t+|fr|sorcier}}, {{t+|fr|mage}} }} {{ratour| |fr = {{t+|fr|assistant}} |en = {{t+|en|wizzard}} }} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-|o=macrea|opl=macreas|f=macrale|fpl=macrales}} {{~}} {{a-tpdr}} # ki rapinse, k' est dvins l' [[macralreye]]. # ki fwait totès sacwès rimarcåves. #* Ci sont (sic) di ces hurlumôrblus Dont l’ esprit ravize les cocrês, Ki cwand l’ baromete est tote djus Pinsèt l' tins totafwait å bea : Lansberg måy n’ a stou si {{~}} ! {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ki rapinse, k' est dvins l' macralreye |fr= {{t+|fr|sorcier}}, {{t+|fr|magicien}} }} 0qr3t2lcwhvgvi0y7bp90rtpcf1xub2 meteu 0 10617 436738 429303 2026-09-19T20:59:23Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436738 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{dal}} '''meteu''', '''meteuse''' u '''metresse''' [o.f.n.] no d' fijheu pol viebe "mete". rl a: [[meteu so pî]]. {{r|>> meteu(se) e coleur}} : li ci (cene) ki mete e coleur (ene måjhon, on meube) sins esse pondeu di s' mestî. {{r|>> meteu(se) e pådjes}} : li ci (ne) ki mete e pådjès ene gazete, èn årmonak. {{r|>> meteu(se) e sinne}} : [[essinneu]]. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | meteu, meteuse u metresse = R10,R11:mete_1 | mèteû, mètress = E203:Mèteû\,_Mètress | mèteu = C8 | mèteû = E1:mète_2 | mèteû / m’teû = O4 | metteu = DEWJLec (1786) }} l51tvy4rom1futhzpoi32dg6zc3bwrd minne 0 10700 436753 434667 2026-09-19T21:47:22Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436753 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{dal}} '''minne''' [prono] prono omrin et femrin, metou avou "li" u "les" u "da" padvant, i mostere ene sacwè, ene sakî, kel [[cåzant|cåzant(e)]] end est l' prôpietaire. '''1.''' li minne, les minnes: ''Des båsheles di nosse banket, c' est l' minne li pus djoleye'' ([[N. Bosret]]). ''Dji triyanéve e pressant s' mwin dins l' minne'' ([[Sourdant:JBer|J. Bertrand]]). #* Mins les posses sont råles et si dji cwite li {{~}}, ni va dj’ nén rtoumer d’ on boigne so èn aveule. {{s-rif|JAnd|"Dizos leû fèrome", 1919, ''après'' p.76}} {{lang|fr|F. le mien & la mienne; les miens & les miennes.}} {{r| les minnes}} : les djins di m' famile. {{r| Dji vs va dire li minne}} : Dji vs va dire çou ki dj' pinse, dji vos va raconter çou k' dj' a viké. '''2.''' da minne: da [[mi#Walon_1|mi]]. ''a)'' avou l' viebe esse. ''A ç' moumint la, li måjhone esteut da minne.'' #* Va-z è mvé, ti sereus pus ritche ki mi, ci n' est nén {{~|da minne}}. {{s-rif|DEWJLec|(55), 1794}} Franwal: ahåyant po: {{lang|fr|"appartenir"}}. ''b)'' après on no: refoircixha di "mi". ''Mi feme, da minne, elle a des hantches d' elefant, ci nute ci, dji m' el va tromper" !'' ([[P. Otjacques]]). ''Wilicom ! Vos estoz li bénvnou(owe) so l' uropeyinne waibe da minne'' (Stéphane Dohet). #* TÅTÎ. - Mi cour n' est nén da {{~}}. MAREYE. - Mi, c' est tot fén parey. {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne III, v. 589}} ''Asteure ki dj' esténs foû del sipexheur, dji raveu m' tuzaedje da minne'' ([[L. Mahin]]). ''Waitîz mi ratayon, da minne: i n' esteut nén ddja nè Toutsi, nè Houtou.'' (L. Mahin). ''Pol moumint, des waibes so l' anea waloncåzant, end a waire: gn a ki les cis ki dj' so waiburlin: li pådje da minne, et ds ôtes'' ([[P. Sarachaga]]). {{lang|fr|F. mon (ma) ... à moi.}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | men = [!d1900] DEWJLec (1794) }} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[si c’ esteut da minne]]}} Etimolodjeye: latén {{lang|la|meum}} (minme sinse). ---- * [[prono|Dipus d' racsegnes so les pronos]]. * [[Dji vs va dire li minne|"Dji vs va dire li minne", c' est on live da Emile Sullon]]. 516yyt5sobkg2j5obryabexvco3o3v6 motoit 0 10847 436706 433288 2026-09-19T16:39:20Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436706 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl}} « [[mo]] » + « [[toit]] », {{mpm}} : [[foirt]] [[timpe]]. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|mɔ.'twa|mu.'twa|my.'twa}} {{AFE|mu.'twɛ|odio=Wa-fel moutwè wa motoit.ogg|lang=wa}} {{AFE|mɔ.'twɛ|mɔ.'tɛ}} {{AFE|mu.'tɛ|odio=Wa-fel moutèt wa motoit.ogg|lang=wa}} {{AFE|mɔ.'tõ|odio=Wa-fel motöt motoit.ogg|lang=wa}} {{AFE|mu.'tɔ̃}} {{O/OU}} {{BS|oi}} ** {{pzc}} {{AFE|mɔ.'twa|odio=Wa motoit wa-fel motwat.ogg|ling=wa}} * {{Ric|mo.toit}} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # dit k’ l’ accion pout [[ariver]] u pout n’ nén ariver. #* C’ est {{~}} bén vraiy. #* Il åreut {{~}} ene plakete a m’ pruster. #* Les Djaponès s’ etindèt bén avou ls Inglès ; {{~}} pask’ il ont l’ minme tuza : li ci des djins des iyes. #* Dji pinséve {{~}} k’ vos vénrîz. #* Ça n’ ti convéns nén, {{~}} #* A dj' minti, {{~}} ? {{s-rif|DEWJLec|(25), 1753}} #* Et vos vôrîz ki dj’ m’ ireu ehaler d’ ene feme, d’ ene trûlêye d’ efants et, {{~}}, d’ ene bele-mere ? Gn a nou risse ! {{s-rif|HSjan|1911, p.110}} #* Mins çou ki plait, dins l’ literateure namurwesse, c’ est s’ nayivté et s’ finesse boun efant, k’ endè fjhèt, {{~}}, tote li saveur. {{s|ZHen}} #* Mins va, come èn ôte, dj’ årè mi eure {{~|Motoit}} pus vite ki dj’ nel vôreu. {{s|A. Ramuz|{{s?}}}} #* Tot m' vyant vni, ms bounès djins,Motoit vs shonne t i ki dj' so londjin ; {{s-rif|CGas}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|neni, {{~}} ?}} : response po dire ki [[siya]]. # {{r|edon {{~}} ?}} : ratourneure po dmander l’ idêye d’ èn ôte si ene sacwè est l’ veur, s’ i vénrè avou vos, evnd. ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[motoit bén]] * [[motoit ki]] ** [[motoit bén ki]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[kécfeye]] * [[calfeye]] * [[azår]] * [[dazår]] * [[padecô]] * [[putete]] * [[mwincô]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}}, {{BA}} (Bijhe & mitan) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | mèté = E203 | motè = E200 | motô = S117 | motoit = R10,R11,R13 | moton = S117 | {{=fon|mǫtǫ/u|motôⁿ}} = S38 | motwa = S117 | motwat = S0 | motwèt = S0 | moutè = S17 p. 235, S117 | moutèt = S109 (dins « moutèt bin ») | moutoi = DEWJLec (1753) | moutwè = C99 | moutwèt = E1, S0, CGas | mutoi = E177 | mutwè = C9,C99, E34 | mutwèt = E1 | mutwoi = TBlgr |- = C8, C57, E212 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|k’ on n’ sait nén si c’ est oyi u nonna |ar= {{t+|ar|ممكن|ral=moumkin|ar-fafl=مُمْكِن}} |ary= {{t+|ary|اِمكن|ral=imken|ar-fafl=اِمْكن}} |de= {{t+|de|vieleicht}} |en= {{t+|en|maybe}}, {{t+|en|perhaps}} |es= {{t+|es|quizás}}, {{t+|es|talvez}} (lit. ''télfeye'') |fr= {{t+|fr|peut-être}} |nl= {{t+|nl|misschien}} }} 98izlj5f2jgd9j8trib5nbuszvtx3xg moudreu 0 10851 436693 435735 2026-09-19T16:16:48Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436693 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Bdj|moudr-|moude}} {{caw|eu|s|wa|fwaitso=n}}. ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|muː.'dʀøː}} {{1pr}} * {{Ric|mou·dreu}} ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-su-|o=moudreu|f=moudreuse}} {{~}} {{o}} #li ci k' a fwait on [[moude]]. #* Såvez vs, vos {{~}}, vocial li patrouye et on vs rimoennrè a Lidje. {{s-rif|DEWJLec|(22), 1744}} #* Tos les toûs, totes les calinreyes, K’ on rtrouve e fond del crapulreye, Ki fjhèt les voleus, les {{~s}}, S’ abatît come on côp d’ tonire, So les deus djonnes priyesses mankés. {{s-rif|JVvl|(1901), p.85, “Li Vôye di l’Eglise”}} #* Les ouys ossu maxhîs k’ des loukeures di {{~s}}, si deurs et si hagnants… {{s-rif|AXbg|1912, p.19}} #*Il ont trop bén l' air di smince di {{~s}} come i sont la aguintchîs {{s-rif|EWET}} #* Li diåle, cwand dj' m' aprepyive di leye, Si grand tchén, k' a des brokes di leu, Groûléve sor mi come so on {{~}}. {{s-rif|JDcoh|1939, p.41, ''È pré dès monteûs'' (1934)}} #* I nd aveut tant avant après les {{~s}} d' ses parints, l' efant ! {{s-rif|EGil}} #* Kî çk' est l' vraiy, Maigret ubén Maigret-Simenon; li ci k' esteut dvant s' machine a scrire, u l' ci ki cachive après l' {{~}} ? {{s-rif|P. André}} #*Il åreut yeu tcheu so ene binde di {{~s}}, ces laids hasses la ki cournut les voyes ! ''{{s-rif|CDen}} #* Mins awè, c' est lu l' {{~}} ! Èn ome come on tchvå k' a-st arivé å Gai-Moulin padrî l' Trouk … I m' a shuvou tote li djournêye … A minme dimandé cwè et come sor mi et come sor mi a nosse vijhene !{{s-rif~|PHTmdg|1994, {{p.|18}}}} # ''(sins nén si foirt)'' bandiy, mètchante djin ki fwait des laidès keures conte li lwè. #* D' ene mwin brute i saetche li paket, drouve li tîçlete, rispåd l' farene pattavå l' voye, dizo l' nive ki tome a spessès flotches, et, scafant d' rire come d' ene paskeye, les troes {{~s}} fijhnut dmey toû et-z è rvont. {{s-rif|PMca|1932, ''Les cougnous dèl boune cinsrèsse'', lijhåve e Feller [[s:Les cougnous dèl boune cinsrèsse|vaici]]}} #* I m' a minme dit (...) k' si les ajants d' police serént tertos come mi, tos les {{~s}} irént bén rade el prijhon. {{s-rif|JHam|Luksambourg mêsse di lu!, p. 24}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[moudreu d’ agaesse]] * [[rîlêye-moudreu]] * [[limfocite moudreu]]: sôre di blanke globule. {{lang|fr|F. lymphocyte tueur.}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|tite=sakî k' endè towe ene ôte| * [[touweu]] * [[miertrî]] * [[assazin]] }} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | moudreu, moudreuse = R10,R13 | moûdreû, moûdreûse = C99, O4 | moudreu = E184, DEWJLec (1744) | moûdreû = O0,O90 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|sakî k' endè towe ene ôte |fr= {{t+|fr|meurtrier}}, {{t+|fr|assassin}}, {{t+|fr|tueur}} |en= {{t+|en|murderer}} |nl= {{t+|nl|moordenaar}} |ar= {{t+|ar|قاتل|ral=qâtil|ar-fafl=قَاتِل}} }} {{ratour|bandiy |fr= {{t+|fr|bandit}}, {{t+|fr|malfaiteur}} }} {{dal}} '''II.''' [addj. purade padvant] ki towe. ''Cwand çk' el police va rafroedi li moudreuse felesse des sots do volant ''([[R. Romain]]). {{lang|fr|F. criminel.}} 99k35mdfqkpaz3eny27m89nccctmzy1 oyi 0 11351 436707 421784 2026-09-19T16:41:02Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436707 wikitext text/x-wiki {{MR|oyî}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdjla|hoc ille est}} (c’ est çoula), pal voye {{vlo}} « [[oïl]] ». === {{H|prononçaedje}} === {{Lka-pr|åy}} * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɔ.'ji|ɔ.'jœ|ɔj}} {{Lka-h-or}} ** {{pzc}} {{AFE|ɔ.'ji|odio=Wa oyi.ogg|ling=wa}} * {{Ric|o·yi}} === {{H|mot-fråze|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # [[response]] po dire ki c’ est l’ veur, k’ on-z est d’ acoird. #* — Estoz d’ Fosse, vos ? — {{~|Oyi}} ! Né-natif, sapinse k’ on n’ dit. #* {{~|Oyi}}, vos avoz minti. {{s-rif|DEWJLec|(25), 1753}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # [[oyi mins nonna]] # [[oyi, saiss]] / [[oyi, savoz]]; [[oyi, va]] / [[oyi, alez]] [[oyi, ça]]; [[oyi, taiss]] / [[oyi, taijhoz]]; [[oyi, da]], [[oyi, dê]] ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== * [[oyida]] (oyi, da) * [[lingaedje d’ oyi]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[awè]] * [[åy]], [[way]] * (rafoircixhas dins ene rafoirceye response) : [[taiss k’ åy]], [[oyida]], [[assuré]], [[seur]], [[bén seur]], [[ciete]], [[come di djusse]], [[naturelmint]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * (avou ene kesse nonniatrece): [[siya]] * (mostere k’ on-z est d’ acoird): [[iva]] / [[i va]] / [[k’ i våye]]; [[oké]] ==== {{H|contråve}} ==== [[non]], [[neni]], [[nonna]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WM}}, {{WC}} (Ess) ==== {{H|ortografeyes}} ==== (oyi & åy) {{Orto  | aye y = DEWJLec (1753) | ayi = C1,C8,C9, E177a, O0, S17 p. 239, S117 | âyi = E34 | åyi = E213 (a "awè") | ayîy = C1 | oie = E177a | oïi = C9a | oyi = C8,C9,C99,E177a,O0,O90,O92,R10,R13 | {{=wis|owi|oyi}} = C74  | â = E2,E200 | aie = E212 | auy = S17 p. 239, S117 | åy = R9,R10,R11 | ây = S17 p. 239, S117 | a.y = S109 | aye = E165 p. 146. | oy = C65 | ôy = S17 p. 239, S117 |- = E1,E200, O100 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|response po dire k’ on est d’ acoird, ki c’ est l’ vraiy |ar= {{t+|ar|نعم|ral=na3am|ar-fafl=نَعَم}} |ary= {{t+|ary|اه|ral=ah}}; {{t+|ary|واه|ral=wah}} |de= {{t+|de|ja}} |en= {{t+|en|yes}} |es= {{t+|es|sí}} |fr= {{t+|fr|oui}} |nl= {{t+|nl|ja}} |oc= {{t+|oc|oc}} |ru= {{t+|ru|да}} (da) |sc= {{t+|sc|eja}} |zgh= {{t+|zgh|ⵢⵢⵉⵀ|ral=yyih}} / {{t+|zgh|ⵢⴰⵀ|ral=yah}}; {{t+|zgh|ⵡⴰⵀ|ral=yyih}}; {{t+|zgh|ⵄⴰⴷ|ral=3ad}} }} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # dins ene ristitcheye fråzlete, fwait come si li schoûteu åreut yeu dmandé cwè. #* Dj’ aveu-st atchté sacwants kilos d’ farene ({{~}}, on n’ såreut fé avou çk’ on a å ravitaymint) : dj’ els a payî vint francs. {{s-rif|C65}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|effectivement}} }} == {{L|wa-fel}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} {{AFE|ɔ.'ji}} === {{H|viebe|wa-fel}} === {{~}} {{vc}} # [[oyî]] ([[ôre#Walon 1|ôre]], [[etinde]]). ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | oy = FE1 (a « entendre ») | oyeû = FE1 (a « entendre ») }} == {{L|lorg}} == === {{H|viebe|lorg}} === {{~}} {{vc}} (dj'[[ô]], dj'[[oyans]]) #[[ôre]] / [[oyî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|lang=lorg | oyi = Gm1 | oï = Gm1 | hôr = Gm1 (a « oï ») | ôre = Gm1 (a « oï ») }} qi3dojcj1wt4fsn6c822kwp6s7s6led payasse 0 11433 436716 421898 2026-09-19T17:38:56Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436716 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj}} «[[paye#Walon 2|paye]]» {{caw|asse|s|wa}}. {{dal}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} [[matrasse]] fwait avou des payetes. #* -Vola m’ {{~}} so des froedès pires. Avou troes petêyès crompires So li stoumak, dji m’ va coutchî Rindou come s’ on m’ aveut splinkî. {{s-rif|BSLLW|oteur=MLej|"Lu pauve ome èt l’amour"}} #* « C’ est sene ki dji n’ frè nén berwete, Si dj’ hape asteure li pårt do tchîf, Torade dj’ atelrè ene grosse {{~}}, Po nd eraler dji vou kékes beas. {{s-rif|JVvl|1901, p.9, “Ine Mâle Journêye”}}  nn7886kndg2mdl2x1njcxcmdx3lr6by pårti 0 12108 436623 434349 2026-09-19T12:40:38Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436623 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|partire|sourd=la}} {{m-s}} {{caw|i|v|wa}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|pɔːʀ.'ti|paːʀ.'ti|poːʀ.'ti|poːʀ.'tœ}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|pɔːʀ.'ti}} * {{Ric|pår·ti}} ==== {{H|viebe|wa}} ==== {{-codjow-|troke = 4|A = pårtixh|B = pårt|come = prusti}} {{~}} # {{vc}} fé des pårts. #* 72 {{~}} e-n ût, kibén fwait ç’ ? # {{vc}} diner a tertos onk pa onk. #* Todi i n' est nén po viker lontins et s' i morike [morick], nos {{~|pårtiréns}} tot l' bén nos deus. {{s-rif|DEWJLec|(3), 1670}} #* Li pere et li mere sont rwè et rinne, Po spåde li veye, l' ôre et l' gaiyté, Et po {{~}} les bounès grinnes Ås poyons, ås vîs bén tchouftés. {{s-rif|MLol|p. 126, "Lu famile èst-one île ureûse"}} #* Ni dvèt i nén {{~}} les clicotes a ptits hopeas ? {{s-rif|AXbg|1912, p.10}} #* Vos î avoz crexhou, {{~|pårtixhant}} nos poennes et nos djoyes, rén n' a stou fwait ni dit sins k' vos nel sepîxhe come vos cuzéns et mi, å minme tite ki nozôtes. {{s-rif|JLdlb|1919, ake II, sinne I, p.19}} # {{éndj|wa}} [[discôper]] ene deure plake po-z î mete des sistinmes di fitchîs dins des bokets ki n’ si cmaxhèt nén. # {{vc}} [[spåde]] [[tocosté]], fé [[kinoxhe]]. #* {{lang|wa-fel|Ci qui compte, avou ç’ plan-là, c’èst d’awè do plaîji à discouviè s’ patrimwin.ne diyalèctâl èt, do côp, di sayî dèl '''paurti''' èt, co mia, dè l’ viker…sins mau, sins rûje !}} {{s|JSpi| Lès grands-åbes {{NoBo}} l° 505, p. 20-21.}} # {{vndc}} fé les pårts, copurade e-n èn eritance. #* - C' est on bråve ome, cila. - {{~|Av}} dedja {{~}} avou lu ? # {{np-vprC}} ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[pårtixhant]] * [[pårtixhaedje]], [[pårtixheu]], [[pårtixha]], [[pårtixhrê]] * [[pårtiveus]], [[pårtiveusté]] * [[dispårti]] * [[ripårti]], [[ridispårti]] * [[racapårti]], [[racapårtixhaedje]] * {{Lka-pa|pårt}} ===== {{H|sinonimeye}} ===== * (fé des pårts): [[pårtaedjî]]. ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | parti = E212 | pårti = R10:28867,R15 | paurti = C8 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|fé des pårts |fr= {{t+|fr|répartir}}, {{t+|fr|diviser}}, {{t+|fr|partager}} }} {{ratour|discôper ene deure plake |fr= {{t+|fr|partitionner}} |en = to {{t+|en|partition}} }} ==== {{H|pårticipe erirece|wa}} ==== {{-perwa-i|pårt}} {{PE=}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{mat|wa}} dins on carcul di pårtixhaedje, li chife di dzeu, ki va esse pårti. ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|chife do dzeu d' ene fraccion |fr= {{t+|fr|numérateur}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Epr|partir|fr|wa}} ; {{çdom}} {{caw|i|v|wa}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|poːʀ.'ti|paʀ.'ti}} {{BS|å|-}} ** {{pzc}} {{AFE|pɔːʀ.'ti}} * {{Ric|pår·ti}} ==== {{H|viebe|wa}} ==== {{~}} {{vsc}} # endaler, si mete e voye. #* Li cwantrinme ki Jacky Ickx aveut {{~|pårti}} ci côp la ? Pouri moteur, ki n’ vout nén pårti ! ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | {{=wis|par ti|pårti}} = C74 | parti = E212 | pårti = E34, R10:28889 | pârti = O4 | paurti = C8 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour |fr= {{t+|fr|partir}}, prendre le départ, {{t+|fr|démarrer}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|3}} === {{Epr|parti|fr|wa}} {{m-s}}. ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{politike|wa}} trope di djins k’ ont les minmès idêyes sol goviernance d' on payis. #* C’ est todi l’ {{~}} socialisse ki wangne. #* Po parvini ås oneurs ki dji dzire, Dji candjreu d' {{~}} come on candje di mousmint. {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XIII, v. 347-348}} # onk, ene k' on tchoezixh po-z esse si cpagneye, {{Lka|bon pårti}}. #* DJENVIRE. - I n' fåt måy djudjî l' åbe al pelote ; dji cnoxhe bén Tchårlumagne, c' est on bon valet, et cwand vos seroz s' feme, vos seroz å paradis. DEZIRÊYE. - Cwand dji serè s' feme !… DJENVIRE. - Fjhoz è vosse bea et vosse bon, mins i fåt prinde ouy vosse {{~}} ; {{s-rif|JVdfo|1889, sinne I, p.4}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[bon pårti]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | pårti = R10:28859,R13 | pârti = C8, O4 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|trope di djins ås minmès idêyes politikes |fr = {{t+|fr|parti}} |en = {{t+|en|party}} |es = {{t+|es|partido}} }} === {{H|VE}} === {{w|pårti politike}} 1ug51ywmw1n0zt8y0mcas24alzwc47s sacwè 0 13310 436619 414031 2026-09-19T12:25:21Z Scribus electronicus 3672 436619 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sp-apl}} «[[dji]] n' [[sai]] [[cwè]]». === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sa.'kwɛ|sa.'kɛ}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|sa.'kwɛ}} * {{Ric|sa·cwè}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o&f}} # [[cayet]] k' on n' sait cwè å djusse {{Lka|ene sacwè}}. #* Rindoz l' {{~}} ki dji vs a prusté. #* C' est des {{~s}} k' on n' conoxhe nén. # {{o}} [[cayet]]. #* Ci n' est nén, mafwè, On mesbridjî {{~}}, Ca c' e-st ene foite kimere. {{s-rif|JBjr|1899, "Po plaire à Nanèsse"}} #* T’ as t’ tiesse tote plinne di vîs {{~s}} et d’ viyès dvizes. {{s-rif|AXbg|1912, p.26}} #* {{lang|fr|Veuillez je vous prie excuser le manque d'empressement que j'ai mis a vous envoyer les journaux}} ki dji vs aveu prometou et k' dji pinséve bén aveur e m' ridant, mins, neni, dj' aveu po seur loukî dobe, et dj' so binåjhe ki vs m' avoz dné l' ocåzion do naxhî, avå mes ptits {{~s}}, må k' i n' soeye trop tård. {{s-rif|JVri|Lettre à Maurice Wilmotte, 30/10/23}} ==== {{H|notule d’ uzaedje}} ==== Li djinre femrin, c' est l' ci k' on eploye li pus sovint, såf po les cayets. ==== {{H|parintaedje}} ==== [[saké]] (fayé) ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[ene sacwè]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[tchôze]], [[cayet]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== [[sôre]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sacwè = R10,R13 | sakoi = E203 | sakwè = C8 | saquet = E212 | saquoi = [!d1900] (diviè 1733) | saqwè = E34 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| cayet k' on n' sait cwè å djusse |fr= {{t+|fr|chose}} |en= {{t+|en|thing}} |nl= {{t+|nl|ding}} |es= {{t+|es|cosa}} |ary= {{t+|ary|حاجة|ral=7aja}}, {{t+|ary|شي|ral=chi|ar-fafl=شْي}} }} s39ujvm9asvrum6qavfztq1yce26a0z sakî 0 13346 436720 379526 2026-09-19T17:46:37Z Scribus electronicus 3672 436720 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sust}} "on n' sait [[kî]]" (a môde di : [[sawice]], [[sadju]], [[sacwants]]). === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{9d-rat}} «[[ene sakî]]». # [[djin]] k' on n' sait kî k' c' est. #* Dj' a veyou ene drole di {{~}}. #* Gn a deus {{~s}} k' ont moussî e buro. #* C' est des {{~s}} k' on inme mî vey leus talons k' leus betchetes. # djin (et nén [[tolu]]). #* Djezus cåze do Sint Esprit come d' ene vraiye {{~}}. {{s|GSfa}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[ene sakî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sakî = E203, R10,R13 | sakîye = C8 | saqui = DEWJLec (1770) | saquî = E165 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|djin k' on n' kinoxhe nén |fr= {{t+|fr|personne}} |en= {{t+|en|person}}, {{t+|en|people}} {{plu}} |nl= {{t+|nl|persoon}}, {{t+|nl|mensen}} {{plu}} |de= {{t+|de|Person}}, {{t+|de|Leute}} {{plu}} |es= {{t+|es|persona}} |ary= [[bnadem]] {{=ral}} [[بنادم]] {{=dsf-ar}} [[بْنادم]] }} == {{L|wa-fel}} == === {{H|viebe|wa-fel}} === {{~}} {{vc}} #[[saetchî]]. ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{AWP-Fel}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sakî = O0, O3 }} === {{H|PE|wa-fel}} === {{PE=-Fel}} 1dlmpcrity04hgyiueb605uunucfac0 saveur 0 13359 436631 429549 2026-09-19T12:56:39Z Scribus electronicus 3672 436631 wikitext text/x-wiki {{MR|saweur}} == {{L|wa}} == {{-trif-|sawè|sepi}} ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|sapĕre|sapere|sourd=la}} (sayî, goster), {{çdom}} {{caw|eur|v|wa}} ==={{H|prononçaedje}}=== (saveur et sawè) * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sa.'vøːʀ|sa.'vœʀ|sa.vɛʀ|sa.wɛʀ|sa.wɛ}} ** {{pzc}} {{AFE|sa.'vøːʀ|sa.wɛ}} * {{Ric|sa·veur}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow- |troke = 5 | IP1s = sai | IP2p = savoz / sav / sepoz | IP1p = savans / sepans | IP3p.2 = savnut / sepnut | F1s = sårè | DIE1s = saveu / sepeu | SP1s = såye | PE = seu / savou / sepou }} {{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:Viebes do walon pår disrîlés]]}} {{~}} # {{vc}} [[kinoxhe]]. #*I n' {{~|sait}} nén ses lçons. #* Bén, va, s' ele ployént sol côp, C' est k' i n' {{~|savént}} nén l' toû ;. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li noû ramon sins quowe'', p.37}} #* E bén, si vos vloz {{~}} nosse no, vos n’ avoz k’ a l’ cweri ! Li ci ki ratind n’ a nén håsse ! {{s-rif|HSsb|1889, p.49}} # {{vc}} {{str|wa}} tot djåzant d' on lingaedje. #* Dipus, dvier la tolmonde djåze pol djoû d’ ouy On bea pårler, mi dji n’ {{~|sai}} ki l’ walon ; {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Mayon» p.32}} # {{av}} esse capåbe di. #* I {{~|sait}} sôtler al coide come ene båshele. #* C' est foû do peupe ki dj' prindrè mes amours. Våt mî ene mayon ki {{~|sait}} peler ene crompire, K' ene grande madame ki n' oize mouyî ses doets. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «On filosofe» p.95} '''III.''' [v.s.c.] èn pus saveur [[èn pus saveur hay|èn pus saveur hay, hote]]. ''I djheut d' papa k' i n' saveut pus, et il a co morou dvant lu''. {{lang|fr|F. être épuisé, à bout de force, au bout du rouleau.}} ==== {{H|notule d' uzaedje}} ==== Dins ene fråze di noyaedje, l' aidant viebe "saveur" s' eploye pus voltî '''sins''' l' adviebe "[[nén]]" #*Dji n' vos l' {{~|såreu}} dire. #*Dj' a sogne di nel {{~}} fé. #*I n' {{~|a savou}} fé si dvwer. #*Li tchet n' {{~|såreut}} moussî la, et seurmint nén ene djin s' î muchî. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[çou k’ on n’ sait nén n’ grete nén]]}} # {{r|[[diner des djaeyes cwand on n’ les sait pus croxhî]]}} # {{r|[[Diu sait çou ki]]}} # {{r|dji n’ sai cwè}}. #* Dji n' vis dit nén do dmani cial, i gn a plaijhi et plaijhi. Mins vos, c' est les colons, cwand ci n' est nén les spirites et les {{~|dji n' sai d' tot cwè}}. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne I, p.4}} # {{r|[[dji n’ sai kî]]}} # {{r|[[dji n’ sai wice]]}} # {{r|[[el saveur bén]]}} # {{r|[[endè saveur ene sacwè]]}} # {{r|èn nén saveur pa ké dbout k' i fåt prinde l' exhea}}: èn nén saveur pa wice kimincî. # {{r|èn nén saveur roter so s' pwès}}: esse tofer pressé. # {{r|[[èn pus saveur hay]]}} # {{r|[[èn pus saveur hote]]}} # {{r|[[èn pus saveur hope]]}} # {{r|èn pus saveur djonde les deus betchs}} : esse plin d' desses, wangnî moens ki çou k' on dispinse. # {{r|[[èn saveur å kéke etinde]]}} # {{r|[[fé sins saveur]]}} # {{r|[[kî n’ sait bourder n’ sait viker]]}} # {{r|[[li ci ki s’ conte li pus sûti doet saveur dimani sins moti]]}} # {{r|[[magne! ti n’ sais kî çki t’ magnrè]]}} # {{r|[[ni pus saveur ké sint påtriyî]]}} # {{r|[[ni pus saveur ké sint priyî]]}} # {{r|[[ni pus saveur so ké pî danser]]}} # {{r|[[on n’ sait wice ki l’ diåle firt ses côps]]}} # {{r|[[sait on måy]]}} # {{r|[[saveur çou k’ il a-st e vinte]]}} # {{r|[[saveur cwè]]}} # {{r|[[saveur li court et l' long]]}} # {{r|[[saveur so ké pî danser]]}} # {{r|scran a n' pus saveur dire do pwin}} : foirt [[sicran]] k' on n' sait ddja pus dire li mot " pwin ". # {{r|[[si djel saveu måy]]}} : si djel divaxhe aprinde d' atoumance. #* Dis don, wice ass co stou, canaye, Tchapter sol rowe, fé l' long buzea ? {{~|Si djel saveu måy}}, dji t' evoye On côp d' tiesse, dji t' prind viè l' hatrea ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.144, ''Di stoc èt d’ tèye ! Sinne dialoguêye anti-alcoolique'' (1927)}} # {{r|voleur todi saveur å raeze di la ki l' cawe lyi a cassé}}: voleur sapi l' fén mot di totes les paskeyes. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[rissaveur]] {{mse}} * [[sepi]], [[sepiance]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[saveur foû]] ==== {{H|FA}} ==== Li francès «saveur», ki s' prononce diferin, a èn ôte sinse (loukîz cial padzo) ==== {{H|ortografeyes}} ==== (saveur, sawè & sepi) {{Orto|croejh=Vi  | savèr = S0,S36,S38b,S117 | {{=fon|savęr|savèr}} = S38 | saveur = R10,R13, S0 | saveûr = E1,E2,E34,E165,E170,E200  | savwè = FO105 | savwêr = O4 | sawè = C8,C106, S109,S117 | sawèr = C8, S117  | saou = FE1:savoir a "savoir" | savu = C99, E1,E170,E203 | savou = FE1:savoir a "savoir" | savoû = O3 | scavu = DEWJLec (1714) | soyë = C65 | soyeû = FE1:savoir a "savoir" | soyu = C99  | sèpe = S36 | sèpeû:savoir = FE1 a "savoir" | sèpeûr:savoir = FE1 a "savoir" | sèpi = E1,E170,E203 | sépi = E34 | sèpou:savoir = FE1 a "savoir" |- = G202 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|kinoxhe |en= to {{t+|en|know}} |es= to {{t+|es|saber}} |fr= {{t+|fr|savoir}} |nl= {{t+|nl|kennen}} }} {{ratour|esse capåbe di {{Lka-ra|poleur}} |en= to {{t+|en|be able}} |es= to {{t+|es|poder}} |fr= {{t+|fr|pouvoir}} |nl= {{t+|nl|kunnen}} }} =={{L|fr}}== === {{H|sustantif|fr}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # [[saweur]], [[gosse]]. to67wlt08fzei40hi72losb48o988n1 sinteu 0 13899 436735 351387 2026-09-19T20:44:56Z Scribus electronicus 3672 436735 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Feu|sinti}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sɛ̃.'tø:|sɛ̃.'tø:ʀ|sɛ̃.'tø}} ** {{pzc}} {{AFE|sɛ̃.'tø:}} * {{Ric|sin.teu}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-|o=sinteu|f=sinteuse}} {{~}} {{o}} # li ci ki sint, avou s’ nez. #* Les pourceas sont des bons {{~s}} d’ trufe. # li ci ki sint, avou ses mwins. #* {{djermon-egzimpe|wa}}. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[sinteu d’ pîs]]}} : onk ki reye voltî des ôtes. # {{r|sinteu d’ pôsse}} : medcén waire capåbe, k’ eploye des viyès tecnikes ki n’ sont nén fiyåves. # {{r|[[sinteu di poyaedjes]]}} # {{r|sinteu d’ poye}} : djin nén foirt sûteye, vårlet ki n’ fwait k’ des bas ovraedjes come li manaedje. ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[nodeu]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sinteu, sinteuse = R10,R11 | sinteû, sinteûse = E1,O4  | seinteu = E177 | sinteû = E203,O90,S0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|li ci ki sint, avou s’ nez |fr= {{t+|fr|flaireur}} }} {{ratour|li ci ki sint, avou ses mwins |fr= {{t+|fr|tâtonneur}} }} {{ratour|{{r|sinteu d’ pîs}} |fr= {{t+|fr|moqueur}}, {{t+|fr|taquin}}, {{t+|fr|taquineur}}, {{t+|fr|railleur}} }} {{ratour|{{r|sinteu d’ pôsse}} |fr= (lit.) senteur de pouls, palpeur de pouls ; médecin médiocre }} {{ratour|{{r|sinteu d’ poye}} |fr= {{t+|fr|tâte-poule}} }} phhb3xcn3pm4prv6xonpc4erdvjavva 436736 436735 2026-09-19T20:45:18Z Scribus electronicus 3672 436736 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Feu|sinti}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sɛ̃.'tø:|sɛ̃.'tø:ʀ|sɛ̃.'tø}} ** {{pzc}} {{AFE|sɛ̃.'tø:}} * {{Ric|sin.teu}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-|o=sinteu|f=sinteuse}} {{~}} {{o}} # li ci ki sint, avou s’ nez. #* Les pourceas sont des bons {{~s}} d’ trufe. # li ci ki sint, avou ses mwins. #* {{djermon-egzimpe|wa}}. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[sinteu d’ pîs]]}} : onk ki reye voltî des ôtes. # {{r|sinteu d’ pôsse}} : medcén waire capåbe, k’ eploye des viyès tecnikes ki n’ sont nén fiyåves. # {{r|[[sinteu d’ poyaedjes]]}} # {{r|sinteu d’ poye}} : djin nén foirt sûteye, vårlet ki n’ fwait k’ des bas ovraedjes come li manaedje. ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[nodeu]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sinteu, sinteuse = R10,R11 | sinteû, sinteûse = E1,O4  | seinteu = E177 | sinteû = E203,O90,S0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|li ci ki sint, avou s’ nez |fr= {{t+|fr|flaireur}} }} {{ratour|li ci ki sint, avou ses mwins |fr= {{t+|fr|tâtonneur}} }} {{ratour|{{r|sinteu d’ pîs}} |fr= {{t+|fr|moqueur}}, {{t+|fr|taquin}}, {{t+|fr|taquineur}}, {{t+|fr|railleur}} }} {{ratour|{{r|sinteu d’ pôsse}} |fr= (lit.) senteur de pouls, palpeur de pouls ; médecin médiocre }} {{ratour|{{r|sinteu d’ poye}} |fr= {{t+|fr|tâte-poule}} }} lrao685dp1wuphaqipjrdpwo75rvoch spiyî 0 14343 436675 430631 2026-09-19T15:15:45Z Scribus electronicus 3672 436675 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-S|piyî}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{V|piyî}}, {{bet|s|v|wa}}, adon racuzinåve avou l' {{p|espiller|fro}} ([[discoxhî]]). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|spɪ.ˈjiː|spɪ.ˈjɪ}} ** {{pzc}} {{AFE|spi.ˈjiː}} * {{Ric|spi·yî}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=2|A=s(i)piy|C=s(i)pey|come=criyî}} {{~}} # {{vc}} rissaetchî les poes, les grinnes di leu-z ewalpeure. #* {{~|Spiyî}} des poes, des feves. {{s-rif|E203}} # {{vc}} [[casser]] a meye [[boket|bokets]]. #* So s’ colere, il {{~|a spiyî}} deus assîtes. #* Dji n’ sai nén kî çk’ {{~|a spiyî}} ci cantea la ; c’ est nén mi, todi. #* {{~|Spiyî}} ene botaye a meyes bokets. {{s-rif|E1}} #* Abeye, fjhans-st on metingue, tot d' shûte amon Henrotte ; {{~|Sipiyans}}, cassans tot, po sôrti foû del crote. {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.37}} [[File:70 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] #* Dji t' apougnrè pa t' vî buzea Et dji {{~|spiyrè}} t' xhalé muzea. {{s-rif|MLol|p. 113, "Djaloserèye"}} #* E po n’ rén {{~}} do manaedje, I fåt k’ tcheriexhe tot bén doûçmint. {{s-rif|JVvl|(1901), p.28, “On Baguège Jus d’la Mouse”}} #* Cwand il atome ki dj’ a-st ene gote e l’ tiesse, Fåt m’ pardoner si dji {{~|speye}} mi bazår ; {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Buvans» p.67}} #* On nd {{~|a spiyî}} po fé, des posteures, tot les dischindant des schåles. {{s-rif|EGil}} #* Dj’ {{~|a spiyî}} mi éndjole tot fjhant leu ratournaedje. # {{vc}} casser e deus. #* Vos '''avoz''' sins l' sepi, {{~}} l' tchinne del boune camaerådreye ki nos loyive. {{s-rif|JMvm|(1933), p.30}} # {{vc}} [[broyî]] a ptits bokets. #* {{~|Spiyî}} del hoye. {{s-rif|E203}} {{s-rif|E1}} #* {{~|Spiyî}} do souke. {{s-rif|E1}} # {{vsc}} esse foirt fråjhûle. #* Çoula {{~|speye}} come do veule. {{s-rif|E1}} # {{np-vprC}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[a tot spiyî]]}} # {{r|[[diåle mi speye]]}} # {{r|[[kî speye les veres les paye]]}} # {{r|spiyî e bokets}} u {{r|spiyî a bokets}}: casser e sacwants grands bokets. # {{r|[[spiyî l’ manaedje]]}} # {{r|[[spiyî on vanea]]}} # {{r|[[spiyî s’ schiele]]}} # {{r|[[si spiyî l’ gueuye]]}} # {{r|[[si spiyî l’ tiesse]]}} # {{r|[[tant k’ i speye]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[piyî]], [[piyeu]], [[piyaedje]] * [[spiyeu]], [[spiyaedje]], [[spiyant]] * [[speymint]], [[spiyeure]], [[spiyon]] * [[dispiyî]], [[rispiyî]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[speye-manaedje]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|tite=casser a meye bokets| * [[broyî]] * [[casser]] * [[croxhî]] * [[distrure]] * [[sketer]] }} ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[brijhî]] * [[fraiturer]] * [[coixhî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | spii = E89,E177a | spÿ = DEWJLec (1736) | spiyî / sipiyî u espiyî = R10 | spiyî / èspiyî = O4 | spiyi / sipiyi = C8,C13 | spiyî / supiyî = E34 | spiyî = E1, R13 | sipiî = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|rissaetchî li poes, li grinne di si ewalpeure |fr= {{t+|fr|écosser}} }} {{ratour|casser a meye bokets |fr= {{t+|fr|casser}}, {{t+|fr|détruire}} }} {{ratour| si casser (èn oxhea) |fr= {{t+|fr|fracturer}} }} {{ratour| si casser (èn aparey) |fr= {{t+|fr|crasher}} }} === {{H|pårticipe erirece|wa}} === {{PE=}} [[File:Pilon fracture xray.jpg|thumb|250px|Djambe sipiyeye]] === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-î|spiy}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # a meye bokets. #* On hena tot {{~}} a meye bokets. {{s-rif|E203}} #* L' ouxh {{~|sipiyeye}} si ratneut a ene tchårnire ki wignive les djoûs d' oraedje, et l' coronisse, magnî do tins, shonnéve, mågré les arondes k' el håbitént, li låme d' ene eruneye espêye. {{s-rif|JMvl|1922, p.5}} [[File:04 Lang-wa Viè l' loumîre 1922 (J. Mignolet).ogg]] # {{med|wa}} avou èn oxhea sketé. #* —Nos n' vis såréns eminer a Lidje avou vosse {{~|sipiyeye}} djambe, Aniouchka —Çoula m' fwait si må, dai ! {{s-rif|PHTdac|2009, {{p.|29}}}} # [[fornåjhi]]. #* Dji so si {{~}} ki ç' n' est nén do dire. {{s-rif|E1}} #* Tot frotant mes deus ouys, dji louca totes les biesses K' estént la bén påjhûles ; mins mi, dj' aveu må m' tiesse. Dj' esteu {{~}}, cmolou ; ossu, vos pardonroz, Ca vos dvoz t esse come mi, rén ki d' m' aveur schoûté. {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.38}} [[File:76 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|djambe sipiyeye}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=a meye bokets| * [[cassé]] * [[dismantchî]] * [[sketé]] }} {{Boesse|c=2|tite=foirt hodé| * [[dishoflé]] * [[fornåjhi]] * [[foû foice]] * [[moirt nåjhi]] * [[vané]] }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|avou èn oxhea sketé |fr= {{t+|fr|cassé}}, {{t+|fr|fracturé}} }} {{ratour|fornåjhi |fr= {{t+|fr|exténué}}, {{t+|fr|épuisé}} }} cifufgvo9fuors03e5kab120ukdzbbj tchena 0 14781 436640 411498 2026-09-19T13:22:07Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436640 wikitext text/x-wiki {{MR|tchenå}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|tchene}} {{caw|a|s|wa}}, kécfeye (a pårti d' on viebe {{*}} «tchener», texhî des sacwès d' tchene); {{e?