salåde

Wiccionaire wawiktionary https://wa.wiktionary.org/wiki/Wiccionaire:Mwaisse_p%C3%A5dje MediaWiki 1.47.0-wmf.20 case-sensitive Media Sipeciås Copene Uzeu Uzeu copene Wiccionaire Wiccionaire copene Imådje Imådje copene MediaWiki MediaWiki copene Modele Modele copene Aidance Aidance copene Categoreye Categoreye copene Rawete Rawete copene Sourdant Sourdant copene Motyince Motyince copene TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Sujet salåde 0 2253 436966 430506 2026-09-22T16:30:59Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436966 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Epr|salade|fr|wa}} {{m-s}}, lu-minme di l' {{bdj|salada|sourd=oc}} (salêye), do {{bdj|sal|sourd=la}} (sé). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sa.'lɔːt|sa.'laːt|sa.'loːt|sa.'lat}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|sa.'lɔːt|odio=Lang-wa-fel Lidje salåde.ogg|ling=wa}} * {{Ric|sa·låde}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{verd|wa}} sôre di verdeure avou des lådjès vetès foyes, {{sla|Lactuca sativa}}. #* Tot s’ divizant d’ traze a catoize, Ele cwitèt l’ martchî londjinnmint, Tinant, tchaeke, ene reuze e leus mwins, Plinne di {{~s}} et di ramonasses. {{s-rif|JVpr|1897, «Les deux djas’resses», p.121}} #* {{lang|wa-fel|So ç’ tins la, li feume aléve fouyer èt sarcler lès mwêchès-ièbes intèr lès-êrèyes di '''salôdes''' divins l’ corti. Mês nin po lontins : èle rintréve po fé one jate di cafè, sièrvou avou one pitite gote di blanc pèkèt, deûs nicnacs èt one tchike ôs-èfants po rinde do bon corèdje pol deûzime tchèrèye.}} {{s|Fernand Barvaux|''Li fènâ mwès do bon vî tins'', [[Sourdant:Sing|Singuliers]], 1-2009}} #* I vos fåt sgoter l' {{~}} {{s-rif~|O2|a « sgoter »}} # {{plante|wa}} pixhelét, {{sla| #* Vos m' iroz cweri kékes {{~s}} dins l' hourlea. # ôte sôte di vete plante di corti, ki s' magne crowe. # {{coujh|wa}} maxhaedje di crowès verdeures. #* Vouss co del {{~}} di tomates ? # tchôd amagnî avou des verdeures ey ene såce å lård. #* Dji vôreu tant rmindjî ene {{~}} di poreas. # {{mili|wa}} batreye avou toplin des moirts. #* Vos sovnoz vs bén, Linåd, m’ tcher camaeråde Do fameus tins do grand Napoleyon, Ki nos rivnéns tot stourdis del {{~}} Ki les Cozakes nos dnît a côps d’ canon ? {{s-rif|CDuv|dins [[s:Li pantalon trawé (rif. Mahin)|Li pantalon trawé]]}} # {{im}} maxhisse di sacwès ramexhnêyes. #* {{lang|wa-fel|Evôye, mu dis-dje ! Et, sins crankî, Dju v's ènn' afait 'ne fameûse '''salåde'''.}} {{s|MLol}} <gallery> Lactuca sativa-whole plant top.JPG </gallery> ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[salåde des tchamps]] * [[salåde di blé]] * [[vete salåde]] * [[tchôde salåde]] * [[salåde rûsse]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (maxhaedjes di crowès verdeures) : [[macedwene]] * (tchôde salåde) : [[djote]], [[djotreye]], [[porêye]], [[djårdinêye]], [[stouvêye]], [[ratatouye]] ==== {{H|dizotrins mots}} ==== [[orayes di live]], [[doûcete]], [[andive]], [[cabuzete]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | salåde = E1, S117, R10, R13 | salâde = S0, O2 | salaude = S36 | salade = C1,C62,O3,S107,S109 | {{=wis|sa lot|salåde}} = Wi1 | {{=fon|salọt|salôde}} = S38 (hagnon 72bis) |- = O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|verdeure ås lådjès vetès foyes, ''Lactuca