}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|ʧɛ.'na}} {{1pr}} * {{Ric|tche·na}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{ah-ma|wa}} hena des femes di manaedje, des codeus ås fruts avou ene u deus manikes evnd, po poirter ene ptite tchedje, al mwin, d' ene plaece a l' ôte. #* Bråmint des {{~s}} estént fwaits avou des [[schinon]]s. #* Vos diame, avou cwè voloz vs ki dj' plaiteye al kiminålté avou on {{~}} d' pan ki les bounès djins mi dnèt ? {{s-rif|DEWJLec|(9), 1728}} #* Ele court abeye prinde ene marinde foû di s' {{~}} {{s-rif|LSom}} #* On-z aveut bon d' rapoizer l' {{~}} et d' leyî foumer l' saetch {{s-rif|RDed}} #* Faléve vèy leû binète Cwand dj'èlzî a prézinté One djône cope du robètes Bén râbiantes o m' '''tchèna''' {{s-rif|CGas}} <gallery> Tchena.jpg Tchena2.jpg Tchena ary-geffa.jpg </gallery> ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[al copete do tchena]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[mande]], [[resse]], [[banse]], [[baxhåve]], [[panî]], [[kertin]], [[tchaive]]; {{Lka-si|panî}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | tchèna = C8,C13,S36,S45,S117,O4 | tchena = R10, R13 | chenat = E212 | chenna = E177 | chèna = E203 | chenia = DEWJLec (1728) | cheniat = E89 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|panier}} |ary= [[geffa]] {{=ral}} [[ڭفّة]] |en= {{t+|en|basket}} |it= {{t+|it|paniere}} |scn= {{t+|scn|panaru}} }} mrs66e440mb1t7hxpbisi6hm2915y0d ti-minme 0 15039 436692 291894 2026-09-19T16:13:18Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436692 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-3-mw|[[ti-minme]]|[[èt-minme]]|[[t’-minme]]}} === {{H|etimolodjeye}} === {{Apl-loy}} « [[ti#Prono d’ djin tonike|ti]] » + « [[minme]] ». === {{H|PDjT}} === {{~}} {{o&f-pr}} # refoirçaedje di « [[ti#Walon 3|ti]] », prono metou tot seu, padrî ene divancete, u ene adrovire. #* Di l’ {{~}} ; mi, dji n’ oizreu. #* Poite lu {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(21), 1742}} #* Ni csamboujhe nén l’ gamén insi, et va-z î {{~}}, çoula irè bråmint pus vite. {{s-rif|ALen}} # {{mauh|wa}} prono metou tot seu, padrî ene divancete, u ene adrovire. #* C’ est po {{~|t’-minme}}. {{s-rif|O0}} #* {{~|Èt-minme}}, saiss, ti n’ sai nén çk’ i t’ fåt. {{s-rif|O0}} #* I va dimarer vosse cwate-cwate : Avou les skis ådzeu, L’ escleyon abridlé padrî, Tot est fén presse ; Abeye ! Manke pus k’ {{~}} ! {{s-rif|Gina Spirito {{s?}}}} #* Et dji dirè co å mwaisse ki c’ est {{~|t’-minme}} k’ a volé l’ rodje croye dins l’ boesse. {{s-rif|BGen}} #* Li herleme ki t’ dis, c’ est paski c’ est ti-minme ki m’ acwirt. {{s|LM}} #* Et {{~|t’-minme}}, èn l’ aveuss nén, hê, ti, li pepete cwand ti t’ catchives dirî mi ? {{s-rif|ADew}} #* C’ est a cåze di {{~|t’-minme}} k’ il ont-st ebårké dins l’ noeristé ; C’ est a cåze di {{~|t’-minme}} k’ i n’ rivoeront motoit pus l’ clårté ! {{s-rif|ratourné pa [[Sourdant:LM|Lucyin Mahin]] {{s?}}}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|c’ est amon ti et {{~|t’-minme}}}} : c’ est ene måjhon la k’ les djins cåznut måpolimint. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[twè]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== Coinrece Roman Payis et Coûtchant walon. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ti meme = DEWJLec (1742) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour | fr = {{t+|fr|toi}} }} o7qcj065u422irlmquwwliiwtmq8kck vass 0 15398 436705 434692 2026-09-19T16:35:50Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436705 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|vas}} (u [[va]] po li cmandeu), {{caw|ss|c|wa}}. ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|vas}} {{1pr}} * {{Ric}} ==={{H|codjowas|wa}}=== {{~}} # {{IP2s?|aler}}, dins ene fråze dimandrece. #* Eyu {{~}} inla ? #* {{~|Vass}} clôre ti gueuye !? #* Ti {{~}} taire, al fén !? #* Pocwè {{~}} e tchamp ezès taeyes ? {{s-rif|DEWJLec|(25), 1753}} #* Wice {{~}} ? Ki s' a-t i passé ? Pocwè ess cial ? K' ass fwait ? Ki t' a-t on fwait ? {{s-rif|JMign|dins « [[w:L' amour a l' Alambra|L' amour a l' Alambra]] », p. 75}} # {{Kim2s|aler}}, sins ôte viebe padrî (pa stindaedje do shuvion « va s’ vey », « va s’ cori »). #* {{~|Vass}} å diåle ! #* C' est a t' toû, vola l' djusse, mi dit-st i, fwai t' tournêye, {{~|Vass}} rimpli les aboeres, end åront po ene hapêye ; Pwis ti vénrès houmer ene gote di frisse peket ; C' est bon pol vier do cour, come les beveus l' dijhèt. {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.38}} [[File:75 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes 01.wav]] #* Les {{~}} bodjî ! {{s-rif|JMmiy|(1934), p.5}} # {{Kim2s|aler}}, avou èn ôte kimandeut après. #* Dj' a co dné a t' pere å matén, {{~}} xhufele pus lon. {{s-rif|JVpa|(1896), p.6}} # {{d-rats}} « [[al visse al vasse]] » / « [[d’ alvisse d’ alvasse]] ». ==== {{H|ratourneures}} === # {{r|vass mel ...}} : si dit d' ene sacwè d' målåjhey k' est co a fé. #* Çou ki presse li pus foirt, pol moumint, c' est l' siervante ; I m' fåreut ene bele djonne et k' estaxhe avinante ; Mins ki vnaxhe dal campagne, d' on viyaedje assez lon, Po k' ele n' avaxhe wangnî, å siervice, nou chevron. Insi dj' l' åreu tote frisse pol dressî a m' manire. Mins {{~|vass mel}} trouve, paret ! Ç' n' est nén assez del dire. {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne IV, v. 609-614}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[al visse al vasse]] * [[d’ alvi d’ alvass]] / [[d’ alvisse d’ alvasse]] * [[vass-mel-cwir]], [[al vass-mel-cwir]] ==== {{H|omofoneye}} ==== * ''Va s’'' : codjowa do viebe « [[aler]] » å cmandeu, avou èn ôte viebe padrî (''aler'' est [[aidant viebe]]) + [[adjondrece]] « [[si#Adjondrece|si]] ». ''Va s’ ti fé cori araedjî ! Va s’ vey a l’ ouxh si dj’ n’ î so nén ! Va s’ tchire e Mouze, on voerè t’ cou !'' E francès on direut : {{lang|fr|''vas (donc)'' + infinitif}}. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | vasse = DEWJLec (1753) }} ===={{H|ratournaedjes}}==== {{ratour|atôtchî sing.Ind Prez viebe come « aler » e-n ene fråze di dmande |fr = {{t+|fr|vas}}-tu ? |es = ¿{{t+|es|vas}}? }} {{ratour|si dit d' ene sacwè d' målåjhey k' est co a fé |fr= encore faut-il }} r3g9i1iugy8e24mlbd18olam7bqvnfk vegne 0 15409 436746 400879 2026-09-19T21:32:32Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436746 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|vinea|sourd=la}} {{m-s}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|vɛɲ|viɲ}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|vɛɲ}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{plante|wa}} [[ahivé]] [[bouxhon]] ki prodût do [[roejhén]], {{sla|Vitis vinifera}}. #*S’ i n’ aveut fwait k’ les fruts ki l’ solo fwait rglati,Les ceréjhes, les gurzales, les fraijhes di nos cortis,Li {{~}} et leus likeurs, atrait del vicåreyeLi låme di nos tchetoeres d’ ene douceur sins parey{{s-rif|BSLLW|oteur=MLej|"L’crèyåcion d’Eve", tome 43, p. 140}} #* Ki fwaiye clair ou bén trop houreus,Si dj' vude ene botaye di nos {{~s}},Mi feme mi trouve pus amoureus. {{s-rif|LLag|"L' inmant", (1947), ''Li briyolet, Tchanson d’on vî Hutwès'', p. 143}} #*Les ptits viyaedjes k' i rescontréve doirmént dvins leus {{~s}} et leus olivîs, loumés d' l' årdjintêye loumire del Beaté {{s-rif|JMign|dins « [[w:L' amour a l' Alambra|L' amour a l' Alambra]] », p. 62}} #*Nos nos avéns atåvlé so des passetes, e l' ombe, dizo on toetea ricovrou d' {{~}} ki s' avancixheut so li drî del måjhinete {{s-rif|JPD}} <gallery> Gripante vegne roejhéns3.jpg </gallery> ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|sitok di vegne}} : pî d' vegne. # {{r|loyi l' vegne ås passés}} : el loyî ås fis d' årca metous inte les stipes di bwès. # {{r|les froedès plouves fijhèt cori l' vegne}} : les froedès plouves fijhèt crexhe des såvadjès coxhes. # {{r|Fagne å bwès e Vegne|cat=npl}} : no d' ene plaece di [[Bambuch]]. # {{r|ås Vegnes|cat=npl}} : no d' ene plaece di Mont-dlé-Lidje. # {{r|Trîxhe des Vegnes|cat=npl}} : no d' ene plaece di [[Tchôfontinne]]. # {{r|D(i)zo les Vegnes|cat=npl}} : no d' ene plaece d' [[Oûpêye]], di [[Tîleu]]. ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[vignoûle]] * [[vignuron]], [[vignurete]] * [[vén#Walon 1|vén]] ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[a des vegnes]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | vegn = E203 | vegne = R10,R13 | vègne = E1,E34,E170 | vigne = S0 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour |es= {{t+|es|viña}} |fr= {{t+|fr|vigne}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|venio|sourd=la}} (dji vén). ==== {{H|Co|wa}} ==== {{~}} # {{SP13s}} «[[vini]]» #* K' i n' nos {{~}} nén conter des mintes, saiss, lu ! #* Dis a t' pere k' i {{~}}, dji lyi xhiyrè l' vinte, et il a bén fwait di nén vni al barke paski dji lyi årè xhiyî l' vinte, mins k' i {{~}} cwand i vout, dji lyi hiyrè todi. {{s-rif|DEWJLec|(52), 1790}} ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|S' il est d' Bovegne, k' i {{~}}; s' il est d' Dinant, nos l' ritchesrans}} : dijhêye do tins del margaye inte Bovegne et Dinant. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | veingne = DEWJLec (1790) | vinss = E203 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|suddjonctif prezintrece vini 1ire & 3inme djin |fr= {{t+|fr|vienne}} |es= {{t+|es|venga}} }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} 5wyhupcs33xqy8vv8t5rgu41jr3vxmg vijhnåve 0 15507 436644 397417 2026-09-19T14:00:58Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436644 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|vijhén}} {{spo-caw-én}} {{caw|åve|s|wa}}. === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # måjhons et djins metowes nén lon erî d’ vos. #* Asteure, c' est Leloup k' est tot. C' est lu ki va al {{~}} ; mi, dji n' so pus rén. On n' m' aconte nén pus k' on Flamind. {{s-rif|MLol|p. 115, "L'infifélité d' Catrène"}} #* Li tchapele a stî rloctêye et floreye di djolibwès pa deus femes do {{~}}. {{s-rif|JBil}} #* A totes les bounès djins d’ Måmdeye, des {{~s}} et des vîs cwårtîs et bén seur ås cis ki dmanèt so tos les noûs bastis croupets, dji di : Diewåde. {{s|J. Lodomez|{{s?}}}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[vinåve]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | vijenauve = C106 | vîhenåve = E34 | vijhnåve = R10, R13 | vihnauf = E178 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|voisinage}} }} 2zzmse7gngmgxrm0135jyhm1fhsl78v vijhén 0 15508 436677 415038 2026-09-19T15:27:49Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436677 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|vicinus|sourd=la}} {{m-s}}, {{çdom}} {{caw|én|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} *** {{AFE|vi.'ʒẽ|vi.'ʒe|vɛ.'ʒɛ̃|vɛ.'hɛ̃|vɛ.'jɛ̃}} {{Lka-h-or}} {{BS|jh}}, {{BS|én}} *** {{frcjh}} {{AFE|vwɛ.'zɛ̃|wɛ.'zɛ̃|wa.'zɛ̃|vwa.'ziː}} {{AFE|vwɛ.'ze|odio=Wa-fel vwèzé vijhén.ogg|ling=wa}}; {{miers|17|83}} {{36pr}}. ** {{pzc}} {{AFE|vi.'ʒẽ}} * {{Ric|vi·jhén}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-|o=vijhén|f=vijhene}} {{~}} {{o}} # onk ki dmeure djusse [[astok]]. #* Dji l’ a yeu a pruster å {{~}} ? #* L’ infier, c’ est po s’ {{~}}. {{s-rif|DPru}} #* Bondjoû {{~|vijhene}}, doirmoz vs eco ? {{s-rif|NoWa}} #* Et pu ele court al copene, A djadjawe avou l’ {{~|vijhene}} {{s-rif|OFab}} #* {{~|Vijhene}}, dji so vnou vos dire Ki dji n’ pou viker sins vos. {{s-rif|AGau}} # {{be-le|wa}}, {{im|wa}} sacwè ki s' trouve toprès di. #* La, {{~|vijhene}} des nûlêyesEt doûçmint ebranlêyeEle fjheut etinde si vwès. {{s-rif|E176|(1845)}} # {{stin|wa}} djin ou payis etrindjir djusse [[astok]]. #* Les eleccions amon nos {{~s}} francès lêynut on mwais gosse el boke, avou on Le Pen a l’ aschate a droete, k’ a parvinou a-z assaetchî dabôrd 20 åcint des vôteus. {{s-rif|CMas}} # {{arin|wa}} {{vm|wa}} manire d' atôtchî on vijhén avou s' no. #* K' avoz vs don, {{~}} Antoenne ? {{s-rif|DEWJLec|(16), 1736}} #* C' est trop pô d' tchoi po vs saizi, {{~}} Djåke. {{s-rif|HFbl|Râskin (traduit du français), 1843, p.31}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[el ci k’ est djinné pa s’ vijhén n’ a k’ a rcouler s’ måjhon]]}} # {{r|[[aler al vijhene]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[vijhner]], [[vijhnaedje]], [[vijhnåve]] * [[vijhnåve]], [[vijhnaedje]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== <section begin="orto"/> {{Orto  | vèhin, vèhène = E1,G217 | vèhin, vèhine = E1, G217, S0 (Tniveye) | vèjin, vèjène = C8,C9,C99, G217 | vèjin, vèjine = G217, S0,S117 | vèyin, vèyène = G217 | vihin, vihène = E1 | (vîhin), [[vîhène]] = E165 | vijé, vijène = G217 | vijén, vijène = C99,C106, G217 | vijèn, vijène = G217 | vijin, vijène = C8,C99, G217 | vijin, vijine = G217,O4 | vijhén, vijhene = R10, R13 | vujin, vujine = O4 | vujén, vujène = G217 | (wihin), [[wihène]] = E1  | (), [[vè.ène]] = G217 | [[véjin]], () = G217 | [[vèzin]], () = G217 | [[vézin]], () = G217 | [[vwèjin]], () = G217 | [[wèjin]], () = G217  | vwazin, vwazine = G217 | vwèsé, vwèsine = E165 | vwèsin, vwèsène = C99 | vwèzé, vwèzine = G217 | vwèzèn, vwèzène = G217 | vwèzin, vwèzène = E34,E170, G217 | vwèzin, vwèzine = E34,G217 | {{=wis|wes ey|vijhén}} / {{=wis|wes en|vijhene}} = C74 | wèzin, wèzène = E1,E170, G217 | wèzin, wèzenn = E203 | wèzin, wèzine = E170, G217  | (), [[voèsène]] = CSim | [[vwazî]], () = S105, G217 | [[vwèzègn]], () = G217 | [[wazin]], () = E212 | [[wèzang]], () = G217 | [[wèzègn]], () = G217 | (), [[woisenne]] = NoWa }}<section end="orto"/> ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| onk ki dmeure djusse astok {{Lka-ra|vijhene}} |fr= {{t+|fr|voisin}} |en= {{t+|en|neighbour}} |nl= {{t+|nl|buur}}, {{t+|nl|buurman}} |de= {{t+|de|Nachbar}} |es= {{t+|es|vecino}} |ar= {{t+|ar|جار|ral=jâr|ar-fafl=جَار}} |ary= {{t+|ary|جار|ral=jar}} }} 4ops9yecbu6ji9b2tghc7qjva7sh62w viker 0 15514 436625 428267 2026-09-19T12:44:23Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436625 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|vixi|sourd=la}} ([[viké]]); {{çdom}} {{caw|er|v|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|vi.'ke|vi.'kɛ|vi.'kiː|vi.'ki}} ** {{pzc}} {{AFE|vi.'ke}} * {{Ric|vi·ker}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=vik|come=viker}} {{~}} # {{vsc}} esse e [[veye]]. #* C' est des djins ki {{~|vikèt}} vî. #* Li Bon Diè a todi {{~|viké}} et i {{~|vicrè}} todi. {{s-rif|E203}} #* Si efant n' åreut seu {{~|viker}}. # {{vsc}} passer s' veyed' ene metowe manire. #* Il ont {{~|viké}} trankilmint. #* I {{~|vike}} lu tot seu. #* Tchaeconk {{~|vike}} a s' manire. #* Dj' a l' droet di {{~|viker}} a mi idêye. #* Po e påye {{~|viker}}, soeyoz sourd, aveule et mouwea. {{s-rif|C9}} #* C' esteut ça, portant, m' fi, {{~}}; c' esteut, tot rwaitant sol costé, berweter s' cour dins l' ci des ôtes. {{s-rif|JGui}} # {{vsc}} {{str}} esse coraedjeus divant des rascråwes. #* Li måleur aprind a {{~|viker}}. # si bén saveur [[kidure]] el societé. # {{vsc}} diveur bouter po saveur magnî (wangnî s' veye). #* I fåt k' on {{~|vike}} tertos. # {{vsc}} atchter çou k' i fåt. #* I costêye tchir {{~|viker}}. #* I {{~|vike}} avou a mitan rén. #* I n' a ki s' pitite djournêye po {{~|viker}}. #* On n' sait d' cwè k' i {{~|vike}}. # {{vsc}} egzister lontins et bén. #* Li Rantoele a stî metowe so pî po fé {{~|viker}} l' walon, aprume emey les djonnes. # {{vsc}} egzister co, après sacwants anêyes, tot djåzant d' on bastimint, evnd. #* Li bår do Blanc a stî basti divant nost angård, et waite, i {{~|vike}} co. # {{vsc}} [[dimorer]], aveur si måjhon. #* I {{~|vike}} a Brussele. # {{vsc}} fé tuzer k' c' est podbon, tot djåzant d' on portrait, d' ene pondeure, d' on scrijhaedje, d' on teyåte. #* Waite on pô ké bea tåvlea: ça {{~|vike}}, hin, ça. #* Li pårler d' Nameur est laid, edoirmant; louke cwand k' i djhèt « ''mwârt'' »; dabôrd ki nozôtes a Lidje, nos djhans « ''mwért'' »: ça {{~|vike}}, hin ça ! {{s-rif|Yves Rollin}} # {{vc}} passer (si veye, des moumints). #* Dj' avans dipus d' liberté, mins nos l' {{~|vicans}} må. {{s-rif|LBai}} # {{vcnd|di}} [[wangnî s’ veye]] avou on mestî, èn ocupaedje. #* Come dji n' djåze nén beacôp del politike, Sins instruccion, on ndè pout wai d' tchoi dire. Et d' mes rimaedje, s' on pinse k' dj' {{~|endè vike}}, Dji vzel di co, mi ci n' est k' po m' plaijhi. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Mi dièraine ideie, mitoi'', p.126}} <gallery> Havré JPG06.jpg|mot «viker» so on scrît e walon </gallery> ==== {{H|ratourneures}} ==== {{Boesse|drovri=neni|tite=esse e veye| # {{r|[[li ci ki n’ a k’ on toû n’ vike k’ on djoû]]}} # {{r|[[kî n’ sait bourder n’ sait viker]]}} # {{r|[[viker come on cok e l’ påsse]]}} # {{r|[[viker so blancs poes]]}} # {{r|Ci-la, il est degne di '''viker'''}} : dijhêye a èn efant ki magne bén. # {{r|[[esse hode di viker]]}} # {{r|aveur bon d' '''viker'''}} : esse todi binåjhe. # {{r|ni nén esse po viker lontins}} #* Todi i {{~|n' est nén po viker lontins}} et s' i morike [morick], nos pårtiréns tot l' bén nos deus. {{s-rif|DEWJLec|(3), 1670}} # {{r|On n' '''vike''' pus}} : on transixh tofer, on-z a peu po ene sakî ki fwait ene sacwè d' riskeus; F. on vit continuellement dans l'[[inquiétude]]. # {{r|[[on vike bén po des ptits ovrîs]]}} # {{r|s' apontyî d' '''viker''' et s' apontyî d' mori}} : i n' fåt nén fok sondjî a bén viker, et fé ses petchîs, mins eto s' aprester a bén mori, l' åme e påye. # {{r|håsse di '''viker'''}} : #: rl a: [[håsse#Walon 1|håsse]]. }} {{Boesse|drovri=neni|tite=passer s' veye d' ene metowe façon| #[[viker come on nûton|'''viker''' come on nûton]], [[viker come èn oûsse|come èn oûsse]], [[viker come on leu|come on leu]] # {{r|ene djin åjheye a '''viker'''}} : ene avnante djin, k' on n' a nole rujhe po viker avou leye. # {{r|li ci k' est leu, k' i '''vike''' come on leu}} : li ci ki n' vout nén viker avå les djins, ki grougne so tertos, ebén, k' i vike lu tot seu. # {{r|On n' såreut '''viker''' avou lu (leye)}} : c' est ene [[haeyåve]] djin. # {{r|I fåt '''viker''' dvant d' mori}} u : {{r|Våt mî '''viker''' ritche et mori pôve ki d' '''viker''' pôve et mori ritche}} u : {{r|Cwand nos serans moirts, nos n' '''vicrans''' pus}} u : {{r|i s' fåt leyî '''viker'''}} : ecoraedjmints po bén viker. # {{r|'''viker''' a si åjhe}} u : {{r|aveur di cwè '''viker'''}} : esse ritche. # {{r|viker l’ cou dins l’ boure}} #[[viker come on rat|'''viker''' come on rat]]; {{r|[[viker å rastrindant|'''viker''' å rastrindant]]}} : viker [[pôvriteuzmint]]. # {{r|'''viker''' come des tchéns,|cat=rim}} u : {{r|'''viker''' come des biesses|cat=rim}} : viker sins moråle, coûtchî avou totes les femes (tos les omes). # {{r|i '''vikèt''' come des biesses|cat=rim}} : i n' ont rén a dire, metans dins ene dictateure. # {{r|[[on n’ vike nén avou les moirts|on n' '''vike''' nén avou les moirts]]}} # {{r|si leyî viker}} #* Maria deyi ! Ki c' est bon do n' rén fé et do {{~|s' leyî viker}}. {{s-rif|GBre|''Rin fé''}} # {{r|'''viker''' por lu, por leye}} : èn pinser k' a lu, k' a leye. # {{r|'''viker''' a monde ritourné}} : fé ttafwait a l' evier. # {{r|[[viker come èn ermite]]}} # {{r|vey comint çk' on '''vike'''}} : corwaitî li pårt d' ovraedje k' a ddja stî fwait, et çou ki dmore co a fé. F. faire le point, [[analyser]] la situation. }} {{Boesse|drovri=neni|tite=esse coraedjeus| # {{r|Ça lyi aprindrè a '''viker'''}} u : {{r|dji lyi a aprins çou k' c' esteut d' '''viker'''}} : dijhêye a ene sakî k' on vént di lyi dner ene coreccion. F. ça lui servira de leçon (si saveur tini e societé) # {{r|i sait bén çou k' c' est d' '''viker'''}} : il est [[poli]], i s' sait miner cwand il est dvant les djins. F. il a du [[savoir-vivre]] }} {{Boesse|drovri=neni|tite=bouter po saveur magnî| # {{r|On n' '''vike''' nén d' l' air do tins}} : i fåt bén bouter. # {{r|I n' '''vike''' nén d' l' air ki lyi shofele å cou}} : i boute comufåt et i vike bén. # {{r|'''viker''' d' ses bresses}} : bouter (d' ses mwins) po wangnî s' crosse. # {{r|'''viker''' ses mwins dins ses potches}} : sins bouter; # {{r|'''viker''' a ses crosses}} u : {{r|'''viker''' po s' saeyin}} : esse e s' manaedje, et wangnî s' crosse tot seu, pus avou ses parints. # {{r|'''viker''' di s' waessén}} : viker di çk' on wangne. # {{r|'''viker''' so bouf}} : bouter sins poleur fé crexhe ses ritchesse. # {{r|'''viker''' d' ses rintes}} : èn nén bouter, et aveur des cwårs di ses plaeçmints, lowaedjes, evnd. # {{r|i '''vike''' di ses rintes et i creve di ses rivnous}} : (mocreçmint) il a do må d' viker. # {{r|'''viker''' sol comene}} u : {{r|sol CPAS}} : aveur ses cwårs del comene, do CPAS. F. vivre de l'assistance publique. }} {{Boesse|drovri=neni|tite=atchter çou k' i fåt| # {{r|aveur del poenne di '''viker'''}} u : {{r|aveur do må d' '''viker''', èn nén aveur di cwè viker}} : esse pôve. # {{r|i fåt '''viker''' avou ses pratikes}} : i fåt atchter çou k' on-z a dandjî azès cis ki vs atchtèt zels-minmes vosse martchandijhe. }} {{Boesse|drovri=neni|tite=dimorer| # {{r|'''viker''' eshonne}} u : {{r|'''viker''' avou (ene feme, èn ome)}} : dimorer dins l' minme måjhone, come ome et feme. #:''Li walon, on lingaedje po viker avou (essegne del djåspinreye Viker). }} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[vicant]], [[vicante]], [[vicance]] * [[vicaedje]], [[vicåreye]] / [[vicreye]], [[vica]] * [[vicåve]] * [[riviker]], [[rivicaedje]] * [[raviker]], [[ravicant]], [[ravicantisse]] * [[sorviker]], [[sorvicant]], [[sorvicaedje]], [[sorvicance]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[vike-tot-seu]] * [[vike-por-lu]], [[vike-por-leye]], [[vike-por-zels]] * [[evike]] * [[vike-eshonne]], [[vike-avou]] * [[manire do viker]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | vikè = C8 | viker = E1,E2,E34,E170, R10,R13, S0,S117 | viki = E212 | vikî = E21,E212b, O3,O4 | vicqué = DEWJLec (1670) | viquer = E165 | - = E89 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|esse e veye |fr= {{t+|fr|vivre}} |en= to {{t+|en|live}} |nl= {{t+|nl|leven}} |de= {{t+|de|leben}} |es= {{t+|es|vivir}} |it= {{t+|it|vivere}} |pl= {{t+|pl|żyć}} |ar= {{t+|ar|عاش|ral=3âch}} |ary= {{t+|ary|عاش|ral=3ach|ar-fafl=عْاش}} |pcd= {{t+|pcd|vive}} }} {{ratour|egzister lontins po ene sacwè d' boune cwålité |fr= {{t+|fr|subsister}}, {{t+|fr|durer}}, {{t+|fr|résister}} }} 7v16njsyv4oq0wkkoh5kvvjtmvt4qif vé 0 15600 436703 418757 2026-09-19T16:30:40Z Scribus electronicus 3672 436703 wikitext text/x-wiki {{MR|vê}} == {{L|wa}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|ve}} {{1pr}} * {{Ric}} === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === Lomaedje del lete [[V]]. ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # lete latene [[V]], [[v]]. #* Les growes volèt todi a {{~}}. ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[doble-vé]] ===== {{H|sinonimeye}} ===== * [[vu]] {{vm|wa}} po nén dire li boket d' coir #* On le prononcive come e francès, såf troes : li v si loumév '''vu''' (po nén dire vé) ; li w si lijheu doblu, et po l’ z on djheut zétå. {{s-rif|HFnot|1862}} ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | vé = E1,R10, C106 }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|vectis|sourd=la|levî, spata}}. {{-drif-|vét}} <gallery> File:Adjinçna måye.jpg </gallery> ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{anto|wa}} ''(ridivnou sociålmint comifåt paski pus comprins)'' boket do [[coir]] di l' [[ome]] et des [[måye#Walon 2|måyes]] des [[biesses-ås-tetes]], ki sieve a [[pixhî]] et a si [[rprodure]]. ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|Sint Medåd, Grand pixhåd A moens k' sint Barnabé, Ni lyi vegne côper s' vé|cat=tins}} : [[spot|Spot]] sol [[tins]] et les [[såjhon]]s. ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[vitlote]] * [[vitolet]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * {{Lka-pa|mivé}} ===== {{H|sinonimeye}} ===== * [[boulome]], [[vedje]], [[brokete]], [[kekete]], [[kete]], [[cawe]], [[plantoe]], [[biroute]], [[crampe]], [[biscûte]], [[awiyon]], [[tinkion]] * (biesses): [[pixha]] * (mots d' efant) : (pitit) [[oujhea]] *[[troejhinme djambe]] ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== [[mivé]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | vé u vét = E1,R9:vé,R10:17191 | vé = E165, R13 | vez = DEWJLec (1753) | vit = [!vscr] JLvc Chap. IV }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|organe måye |fr= {{t+|fr|vit}} ''(vî mot)'', {{t+|fr|pénis}} |en= {{t+|en|penis}}, {{t+|en|pintle}} }} === {{H|VE}} === {{wp|Vé (discramiaedje)}} == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye|wa-fel|1}} === {{Etim?}} ==== {{H|Pr}} ==== * {{WAFE}} {{AFE|ve}} * {{Ric|ling=wa-fel}} ==== {{H|Co|wa-fel}} ==== {{~}} # [[vén#Walon 2|vén]]. ===== {{H|Sp}} ===== {{WC-Fel}}, {{WLovi-Fel}} === {{H|etimolodjeye|wa-fel|2}} === ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} {{AFE|ve}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif|wa-fel}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # [[vé#Walon 1|vé]]. ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | vé = E1,S0 }} 9uyydg33t6xkznlwduvyv1g0vlrkfct xhalé 0 15792 436634 431428 2026-09-19T13:02:23Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436634 wikitext text/x-wiki {{MR|hålé|hale|schåle}} == {{L|wa}} == === {{H|prononçaedje}} === {{Lka-pr|xhaler}} === {{H|pårticipe erirece|wa}} === {{-perwa-|xhal}} {{~}} {{o}} #{{Per-1}} «[[xhaler]]». #* Li tchvå a todi {{~}}, mågré les droukes et les broûlaedjes. #* Mi pince-gripe n' a polou aveur stî '''xhalêye''' ki d' on målapate come vos. ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|p.er. di "xhaler" |fr= {{t+|fr|boité}} }} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-é|xhal}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # ki xhale. #* Dji n' rote nén rade a cåze di m' '''xhalêye''' djambe. #* Vos l' kinoxhoz bén don l' camus Mémé [...] k' a ene matante ki betchtêye et on mononke k' est {{~}}. {{s-rif|JMign|"Milionêre !" (1934), p.5}} # ki n' est nén droet. #* Dji n' aveu k' on {{~}} boket d' bwès. #* li mantche di vosse locet est tot {{~}} {{s-rif|C106}} #* vosse roye est tote '''xhalêye''' {{s-rif|C106}} #* Foû d' ene di ses deus staetches, Ene {{~|xhalêye}} coxhe s' atoitche Et s' ridresse dizeur lu Come on lådje paraplu. {{s-rif|JDcoh|1939, p.55, ''Li vî posti'' (1928)}} # ki n' va pus bén, po on mimbe. #* Avou mi accidint, dji so {{~}} des deus bresses. #* I n' pout tchåssî des botes, Ses pîs sont tot {{~s}}, Tot crawés. {{s-rif|HFbl|On bon pârti (traduit du français), 1843, p.29}} #* Ses poennes lyi avizèt des bouzés andjes moussîs d' gåz et d' bleus rubans tinant dvins leus potlêyès mwins les flotches d' ôr et do long mantea rodje ki l' måleur a metou so ses {{~|xhalêyès}} spales. {{s-rif|JVpa|(1896), p.66}} # måva, biesse. #* Vos payrîz tchir tos vos '''xhalés''' messaedjes ! {{s-rif|BSLLW|oteur=ERem|Bulletin de 1858, «[[w:Li savtî]]», 77-143}} #* Adon i n' lyi dmora, cwand ele veya clair e s' boûsse Ki do monter l' Pont ds Åtches et d' fé l' plonket e Mouze Ele fourit rapexheye, on l' poleut riclamer Wice k' on meteut les neyîs ; mins mes djins, vs comprindoz K' on m' åreut, pé k' on tchén, traitî cint feyes di biesse Si seulmint dj' lyi aveu fwait dire ene {{~|xhalêye}} messe. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.48}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 27 Adon i n.wav]] #* {{lang|wa-fel|Lès curés ont trop' du syince Lès scoles libes trop' du sucsès Lès parints trop' du consyince, Twè t' n' as k' on '''hoûlé''' projèt!}} {{s|CGas}} # di mwaijhe cwålité, tot djåzant di bire, di vén, di gote. #* I n' dimoréve pus k' del '''xhalêye''' bire. #* (I m' on dné) ene '''xhalêye''' gote {{s|R10}} # dierin, tot djåzant del dierinne pitite pîce di manoye, après on furlaedje. #* I m' dimeure djusse on {{~}} franc {{s|R10}} # {{raba|wa}} [[laid]], [[måssî]]. #* Dji t' apougnrè pa t' vî buzeaEt dji speyrè t' {{~}} muzea. {{s-rif|MLol|p. 113, "Djaloserèye"}} ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Lka-pa|xhaler}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (ki n' est nén droet): [[cron]], [[crawieus]] * (di ptite cwålité): [[fayé]], [[pitit]], [[saké]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | halé, halaie = E203,E213 | houlé = E213 | halé = E1 | chalé, chalêye = C106,S117 | chalé, chaléye = O4 | chalé = O0 | chalè, chaléye = C8 | chalè = C1, C13, O2 | houlé = E1, E170 | shalé, shaline = E165 p. 136. | hyalé, hyaline = E200 | xhalé, xhalêye = R9,R10, R11:xhalé | xhalé = FR13 (a "boiteux" & "handicapé") | chulé = R1 (vî vî rfondaedje di 1992) |- = }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ki xhale |fr= {{t+|fr|boiteux}} }} {{ratour|ki n' est nén droet |fr= {{t+|fr|tordu}}, {{t+|fr|difforme}}, , {{t+|fr|bancal}} }} {{ratour|ki n' va pus bén, po on mimbe |fr= {{t+|fr|handicapé}} }} {{ratour|di mwaijhe cwålité |fr= {{t+|fr|lamentable}}, {{t+|fr|minable}}, {{t+|fr|misérable}}, {{t+|fr|piètre}}, {{t+|fr|piteux}}, {{t+|fr|pitoyable}} |en= {{t+|en|poor}} |ary= [[3eyyan]] {{=ral}} [[عيّان]] }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-suwa-é|xhal}} {{~}} {{o}} # onk ki clepe. #* Ele n' a nén dandjî d’ on {{~}} {{s|R10}} #* On bossou ravize on {{~}}, Tot rakinkyî, tot mezalé, Ki s' aspoye dissu ses deus crosses, Et s' è va porminer ses oxhs. {{s-rif|GWiy|"Rinconte"}} #* Dj' a rapoirté bén des rmédes Ki vs n' avoz nén co veyou Po les mås d' tiesse, les mås d' vinte Po les {{~s}}, les bossous Ou s' i gn a k' ont ene agaesse, ki dmandèt del fé råyî Dj' a cial ene ptite tricoijhe Ki vs råye disk' a vos deus pîs. {{s-rif|FrBcj|''Li charlatan contraire'', 1852, p.8}} #* On n’ reyreut nén må d’ onk k’ åreut des bounès djambes divins on payis d’ {{~s}}. {{s-rif|Abm|1905, p.6}} ===== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | halez = DEWJLec (1714) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|onk ki xhale |fr= {{t+|fr|boiteux}} }} ei355c2oyh9mk39up7r0by3ld582yea xhiyî 0 15827 436748 431990 2026-09-19T21:36:07Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436748 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drif-|schirer}} === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|skerian|sourd=frk}} (schåyî, pårti); {{çdom}} {{caw|î|v}}; racuzinåve avou l’ {{p|scheuren|nl}}, l’ {{p|shear|en}} et l’ {{p|scheren|de}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʃi.'jiː|hi.'jiː}} {{BS|xh}} ** {{pzc}} {{AFE|ʃi.'jiː}} {{pzc0}} * {{Ric|xhi·yî}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=2|A=xhiy|C=xhey|come=criyî}} {{~}} {{loyén prono}} # {{vc}} [[schirer]]. #* {{~|Xhiyî}} ene bote ou ene tchåsse tot l' metant. {{s-rif|E203}} #* Vî pere, vis è sovnoz vs co bén, K' e l' ivier, avå l' glaece, Avou des bindes po des patins, Dji ridéve so m' cou so m' tiesse ? Å risse do {{~}} m' pantalon, Ou bén ndè raler tot cmoudri. {{s-rif|JDcoh|1939, p.106, ''Ombåde a m’ vî pere'' (1905)}} #* Nos rôlans onk so l’ ôte el corote… crak ! dji {{~|xheye}} li cou di m’ pantalon. {{s|GAle}} #* Il aveut dvant lu ene cabasse di fike et ndè magnive å s’ fé {{~}}. #* Dj’ aveu si télmint soe k’ dj’ end aveu bevou a m’ endè fé {{~}}. {{s|JPD}} #* Nos rôlans onk so l’ ôte el corote… crak ! dji {{~|xheye}} li cou di m’ pantalon. {{s|GAle}} # {{str|wa}} drovi ene lete, on paket [[brouxhirmint]]. #* Awè ! (I {{~|xheye}} li lete et lét… après) Cwand l' diåle n' a nén tote l' atelêye, vo m' la prôpe ! {{s-rif|LLcco|(1904), p.17}} # {{vc}} [[finde]]. #* {{~|Xhiyî}} ene pire e deus. {{s-rif|E1}} #* E fond d’ ene hourêye, ene grêye vwès {{~|xhiya}} l’ påjhûlisté del tere et s’ sipårda dzo les coxhes, claire, ledjire come li sospir d’ on clabot å lon… bén lon… {{s-rif|JMvl}} #* Il a {{~}} l’ ouxh e deus d’ on côp d’ hepe. {{s|MoHe}} # {{vsc}} aveur on gros [[vinte#Walon 1|vinte]] presse a [[peter]]. #* I s’ kitapéve des eures å long so bedreye, tot frexh télmint k’ souwéve, fåte do poleur distinkyî si osteye, roede come on bwès, presse a {{~}}. {{s|JPD}} # {{vsc}} {{im}} fé finde li cir. # {{vsc}} {{houy|wa}} [[s’ afondri]]. #* Li toet va {{~}}. {{s-rif|E1}} # {{vsdj}} {{houy|wa}} [[s' afondri]]. #* I tchôke e l' taeye : i va {{~}}. {{s-rif|E1}} #* Vos l' voeroz, la wice k' on bosseye, K' on bate mene, k' on tole, k' on bwejheye Et k' {{~|i xheye}} po ene berlinne ou deus. {{s-rif|JDcoh|1939, p.74, ''Dizos lès molètes'' (1935)}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[k’ i n’ xheye t i]]}} : dijhêye d' on houyeu po sohaitî èn aboula. # {{r|si fé {{~}}}} : si fé peter (tot magnant dtrop). # {{r|[[si xhiyî e cwate]]}}. #* I {{~|s' xheyreut e cwate}} po rinde siervice. {{s-rif|E1}} #* Boule-di-Gôme a sintou s’ cour {{~|xhiyî e cwate}}, et s’ a t i metou al vey bén pus voltî. {{s-rif|AXbg|1912, p.15}} # {{r|fåt k’ i pete ou k’ i xheye}}, sovint abredjî {{r|[[pete k’ i xheye]]}}! : (mot po mot : çou ki bôgueye finit pa peter) dijhêye divant ene sacwè k’ on va risker gros. # {{r|i ploût a {{~}}}} : i ploût a saeyeas. # {{r|[[xhiyî d’ rire]]}} #* Dji {{~|xheye}} di rire. {{s-rif|E203}} # {{r|xhiyî l’ vinte}} #* Dis a t' pere k' i vegne, dji lyi {{~|xhiyrè l' vinte}}, et il a bén fwait di nén vni al barke paski dji lyi {{~|årè xhiyî l' vinte}}, mins k' i vegne cwand i vout, dji lyi hiyrè todi. {{s-rif|DEWJLec|(52), 1790}} # {{r|[[k’ on m’ xheye e cwate si]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[kixhiyî]] * [[ramxhiyî]] * [[xheye]] * [[xhiyåde]] * [[xhiyaedje]] * [[xhiyeure]] * [[xhiyisse]] * [[xhiyon]] }} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[xhiyî foû]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== (aveur on gros vinte presse a peter) * [[bôgyî]] * [[veler]] * si [[sboyler]]. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | hié = DEWJLec (1790) | hïi = E89 | hiî = E203 | hiyî = E1,E170,E213 | xhii = E212 | xhiyî = R10 }} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|schirer |fr= {{t+|fr|déchirer}}, {{t+|fr|éclater}} }} {{ratour|finde |fr= {{t+|fr|fendre}} }} {{ratour|aveur on gros vinte presse a peter |fr= (se faire, être prêt à) {{t+|fr|éclater}}, {{t+|fr|exploser}}, {{t+|fr|se rompre}} }} {{ratour|fåt k’ i pete ou k’ i xheye ; pete ki xheye ! |fr= il faut trouver une solution ; advienne que pourra ; arrive qui plante ; à la grâce de Dieu ; ça passe ou ça casse }} {{ratour|i ploût a xhiyî |fr= il pleut à verse }} === {{H|pårticipe erirece|wa}} === {{PE=}} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-î|xhiy}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # k' est findou. #* Li meur est tot {{~}}. {{s-rif|E1}} # [[pansou]], avou on gros vinte. #* C’ esteut des {{~|xhiyeyès}} chopes come on voet e tirol. {{s|M.J. Heusdain-Ancia|{{s?}}}} # gros (divant ene unité d’ tins), ki deure lontins. #* On grand {{~}} cwårt d' eure. {{s-rif|E1}} #* Il ont rastårdjî noste assôt d’ tchant di troes {{~|xhiyîs}} cwårts d’ eure. {{s|DSal}} #* Vola passé ene {{~|xhiyeye}} dimeye eure ki dj’ lé et k’ dji rlé l’ lete ki l’ avocåt vént d’ m’ avoyî, sins î poleur rén comprinde. {{s-rif|HSjan|1911, p.136}} # [[parfond]], [[foû mezeure]]. #* On grand {{~}} cofe. {{s-rif|E1}} #* Ene grande {{~|xhiyeye}} tåve. {{s-rif|E1}} #* Al coine d’ ene rowe, e plin solo, A costé d’ on {{~}} plakisse, Deus botresses, tot tapant ene divize, S’ ashièt påjhûlmint so leus bots. {{s-rif|JVpr|(1897), «Fous mode», p.119}} #* Neni mins l’ intrêye di l’ årvô, N’ esteut por lu k’ on {{~}} trô La ki l’ mådrea s’ catche, vis apougne. {{s-rif|JVvl|(1901), p.78, “Li p’tit Pît’lé”}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[xhiyeye tape]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | xhiyî, xhiyeye = R10:8757 | hiyî, hiyèye = E170 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|findou |fr= {{t+|fr|fendu}}, {{t+|fr|fissuré}}, {{t+|fr|lézardé}} }} {{ratour|pansou |fr= {{t+|fr|gros}}, {{t+|fr|ventru}}, {{t+|fr|pensu}} }} {{ratour|gros |fr= {{t+|fr|gros}} }} kvk61747nrji4z4wo213upgmbmbct9j djin 0 29504 436642 435802 2026-09-19T13:53:14Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436642 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|gentem|sourd=la}} {{m-s}}, adon racuzinåva avou l' {{p|gent|fr}}, l' {{p|gente|it}}, li {{p|gente|po}} et l' {{p|gente|es}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʤɛ̃|ʤã}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|ʤɛ̃|odio=Wa-djin.ogg|ling=wa}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{acoird-s}} {{~}} {{f}} # [[ome]] u [[cmere]], di tolminme kéne ådje. #* On cwirt ene {{~}} po li scretariat. #* L' ouxh po-z î passer ene {{~}}, bén sovint, on l' fijheut e ç' plaece la {{s-rif|S105}} # [[kimere]]. #* C' est ene {{~}} k' a stî målureuse e s' manaedje. #* C' esteut ene bele {{~}} cwand elle esteut djonne. #* Elle esteut bén coraedjeuse, nosse pitite {{~}}. #* Kén emîssé pindård ! I m’ flaire dedja… Al boune, Dji croe k’ i n’ magnrè måy on stî d’ sé e m’ måjhone : I shût s’ sour tot costé : v’ dirîz {{~|sint Rok et s’ tchén}}. O ! l’ laid djubet d’ potince ! Mins s’ sour, c’ e-st ene bele {{~}}. Avou ses noûvès hådes, elle est vraiymint nozêye. {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne IV, v. 831-835 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne IV|lijhåve e Feller vaici]]}} # {{plu}} tos les omes et les femes d' ene metowe societé. #* C' est des bråves {{~s}}. #* Les {{~s}} sont bén sots. # {{plu}} parints, soçons. # li ci (cene) ki dmeure ene sadju. #* C' est ene {{~}} do viyaedje. #* On payis avou 20 miyons d' {{~s}}. #* C' est tos viyaedjes k' ont-st evoyî leus {{~s}} e l' Amerike. ==== {{H|Cr}} ==== L' addjectif atribut di "djins" (pluriyal) est omrin. #* Les djins estént contins #* Les djins sont bén sots. #* Gn a djaenisse et djaenisse: gn a des djins ki sont tot djaenes et des cis ki n' ont rén (ramexhné pa L. Remacle). ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[aler dvant les djins]]}} # {{r|[[mes binamêyès djins]]}} # {{r|[[mes bounès djins]]}} # {{r|[[mes bråvès djins]]}} # {{r|[[mes djins]]}} # {{r|[[mete a djin]]}} u: {{r|[[mete avå les djins]]}} : fé abitouwer on novea-vnou ås djins do payis k' i vike avou zels. {{lang|fr|F. intégrer.}} ## {{r|metaedje° a djin}}. # {{r|[[a djin]]}} u: {{r|[[a môde di djin]]}} # {{r|[[i fåt prinde li tins come i vént]]}} u: {{r|[[i fåt prinde li tins come i vént et les djins po çk' i sont]]}} : i n' fåt pont s' fé d' bîle cwand åk ni va nén vite assez, u cwand ene sakî vos fwait des niches. # {{r|[[on n’ rimete nén djin a biesse]]}} #: {{r|les djins d' nos djins}} : nos parints et les parints d' nos parints, et leus soçons. # {{r|[[rimete biesses a djins]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[abondroets des djins]]; [[abondroets del djin]] : droets di tolminme kén ome u kéne feme sol daegn. {{lang|fr|F. droits de l'homme.}} {{lang|en|Ingl. human rights.}} ** {{r|Riclamaedje des abondroets des djins e tos tchamps payis}} u: {{r|[http://rifondou.walon.org/droets_ome.html Declaråcion univiersele des droets del djin]}} : papî scrît pås Revinteus francès d' 1789, a pårti del Declaråcion d' Indepindance des Estats-Unis rexhowe sacwants anêyes pus timpe; et poy riscrît et adopté påzè Nåcions Uneyes. {{lang|fr|F. Déclaration universelle des droits de l'homme.}} * [[belès djins]] : li famile di si feme, di si ome. {{lang|fr|F. belle-famille.}} * [[boune djin]] #* Vos diame, avou cwè voloz vs ki dj' plaiteye al kiminålté avou on tchena d' pan ki les bounès djins mi dnèt ? {{s-rif|DEWJLec|(9), 1728}} * [[djin dafaçon]] * [[djin d’ adon]] * [[djin d’ ouy]] * [[djin d’ cwè]] * [[djin dal campagne]] * [[djin dal veye]] * [[djin del hôte]] * [[foteu d’ djin]] * [[grande djin]] * [[guigne-djin]] * [[hôtès djins]] : les djins ki sont ritches et pouxhants {{lang|fr|F. notables, figures importantes, nantis.}} #* Des foirt {{~|hôtès djins}} vinént d’ bén lon pol rescontrer, minme li royinne di Saba, k’ esteut foirt acmiytante, acora avou totes ses djins. {{s-rif|GGhy}} * [[pititès djins]] : les djins ki n' sont nén ritches, les djins do peupe. {{lang|fr|F. gens modestes.}} * [[tîce djin]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | dgin = E165, GWiy | djan = S24 | djån = S105 (diné å {{pl.}} [[djåns]]) | djen = S25 (diné å {{pl.}} [[djens]]) | djin = C8,C9,C13, O3,O4,O5 (diné å {{pl.}} [[djins]]), R9,R10,R13,R15 | djint = C13,C106,E1,E21,E34,O0,O2,O3,O90,S0 | gin = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ome u cmere, di tolminme kéne ådje |fr= {{t+|fr|personne}}, {{t+|fr|homme}}, {{t+|fr|être humain}}, {{t+|fr|humain}} |en= {{t+|en|person}} |nl= {{t+|nl|persoon}} |es= {{t+|es|persona}}, {{t+|es|humano}} |ar= {{t+|ar|إنسان|ral=insân|ar-fafl=إِنْسَان}} |ary= {{t+|ary|بنادم|ral=bnadem|ar-fafl=بْنادم}} }} {{ratour|dimorant(e) |fr= {{t+|fr|habitant}}, {{t+|fr|habitante}} }} == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka-et|djén}} === {{H|sustantif|wa-fel}} === {{~}} {{o}} # [[djén]]. bjtgc07c9uqqim70bepfgsrm3mst17q 436643 436642 2026-09-19T13:54:56Z Scribus electronicus 3672 436643 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|gentem|sourd=la}} {{m-s}}, adon racuzinåva avou l' {{p|gent|fr}}, l' {{p|gente|it}}, li {{p|gente|po}} et l' {{p|gente|es}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʤɛ̃|ʤã}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|ʤɛ̃|odio=Wa-djin.ogg|ling=wa}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{acoird-s}} {{~}} {{f}} # [[ome]] u [[cmere]], di tolminme kéne ådje. #* On cwirt ene {{~}} po li scretariat. #* L' ouxh po-z î passer ene {{~}}, bén sovint, on l' fijheut e ç' plaece la {{s-rif|S105}} # [[kimere]]. #* C' est ene {{~}} k' a stî målureuse e s' manaedje. #* C' esteut ene bele {{~}} cwand elle esteut djonne. #* Elle esteut bén coraedjeuse, nosse pitite {{~}}. #* Kén emîssé pindård ! I m’ flaire dedja… Al boune, Dji croe k’ i n’ magnrè måy on stî d’ sé e m’ måjhone : I shût s’ sour tot costé : v’ dirîz {{~|sint Rok et s’ tchén}}. O ! l’ laid djubet d’ potince ! Mins s’ sour, c’ e-st ene bele {{~}}. Avou ses noûvès hådes, elle est vraiymint nozêye. {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne IV, v. 831-835 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne IV|lijhåve e Feller vaici]]}} # {{plu}} tos les omes et les femes d' ene metowe societé. #* C' est des bråves {{~s}}. #* Les {{~s}} sont bén sots. # {{plu}} parints, soçons. # li ci (cene) ki dmeure ene sadju. #* C' est ene {{~}} do viyaedje. #* On payis avou 20 miyons d' {{~s}}. #* C' est tos viyaedjes k' ont-st evoyî leus {{~s}} e l' Amerike. ==== {{H|Cr}} ==== L' addjectif atribut di "djins" (pluriyal) est omrin. #* Les djins estént contins #* Les djins sont bén sots. #* Gn a djaenisse et djaenisse: gn a des djins ki sont tot djaenes et des cis ki n' ont rén (ramexhné pa L. Remacle). ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[aler dvant les djins]]}} # {{r|[[mes binamêyès djins]]}} # {{r|[[mes bounès djins]]}} # {{r|[[mes bråvès djins]]}} # {{r|[[mes djins]]}} # {{r|[[mete a djin]]}} u: {{r|[[mete avå les djins]]}} : fé abitouwer on novea-vnou ås djins do payis k' i vike avou zels. {{lang|fr|F. intégrer.}} ## {{r|metaedje° a djin}}. # {{r|[[a djin]]}} u: {{r|[[a môde di djin]]}} # {{r|[[i fåt prinde li tins come i vént]]}} u: {{r|[[i fåt prinde li tins come i vént et les djins po çk' i sont]]}} : i n' fåt pont s' fé d' bîle cwand åk ni va nén vite assez, u cwand ene sakî vos fwait des niches. # {{r|[[on n’ rimete nén djin a biesse]]}} #: {{r|les djins d' nos djins}} : nos parints et les parints d' nos parints, et leus soçons. # {{r|[[rimete biesses a djins]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[abondroets des djins]]; [[abondroets del djin]] : droets di tolminme kén ome u kéne feme sol daegn. {{lang|fr|F. droits de l'homme.}} {{lang|en|Ingl. human rights.}} ** {{r|Riclamaedje des abondroets des djins e tos tchamps payis}} u: {{r|[http://rifondou.walon.org/droets_ome.html Declaråcion univiersele des droets del djin]}} : papî scrît pås Revinteus francès d' 1789, a pårti del Declaråcion d' Indepindance des Estats-Unis rexhowe sacwants anêyes pus timpe; et poy riscrît et adopté påzè Nåcions Uneyes. {{lang|fr|F. Déclaration universelle des droits de l'homme.}} * [[belès djins]] : li famile di si feme, di si ome. {{lang|fr|F. belle-famille.}} * [[boune djin]] * [[djin dafaçon]] * [[djin d’ adon]] * [[djin d’ ouy]] * [[djin d’ cwè]] * [[djin dal campagne]] * [[djin dal veye]] * [[djin del hôte]] * [[foteu d’ djin]] * [[grande djin]] * [[guigne-djin]] * [[hôtès djins]] : les djins ki sont ritches et pouxhants {{lang|fr|F. notables, figures importantes, nantis.}} #* Des foirt {{~|hôtès djins}} vinént d’ bén lon pol rescontrer, minme li royinne di Saba, k’ esteut foirt acmiytante, acora avou totes ses djins. {{s-rif|GGhy}} * [[pititès djins]] : les djins ki n' sont nén ritches, les djins do peupe. {{lang|fr|F. gens modestes.}} * [[tîce djin]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | dgin = E165, GWiy | djan = S24 | djån = S105 (diné å {{pl.}} [[djåns]]) | djen = S25 (diné å {{pl.}} [[djens]]) | djin = C8,C9,C13, O3,O4,O5 (diné å {{pl.}} [[djins]]), R9,R10,R13,R15 | djint = C13,C106,E1,E21,E34,O0,O2,O3,O90,S0 | gin = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ome u cmere, di tolminme kéne ådje |fr= {{t+|fr|personne}}, {{t+|fr|homme}}, {{t+|fr|être humain}}, {{t+|fr|humain}} |en= {{t+|en|person}} |nl= {{t+|nl|persoon}} |es= {{t+|es|persona}}, {{t+|es|humano}} |ar= {{t+|ar|إنسان|ral=insân|ar-fafl=إِنْسَان}} |ary= {{t+|ary|بنادم|ral=bnadem|ar-fafl=بْنادم}} |ru= {{t+|ru|человек|ral=tcheloviék}} }} {{ratour|dimorant(e) |fr= {{t+|fr|habitant}}, {{t+|fr|habitante}} }} == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka-et|djén}} === {{H|sustantif|wa-fel}} === {{~}} {{o}} # [[djén]]. 3og06nmdpoll0pz46lmaa8w59llfn60 ti 0 29677 436621 420150 2026-09-19T12:34:53Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436621 wikitext text/x-wiki {{MR|Ti}} == {{L|wa}} == ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ty|tɛ|tœ}} {{miers|2|16}}. ** {{pzc}} {{AFE|ti}} * {{Ric}} === {{H|PDjS|wa}} === {{-pdjwa-|[[ti]] / [[to]]|[[tu]] / [[-ss]]|[[t']]}} {{~}} {{o&f-pr}} # prono sudjet di l' [[atôtchî]] et l' [[atôtcheye]] k' on-z [[atouwance|atowe]], d' on [[:w:Livea sociolinwistike des mots|livea]] ene miete [[måhonteus]] dins li [[rsinta]] di bråmint des Walons di stok. #* {{~|Ti}} vas ndaler coutchî, et rade, cobén ! #* Rén do tot d' tot ça: {{~}} vénrès avou mi! #*{{~|Ti}} djowes et {{~}} n' mi schoûtes nén. #*{{~|Ti}} pous todi cori! #*Pa! {{~|t'}} es sot, va, surmint. #*{{~|T'}} as veyou dobe, dandjreus. #*{{~|T'}} arives trop tård al sope. #* Si {{~|t'}} l' atrapes, fote lyi ene danse! #* Cwand {{~|t'}} rinterrès, t' årès d' mes noveles. # nén rsintou come di l' atouwance, pask' il est dins des ratourneures come «[[ti direus]]», «ti [[n'#Etimolodjeye 2|n']] direus» (ça rshonne a); «[[ti pous dire ki]]» (c' est ddja drole ki); «[[ti l' as dit]]» (c' est l' veur). #* L' aireu, {{~}} direus del sirôpe ki sint bon les yebes {{s-rif|EGil}} #*{{~|Ti}} direus k' i gn a ene djinne etur zels. {{s-rif|S0}} #* L' ome bén metou saye di s' sitamper, mins {{~}} direus k' il est clawé so s' tcheyire {{s-rif|JLah}} #* Les antenes-schieles, on les lome inla paski {{~}} n' direus des schieles al sope pindowes di biyaire el cresse des toets {{s|LM}} #* Bén {{~}} pous dire ki vosse pere dimeure lontins å fotbal {{s-rif|LRswg}} #*{{~|Ti}} l' as dit: vos n' è rexhroz nén tot seu. # metou po on nén definixhant prono "on". #* {{~|Ti}} vôreus k' ça soeye dicåce insi tos les djoûs. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (metou padrî l' viebe ki finixh pa ene oyåve cossoune): [[tu]]. * (metou padrî l' viebe ki finixh pa ene oyåve voyale): [[-ss]]. * (divant l' viebe, mins a on livea d' atouwance radoûceye): [[to]]. * (a on on livea ordinaire et poli): [[vos]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[tel]], [[telzès]], [[telzî]] * [[ti-minme]] / [[t'-minme]] * [[tizôtes]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== {{Pronos d' djins walons}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|prono sudjet di l' atôtchî |de= {{t+|de|du}} |ru= {{t+|ru|ты}} |ja= {{t+|ja|貴方}} ({{t+|ja|あなた}} {{=ral}} anata) |es= {{t+|es|tú}} |fr= {{t+|fr|tu}} |en= {{t+|en|you}} |it= {{t+|it|tu}} |zh= {{t+|zh|你}} {{=ral}} nǐ |nl= {{t+|nl|jij}} |pl= {{t+|pl|ty}} }} === {{H|PDjC|wa}} === {{-pdjwa-|[[ti]] / [[èt]]|[[tu]]|[[t']]}} {{~}} {{o&f-pr}} # prono droet coplemint di l' [[atôtchî]] ou l' atôtcheye k' on-z [[atowe]], metou padvant l' viebe. #* Dji {{~}} dmande di t' taire. #* Tchoûle si to vous, mins dji n' {{~}} vou pus. #* Dji {{~|t' }}voe mî avou des berikes. #* Ele ti rwaite d' ene drole d' air. #* Kel diåle {{~|t' }}apice et {{~|t' }}coberôle ! # prono coplemint nén direk di l' [[atôtchî]] ou l' atôtcheye k' on-z [[atowe]], metou padvant l' viebe. #* I {{~|t' }}dene tot, et ti k' est si tchén avou lu. #* Va s' {{~}} fé cori araedjî! # prono coplemint d' on viebe å prono muroetrece. #* {{~|Ti}} vouss maryî? #'''Ti''' l' apoitrè dj'? #'''Èt''' sovénss co bén comint çki l' moye di fåde est montêye, hê, Firmin? {{s|LM}} # prono coplemint nén direk nén rsintou di l' [[atouwance]], pask' il est dins ene ratourneure di dvize, come si on arinnéve ene [[forveyowe]] djin (fonccion lomêye «espletive» e francès tot djåzant do mot e walon, et dite «rafoircixhante» e walon). #* Dji m' {{~}} dmande bén çou k' il alént fé drola. #* Elle esteut taenêye, et {{~|t' }}aveur ene tiesse come on posson. {{s-rif|LSom}} #* Vén droci {{~|t' }}peler des canadas, gn a rén d' té po-z aprinde li pacyince. {{s-rif|EWET}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[tel]] * [[telzès]] * [[telzî]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|droet coplemint |fr= {{t+|fr|te}} / {{t+|es|t'}} |de= {{t+|de|dich}} |en= {{t+|en|you}} |nl= {{t+|nl|je}} |es= {{t+|es|te}} }} {{ratour|coplemint nén direk (si diferin do prumî) |de= {{t+|de|dir}} }} === {{H|PDjT|wa}} === {{~}} {{o&f-pr}} ''(nén spotchåve)'' #metou tot seu #* {{~|Ti}}, t' es malåde ! #metou dirî een [[divancete]]. #* C' est nén por {{~}} '''ti 3''' [prono] # prono d' [[atouwance]]: # metou tot seu (måhonteus). #* Ti, dji t' voe vni. Ti et mi, c' est deus. C' est ti ki m' l' as dit ! Ti freus çoula, ti ? #* T' a t on fwait ene sacwè a {{~}} tiesse di mvé ? {{s-rif|DEWJLec|(2), 1649}} #: {{r|ti, c' est ti, et mi c' est mi;}} :, u #: {{r|Si t' dis co "ti" a mi, mi, dji dirè "ti" a ti}} : riplacaedje d' ene sakî ki dit "ti", et k' vos, ça vs make. #* Si t' dis co "ti" a mi, dji dirè "ti" a ti; et dabôrd, c' est nén mi k' est ti; dji n' so nén ti dpus k' ti. {{s-rif|ADew}} # dins èn aduzoe (pus doûcineus). #* Edon, ti, valet, ki t' n' irès nén ? (ramexhné pa [[L. Remacle]]). #* Saiss k' il estént co k' i magnént, ti ! (ramexhné pa [[L. Remacle]]). # padrî ene divancete (måhonteus). #* Louke a ti ! C' est a ti a djouwer ! Il est pus foirt ki ti. #: {{r|c' est amon ti et [[t'-minme]]}} :. # padrî ene adrovire. #* C' est ti ki m' l' as dit ! #* Gn a k' ti po ndè fé des pareyes ! ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ti = ? | të = ? | ty = DEWJLec (1649) }} miersipepieuzmint el mape ey el notule [[A.L.W.]] 2.15. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[ti-minme]], [[t'-minme]] * [[twinne]] * [[twè]] * [[vos]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[ti-minme]] * [[oufti]] ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|a ti et a mi}} : dijhêye po des djins ki bevèt, cwand i tchôkèt leus veres. # {{r|da ti}} : da [[tinne]]. #* Rind m' ça; ci n' est nén da ti ! #: {{lang|fr|F. appartenir.}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{Lka-ra|twè}} === {{H|Prz-ap|wa}} === {{-spodiv3-|t}} {{-przwa-pl|ti|tes}} {{~}} {{o&f-prz}} # prezintoe d' apårtinance di l' atôtchî et d' l' atôtcheye, siervant dins l' [[atouwance]]. #* {{~|Ti}} fré m' a vnou trover. #* {{~|Ti}} sour m' a vnou trover. #* {{~|Ti}} fré a vnou ayir, {{~|ti}} sour eto. #* {{~|Ti}} gayet a stî potchî {{~|t' }}vatche. #* {{~|Èt }}pere aléve todi porminer avou {{~|t' }}båshele. #* {{~|Ti}} måjhon n' est nén co si bén rassonrêye. #* {{~|Ti}} ome n' est nén la? #* Fåtche {{~|ti}} avoenne divant k' i n' riplouve. #* C' est {{~|t' }}bea-fi k' a vnou ayir #* {{~|Èt}} metchansté, c' est a twè, voess, k' ele fwait do må. {{s-rif|JMat}} #* {{~|Èt}} keute sol tåve, {{~|èt}} pougn so t' boke, Ti fwais {{~|t' }}mouzon! {{s-rif|HVC}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ti / èt / t' = [!rif] }} Disfondowes: ti, ti-y (divant voyale), èt' / t', tu (divant cossoune), tu-n, t'-n (divant voyale); të (divant cossoune), të-n (divant voyale); it' (divant cossoune), èt' (divant cossoune), èt'-n (divant voyale), ta (femrin). ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[vosse]] * [[vo]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|ton}} {{o}}, {{t+|fr|ta}} {{f}} |en= {{t+|en|your}} |nl= {{t+|nl|je}} |de= {{t+|de|dein}} |es= {{t+|es|tu}} }} rfp09wl9u6fuwuk40ittp3zxctxxzay 436654 436621 2026-09-19T14:25:12Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436654 wikitext text/x-wiki {{MR|Ti}} == {{L|wa}} == ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ty|tɛ|tœ}} {{miers|2|16}}. ** {{pzc}} {{AFE|ti}} * {{Ric}} === {{H|PDjS|wa}} === {{-pdjwa-|[[ti]] / [[to]]|[[tu]] / [[-ss]]|[[t']]}} {{~}} {{o&f-pr}} # prono sudjet di l' [[atôtchî]] et l' [[atôtcheye]] k' on-z [[atouwance|atowe]], d' on [[:w:Livea sociolinwistike des mots|livea]] ene miete [[måhonteus]] dins li [[rsinta]] di bråmint des Walons di stok. #* {{~|Ti}} vas ndaler coutchî, et rade, cobén ! #* Rén do tot d' tot ça: {{~}} vénrès avou mi! #*{{~|Ti}} djowes et {{~}} n' mi schoûtes nén. #*{{~|Ti}} pous todi cori! #*Pa! {{~|t'}} es sot, va, surmint. #*{{~|T'}} as veyou dobe, dandjreus. #*{{~|T'}} arives trop tård al sope. #* Si {{~|t'}} l' atrapes, fote lyi ene danse! #* Cwand {{~|t'}} rinterrès, t' årès d' mes noveles. # nén rsintou come di l' atouwance, pask' il est dins des ratourneures come «[[ti direus]]», «ti [[n'#Etimolodjeye 2|n']] direus» (ça rshonne a); «[[ti pous dire ki]]» (c' est ddja drole ki); «[[ti l' as dit]]» (c' est l' veur). #* L' aireu, {{~}} direus del sirôpe ki sint bon les yebes {{s-rif|EGil}} #*{{~|Ti}} direus k' i gn a ene djinne etur zels. {{s-rif|S0}} #* L' ome bén metou saye di s' sitamper, mins {{~}} direus k' il est clawé so s' tcheyire {{s-rif|JLah}} #* Les antenes-schieles, on les lome inla paski {{~}} n' direus des schieles al sope pindowes di biyaire el cresse des toets {{s|LM}} #* Bén {{~}} pous dire ki vosse pere dimeure lontins å fotbal {{s-rif|LRswg}} #*{{~|Ti}} l' as dit: vos n' è rexhroz nén tot seu. # metou po on nén definixhant prono "on". #* {{~|Ti}} vôreus k' ça soeye dicåce insi tos les djoûs. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (metou padrî l' viebe ki finixh pa ene oyåve cossoune): [[tu]]. * (metou padrî l' viebe ki finixh pa ene oyåve voyale): [[-ss]]. * (divant l' viebe, mins a on livea d' atouwance radoûceye): [[to]]. * (a on on livea ordinaire et poli): [[vos]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[tel]], [[telzès]], [[telzî]] * [[ti-minme]] / [[t'-minme]] * [[tizôtes]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== {{Pronos d' djins walons}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|prono sudjet di l' atôtchî |de= {{t+|de|du}} |ru= {{t+|ru|ты}} |ja= {{t+|ja|貴方}} ({{t+|ja|あなた}} {{=ral}} anata) |es= {{t+|es|tú}} |fr= {{t+|fr|tu}} |en= {{t+|en|you}} |it= {{t+|it|tu}} |zh= {{t+|zh|你}} {{=ral}} nǐ |nl= {{t+|nl|jij}} |pl= {{t+|pl|ty}} }} === {{H|PDjC|wa}} === {{-pdjwa-|[[ti]] / [[èt]]|[[tu]]|[[t']]}} {{~}} {{o&f-pr}} # prono droet coplemint di l' [[atôtchî]] ou l' atôtcheye k' on-z [[atowe]], metou padvant l' viebe. #* Dji {{~}} dmande di t' taire. #* Tchoûle si to vous, mins dji n' {{~}} vou pus. #* Dji {{~|t' }}voe mî avou des berikes. #* Ele ti rwaite d' ene drole d' air. #* Kel diåle {{~|t' }}apice et {{~|t' }}coberôle ! # prono coplemint nén direk di l' [[atôtchî]] ou l' atôtcheye k' on-z [[atowe]], metou padvant l' viebe. #* I {{~|t' }}dene tot, et ti k' est si tchén avou lu. #* Va s' {{~}} fé cori araedjî! # prono coplemint d' on viebe å prono muroetrece. #* {{~|Ti}} vouss maryî? #'''Ti''' l' apoitrè dj'? #'''Èt''' sovénss co bén comint çki l' moye di fåde est montêye, hê, Firmin? {{s|LM}} # prono coplemint nén direk nén rsintou di l' [[atouwance]], pask' il est dins ene ratourneure di dvize, come si on arinnéve ene [[forveyowe]] djin (fonccion lomêye «espletive» e francès tot djåzant do mot e walon, et dite «rafoircixhante» e walon). #* Dji m' {{~}} dmande bén çou k' il alént fé drola. #* Elle esteut taenêye, et {{~|t' }}aveur ene tiesse come on posson. {{s-rif|LSom}} #* Vén droci {{~|t' }}peler des canadas, gn a rén d' té po-z aprinde li pacyince. {{s-rif|EWET}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[tel]] * [[telzès]] * [[telzî]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|droet coplemint |fr= {{t+|fr|te}} / {{t+|es|t'}} |de= {{t+|de|dich}} |en= {{t+|en|you}} |nl= {{t+|nl|je}} |es= {{t+|es|te}} }} {{ratour|coplemint nén direk (si diferin do prumî) |de= {{t+|de|dir}} }} === {{H|PDjT|wa}} === {{~}} {{o&f-pr}} ''(nén spotchåve)'' #metou tot seu #* {{~|Ti}}, t' es malåde ! #metou dirî een [[divancete]]. #* C' est nén por {{~}} '''ti 3''' [prono] # prono d' [[atouwance]]: # metou tot seu (måhonteus). #* Ti, dji t' voe vni. Ti et mi, c' est deus. C' est ti ki m' l' as dit ! Ti freus çoula, ti ? #* Mareye, louke a {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(11), 1734}} #: {{r|ti, c' est ti, et mi c' est mi;}} :, u #: {{r|Si t' dis co "ti" a mi, mi, dji dirè "ti" a ti}} : riplacaedje d' ene sakî ki dit "ti", et k' vos, ça vs make. #* Si t' dis co "ti" a mi, dji dirè "ti" a ti; et dabôrd, c' est nén mi k' est ti; dji n' so nén ti dpus k' ti. {{s-rif|ADew}} # dins èn aduzoe (pus doûcineus). #* Edon, ti, valet, ki t' n' irès nén ? (ramexhné pa [[L. Remacle]]). #* Saiss k' il estént co k' i magnént, ti ! (ramexhné pa [[L. Remacle]]). # padrî ene divancete (måhonteus). #* Louke a ti ! C' est a ti a djouwer ! Il est pus foirt ki ti. #: {{r|c' est amon ti et [[t'-minme]]}} :. # padrî ene adrovire. #* C' est ti ki m' l' as dit ! #* Gn a k' ti po ndè fé des pareyes ! ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ti = ? | të = ? | ty = DEWJLec (1649) }} miersipepieuzmint el mape ey el notule [[A.L.W.]] 2.15. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[ti-minme]], [[t'-minme]] * [[twinne]] * [[twè]] * [[vos]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[ti-minme]] * [[oufti]] ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|a ti et a mi}} : dijhêye po des djins ki bevèt, cwand i tchôkèt leus veres. # {{r|da ti}} : da [[tinne]]. #* Rind m' ça; ci n' est nén da ti ! #: {{lang|fr|F. appartenir.}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{Lka-ra|twè}} === {{H|Prz-ap|wa}} === {{-spodiv3-|t}} {{-przwa-pl|ti|tes}} {{~}} {{o&f-prz}} # prezintoe d' apårtinance di l' atôtchî et d' l' atôtcheye, siervant dins l' [[atouwance]]. #* {{~|Ti}} fré m' a vnou trover. #* {{~|Ti}} sour m' a vnou trover. #* {{~|Ti}} fré a vnou ayir, {{~|ti}} sour eto. #* {{~|Ti}} gayet a stî potchî {{~|t' }}vatche. #* {{~|Èt }}pere aléve todi porminer avou {{~|t' }}båshele. #* {{~|Ti}} måjhon n' est nén co si bén rassonrêye. #* {{~|Ti}} ome n' est nén la? #* Fåtche {{~|ti}} avoenne divant k' i n' riplouve. #* C' est {{~|t' }}bea-fi k' a vnou ayir #* T' a t on fwait ene sacwè a {{~}} tiesse di mvé ? {{s-rif|DEWJLec|(2), 1649}} #* {{~|Èt}} metchansté, c' est a twè, voess, k' ele fwait do må. {{s-rif|JMat}} #* {{~|Èt}} keute sol tåve, {{~|èt}} pougn so t' boke, Ti fwais {{~|t' }}mouzon! {{s-rif|HVC}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ti / èt / t' = [!rif] }} Disfondowes: ti, ti-y (divant voyale), èt' / t', tu (divant cossoune), tu-n, t'-n (divant voyale); të (divant cossoune), të-n (divant voyale); it' (divant cossoune), èt' (divant cossoune), èt'-n (divant voyale), ta (femrin). ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[vosse]] * [[vo]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|ton}} {{o}}, {{t+|fr|ta}} {{f}} |en= {{t+|en|your}} |nl= {{t+|nl|je}} |de= {{t+|de|dein}} |es= {{t+|es|tu}} }} ebylf7x7vw4j2e4hproe6ht9mw6hwpf esse 0 29682 436755 431905 2026-09-20T08:05:42Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436755 wikitext text/x-wiki {{MR|-esse|èsse|sey}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|esse|sourd=la}} (sinse loyant li sudjet a l’ atribut) ; li {{bdjla|stare}} (« esse astampé») a dné les cognes di sacwants tins (« [[stî]] » / « [[stou]] » / « [[estou]] »; « [[esteut]] »; « [[esta]] »). Des ôtes cognes di codjowas vegnnut eto di sacwants codjowas laténs ; {{Lka}} « [[ere]] » ; « [[serè]] » ; « [[fourit]] ». ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɛs|jɛs}} {{2pr}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛs}} * {{Ric}} ==== {{H|viebe|wa}} ==== {{-codjow-|troke=5 | A = est | B = s(e) | C = soey | IP1s = so | IP3p = sont | IP3p.2 = sont | DIE1s = esteu / ere | PE = stî / stou / estou }} {{~}} {{av}} # loye li sudjet èn addjectif atribut. #* Dji {{~|so}} malåde, dji n’ sårè vni ovrer. # loye li sudjet on sustantif atribut. #* Nosse pere {{~|esteut}} botchî. # mostere li pôzucion d’ ene djin, d’ ene biesse, d’ ene sacwè. #* — Wice {{~|ess}} ? — Dji {{~|so}} sol plaece do Martchî, divant l’ cåbaret « Å ratind-tot ». #* Ele prinda s' coraedje a deus mwins et moussa dvins ene ptite måjhone åd divant di l' abataedje k' {{~|esteut}} la adon. {{s-rif|JVpa|(1896), p.50}} # {{vsc}} [[tchire]] divins ses faxhes. #* Po l' edoirmi, kéne mizere ! I fåt k' dji tchante tot l' hossant ; C' est mi ki rsaiwe les clicotes, Po l' rixhorbi cwand il {{~|a stou}}. {{s-rif|TBowp|''Ji d'véve ine dette â bon Diu'', 1886, p.16}} # {{vsc}} [[si passer]]. #* Çoula {{~|a stou}} si vite fwait ki les Boches dimanèt ståmusses. {{s-rif|JLdlb|1919, ake I, sinne XVIII, p.17}} # {{vcnd|di}} #* Et Djan aveut on mousmint d' poyaedjes di chamô, et on nålî d' cur åtoû d' ses rins; et si amagnî {{~|esteut des}} coks d' awousse et del såvadje låme. {{s-rif|NDef|ratournant [[w:Sint Matî|Sint Matî]] avou [[w:François Bailleux|François Bailleux]] et [[w:Auguste Hock|Auguste Hock]]; [[s:Évangile selon saint Mathieu SLLW 1862/II|lijhåve vaici]]}}  ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|[[c’ est]]}} #* Et sortot k' a Hesta, {{~|c' e-st}} on pô lon cori : I frè bén seur noere nute cwand dji pôrè rivni ! {{s-rif|BSLLW|oteur=AnDel|Bulletin de 1858, «Li galant de l'siervante», p.4}} #* I n' rotéve nén, {{~|c' esteut}} cori ! I s' endè fjheut vormint ene gloriole ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.59, ''So vôye po li scole'' (1936)}} # {{r|[[çoula a stî]]}} # {{r|[[est çki]]}} # {{r|[[esse di bon bos]]}}, {{r|[[esse di bon bwès]]}} # {{r|[[esse di påsse]]}} # {{r|[[esse al dicåce]]}} # {{r|[[esse e payis k’ i n’ î passe pont d’ tchår]]}} # {{r|[[esse foû waibes]]}} # {{r|[[esse come so on nûlea]]}} # {{r|[[esse do bos k’ on fwait les violes]]}} # {{r|[[î esse]]}} # {{r|[[k’ il est]]}} # {{r|ni pus esse a}}. #* Et, avou ses ptitès manires di femreye di doze ans, avou ses mwins et ses ouys co pus k’ avou ses dvizes, ele conte a si ptit camaeråde ki Rogneuse {{~|n’ est nén a}} trover el måjhone […]. {{s-rif|AXbg|1912, p.20}} ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[estance]] * [[resse#Walon 1|resse]] {{mse}} * [[estat]] ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[wizess]] (noûmot) * [[sawè-z-esse]] (noûmot) * [[esse djus]] ===== {{H|sinonimeye}} ===== [[sey]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Lka-or|sey}} {{Orto | èsse = CC1,E1, E2, E21, E34, S17, S24 | ièsse = C1,CC1,C13 (a « laudje »\,…),O92 | iesse = C9, [!d1900]s.n. ''[[:s:El Nivelwé|El Nivelwé]]'' | yèsse = C8,O4,O92 | esse = C9,S117,R10:2242,R13 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|loye li sudjet a l’ atribut |fr= {{t+|fr|être}} |en= to {{t+|en|be}} |nl= {{t+|nl|zijn}} |de= {{t+|de|sein}} |es= {{t+|es|ser}} |it= {{t+|es|essere}} |lb= {{t+|lb|sinn}} |ar= rén (sudjet ey atribut metous onk dirî l’ ôte : dji so binåjhe = mi binåjhe) |ary= rén (sudjet ey atribut metous onk dirî l’ ôte : dji so coibjhî = mi coibjhî) |zgh= {{t+|zgh|ⴳ|ral=g}} |ru= {{t+|ru|быть}} }} {{ratour|mostere li pôzucion |fr= {{t+|fr|être}}, {{t+|fr|se trouver}} |en= to {{t+|en|be}}, to {{t+|en|stay}} |nl= {{t+|nl|zijn}}, {{t+|nl|staan}} |de= {{t+|de|sein}}, {{t+|de|stehen}} |es= {{t+|es|estar}} |it= {{t+|es|essere}} |ar= rén (sudjet et coplemint : dji so la = mi la) |ary= rén (sudjet et coplemint : dji so la = mi la) }} {{ratour|esse di |fr= être {{t+|fr|composé}} de, {{t+|fr|consister}} en }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Etim?}} ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛs}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # lete latene [[S]], [[s]]. #* Al wåde di Diu, dji m’ va sayî, Avou traze royes ki n’ ont k’ ût pîs, On ptit rimea sins cou ni tiesse Wice k’ on ôrè les î, les {{~}} Fé ene ariole sins s’ kibouyî. {{s-rif|JCmp|« A l’ wåde di Diu (D’après le Rondeau de Voiture) », 1925, p.99}} # sacwè k’ a l’ cogne di cisse lete cial. #* El vweteure a fwait on {{~}} divant di s’ taper dins l’ meur. ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|fé des esses}} : [[zigzaguer]]. ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | èsse = E1 | ès′ = E1,E21,O2,O3 }} ogmg4ux0kyr95d50rix5xnnly59arvu todi 0 30852 436624 435825 2026-09-19T12:42:44Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436624 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Apl}} « [[tot]] » et l’ {{bdjla|diem}} (djoû). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|tɔ.di|tu.di|tɔ.dœ}} {{c2pr}}, {{O/OU}} ** {{pzc}} {{AFE|tɔ.di}} * {{Ric|to·di}} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # d’ ene [[manire]] ki n’ finixh [[måy]]. #* Dji vs voerè {{~}} voltî, vos l’ Walonreye. #* Vos l’ etindoz {{~}} tchîpler, soeye-t i l’ iver, soeye-t i, l’ esté. {{s|HSim}} #* E walon, « amour » ni rime nén avou « {{~}} ». {{s|CMas}} # [[mwints]] côps [[e-n erote]]. #* I vént {{~}} m’ taener po-z aveur on bik. # ki deure todi, adon k' on pinséve ki ça s' aveut djoké. #*Si efant est {{~}} al tete ? #*Li vint-cénkinme, vint-shijh, vint-set K' esteut '''todi''' li moes d' djulete, Il ouxhént prin Viene sins minti Sel bon Diu n' î euxhe nén aidî {{s-rif|[[w:Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne|Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]](1683)}} # mostere ki l’ deujhinme fråzlete est ene sipepieuse racsegne sol prumire, å mitan del deujhinme fråzlete. #* Si l’ moirt ni l’ abelit nén, i frè {{~}} on laid moirt. {{s|MoBa}} #* Å raesse, vos n' avoz k' 17 ans, å pus må, ci n' serè {{~}} ki l' måjhone di coreccion. {{s-rif|PHTmdg|1994, {{p.|18}}}} # pareymint, al fén del deujhinme fråzlete. #* Est çk’ il est moirt ? Dji n’ pinse nén, {{~}}. {{s|MoBa}} #*-Dji n’ a d’ keure, ci serè l’ paradis Si dj’ a l’ bouneur di vs plaire, {{~}}. {{s-rif|BSLLW|oteur=MLej|"Lu pauve ome èt l’amour"}} #* Dji n’ sai nén kî çk’ a spiyî ci cantea la ; c’ est nén mi, {{~}}. #* L’ estat d’ Israyel ni dveut nén egzister ; c’ est çou k’ ces djwifs wårdiveus la pinsèt, {{~}}. #* Dji n’ vos såreu dire s’ il årént l’ tins po vs aler copler, mins dimandez lzî {{~}} : c’ est l’ honteus ki l’ piede. {{s|LM}} # ''(après "c' est")'' [[ca]]. #* {{lang|wa-fel|Vos f'rez di tot vosse mîs po bin l'atîtoter ! C'èst todi l' dièrinne fèye qu'on l' pôrè gåy'loter.}} {{s|JVpr|(1897), "A l'pwète dès incurâbes" (avri 1878), p.54}} # [[mågré tot]]. #* Ele trova k' l' idêye esteut boune, Seulmint come i n' vineut personne, Djel båjha {{~}} po cmincî !… {{s-rif|JDcoh|1939, p.19, ''Èl basse vôye'' (1923)}} # [[tolminme]]. #* TONTON (rivnowe a leye). - Leyîz m' raveur, {{~}} ! MATROGNÅRD. - Vs åroz fwait ene bele hope, ouy ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XI, v. 231}} #* PENÊYE (a pårt, tot-z-intrant tot måva). – Çoula m’ gotéve e cour, k’ i rcwereut les båsheles ! Mins k’ waite a s’ sogne, {{~}}, ca sårè d’ mes noveles ! C’ est ki, s’ i n’ sait çou k’ c’ est ki l’ bordon d’ on ådneus, I gn a ene sakî voci ki rade lyi apudreut ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne VI, v. 859-862 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne V|lijhåve e Feller vaici]]}}  ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[mondju todi]]}} ! # {{r|c’ est ddja todi åk}} : c’ est mî k’ rén (po cwand k’ on-z rçût ene pitite sacwè mins k’ on ratind dpus). # {{r|li veye ki dmorrè todi|cat=es}} : li veye, après leu mopirt fizike, po des cis k’ iront e Paradis, po les [[monoteyisse]]s. # {{r|[[dispu todi et po todi]]}} ; {{r|[[dispoy todi et po todi]]}} # {{r|å rvey, todi}} : å rvey, po si djel rovyive totaleure (dijhêye d’ onk ki va ndaler, mins nén co do côp). {{Ode}} {{r|[[disk’ a]] !}} # {{r|[[C’ est todi les ptits k’ on spotche]]}} # {{r|[[C’ est todi les gros pexhons ki magnèt les ptits]]}} # {{r|[[C’ est todi l’ aiwe ki doime ki neye]]}} ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== * [[todi-evoye]] * [[todi come todi]] * [[disca todi]] * [[todieu]] * [[todisté]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=ki n' finixhrè måy| * [[advitam]] * [[ameternam]] }} {{Boesse|c=2|tite=mwints côps e-n erote| * [[tofer]] * [[djourmåy]] * [[toltins]] * [[tchaeke côp]] * [[todi-måy]] * [[todi-evoye]] * [[tofer-evoye]] * [[djour-et-djourmåy]] * [[djour-et-djamåy]] * [[sins låtche]] * [[sins ahote]] }} {{Boesse|c=2|ki deure todi, adon k' on pinséve ki ça s' aveut djoké| * [[co]] * [[co todi]] }} {{Boesse|c=2|tite=al fén del fråze, après ene racsegne sol prumire fråzlete| * [[dins tos les cas]] * [[e tos les cas]] * [[do moens]] * [[todi seur]] * {{Lka-si|do moens}}. }} ==== {{H|contråve}} ==== * [[måy]] * [[djamåy]] ==== {{H|rilomêye do mot}} ==== {{Tit}} * ''[[toudi|Toudi]]'' : no d’ ene rivuwe del Walonreye (e francès). * ''[[w:Å rvey, todi (tecses)|Å rvey todi]]'' (''A r'vwer toudis'') : live sol vicåreye da [[w:Pierre Faulx|Pierre Faulx]], avou di ses tecses. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | todi = C9,C13,E1,E177,E178,E184,E203,C1,R13,S0, DEWJLec (1670) | todis = ABLdma | toudi = C8,O3,O4,S117,SpO1 | toudis = O0,SpO1, [!vscr] JLvc }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ki n’ finixhrè måy |ar= {{t+|ar|دائمان}} = da'imân |ary= {{t+|ary|ديما|ral=dima}} |de= {{t+|de|immer}} |en= {{t+|en|always}} |es= {{t+|es|siempre}} |fr= {{t+|fr|toujours}} |lorg= {{t+|lorg|toudjous}} |nl = {{t+|nl|altijd}} }} {{ratour|al fén del fråze, après ene racsegne sol prumire fråzlete {{Lka-ra|do moens}} |en= {{t+|en|anyway}} |fr= {{t+|fr|en tous cas}}, {{t+|fr|du moins}}, {{t+|fr|assurément}}, {{t+|fr|en tout état de cause}}, {{t+|fr|au cas où}} }} q3nentvs84aiyy3hududg09airtexqp 436749 436624 2026-09-19T21:36:56Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436749 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Apl}} « [[tot]] » et l’ {{bdjla|diem}} (djoû). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|tɔ.di|tu.di|tɔ.dœ}} {{c2pr}}, {{O/OU}} ** {{pzc}} {{AFE|tɔ.di}} * {{Ric|to·di}} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # d’ ene [[manire]] ki n’ finixh [[måy]]. #* Dji vs voerè {{~}} voltî, vos l’ Walonreye. #* Vos l’ etindoz {{~}} tchîpler, soeye-t i l’ iver, soeye-t i, l’ esté. {{s|HSim}} #* E walon, « amour » ni rime nén avou « {{~}} ». {{s|CMas}} # [[mwints]] côps [[e-n erote]]. #* I vént {{~}} m’ taener po-z aveur on bik. # ki deure todi, adon k' on pinséve ki ça s' aveut djoké. #*Si efant est {{~}} al tete ? #*Li vint-cénkinme, vint-shijh, vint-set K' esteut '''todi''' li moes d' djulete, Il ouxhént prin Viene sins minti Sel bon Diu n' î euxhe nén aidî {{s-rif|[[w:Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne|Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne]](1683)}} # mostere ki l’ deujhinme fråzlete est ene sipepieuse racsegne sol prumire, å mitan del deujhinme fråzlete. #* Si l’ moirt ni l’ abelit nén, i frè {{~}} on laid moirt. {{s|MoBa}} #* Å raesse, vos n' avoz k' 17 ans, å pus må, ci n' serè {{~}} ki l' måjhone di coreccion. {{s-rif|PHTmdg|1994, {{p.|18}}}} # pareymint, al fén del deujhinme fråzlete. #* Est çk’ il est moirt ? Dji n’ pinse nén, {{~}}. {{s|MoBa}} #*-Dji n’ a d’ keure, ci serè l’ paradis Si dj’ a l’ bouneur di vs plaire, {{~}}. {{s-rif|BSLLW|oteur=MLej|"Lu pauve ome èt l’amour"}} #* Dji n’ sai nén kî çk’ a spiyî ci cantea la ; c’ est nén mi, {{~}}. #* L’ estat d’ Israyel ni dveut nén egzister ; c’ est çou k’ ces djwifs wårdiveus la pinsèt, {{~}}. #* Dji n’ vos såreu dire s’ il årént l’ tins po vs aler copler, mins dimandez lzî {{~}} : c’ est l’ honteus ki l’ piede. {{s|LM}} # ''(après "c' est")'' [[ca]]. #* {{lang|wa-fel|Vos f'rez di tot vosse mîs po bin l'atîtoter ! C'èst todi l' dièrinne fèye qu'on l' pôrè gåy'loter.}} {{s|JVpr|(1897), "A l'pwète dès incurâbes" (avri 1878), p.54}} # [[mågré tot]]. #* Ele trova k' l' idêye esteut boune, Seulmint come i n' vineut personne, Djel båjha {{~}} po cmincî !… {{s-rif|JDcoh|1939, p.19, ''Èl basse vôye'' (1923)}} # [[tolminme]]. #* Dis a t' pere k' i vegne, dji lyi xheyrè l' vinte, et il a bén fwait di nén vni al barke paski dji lyi årè xhiyî l' vinte, mins k' i vegne cwand i vout, dji lyi xheyrè {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(52), 1790}} #* TONTON (rivnowe a leye). - Leyîz m' raveur, {{~}} ! MATROGNÅRD. - Vs åroz fwait ene bele hope, ouy ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XI, v. 231}} #* PENÊYE (a pårt, tot-z-intrant tot måva). – Çoula m’ gotéve e cour, k’ i rcwereut les båsheles ! Mins k’ waite a s’ sogne, {{~}}, ca sårè d’ mes noveles ! C’ est ki, s’ i n’ sait çou k’ c’ est ki l’ bordon d’ on ådneus, I gn a ene sakî voci ki rade lyi apudreut ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne VI, v. 859-862 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne V|lijhåve e Feller vaici]]}}  ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[mondju todi]]}} ! # {{r|c’ est ddja todi åk}} : c’ est mî k’ rén (po cwand k’ on-z rçût ene pitite sacwè mins k’ on ratind dpus). # {{r|li veye ki dmorrè todi|cat=es}} : li veye, après leu mopirt fizike, po des cis k’ iront e Paradis, po les [[monoteyisse]]s. # {{r|[[dispu todi et po todi]]}} ; {{r|[[dispoy todi et po todi]]}} # {{r|å rvey, todi}} : å rvey, po si djel rovyive totaleure (dijhêye d’ onk ki va ndaler, mins nén co do côp). {{Ode}} {{r|[[disk’ a]] !