sativa'' |fr= {{t+|fr|laitue}} |en= {{t+|en|lettuce}} |nl= {{t+|fr|sla}}, {{t+|fr|kropsla}}, {{t+|fr|snijsla}} |de= {{t+|de|Lattiche}} |es= {{t+|es|lechuga}} |ko= {{t+|ko|왕고들빼기속}} |ja= {{t+|ja|アキノノゲシ属}} |fi= {{t+|fi|salaatit}} |lt= {{t+|lt|salota}} |pt= {{t+|pt|lactuca}} |sv= {{t+|sv|sallatsläktet}} |ary= {{t+|ary|خس|ral=khes}} |ar= {{t+|ar|خسّ|ral=khass|ar-fafl=خَسّ}} }} {{ratour|ôte sôres di vetès plantes di corti, magneyes crowes |fr= {{t+|fr|salade}} |nl= {{t+|fr|sla}} }} {{ratour|frisse amagnî ås crowès verdeures |fr= {{t+|fr|salade}}, {{t+|fr|jardinière}} de légumes |es= {{t+|es|ensalada}} |ary= {{t+|ary|شلادة|ral=chlada|ar-fafl=شْلادة}} }} {{ratour|tchôd amagnî |fr= {{t+|fr|étuvée}} de légumes }} {{ratour|maxhisse |fr= {{t+|fr|mosaïque}}, {{t+|fr|assemblement}}, {{t+|fr|assortiment}} }} === {{H|waitîz eto}} === * {{wp|salåde (discramiaedje)}} * {{wp|salåde ordinaire}} * {{wp|vete salåde}} ir2vfz0p95rcblszb3l3sxidpzdhel9 banse 0 5176 436961 426973 2026-09-22T16:08:21Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436961 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|*bansta|sourd=frk}} {{m-s}} k' a dné e vî walon « [[banste]] », adonpwis « [[banse]] » <gallery> File:Banse.jpg|Banse di hårdêyes Vannerie Guédelon.JPG|(å pî di l' ome) plate banse The Childhood of Moses.jpg|Moyize divins ene banse (sins 3) </gallery> ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|bɑ̃ːs}} {{1pr}} * {{Ric|banse}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{~}} {{f}} {{-su-}} # {{banslî|wa}} usteye di oizires, di hårdêyes, u d' fier, come on grand pot po tcheryî des ptitès sacwès dvins. #* {{lang|wa-fel|On-z-èst todi tot seû Aus-eûres di disbautchances, Èt qu’ vos djins ont peû, Di piède li mèseure di vosse '''banse'''.}} {{s|JDes}} # {{str|wa}} [[tchena]] po poirter l' [[bouwêye]] al [[rimouye]] (on dit eto ''blanke banse'' ou ''banse ås draps''). #* {{lang|wa-fel|[...]nos esténs todi seurs del trover, ashiou so ene {{~}} ritournêye, po woeyî so ene bouwêye ou l’ ôte k’ on aveut metou å curaedje, ou adjeni å boird del (sic) Mouse ki rispåméve les pîces.}} {{s-rif|JVrr|''Gribouye''}} # coirbêye po mete li houlåd. #* Mete l' efant e s' {{~}}. {{s|E1}} #* Po èn efant k’ on hossive E s’ {{~}} et k’ on loukive S’ edoirmi påjhûlmint, Nole tchanson ni valeut Li Côpareye ki vneut L’ edoirmi doûçmint. {{s-rif|E176|(1846)}} #* Adon vos, grand-mere, adlé l' {{~}}, Vos candôzrez mi ptit dierin. {{s-rif|BSLLW|oteur=MLej|"Dj’a dîh-ût ans", tome 43, p. 143}} #* Pocwè lairéns ns passer l' anêye Sins aprester ene {{~}} po l' efant ; L' efant ki fwait rlure e manaedje, L' acoird, li djoye, li contintmint Et k' alome tant des beas vizaedjes, Tot potchtant sol schô d' ses parints. {{s-rif|JDcoh|1939, p.91, ''Ombåde di may'' (1928)}} #* Li tins court rade evoye ; portant, dj’ a co sovnance Di cwand dj’ esteu tot djonne et ki dj’ tchoûléve e m’ {{~}} ; Mi mere, po m’ apåjhter, mi djåzéve e walon. {{s-rif|ABfot|1950}} # {{cama|wa}} [[lét]]. #* Bon… Mi, dji m’ va mete e m’ {{~}}, ca dmwin, al prumire eure, dji m’ va-st amon Bietmé atchter s’ dierinne coshlêye. {{s-rif|JMabf|1924, p.17}} # {{im}} grande cwantité di. #*Mins i n’aveût nin ine '''banse''' di candidats po r’prinde li posse{{s|JTho}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|djouwer come ene banse}} : må djouwer (å cwårdjeu). On dit eto: come on [[pî]]. # {{r|grijhe banse}} ou {{r|banse di cotiresse}} : banse di [[cotlî]] # {{r|blanke banse}} ou {{r|banse ås draps}} : banse po les bouwresses et les boledjîs #*aler r'qwèri dès frûtèdjes, dès dôrêyes, avou dès '''banses ås draps''' {{s|E1}} # {{r|ene banse tote