}} # {{r|[[C’ est todi les ptits k’ on spotche]]}} # {{r|[[C’ est todi les gros pexhons ki magnèt les ptits]]}} # {{r|[[C’ est todi l’ aiwe ki doime ki neye]]}} ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== * [[todi-evoye]] * [[todi come todi]] * [[disca todi]] * [[todieu]] * [[todisté]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=ki n' finixhrè måy| * [[advitam]] * [[ameternam]] }} {{Boesse|c=2|tite=mwints côps e-n erote| * [[tofer]] * [[djourmåy]] * [[toltins]] * [[tchaeke côp]] * [[todi-måy]] * [[todi-evoye]] * [[tofer-evoye]] * [[djour-et-djourmåy]] * [[djour-et-djamåy]] * [[sins låtche]] * [[sins ahote]] }} {{Boesse|c=2|ki deure todi, adon k' on pinséve ki ça s' aveut djoké| * [[co]] * [[co todi]] }} {{Boesse|c=2|tite=al fén del fråze, après ene racsegne sol prumire fråzlete| * [[dins tos les cas]] * [[e tos les cas]] * [[do moens]] * [[todi seur]] * {{Lka-si|do moens}}. }} ==== {{H|contråve}} ==== * [[måy]] * [[djamåy]] ==== {{H|rilomêye do mot}} ==== {{Tit}} * ''[[toudi|Toudi]]'' : no d’ ene rivuwe del Walonreye (e francès). * ''[[w:Å rvey, todi (tecses)|Å rvey todi]]'' (''A r'vwer toudis'') : live sol vicåreye da [[w:Pierre Faulx|Pierre Faulx]], avou di ses tecses. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | todi = C9,C13,E1,E177,E178,E184,E203,C1,R13,S0, DEWJLec (1670) | todis = ABLdma | toudi = C8,O3,O4,S117,SpO1 | toudis = O0,SpO1, [!vscr] JLvc }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ki n’ finixhrè måy |ar= {{t+|ar|دائمان}} = da'imân |ary= {{t+|ary|ديما|ral=dima}} |de= {{t+|de|immer}} |en= {{t+|en|always}} |es= {{t+|es|siempre}} |fr= {{t+|fr|toujours}} |lorg= {{t+|lorg|toudjous}} |nl = {{t+|nl|altijd}} }} {{ratour|al fén del fråze, après ene racsegne sol prumire fråzlete {{Lka-ra|do moens}} |en= {{t+|en|anyway}} |fr= {{t+|fr|en tous cas}}, {{t+|fr|du moins}}, {{t+|fr|assurément}}, {{t+|fr|en tout état de cause}}, {{t+|fr|au cas où}} }} k74p7ru1vatjjrj6uio4ivnpqv3fhz1 rapoûlaedje 0 30916 436764 398638 2026-09-20T09:38:38Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436764 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{V|rapoûler}} {{caw|aedje|s|wa}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{o}} # raploû. #* Gn a yeu on fameus {{~}}, li 25 di måss 1995 a Tchålerwè, wice k' on-z a tertos decidé di rfonde li walon, mins cwand on-z a volou l' aduzer podbon, les waloneus ont groûlé. #* Les {{~s}} sont fwaits po fé cnoxhe ses idêyes, Et l' ci ki n' a nén les sinnes e-st èn ome sins agrès. {{s-rif|LLaginm|''Ås walons'', (1947), p. 117}} #* Nos nos avans rescontré a on {{~}} di macreas… {{s-rif|PHTchb|2021, {{p.|42}}}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[rabindlaedje]] * [[raploû]] * [[rashonnaedje]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|raploû |fr= {{t+|fr|rassemblement}}, {{t+|fr|réunion}} }} e8dr22n6pjbapiz9r65uzn2vzq03e81 ene sakî 0 31172 436721 434619 2026-09-19T17:48:13Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436721 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl}} «[[ene]]» + «[[sakî]]»; adon del minme tcherpinte ki l' {{p|insatgi|rm}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɔn.sa.'kiː|in.sa.'kiː|ɛn.sa.'kiː|ɔn.sa.'ki}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛn.sa.'kiː|odio=Wa-ene sakî.ogg|ling=wa}} === {{H|NDP|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # djin k' on n' sait kî k' c' est. #* Va djus d' la, dji croe ki dj' ô {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(36), 1770}} #* Å restorant, c' est des djins pus ki siervûles: {{~}} po prinde vosse paltot, ene ôte po-z atchôkî ene tcheyire dizo vosse cou, et des carimadjoyes, des mirlifitches et des houptatas {{s-rif|GBel}} #*S' i gn a {{~}} ki vént po m' rapexhî, dji m' neye {{s|LHsla}} #*Vos estoz {{~}} k' est foirt capåbe dins les lingaedjes {{s-rif|YPaq}} {{dal}} II. [definixhant prono] mi, dji (manire di djåzer d' lu-minme, sins aveur l' air di s' vanter). I n' djåze pus avou des sfwaits k' ene sakî (M. Lejoly). Dj' årans des rujhes, mins ene sakî n' a nén vnou å monde d' ouy paret (A. Maquet). Franwal: ahåyant po: "une personne que je connais bien, en l'occurrence moi-même". rl a: [[onk]], [[ome]], [[fô]], [[sot]]. # {{r|[[come ene sakî]]}} {{r|On n' va måy nole pårt, ene sakî}} dji n' va måy nole pårt, don, mi, dji n' rexhe nén foû di m' måjhone. ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[kéconk]], ene [[djin]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|djin k' on n' sait kî k' c' est |ar= {{t+|ar|أحد|ral='aHad|ar-fafl=أحَد}} |ary= {{t+|ary|شيواحد|ral=chiwahed}} |de= {{t+|de|jemand}} |en= {{t+|en|somebody}}, {{t+|en|someone}} (fråzes di djhaedje); {{t+|en|anybody}}, {{t+|en|anyone}} (fråzes di dmande) |es= {{t+|es|alguien}} |fr= {{t+|fr|quelqu’un}} |nl= {{t+|nl|iemand}} |rm= {{t+|rm|insatgi}} }} 43aabwvrrpl0uxifpf0c3cfo6ivuuml lu 0 31845 436691 429388 2026-09-19T16:11:24Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436691 wikitext text/x-wiki {{MR|Lu}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|sourd=la|*illúī}}, rifwait di « {{lang|la|[[illi]]}} » datif singulî do prezintoe d’ mostraedje « {{lang|la|[[ille]]}} ». {{Dat|1278|wa}} vî scrijha « lu ». ===={{H|prononçaedje}}==== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ly|li|lœ|lu|luː}}, {{miers|2|27}}. ** {{pzc}} {{AFE|lu}} * {{Ric}} ==== {{H|PDjT|wa}} ==== {{-PDj-ofpl|[[lu]]|[[leye]]|[[zels]] / [[yeusses]]|[[zeles]]}} {{~}} {{o}} # prono tonike do [[rwaitant]] metou tot seu, repetant li prono sudjet. #* {{~|Lu}}, i n’ î a måy sitî, mins leye, bén. #* Gn aveut {{~}} et céncwante-z ôtes. #* Mins vos n’ l’ årîz nén å fotbal, da, {{~}}. # prono tonike do [[rwaitant]] metou dirî ene [[adrovire]]. #* C’ est {{~}} ki l’ a dit # parey, metou dirî ene divancete. #* C’ est ene måjhone ki fwait sogne pår asteure ki l’ notaire est evoye, et Lorince avou {{~}} {{s-rif|JMW}} # prono tonike do [[rwaitant]] metou replaeçant li prono sudjet « [[i]] ». #* Pol comere, leye, ele dimoréve todi amon s’ mononke. {{~|Lu}} lyi a-st aprins a lére, a scrire et a conter, ene sacwè d’ råle, adon, e l’ Årdene, copuvite po ene feme {{s-rif|GLuc}} # prono tonike [[miroetrece]]. #* C’ est tchaeconk por {{~}}. # (metou al fén) prono tonike metou po rafoirci l' idêye d' [[agaçaedje]] ou d' [[plindaedje]]. #* Qu’aveût-i d’keûre dè solo èt des fleûrs, '''lu''' !… {{s|JMign|"Li Payîs des Sotês", 1926, p. 31}} ===== {{H|mots vijhéns}} ===== {{Pronos d' djins walons}} ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | lu = C8,G202 [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=89 p. 89],R10,R13 | lù = G202 p. 89 | li = C8,C74, S117,G202 p. 89 | lì = G202 p. 89 | loû = S117,G202 p. 89 | lou = S117,G202 p. 89 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|prono tonike do rwaitant metou tot seu |fr= {{t+|fr|lui}} |nl= {{t+|nl|hij}} ''(dit pus hôt)'' |en= {{t+|en|he}} ''(dit pus hôt)'' |zgh= {{t+|zgh|ⵏⵜⵜⴰ|ral=netta}} }} {{ratour|prono tonike do rwaitant après dvancete |fr= {{t+|fr|lui}} |nl= {{t+|nl|hem}} |en= {{t+|en|him}} }} {{ratour|prono miroetrece do rwaitant |fr= {{t+|fr|soi}} |en= {{t+|en|oneself}} |nl= {{t+|nl|sich}} |de= {{t+|de|sich}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Lka-et|li}} {{-spodiv-|lu|l’}} ===={{H|prononçaedje}}==== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{miers|2|33}} *** {{drC}} {{AFE|ly|lɛ|lí|lœ}} *** {{drV}} {{AFE|l|lɛ|llɛ|llœ}} ** {{pzc}} *** {{drC}} {{AFE|ly}} *** {{drV}} (ordinairmint) {{AFE|l}} / (rafoircixhanmint) {{AFE|lly}} * {{Ric}} ===={{H|prono d’ djin coplemint|wa}}==== {{~}} {{o&f-prn}} # prono droet coplemint do cåzant, del cåzante, metou dirî on viebe codjowé a l' atôtchî camaerådrece do cmandeu, ki finixh pa ene cossoune. #* Sogne {{~}} bén {{s-rif|G202|p. 105}} # parey, normåldimint al sipotcheye cogne, dirî voyale (ås troes djins do cmandeu). #* Aberwetez {{~|l’}} ! #* Alez ! Prindoz {{~|l’}} divins vos bresse et rasserez {{~|l’}} comifåt, insi ! #* Alans {{~|l’}} ricweri å cåbaret ! #* Poite {{~}} ti-minme. {{s-rif|DEWJLec|(21), 1742}} # sifwaitmint dirî voyale, ås troes djins do cmandeu, avou rafoircixhaedje (prononcî /lly/). #* Purdoz {{~}} ! Dji vos l' baye {{s-rif~|G202|p. 105}} #* Prind {{~}} ! Dji tel dene {{s-rif~|G202|p. 105}} #* Aschoûtez {{~}} ! C' est l' prononçaedje zero-cnoxheu. ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | lu = G202 [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=2&alw_page=105 p. 105], DEWJLec (1742) | lù = G202 p. 105 | le̊ = G202 p. 105 | lì = G202 p. 105 | lè = G202 p. 105 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|prono d’ djin coplemint metou padrî on cmandeu |fr= {{t+|fr|-le}} {{o}} / {{t+|fr|-la}} {{f}} |en= {{t+|en|him}} {{o}} / {{t+|en|her}} {{f}} / {{t+|en|it}} {{n}} |nl= {{t+|nl|hem}} {{o}} / {{t+|en|haar}} {{f}} / {{t+|en|het}} {{n}} }} == {{L|wa-fel}} == ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} {{AFE|ly}} === {{H|År|wa-fel}} === {{~}} {{o&f|wa-fel}} # {{o}} [[li]], [[el]]. #* {{~|Lu}} dêrin côp, vous n’ astîz nén la. # {{f}} [[li]], [[el]]. #* {{~|Lu}} vatche a fordjèté. ==== {{H|rilomêye do mot}} ==== Si voyale (u), c' est eto li [[w:spotchåve voyale|spotchåve voyale]] di tot l' payis. ==== {{H|sipårdaedje}} ==== * {{HA-Fel}} (omrin et femrin) * {{BA-Fel}} (omrin) === {{H|prono d' djin coplemint|wa-fel}} === {{~}} {{o}} & {{f}} # {{loyén|li|Prono d' djin coplemint}} / (divant l' viebe). #* Tu n' {{~}} vus pus ? #** Ti n' li vous pus ? / To n' el vous pus ? == {{L|fr}} == === {{H|PE|fr}} === {{-su-|ling=fr|o=lu|f=lue}} # [[lî]], [[léjhou]]. #*{{lang|fr|Je n'ai pas encore {{~}} votre livre.}} #**Dji n' a nén co lî vosse live. hitt4h3alnqpma1u0quxny81ex5srux esprit 0 31910 436762 428397 2026-09-20T09:28:57Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436762 wikitext text/x-wiki {{MR|espris}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Calc|esprit|fr|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛs.'pʀi}} * {{Ric|es.prit}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # manire di pinser et d’ adji. #* Il a-st on bel {{~}} d’ ekipe. #* Ci sont (sic) di ces hurlumôrblus Dont l’ {{~}} ravize les cocrês, Ki cwand l’ baromete est tote djus Pinsèt l' tins totafwait å bea : Lansberg måy n’ a stou si macrea ! {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} #* Il est vif et dispierté, S' a t i l' {{~}} k' on dziréve. {{s-rif|HFbl|Li kuré d'sain viçain, 1843}} #* A cwè sieve don d’ aveur beacôp d’ l’ Si si {{~}} la si maxhe a ene måle consyince ?... {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Mi grand-mére» p.70}} # moite djin ki vicreut dzo ene fôme d’ enerdjeye nén cnoxhowe. #* On dit k’ i gn a des {{~s}} dins cisse viye måjhon la. ==== {{H|ratourneure}} ==== # {{r|L’ ådje d’ esprit|cat=es}} : ådje k’ on dvént ene grande djin. {{Ode}} ådje di [[råjhon]]. ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[Esprit Sint]] * [[simpe d’ esprit]] * [[Sint Esprit]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | èsprit = C1,E1,E2,E21,E34,O4 | esprit = R10 }} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[Sint-Esprit]] g5lzvuuichgg0g8ch9qayj8iwxewfck adiercî 0 31997 436728 430995 2026-09-19T18:21:31Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436728 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|dīrectus|sourd=la|direk}}, pa l' voye do {{p|adirectiare|la}}, {{bet|a|v|wa}} et {{caw|î|v|wa|r=1}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|a.djɛʀ.'siː|a.ʤɛʀ.'siː|a.djɛʀ.'si|a.dɛʀ.'siː|a.deʀ.'siː|a.di:ʀ.'sɛ|a.de:ʀ.'se}} ** {{pzc}} {{AFE|a.djɛʀ.'siː}} * {{Ric|a·dier·cî}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=2|A=adierç|B=adiercey|comes=choircî}} # {{vc}} [[reyussi]]. #* Ele sav bén {{~}} s’ marinde. {{s|MoBa}} #* On monde di mouweas ni pôreut {{~}} grand tchoi, mins i freut todi seur moens d’ måcules ki l’ nosse. {{s-rif|AXbm|1905, p.13}} #* Dji vs rimercixh tchaeke feye k' dj' '''adierceye''' ene sacwè. {{s-rif|JBidj|1957}} # rinde meyeu. #* Asteure, çou k' gn a d' pus drole, Po-z {{~}} l' friyole, Si mwaisse lyi vôreut bénTchôkî ene ôte so les rins. {{s-rif|JDcoh|1939, p.125, ''Li bêté n’ fait nin rîre…'' (1899)}} # {{vc}} [[permete]] k' ene sacwè advegne {{?}}. #* Vinoz cial a hopeas, Mes oûs sont tos noveas. Riskez ene pitite pîce ; Si l' hazård l' {{~|adierceye}}, Vos magnroz po vs rinde del foice. {{s-rif|JDcoh|1939, p.132, ''Treûs-oûs po ‘ne pèce !'' (1906)}} # {{vsc}} bén tourner, si passe come i nos l' shonne. #* T' as tant halcoté ki ti n' såreus dire ké côp k' {{~|a adiercî}}. {{s-rif|DEWJLec|(43), 1778}} # {{vsc}} [[ariver]] come il aveut stî dit. #* {{lang|wa-vsis|Et v'na d'morer d'vins ine veye nommèie Nazareth; po qu' çou qui l' prophéte avout dit '''fouhe agercî''': « I serèt loumé Nazârèen. »}} {{s|NDef|ratournant [[w:Sint Matî|Sint Matî]] avou [[w:François Bailleux|François Bailleux]] et [[w:Auguste Hock|Auguste Hock]]; [[s:Évangile selon saint Mathieu SLLW 1862/II|lijhåve vaici]]}}  ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[adiercî s’ côp]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[adierça]], [[adierçaedje]] * [[adierceu]] * [[adiece]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[reyussi]] ==== {{H|contråve}} ==== * [[fé berwete]], [[tourner e bråwe]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | addiersy = DEWJLec (1778) | {{=fon|adḗrcer|adércer}} = E145 | adércer = E165 | adèrcî = O3 | adércî = E212b | adérci = E212 | adiercî = C9a, E89, R10,R13 | adièrci = C9 | adièrcî = C9, E1,E34, O0 | adiersi = E203 | adièrsi = C8 | adiersî = E177a,E184 | adîrcè = S0 | adjèrcî = E1,E34  }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|reyussi |fr= {{t+|fr|réussir}}, {{t+|fr|exécuter}} avec succès, {{t+|fr|réaliser}} }} {{ratour|ariver sorlon çou k' aveut stî dit |fr= {{t+|fr|s'accomplir}}, {{t+|fr|se réaliser}} }} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-î|adierc}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # k' a stî kidjeté comifåt. #* Les dmeyès brikes, bén {{~|adierceyes}},Aplovént téles ki des gurzeasSol cabu do måssî copere. {{s-rif|JVri|”Vîx Lîge” (1901), p.79-80, “Li p’tit Pît’lé”}} # esse li sudjet d' ene sacwè. #* Pôve Meliye, va ! Come vo-vs-la co ene feye {{~|adierceye}} ! {{s-rif|HSim| « Li Neûre Poye » 1889, (eplaidaedje da Jean Haust di 1936), p.93}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| | fr = {{t+|fr|visé}} }} olpe8qz8ekoucuakydsuclhbjtnlo0m coutea 0 32105 436674 427122 2026-09-19T15:14:28Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436674 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|cutellus|sourd=la}} {{m-s}}, lu-minme rapitixha di {{p|cutter|la}} {{m-s}}. Pal voye do {{p|coutel|fro}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ku.'tja|ku.'ʧa|ku.'tɛː|kuː.'tɛː|ku.'te|kuː.'tæː}} {{BS|ea}} ** {{pzc}} {{AFE|}} ** {{pzc}} {{AFE|ku.'tja|odio=Wa-rôzî fel-rôⁿzî.oga|ling=wa}} * {{Ric|cou·tea}} <gallery> 4Messer (fcm).png LeThiers.jpg Damascus Bowie.jpg|Coutea et s' wayime </gallery> === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{ust|wa}} usteye po côper, avou ene lame et on mantche. # {{åre|wa}} … ki pout divni ene [[åre]] po [[kernaxhî]]. #* I s' ont batou sol pavêye et i s' ont-st axhoré a côps d' {{~}} {{s|R10}} #* Tchén, ti sayrès di m' {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(14), 1735}} # {{plante|wa}} sôre di [[cladjot]], {{sla|Iris pseudacorus}} # {{cins|wa}} [[coûte]] (pice del tcherowe). # [[plome]] del cawe d' on cok. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[li Bon Diu si åme et l' diåle ses oxheas po fé des ptits mantches di coutea]]}} # {{r|vinde pol coutea}} : pol mangonreye. # {{r|frut å coutea}} : k' on pout prezinter a tåve # {{r|[[peler l’ vinte avou on coutea d' bwès]]}} (peler, soyî ene sakî) # {{r|[[on n’ candje nén s' coutea po ene lambozete]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[coutlî]], [[coutelreye]] * [[coutler]] * [[coûte]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[coutea a deus mwins]] : taeyant usteye a deus pougnêyes ki sieve a poli l' bwès ki les tchårlîs eployèt.  * [[coutea d’ botchî]] : grand {{np2}} po cotaeyî l' [[tchå]] * [[coutea d’ potche]], [[coutea d' coujhene]] * [[coutea d’ mer]], [[coutea d' aiwe]], [[coutea d' djårdén]] : sôres di [[cladjot]]s * [[coutea gama]] : sistinme di broûlaedje d' on nocrê pa des rais gama ==== {{H|dizotrins mots}} ==== * (sôres) : [[canif]], [[pougnård]], [[peloe]] * (vî, ki n' côpe pus bén) : [[lambozete]], [[amedroûle]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | coutai = E177a:Coûtai\,_Coutia (sins tchapea dins les egzimpes) | coûtai = E89:Coûtai_a_deu_main (a ''coûtai a deu main''),E177a:Coûtai\,_Coutia,E212 | coutay = DEWJLec (1735) | {{=fon|?|coûtê}} = S38 | coutê = S109,S117 | coûtê = E1, S0,S44 | coutea = R10,R13 | coutia = C1,C8,C13, E177a:Coûtai\,_Coutia, O0,O4,O92 | koûtai = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|usteye po côper |fr= {{t+|fr|couteau}} |en= {{t+|en|knife}} |nl= {{t+|nl|mes}} |de= {{t+|de|Messer}} |es= {{t+|es|cuchillo}} |ary= {{t+|ary|موس|ral=mos}}, {{t+|ary|صكين|ral=skin|ar-fafl=صْكين}}, {{t+|ary|جنوي|ral=jenwi|ar-fafl=جنْوي}} ''(coutea d' botchî)'', {{t+|ary|خنخة|ral=khenja|ar-fafl=خنْخة}} ''(grand, cron å dbout)'' |zgh= {{t+|zgh|ⵎⵓⵙ|ral=mos}} {{o}}; {{t+|zgh|ⵜⴰⵊⴰⵏⵡⵉⵜ|ral=tejenwit}} {{f}} ''(grand)'' }} === {{H|waitîz eto}} === {{wp|coutea}} tupdtl3s3h3n2c2c8picmtidp271ytp don 0 32229 436713 435984 2026-09-19T17:30:11Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436713 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa|1}}=== {{Bdj|tum|sourd=la}} (adon, ça fwait ki). ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|dɔ̃|dɔ|dã}} ** {{pzc}} {{AFE|dɔ̃}} * {{Ric}} ==== {{H|adviebe|wa}} ==== # {{arin}} po côper l' fråze ey [[arinner]] li ci (cene) k' on cåze avou. ## po lyi dmander d' responde. ##* Vos nel frîz nén, {{~}}, vos ! ##* Ki vouss aveur, {{~}}, mvé ? {{s-rif|DEWJLec|(33), 1763}} ##* RIDANT. – Marians les ! Madame MENCHEUR. (tote foû d’ leye) – Insi tot tchôd, tot roed ? Et Kinåve, {{~}} ? {{s-rif|HSnp|1889, p.103}} ##* Mins djhoz, {{~}} vos, ké novele {{~}} avou l' docteur ? {{s-rif|JLpml|1928, ake II, sinne I, p.20}} ##* Vola on gros cwårt d' eure ki vs rawåde al tåve, ki fjhoz vs cial {{~}} ? {{s-rif|JMvm|(1933), p.34}} ##* Fligote a migote, il a mindjî ses ptitès spågnes ramassêyes e gretant : les djournêyes n' estént nén feles et ça cosse, {{~}}, po-z aclever cénk efants. {{s-rif|PMca|1932, ''Les cougnous dèl boune cinsrèsse'', lijhåve e Feller [[s:Les cougnous dèl boune cinsrèsse|vaici]]}} ##* (tot djåzant d' on calin) Mins kî çk' a tchî on stron parey et ki n' l' a nén rascovrou, {{~}} ? {{s-rif|JLah}} ##* Ti sais bén comint çki ça va, don! Po cmincî, c' est totès fricassêyes di mouzons {{s|LHsla}} ## po lyi dmander di s' rissovni. ##* Savoz bén, {{~}}, ci sôre di djin la ki vlèt-z esse pus catolikes ki l' påpe {{s|LM}} ## po lyi dmander d' constater. ##* Nos l’ savans bén ; mins Kinåve {{~}} lu, vosse papa, on l’ a todi dit sins rprotche … {{s-rif|HSbb|1886, p.15}} ##* Loukîz {{~}} l' laid houpieus pîmåye, Téns t' croufieus, t' årès l' air pus spès ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Bin v’la st-on râre èdon surmint"}} ##* Ké merviyeus tåvlea ! Et l' concert, {{~}}, mes djins : Fåbites, pénsons, lignroûs, respounés dvins les håyes, Tchantént l' amour, l' aweure, li loumire, li doûce påye. {{s-rif|JDcoh|1939, p.28, ''Porminåde d'osté'' (1937)}} ##* « I vos fåt bén schoûter çk’ on vos va dire, {{~}} ! » , aveut dit s’ popa. Et nosse Djilbert s' î a bén dvou fé. {{s-rif|JDsp|2011, [[s:Jèrminne|mwaisse modele so Wikisourd]]}} [[File:Annie Lengelé 11.ogg]] ''(Léjhou pa [[w:Annie Lengelé|Annie Lengelé]], fevrî 2026)'' ##* I nd aveut d' keure, {{~}}, lu, k' ele lyi racontaxhe so les diåles et les nûtons, et les deus macrales Magrite et Zabele {{s|LM}} ##* Mins, c' est nén possibe, {{~}}, Sint Pire {{s-rif|LBai}} ## po dire k' on est d' acoird avou lu (leye). ##* Bén awè, {{~}}, ki l' martchî des efants, et des grandès djins ossu, pout siervi d' djéndjole ås måhonteus {{s-rif|JLah}} ## po lyî mostrer si admiråcion. ##* LÅRGOSSE (tot-z intrant). – K’ e-st i gåy {{~}}, l’ pindård ! (tot l’ kischoyant.) – Hê la ! ass fwait t’ sokete ? {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne XIV, v. 944 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne XIV|lijhåve e Feller vaici]]}} ##* DJÔZEF. (prezintant ene rôze) - Dji vs apoite ene glwere di Dîdjon ouy, c' est ene tchoezeye. MELIYE (prindant l' fleur). - Coleur crinme (elle ode) et k' ode boune, {{~}} ! {{s-rif|JLdlb|1919, ake I, sinne II, p.3}}   # replaece… ## …on moumint nén defini, dins l' avni, {{d-rat}} [[did ci a don]], [[did ci don]], [[disk' a don]]. ##* Louwiza si doet rpoizer did ci {{~}} {{s-rif|FBar}} ## …on moumint nén defini, dins l' passé, {{d-rat}} [[dispu don]]. ## mostere ene plaece nén defineye, å lon, {{d-rat}} [[inte ci et don]]. ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[edon]], [[endon]] * [[adon]], [[adonpwis]] * [[did ci a don]], [[did ci don]], [[terchedon]], [[disk' a don]] * [[donci donla]] * [[inte ci et don]] ===== {{H|sinonimeye}} ===== * (come arinnoe) [[ô]], [[saiss]], [[taiss]], [[edon]], [[endon]] * [[tolminme]], [[cwand minme]], [[alôrse]], [[dabôrd]] ===== {{H|FA}}===== Li francès «[[donc]]», al tiesse di fråze, ni respond todi nén ås uzaedjes di "don" e walon. Mins on-z etind sovint, asteure, metou al tiesse d' ene fråze, li francijha «[[donk]]». ===== {{H|ortografeyes}}===== {{Orto|croejh=Adv | dô = E34 | don = C1,C8,C9, E1,E21,E34,E212, O0,O3,O90, R10:21817,R13 | donc = E21 | non = E1 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|dins èn arinnoe |fr= {{t+|fr|n'est-ce pas}}, {{t+|fr|donc}}, {{t+|fr|voyons}}, {{t+|fr|alors}} }} {{ratour|moumint nén defini, dins l' avni |fr= {{t+|fr|là}} |en= {{t+|en|then}} |ary= [[lhih]] {{=ral}} [[لهيه]] }} {{ratour|moumint nén defini, dins l' passé |fr= {{t+|fr|lors}} |en= {{t+|en|then}} }} === {{H|mot-fråze|wa}} === {{~}} {{n-c}} # mostere li sorprijhe. #* MATROGNÅRD. - No di no ! C' est çoula ! TÅTÎ (foû d' lu). - Ay ! {{~|Don}} ! TONTON (tote pierdowe). - Ouy ! TÅTÎ. - A ! {{~|Don}} ! Tåtî et Tonton toumèt d' påmwezon tchaekene so ene tcheyire). {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XI, v. 222-223}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|donc}}, {{t+|fr|ça alors}} }} ==={{H|etimolodjeye|wa|2}}=== {{Sv|diner}} ==== {{H|sustantif|en}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # cwårs ou sacwè k' on dene a ene djin etrindjire. #* Les signeurs fijhént des {{~s}} ås abeyes po s' fé pardoner leus petchîs. ===== {{H|parintaedje}} ===== {{Lka-pa|diner}} ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[don come dene]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[dinêye]], [[dinåcion]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|don}} |en= {{t+|en|gift}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|3}} === {{Bdj|dominus|sourd=la|signeur}}, ki dene e-n {{p|don|es}}. === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{o}} {{n-c}} # tite diné a des omes d' eglijhes ou des hôtès djins espagnoles. #* L' oteur ki n' s' a nén fwait cnoxhe, et c' est damadje, nos raconte dabôrd les dipiste des docteurs et d' leu coledje la k' ci-cial a rçû èn etrindjir, {{~}} Carlos Sénac di Lile d' Aragon, docteur di l' Université d' Alcala, et vraiye fleur di charlatan. {{s-rif|JMwpl|(1938), p.25}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|don}} |es= {{t+|es|don}} }} == {{L|fr}} == === {{H|sustantif|fr}} === {{-su-|ling=fr}} {{~}} {{o}} # {{fr=wa}} cwårs ou sacwè k' on dene a ene djin etrindjire. 2qfm3ckrctyqey3dje28ym45hulrzgs ci 0 32387 436685 435831 2026-09-19T15:45:18Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436685 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdjga}} « se » {{m-s}}, pal voye do {{bdjpala|ecce}} (vocial) {{e?}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|si|sœ}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|si}} * {{Ric|ci}} ==== {{H|adviebe|wa}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # mostere ene sacwè, ene sakî k’ est tot près, l’ adviebe estant metou dirî on viebe. #* Dji n’ vos vou pus vey {{~}}. #* Passez foû d' {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(19), 1738}} #* PENÊYE (a pårt, tot måva, tot vnant so li dvant dèl sinne). - Torade, on voerè {{~}} ene kimelêye håsplêye ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne VIII, v. 888 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne V|lijhåve e Feller vaici]]}} #* {{~|Ci}}, vla on diåle avou s’ trimouye et s’ gueuye å lådje. {{s|LSom}} # minme djeu, dirî ene divancete. #* Si t’ es did {{~}}, cåze come ciddé. #* Vinoz par {{~}}. #* Gåre-tchampete, leyîz l’ vini {{~}} por lu responde. {{s|PJD}} # dirî on sustantif, mostere ene sacwè, ene djin k’ est toprès, shuvant l’ no et onk des prezintoes d’ mostraedje [[ci]], [[cisse]], [[cist]], [[èç]], [[èç-n]]. ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[rici]] ===== {{H|contråve}} ===== * [[la]] ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[cist…ci]] * [[droci]], [[roci]], [[voci]], [[ciddé]] / [[cidlé]], [[vaici]], [[toci]] ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|k’ est la k’ on-z est, dirî on viebe u ene divancete {{Lka-ra|cial}} |fr= {{t+|fr|ici}} |}} {{ratour|drî on sustantif ; {{Lka-ra|cist…ci}} |fr= {{t+|fr|-ci}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdjla|ecce iste}} ; {{FEW|4|820}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|si|sy|sɛ|sœ}} ; {{miers|2|56}}. ** {{pzc}} *** {{dC}} {{AFE|si}} *** {{dV}} {{AFE|sij}} * {{Ric}} ==== {{H|prezintoe d’ mostraedje|wa}} ==== {{-przwa-|[[ci]] / [[cist]] // [[èç]] / [[èç-n]] // [[ç’]] / [[ç-t]] / [[ç-n]]|[[ces]]|[[ci]] / [[cisse]] / [[ciste]] // [[èç]] / [[èç-n]] // [[ç’]] / [[ç-t]] / [[ç-n]]|[[ces]]}} {{~}} {{o&f-prz}} # ''(Lidje et avår la)'' pacô metou tot seu. #* Li ci ki dmeure avou s’ feme, c’ est l’ ome ki l’ a maryî ; li camaeråde da {{~}} ome, ki s’ tént djondant d’ lu et k’ el schoûte, est tot contin d’ l’ ôre. {{s|SDjratJML}} #* On semreut on boket di rgon a {{~|ces}} djoûs et on nd åreut, la. {{s|LRswg}} # ''(tot ôte pårt li l’ grand payis d’ Lidje)'' todi metou avou èn adviebe (ci, la, cial, vola…) dirî l’ sustantif prezinté ; cist adviebe la n’ est nén raloyî å no di dvant (come c’ est l’ uzance e francès). #* {{~|Ci}} ome {{~|la}}, c’ est m’ pa. #* {{~|Cist}} ome {{~|la}}, c’ est Derik des Hôts Tchamps. #* {{~|Èç}} gamén {{~|la}} n’ aschoûte nén. #* {{~|Èç}} côp {{~|ci}}, on sint k’ on va serer l’ botike ; On va rade clawer l’ ouxh sol dierin des daleus. {{s|JBeau}} #* {{~|Ci}} cmere {{~|la}}, c’ est m’ feme. #* {{~|Cisse}} tombe {{~|vola}}, c’ est co l’ cene d’ on mononke-tåye. #* Dji n’ sai djouwer di {{~}} instrumint ci. #* {{~|Èç-n}} ome ci, dji n’ vôreu nén toumer avou lu å cåbaret, ca c’ est on fel pinteu. #* {{~|Èç}} côp ci, c’ est fwait : les Djeus Olimpikes sont bén finis. {{s|JGof}} #* Pask’ amon {{~|ces}} djins {{~|la}}, monsieu, on n’ eva nén, monsieu. {{s|PhAn|ratournant [[w:Jacques Brel|Jacques Brel]]}} #* I n’ esteut nén la d’ {{~|ces}} djoûs {{~|ci}}. ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[li ci ki]] / [[el ci ki]] (pronos d’ mostraedje) ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|prezintoe d’ mostraedje omrin singulî, avou l’ adviebe « ci », « cial », « vola » |fr= {{t+|fr|ce}}…-ci, {{t+|fr|cet}}…-ci ''(divant voyale)'' |en= {{t+|en|this}} |nl= {{t+|nl|deze}} {{o}}, {{t+|nl|dit}} {{n}} |de= {{t+|de|dieser}} {{o}}, {{t+|de|dieses}} {{n}} |es= {{t+|es|este}} |ar= {{t+|ar|هذا|ral=hadha|ar-fafl=هَذا}} ; |ary= {{t+|ary|هد|ral=hed}} }} {{ratour|prezintoe d’ mostraedje omrin singulî, avou l’ adviebe « la » ; po les cognes femrinnes, {{Lka-ra|cisse}} |fr= {{t+|fr|ce}}…-là |en= {{t+|en|that}} |nl= {{t+|nl|die}} {{o}}, {{t+|nl|dat}} {{n}} |de= {{t+|de|jener}} {{o}}, {{t+|de|jenes}} {{n}} |es= {{t+|es|aquello}} |ar= {{t+|ar|ذلك|ral=dhalika|ar-fafl=ذَلِكَ}} |ary= {{t+|ary|هدك|ral=hdek|ar-fafl=هْدك}}, {{t+|ary|دك|ral=dek}} ''(Doukkala)'' }} {{ratour|prezintoe d’ mostraedje femrin singulî, avou l’ adviebe « ci », « cial », « vola » {{Lka-ra|cisse}} |fr= {{t+|fr|cette}}…-ci }} {{ratour|prezintoe d’ mostraedje femrin singulî, avou l’ adviebe « la » {{Lka-ra|cisse}} |fr= {{t+|fr|cette}}…-là }} === {{H|etimolodjeye|wa|3}} === {{Bdjla|ecce ille}} ; {{FEW|4|552}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|si|sy|sɛ|sœ}} ; {{miers|2|62}}. ** {{pzc}} {{AFE|si}} * {{Ric}} ==== {{H|prono d’ mostraedje|wa}} ==== {{-pdjwa-|[[ci]] / [[èç]]|[[çu]] / [[ç’]]|[[c’]] / [[ç’]]}} {{~}} {{n}} # nén definixhant prono sudjet, codjowé a môde di [[rwaitant]] (3inme djin do [[singulî]]), metou divant l’ viebe « [[esse]] », divant ene cossoune. #* {{~|Ci}} n’ est nén Mouze et les vås. #* {{~|C’}} esteut l’ djoû d’ mes trinte ans. #* Ni vos alez todi nén edjaler tote li matinêye, paski {{~|ç’}} n’ est nén les poennes. #* (Totes ces plaeces la, Almagne, Espagne, Perou), {{~|èç}} n’ est nén co Framriye. {{s|JDuf}} #* Serè {{~|ç’}} on valet ou ene båshele  ? #* Dj’ a-st oyou on teribe boerlêymint ; esteut {{~|çu}} ene djin u ene biesse ? #* C’ est seur des {{~s}} ki vnèt heyî. C’ e-st ouy li djoû, edon, matante ?{{s-rif|HSim| « Li Neûre Poye » 1889, (eplaidaedje da Jean Haust di 1936), p.57}} ===== {{H|mots vijhéns}} ===== * [[ça]] ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour |fr= {{t+|fr|ce}} |en= {{t+|en|it}} |nl= {{t+|nl|het}}, {{t+|nl|dat}} |de= {{t+|de|es}}, {{t+|de|das}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|4}} === {{Bdjla|ecce iste}} ; {{FEW|4|820}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|si|siː|se|sɛ̃|sẽ|sja}} ; {{miers|2|59}}. ** {{pzc}} {{AFE|si}} * {{Ric}} ==== {{H|Prono d’ mostraedje|wa}} ==== {{przwa|[[ci]]|[[cis]]|[[cisse]] / [[cene]]|[[cisses]] / [[cenes]]}} {{~}} {{o}} # (å pus sovint, avou èn årtike) {{Lka}} « [[li ci]] ». # sins årtike (dins les spots, les vîs scrijhaedjes et les powezeyes do Payis d’ Lidje). #* {{~|Ci}} k’ î vout aler, k’ el deye ! #* Dji m’ a trové buk a buk avou {{~|cisse}} di mon l’ mayeur. ===== {{H|notule d’ uzaedje}} ===== Dins li scrît walon, l’ uzaedje li pus corant e 20inme sieke esteut avou èn årtike (li, el, les, des). On n’ troveut pus des siervaedjes sins l’ årtike ki dins l’ [[w:Grand Payis d' Lidje|Grand Payis d’ Lidje]]. ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour| li djin k’ on ndè cåze {{Lka-ra|li ci}} |fr= {{t+|fr|celui}} }} ===== {{H|omofoneye}} ===== * (''possibe'') {{AFE|si}} [[si]] == {{L|wa-vsis}} == === {{H|Su|wa}} === {{~}} {{o}} # [[cir]]. == {{L|fr}} == === {{H|adviebe|fr}} === {{~}} {{n-c|fr}} # ''(metou dirî on sustantif, prezinté pa {{lang|fr|[[ce]]}}, {{lang|fr|[[cet]]}}, {{lang|fr|[[cette]]}}, et raloyî pa ene loyeure)'' : [[ci]], [[cial]], [[vola]] (metou dirî l’ no, sins loyeure). #* {{lang|fr|Ce village {{~}} est plus dynamique que l’autre.}} #*: Ci viyaedje ci (cial, vola) est pus rmouwant k’ l’ ôte. #* {{lang|fr|Que cette femme {{~}} prenne l’enfant.}} #*: Ki cisse comere cial (ci, vole) prinde l’ efant. bgcgk3lsm3l5ml74rakr0gbhyt33olp mivé 0 32462 436616 415342 2026-09-19T12:14:53Z Scribus electronicus 3672 436616 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-|[[mivé]]|[[mvé]]}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl}} «[[mi]]» + «[[vé]]»; racourti d' ene fråze di siermint des pôvès djins: "djel djeure so m' vé". === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|mive|myve|mivɛ}} ** {{pzc}} {{AFE|mi.'ve}} * {{Ric|mi.vé}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-suwa-é4|miv}} {{~}} {{o}} # [[ome]]. #* Lai fé les omes di syince; C' est des {{~|mvés}} k' è sepnut lon {{s-rif|CWer}} # [[ome]], veyou pitieuzmint. #* Ele tape, li {{~|mvêye}}, sol feu a l' aisse Tot on paket di setchès djniesses {{s-rif|PJD}} #* Mins l' sôlêye est on xhalé {{~|mvé}}; I bambeye et rote dissu cresse {{s-rif|CWer}} # {{d-rats}} "pôve mivé", "pôve laid mvé" : pôve ome. #* Tot saizi, l' {{~}} tronne come on tchén ki tcheye {{s-rif|FQui}} #* On må-tcheyou a feme et on tchén al laxhe: deus pôves {{~s}} {{s-rif|ALal}} #* C' est l' pôve {{~}} k' atrape lu scoriadje {{s-rif|Claude Wilmotte}} # {{d-rats}} "drole di mvé", "pelé mvé" : drole di djin #* (cåzant do Diåle) Et c' est didins nosse coir Ki ç' pelé {{~|mvé}} la dmeure! {{s-rif|CWer}} # {{arin}} [[ti]], [[twè]]. #* Tinoz, {{~}}. #* Tén, {{~}}, kî vola ! #* Iy, {{~}}, cwè çki t' as fwait la ! ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[fô mvé]]}} # {{r|[[gueuye di mvé]]}} # {{r|[[laid mvé]]}} ## {{r|[[pôve laid mvé]]}} # {{r|[[tiesse di mvé]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (tos les uzaedjes) : [[micoye]], [[micawe]], [[mivedje]] * (drole di djin) : [[aniver]], [[halcotî]], [[zigomår]], [[zik]]. * (arinnoe) : [[valet]], [[blanc]], [[pelot]], l' [[ome]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | mèvét / m'vé = E165 | mi vét / m' vét = E1 a "vét" | mivé / mvé = R10;R13 | muvé / mvé = S117 | m(i)vét = C1, C106 | m(i)vèt = C1  | mè vét = E200 a "vét" | mivé = C9  | mè vét = E200 a "vét" | mivé = C9  }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|fé on prumî côp po vey cwè |fr= {{t+|fr|essayer}}, {{t+|fr|tenter}} |en= to {{t+|en|try}} |nl= {{t+|nl|proberen}} |ary= {{t+|ary|خرّب|ral=jerreb}} }} {{ratour|mete pol prumî côp (on mousmint) po vey s' i va. |fr= {{t+|fr|essayer}} |ary= {{t+|ary|قيّص|ral=qeyyeç}} }} {{ratour|boere, magnî on pô d' ene sacwè po vey si c' est bon. |fr= {{t+|fr|goûter}}, {{t+|fr|déguster}} |ary= {{t+|ary|دقّ|ral=deqq}} }} {{ratour|fé edurer ene sacwè d' må |fr= {{t+|fr|tâter}} de }} 8pzskb1r61opf10e81ic106loauh5fh vouss 0 36377 436672 431399 2026-09-19T15:09:22Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436672 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{BdjV|B|vou|voleur}}, {{caw|ss|c|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|vus|vys}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|vus}} * {{Ric}} === {{H|Co|wa}} === {{-IP2s?-|vous|vouss}} {{~}} # {{IP2s?}} «[[voleur]]». #* {{~|Vouss}} ene fadêye avou do poeret dsu ? #* Taiss tu, si dj' aveu savou ki çoula ouxhe arivé insi, dji n' l' ouxhe nén fwait, taiss tu, ki {{~}} plorer, dji n' ti lairè djamåy. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* Adon po m' consoler, li pôve Djôzef mi djha : Prind tes clics et tes clacs. Mins dji lyi responda : - Ki {{~}} ki dj' pregne asteure, elle esteut télmint nawe Ki dj' n' a pus rén a mete, dji ravize sint Måcrawe. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.48}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 22 Adon po.wav]] #* Li frumele do bleu-bijhe a des djonnes : endè {{~}} ene bele cope ? {{s-rif|HSbb|1886, p.31}} #*{{~|Vouss}}?, {{~}}? dit-st i l' grand Gabriyel a Mareye {{s-rif|JBeau}} #dins ene fråze di djhaedje #* Brouwiner ?! Ploure, va, {{~}} dire. {{s-rif|JBil}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | vousse = DEWJLec (1734) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|veux}}-tu |es= ¿{{t+|es|quieres}}? }} j8yblmgi3ycwkrkot8v94myny84ovz1 bodjî 0 36410 436731 431756 2026-09-19T20:39:34Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436731 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === Do latén do peupe *''bullicare'', lu minme do latén ''bullire'' "[[boure]]". === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bɔ.'ʤiː|bɔʤɛ|buʤiː|buʤi|buʤe}} ** {{pzc}} {{AFE|bɔ.'ʤiː}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow- |troke = 2 |A = bodj |come = waitî }} {{~}} # {{vsc}}. ## aler d' ene plaece a ene ôte, ou hossî so plaece. ##* Il est si bén scran k' i n' sait pus {{~}} {{s|R10}} ##* C' est nén åjhey d' ovrer shijh eures sins {{~}} {{s|R10}} ##*Ene sacwè vént do {{~}}; ene biesse si winne inte les coxhetes c' est ene lovresse {{s-rif|MFhb|(1937), p. 58}} ##* Dj' a on dint ki bodje. ## [[ndaler]], [[cwiter]]. ##* Dji n' {{~|bodjreu}} nén co po ene vatche d' ôr, responda t i tot s' ashidant. {{s-rif|JVpa|(1896), p.79}} ##* Djel sai bén, avou vos, i n' fåreut nén {{~}} foû di s' djîsse. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne I, p.4}} ## si leyî aler, po ene basteye sacwè. ##* Li meur a {{~}}. # {{vc}}. ## rissaetchî (ene mousseure, si tchapea). ##* Et mi, dji m' va {{~}} m' sårot, et si vite ki dj' l' åreu disfwait, dji vs frè vey li prumî tåvlea. {{s-rif|FrBcj|1852, ''L’antermagique'', p.72}} ##* L’ oficî {{~|bodje}} si etcherpe et s’ mete a l’ åjhe adlé l’ feu. Idå aponteye li tåve. {{s-rif|JMabf|1924, p.9}} ##* MAYANE (pal hintche) - Lafleur, cwand on intere divins ene måjhone, on {{~|bodje}} si calote. LAFLEUR (mete si calote dizo s' bresse et fwait ene sierviteure disk' al tere). - Tos mes respets, madame. {{s-rif|JLpml|1928, ake II, sinne IV, p.21}} ##* Li semdi del fiesse, diviè les cwate-eures, (C' est l' acostumance) nos ptits årmurîs, {{~|Bodjént}} leu vantrin, tapént l' ouxh sol beure. {{s-rif|LLph|Tchant IV, Li r'mwérd}} ### po salouwer ene sakî. ###* Et tchaeke feye {{~|bodjive}} t on s' calote, Et fé l' sene del croes tot passant, Sins conter les ptitès ahotes K' a-on fjha dvant lu sol coûsse des ans. {{s-rif|JDcoh|1939, p.25, ''Li vî crucefi…'' (1926)}} ## [[oister]]. ##* Les vass {{~}} ! {{s-rif|JMmiy|(1934), p.5}} ##* {{lang|wa-fel|Fât dîre ki c'èst po s'loukî bièsse Cwand c'èst k'on vint foû d'ine hôte coûr Wice k' on-z aveût d's ovrîs timpèsse Dè faleûr printe l'ustèye à s'toûr '''Bodjî''' 'ne courone d'ôr '''foû''' di s' tièsse Po-z-î mète ine canote di pèce.}} {{s|CGas}} ## ricandjî (on tecse, evnd.) ##* Dji n' î bodje pus : ki ça soeye elaidi come ça. # {{np-vprC}}. ## candjî d' plaece. ## fé çou ki fåt. ##* I n' si vlént nén bodjî et il avént ddja rçû ene lete ; on ls åreut bôré evoye {{s-rif|EWET}} ## end aler. ##* {{~|Bodje tu}}, capon ! {{s-rif|DEWJLec|(46), 1779}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|i n' bodje nin erî d' leye}} : i dmeure todi adlé leye, i nel cwite måy. # {{r|[[bodjî d' ene pate]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[bodjeu]] * [[bodjåve]] * [[bodjaedje]], [[bodjeure]] * [[bodjant]] * [[bodje-tot]] * [[ribodjî]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== # [[bodjî djus]] : #* Kéne grande hisse vos pôrîz vs '''bodjî djus''' des spales si, å resse d' asteure, vs avîz l' idêye del moirt {{s-rif|JBos|ratournant [[w:L' imitåcion d' Djezus-Cri (live)|L' imitåcion d' Djezus-Cri]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (èn nén bodjî) : èn nén [[mouvter]] * (bodjî dins tos les sinses) : [[kitaper]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | bodjè = S117 | bodji = O2 {{^|pol djetaedje}} | bodjî = E1,E21,E34, R1,R10:4091,R13 | bogi = E89 | bogî = E177a,E203 | boji = E212 | boudjer = S117 | boudji = C1,C8,C13, E2, O2 | boudjî = C9,C100, O0,O3,O4, S117 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|aler d' ene plaece a ene ôte |fr= {{t+|fr|bouger}} |en= to {{t+|en|move}} }} {{ratour|ndaler, cwiter |fr= {{t+|fr|partir}}, {{t+|fr|quitter}} }} === {{H|PE|wa}} === {{PE=}} 8mw57zsfizqse1jcyxefgv046tm62ta afoirci 0 37238 436730 431978 2026-09-19T20:36:24Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436730 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj}} «[[foice]]», {{bet|a|v|wa}}, {{caw|i|v|wa|fwaitso=a}} === {{H|viebe|wa}} === {{-coprus-}} {{~}} {{vc}} # {{vvm}} rinde pus [[foirt]]. #* Diè vs {{~|afoircixhe}} ! {{s-rif|E203}} #* Li Bon Diu les {{~|afoircixhe}} ! {{s-rif|DEWJLec|(43), 1778}} #* I s’ fwaiynut les årveys : « Ç’ a stî on fel plaijhî di dvizer... », « Diu vs {{~|afoice}} ! » {{s|GSgg}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[foirci]] * [[rafoirci]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|croejh=Vi | afoirci = R10 | afwarci = C8, S0 | afwèrci = E1  }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|fortifier}}, {{t+|fr|renforcer}} }} === {{H|Co|wa}} === {{IP1S+Kim2S-4}} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-i|afoirc}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|afoirci gamén}} #* Ci harlake la vineut fé d’ ses airs tos les djoûs et nouk divins les djwifs ni oizeut bodjî. Adon nosse bierdjî, ki n’ esteut co k’ èn {{~|afoirci gamén}}, avou s’ hina, l’ estena d’ on côp d’ pire e plin mitan do front, tchak la ! {{s|GGhy}} 967j742qu5zbydq5lgpn3ok0b6ao0qu båshele 0 38307 436690 435818 2026-09-19T16:09:22Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436690 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|*bacassa}} (ké lingaedje ?) {{caw|ele|s|wa}}; {{FEW|1|196|b}}. [[File:Tenue traditionnelle marocaine.jpg|thumb|djonne kimere marokinne e mousmins traditionels di fiesse.]] ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bɔː.'sɛl|baː.'sɛl|bɑ̃.'sɛl|boː.'ʃɛl|bwɛː.'sɛl|bwɛː.'sal}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|bɔː.'ʃɛl}} * {{Ric|bå·shele}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{f}} # femrinne djin, tins di si [[efance]]. #* Les {{~s}} n' alént nén a scole avou les valets # djonne kimere. #* Les {{~s}} pôront danser, C' e-st on sfwait k' elzî faleut. {{s-rif|HFbl|Li kuré d'sain viçain, 1843}} #* PENÊYE (a pårt, tot-z-intrant tot måva). – Çoula m’ gotéve e cour, k’ i rcwereut les {{~s}} ! Mins k’ waite a s’ sogne, todi, ca sårè d’ mes noveles ! C’ est ki, s’ i n’ sait çou k’ c’ est ki l’ bordon d’ on ådneus, I gn a ene sakî voci ki rade lyi apudreut ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne VI, v. 859-862 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne V|lijhåve e Feller vaici]]}} #* A si adje, ene {{~}} s’ acomôde d’ on vî come d’ on djonne. {{s-rif|HSnp|1889, p.68}} #* On reye do vey on galant ratinde si monkeur ki tådje do vni ; mins on nel sait fé d’ ene {{~}} ki s’ morfond après s’ galant. {{s-rif|AXbm|(1905), p.14}} # [[feye]] (femrinne djin veyowe eneviè ses parints). #* I courtize avou l' {{~}} då Djan d' Lavervå. #* Djan-Djôzef, li seul fi do mônî d' Trô-Fayete, Inméve come on macté li {{~}} di s' tchesson. {{s-rif|JMign|"[[w:Fleurs di prétins (arimés)|Fleûrs di prétins]]", p.82 (1929), "Li molin dè vî Stiène" (1925)}} # {{arin|wa}} manire d' arinner. ## ene gamene. ## ene djonne kimere. ##* Savoz vs bén, {{~}}, ki dj' a payî tos les fiers. {{s-rif|DEWJLec|(19), 1738}} ##* TONTON (a Tåtî). - N' sait on co ké novele Po l' afwaire e kession ?… TÅTÎ. - Neni, nén co, {{~}}, Portant, dji croe, savoz, ki çoula n' tådjrè nén : {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne IX, v. 169-171}} ##* MELIYE. – […] Mi matante dit ki s’ plaece est foirt boune. Et si oniesse, dai ! Des si belès manires ! DONÉ. – Ta, ta, ta ! Ké lavasse ! Nén si roed, {{~}}, nén si roed ! {{s-rif|HSsb|1889, p.37}} ##* BODSON. Li lieutnant Bernalmont ki lodje cial al Bele Fontinne, et ki hape, po l’ årmêye, ås pôves heres d’ avår cial, les bayås et les vatches k’ i n’ polèt pus fôrer, toûne åtoû d’ vos, {{~}}, po sayî di vs adawyî. IDÅ. Taijhoz vs, c’ est des idêyes. {{s-rif|JMabf|1924, p.7}} ##* HOUBERT. - Savoz bén cwè, {{~}}, çoula n' est k' ene cwiriteure. MAYANE. - C' est a dire … HOUBERT. - Dji n' so nén ene si ptite biesse ki vos pinsez, savoz, c' est come vos, dji voe clair. {{s-rif|JLpml|1928, ake II, sinne VIII, p.24}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (femrinne djin, tins di si efance) : [[crapåde]], [[glawene]], [[gamene]], [[maraye]], [[dîne]], [[tchote]] * (amiståvmint) : [[tchîpete]], [[tchîproûle]], [[tchawete]], [[craeye]], [[craeyete]], [[crabaye]], [[mazete]], [[pierote]], [[tchicote]], [[tchamarete]], [[djåzrene]], [[didîne]]; {{miers}} '''17''' 36 (ey eto al 37, mins leu mexhon est claire) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | bâcel = E203 | båcèle = E1,E34 | bâcèle = E2,E200,E212b | bâcelle = E212 | bancèle = E165 | båshele = R10,R13 | båssèle = E1 | bauchèle = C1,C9,C13 | bauchelle = C9a | bausel = E178:valet_et_bausel (a « valet et bausel ») | bwêçale = S0 | {{=fon|bwēsăl|bwêçale}} = S38 (p 65) | bwêcèle = S0,S117 |- = C8 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|efant di seke femrin |ar= {{t+|ar|بنْت|ral=bint|ar-fafl=بِنْت}}, {{t+|ar|فتاة|ral=fatâa|ar-fafl=فَتاة}} |ary= {{t+|ary|ral=bent|بنت|ar-fafl=بنْت}}; {{t+|ary|ral=derreya|درّية}} |ca= {{t+|ca|noia}} |de= {{t+|de|Mädchen}} |en= {{t+|en|girl}} |es= {{t+|es|niña}}, {{t+|es|muchacha}}, {{t+|es|chica}} (djonne feye) |eu= {{t+|eu|neska}} |fr= {{t+|fr|fille}} |nl= {{t+|nl|meisje}} }} {{ratour|femrinne djin dischindante d' ene ôte {{Lka-ra|feye}} |es= {{t+|es|hija}} }} ezfvpuzp4txv6v9ghjba11b8lcu2p7u bén 0 38352 436627 435301 2026-09-19T12:47:36Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436627 wikitext text/x-wiki {{MR|ben|Ben}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|bene|sourd=la}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bɛ̃|bẽ|bĩ|biː|bi|bɛɲ}}, {{AFE|be|odio=Wa-fel bé bén.ogg|ling=wa}} {{miers|1|3}}; {{BS|én}}. ** {{pzc}} {{AFE|bẽ|odio=Wa bén.oga|ling=wa}} * {{Ric}} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # (divant on viebe ou èn addjectif) d' ene façon [[comifåt]]. #* Il a {{~}} fwait s' corti # (seu tot respondant a ene dimande) mostrêye k' on-z est dacoird. #*Dji lyi dmande comint çk' on dit e francès «Ça brotche foû d' tos costés»"; '''bén''', dit-st i: {{s-rif|JLah}} # (divant èn addjectif ou dins ene vierbire) [[foirt]]. #* Elle est {{~}} tårdowe. #* Alez, tos vos gueus d’ patriyotes, Ki l’ diåle vis dschite et k’ i vs dicrote ! On djoû vénrè ki vs payroz {{~}} Di nos aveur dné tant d’ tchagrin. {{s-rif|MSApjs|1795, tecse lijhåve e Feller [[s:O ! vos loûrds tchins di pâtriyotes|vocial]] et schoutåve [[w:Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs|vola]]}} #* Pôve tchansonî, ti veye est {{~}} amere Wåde tes pinsêyes po des meyeus moumints. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Dispôy’ qu’èle n’est pu là» p.76}} #* Leye-minme, sereut motoit {{~}} ebarassêye si ele diveut espliker di cwè k' i rtoûne… {{s-rif|JLpml|1928, ake II, sinne XVII, p.32}} #* {{lang|wa-fel|Dj’a '''bin''' sogn’ qu’amå pô l’duc Tchâles èt sès sôdårs, N’acorès-se po rinde li manôye di nosse pèce.}} {{s|JMtdt|1935, p. 38}} # ''(eployî après l' viebe)'' mosteure ene opôzucion avou çou ki shût. #* Li mame djemixh {{~}} on pô so s’ payasse, mins ele serè so pî dmwin, Boule-di-Gôme el sait bén. {{s-rif|AXbg|1912, p.6}} # (dins ene kesse après li viebe) rafoircixh li kession. #* {{lang|wa-fel|Dispôy kibin d’annêyes sèreût-i '''bin''' la-d’zeûr ?}} {{s|HSpbd|Li mwért di l'åbe}} #* Comint sawè comint çki dj' pôreu {{~}} dismacraler l' exhea ? {{s-rif|CDen}} # mostere on tchictaedje. #* {{~|Bén}}, dji vén paski vs m’ avoz fwait houkî po reparer les seres des poites. {{s-rif|LLcco|1904, p.24}} # [[pol moens]]. #* Po s' cåbaret, c' est tote l' afwaire, Dji wadje k' ele a {{~}} dijh galants. {{s-rif|JDcoh|1939, p.61, ''Amoûr ! Amoûr !'' (1920)}} # (après li condicioneu prezintrece) ## esprime on djeriaedje. ##* D’ ene hope, Mouyete est toprès d’ lu – si près k’ i rescoulreut {{~}}, s’ i oizeut. {{s-rif|AXbg|1912, p.20}} ## ''(avou li viebe poleur)'' risker. ##* Ni rovyîz nén k’ on djoû totafwait candje Et k’ vos merveyes {{~|pôrént bén}} m’ (sic) fé flouwi. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Mayon» p.31}} ##* MAYANE. (A Simone) Et vos, n' rovyîz nén k' vos estoz dvins les confiteures, edon. Çoula rote divant tot. SIMON. - Ele ni polèt må do broûler matante. (Houbert lyi rind l' telegrame.) MAYANE. - Neni, mins ele {{~|pôrént bén}} hati. {{s-rif|JLpml|1928, ake II, sinne VI, p.23}} # (après li condicioneu erirece) esprime li rgret. #* Vos n' vloz nén ki dj' boute a vosse plaece, kékfeye ?! Il åreut {{~}} respondou k' si-fwait. {{s-rif|CDen}} # ''(avou l' indicatif futurrece)'' adrouve ene propôzucion. #* Vos magnroz {{~}} ene tåte avou on boket d' froede tchå edon surmint. {{s-rif|JMvm|(1933), p.33}} # ''(divant sacwants infinitifs)'' adoûcixh li viebe ({{Lka|bén vleur}}, {{Lka|bén inmer}}, {{Lka|bén vey}})., {{Lka|bén dire}}, {{Lka|poleur bén}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # [[el tini bén]] / [[li bén tni]] : esse ritche assez. #* C' est des djins k' el tinèt {{~}}. ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[årtchibén]] * [[bén dire]] * [[bén inmer]] * [[bén do]] / [[bén del]] / [[bén des]] * [[bén vey]] * [[bén-fond]] * [[bén-meube]] * [[bénrade]] * [[bénvite]] * [[bénvlant]] * [[bénvleur]] * [[binåjhe]] * [[binamé]] * [[binureus]] / [[binawoureus]] * [[kibén]] / [[cobén]] / [[cbén]] * [[lacobén]] * [[motoit bén ki]] * [[si bén ki]] * [[vacobén]] }} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (d' ene boune façon) [[comifåt]], [[estra]], [[clapanmint]], [[å pair do pôce]], [[corectumint]] * (foirt) [[mo]], [[foû]], [[assez]], [[byin]] ==== {{H|contråve}} ==== [[må]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | bin = [!vscr] (Jehan Lebel 1290-1370) | bé = C8, E165,E200, O0,O81, G201 p. 79 | {{=wis|beah|bén}} = C74 | bègn = G201 p. 79 | bein = E177a | bén = C62,C106, O100, G201 p. 79, R10, R11, R13 | bin = C1,C8,C9,C13, E1,E2,E13,E21,E34,E203,E212,E213, O2, S0,S117, G201 p. 79 | {{=wis|bi|bén}} = C74 | biⁿ = O4 | bi = O105 | b | bîⁿ = O3, G201 p. 79 | bî-n = [!s20es] Léopold Dupuis |- = C65 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|d' ene boune façon |fr= {{t+|fr|bien}} |en= {{t+|en|well}} |es= {{t+|es|bien}} |it= {{t+|it|bene}} |nl= {{t+|nl|wel}} |ary= {{t+|ary|مزيان}} | }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # çou k' est da ene sakî. #* Il avént bråmint do {{~}}. #* Todi i n' est nén po viker lontins et s' i morike [morick], nos pårtiréns tot l' {{~}} nos deus. {{s-rif|DEWJLec|(3), 1670}} #* Dj' a stou ås racsegnmints. Tos leus {{~s}} sont-st îpotekés po pus d' cénk meye francs. {{s-rif|JMmiy|1934, p.48}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[gn a nén si grand må k’ i gn a on ptit bén ki våye avou]]}} / {{r|[[gn a nén si grand må k’ i gn a on ptit bén]]}} # {{r|[[c’ est on må po on bén]]}} # {{r|voleur do bén}}, {{r|ni voleur ki tot bén}} #* Cwek' on sait bén ki ci n' est nén d' leu fåte, Zels i {{~|n' volèt k' tot bén}} å payis ; Mins dvins les ôtes, i gn a beacôp d' ingråtes, K' ont bon d' nos fé lanwi. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li prouve'', p.110}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[bén-fond]], [[bén-meube]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[prôpieté]], [[aveur]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ben = DEWJLec (1670) ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|çou k' est da ene sakî |fr= {{t+|fr|bien}} }} === {{H|mot-fråze|wa}} === {{~}} {{n-c}} # mostere li sorprijhe. #* {{~|Bén}}, diåle mi stronne, t' as do toupet ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Bin v’la st-on râre èdon surmint"}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[iy]] rg1zpo68hxz91htgvedcl3dl0tss7n7 fizik 0 38472 436743 429633 2026-09-19T21:15:38Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436743 wikitext text/x-wiki {{MR|fizike}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Etim?}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|fi.ˈzik|odio=Lang-wal-fel Lidje fizik.wav|ling=wa}} {{AFE|fy.ˈzik|fɛ.ˈzik|fœ.ˈzœk}} ** {{pzc}} {{AFE|fi.ˈzik|odio=Wa fizik fizike.ogg|ling=wa}} * {{Ric|fi.zik}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{vm|wa}} [[bate-feu]]. # {{åre|wa}} [[åre]] al [[poure]], avou on long canon, k’ on tént avou les deus bresses. #* Tirer on côp d’ {{~}}. {{s-rif|E177|1823, a « tiré »}} #* I fåt ki dji t' towe, mordiene ! K' on m' apoite mi {{~}} ! {{s-rif|DEWJLec|(49), 1786}} #* Loukîz les poirter l' {{~}} ! Onk e bresse et l' ôte e l' mwin : So mi åme, gn a rén d' pus {{~}}. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Les pompiers'', p.67}} #* Et çoula po-z aveur vinou cial tot bounasse Distcherdjî s’ côp d’ {{~}} el panse do live ki passe. {{s-rif|JVvl|(1901), p.190, “Li Brac’neu”}} #* Nosse vî pa a metou s’ {{~}} dins l’ fossete inte mi spale et mi stoumak. {{s|JDsp}} # [[afutoe]] po les couteas. <gallery> File:SMLE-No4-Mk1.png|''(Sinse 2)'' Fizik britanike eployî durant l’ deujhinme guere daegnrece. File:Fusil d'aiguisage.jpg|''(Sinse 3)'' Fizik di botchî, coujhnî. </gallery> ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[fuziyî]] ==== {{H|dizotrins mots}} ==== * [[carabene]] ==== {{H|Of}} ==== * [[fizike]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | fèzik = S0 | {{=wis|fisic|fizik}} = Wi1 | fisic = DEWJLec (1786) | fizik = C8,C9,E1,E170,E177 (1839),E178,E203,O4,R13,S0,S109 | fizick = E212 | fisik = O90 | fuzik = C9,E1,E170,O4,S0,S109 | fusik = O90 | fusik’ = C13 | - = E34 (mins on trouve « [[fusillâde]] »\, « [[fusiller]] ») }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|åre a poure, avou on long canon, k’ on tént avou les deus bresses |fr= {{t+|fr|fusil}} |en= {{t+|en|rifle}}, {{t+|en|gun}} |ar= {{=ral}} {{t+|ar|ي}} {{=dsf-ar}} |ary= {{t+|ary|فددي|ral=ferdi|ar-fafl=فدْدي}} }} {{ratour|afutoe |fr= {{t+|fr|fusil}} |ary= {{t+|ary|مضّاية|ral=meddaya}} }} === {{H|VE}} === * {{wp|fizik (discramiaedje)}} * {{wp|fizik (åre)}} == {{L|wa-vsis}} == === {{H|sustantif|wa-vsis}} === {{~}} {{f}} # [[fizike]]. === {{H|addjectif|wa-vsis}} === {{~}} {{o&f-a|wa-vsis}} # [[fizike]]. ===={{H|Or}}==== {{Orto | fizik = E203 }} l7xvk4aa2olb4fuunw6ww1wsects6rv vocial 0 38624 436694 435981 2026-09-19T16:17:40Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436694 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Apl}} «[[vo#Etimolodjeye 2|vo]]» + «[[cial]]» === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|vɔʃal}} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # loukîz (li sacwè, li sakî) k' arive. #* Ahoutez vos usteyes; {{~}} ene lavasse. #* Såvez vs, vos moudreus, {{~}} li patrouye et on vs rimoennrè a Lidje. {{s-rif|DEWJLec|(22), 1744}} #* Vola l' tins ki s' enûle ; Ké vint ki vla k' i fwait ! I vat mî ki dj' m' afûle, Ca {{~}} on hoursea. {{s-rif|JJD|"L' orèdje" (1848)}} #*TÅTÎ (tot metant ses binokes et alant sol pas d’ gré). A ! mon Diu ! dj’ ô k’ i monte… {{~}} li côp ås djaeyes ! Dji n’ m’ a djamåy trové divins ene transe pareye… {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne XIII, v. 940-941 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne XIII|lijhåve e Feller vaici]]}} #* C' est si bea d' intrer dvins ene wåmire, Tot-z î poirtant ene gote di ricfoirt, Cwand l' rålêye nos amoenne a dire : Tchouf ! I fwait froed ! {{~|Vocial}} l' ivier ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.44, ''Vochal l’ivièr'' (1900)}} #* Alez vis apontyî m' fi, {{~}} l' eure. Ni rovyîz nén do mete on poyaedje di sé e vosse potche et do segnî vosse voye. {{s-rif|JMtbr|1922, p.27}} #* Dayeur, schoûtez, {{~}} kékes mots Di tos nos djouweus ki pitèt-st e l' prumire : Vos voeroz k' i s' valèt tertos ; Li meyeu d' zels, vos nel sårîz dire. {{s-rif|EStr|''Vivent nos footballeux !'', scrît dvins les anêyes 1920-1940, [[s:Vivent nos footballeux !|lijhåve so Wikisourd]]}} #* Fåt-st assoti ! {{~|Vocial}} co ene feye li vî Michael Jackson avou ses vîs råtchåds. {{s-rif|JLef}} # ''(avou on pårticipe erirece)'' {{råle|wa}} mostere on fijhaedje ki vént aprume di s' passer et ki deure {{Lka|vola}}. #* K' est ç' ki dj' ô la, ki vént d' après l' Almagne ! C'est les Prûssyins ki sont dvins nos campagnes, So nosse Beldjike, {{~|vo les cial}} arouflés ! {{s-rif|LWpr|''L'histoére dè passé ou meie nouf cint quatwasse'', 1922, p.69}} # [[cial]]. #* Loukîz {{~}} les agayons ki dji vs aveu dit enawaire. ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[vorcial]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[voci]] * (côpé divant des pronos) : vo l' cial, vo les cial, vo lzès cial, vo-z è cial, vo t' endè cial, vo tel cial, vo vzel cial, vo m' î cial… ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|loukîz li sacwè, li sakî k' arive |fr= {{t+|fr|voici}} }} {{ratour|cial {{Lka-ra|cial}} |fr= {{t+|fr|ici}} }} k6f00p7fv6w4nug3aqpuutp2728cyo3 cweri 0 38656 436669 429036 2026-09-19T15:02:45Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436669 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|quaerō|quaero|sourd=la}} (dji cwir); {{çdom}} {{caw|i|v5|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kwɛ.'ʀi|kɛ.'ʀi|kɛ.'ʀy}} ** {{pzc}} {{AFE|kwɛ.'ʀi|odio=Wa cweri.ogg|ling=wa}} * {{Ric|cwe·ri}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=5|A=cwer|B=cwir|C=cwir|PE=cwerou|come=cweri}} {{~}} # {{vc}} [[waitî]] après (ene sacwè k' on n' trouve nén). #* Dji {{~|cwir}} mes berikes ey ele sont so m' narene. #* Avoz vs oyou ç' vî djwif ki dit k' l' efant a des grands ouys et k' vos dirîz k' il åye shijh samwinnes, i fåt {{~}} do doirmant po fé clignî ses ouys, i vénrè après l' dinner, i n' voerè nén ses grands ouys. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* Il {{~|a cwerou}} tos les moyéns Po trover s' maladeye ; Il î a metou des lavmints Et-z est ç' todi parey. {{s-rif|FrBcj|''L'Âgne da Dèra'', 1852, p.23}} #* Si dj' fwais retinti l' vwès del lire, Si d' totes les åmes dji m' fwais l' esco, C' e-st ådzeu d' tot paski dj' espere Ki l' onk ou l' ôte di mes efants, {{~|Cwirrè}} dvins m' live li cour di s' pere, Et ki s' cour tocrè tot m' lijhant. {{s-rif|BSLLW|oteur=MLej|"Por zèls !", tome 44, p. 409}} # [[trover]]. #* Dispoy k' il est sins posse, i n' s' î plait pus ; ossu, dji lyi {{~|a cwerou}} ene pitite sacwè ki lyi frè plaijhi. {{s-rif|JLdlb|1919, ake II, sinne V, p.22}} # {{vc}} aler ene sawice po raminer ene sacwè. #* A må kékes djoûs did la, Deus omes vinît {{~}} Mareye divins ene tcheyire, Et, pus moite ki vicante, el poirtît-st a Bavire. {{s-rif|JVvl|(1901), p.59, “Li Feume Malâde”}} # {{vcnd|après}} sayî d' trover. #* Après cwè k' ti {{~|cwirs}} ? #* Dji {{~|cwereu après}} vos dispoy å matén. {{s-rif|HSnp|1889, p.96}} # {{vcnd|a}} sayî do fé ene sacwè k' on djereye dissu. #* Come deus colons dvins ene colebire, Dji n' {{~|cwir}} måy '''a''' cwiter l' hapå. {{s-rif|JBjr|(1899), "Mi p’tit bouname"}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[aler cweri]]}} # {{r|[[cweri des råjhons]]}} # {{r|[[cweri mizere]]}} # {{r|[[cweri ses pious]]}} # {{r|[[cweri s’ mî]]}} # {{r|[[evoyî cweri]]}} # {{r|si cweri tot moirt}} #* Dji {{~|m’ cwir tot moirt}} po sayî do vs såver … et mi avou. {{s-rif|LLbwe|1948, p.18}} ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[acweraedje]] * [[acwerance]] * [[acwereu]] * [[acweri]] * [[acwire]] * [[concweraedje]] * [[concwerant]] * [[concwereu]] * [[concweri]] * [[cweraedje]] * [[cwerance]] * [[cwereu]] * [[cwire]] * [[cwiriteure]] * [[ricweraedje]] * [[ricwerance]] * [[ricwereu]] * [[ricweri]] }} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[cwirt-mizere]] * [[vass-mel-cwir]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== (cogne di « cweri » et d' « aler cweri »; les coûtès cognes ni s' eploynut k' avou « aler cweri » u « evoyî cweri ») {{Orto|croejh=Vi | cweri = R10,R13 | cwèri = E1 | kèri = O4, S0,S117 | kèru = S117 | queri = E89 | qwèri = E1 | kwèri = E203 | kwoiri = TBlgr  | què = C8 | qwê = C1 | qwêre = C1 | cwê = C1 | cwêre = C1 | ké = O4 | kêre = S117 | kère = S0 | kî = S0 | - = O0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|waitî après |fr= {{t+|fr|chercher}} |en= to {{t+|en|look for}} |nl= {{t+|nl|zoeken}}, {{t+|nl|opzoeken}} |ru= {{t+|ru|искать}} |ary= {{t+|ary|قلّب|ral=qelleb}}; {{t+|ary|فتّش|ral=fettech}} }} {{ratour|sayî do fé ene sacwè k' on djereye dissus |fr= {{t+|fr|chercher}} à, {{t+|fr|tenter}} de }} 1czzkwmrnhrsqqdy5kkmc85nkhfl15b kimint 0 39286 436701 433215 2026-09-19T16:25:24Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436701 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-KI|mint}} === {{H|adviebe di dmande|wa}} === {{~}} # dimande li manire di fé. #* {{~|Kimint}} ass tiré l' plan po-z ariver a tins? # dimande di kéne manire i s' pôreut esse ôtrumint. #* {{~|Kimint}} n' ess nén honteuse, dis l' vraiy ?! Est ç' paski t' inme di m' fé gueuyî ? Ribåre mu ! Djel ratind, t' replike, Et n' roveye nén kékes bons gros mots Po t' fé plaijhi si çou m' pike, Dji t' aidrè po k' i vnexhe bén tos ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.144-145, ''Di stoc èt d’ tèye ! Sinne dialoguêye anti-alcoolique'' (1927)}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[kimint don]]}}. # {{r|so li cmint ki}}. #* Nos ptits personaedjes årént co lontins dvizé {{~|so li cmint k'}} on a todi viké, si madame Nanård n' aveut nén rintré si vite. {{s-rif|JVri|« Li pope d'Anvers » (1896), p.82}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[kimint çki]], [[kimint ki]], [[di kéne manire]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | comint u kimint / cmint = R10 | c(u)min = E212:cumin | kimint / cmint = R13 | comint = C1,C8, O0,O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|comment}} |en= {{t+|en|how}} |nl= {{t+|nl|hoe}} |es= {{t+|es|como}} |ary= {{t+|ary|كيف|ral=kif}} | }} {{ratour|dimande di kéne manire i s' pôreut esse ôtrumint |fr= {{t+|fr|comment}} }} === {{H|Pr-dm|wa}} === {{~}} #[[cwè]]. #* {{~|Kimint}} djhoz? ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|comment}}, {{t+|fr|que}} |en= {{t+|en|what}} | }} ==== {{H|MC|wa}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # mostere k' on n' est nén d' acoird, ki çoula nos måvele. #* {{~|Kimint}}, nosse mwaisse, alez vs semer cisse laide simince la ? {{s-rif|DEWJLec|(23), 1748}} #* {{~|Kimint}}, ti l' ireus rprinde Po m' fé piede mes cint francs ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.152, ''Al bate di coqs'' (1923)}} #* {{lang|wa-fel|—'''Kimint?'''… Qwè?… Çoula ni v’ fait nin v’ni foû d’ vos clicotes, parè?}} {{s|JVtt|(1924), ''In’ Ouy’ di Crâhe'', p.315}} #* MAYANE. - C' est Lafleur k' est evoye amon l' apoticåre. HOUBERT. - {{~|Kimint}} … Vos n' alez nén croere ki dj' va drouctiner, edon, portant ? {{s-rif|JLpml|1928, ake II, sinne XX, p.37}} # mostere li sorprijhe. #* {{~|Kimint}} ? Vo ndalez dedja ? Iy don ! Ké damadje ! {{s-rif|HSjan|(1911), p.151}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[kimint don]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[cwè]], [[insi]] ''(al difén d' ene fråze)'' ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|quoi}}, {{t+|fr|comment}} |en= {{t+|en|what}} | }} bqt9yr4ltb2yqqolvoub22gqdm6cm04 da 0 39910 436752 431845 2026-09-19T21:45:31Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436752 wikitext text/x-wiki {{MR|då}} =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa|1}}=== {{Etr}} «[[d']]» + «[[a]]» ===={{H|prononçaedje}}==== * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|da}} {{1pr}} * {{Ric}} ===={{H|divancete|wa}}==== {{~}} {{n-c|wa}} # mostere l' apårtinance d' ene sacwè k' on pout toutchî. ## avou on sustantif. ##* C' est li tchvå {{~}} popa. ##* C' est l' oto {{~}} moman. ##* Li scole a stî vey li cinse {{~}} mes deus mononkes. ## on no. ##* Li vatche {{~}} Maria a fwait "youptata". ##* LEYONTINE. (soriyante et djoyeuse). - Cisse-lale, dji wadjreu k' ele n' a nén crexhou e nosse cotjhea. LAFLEUR. - Neni, c' est {{~}} Djôzef, ki vént di m' l' astitchî padzeu l' håye, tot m' dijhant : Lafleur, dji vzel rimete avou priyire di lyi rmete … et dji vzel rimete. (Dene li rôze a Leyontine) {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne IX, p.11}} ##* C' est les efants d' Sint-Houbert; ci n' est nén les efants {{~}} sint Houbert; ci-ci n' aveut pont d' efants. {{s-rif|RVir}} ## ''(Walon do Levant)'' avou on prono d' apårtinance (minne, sinne / sénk, nosse). ##* Ces popes cial, c' est {{~}} minme, :: Neni, c' est nén {{~}} twè; c' est {{~}} mi. ##* Dezirêye, nos estans {{~}} ; vos estoz da minne, vosse matante bague. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne XIV, p.35}} ##* Tot est {{~}} sénk : tcheyires, passetes ; {{s-rif|MLol|p.145, « Lès prumîs pas »}} ##* S' on mot {{~}} vosse nos rtome el boke... Tertos ns plorans ! {{s-rif|JBjr|(1899), "So l’fosse di m’fis"}} ##* Pascal Saal, li rwè des tructeus, A traze toûs {{~}} sénk cwand il est sol terén ; Et cwand djowe avou do feu, Fåt k' markêye, rén nel ratént. {{s-rif|EStr|''Vivent nos footballeux !'', scrît dvins les anêyes 1920-1940, [[s:Vivent nos footballeux !|lijhåve so Wikisourd]]}} ##* Nosse veye doet esse loyeye al vosse, Sôdêye al cene di nos rdjetons, Viye tere, poûssîre {{~}} nosse, Glorieuse assize di nosse Peron ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.187, ''Vîle Tère Lîdjwèse'' (1938)}} ##* Mins l' bwès d' Bwinne, dispoy li tins k' il î passe ses djournêyes, vos dirîz k' c' est divnou {{~}} sinne. {{s-rif|AHen}} ##* C' est todi d' pus a pus målåjhey do tirer s' plan po wangnî si crosse avou on ptit mestî {{~}} sinne. {{s-rif|JPH}} ## ''(Walon do Mitan såf po « [[zels]] »)'' avou on prono tonike. ##* Resserés tote ene sinte djournêye, drî leu candjlete, a rôler des piles sins måy ene eure {{~}} zels. {{s-rif|HSjan|1911, p.112}} ##* Ni va nén tourner åtoû des djonnès comeres di Purnôde; les djonnès djins, c' est {{~}} zels et da pont d' ôte; twè rote ti voye {{s-rif|ALal}} ##* Bén seur ki tchaeke viyaedje a des tourneures et des ratourneures {{~}} lu, mins on s’ comprind. {{s-rif|JMat}} ##* Rodjî aveut enondé s' soce {{~}} lu, k' i nd esteut l' penleu {{s-rif|BLou}} ##* Les efants tot seus, leus efants {{~}} zels, i n' åront pupont d' mononkes ni d' matantes. ##* Les ôrreyes ki doirmèt dins les cofes des bankes a Wîne, a Prague, a Firince, c’ est {{~}} mi. {{s|LH}} # mostere l' oteu d' ene ouve #* L' îmitåcion d' Jèzus-Cris rachowe e walon lîdjwès d' après « de imitatione Christi » '''d' à''' Tomas A Kempis {{s|JBos}} #* Il a redjårbé on live {{~}} Arsène Soreil, «Sovnis d' on gamén di nos Årdenes» {{s|LM}} # ''(todi avou l' årtike)'' mostere li provnance {{Lka|då}}, {{Lka|dal}}. #* Li zuvion, tot fiestixhant l' murguet, Rispårdeut si pus doûce essince Et l' cok fjheut etinde si claire vwès Po dispierter les djins {{~|dal}} cinse. {{s-rif|JDcoh|1939, p.18, ''Matinêye di prétins'' (1904)}} #* Çou k’ ele rissinteut po si ome esteut bén lon di çou ki l’ aveut sorlevé davance, cwand c’ est k’ ele si catchive po waitî passer l’ fi {{~|då}} tchestea, ki s’ cour si toctéve moirt et ki ses djambes tronnént. {{s-rif|JPD}} #* Tot d' on côp, î tuza k' ireut bén vey Adele, li danseuse {{~}} Gai-Moulin. {{s-rif|PHTmdg|1994, {{p.|12}}}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|ci n’ est nén da minne}} : çoula n' dipind nén d' mi {{?}}. #* Va-z è mvé, ti sereus pus ritche ki mi, {{~|ci n' est nén da minne}}. {{s-rif|DEWJLec|(55), 1794}} ====={{H|NU}}===== E Walon do Levant, on-z eploye cåzu todi l' divancete « da » avou des ptits nos ou des nos d' famile, pus rålmint avou des sustantifs. ====={{H|mots d’ aplacaedje}}===== * [[då]], [[dal]], [[dås]], [[dåzès]] * [[da minme]], [[da tinne]], [[da twinne]], [[da vosse]], [[da sinne]], [[da nosse]], [[da leur]] ====={{H|mots vijhéns}}===== * [[di]] * [[dimon]] ====={{H|ratournaedjes}}===== {{ratour|mostere l' apårtinance |fr= {{t+|fr|de}}, {{t+|fr|à}} |es= {{t+|es|de}} |ar= {{t+|ar|ل|ral=li|ar-fafl=لِ}} |ary= {{t+|ary|نتع|ral=nte3|ar-fafl=نْتع}}; {{t+|ary|تع|ral=te3|ar-fafl=تع}}; {{t+|ary|ديال|ral=dial}} }} ==== {{H|VE}}==== {{wp|Apårtinance}} {{-drif-|dai}} ==={{H|etimolodjeye|wa|2}}=== Gayel po "oyi", come li {{p|do|cy}}, {{p|tha|gd}}, {{p|tá|ga}}, {{p|da|ro}}. ===={{H|prononçaedje}}==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|da|dɛː}} {{2pr}} ** {{pzc}} {{AFE|da}} * {{Ric}} ===={{H|mot-usteye|wa}}==== {{~}} {{n-c|wa}} # {{arin|wa}} rafoircixh li fråze, tot åyant l' air d' arinner l' atôtchî. #* Ci n' est nén vraiy, {{~}}. # uzaedje avou l' prono d' l' atôtchî (atôtcheye) metou padrî (ey motoit ossu s' no). #* Ni creyoz nén tot ç' ele ravåde, {{~}}, vos, Emile. ====={{H|NU}}===== Po l' uzaedje avou on prono tonike padrî, on mete voltî on coma inte les deus. ====={{H|mots d’ aplacaedje}}===== * [[oyida]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WM}}, {{WC}} ====={{H|ortografeyes}}===== {{Orto | da = C1,C8,C9, O0,O3, R10:8087,R13 | dà = C8 }} ====={{H|ratournaedjes}}===== {{ratour|rafoircixha a môde d' arinnaedje |fr= {{t+|fr|n’est-ce pas}}? |es= {{t+|es|no}}? }} dhz0dua3xvjyxmskt4jsg6g80g9pn3q 436766 436752 2026-09-20T09:46:38Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436766 wikitext text/x-wiki {{MR|då}} =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa|1}}=== {{Etr}} «[[d']]» + «[[a]]» ===={{H|prononçaedje}}==== * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|da}} {{1pr}} * {{Ric}} ===={{H|divancete|wa}}==== {{~}} {{n-c|wa}} # mostere l' apårtinance d' ene sacwè k' on pout toutchî. ## avou on sustantif. ##* C' est li tchvå {{~}} popa. ##* C' est l' oto {{~}} moman. ##* Li scole a stî vey li cinse {{~}} mes deus mononkes. ## on no. ##* Li vatche {{~}} Maria a fwait "youptata". ##* LEYONTINE. (soriyante et djoyeuse). - Cisse-lale, dji wadjreu k' ele n' a nén crexhou e nosse cotjhea. LAFLEUR. - Neni, c' est {{~}} Djôzef, ki vént di m' l' astitchî padzeu l' håye, tot m' dijhant : Lafleur, dji vzel rimete avou priyire di lyi rmete … et dji vzel rimete. (Dene li rôze a Leyontine) {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne IX, p.11}} ##* C' est les efants d' Sint-Houbert; ci n' est nén les efants {{~}} sint Houbert; ci-ci n' aveut pont d' efants. {{s-rif|RVir}} ## ''(Walon do Levant)'' avou on prono d' apårtinance (minne, sinne / sénk, nosse). ##* Ces popes cial, c' est {{~}} minme, :: Neni, c' est nén {{~}} twè; c' est {{~}} mi. ##* Dezirêye, nos estans {{~}} ; vos estoz da minne, vosse matante bague. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne XIV, p.35}} ##* Tot est {{~}} sénk : tcheyires, passetes ; {{s-rif|MLol|p.145, « Lès prumîs pas »}} ##* S' on mot {{~}} vosse nos rtome el boke... Tertos ns plorans ! {{s-rif|JBjr|(1899), "So l’fosse di m’fis"}} ##* Pascal Saal, li rwè des tructeus, A traze toûs {{~}} sénk cwand il est sol terén ; Et cwand djowe avou do feu, Fåt k' markêye, rén nel ratént. {{s-rif|EStr|''Vivent nos footballeux !'', scrît dvins les anêyes 1920-1940, [[s:Vivent nos footballeux !|lijhåve so Wikisourd]]}} ##* Nosse veye doet esse loyeye al vosse, Sôdêye al cene di nos rdjetons, Viye tere, poûssîre {{~}} nosse, Glorieuse assize di nosse Peron ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.187, ''Vîle Tère Lîdjwèse'' (1938)}} ##* Mins l' bwès d' Bwinne, dispoy li tins k' il î passe ses djournêyes, vos dirîz k' c' est divnou {{~}} sinne. {{s-rif|AHen}} ##* C' est todi d' pus a pus målåjhey do tirer s' plan po wangnî si crosse avou on ptit mestî {{~}} sinne. {{s-rif|JPH}} ## ''(Walon do Mitan såf po « [[zels]] »)'' avou on prono tonike. ##* Resserés tote ene sinte djournêye, drî leu candjlete, a rôler des piles sins måy ene eure {{~}} zels. {{s-rif|HSjan|1911, p.112}} ##* Ni va nén tourner åtoû des djonnès comeres di Purnôde; les djonnès djins, c' est {{~}} zels et da pont d' ôte; twè rote ti voye {{s-rif|ALal}} ##* Bén seur ki tchaeke viyaedje a des tourneures et des ratourneures {{~}} lu, mins on s’ comprind. {{s-rif|JMat}} ##* Rodjî aveut enondé s' soce {{~}} lu, k' i nd esteut l' penleu {{s-rif|BLou}} ##* Les efants tot seus, leus efants {{~}} zels, i n' åront pupont d' mononkes ni d' matantes. ##* Les ôrreyes ki doirmèt dins les cofes des bankes a Wîne, a Prague, a Firince, c’ est {{~}} mi. {{s|LH}} # mostere l' oteu d' ene ouve #* L' îmitåcion d' Jèzus-Cris rachowe e walon lîdjwès d' après « de imitatione Christi » '''d' à''' Tomas A Kempis {{s|JBos}} #* Il a redjårbé on live {{~}} Arsène Soreil, «Sovnis d' on gamén di nos Årdenes» {{s|LM}} # ''(todi avou l' årtike)'' mostere li provnance {{Lka|då}}, {{Lka|dal}}. #* Li zuvion, tot fiestixhant l' murguet, Rispårdeut si pus doûce essince Et l' cok fjheut etinde si claire vwès Po dispierter les djins {{~|dal}} cinse. {{s-rif|JDcoh|1939, p.18, ''Matinêye di prétins'' (1904)}} #* Çou k’ ele rissinteut po si ome esteut bén lon di çou ki l’ aveut sorlevé davance, cwand c’ est k’ ele si catchive po waitî passer l’ fi {{~|då}} tchestea, ki s’ cour si toctéve moirt et ki ses djambes tronnént. {{s-rif|JPD}} #* Tot d' on côp, î tuza k' ireut bén vey Adele, li danseuse {{~}} Gai-Moulin. {{s-rif|PHTmdg|1994, {{p.|12}}}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|ci n’ est nén da minne}} : çoula n' dipind nén d' mi {{?