hopêye}} : ene banse rimpleye [[a make]] # {{r|ramasser al houpe al banse}} : [[ramasser]] [[al vole]], [[sins façon]] # {{r|[[on n' va nén a l' aiwe avou ene banse]]}} ou {{r|[[c' est come do poujhî di l' aiwe divins ene banse]]}} : fé ene sacwè ki n' siert a rén # {{r|mi cocwmår est trawé, i court corne ene banse sins cou}} # {{r|ene banse sins cou}} : avou nou [[cwår]] #* K' a-st ele yeu po s' maryî ? '''Ene banse sins cou''' {{s|E1}} # {{r|banse sins cou}} : banse [[trawé|trawêye]] # {{r|plate banse}} {{r|ronde banse}} : plate banse del cotiresse u del martchande di [[boure]] (loukîz l' imådje) # {{r|banse a treye}} ou {{r|banse a cleuze}} : ronde et lådje banse a hôts boirds wice k' on mete des [[cloyes|cloye]] di fraijhes (imådje dins l' motî Haust) # {{r|[[bea el banse, laid al danse]]}} : d' èn efant k' est nozé estant ptit, mins ki dvénrè on veur [[roufion]] cwand i crexhrè ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[banslî]] * [[bansler]] * [[banslaedje]] * [[bansleuse]] * [[banstea]], [[banslete]] * [[banslêye]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=grande cwantité| * [[banslêye]] * [[hiedlêye]] * [[hopea]] * [[peclêye]] * [[schôtlêye]] * [[volêye]] }} {{Boesse|c=2|tite=coirbêye po mete li houlåd| * [[banstea]] * [[banslete]] * [[resse]] }} ==== {{H|dizotrins mots|wa}} ==== * [[mande]], [[tchena]], [[resse#Walon_3|resse]], [[coirbiyon]], [[coirbêye]], [[bene]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | bance = E212 | bance d’efan = E89 | banse = C1,C8,C9,C13, E1,E2,E21,E34,89,E200, O0, R9,R10,R13, S30,S117 | banss = E177a,E203 | {{=wis|bonce|banse}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|tchena d' oizire | fr = {{t+|fr|manne}} d'osier }} {{ratour|banse po on ptit | fr = {{t+|fr|berceau}} }} {{ratour|grande cwantité di | fr = {{t+|fr|foule}} de, {{t+|fr|horde}} de, {{t+|fr|kyrielle}} de }} 2fum6uh9c6g24zv4x77iswlvuxh9sh5 berwete 0 5318 436952 418668 2026-09-22T15:42:15Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436952 wikitext text/x-wiki {{MR|berwète|bèrwète}} {{RAwa}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{BdjB|berw-|baro}}, {{caw|ete|s|wa}}, dandjreus a pårti di « baroter » ↔ « berweter », ki li svierba est « berwete » ; « baro » vént lu-minme di {{bdj|bären|sourd=gem}} (poirter, sopoirter), avou l’ cawete [[-oe]] (« poirtoe ») ; ces mots la sont don parints avou l’ {{p|barrow|en}} » ; c’ est l’ mot walon « berwete » k’ a dné l’ mot francès « brouette » pa [[rbetchfessaedje]] do R. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bɛʀ.wɛt|byʀ.wɛt|bœʀ.wɛt|bɛʀ.wat|byʀ.waːt|baʀ.wɛt}} ** {{pzc}} {{AFE|bɛʀ.wɛt|odio=Wa berwete.ogg|ling=wa}} * {{Ric|ber·wete}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{usteye|wa}} [[ekipaedje]] des [[maçon]]s, des [[cinsî]]s, des [[djårdinîs]] evnd, fwaite d’ ene [[rowe#Walon 1|rowe]], d’ on [[plantchî]] avou ene [[dossire]], ou d’ ene [[bene]], avou deus [[pene]]s ou [[limon]]s, po miner ene pitite tchedje d’ ene plaece a l’ ôte pus åjheymint ki so s’ dos. #* Et Varice aléve toltins : « Dji n’ sai nén werker avou des si ptitès {{~s}}, la, mi » {{s-rif|BDech}} #* Li cantonî rnetyive les filés d’ aiwe avou on ramon et ene schoupe, et tcherdjî les mizeres dins s’ {{~}} {{s-rif|MHub}} # {{cont|wa}} çou k’ i gn a dvins ciste usteye la. #* I lyi a aminé deus {{~s}} di pires, mins ci n’ esteut nén co assez. # {{stin}} {{raba|wa}} trén ki s’ djoke a totes les gåres. # {{djeu|wa}} djeu la k’ on prind les djambes d’ èn efant, et l’ fé avanci so ses mwins. #* Dji djowe cobén al {{~}} avou m’ feye. # no do limero cwate al [[kine]]. <gallery> Berwete.JPG|pitite berwete ås plantches </gallery> ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|berwete ås plantches, berwete d’ ansene, berwete di troufleu, berwete di maçon, berwete di fådeu|cat=es}} ===== {{H|parintaedje}} ===== {{Boesse|c=2| * [[berwetêye]] * [[berwetî]] * [[berweter]] * [[berwetaedje]] * [[berweteu]] * [[berweteuse]] * [[aberweter]] * [[aberwetaedje]] * [[aberwetêye]] * [[aberweteu]] * [[eberweter]] * [[eberwetaedje]] * [[eberwetêye]] * [[eberweteu]] {{mse}} * [[baro]] * [[baroter]] * [[barotêye]] }} ===== {{H|dizotrins mots}} ===== {{Boesse|c=2| * [[limon]] / [[pene]] * [[påmele]] * [[pî]] * [[bondjon]] / [[boûsson]] * [[rôle]] / [[rowe]] * [[basnire]] * [[plantche]] * [[oraye]] }}  ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | barwète = S117 (di G152) | {{=wis|bearwet|berwete}} = Wi1 | {{=fon|bęrwăt|berwate}} = S38 (hagnon 88) | berwete = R9,R10,R11,R13 | bèrwète = C1,C8,C9,C13, E1,E21,E34, O0,O81, S0,S44,S104,S107 | berwète = G0, S117 | berwett = E177a,E203 | berwette = E89,E212 | beurwète = O2 | breuwète = O0 | browète = O0,O3,O4,O5 | bruwète = O0 | burwâte = S117 (di G152) | burwète = S117 (di G152) }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|usteye avou ene rowe po tcheryî ene pitite tchedje |ary= {{t+|ary|برويطة|ral=berwi6a|ar-fafl=برْويطة}} |de= {{t+|de|Schubkarre}} |en= {{t+|en|wheelbarrow}} |es= {{t+|es|carretilla}} |fr= {{t+|fr|brouette}} |nl= {{t+|nl|kruiwagen}} |pcd= {{t+|pcd|berwette}} }} {{ratour|trén ki s’ djoke a totes les gåres |fr= {{t+|fr|omnibus}} }} {{ratour|mwais tchvå |fr= {{t+|fr|cannasson}} }} ==== {{H|codjowas|wa}} ==== {{~}} # {{IP13s|berweter}}. # {{SP13s|berweter}}. # {{Kim2s|berweter}}. ==== {{H|waitîz eto}} ==== {{wp}} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|spirrewipche|sourd=gem}} (berôlaedje); adon racuzinåve avou l’ walon «[[sperwitche]]», eyet l’ {{p|pirouette|fr}}; {{FEW|17|181|a}}. ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # saye, côp k’ on n’ a nén seu adiercî, sacwè k’ on n’ a nén reyussi. #* Ça a stî ene fameuse {{~}} po les catolikes flaminds. # {{tchvau|wa}} mwais tchvå. #* Pocwè k' t' as stî ratchté ç' berwete la ? ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|[[fé berwete]]}} # {{r|[[c’ est do bwès d’ berwete]]}} : c’ est on toû po vs fé ratinde. #: Loukîz a : [[ralondje]]. {{lang|fr|F. reporté aux calendes greques}}". ===== {{H|sinonimeye}} ===== {{Boesse|c=2|tite=mwais tchvå| * [[halicrûte]] * [[rosse]] }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|saye, côp k’ on n’ a nén seu adiercî |fr= {{t+|fr|échec}}, {{t+|fr|fiasco}} }} ==== {{H|MC}} ==== {{~}} {{n-c|wa}} # po criyî k’ ça n’ a nén stî, çou k’ on contéve fé. #* (li blanke berbis aveut bedlé des noers bedots) {{~|Berwete}} po-z aler å concours, asteure {{s|JLah}} ===== {{H|sinonimeye}} ===== * [[brosse di gade]] * [[broke di viole]] * [[bernike]] * [[kendal]] * [[tintin]] {{Lka-si|tintin}} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|po dire ki ça n’ a nén stî, çou k’ on contéve fé {{Lka-ra|kendal}} |fr= {{t+|fr|que dalle}}, {{t+|fr|l’avoir dans l’os}} }} 2za238v55ek5ok7oy9osj5v5da4fsi1 clå 0 6335 436944 429181 2026-09-22T15:07:49Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436944 