}}. #* Va-z è mvé, ti sereus pus ritche ki mi, {{~|ci n' est nén da minne}}. {{s-rif|DEWJLec|(55), 1794}} ====={{H|NU}}===== E Walon do Levant, on-z eploye cåzu todi l' divancete « da » avou des ptits nos ou des nos d' famile, pus rålmint avou des sustantifs. ====={{H|mots d’ aplacaedje}}===== * [[då]], [[dal]], [[dås]], [[dåzès]] * [[da minme]], [[da tinne]], [[da twinne]], [[da vosse]], [[da sinne]], [[da nosse]], [[da leur]] ====={{H|mots vijhéns}}===== * [[di]] * [[dimon]] ====={{H|ratournaedjes}}===== {{ratour|mostere l' apårtinance |fr= {{t+|fr|de}}, {{t+|fr|à}} |es= {{t+|es|de}} |ar= {{t+|ar|ل|ral=li|ar-fafl=لِ}} |ary= {{t+|ary|نتع|ral=nte3|ar-fafl=نْتع}}; {{t+|ary|تع|ral=te3|ar-fafl=تع}}; {{t+|ary|ديال|ral=dial}} }} ==== {{H|VE}}==== {{wp|Apårtinance}} {{-drif-|dai}} ==={{H|etimolodjeye|wa|2}}=== Gayel po "oyi", come li {{p|do|cy}}, {{p|tha|gd}}, {{p|tá|ga}}, {{p|da|ro}}. ===={{H|prononçaedje}}==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|da|dɛː}} {{2pr}} ** {{pzc}} {{AFE|da}} * {{Ric}} ===={{H|mot-usteye|wa}}==== {{~}} {{n-c|wa}} # {{arin|wa}} rafoircixh li fråze, tot åyant l' air d' arinner l' atôtchî. #* Ci n' est nén vraiy, {{~}}. # uzaedje avou l' prono d' l' atôtchî (atôtcheye) metou padrî (ey motoit ossu s' no). #* Ni creyoz nén tot ç' ele ravåde, {{~}}, vos, Emile. #* O nonna, ca nonna ! Dji n’ vou rén d’ tot ça, {{~}}, macrea. {{s|LM|(ramexhnaedje)}} ====={{H|NU}}===== Po l' uzaedje avou on prono tonike padrî, on mete voltî on coma inte les deus. ====={{H|mots d’ aplacaedje}}===== * [[oyida]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WM}}, {{WC}} ====={{H|ortografeyes}}===== {{Orto | da = C1,C8,C9, O0,O3, R10:8087,R13 | dà = C8 }} ====={{H|ratournaedjes}}===== {{ratour|rafoircixha a môde d' arinnaedje |fr= {{t+|fr|n’est-ce pas}}? |es= {{t+|es|no}}? }} 5yh5ktrq0wzmubcin7kbxo76i4gwf7e edurer 0 40238 436655 431087 2026-09-19T14:37:27Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436655 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{BdjB|dur|deur}}, {{acv}}, {{bet|e|v|wa|d=ecloyaedje}}, {{caw|er|v|wa}}; li minme tcherpinte egzistéve dedja e {{bdjla|induro}}. ==={{H|viebe|wa}}=== {{-codjow-|troke = 1|A = edur|C = edeur|come = durer}} {{~}} # {{vc}} esse foirt (foite) po n' rén dire divant l' [[må]]. #* Binamé fi, dj' '''a''' tant {{~|eduré}} d' mås. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* N' crindoz nén l' infleure D' ene grosse wesse ki vs picreut Åjheymint on l' {{~|edeure}} Vs n' avoz k' po nouv moes. {{s-rif|FrBcj|1852}} #* Epoites tu, diss, li scret tourmint K’ {{~|a-st eduré}} l’ pôve enocinne, Ki ene shijhe si leya-st ewalper D’ on mådrea ki s’ dijheut d’ avance : « Djel kidurè sins fé les cwanses La k’ dji pôrè tot lyi haper ». {{s-rif|JVvl|1901, p.19, “Avâ l’ Aiwe”}} #* « Efant, cwand dj' a pretchî l' amour, L' ome a semé l' haeyeme e s' cour, Eritaedje des poennes k' on-z {{~|edeure}}. » {{s-rif|LLaginm|1947, ''Simpe istwére'', p. 151}} # {{vsc}} må viker ene sacwè. #* Vola vint moes k' e l' måjhon, Tot nosse manaedje {{~|edeure}}, Disk' a nosse siervante Djenton, K' endè poite ene infleure, Vola les dringueles, Ki dnèt-st ås båsheles. I fåt-st aveur li diåle e cou, Po s' amuzer avou. {{s-rif|JJVpru|1817}} # {{vc}} {{årv}} esse contin di. #* On-z {{~|edeure}} bén on ptit feu pa ç' tins la. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[edurance]], [[edurant]], [[eduråve]], [[edureu]] * [[redurer]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[sopoirter]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[subi]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|croejh=Vi | adèrè = C8 | adèrer = S17,S109,S117 | aduré = E89,E177a:Aduré\,_Eduré,E203 | adurer = E1,E2, S0 | eduré = E177a:Aduré\,_Eduré | èdurè = C13, S36 | edurer = R10,R13 | èdurer = C9, E1,E21,E34,E165 | indurer = O3,O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|esse foirt assez dvant on må |fr= {{t+|fr|endurer}}, {{t+|fr|résister}} , {{t+|fr|supporter}} |en= to {{t+|en|endure}}, to {{t+|en|bear}} |nl= {{t+|nl|verdragen}} |de= {{t+|de|dulden}} |ar= {{t+|ar|صبر|ral=çabara|ar-fafl=صَبَرَ}} |ary= {{t+|ary|ral=çber|صبر‎‎|ar-fafl=صْبر‎‎}} }} cw9a1sj17h8ykutf21qz4oia1og225y lådje 0 41052 436665 428475 2026-09-19T14:51:37Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436665 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === Do latén [[largus|largu-]], minme etindmince, come li tålyin et spagnol [[largo]], li catalan, occitan, roumin, roumantche [[larg]], francès ey inglès [[large]], des ôtes lingaedjes romans [[largu]] etch. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|loːʧ|laːʧ|lɔːʧ|loːʀʧ|laːʀʧ}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|lɔːʧ}} * {{Ric|lådje}} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-tpdv-E|lådj}} {{~}} {{o&f-a}} {{a-tpdv}} # k’ a del sitindêye, d’ on costé a l’ ôte. #* Mi tchapea k' est trop {{~}}, djel frè rastroeti. {{s-rif|E203}} #* Nosse tchambe est dijh pîs {{~}}. {{s-rif|E203}} #* Vosse toele a ene ône et ene cwåte di {{~}}. {{s-rif|E203}} #* K' a t i des {{~s}} ouys, il est come on ptit sint Pire, i shonne k' il åye shijh samwinnes. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* Ses bresses sont pus longs, Ki des pîces a houbion, Et si stoumak ridoxhe, Cwand ele drouve divant vos, S' {{~}} boke po dire on mot, On ôreut voler ene moxhe. {{s-rif|JBjr|(1899), "Po plaire à Nanèsse"}} #* Ene {{~}} finiesse wice k' on-z a håyné des solés. {{s-rif|JMmiy|(1934), p.2}} # {{str|wa}} foites et grosses (tot djåzant di spales). #* Il a des {{~|lådjès}} spales. {{s-rif|E203}} #* Dji m' va tirer. Vos brocroz foû et vos diroz ki l' ome ås {{~|lådjès}} spales s' a oisté l' veye après k' åye ricnoxhou ses fåtes. {{s-rif|PHT|ratournant ''Maigret èt l’danseûse d’å Gai-Moulin'', 1994, {{p.|38}}}} # ki dene voltî des cwårs. #* Aveur ene {{~}} consyince. {{s-rif|E203}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[å lådje]]}} # {{r|[[aveur ene lådje mantche]]}} # {{r|[[esse lådje, mins di spales]]}} # {{r|[[lådje d’ idêyes]]}} # {{r|[[fé des lådjes ouys]]}} # {{r|[[il est ossu lådje ki long]]}} # {{r|[[lon et lådje]]}}, {{r|[[long et lådje]]}}, {{r|[[d’ lådje et d’ lon]]}} # {{r|[[si tchåssî lådje]]}} # {{r|[[so s’ pus lådje]]}} # {{r|[[tapé e lådje]]}} # {{r|[[taper å lådje]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[lådjmint]], [[lårdjeur]] * [[alårdji]], [[alårdjixhaedje]], [[alårdjixhmint]] * [[ralårdji]], [[ralårdjixhaedje]], [[ralårdjixhmint]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[mierlådje]] * [[loukî lådje]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (å rviè d' long) : [[lêye]] * (ki dene voltî des cwårs) : [[midone]] * (mousmint ki n’ sere gote) : [[plantiveus]] ==== {{H|contråve}} ==== * (ki n’ a nole grandeur, di hintche a droete) : [[stroet]] * (ki n’ dene nén voltî des cwårs) : [[tchitche]], [[crantchou]] * (mousmint ki sere) : [[stroet]], [[serant]], [[splincant]] ==== {{H|FA}} ==== L’ inglès « {{loyén|large|en}} » vout puvite dire « [[grand]] ». ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | lâch = E203 | lådje = E1,E34, R10,R13, S117 | lâdje = E200, O0, S0 | landge = E165 | laudje = C1,C8,C9, O0,O90 | laudge = S109 | laurdje = O81 | lôdje = C65 | lôdj’ = O81 | lârdje = O4, S25 | lôrdje = S104 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|k’ a del grandeur, di hintche a droete |fr= {{t+|fr|large}} |en= {{t+|en|wide}} |nl= {{t+|nl|wijd}}, {{t+|nl|breed}} |de= {{t+|de|breit}} |es= {{t+|es|ancho}} {{o}}, {{t+|es|amplio}} {{o}}; {{t+|es|ancha}} {{f}}, {{t+|es|amplia}} {{f}} |ar= {{t+|ar|واسع|ral=wâsi3|ar-fafl=واسِع}} |ary= [[3eri8]] (3eriD) {{=ral}} [[عريض]] {{o}}; [[3eri8a]] (3eriDa) {{=ral}} [[عريضة]] {{f}} }} {{ratour|ki dene voltî des cwårs {{Lka-ra|midone}} |fr= {{t+|fr|généreux}} }} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # {{d-rat}} « [[prinde lådje]] ». ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | lâch = E203 | lådje = E34, R10:12985,R13 | laudje = C1,C8,C9, O90 | lârdje = O4 }} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{o}} {{noudef}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[bouter å lådje]]}} # {{r|[[å lådje]]}} ## {{r|[[dimorer l’ boke å lådje]]}} # {{r|[[prinde li lådje]]}} 799dacyocnexrk7pne6uvzzyvicdr8l finiesse 0 42001 436715 430999 2026-09-19T17:37:47Z Scribus electronicus 3672 436715 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-|[[finiesse]]|[[fniesse]]}} <gallery> As kyrka ChurchWindow cropped.jpg </gallery> === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|fenestra|sourd=la}} (finiesse, trô, passaedje) === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|fi.ɲɛs|fi.ɲas|fɛ.ɲɛs|fœ.ɲɛs|fɛʀ.ɲɛs}}, {{miers|4|35}}. ** {{pzc}} {{AFE|fi.ɲɛs}} * {{Ric|fi·niesse}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # [[trô]] dins l' [[meur]] d' ene [[måjhon]], d' ene [[oto]], d' èn [[areyoplane]], evnd, avou on [[cwårea]], pol ci (cene) k' est ådvins riwaitî å dfoû, et po-z aveur del loumire ådvins. #* L' ivier pout caker a m' {{~}},Si alinne ni m' såreut fé fruzi. {{s-rif|MLol|"Prétimps dè coûr", 1897}} #* Memeye esteut la ki chimtéve dizo les {{~|fniesses}} èn air d' årmonica {{s-rif|ADew}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[vite#Walon 2|vite]] * [[båkete]], [[loukete]], [[bawete]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[finiesse d’ aronde]] * [[finiesse di bwès]] * [[finiesse deus coûtches]], [[finiesse troes coûtches]] ==== {{H|RM}} ==== {{Tit}} * [[w:Ene måjhon sins finiesse (roman)|Ene måjhon sins finiesse]] : roman da [[w:Chantal Denis|Chantal Denis]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | finiesse, fniesse = R9,R10,R13 | finièsse, f’nièsse = E170 | fignèsse, f’nièsse = C8 | fignèsse, f’gnèsse = E1, G204 | fe̊gnèsse = G204 | fègnèsse = G204, C23,C62 | fignasse = G204 | figness = E203 | fignesse = E89, DEWJLec (1763) | | {{=wis|finneish|finiesse}} (window) = Wi1  | fèrnièsse = G204 | fèrgnèsse = G204 | fèrnièsse = O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|trô dins on meur po waitî |fr= {{t+|fr|fenêtre}} |en= {{t+|en|window}} |nl= {{t+|nl|venster}} |de= {{t+|de|Fenster}} |es= {{t+|es|ventana}} |ar= nâfidha {{=ral}} {{t+|ar|نافذة‎‎}} {{=dsf-ar}} {{t+|ar|نَافِذَة‎‎}} |ary= [[cherjem]] {{=ral}} {{t+|ary|شرجم‎‎}} {{=dsf-ar}} {{t+|ary|شرْجم‎‎}} |pcd= {{t+|pcd|ferniette}} |roa-cha= [[fernéte]] }} === {{H|VE}} === {{wp|finiesse}} a93j56j62gf0qpcwlu8air9besorbpr djus di 0 42010 436689 402066 2026-09-19T15:52:54Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436689 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-'|djus d}} ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Sh-m|djus|di}} === {{H|divancetire}} === {{~}} {{n-c|wa}} # sins pupont di. #* Li pompe est {{~|djus d'}} aiwe. #* L' oto est {{~|djus d'}} essince. #* Les boledjîs sont {{~|djus d'}} farene. # foû di. #* Passez {{~|djus d'}} l' aite. {{s-rif|DEWJLec|(19), 1738}} #* Dizo s’ pezant fårdea, Nosse pôve pitit gayård triméve tote ene djournêye, Leyant {{~}} s’ front d’ andje, li souweur agoter So l’ ovraedje k’ abateut po n’ nén esse barboté Des mwaisses ki n’ avént d’ keure di ses djonnès anêyes. {{s-rif|JVvl|p.45, “Agnuss”}} #* Li costire discôpéve çou k' i faleut pol paltot {{~|djus del}} pake di stofe {{s-rif|JJG}} # diviè li dzo. #* I sôtele {{~|djus do}} lét å prumî houcaedje. #* Ele a toumé {{~|djus d'}} si tchvå. #* Li pwin a tcheyou {{~|djus del}} tåve. #* Waitîz a vos di n' nén vni {{~|djus do}} taessea. #* Ele a tcheyou {{~|djus del}} schåle. #* Li bijhe vént do schoverKékès flotches trop fråjhûles{{~|Djus del}} håye cial djondant. {{s-rif|JCla| « Airs di flûte et autres poèmes wallons », édition critique de Maurice Piron, 1956, « Tåv’lê d’iviér », 1912, p.23}} #* Fåt k' i gn euxhe ene fene plouve ladrî Ki disgolene {{djus des}} nûlêyes {{s|LM}} ==== {{H|ratourneures}} ==== (sins puch di) #: {{r|djus d' foice}} : flåwe. #: {{lang|fr|F. affaibli(e).}} #: {{r|djus d' alinne}} : ki tanfele, et n' saveur ritrover s' shofla. #: rl a: [[dishoflé(e)|dishoflé(e)]]. #: {{lang|fr|F. hors d'haleine, essoufflé(e).}} # {{r|djus d' foice, djus d' alinne, djus d' tot}} : cråndimint fotou (owe). #: {{lang|fr|F. foutu(e), patraque.}} # {{r|djus d' cwårs}} u : {{r|djus d' liårds}} u : {{r|djus d' sôs}} u : {{r|djus d' çanses}} u : {{r|djus d' seuve}} : sins årdjint, sins pus ene mastoke. #: {{lang|fr|F. sans un sou.}} # {{r|djus d' manoye}} : sins pupont d' manoye po rinde. #* Dji n' mi va nén mete djus d' manoye po vs rinde so vosse biyet d' 500 uros. #: {{lang|fr|F. sans monnaie.}} # {{r|djus d' pî}} : #: ''a)'' ki n' a pupont d' pî, tot djåzant d' on meur sipîté pa l' aiwe, evnd. {{lang|fr|F. sapé(e).}} #: ''b)'' sins foice, sins cwårs. {{lang|fr|F. sans ressources.}} ''c)'' nén droet(e). rl a: [[disguré]]. {{lang|fr|F. sans plus d'aplomb, déséquilibré(e).}} # {{r|djus d' laecea}} : ki n' dene pus, tot djåzant d' ene vatche. #: rl a: [[setche]]. #: {{lang|fr|F. tarie.}} # {{r|esse djus d' sonk, aler djus d' [[sonk|sonk°]].}} (wôr di) #: {{r|djus d' doû}} : foû del termene k' i fåt poirter l' doû. #: {{r|esse metou djus d' plaece}} : esse metou (owe) a l' ouxh. #: {{lang|fr|F. congédier, licencier, remercier.}} # {{r|li covaedje est djus do ni}} : les djonnes oujheas ont volé evoye do ni. Franwal: ahåyant po: "{{lang|fr|voler de ses propres ailes}}". # {{r|aveur on pougn, ene djambe, on bresse djus}} : aveur ene mwin, ene djambe di côpêye. #: rl a: [[sipougnî]], [[simaner]], [[sipater]]. # {{r|passez ene miete djus di m' pî}} : ni rotez nén s' mes pîs. #: {{lang|fr|F. marcher sur les plattes-bandes.}} (al valêye di) #: {{r|Cwitez vosse calote djus d' vosse tiesse}} : rissaetchîz vosse calote. #: rl a: [[bodjî]]. #: {{lang|fr|F. ôter, enlever.}} #: {{r|mete ene sacwè djus del tåve}} : li poirter evoye et l' rioister. #: {{lang|fr|F. enlever, ranger, ôter.}} # {{r|i n' pout ni so ni djus}} u : {{r|i n' pout ni d' so ni d' djus}} : #: ''a)'' i n' sait pus [[hay|hay°]]. {{lang|fr|F. fichu(e).}} #: ''b)'' il est sins cwårs. {{lang|fr|F. sans ressources, sans moyens.}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|sins pupont di |fr= {{t+|fr|sans}}, {{t+|fr|dépourvu de}}, {{t+|fr|en panne de}} }} {{ratour|foû di |fr= {{t+|fr|hors de}} |en= {{t+|en|out of}} |nl= {{t+|nl|uit}} }} {{ratour|al valêye di |fr= {{t+|fr|en bas de}} }} rchigthnudtl1zqadefg70d85ah5j3q foû di 0 42693 436744 435911 2026-09-19T21:18:44Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436744 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== {{-spodiv-'|foû d}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|foû|di}} === {{H|divancetire|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} {{dal}} # a costé di, nén dins. ''Ttossu vite foû del cadje, li vexhåd a corou evoye ås cwate cints diåles.'' #* Dji n' a yeu k' a les dclouper foû del gregne ([[Sourdant:PJD|P.J. Dosimont]]). #* Li fwin tchesse li leu foû do bwès. #* Cåzu tot s' sonk aveut corou foû d' lu. #* Dj' esteu ddja foû del veye. #* Il a toumé foû do lét. #* On l' a tiré foû d' l' aiwe. #* Djete ti pire {{~}} tes mwins, ôtrumint çoula ni toûnrè nén bén. {{s-rif|DEWJLec|(49), 1786}} #: {{lang|fr|F. hors de; en dehors; à côté de.}} #: {{r|si saetchî foû di spexheur}} : schaper d' ene laide passe. #: {{lang|fr|F. se sortir du pétrin, émerger, se tirer d'affaire, d'embarras.}} # mostere èn [[endalaedje]]. # sins. #: {{lang|fr|F. sans.}} #: {{r|foû d' alinne}} : dishoflé. #: {{lang|fr|F. hors d'haleine, haletant.}} # tot rsaetchant ene sacwè di. #* On pout fé on paltot foû d' ene coviete #* Il ont fwait on shôte foû d' on vî djine to trawé. #: {{lang|fr|F. au départ de, à partir de.}} # [[å rcoe]], lon [[erî]]. #* TÅTÎ (e s’ fôteuy, tot sintant dvins ses potches). – Mes binokes … A !… Asteure, i fåt a kî s’ kihene, Ossu bén feme ki ome, des berikes sol narene Nén vey pus {{~|foû d’}} ses ouys k’ on marcou… di s’ grognon, Est ene grande cwålité po les djins di bon ton. {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne XI, v. 916-919 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne XI|lijhåve e Feller vaici]]}} #* O ! Les noejhes sont si doûces Djanete ! Mins gn a co bén meyeu : C' est l' båjhe ki vos dinrîz schayete, '''Foû d'''' l' ouy des eviyeus. {{s-rif|LLbe|(1928), p. 66}} # mostere li provnance. #* C' est {{~|foû do}} peupe ki dj' prindrè mes amours.Våt mî ene mayon ki sait peler ene crompire,K' ene grande madame ki n' oize mouyî ses doets. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «On filosofe» p.95}} # so ene durêye. #* On cou d' Raikem ki boet s' djournêye, Troes cwate djoûs {{~|foû d'}} shijh, come tel fwais,Ni merite nén k' on l' rapîçtêye, Ni k' on rbowe li tchmijhe k' a so s' pea ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.145, ''Di stoc èt d’ tèye ! Sinne dialoguêye anti-alcoolique'' (1927)}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[foû d’ cial]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | fou dy = DEWJLec (1786) }} cfqojyj2xa36mvuirifa4df5qvtmt4a mel 0 42741 436726 430781 2026-09-19T18:15:13Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436726 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drifor-|m’ el}} ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Apl}} «[[m’]]» + «[[el#Prono d’ djin coplemint|el]]» (prono d’ djin coplemint); u di «[[mi]]» / «[[mu]]» {{acv}} + «[[l']]». ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|mɛl|myl|mœl|mɔl}} ** {{pzc}} {{AFE|mɛl}} * {{Ric}} === {{H|EPr|wa}} === {{~}} {{o&f-pr}} # [[etrocla]] do prono nén droet coplemint «[[mi]]» + prono coplemint nén direk "li" divant on viebe ki cmince pa ene cossoune. #* Vos {{~}} dirîz, vos. #* Vos mel {{~|payroz}}. {{s-rif|DEWJLec|(41), 1777}} # etrocla do prono nén droet coplemint «[[mu]]» + prono coplemint nén direk "li" padrî on viebe å cmandeu. #* Dijhoz {{~}}, dabôrd. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|croejh=epr | mel, mels, melzès = R10:13681 | mèl, mèls, mèlzès = E1:mèl  | mel = R13 | mèl = C106 | mè l’ = C8,C106, O4 | mol = S0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|divant l' viebe |fr= {{t+|fr|me le}}, {{t+|fr|me la}} }} {{ratour|dirî l' viebe |fr= {{t+|fr|le moi}}, {{t+|fr|la moi}} }} == {{L|pt}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdjla|mel|ling=pt}} {{m-s}}. === {{H|Pr}} === * {{WAFE}} ** {{AFE|mɛɫ|odio=Pt-mel.ogg|ling=pt}} === {{H|sustantif|pt}} === {{~}} {{o}} # {{magn|pt}} [[låme]] (prodût påzès moxhes). #* E {{~}} de serra, com abelha não romarinho. #**C' est del låme di montinne, avou les moxhes (k' ont paxhî) sol romarin. qj33hr2ypfksng2zpgn4f2zm51nnn84 436727 436726 2026-09-19T18:15:41Z Scribus electronicus 3672 436727 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drifor-|m’ el}} ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Apl}} «[[m’]]» + «[[el#Prono d’ djin coplemint|el]]» (prono d’ djin coplemint); u di «[[mi]]» / «[[mu]]» {{acv}} + «[[l']]». ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|mɛl|myl|mœl|mɔl}} ** {{pzc}} {{AFE|mɛl}} * {{Ric}} === {{H|EPr|wa}} === {{~}} {{o&f-pr}} # [[etrocla]] do prono nén droet coplemint «[[mi]]» + prono coplemint nén direk "li" divant on viebe ki cmince pa ene cossoune. #* Vos {{~}} dirîz, vos. #* Vos mel {{~|payroz}}. {{s-rif|DEWJLec|(41), 1777}} # etrocla do prono nén droet coplemint «[[mu]]» + prono coplemint nén direk "li" padrî on viebe å cmandeu. #* Dijhoz {{~}}, dabôrd. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto|croejh=epr | mel, mels, melzès = R10:13681 | mèl, mèls, mèlzès = E1:mèl  | mel = R13, DEWJLec (1777) | mèl = C106 | mè l’ = C8,C106, O4 | mol = S0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|divant l' viebe |fr= {{t+|fr|me le}}, {{t+|fr|me la}} }} {{ratour|dirî l' viebe |fr= {{t+|fr|le moi}}, {{t+|fr|la moi}} }} == {{L|pt}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdjla|mel|ling=pt}} {{m-s}}. === {{H|Pr}} === * {{WAFE}} ** {{AFE|mɛɫ|odio=Pt-mel.ogg|ling=pt}} === {{H|sustantif|pt}} === {{~}} {{o}} # {{magn|pt}} [[låme]] (prodût påzès moxhes). #* E {{~}} de serra, com abelha não romarinho. #**C' est del låme di montinne, avou les moxhes (k' ont paxhî) sol romarin. 8whocjrnp5pmre1bmuglsz5zoqmfpih djel 0 42743 436632 421508 2026-09-19T12:57:31Z Scribus electronicus 3672 436632 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drifor-|dj’ el}} === {{H|etimolodjeye}} === Etroclaedje di « [[dji]] » et « {{loyén|el|Prono d’ djin coplemint}} », adon racuzinåve avou l' {{p|jel|fro}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʤɛl|ʤɔl|ʒɛl}} ** {{pzc}} {{AFE|ʤɛl}} * {{Ric}} === {{H|etroclé prono|wa}} === {{acoirds|djel|djelzès}} {{~}} {{o&f-pr}} # dj’ el, dji li. #* Vos n’ savoz nén dou k’ el Sireye est metowe, mins mi, {{~}} sai {{s|JSch}} #*Faleut i co k' djel rescontere Li pôve mivé ki dj' voe tofer ()…Li pôve mivé k' a måbelair Avou ses ouys d' ome ki n' tuze nén, Avou s' vizaedje d' ome ki n' vike waire {{s-rif|EGil}} ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[tel]] (t’ el) * [[nel]] (n’ el) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | djel = R9,R10 | djèl = E1 (a « dji »), C106 (a « djè ») | gel = E177 (1823\, a « adai »\, « maweur » ; 1839\, a « amou »\, « awoi-dai »\,…) | ie l’ = DEWJLec (1714) | jel = ABLdma p. 17 | jê l’ = TBlgr | djol = S0 | - = E170 (dj’èl), E203 (jè l’) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= je l’, je le, je la }} a1g1zmwa53sofyc870jpj7sxrgjpma2 erî di 0 43442 436714 436222 2026-09-19T17:34:04Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436714 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== {{-spodiv-'|erî d}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|erî|di}}. === {{H|divancetire|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # [[lon]] di. #* Li noer espiyon di mvé ki n' est måy {{~|erî des}} fniesses. {{s-rif|DEWJLec|(34), 1763}} #* Mi, cwand dj’ so {{~|erî d’}} vos, mi cour n’ est pus e påye ; Et, dispoy ciste astrapåde, c’ est cint feyes pé ki dvant. {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne XXI, v. 1061-1062 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne XXI|lijhåve e Feller vaici]]}} #* Les omes ki fjhént li dmey ceke, avént trop pô d' leus ouys po loukî et vey Nanete si såver {{~|erî d'}} Poe-d'-Tchene, cwand l' leveu d' catchets boerléve : « Å bourlåd, aprustez vosse pîce ! » {{s-rif|JVrr|1920, p.139; "Peûs-d'-Tchène"}} #* N’ avans ns nén bon cial al finiesse {{~|Erî del}} flouxhe, foû d’ tos les bruts ? {{s-rif|JCmp|« A l’ finiesse », p.97}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[èn sawè erî di]]}} : èn sawè ndaler lon di. #* Neni, i fwait trop froed; dji n' {{~|såreu erî do}} feu. {{s-rif|NoWa}} # {{r|[[erî d’ cial]]}} : corez evoye. === {{H|sinonimeye}} === * [[rî di]] * [[lon di]] * [[lon erî di]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | eri des = [!d1900] DEWJLec ( }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|lon di |fr= {{t+|fr|loin de}} }} j429ql61scl3idufouheuvqv6ldylqd cocrê 0 45511 436761 402131 2026-09-20T09:27:53Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436761 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj}} «[[cok]]» {{sonK}} {{caw|rê|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kɔ.kʀɛː|kɔ.kʀæː}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|kɔ.kʀɛː}} * {{Ric|co·crê}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # cok di fier metou so on clokî, u al cresse d' on toet, et ki mostere li direccion eyet l' foice do vint. #* Ci sont di ces hurlumôrblus Dont l’ esprit ravize les {{~s}}, Ki cwand l’ baromete est tote djus Pinsèt l' tins totafwait å bea : Lansberg måy n’ a stou si macrea ! {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} #* C’ est k’ la-dzeur, al betchete, betch å vint, bén a pîce, Po des belès aiyes d’ ôr, nol oujhea N’ î fwait l’ {{~}}. {{s-rif|JCmp|« Li plope », 1923, p.33}} #* Est i pierdou, li calmotrê ? Portant sor lu, woeye li {{~}} {{s-rif|RJoe}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|cok di fier ki mostere li direccion do vint {{Lka-ra|rabanair}} |fr= {{t+|fr|girouette}} }} sedrin22bcmktw9pfqqnxz9wc1cwpmj rishonner come deus gotes d’ aiwe 0 46128 436660 342141 2026-09-19T14:43:40Z Scribus electronicus 3672 436660 wikitext text/x-wiki == {{L|wa|bl}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|rishonner|come|deus|gotes|d’|aiwe}}. === {{H|vierbire|wa}} === {{~}} {{rim|v|wa}} # {{vcnd|a}} rishonner foirt. #* Dj’ aveu rlevé ki les spitrons neyerlandès « {{lang|nl|weg}} », «{{lang|nl|uit}} », « {{lang|nl|neer}} » et « {{lang|nl|voorbij}} » {{~|rishonnént come deus gotes d’ aiwe}} a leus frés d’ mestî e walon « evoye », « foû », « djus » et « houte ». {{s|LM}} #* L’ EPO {{~|rishonne come deus gotes d’ aiwe}} a l’ eritropoyetene. {{s|LM}} #* On séndje, c’ est ene biesse-ås-tetes ki s’ tént so ses pates di drî, fwait des xhenes et des xhinêyes, gripe azès åbes, eyet {{~|rishonne come deus gotes d’ aiwe}} a ene djin. # {{vpr}} {{vprnon}} si rshonner foirt. #* Tes deus båsheles {{~|si rshonnèt come deus gotes d’ aiwe}}. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[ravizer come deus gotes d’ aiwe]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|si rshonner foirt |fr= {{t+|fr|se ressembler comme deux gouttes d’eau}} |en= to be {{t+|en|like two peas in a pod}} }} nv4a8qq9j6n35qf8gjlo547b7bwarjy poyaedje 0 46456 436754 428415 2026-09-20T08:01:19Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436754 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|poy|anke=Walon 1}} {{caw|aedje|s|wa|fwaitso=n}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|pɔ.'jɛʧ|pɔ.'jaʧ}} {{BS|ae|-}} ** {{pzc}} {{AFE|pɔ.'jɛʧ}} * {{Ric|po·yaedje}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{anto|wa}} [[pwel]] di djin. #* (C' esteut èn ome ås) rosseas {{~s}}. {{s-rif|E203}} #* Il a kékes {{~s}} å minton. {{s-rif|E200}} #* (après awè rtaeyî les tchveas do bribeu) Ele n' esteut nén narineuse, mins ele apiça avou des ecnêyes gazetes et {{~}} et les tapa-st e feu. {{s-rif|JPD}} # {{anto-b|wa}} [[pwel]] d' ene biesse. #* Cisse biesse piede ses {{~s}}. {{s-rif|E203}} #* Et Djan aveut on mousmint d' {{~s}} di chamô, et on nålî d' cur åtoû d' ses rins; et si amagnî esteut des coks d' awousse et del såvadje låme. {{s-rif|NDef|ratournant [[w:Sint Matî|Sint Matî]] avou [[w:François Bailleux|François Bailleux]] et [[w:Auguste Hock|Auguste Hock]]; [[s:Évangile selon saint Mathieu SLLW 1862/II|lijhåve vaici]]}}  # {{frcjh}} tos les pwels d' ene biesse. #* Tot clintchant s' cofe so l' cô do ptit tchvå, I s' a leyî aler a sinte si {{~}} tot lyi fjhant des doudoûces. {{s-rif|YPaq}} # pitit boket di tolminme cwè. #* Dji n' a pus on {{~}} di poeve e m' manaedje. {{s-rif|E1}} #* Alez vis apontyî m' fi, vocial l' eure. Ni rovyîz nén do mete on {{~}} di sé e vosse potche et do segnî vosse voye. {{s-rif|JMtbr|1922, p.27}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[n’ awè k' troes moirts poyaedjes]]}} (E200), {{r|[[n’ aveur pus k’ deus troes poyaedjes di tchveas]]}} # {{r|[[prinde des poyaedjes del biesse]]}} (E200), {{r|[[riprinde des poyaedjes del biesse]]}} # {{r|[[on leu piede ses poyaedjes, mins i n' scheut nén ses laidès manires]] (SpE2), [[on tchet piede ses poyaedjes, mins i scheut nén ses laidès manires]]}} # {{r|[[on poyaedje di cou est pus foirt k' ene coide di barke]]}} (G105 p. 7) # {{r|poyaedjes et tot}}. #* Adiercî ene ouve so on sudjet k’ on vs dene, {{~|poyaedjes et tot}}, c’ est sayî do fé tni des berikes sol narene da Tchantchès. {{s-rif|AXbm|(1905), p.14}} # {{r|come des poyaedjes so on tchén}} #* Ki n' fjhoz vs ene anonce k' elle est a maryî don, vosse feye, i s' è prezintreut {{~|come des poyaedjes so on tchén}}. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne II, p.5}} ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Lka-pa|poy}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[on poyaedje]], [[on ptit poyaedje]] : ene miete ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (tchivå, bovrins) : [[cote]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | poege = DEHJLec (1786) | poïeg = E203 | pouyâdje = C8 | poyadge = E165 | poyadje = E200 | poyaedje = R10,R13 | poyèdje = E1 | pwèyâdje = O4 |- = E177, S0 (k' a "poy" = "poye 2"), S117 (k' a "poy") }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|pwel d' ene djin, d' ene biesse {{Lka-ra|pwel}} |fr= {{t+|fr|poil}} |en= {{t+|en|hair}} }} {{ratour|tos les pwels d' ene biesse |fr= {{t+|fr|pelage}}, {{t+|fr|robe}} ''(tchivås)'' |en= {{t+|en|coat}} ''(tchivås)'' }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} 0wjt2gti5pkpkvh45zoraydb8hpb0si ataetche 0 46477 436725 426171 2026-09-19T18:06:43Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436725 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sv|ataetchî}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|a.'tɛʧ|a.'taʧ}} {{BS|ae}} ** pa rfrancijhaedje {{AFE|a.'taʃ}} ** {{pzc}} {{AFE|a.'tɛʧ}} * {{Ric|atae·tche}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # ahesse ki raloye comifåt deus sacwès. #* Li diåle-e-coir m' a dschiré å sårot, dji lyi a dmandé ene {{~}} ou ene aweye, elle mi l' a nén volou dner. {{s-rif|DEWJLec|(39), 1776}} #* Si ti fjheus co ti ovraedje, Ci n' sereut k' on dmey-må ; Mins djamåy po ene {{~}} Ti n' tapes ni ponte, ni clå. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li Feumm' dè l'sôlaie'', p.50}} #* Wice sont ele nos viyès havroûles Et mes pôvriteuzès lignoûles Adjinçnêyes d' {{~s}} et d' blanc fi ? {{s-rif|LLaginm|''Li tchanson del Mouze'', (1947), p. 101}} # {{str}} {{cost|wa}} [[spingue]]. #* Bén binamé, li mwaisse del pexhreye nos mostra tos ses batchs avou des tos ptits pexhons, des noûssons, come des makes d’ {{~}} {{s-rif|FNyn}} # {{noudef}}. #* I n' mi manke nén minme ene {{~}}, Et s' il arivéve ki dj' djereyreu, Pawou di m' vey mete ene taetche, Dj' åreu foû d' lu çou k' dji vôreu ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Mi p’tit bouname"}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[fén come ene ponte d’ ataetche]]}} # {{r|[[gros come ene make d’ ataetche]]}} # {{r|[[i s’ batreut po ene ataetche]]}} # {{r|[[mete ene ataetche so s’ mantche]]}} # {{r|[[ni nén valeur ene make d’ ataetche]]}} # {{r|[[rissaetchî si ataetche foû do djeu]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[ataetchî]], [[ataetchmint]] * [[rataetchî]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (di tchveas) : [[piçtrece]] ==== {{H|dizotrins mots}} ==== * [[make]] (d' ataetche)   ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | atache = E1,E21,E34 | ataetche = R10 | atatche = C1,C8,C9,O0,O4 | atech = E203 | ateche = E212 | ateg = E89,E177a | atètche = C13,E1,E2,E21,E34 | atteche = [!d1900] DEWJLec (1776) |- = R13 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|spingue |fr= {{t+|fr|attache}}, {{t+|fr|épingle}}, {{t+|fr|aiguille}} }} 4v2gmub5ob3uyl1qf3hwymmzqq97hex ça 0 46615 436659 433679 2026-09-19T14:42:25Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436659 wikitext text/x-wiki {{MR/ca}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Spo-apl}} « [[çoula]] ». === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|sa}} {{1pr}} * {{Ric}} === {{H|Pr-mos|wa}} === {{~}} {{n}} # (come sudjet) sacwè k’ on sait bén. #* Les djins vos dmandnut l’ londmwin : « {{~}} a stî, hê, vî ? » {{s-rif|BDech}} #* {{~|Ça}} n’ va nén, èm colåd ? El poye a fwait s’ cocåd ? {{s-rif|JBeau}} #* {{~|Ça}} n’ pout nén esse lu. # (come coplemint) sacwè k’ on nd a cåzé dvant. #* Oyi, c’ est {{~}} l’ bouneur ; on l’ a cwand on est zwer. {{s-rif|FDew}} #* Dji waitrè a {{~}} li samwinne ki vént. # {{raba|wa}} djin k’ on è cåze. #* Si ti t’ metes a hanter avou {{~}}, ti serè gåy. #* Dj’ a-st oyou brutiner ene sacwè ; mins, vos savoz, les efants, {{~}} pinse k’ on n’ comprind nén, dai ? {{s-rif|HSsb|1889, p.45}} #* Des studes ! I m' fwait aler avou ses studes, çoula n' pout foû et {{~}} djåze do voleur divni indjenieur. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne XIII, p.14}} ==== {{H|Cr}} ==== Come sudjet, divant ene voyale, on pout aveur « [[ça]] » : :''{{~|Ça}} esteut deur, di ricmincî a bouter !'' Mins on eploye putchî « [[c’]] » : :''{{~|C’}} esteut deur, di ricmincî a bouter !'' On eploye eto « [[ç’]] » divant « a » et « o » : :''{{~|Ç’}} a stî ene caboulêye di muzeas.'' ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|a ça}}. #* MATROGNÅRD. - Mins, {{~|a ça}} ! k' i gn a t i ? TONTON (a Tåtî). I n' sait nén ! … TÅTÎ (a Matrognård). Diåle mi speye ! C' est nozôtes k' a l' accion limero cint dijh meyes ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XI, v. 219-220}}  # {{r|[[c’ est ça]]}} : [[oyi]]. # {{r|[[ki c’ est ca]], [[ki c’ est po ça]]}}. #* Les grigneus djoûs k’ c’ est ça cwand li ptit boket d’ bouneur ki t’ cours après ni s’ leye måy apicî. {{s-rif|LSom}} # {{r|[[po ça]]}} : [[dabôrd]]. #* Ene vwès dirè « Gn a ene sakî ?» ; Dji respondrè : « C’ est vos, po ça ? » {{s-rif|JGui}} # {{r|[[c’ est nén po ça, mins]]}}. # {{r|[[ça pus di]]}} : dipus di / [[ça dpus]] {{lang|fr|fr= d’autant plus (de)}}. #* On-za rsaetchî deus tcheyires erî del grande tåve, et leyî ça pus d’ plaece etur les cenes ki dmorént. {{s-rif|LSom}} # {{r|[[avou ça]], [[avou ça ki]]}}. ## [[gn a rén avou ça]]}} # {{r|[[et tot ça]] : [[et tchik et tchak]]}}. # {{r|[[ci n’ est k’ ça]]}} : (si…, ki…). # {{r|[[i n’ mancreut pus k’ ça]]}}. # {{r|[[èn nén esse a l’ après d’ ça]]}}. # {{r|[[rapoirt a ça]]}}. ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (sudjet et coplemint) : [[çoula]] * (sudjet) : [[ci]], [[i]] * (al fén del fråze) : [[la]], [[saiss]] ; {{Lka-si|saiss}} ==== {{H|Of}} ==== * /sa/ [[si#Walon 4|si]] (''[[sa]]'') ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ça = C1,C13, E1:ça_1,E34, O0, R10:3340,R13, S0 | çà = C8, O4 | {{=wis|sah|ça}} = C74 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|prono sudjet {{Lka-ra|çoula}} |fr= {{t+|fr|ça}} |en= {{t+|en|it}}, {{t+|en|that}} |nl= {{t+|nl|het}}, {{t+|en|dat}} |de= {{t+|de|es}}, {{t+|en|das}} }} === {{H|MU}} === {{~}} # (al fén d’ ene fråze) rafoircixhaedje. #* Nonna ! dji n’ irè nén, {{~}} ! ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[saiss]], [[taiss]] ; {{Lka-si|taiss}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ça = R10:10674,R13, S0 }} == {{L|fr}} == === {{H|Pr-mos|fr}} === {{~}} {{n}} #{{fr=wa}} (come sudjet et coplemint) glv5d7k8tgski6xr1aiqc7sq3c7ejak semer 0 48994 436700 428452 2026-09-19T16:23:50Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436700 wikitext text/x-wiki {{MR|sèmer|sèmér}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdjla|seminare}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sɛ.'me|sɛ.'mɛ|sa.'me|su.'me|sme}} ** {{pzc}} {{AFE|sɛ.'me}} * {{Ric|se·mer}} === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=sem|come=bouter}} {{~}} {{vc}} # hiner al tere del simince po fé crexhe des plantes. #* Kimint, nosse mwaisse, alez vs {{~}} cisse laide simince la ? {{s-rif|DEWJLec|(23), 1748}} #* On {{~|seméve}} des rutabagas dins l' corti ås djotes {{s-rif|LBou}} # hiner al tere des ôtes grins. # taper tocosté, tot roviant. # {{im}} rispåde tocosté. #* {{lang|wa-fel|Mins l’vilmeûse mètchanceté, qui s’ècråhe di nos plåyes S’ènûl’reût-st-èl vapeûr qui montr’eût dès bouyon, Et tot r’toumant so l’tére, èle î '''sèm’reût''' pés qu’måy Li hayîme di l’Amoûr qu’on s’deût inte vrêys Walons.}} {{s|EWfc|p.170}} #* Vos passeus d' aiwe et vos vos naeçales, Vos pexhons, vos trôs, vos couvales {{~|Semént}} del djoye å ptit valet. {{s-rif|LLaginm|''Li tchanson del Mouze'', (1947), p. 101}} # {{vpr}} esse hiné al tere tot djåzant d' ene grinne. #* Li rgon si {{~|seméve}} al vole, al mwin, inte deus doets come on djheut {{s-rif|SFon}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[el ci ki påle seme ; el ci k’ aschoûte mexhnêye]]}} # {{r|[[li ci ki cåze seme ; li ci ki schoûte mexhnêye]]}} # {{r|semer spès}} : semer [[a l’ avire]]. #* Al santé da Lafleur, paret la* rôze. (I boet) Avou do parey, dji va vey clair po {{~|semer spès}}... Wice fåt i semer l' cierfouy ? {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne IX, p.12}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[semaedje]], [[semeu]], [[semoe]], [[semrece]], [[semåjhe]] * [[rissemer]], [[rissemaedje]] {{mse}} * [[simince]], [[siminçon]], [[esmincî]] (fr= ''inséminer''), [[esminçaedje]] (fr= ''insémination'') ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | samer = S109,S117 | sèmè = C8 | semer = R10, R13 | sèmer = O0,S0,S117 | sèmer / s’mer = O3,O4,O90 | sèmér / s’mér = FO94 | sumér = FO94, SpO1 p. 44 | sumer = [!s20es]? }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|taper des grinnes e tere, po k' ele poûssexhe |fr= {{t+|fr|semer}} |en= to {{t+|en|sow}} }} == {{L|fr}} == === {{H|prononçaedje}} === {{AFE|sə.me}} === {{H|viebe|fr}} === {{~}} # {{=wa|fr|spr}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[semeur]], [[semis]], [[semaille]] * [[ressemer]] 1jlp3g6ps4mo1xa0u6wewhilrgbcbsq monte-å-cir 0 49427 436769 386283 2026-09-20T10:10:25Z Dr. Thomas Liptak 5054 photo updated (2026) 436769 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == [[File:Frankfurt am Main, Dippemess (Frühling 2026), panorama view.jpg|thumb|220px]] === {{H|Su|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{djeu|wa}} djeu d' fôre (grande rowe). #* Il avént ddja stî ås otos electrikes, {{~}}, å ride-so-s' cou et des ôtès agayons inla {{s-rif|FBar}} ==== {{H|Ra}} ==== fr= roue géante de foire npgi4wvy73ffbmwzv0mcgbtdc5xmv5q doirmant 0 49499 436667 434449 2026-09-19T15:00:14Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436667 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|dwaʀ.'mã|dwɛʀ.'mã|dwɛʀ.'mɔ̃|dwaːʀ.'mã|doːʀ.'mã|duːʀ.'mã}} ** {{pzc}} {{AFE|dwaʀ.'mã}} * {{Ric|doir·mant}} === {{H|pårticipe prezintrece|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # {{PP|doirmi}}. #* On n’ sondje nén k’ e {{~}}. ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|dormant}} }} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # ki [[doime]]. # ki n' cour nén, po ene aiwe. #* C' est ene {{~e}} aiwe. # {{mônr|wa}} pire ki n' bodje nén, dins on molén. #k' on-z a divintrinnmint sins l' saveur #* Disk' e 1900, et co hay, les djins djåzént walon, mins avént ene {{~e}} kinoxhance do francès. {{s|LHen}} ==== {{H|contråve}} ==== * (kinoxhance): [[ovrant]] * (mônreye): [[corante]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== * dormant * (kinoxhance): latent, passif === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{o}} # [[sodoirmant]] # prodût po fé doirmi. #* il aveut ene botaye di {{~}} #* Avoz vs oyou ç' vî djwif ki dit k' l' efant a des grands ouys et k' vos dirîz k' il åye shijh samwinnes, i fåt cweri do {{~}} po fé clignî ses ouys, i vénrè après l' dinner, i n' voerè nén ses grands ouys. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | doirmant = DEWJLec (1734) }} dfe6j3k53mli5bk4n7hb38ckh93ql35 ass 0 50033 436718 435894 2026-09-19T17:43:00Z Scribus electronicus 3672 436718 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj}} « [[a#Walon 3|a]] » {{caw|ss|c|wa}}. === {{H|codjowa|wa}} === {{~}} # {{IP2s?|aveur}}. #* {{~|Ass}} veyou l’ araegne ? L’ araegne sol moxhe {{s-rif|''[[w:Pôve moxhe (tchanson)|Pôve moxhe]]'', viye tchanson}} #* {{~|Ass}} veyou m’ bea poerî k’ est dviersé ? {{s|DTW}} #* Wice {{~}} co stî balziner ? {{s|DTW}} #* Diåle-e-coir, n' {{~}} pus del foice ? {{s-rif|DEWJLec|(35), 1768}} #* Et s’ ti pinses come çoula, mi djouwer des ferdinnes, Ti t’ trompes : d’ on côp d’ ecnêye dji t’ sitind come ene rinne ! M’ {{~}} etindou, asteure ? {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne IX, v. 904-906 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne IX|lijhåve e Feller vaici]]}} #* Wice vass ? Ki s' a-t i passé ? Pocwè ess cial ? K' {{~}} fwait ? Ki t' a-t on fwait ? {{s-rif|JMign|dins « [[w:L' amour a l' Alambra|L' amour a l' Alambra]] », p. 75}} #* Tén ! twè k’ est todi ki rôle les bwès, n’ {{~}} nén åk di noû a nos raconter ? {{s|LMbba}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | as = DEWJLec (1768) | asse = TBlgr p. 10 | ass = E177 (1839 a « assé ») | - = R13 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|atôtchî sg. Ind. Prez. d' on viebe come « awè », cogne dimandrece |fr= {{t+|fr|as}}-tu |es= ¿{{t+|es|habes}}? }} == {{L|zgh}} == === {{H|ralfabetijhaedje}} === {{=ral}} [[ⴰⵙⵙ]] === {{H|Su|zgh}} === {{~}} {{o}} # {{cron|zgh}} {{Lka}} «[[ⴰⵙⵙ]]». 1ifl74bi1nw1f148155j0n9p6fcwwp3 a l’ awaite 0 55575 436687 404289 2026-09-19T15:48:55Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436687 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Sh-m|a|l’|awaite}}. ==={{H|advierbire|wa}}=== {{~}} {{n-c|wa}} # tot loucant totåtoû po vey çou k’ i s’ î passe. #* {{~|A l’ awaite}} do payis d’ Lidje. {{s-rif|Ouve da {{s|JBru|r=0}}}} #* Et m’ pôve vî grand-pere {{~}} Mi shuveut tot come i poleut. {{s-rif|MLol|p.186, « Lu cane d’a grand-pêre»}} #* Dizeu l’ cotjhea - Mouwea,Come {{~}} - Ridoxhant d’ croes, Peneus, Rawåde èn aite. {{s-rif|JCmp|« Payîs walon », 1922, p.91-92}} ==== {{H|ratourneures}} ==== * [[esse a l’ awaite]] * [[si mete a l’ awaite]] * [[si tni a l’ awaite]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[al rawåde]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|tot rwaitant tot çou ki s’ passe åtoû d’ lu |fr= {{t+|fr|aux aguets}}, {{t+|fr|à l’affût}} }} 1a6jj3t1r2448d08etpjzf0iufcb7cn ôtrumint 0 56004 436745 430477 2026-09-19T21:20:18Z Scribus electronicus 3672 Sinse et egzimpe 436745 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drif-|ôtmint}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{BdjB|ôtr|ôte}} {{caw|umint|adv|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|o:.tʀy.'mɛ̃|o:.tʀɛ.'mɛ̃}} {{2pr}} ** {{pzc}} {{AFE|o:.tʀy.'mɛ̃}} * {{Ric}} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} {{n-c|wa}} # d’ ene ôte manire. #* Di cisse manire la ça n’ va nén, sayîz {{~}}. #* Et s' Pire ou På pinse {{~}},K' i s' toitche evoye foirt abeymint,Po k' on s' plaijhe ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.111, ''Fåt qu’on s’ plaise'' (1922)}} # adrouve on mancaedje si l' condicion n' est nén respectêye. #* Djete ti pire foû di tes mwins, {{~}} çoula ni toûnrè nén bén. {{s-rif|DEWJLec|(49), 1786}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|esse ôtrumint ki}} : esse diferint di. #* {{lang|wa-fel|Asteûre, li måye èt l’frumèle ont sovint dès coleûrs difèrintes, li coleûr dès djônes est cåsi tofér '''ôt’mint qui''' l’cisse dès adules.}} {{s|JMonp|p. 9}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | autrèmint = O3,O4 | autrumint = E34, JKlc, O0 | ôtrèmint = C8, E1 | ôtreumint = S0 | otrumin = E212 | ôtrumint = E1,R10,R13 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour | fr = {{t+|fr|autrement}}, {{t+|fr|sinon}} |nl= {{t+|nl|anders}} }} eg7haklz4kuv0ettxopudha7pu2jqf0 moudri 0 57093 436629 428523 2026-09-19T12:50:30Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436629 wikitext text/x-wiki {{RAwa}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdjfr|murdrjan}}, pal voye do {{vlo}} ({{p|mordrir|fro}}), racuzinåve avou l’ {{p|morden|de}}; {{FEW|16|583a}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|muː.'dʀi|mu.'dʀi|muː.'dʀiː|muz.'dʀi|myz.'dʀi|miz.'dʀi}} ** {{pzc}} {{AFE|muː.'dʀi}} * {{Ric|mou.dri}} === {{H|viebe|wa}} === {{~}} {{codj|wa|come=prusti}} # {{vc}} touwer ene djin, tot l’ fijhant esprès. #* Il a {{~}} s’ feme. #* [...] des canayes k' '''ont''' touwé et {{~}} des djins sins disfinse, k' ont hapé et spiyî dvins les måjhones, k' ont dzonoré des femes, oisté l' veye a des ptits efants, des cis {{~}} {{s-rif|JLdlb|1919, ake I, sinne XIII, p.12}} # {{vc}} coixhî, fé do må a ene pårtêye do coir. #* Les machenes {{~|moudrixhnut}} sovint les ovrîs. #* Les måcules ki nos avans fwait Vis sont toizêyes par li fårdea Ki {{~|moudrixh}}, sipråtche et ravôteye. {{s-rif|JVvl|(1901), p.92, “Vîx Souv’nir”}} #* C’ est li spene d’ amour, Djan-Louwis … et a vint ans, c’ e-st ene sipene ki {{~|moudrixh}} li cour des pus mådreas. {{s-rif|JMtbr|1922, p.16}} # {{vsc}} fé on moude. #* On {{~|moudrit}} e m' måjhon ! {{s-rif|DEWJLec|(4), 1680}} # {{np-vprC}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|instrumint ki {{~|moudrixh}}}} : instrumint ki fwait ene coixheure. {{s|E203}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[moudrixhaedje]], [[moudrixhant]], [[moudrixheure]] * [[kimoudri]] * [[dimoudri]] * [[moudriyî]] * {{Lka-pa|moude}} ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[moutri]] * [[moudriyî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | mizdri = G215 p. 76 | {{=fon|?|moudré}} = G215 p. 42 | moudri = C8,C9,C13, E1,E34,E89,E165 p. 34,E178,E184,E203, FG1,G0,G215 p. 42 & 75, R10:19304,R13 | moûdri = C99,C106, FG1,G215, O4 | moûdrî = G215 p. 75,FG1, O0,FO94 (a « meurtrir ») | mousdri = S117 | mouzdri = G215 p. 79 | musdri = S117 | muzdri = G215 p. 76 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|touwer ene djin |fr= {{t+|fr|assassiner}}, {{t+|fr|tuer}}, {{t+|fr|massacrer}}, commettre un meurtre sur la personne de }} {{ratour|coixhî |fr= {{t+|fr|meurtrir}}, {{t+|fr|contusionner}} |pcd= [[mourdrir]] }} {{ratour|instrumint ki moudrixh |fr= instrument contondant }} ==={{H|PE|wa}}=== {{-perwa-i|moudr}} {{PE=}} #* Il a yeu l’ bresse {{~}} dins l’ accidint {{s-rif|C106}} === {{H|Cos|wa}}=== {{IP1S+Kim2S-4}} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-i|moudr}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # k’ a des coixheures. #* Dj’ a l’ coir tot {{~}} {{s-rif|S0}} #* Les tchås sont {{~|moudreyes}} {{s-rif|E203}} #* I n’ fåt afeye k’ ene båjhe po médyî on cour {{~}} {{s-rif|C13|a « mêdyi »}} #* Li cour {{~}}, sins comprinde ci mistere,Dji pleure mi efant, rindoz mel, mon Diu ! {{s-rif|JBur|''Joyeux rèspleus'' (1899), "Pauve kimére"}} #* On djoû l' bele Ane-MareyeA-st avou l' cour {{~}},Å schoûter les fåstreyesDi s' galant Djan-Hinri. {{s-rif|JDcoh|1939, p.165, ''Qwand l’oûhê tchante'' (1928)}} #* {{lang|wa-fel|Poqwè-ç’ qu’il a faluQu’on discouve leû catchète ?Poqwè-ç’ qu’il ont tchèyu'''Moûdris''' d’vant l’ mitraliète ?}} {{s|ABac}} #* Il a rarivé pus moirt ki vike, avou les pougnets stokés et les djnos {{~s}}. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | moudri, moudreye = R10:4803,R13 | moûdri, moûdrîye = C99, O0 | moûdri, moûdrîye = O4 | musdri, musdriye = S117 | meurdri = G215 | moudrë = C65 | {{=fon|?|moudrë}} = G215 p. 77 | moudri = C8,C13, S0 ({{o&f}}) | moûdri = C106 | mousdri = S0 ({{o&f}}),S117 | murdri = S109,S117 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|k’ a des coixheures |fr= {{t+|fr|meurtri}}, {{t+|fr|contusionné}} }} === {{H|pî-notes}} === Racuzinaedje avou l’ almand: {{s|O4|r=0}} 2wpk3w58neyyofdhjb0risounhllrw4 elle 0 57654 436702 428238 2026-09-19T16:26:42Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436702 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka-et|ele}}, li dobe prononçaedje do son [l] est dedja rilevé dvins l' motî Forir : « ''Ell ouveûr, ell îret, ell a di, ell a fait'' elle travaille, elle a dit, elle a fait ; les deux ''ll'' se faisant entendre se faisant entendre très distinctement en wallon, lorsque ce pronom est suivi d'une voyelle. »<ref>Henri Forir, ''Dictionnaire liégeois-français'', Liége, 1866, p. XI</ref> === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɛll|ill}} ** {{pzc}} {{AFE|ɛll}} * {{Ric}} === {{H|PDjS|wa}} === {{-PDj-f-VC|i|il|ele|elle}} {{~}} {{f}} {{sp}} # femrin prono del troejhinme djin do singulî, divant ene voyale. #* {{~|Elle}} a pris s’ tins. # femrin prono del troejhinme djin do pluriyal, divant ene voyale. #* {{~|Elle}} ont pris leu tins. ==== {{H|fås amisse}} ==== Li francès « elle » respond a troes mots e walon: « [[ele]] » (sudjet, divant cossoune), « elle » (sudjet, divant voyale) et « [[leye]] » (prono tonike, tot seu u après ene divancete). ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Lka-or|ele}} {{Orto | èle = FE1 (sg. divant c.) (a « elle »), CO4,O4 (sg. divant v. u c.) | èlle = FE1 (sg. divant v.) (a « elle ») | ile = FE1 (sg. divant c.) (a « elle ») | ille = FE1 (sg. divant v.) (a « elle »), DEWJLec (1748) | y- = FE1 (sg. divant v.) (a « elle ») | ‘lle = FE1 (sg. divant ey après v.) (a « elle ») | èles- = FE1 (pl. divant v.\, francijhaedje 20e sieke) (a « elle ») | èl = CO4 (pl. divant v.) | èles = CO4,O4 (pl. divant v. u c.) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|singulî {{Lka-ra|ele}} |fr= {{t+|fr|elle}} }} {{ratour|pluriyal {{Lka-ra|ele}} |fr= {{t+|fr|elles}} }} == {{L|fr}} == === {{H|PDjS|fr}} === {{~}} {{f}} # [[ele]] (divant ene cossoune) u {{loyén|ele|wa|PDjS}} (divant ene voyale), femrin prono del troejhinme djin do singulî. #* {{lang|fr|{{~|Elle}} va faire ses courses en voiture.}} #** Ele va ås comissions avou l' oto. #* {{lang|fr|{{~|Elle}} est devenue ministre.}} #** Elle a divnou minisse. === {{H|prono d' djin tonike|fr}} === {{-PDjfr-ofpl|[[lui]]|[[elle]]|[[eux]]|[[elles]]}} {{~}} {{o}} # [[leye]]. #* {{lang|fr|Ainsi, la bise a dû reconnaître que le soleil était plus fort qu'{{~}}.}} {{s|nén cnoxhou scrijheu|{{BiSo}}}} #**Ça fwait k’ el bijhe a bén dvou admete k’ el solea esteut pus foirt ki leye. f8lf356jgw4zinprw8i1vxgxd40xzsh baromete 0 59909 436763 305629 2026-09-20T09:29:50Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436763 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Calc|baromètre|fr|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ba.ʀɔ.'mɛt|ba.ʀɔ.'nɛt}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|ba.ʀɔ.'mɛt}} * {{Ric|ba.ro.mete}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o&f}} # instrumint pol muzeure del pression atmosferike. #* El {{~}} mostere ki va ploure ouy ! #* Ci sont (sic) di ces hurlumôrblus Dont l’ esprit ravize les cocrês, Ki cwand l’ {{~}} est tote djus Pinsèt l' tins totafwait å bea : Lansberg måy n’ a stou si macrea ! {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[barometrike]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | baromete = R10 | baromète = C1,E1,E21,E34,O4,S0 | baromett = E203 | baronète = E1,O0,O3 | baronett = E178,E203 | - = C9,E184 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|baromètre}} }} 11bvkep7u9tgphgv4l1uxd2736yr6kz clignî 0 61107 436668 427648 2026-09-19T15:01:41Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436668 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|viebe|wa}} === # clôre li påpire d' èn ouy. #* Avoz vs oyou ç' vî djwif ki dit k' l' efant a des grands ouys et k' vos dirîz k' il åye shijh samwinnes, i fåt cweri do doirmant po fé {{~}} ses ouys, i vénrè après l' dinner, i n' voerè nén ses grands ouys. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* Doirmoz, mi efant, {{~|clignîz}} vos ouys, Ca voci l’ eure di vs essocter. {{s-rif|MLol|p.139, « Po-z-èdwèrmi mu p’tite fèye »}} #* Kécfeye, i s' arestêye : tronnant, li poyaedje tot plaké, il ode do costé do vint, ki huze al dilongue des dseulêyès côpes, atchessant des pakets d' plouve ki fjhèt {{~}} ses ouys {{s-rif|MFhb|(1937), p. 60}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[clign]] *[[cligne]], [[clignete]] *[[clignaedje]] *[[clignoter]], [[clignoteu]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | cligni = C8, E177a,E212 | clignî = E34,E89:Clignî_loûie, O4, R10, DEWJLec (1734) | gligner = S117 | glignî = S109,S117 | klignî = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|cligner}} }} 6dsoyvb2gz6svyf583mhcmoxcuisnwg savou 0 61334 436671 408314 2026-09-19T15:07:39Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436671 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== {{-trif-|seu|sepou}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sa.'vu|sa.'vy}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|sa.'vu}} * {{Ric|sa.vou}} ==== {{H|pårticipe erirece|wa}} ==== {{~}} # {{Per-5}} «[[saveur]]» / «[[sawè]]». #* Taiss tu, si dj' aveu {{~}} ki çoula ouxhe arivé insi, dji n' l' ouxhe nén fwait, taiss tu, ki vouss plorer, dji n' ti lairè djamåy. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* Dji n' åreu {{~}} måy rintrer e l' houyire : Dj' inme li grand air, dji n' såreu m' [sic] racrampi. {{s-rif|CDpt|1849}} #* Noste ome criya ås leus: «Si dj' åreu savou, vs årîz avou l' air di violon po cmincî» {{s-rif|LNis|dins l' [[w:Li violoneu et l' leu|Li violoneu et l' leu]]}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | saou = DEWJLec (1734) | sawou = CDuv }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|p. erirece di «sepi» / «sawè» / «saveur» {{Lka-ra|sepou}} |fr = {{t+|fr|su}} }} 8eg1uisz2mx87npmzpk6wulwph6raac plaityî 0 62997 436641 425924 2026-09-19T13:23:22Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436641 wikitext text/x-wiki {{MR|plaidî}} =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|placitum|sourd=la}} (decret) {{dcaw|yî|v|wa}}; dedja e {{vlo}} {{p|plaideiier|fro}}, {{p|plaidoiier|fro}}, k' on dné li sustantif {{p|plaidoyer|fr}}; {{FEW|9|7a-8a}}. ==={{H|viebe|wa}}=== {{-codjow-|troke=3|A=plait|come=tcheryî}} {{~}} {{vc}} # {{djus|wa}} disfinde (ene cåze) e-n on tribunå. #*I n' {{~|plaiteye}} ki les målès cåzes {{s-rif~|E203}} #* {{lang|wa-fel|Si dj' poléve conte li mwért '''plêtî''' Dji mètreu on pârlî èn-oûve.}} {{s|Lambert de Hollogne (divant 1656)}} #* Å tribunå, on voet kécfeye On haitî govion d' advocåt {{~|Plaityî}} les cåzes les pus måsseyes, Po mî é rimpli si spågne-måyes. {{s-rif|HFbl|(ratourné do francès), 1843, p.10}} #* Et les påters et les åvés, Des cis ki volèt nos såver, Dilé lu vont {{~}} nosse cåze, Et l’ må, cwand l’ Ci di dzeur el voet, N’ est pus k’ ene fleur, tcherdjeye di låmes. {{s-rif|JVpr|(1897), « Li clokî dè covint », p.86}} # {{vsc}} aler å tribunå. #*Les deus frés plaitièt onk conte di l' ôte po on pårtaedje {{s-rif|E203}} #*- Kéne difamåcion ? - «Bén d’ aveur dit k’ dj’ esteu on hapeu d’ boûsse d’ awè scroté l’ Redjon Walone; mins dj’ a stî acwité, mi, po çoula», {{~|plaitia}}-t i nosse Hermane {{s|LM|{{Ran}} l° 96, ivier 2020-2021, p. 3}}  ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[plaitiaedje]] * [[plaitieu]], [[plaitiåd]] * [[riplaityî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | plaîtî = E34 | plaitî = E203 | plaityî = R10 | plêtcher = G217 | plêtchi = S0 | plêtchier = G217 | plét'er = G217 | plêtî = C9, E1, G217 | plétî = G217 | plêti = E165, G217 | pléti = G217 | plêtiè = G217 | plétiè = G217 | plétyi = G207 }} {{nourat}} 638arns4cjyqbpuasijsg3nq1ne51es Antoenne 0 66666 436678 379961 2026-09-19T15:28:07Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436678 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Etim?}} ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ɑ̃.ˈtõn|ɑ̃.ˈtwɛn|ɑ̃.ˈtwɛ̃ːn}} ** {{pzc}} {{AFE|ɑ̃.ˈtwɛn}} * {{Ric|An.toenne}} ==={{H|no prôpe|wa}}=== {{~}} {{o}} # {{pitit no|omrin|wa}}. #* K' avoz vs don, vijhén {{~}} ? {{s-rif|DEWJLec|(16), 1736}} ===={{H|sinonimeye}}==== * [[Toenne]] ===={{H|ortografeyes}}==== {{Orto | Antoenne = R10 | Antône = E165 {{p.|38}},E212 | Anton.ne = C1 ({{p.|60}}) | Antwène = O4 | Antwînne = C8 | Antwin.ne = C1 }} ===={{H|ratournaedjes}}==== {{ratour |fr = {{t+|fr|Antoine}} }} itsgmi0s3m7mgc2xe63e03oq7g8k3ey marlatcha 0 69693 436757 414857 2026-09-20T08:43:22Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436757 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Epr|marajal|fr|wa}} indidjinne do Brézil, pa stindaedje di sins drole d' ome. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|maʀ.la.ʧa|maʀ.ga.ʧa}} {{2pr}} ** {{pzc}} {{AFE|maʀ.la.ʧa}} * {{Ric|mar·la·tcha}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{mocr|wa}} {{raba|wa}} ridicule djin (sovint avou [[pitit]] divant). #* Sereut-ç' eco nosse '''marlatcha''' ? {{s-rif|E1}} #* Et so çoula, Colasse Tchessa foû di s' coujhene li djalot {{~}}, K' aveut raetchî l' pwezon ki dveut, dai, ç' moumint la Evulmi po lontins l' veye do vî rapace ! {{s-rif|LLmay|1923, p. 29}} #* Dji n’ dis nén k’ ç’ sot marlatcha n’ saya nén d’ fé handele… Did la, a çou k’ ti pinses, i gn a d’ l’ adire, hin m’ fi ? Mi, dji dinreu m’ tiesse å boy… {{s-rif|JMabf|1924, p.40}} # {{cins|wa}} [[vårlet]] d' cinse. #* Cwand nost ome aprinda l' afwaire I fjha come on demon, Et tot bleu d' colere, Al vole i tchessa, Li pôve pitit here Tot l' traitant d' {{~}}. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «L'istwére dè vî molin» p.83}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=3|tite=sakî d' drole| * [[brinkezir]] * [[drole]] * [[fertiyant]] * [[fornastike]] * [[hatcha]] * [[hurluberlu]] * [[tchuferlu]] }} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | marlatcha = E170,E1, LLag | margatcha = E170,E1 | - = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|drole di djin |fr= {{t+|fr|freluquet}}, {{t+|fr|énergumène}}, individu ridicule }} {{ratour|vårlet d' cinse |fr= {{t+|fr|valet}} de ferme }} awucsym2jvkd53dkhjak6qqf99ulz8l dai 0 69694 436711 434249 2026-09-19T16:51:44Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436711 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== Gayel po "oyi", come li {{p|do|cy}}, {{p|tha|gd}}, {{p|tá|ga}}, {{p|da|ro}}, {{p|δή|grc}} {{p|да|ru}}. ===={{H|prononçaedje}}==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|dɛː}} ** {{pzc}} {{AFE|dɛː}} * {{Ric}} ===={{H|mot-usteye|wa}}==== {{~}} {{n-c|wa}} # mostere ki c' est bén l' vraiy. #* Dj' a stou la, {{~}} {{s-rif|E1}} #* C' est çou ki lyi fåt, {{~}}, cwand on è djåze, i glete. {{s-rif|BSLLW|oteur =ERem|Bulletin de 1858, «[[w:Li savtî]]», 77-143}} #* Djel frè, {{~}}, s' plait-st a Diu ! Dji frè bén come les ôtes., Alez, ci n' est nén mi, po èn oû ki gåtrè l' vôte. {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XI, v. 267-268}} #* I n’ estént nén contins, {{~}}, la k’ dji mete mi bleu-bijhe ! Dj’ a si bén oyou l’ côp d’ sounete ! … Sortot Kinåve avou s’ fameus surlet ki n’ a co djamåy polou cori tot côp k’ dj’ a tapé m’ bleu… {{s-rif|HSbb|1886, p.9}} #* C' est si riscant, {{~}}, do schoûter Tot çou k' i savèt raconter, Les omes. {{s-rif|JDcoh|1939, p.121, ''Lès omes, Tchansonète po feume'' (1903)}} #* MAREYE. […] Efant, dji l’ inméve dedja, nosse dame. BÊTRI. – Djel veyeu bén, … mins dj’ fjheu li boigne et l’ aveule. {{s-rif|JMtbr|1922, p.32}} #* Et so çoula, Colasse Tchessa foû di s' coujhene li djalot marlatcha, K' aveut raetchî l' pwezon ki dveut, {{~}}, ç' moumint la Evilmer po lontins l' veye do vî rapace ! {{s-rif|LLmay|(1923), p. 29}} #* LAFLEUR. - Ele ni freut nén del poenne a on liyon di sogne di s' fé hagnî edon ? LEYONTINE. - Nonna, Lafleur, nonna, elle a si bon cour, {{~}}. {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne IX, p.11}} #* —Nos n' vis såréns eminer a Lidje avou vosse sipiyeye djambe, Aniouchka —Çoula m' fwait si må, {{~}}. {{s-rif|PHTdac|2009, {{p.|29}}}} # mostere li sorprijhe. #* O {{~}}, li tiesse di mvé, i danse atot si espêye. {{s-rif|DEWJLec|(32), 1760}} #* (Brut) Vo-l'-cial, {{~}} ! Pompî ! Pompî ! {{s-rif|JVdfo|1889, sinne XI, p.28}} #* Mins tot d’ on côp, {{~}}, kéne sorprijhe ! A poenne arivé viè l’ tournant, K’ est ç’ k’ i voet el broumeur tote grijhe, Håynant s’ pus agali rivnant Leyant djouwter, divins ses croles, Les flåwes ridjets d’ on tene solo. {{s-rif|MLol|"L’iviêr èt l’amour"}} #* Iy ! {{~|Dai}}, k’ il est bea !... Loukîz don come i reye ! {{s-rif|AXbg|1912, p.14}} #* Kéne afwaire a Lidje, cwè ! Dji piede li tiesse, {{~}}, oh ! Awè ki dji piede li tiesse !... {{s-rif|JMvm|(1933), p.3}} # mostere li måvlaedje, li sbaraedje, li doleur. #* BETCHEYE. (intrant tot tchoûlant, brait d' ses pus foirts) Dji so touwé, {{~}}, way don ... etc TCHÅRLUMAGNE. (a Betcheye) - Est ç' li diåle ki vs a-st ahessî ? BETCHEYE. - Neni, ç' a stou l' savon, dj' a ridé al valêye del schalete. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne XIV, p.34}} # ''(avou l' prono tonike, l' no del djin ou on no k' el discrît)'' sieve a-z acsegnî ene sakî d' måva. #* I doimrè la, {{~}} l' mizeråve, Aspoyî l' tiesse disconte èn åbe ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.143, ''Tåv’lê'' (1920)}} # rafoircixh li sins di sacwants adviebes metous drî. #* Awè {{~}} {{s-rif|E1}} #* Siya {{~}} {{s-rif|E1}} #* Nonna {{~}} {{s-rif|E1}} #* Bondjoû, {{~}}, cinsî {{s-rif|JLah}} #* Iy {{~}}, c' est vos k' est la ! {{s-rif|E1}} # {{mocr|wa}} mostere ki c' est nén veur. #* Oho ! Come dji voe, i gn a nouk k' åye tuzé a m' wårder ene boune plaece !… Merci ! C' est foû binamé, {{~}} !!… {{s-rif|PHT|ratournant "Li vî bleu 2" da François Walthéry & Raoul Cauvin, 1980}} # {{arin|wa}} [[assaetchî|assaetche]] l' asteme di l' atôtchî so ene sakî. ## avou on no prôpe ou on sustantif. ##* {{lang|wa-fel|Hoûtez '''dê''', Monseû l' prédicant Ni pârlez nin tant conte lès mônes; ca vos f'rîz dîre qui l' diâle vis mône come ounk di sès apartinants.}} {{s|Hubert Ora (1598-1654)}} ##* Mins on n’ aprind nén a on vî mårticot a fé des xhenes, {{~}}, potince ! Dji vs l’ a yeu d’ ene alinne. {{s-rif|HSbb|1886, p.15}} ##* Portant, dji n' fwai nén må pol cåze, I sait bén k' dji so d' ene boune påsse, Ca dji n' inme ki lu, {{~}}, l' grand sot ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Mi galant"}} ##* DJEDJENE. - Dijhoz don, m' feye, ci n' est pus des camaerådes, savoz, çoula. MELIYE. - Il est si binamé, {{~}} mame. DJEDJENE. - Dji n' di nén l' contråve. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne V, p.16}} ##* {{lang|wa-fel|Les maîsses tîhons n’ sont nin so ’ne djèye '''dai''', fré.}} {{s|JVtt|(1924), ''Ine sicole flaminde po nos Députés walons'', p.49}} ## avou on prono tonike. ##* Ele ni cnoxhe rén, {{~}}, leye ! Asteure, puski dj' so ritche, bén seur ki dj' candjrè d' veye ! Dj' a minme l' idêye, edon, do n' pus pårler lidjwès : Li ci ki djåze walon a l' air di si pô d' tchoi ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XII, v. 279-282}} ##* Il a stî djonne ossu, {{~}} lu ! L’ a-t-i stî !{{s-rif|HSbb|1886, p.15}} ##* JEJENE. - Est i possibe asteure, si les djins vis etindént, on s' mocreu d' vos. DJERÅ. (tot s' rimetant do costé d' l' årmå) - Vos n' comprindoz rén, {{~}}, vos … Vos n' estoz nén mediom come mi. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne III, p.8}} ##* {{lang|wa-fel|– I m’ sonléve bin, '''dê''', mi ! rèsponda l’ blanc bribeû. – Pacyince… nos-î vinrans ! mamouya l’ neûr. – Nin oûy, todi, fré ! hah’la l’ feume tot ‘nn’ alant.}} {{s|AXhi}} ##* C' est k' dji n' a pus cwénze ans, {{~}}, mi ! {{s-rif|LWpr|1922, ''Ji n'a pus 15 ans'' (monologue créé par Mme Heusy), p.65}} ##* Oyi, {{~}}, vos ! Hanesse !… Veur !… Ene medaye beneye ? {{s-rif|LLph|(1926), p. 34}} ##* Dji n’ bråkele nén, {{~}} mi ! {{s-rif|CGas|”Dju n’ brâkèle nin”}} ##* Ké loyén gn a-t i inte on cirnaivieus et on vî ome, {{~}}, vos ?, ki vos m’ alez todroet dmander. {{s|LM}} ##* (li roy-macrea) - Gn a nol ome ki m' poye touwer, saiss … (Eyowin) - Dji n' so nén èn ome, {{~}}, mi ! {{s-rif|DBla|ratournant ene replike do « Signeur des aneas III : vorcial li Rwè »}} [[File:N-a nol ome qui m' pôye touwer, sés-se (gn a nol ome ki m' poye touwer, saiss).wav]] ##*Avou deus foû al fén do matche, comint vôreuss wangnî, {{~}}, ti ? # {{arin|wa}} (å cmince d' ene fråze) si dit cwand on s' rapinse todroet d' ene sacwè ou cwand-z on vout potchî d' ene coxhe a l' ôte. #* {{~|Dai}}, l' bossowe Ane si va maryî. {{s-rif|E203}} # (metou al difén d' ene fråze) {{arin|wa}} fwait dire a l' atôtchî ki c' est l' vraiye. #* Dj’ a-st oyou brutiner ene sacwè ; mins, vos savoz, les efants, ça pinse k’ on n’ comprind nén, {{~}} ? {{s-rif|HSsb|1889, p.45}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[awè dai]] * [[siya dai]] * [[neni dai]] * [[nonna dai]] * [[dai-dai]] * [[a dai-dai]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (d' ene foû claire manire) : [[ciete]], [[awè dai]], [[come di djusse]], [[taiss k’ åy]] * (si dit cwand on s' rapinse todroet d' ene sacwè ou cwand-z on vout potchî d' ene coxhe a l' ôte) : [[paret]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | dê = C8,C9,E1,E21,E34 | dai = E203,R10 }} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} {{WM}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mostere ki c' est l' vraiy podbon |fr= {{t+|fr|certes}}, {{t+|fr|évidemment}}, {{t+|fr|certainement}} }} {{ratour|drî sacwants adviebes | fr = {{t+|fr|bien sûr que}} (non, oui etc.), {{t+|fr|tout-à-fait}} }} {{ratour|mostere k' on-z est nén d' acoird |fr= {{t+|fr|c'est ça}}, {{t+|fr|mon œil}}, {{t+|fr|tu parles}} }} {{ratour|assaetche l' asteme di l' arinnoe |fr= +- {{t+|fr|bien}}, {{t+|fr|donc}} }} {{ratour|å cmince d' ene fråze | fr = {{t+|fr|d'ailleurs}}, {{t+|fr|à propos}}, {{t+|fr|au fait}} }} {{ratour|fwait dire a l' atôtchî ki c' est l' vraiye | fr = {{t+|fr|n'est-ce pas}}, {{t+|fr|pas vrai}} }} aw0iisc2ni1kvlrye3yzznlhzf00xxc mordiene 0 71431 436741 435551 2026-09-19T21:13:39Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436741 wikitext text/x-wiki {{Rif!|mardiene}} == {{L|wa}} == === {{H|mot-fråze|}} === {{~}} {{n-c}} # mostere l' ewaeråcion, li colere. #* I fåt ki dji t' towe, {{~}} ! K' on m' apoite mi fizik ! {{s-rif|DEWJLec|(49), 1786}} #* {{~|Mordiene}} ! Il a stî bén mastiké ! Il a totafwait les ouys di s’ pere. {{s-rif|MLol|p.129, « C’èst-on valèt !»}} #* - Do grin !… gueuye di mvé, do grin !… Vos l' pinsriz {{~}} bén !… et les rekizicions !… et l' ravitaymint !… » {{s-rif|PMca|1932, ''Les cougnous dèl boune cinsrèsse'', lijhåve e Feller [[s:Les cougnous dèl boune cinsrèsse|vaici]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{Lka|[[Motyince:djuraedje/walon]]}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | - = E203,R10 | mardiène = E1 | mêrdiène = E1 | mordiène = MLej | môrguiène = PMca }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mostere k' on-z e-st esbaré |fr= {{t+|fr|mordieu}}, {{t+|fr|sapristi}}, {{t+|fr|ça par exemple}} }} qs5vq1zh22xdgvkn726vcw89rhr7z4k 436742 436741 2026-09-19T21:14:02Z Scribus electronicus 3672 436742 wikitext text/x-wiki {{Rif!|mardiene}} == {{L|wa}} == === {{H|mot-fråze|}} === {{~}} {{n-c}} # mostere l' ewaeråcion, li colere. #* I fåt ki dji t' towe, {{~}} ! K' on m' apoite mi fizik ! {{s-rif|DEWJLec|(49), 1786}} #* {{~|Mordiene}} ! Il a stî bén mastiké ! Il a totafwait les ouys di s’ pere. {{s-rif|MLol|p.129, « C’èst-on valèt !»}} #* - Do grin !… gueuye di mvé, do grin !… Vos l' pinsriz {{~}} bén !… et les rekizicions !… et l' ravitaymint !… » {{s-rif|PMca|1932, ''Les cougnous dèl boune cinsrèsse'', lijhåve e Feller [[s:Les cougnous dèl boune cinsrèsse|vaici]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{Lka|[[Motyince:djuraedje/walon]]}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | - = E203,R10 | mordenne = DEWJLec (1786) | mardiène = E1 | mêrdiène = E1 | mordiène = MLej | môrguiène = PMca }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mostere k' on-z e-st esbaré |fr= {{t+|fr|mordieu}}, {{t+|fr|sapristi}}, {{t+|fr|ça par exemple}} }} ry00aql9d6bkh55crivljiwbpwzb4uo taiss tu 0 71961 436652 436609 2026-09-19T14:22:20Z Scribus electronicus 3672 436652 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|taiss|tu}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|tɛːs ty}}; {{BS|ai}} ** {{pzc}} {{AFE|tɛːs ty|odio=Lang-wa Lidje Taiss tu.wav|ling=wa}} === {{H|dijhêye|wa}} === {{~}} {{plu}} ''(taijhoz vs)'' # ''(sinse prôpe)'' {{cama|wa}} {{mauh|wa}} dimande di s' taire. #* {{~Taiss tu}}, ti ! {{s-rif|E203}} #* {{~|Taiss tu}}, hapåde ! {{s-rif|DEWJLec|(1), 12 di fevrî 1619}} # mostere k' on-z est nén d' acoird avou l' arinné. #* Nos vîs parints, Tot foû des dints, Cwand on mandaye n' elzî dujheut nén, Breyént-st a l' ome: « {{~|Taiss tu}} ! Cûte peme ! Et s' lai-m' e påye ou tu n' vicrès pus dmwin ! » {{s-rif|EWfc}} #* {{~|Taiss tu}}, fré Djåke. Si t' aveus l' miyon ti n' ti rafeyreus nén tant d' aler pexhî. {{s-rif|JMmiy|1934, p.3}} #* {{~|Taiss tu}}, sot mcawe, c' est des voleus, tertos eshonne {{s-rif|MFhb|1937), p. 50}} #* Hé, {{~|Taiss tu}}, saiss.. Dj’ a-st eteré mi bele-mere li samwinne passêye. {{s-rif|PHTtch|2023, p.7}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[neni dai]] * [[nonna]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | taiss tu = E203 | taist = [!d1900] DEWJLec (1728) | taitus = [!d1900] DEWJLec (1619) | tês′-tu = E1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|dimande di s' taire |fr= {{t+|fr|tais-toi}}, {{t+|fr|ferme-la}}, {{t+|fr|la ferme}}, {{t+|fr|ta gueule}} }} {{ratour|mostere k' on-z est nén d' acoird avou l' arinné | fr = marque de désapprobation, {{t+|fr|arrête un peu}}, {{t+|fr|ça suffit}}, {{t+|fr|ah non}}, {{t+|fr|tu dis n’importe quoi}} }} 1s4xur7ny3e63zed25q2zsczdcdc16r al wåde di Diu 0 71975 436679 428754 2026-09-19T15:33:04Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436679 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== {{-drif-|el wåde di Diu}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|al|wåde|di|Diu}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|al wɔːt dɪ djy|odio=Al wåde di Diu (al wåde di Diu).wav}} ** {{pzc}} {{AFE|al wɔːt di djy}} * {{Ric|al· wåde· di· Diu}} === {{H|dijhêye|wa}} === {{~}} # {{rili|wa}} sclameure po houkî l'aidance, li waerantixhaedje do Bon Diu. #* {{~|Al wåde di Diu}} et sint Lambiet. #* Varlopenkampf: Come vos vôrez. Diska l'prumîre gote di sonk ou diska l'dierinne? Hinri: Disk'al moirt! {{~|Al wåde di Diu}} ! Varlopenkampf: Al wåde del liberté! {{s|''Li Gazete a tofér rêzon'', Georges Simonis}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|sclameure po houkî l'aidance do Bon Diu |fr= {{t+|fr|Dieu me vienne en aide}} }} === {{H|advierbire|wa}} === {{~}} # {{rili|wa}} dizo l' waerantixhaedje do Bon Diu. #* Alez è {{~|e l' wåde di Diu}} et ki l' Bon Diu vis voye kidure. {{s-rif|DEWJLec|(16), 1736}} #* I n' trouve måy nole sipene so s' voye, Li ci k' e-st {{~|el wåde do Bon Diu}}. {{s-rif|JVpr|1897, "Èl wåde di Diu", p.48}} #* Et vos ki m’ djåze d’ aler sol fiesse, Po s’ aler plaire … {{~}}. {{s-rif|JCmp|« A l’ finiesse », p.97}} # {{rili|wa}} avou l' aidance do Bon Diu. #* {{~|Al wåde di Diu}}, dji m’ va sayî, Avou traze royes ki n’ ont k’ ût pîs, On ptit rimea sins cou ni tiesse Wice k’ on ôrè les î, les esse Fé ene ariole sins s’ kibouyî. {{s-rif|JCmp|« A l’ wåde di Diu (D’après le Rondeau de Voiture) », 1925, p.99}} # {{rili|wa}} ''(avou li viebe mete å prono)'' si mete dizo l' waerantixhaedje do Bon Diu. #* Metans nos {{~}}. {{s-rif|E203}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[al wåde di Diu et d’ Sint Linå]]}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | elle wade di diewe = DEWJLec (1736) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|dizo l' waerantixhaedje do Bon Diu | fr = sous la protection de Dieu, avec l’aide de Dieu }} {{ratour|si mete al wåde di Diu | fr = {{t+|fr|s’abandonner à Dieu}} }} qzkpgv26t6mdjinafbwinclhmkp2gg8 si diner èn air 0 72025 436765 402590 2026-09-20T09:40:01Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436765 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|si|diner|èn|air}} === {{H|vierbire|wa}} === {{~}} # {{vcnd|di}} [[fé les cwanses]] d' esse ene sakî. #* Rapoûlés dvant leus fouwås, Tot {{~|s’ dinant èn air di}} båperes, Les macreas front des misteres. {{s-rif|JCmp|« Eloviné », 1922, p.61}} ==== {{H|variantes}} ==== * [[si diner des airs]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|fé les cwanses d' esse ene sakî | fr = {{t+|fr|se faire passer pour}}, {{t+|fr|faire semblant}} d'être }} 0u277eqyob6kiomsy0xkzix5sv4nfvq va-z è 0 72538 436751 435854 2026-09-19T21:42:46Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436751 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|va|-z|è}}. === {{H|dijhêye|wa}} === {{~}} # dimande do [[peter evoye]]. #* {{~|Va-z è}} mvé, ti sereus pus ritche ki mi, ci n' est nén da minne. {{s-rif|DEWJLec|(55), 1794}} #* {{~|Va-z è}}, dit-st ele, laid båbô , Va, t' e-st on drole d' apôte ; Ti pous bén tant fé l' vayant, T' cawe dipus n' våt nén èn aidant Ki ls ôtes. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li noû ramon sins quowe'', p.38}} #* PENÊYE. – {{~|Va-z è}}, {{~}}, cahoute ! Avou ç’ viye harote la, ti vas fé ene bele brûte ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne IX, v. 896-897 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne V|lijhåve e Feller vaici]]}} #* {{~|Va-z è}}, laid verzelin, derit-st on vî marlou, Cwand on est å siervice, on doet fé çou k' on pout, Vos savoz bén tertos ki dj' n' a måy fwait barete ; Djel di come a cfession, dji mourrè l' consyince nete. {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.36}} [[File:57 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] #* {{~|Va-z è}} tos les deus ! {{~|Va-z è}} foû d’ cial ! {{s-rif|LLbwe|1948, p.13}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|va-z è va}}. #* {{~|Va-z è, va}} ! T' e-st èn ågne ! Ti n' ti honteyes po rén ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake I, Sinne XI, v. 184}} #* {{~|Va-z è va}} do té, c' est po les malådes ! A dj' dandjî do prudjî* mi ? {{s-rif|JMmiy|1934, p.46}} # {{r|[[va-z è pus lon]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[va-z-è-rade]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[erî d’ cial]] * [[foû d’ mes ouys]] * [[rawse]] * [[va rzè]] * [[va-z è pus lon]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|vas eh|va-z è}} = Wi1 | va zest = [!d1900] DEWJLec (1794) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|dimande do peter evoye |fr= {{t+|fr|va-t-en}}, {{t+|fr|dehors}}, {{t+|fr|houste}}, {{t+|fr|du balais}} }} 7f7rmpejb2lhr2hmhvh1jn53if8pbzf nosse mwaisse 0 73196 436699 435780 2026-09-19T16:23:20Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436699 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Sh-m|nosse|mwaisse}} ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|nɔs.ˈmɛːs|nɔs.ˈmwɛːs}} ** {{pzc}} {{AFE|nɔs.ˈmwɛːs}} * {{Ric|nosse· mwaisse}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} {{ctsg|wa}} # adegnante manire d' arinner si mwaisse, si eployeu. #* Kimint, {{~}}, alez vs semer cisse laide simince la ? {{s-rif|DEWJLec|(23), 1748}} #* Mins schoûtez bén, {{~}} : come çoula sins talon, Cwand vs rotez, vs avoz l’ air do spater des wandions ; Et s’ vos m’ pitîz djamåy avou ene betchete pareye, Dandjreus qu’ vos m’ frîz on trô, come avou ene usteye ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne II, v. 809-812 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne I|lijhåve e Feller vaici]]}} #* Mins dijhoz don {{~}}, estoz vs del måjhone vos ? {{s-rif|JVdfo|1889, sinne VII, p.18}} #* HAMÅL. – […] Diåle mi speye, come i doime ! Bodson ! BODSON. (intrant pa l’ ouxh do fond) – S’ i vs plait, {{~}} ? {{s-rif|JMabf|1924, p.22}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[mwaisse]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[signeur]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | nos maisse = DEWJLec (1748) | nosse maîsse = ERtp | nosse mêsse = JMign }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|adegnante manire d' arinner si mwaisse, si eployeu |fr = {{t+|fr|maître}}, {{t+|fr|patron}}, {{t+|fr|chef}} }} f7rbf3n4yksvpnij4x2hgagsm4o546m ki l’ Bon Diu voye ki 0 73199 436681 426688 2026-09-19T15:35:01Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436681 wikitext text/x-wiki == {{L|wa|bl}} == {{-spodiv-'|ki l’ Bon Diu voye k}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|ki|l’|Bon Diu|voye|ki}} === {{H|aloyire|wa}} === {{~}} # (metou al tiesse del fråze) mostere k' on sohaite vormint li fråzlete ki shût. #* Alez è e l' wåde di Diu et {{~|ki l' Bon Diu vis voye}} kidure. {{s-rif|DEWJLec|(16), 1736}} #* {{~|Ki l' Bon Diu voye ki}} ci n' soeye nén avou mi k' il a ene peme a peler. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne III, p.11}} #* I gn a lontins, båshele, ki dj’ lé dvins vos pinsêyes… Vos potchîz so ene ôte coxhe, edon ?... {{~|Ki l’ Bon Diu voye ki}} ç’ soeye po vosse bouneur. {{s-rif|JMabf|1924, p.29}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[Diè voye ki]] * [[taiss ki]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | qui l’bon Diu voïe qui = JVdfo }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mostere k' on sohaite vormint li fråzlete ki shût |fr= {{t+|fr|pourvu que}}, {{t+|fr|puisse}}, {{t+|fr|fasse le ciel que}} }} slc7l5o9e4skz8q6wihq4z9rljmp5g9 barke 0 73459 436747 419917 2026-09-19T21:34:12Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436747 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|barca|sourd=la}} {{m-s}}, motoit pal voye do {{p|barque|fr}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|baʀk|baːʀk}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|baʀk}} * {{Ric|barke}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{batl|wa}} pitit batea d' bwès k' on fwait tcheryî avou des rames. #* Alez d' Lidje a Hu sol {{~}}, c' e-st on pô anoyeus. {{s-rif|E203}} #* C' e-st ene {{~}} ki va-st a tot vint, Li vedje pexhrece des enocints. {{s-rif|E183|"Pasquèye so l' caractére dès mâlès feumes", 1640; eplaidaedje di 1941, p.79}} #* Dis a t' pere k' i vegne, dji lyi xhiyrè l' vinte, et il a bén fwait di nén vni al {{~}} paski dji lyi årè xhiyî l' vinte, mins k' i vegne cwand i vout, dji lyi hiyrè todi. {{s-rif|DEWJLec|(52), 1790}} #* Li {{~}} va afondri. {{s-rif|SdH}} #* Ki Gulickers i passe si destinêye,Lu ki d' nosse barke, sait si bén tni l' vierna ! {{s-rif|HFbl|On pansiona, 1843, p.25}} #* Tins k’ pårén m’ djåzéve, on-z aveut stî cweri des ôtès {{~s}}. {{s|LHsla}} <gallery> Strasbourg-RemiLeblond-Barque2.jpg </gallery> ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|kidure si barke}} : saveur [[fé handele]]. #* I sait cdure si {{~}}. {{s-rif|E203}} # {{r|miner s’ barke}} #* Tchaekene {{~|moenne si barke}} a s' manireEt dji so fir, e m' bleu sårot,Fir do fé roye-å-droet dvins tot ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.115, ''Contint di s’ sôrt'' (1894)}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[barkete]] * [[ebarker]], [[ebarcaedje]], [[ebarcadere]], [[ebarcumint]] * [[disbarker]], [[disbarcaedje]], [[disbarcadere]], [[disbarcumint]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[barke di Cåron]] * [[coide di barke]] * [[tchivå di barke]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== {{Boesse|c=2| * [[bådje]] * [[barkete]] * [[naeçale]] }} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | barke = E1, O4, R10 | bârque = C1 | bârke = C8 | barque = E1,E2 | bark = C74, E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|nacelle}}, {{t+|fr|barque}}, {{t+|fr|embarquation}} |nl= {{t+|nl|boot}} |ary= {{t+|ary|فلوكة|ral=floka}} | }} igjkb4y9mx40n7xwgvwdrdka0g7whk2 parblu 0 73478 436637 412201 2026-09-19T13:14:17Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436637 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Calc|parbleu|fr|wa}}, lu-minme {{apl|par|bleu}} (dijhêye po schouwer do djurer). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|paʀ.ˈbly|paʀ.ˈbjy}} ** {{pzc}} {{AFE|paʀ.ˈbly}} * {{Ric|par·blu}} ==== {{H|mot-fråze|wa}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # sôre di djuraedje adoûcixhant. #* O {{~}} ! Vos voerîz bea djeu,/br>Si dj' oizeu fé çou k' dji vôreu. {{s-rif|HFbl|Po mamzel Ross R... li joû di s'fiess, 1843, p.19}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{LKa|[[Motyince:djuraedje/walon]]}} ==== {{H|prononçaedje}} ==== {{Orto | parbiu = HFor | parblu = R10, S0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|adoûcixhant djuraedje |fr= {{t+|fr|parbleu}}, {{t+|fr|sacrebleu}}, {{t+|fr|fichtre}}, {{t+|fr|zut}} }} epaq3x1uif2c80sdezqa3ds65deuofv patrouye 0 75431 436696 423840 2026-09-19T16:19:24Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436696 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Epr|patrouille|fr|wa}}, {{caw|î|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|pa.ˈtʀuj|pa.ˈtʀɔj}} ** {{pzc}} {{AFE|pa.ˈtʀuj}} * {{Ric|pa·trouye}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{mili|wa}} troke di sôdårds, di [[gableu|gableus]] ki batèt carasse avå ene sawice po prevni tot dandjî. #* {{~|Patrouye}} bordjoesse. {{s-rif|E203}} #* Fé {{~}}. {{s-rif|E1}} #* Bate {{~}}. {{s-rif|E203}} {{s-rif|E1}} #* Såvez vs, vos moudreus, vocial li {{~}} et on vs rimoennrè a Lidje. {{s-rif|DEWJLec|(22), 1744}} #* Del nute, cwand c' est k' end alèt Po fé leus ptitès {{~s}}, I s' vont mete å cåbaret Djouwer a matche ou al poye Tot rivnant, s' trovèt foû-z eure Kéke pôve diåle k' n' åye nole çanse, Ki n' poye nén payî a boere, El minèt al permanance. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Les pompiers'', p.66}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[patrouyeu]] * [[patrouyî]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[faccion]] * [[gåre]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | patrouye = C106, E1, O4, R10 | patroye = E1 | patrouie = E212 | patroïe = E203 | patrôie = FrBa }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|troke di sôdårds, di gableus ki batèt carasse avå ene sawice po prevni tot dandjî |fr= {{t+|fr|patrouille}} }} p8o24qu14jf8yt8gzyi9ikjg207z7vn 436697 436696 2026-09-19T16:19:54Z Scribus electronicus 3672 436697 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Epr|patrouille|fr|wa}}, {{caw|î|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|pa.ˈtʀuj|pa.ˈtʀɔj}} ** {{pzc}} {{AFE|pa.ˈtʀuj}} * {{Ric|pa·trouye}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{mili|wa}} troke di sôdårds, di [[gableu|gableus]] ki batèt carasse avå ene sawice po prevni tot dandjî. #* {{~|Patrouye}} bordjoesse. {{s-rif|E203}} #* Fé {{~}}. {{s-rif|E1}} #* Bate {{~}}. {{s-rif|E203}} {{s-rif|E1}} #* Såvez vs, vos moudreus, vocial li {{~}} et on vs rimoennrè a Lidje. {{s-rif|DEWJLec|(22), 1744}} #* Del nute, cwand c' est k' end alèt Po fé leus ptitès {{~s}}, I s' vont mete å cåbaret Djouwer a matche ou al poye Tot rivnant, s' trovèt foû-z eure Kéke pôve diåle k' n' åye nole çanse, Ki n' poye nén payî a boere, El minèt al permanance. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Les pompiers'', p.66}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[patrouyeu]] * [[patrouyî]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[faccion]] * [[gåre]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | patroe = DEWJLec (1744) | patrouye = C106, E1, O4, R10 | patroye = E1 | patrouie = E212 | patroïe = E203 | patrôie = FrBa }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|troke di sôdårds, di gableus ki batèt carasse avå ene sawice po prevni tot dandjî |fr= {{t+|fr|patrouille}} }} fbp7l5dima76rrdnouuyv2954t8rqn9 å raeze di 0 75511 436686 428389 2026-09-19T15:47:08Z Scribus electronicus 3672 436686 wikitext text/x-wiki {{MR|a raze di}} =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|å|resse|di}} === {{H|divancetire|wa}} === {{~}} # dispoy on metou moumint. # dispoy èn edroet. #* Ci-cial, c' est l' fameuse bele aite al surale, wice k' on meteut les cis k' avént l' tiesse djus {{~|å raeze des}} spales. {{s-rif|FrBcj|1852, ''L’antermagique'', p.75}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[a dater di]] * [[a pårti di]] * [[da]] * [[dispoy]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | â rése di = FrBcj }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|dispoy èn edroet |fr= {{t+|fr|à partir de}} }} qqzi70g9vd8esvc52wjy01dbbz0u1kh riminer 0 75514 436695 424344 2026-09-19T16:18:36Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436695 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-spodiv-RI|miner}} {{-drif-|rimoenner}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{V|riminer}} {{bet|ri|v|wa}}. === {{H|viebe|wa}} === {{-codjow-|troke=1|A=r(i)min|A.2=r(i)moenn|B=r(i)moenn|come=miner}} {{~}} {{vc}} # miner, dabôrd k' on n' l' aveut pus fwait. #* I shonne k' i {{~|moenne}} l' oto. #* Såvez vs, vos moudreus, vocial li patrouye et on vs {{~|rimoennrè}} a Lidje. {{s-rif|DEWJLec|(22), 1744}} ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[ramoenner]] * [[remoenner]] * [[ricdure]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|miner après awè aresté |fr= {{t+|fr|reconduire}} }} r3qyxcoofsn2491jscqsrd0sk14lb33 prinde coraedje 0 75538 436658 434644 2026-09-19T14:41:27Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436658 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|prinde|coraedje}}, lu-minme {{calc|prendre courage|fr|wa}}. === {{H|vierbire|wa}} === {{~}} # fé ene foice so s' [[nawisté]], prinde on risse. #* Ça, ça, ni djhoz rén, {{~|prindoz coraedje}}, il irè mî. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} #* {{~|Prindoz coraedje}}, Mareye ! N' avoz vs nén mi amour ? Tinoz, po vs consoler del piete di vosse parinte, Dj' so contin di vs maryî. Nos vicrans so nos rintes Et ns årons bon eshonne : on s' candôzrè tot l' tins, Då matén disk' al nute, dal nute disk' å matén. {{s-rif|ERtp|1884, Ake II, sinne III, v. 572-576}} #* Dezirêye, li gåre di nute est cial, {{~|prindoz coraedje}}. {{s-rif|JVdfo|1889, sinne VI, p.13}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== # {{r|prinde bon coraedje}} #* Dji promete on voyaedje (Et djel frè a pîs dschås Po k' ti {{~|pregnes bon coraedje}}) A Notru-Dame di Hå. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Mi galant Gèra'', p.94}} # {{r|[[prinde si coraedje a deus mwins]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[fé ene foice so lu-minme]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|fé ene foice so s' nawisté, prinde on risse |fr= {{t+|fr|prendre courage}} |grc= {{t+|grc|θαρσέω|ral=tharséô}} }} 1p3w8etibphuktyxmtxpbviktm719to Motyince:djuraedje/walon 104 75947 436680 436198 2026-09-19T15:33:50Z Scribus electronicus 3672 436680 wikitext text/x-wiki '''Pådje di sinonimeye po les djuraedjes mostrant l' ewaeråcion ou l' måvlaedje''' {{Boesse|c=2|tite=avou l' Bon Diu, l' Aviedje et tos les sints| * [[binamé Bon Diu]] * [[binamêye Notru-Dame di Hå]] * [[binamêye sinte Bablene]] * [[binamêye sinte Idå]] * [[binamêye sinte Notru-Dame]] * [[binamêye Sinte-Viedje]] * [[binamêye Viedje-Mareye]] * [[Bon Diu]] * [[Bon Diu d’ bwès]] * [[Djezus Maria]] * [[Djezus Maria Djôzef]] * [[doûdièw]] * [[fré di Diu]] * [[Maria]] * [[Maria deyi]] * [[ki l’ Bon Diu soeye beni]] * [[Signeur]] * [[sint Houbene]] * [[sint Houbert]] * [[sint Matî]] * [[sint Matî d’ Årdene]] * [[sinte Babilône]] * [[tos les sints do paradis]] }} {{Boesse|c=2|tite=djuraedjes disconte li Bon Diu ou del cogne « no di … »| * [[ferdom]] * [[godferdek]] * [[godferdom]] * [[mildju]] * [[nodidjale]] * [[nodidjo]] * [[nodidjosse]] * [[nodigate]] * [[nodiglu]] * [[nodihu]] * [[nodizo]] * [[no d’ totoute]] * [[no di no]] * [[no totoute]] }} {{Boesse|c=2|tite=avou l' diåle ou l' boy| * [[diåle k’ araedje]] * [[diåle m’ araedje]] * [[diåle m’ arawe]] * [[diåle mi speye]] * [[ki l’ diåle mi bate]] * [[ki l’ diåle mi speye]] * [[ki l’ boy m’ abate]] * [[li boy m’ abate]] * [[li boy m’ apice]] * [[li diåle m’ arawe]] }} {{Boesse|c=2|tite=sustantivires, vierbires| * [[del diele]] * [[fåt-st arawer]] * [[fåt-st assoti]] * [[iy del copete]] * [[iy li kéne]] * [[k’ arawe li sot tchén]] * [[ki dj’ araedje]] * [[ki dj’ arawe]] * [[la k’ dj’ arawe]] * [[meye tonires]] * [[såbe di bwès]] * [[tone di bire]] }} {{Boesse|c=2|tite=a on mot| * [[bernike]] * [[diame]] * [[flute]] * [[mordiene]] * [[mordiu]] * [[parblu]] * [[pardiu]] * [[pardiene]] }} 4k3osl7jerqcpt4hbkoeqduos7bp53r djan-foute 0 76691 436682 431747 2026-09-19T15:38:15Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436682 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Epr|j’en foutre|fr|wa}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʒɑ̃ː.ˈfut|ʒɑ̃ː.ˈfutʀ|ʤɑ̃ː.ˈfut}} ** {{pzc}} {{AFE|ʤɑ̃ː.ˈfut}} * {{Ric|djan-·foute}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{o&f}} # onk ki n' a nole [[goviene]], ki n' si honteye di rén. #* K' ass ki fote, fotou {{~}} ! {{s-rif|DEWJLec|(17), 1737}} #* {{~|Djan-foute}} ! Måheulé ! Vos mel payroz, cisse-lale ! {{s-rif|JLpml|1928, ake I, sinne XVIII, p.19}} #* Nos estans les såvions d' å Tchinne, Poirtåsaetchs, {{~}} et lapeus. {{s-rif|[[w:Alphonse Ramet|Alphonse Ramet]]}} # djin ki n' a wåde di rén. # mwais ovrî. #* On {{~}} ki n’ a sogne di rén. {{s|R10}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=onk ki n' a nole goviene, ki n' si honteye di rén| * [[afronté]] * [[måheulé]] * [[måhonteus]] * [[sins-djinne]] * [[sins-oneur]] }} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | djan-foute = C1, O3,O4, R10 | jan-foute = C13, O4 | janfoute = E34 | janfoutre = JLpml | janfoutt = E203 | janfoutte = DEWJLec (1737) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|onk ki n' a nole goviene, ki n' si honteye di rén |fr= {{t+|fr|effronté}}, {{t+|fr|sans-gêne}}, {{t+|fr|insolent}} }} {{ratour|djin ki n' a wåde di rén |fr= individu {{t+|fr|insouciant}}, {{t+|fr|superficiel}} }} {{ratour|mwais ovrî |fr= {{t+|fr|ouvrier}} qui n'est pas sérieux }} === {{H|addjectif|wa}} === {{~}} # [[måhonteus]]. #* I fåt esse {{~}} d' abandner ses camaerådes divins l' dandjî. {{s-rif|E203}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | janfoutt = E203 }} t62nj0ml49cf1i45s2mw4zrtg7he3ln vo m’ la gåy 0 77267 436630 435864 2026-09-19T12:53:30Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436630 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|vo|m’|la|gåy}} === {{H|dijhêye|wa}} === {{~}} # dijhêye k' on dit cwand on tome divins ene målåjheye sitouwåcion. #* {{~|Vo l' la}} pår {{~|gåy}}, dji n' a wåde do lyi intimer ådjourdu. {{s-rif|DEWJLec|(5), 1711}} #* {{~|Vo nos la gåys}}, alez, nozôtes, dizo l' bote des Almands. {{s-rif|JLdlb|1919, ake I, sinne XVII, p.16}} #* I tapa on côp d' ouy sol laide måssîte flotche di rodje linne di s' beret d' sôdård, et i s' dijha dvins lu-minme: «Asteure, {{~|vo m' la gåy}} po èn an» {{s-rif|ALen}} #* {{~|Vo m' la gåy}}, tuza-t i, dji va co ramasser ene dôpinne cwand dj' rinterrè. {{s|A. Moors-Schoefs|{{s?}}}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[vo m’ la prôpe]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|dijhêye k' on dit cwand on tome divins ene målåjheye sitouwåcion |fr= {{t+|fr|me voilà dans de beaux draps}}, {{t+|fr|la poisse}}, {{t+|fr|quelle misère}} }} i8r51gyh26v4nawa1h0s3e2ixkckf1m constrinte 0 77359 436756 436418 2026-09-20T08:11:43Z Scribus electronicus 3672 436756 wikitext text/x-wiki {{MR|constrinde}} =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sv|constrinde}} ou {{epr|contrainte|fr|wa}} (pol disfondowe « contrainte »). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kɔ̃ːs.ˈtʀɛ̃ːt|kɔ̃ː.ˈtʀɛ̃ːt}} ** {{pzc}} {{AFE|kɔ̃ːs.ˈtʀɛ̃ːt}} * {{Ric|cons·trinte}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # eployaedje del foice po fé fé ene sacwè. #* Zels k’ on sait ki leu pô d’ latén A pris date avou leu prebinde, Dvrént i måy pårler sins {{~}} ? {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} # {{econ|wa}} totès mzeures k' on creyancî pout prinde po foirci on [[dibiteu]] a [[racwiter]] s' desse. #* TÅTÎ (a pårt a Tonton). – Chute, dji pou co fé l’ rintî : Dispoy ki l’ Goviernumint a-st aboli l’ {{~}}, On pout viker d’ ses desses, come on vike di ses rintes ; Dji frè-t on ptit comiece divins n’ impôrtu cwè, Dji frè-t ene grosse fayite, adon dji m’ ritirrè ! {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne XXIV, v. 1107-1111 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne XXIV|lijhåve e Feller vaici]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[cånoye]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== {{Boesse|c=2|tite=eployaedje del foice po fé fé ene sacwè| * [[foice]] * [[foircixhaedje]] * [[mancaedje]] }} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | constrinte = E1, O0 | constrintt = E203 | contrinte = E1, ERtp, PDV, R10 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|eployaedje del foice po fé fé ene sacwè |fr= {{t+|fr|contrainte}}, {{t+|fr|force}} |nl= {{t+|nl|dwang}} |ru= {{t+|ru|вынуждение|ral=vynoujdiénié}} }} {{ratour|totès mzeures k' on creyancî pout prinde po foirci on dibiteu a racwiter s' desse |fr= {{t+|fr|contrainte}} }} hcwgvrxhnlbb5u2hknr2cl6lfserhux Sourdant:DEWJLec 102 77390 436615 436605 2026-09-19T12:13:04Z Scribus electronicus 3672 436615 wikitext text/x-wiki {{Sourdant-info|DEWJLec}} ttal3wv4gnve7lqn3ut26tspf6twvcm Module:Sourdant/DEWJLec 828 77392 436647 436607 2026-09-19T14:09:43Z Scribus electronicus 3672 436647 Scribunto text/plain return { id = "DEWJLec", group = "d1900", title = "Documents pour l'étude du wallon des 17ème et 18ème siècles (Lechanteur, 2006)", year = "2006", wikidata = "Q141497457", wikipedia = { lang = "wa", title = "Documents pour l'étude du wallon des 17ème et 18ème siècles (årtike)", } } rdkioedsf91f9u5i464h24061ve8k4h 436648 436647 2026-09-19T14:10:21Z Scribus electronicus 3672 436648 Scribunto text/plain return { id = "DEWJLec", group = "d1900", title = "Documents pour l'étude du wallon des 17ème et 18ème siècles ; Lechanteur, 2006", year = "2006", wikidata = "Q141497457", wikipedia = { lang = "wa", title = "Documents pour l'étude du wallon des 17ème et 18ème siècles (årtike)", } } 7kmtis8hvflhm30ry68co44ctupk44j 436650 436648 2026-09-19T14:13:03Z Scribus electronicus 3672 436650 Scribunto text/plain return { id = "DEWJLec", group = "d1900", title = "Documents pour l'étude du wallon des 17ème et 18ème siècles, ramexhnés pa Lechanteur e 2006", year = "2006", wikidata = "Q141497457", wikipedia = { lang = "wa", title = "Documents pour l'étude du wallon des 17ème et 18ème siècles (årtike)", } } mnq11mcwz6x6olfh3fsa2olu3t0xcxy hapåde 0 77395 436613 2026-09-19T12:10:17Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436613 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ha.ˈpɔːt|ha.ˈpaːt}} {{Hp}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|ha.ˈpɔːt}} * {{Ric|ha·påde}} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Lka-et|hapåd}} ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-suwa-|hapåd}} # [[voleuse]], [[hapeuse]]. #* Taiss tu, {{~}} ! {{s-rif|DEWJLec|(1), 1619}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | hapaede = [!d1900] 1619 | - = }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|voleuse |fr= {{t+|fr|voleuse}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{V|haper}}, {{caw|åde|s|wa}}. ==== {{H|sustantif|wa|2}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{djeu|wa}} djeu wice k' on hene ene sacwè ås efants afîsse k' el kissaetchexhe po l' aveur da sinne. #* Taper des caetches al {{~}}. {{s-rif|E203}} #* Cwand l' bateme mousse foû d' l' eglijhe, li pårin et l' marene tapèt al {{~}} ås efants des çanses et des ronds soukes. {{s-rif|E203}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | hapåde = E1, R10 | hapâtt = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|court rotaedje ådfoû po fé aler ses djambes ou s' discandjî |fr= {{t+|fr|gribouillette}}, jeu d’enfants qui se disputent une chose qu’on leur a jetée }} cntaqc0aa45ggdzk2i4h0m1l63ltz8m 436614 436613 2026-09-19T12:12:25Z Scribus electronicus 3672 436614 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ha.ˈpɔːt|ha.ˈpaːt}} {{Hp}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|ha.ˈpɔːt}} * {{Ric|ha·påde}} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Lka-et|hapåd}} ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-suwa-|hapåd}} # {{vvm|wa}} [[voleuse]], [[hapeuse]]. #* Taiss tu, {{~}} ! {{s-rif|DEWJLec|(1), 1619}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | hapåd, hapåde = R10 | hapaede = [!d1900] 1619 | - = E1,E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|voleuse |fr= {{t+|fr|voleuse}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{V|haper}}, {{caw|åde|s|wa}}. ==== {{H|sustantif|wa|2}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{djeu|wa}} djeu wice k' on hene ene sacwè ås efants afîsse k' el kissaetchexhe po l' aveur da sinne. #* Taper des caetches al {{~}}. {{s-rif|E203}} #* Cwand l' bateme mousse foû d' l' eglijhe, li pårin et l' marene tapèt al {{~}} ås efants des çanses et des ronds soukes. {{s-rif|E203}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | hapåde = E1, R10 | hapâtt = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|court rotaedje ådfoû po fé aler ses djambes ou s' discandjî |fr= {{t+|fr|gribouillette}}, jeu d’enfants qui se disputent une chose qu’on leur a jetée }} cesa0ptb96rbr5wftwrz1bqeryv305y tiesse di mvé 0 77396 436618 2026-09-19T12:23:27Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436618 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|tiesse|di|mvé}} === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{mauh|wa}} tiesse, djin k' on voet evi. #* T' a t on fwait ene sacwè a ti {{~}} ? {{s-rif|DEWJLec|(2), 1649}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ties dimvay = DEWJLec (1649) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|tiesse, djin k' on voet evi |fr= {{t+|fr|tête de nœud}}, {{t+|fr|tête de con}} }} ba9j5bxdnoriqbbpqeb1mqhhrslp1rq 436710 436618 2026-09-19T16:51:00Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436710 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|tiesse|di|mvé}} === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{mauh|wa}} tiesse, djin k' on voet evi. #* T' a t on fwait ene sacwè a ti {{~}} ? {{s-rif|DEWJLec|(2), 1649}} #* O dai, li {{~}}, i danse atot si espêye. {{s-rif|DEWJLec|(32), 1760}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ties dimvay = DEWJLec (1649) | tiesse dim vé = DEWJLec (1760) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|tiesse, djin k' on voet evi |fr= {{t+|fr|tête de nœud}}, {{t+|fr|tête de con}} }} o9tjlypyewujjg11l29gd2l9dd2lxyc diame 0 77397 436638 2026-09-19T13:20:08Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436638 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Calc|parbleu|fr|wa}}, lu-minme {{apl|par|bleu}} (dijhêye po schouwer do djurer). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|djam|djɛm}} ** {{pzc}} {{AFE|djam}} * {{Ric|diame}} ==== {{H|mot-fråze|wa}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # {{vm}} sôre di djuraedje adoûcixhant po n' nén prononcî l' mot « [[diåle]] ». #* Vos diame, avou cwè voloz vs ki dj' plaiteye al kiminålté avou on {{~}} d' pan ki les bounès djins mi dnèt ? {{s-rif|DEWJLec|(9), 1728}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[diamdimint]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{LKa|[[Motyince:djuraedje/walon]]}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|prononçaedje}} ==== {{Orto | diam = E203 | diam’ = E1 | diâme = E21,E212 | dième = E34 | dièm = E1 | diem = E203 | diems = DEWJLec (1728) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|adoûcixhant djuraedje |fr= {{t+|fr|parbleu}}, {{t+|fr|sacrebleu}}, {{t+|fr|fichtre}}, {{t+|fr|zut}}, {{t+|fr|diantre}} }} tdvoicil3no67xlgtfoo1q3rrubakz3 436639 436638 2026-09-19T13:20:33Z Scribus electronicus 3672 436639 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Etim?}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|djam|djɛm}} ** {{pzc}} {{AFE|djam}} * {{Ric|diame}} ==== {{H|mot-fråze|wa}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # {{vm}} sôre di djuraedje adoûcixhant po n' nén prononcî l' mot « [[diåle]] ». #* Vos diame, avou cwè voloz vs ki dj' plaiteye al kiminålté avou on {{~}} d' pan ki les bounès djins mi dnèt ? {{s-rif|DEWJLec|(9), 1728}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[diamdimint]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{LKa|[[Motyince:djuraedje/walon]]}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|prononçaedje}} ==== {{Orto | diam = E203 | diam’ = E1 | diâme = E21,E212 | dième = E34 | dièm = E1 | diem = E203 | diems = DEWJLec (1728) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|adoûcixhant djuraedje |fr= {{t+|fr|parbleu}}, {{t+|fr|sacrebleu}}, {{t+|fr|fichtre}}, {{t+|fr|zut}}, {{t+|fr|diantre}} }} 708zm1wgd98cbl0aq81lxbem6ithosm boune djin 0 77398 436646 2026-09-19T14:08:15Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436646 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl|boune|djin}}, sinse calké sol {{p|bonnes gens|fr}}. === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-|sg=boune djin|pl=bounès djins}} {{~}} # [[midone]] djin. #* Vos diame, avou cwè voloz vs ki dj' plaiteye al kiminålté avou on tchena d' pan ki les {{~|bounès djins}} mi dnèt ? {{s-rif|DEWJLec|(9), 1728}} #* A do tins come i fwait, ele droveut si finiesse ; Et di s’ mwin tcharitåve, ele mi spiyive do pwin. Li boune djin ni poleut må di m’ leyî mori d’ fwin. {{s-rif|J. Dethy, ''Li dêrin diner d’on sauverdia'', Les Cahiers wallons, {{l°|1}}, 1937, {{p.|14}}}} # {{plu}} {{tinr|wa}} ou {{cama|wa}} les djins e djenerå {{Lka|mes bounès djins}}. #* Gn a beacôp d' {{~|bounès djins}} ki creyèt-st ås rivnants. {{s-rif|E203|a "rivnan"}} #* A totes les {{~|bounès djins}} d’ Måmdeye, des vijhnåves et des vîs cwårtîs et bén seur ås cis ki dmanèt so tos les noûs bastis croupets, dji di : Diewåde. {{s|J. Lodomez|{{s?}}}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[mes bounès djins]]}} ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[ene boune åme|boune åme]] * [[boune påsse]] * [[bråve djin]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|midone djin |fr= {{t+|fr|bonne gent}}, {{t+|fr|bonne âme}}, {{t+|fr|âme charitable}} }} jf7b28rtcdp46ltx6acxmnzq56banfz bele-et-bén 0 77399 436651 2026-09-19T14:20:22Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436651 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl|bele|et|bén}} === {{H|adviebe|wa}} === {{~}} # [[beazebén]]. #* Taiss tu {{~}} : ti freus mî di t' taire. {{s-rif|DEWJLec|(10), 1731}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | bailebin = DEWJLec }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{Lka-ra|beazebén}} }} s02ciqbou8c8qa8t1nrd2i490wgsnt4 ravizer come deus gotes d’ aiwe 0 77400 436661 2026-09-19T14:45:37Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436661 wikitext text/x-wiki == {{L|wa|bl}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|ravizer|come|deus|gotes|d’|aiwe}}. === {{H|vierbire|wa}} === {{~}} {{rim|v|wa}} # {{vcnd|a}} rishonner foirt. #* Loukîz ci binamé efant, i vs {{~|ravize come deus gotes d' aiwe}}. {{s-rif|DEWJLec|(12), 1734}} # {{vpr}} {{vprnon}} si rshonner foirt. #: {{djermon-egzimpe|wa}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[rishonner come deus gotes d’ aiwe]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|si rshonner foirt |fr= {{t+|fr|se ressembler comme deux gouttes d’eau}} |en= to be {{t+|en|like two peas in a pod}} }} qjjfo5o747mpw5ogdyyuup511q4tvaj rifaleur 0 77401 436722 2026-09-19T17:53:22Z Scribus electronicus 3672 Djermon 436722 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== {{dal}} # faleur eco ene feye. #* Neni, neni, i m' {{~|m' rifåt}} mes tasses. {{s-rif|DEWJLec|(36), 1770}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * {{Lka-pa|faleur}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|faleur eco ene feye |fr= {{t+|fr|refalloir}} }} dfqd9p2mz3lp1jqvsbm0h7sgcn1k1ll 436723 436722 2026-09-19T18:03:58Z Scribus electronicus 3672 436723 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== {{dal}} # faleur eco ene feye. #* Neni, neni, i m' {{~|m' rifåt}} mes tasses. {{s-rif|DEWJLec|(38), 1774}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * {{Lka-pa|faleur}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|faleur eco ene feye |fr= {{t+|fr|refalloir}} }} h2755e0z5qkv8qbuykyl5azu6w1me0y sinteu d’ poyaedjes 0 77402 436737 2026-09-19T20:57:42Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436737 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|sinteu|d’|[[poyaedje|poyaedjes]]}} === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-|o=sinteu d’ poyaedjes|opl=sinteus d’ poyaedjes|f=sinteuse di poyaedjes|fpl=sinteuses di poyaedjes}} {{~}} {{o}} # laide basse djin ou atouwaedje loyî al medcene d' adon {{?}}. #: {{djermon-egzimpe|wa}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | senteu dy poege = DEWJLec (1786) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{nourat}} s5n71eqg3o9t3nw13niwzuyfmk4e8b4 cristere 0 77403 436739 2026-09-19T21:06:52Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436739 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|κλυστήρ|sourd=grc|ral=clûstêr|seringue}}, pal voye do {{p|clystère|fr}}, {{rid|l|r|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kʀɪs.ˈteːʀ|kʀɪs.ˈtɛːʀ}} ** {{pzc}} {{AFE|kʀis.ˈteːʀ}} * {{Ric|cris·tere}} <gallery> M0354 1951-23-106 1.jpg </gallery> === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{ist|wa}}, {{vm|wa}} djinre di grosse [[spritchoûle|sipritchoûle]] po laver l' ådvins do cou. #: {{djermon-egzimpe|wa}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[meteu d’ cristeres]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | clister = DEWJLec (1786) | - = E1,E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|djinre di grosse sipritchoûle po laver l' ådvins do cou |fr= {{t+|fr|clystère}} }} ggo1y4qg0mupibqvx6hcheannaon060 meteu d’ cristeres 0 77404 436740 2026-09-19T21:11:36Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436740 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|meteu|d’|[[cristere|cristeres]]}} === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-|o=meteu d’ cristeres|opl=meteus d’ cristeres|f=meteuse di cristeres|fpl=meteuses di cristeres}} {{~}} {{o}} # laide basse djin ou atouwaedje loyî al medcene d' adon {{?}}. #* Sinteu d' poyaedjes, {{~}} ! {{s-rif|DEWJLec|(49), 1786}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | metteu di crister = DEWJLec (1786) | - = E1,E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= metteur de clystères }} ib4v0fdst7bwymcje4wwpn9vb8uij0f hurlumôrblu 0 77405 436758 2026-09-20T08:55:41Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436758 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sp-apl}} [[hurluburlu]] eyet [[môrblu]]. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|hyʀ.ly.mõːʀ.ˈbly}} {{Hp}} ** {{pzc}} {{AFE|hyʀ.ly.mõːʀ.ˈbly}} * {{Ric|hur·lu·môr·blu}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{vvm|wa}} {{raba|wa}} ridicule djin. #* Ci sont di ces {{~s}} Dont l’ esprit ravize les cocrês, Ki cwand l’ baromete est tote djus Pinsèt l' tins totafwait å bea : Lansberg måy n’ a stou si macrea ! {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=3|tite=sakî d' drole| * [[brinkezir]] * [[drole]] * [[fertiyant]] * [[fornastike]] * [[hatcha]] * [[hurluberlu]] * [[marlatcha]] * [[tchuferlu]] }} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | hurlu-môrblu = PDV (1780) | - = E1,E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|drole di djin |fr= {{t+|fr|freluquet}}, {{t+|fr|énergumène}}, individu ridicule }} 2qzzxeitzdtozy4l66wb78whgtb662d dont 0 77406 436760 2026-09-20T09:26:51Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436760 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|*dē unde|sourd=la}}, pal voye ou l' assaetchance do {{p|dont|fr}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|dɔ̃}} {{1pr}} ==== {{H|pr-r|wa}} ==== {{~}} {{o&f-pr}} # {{vm}} ou {{frcjh}}, {{dis-uz|wa}} djenitif do prono rahoucrece « [[ki]] » siervant di coplemint do no. #* Ci sont di ces hurlumôrblus {{~|Dont}} l’ esprit ravize les cocrês, Ki cwand l’ baromete est tote djus Pinsèt l' tins totafwait å bea : Lansberg måy n’ a stou si macrea ! {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} #* Si dj’ esteu l’ pôve oujhea k’ on ktchesse, {{~|Dont}} les gaméns ont dzivé l’ nid, Dj’ ireu, dzo l’ pire di vosse finiesse, Dmani {{s-rif|MLol|"Djône amour" imité d’Adolphe Hardy, ''guitare''}} ==== {{H|notule d’ uzaedje}} ==== E walon po rinde li francès « dont », on pout eployî deus ratourneures : Eployaedje do prono rahoucrece « [[ki]] » avou on prezintoe d' apårtinance divant l' sudjet del fråzlete. * Grand-mere, '''ki''' c' est '''s'''' Bon Diu, k' a tchatch del riloukî. Rassaetche li blanke gordene, sorixh, pwis s' apostêye. {{s-rif|MLol|p.146, « Bébé nâhî »}} * K’ aveut i seu don, l’ vî bribeu, k’ shuveut les håyes Et k’ rotéve et rotéve todi-måy E plin solo, So des levêyes '''ki''' leu blanc rglatixhaedje Aveut broûlé '''ses''' djnos Et kischoircî s’ vizaedje ! {{s-rif|JCmp|« Bribeû d’amoûr », 1925, p.55-56}} Simpe eployaedje do prono rahoucrece « [[ki]] » * Zels '''k’''' on sait ki leu pô d’ latén A pris date avou leu prebinde, Dvrént i måy pårler sins constrinte ? {{s-rif|PDV|1780, lijhåve e Feller [[s:Pasquèye â sudjèt di l’élècsion èt confirmâcion d’ Monseû Hinri-Stas′ de Ryckel al doyèn’rèye dèl Coléjiyâle di Vîzé|cial]]}} * Ces-cial tirént après zels avou on vî fizik '''ki''' l' canon aveut ene heve po leyî passer l' ficele ki tchessive li måye. {{s-rif|TBowp|''Ine Copenne so Beaufils'', 1887, p.41}} [[File:Toussaint Brahy Ine Copenne so Beaufils 06b Ces cial.wav]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|djenitif do prono rahoucrece « ki » siervant di coplemint do no |en= {{t+|en|whose}} |fr= {{t+|fr|dont}}, {{t+|fr|duquel}}, {{t+|fr|de laquelle}}, {{t+|fr|desquels}} |grc= {{t+|en|οὗ|ral=hoû}}, {{t+|en|ἧς|ral=hês}}, {{t+|en|ὧν|ral=hôn}} |la= {{t+|la|cuius}}, {{t+|la|quorum}}, {{t+|la|quarum}} |nl= {{t+|nl|waarvan}}, {{t+|nl|wiens}}, {{t+|nl|wier}} |ru= {{t+|ru|которого|ral=kotorovo}} ''(omrin et neute singulî)'', {{t+|ru|которой|ral=kotoroï}} ''(femrin singulî)'', {{t+|ru|которых|ral=kotorykh}} ''(pluriyal)'', {{t+|ru|чей|ral=tchiéï}} }} g9qelgrkr3bjelhh8qhusxifhnya22g