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Bdj|clavus|sourd=la}} {{m-s}}. ==={{H|prononçaedje}}=== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|klɔː|klaː|kloː|klõ}} {{BS|å}} ** {{pzc}} {{AFE|klɔː}} * {{Ric}} <gallery> Гвозди кованые,Россия.jpg </gallery> ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{munu|wa}} pitit stocaesse droet boket d’ fier, avou ene tiesse et ene ponte, k’ on cougne dins l’ bwès po fé tni eshonne deus sacwès. #* On-z î poleut vey li djonne coir Grawyî l’ tere bén des eures, Pinsant rvey li dierinne dimeure Ås gros {{~s}} d’ fier ! {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «Dièrinne vûsion» p.99}} # {{med|wa}} {{stin}} boton ki vént sol pea, avou del [[matire]] divins, ki rexhe cwand i trawe. #* Dji conte ene blague, et vla l' roubiesse, Kel dit a s' feme ! « Madame, dj' ô bén, Ki vs avoz on gros {{~}} sol f... djambe ». {{s-rif|JBjr|(1899), "Bin v’la st-on râre èdon surmint"}} #* Bråmint dins yeusses avént des {{~s}}, des plakes plinnes d’ oumeur a leu djambe, des tchalons froxhîs avou les mantches di totes les usteyes des cinses et des terasmints. {{s-rif|LSoh}} ==== {{H|ratourneures}} ==== (ponte di fier) # {{r|[[nén pindou å clå]]}} # {{r|[[èn pus tni ni a clås ni a brokes]]; [[èn pus tni ni a clås ni a tchveyes]]}} # {{r|[[on clå tchesse l’ ôte]]}} # {{r|[[po rhazi l’ clå]]}} # {{r|{{~}} d’ ardwesse, {{~}} a pate, {{~}} d’ acî|cat=es}} : sôres di clås. # {{r|[[evoyî ås clås ås deus tiesses]]}} # {{r|esse å {{~}} di; esse å {{~}} ki}} : esse å pont (å moumint) di/ki. #* il est å {{~}} d' souner (= l' ôrlodje va bénrade souner) {{s-rif|E145}} #* å {{~}} ki ns estans {{s-rif|E145}} # {{r|[[vola l’ clå]]}} (maladeye) # {{r|[[esse a clås et a mås]]}} : esse malåde avou toplin des markes sol pea. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[clawson]], [[clawsonî]] * [[clawtî]] * [[clawer]], [[claweu]], [[clawaedje]] * [[clawter]] * [[riclawer]] * [[raclawer]] * [[disclawer]] ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== * [[boigne clå]] * [[clå d’ waxhea]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (ponte di fier) : [[ponte]] * (maladeye) : [[abcès]] ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | klâ = E89,E177b,E203 | {{=wis|kloe|clå}} = Wi1 | clâ = E145,E177a,E212 | clå = E1,E170,R9,R10,R13,S117 | clau = C8,C9,C13,O0,O4 | claû = E177a | clô = O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|pitit boket d’ fier ki s' pike po fé tni åk |ar= {{t+|ar|mot-ar|ral=|ar-fafl=}} |ary= {{t+|ary|مسْمار‎|ral=məsmar|ar-fafl=مسْمار‎}} |de= {{t+|de|Nagel}} |en= {{t+|en|nail}} |es= {{t+|es|clavo}} |fr= {{t+|fr|clou}} |nl= {{t+|nl|spijker}}, {{t+|nl|nagel}} }} {{ratour|boton ki vént sol pea |fr= {{t+|fr|pustule}}, {{t+|fr|abcès}}, {{t+|fr|furoncle}} }} 113545sw4w9lmkwm6s6ves62ehhvp9k coyî 0 6746 436956 434642 2026-09-22T15:49:08Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436956 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa|1}}=== {{Bdj|cochlear|sourd=la}} {{m-s}}, lu-minme do {{bdjla|cochlea}} (caracole) ; do vî vî tins, on beveut des abwessons avou des schafiotes di caracole ; {{çdom}} {{caw|î|s|wa}} ; {{FEW|2|827}} [[File:SpoonCollection.jpg|thumb|200px|sôres di coyîs]] ===={{H|prononçaedje}}==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kɔ.'jiː|ku.'jiː|kɛ.'jiː|kwiː|ki.'liː}} {{Lka-h-or}} {{miers|4|115}} {{O/OU}} {{36pr}} ** {{pzc}} {{AFE|kɔ.'jiː}} * {{Ric|co·yî}} ===={{H|sustantif|wa}}==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{ah-ma|wa}} usteye po magnî l’ sope, les cwakers, evnd, u po maxhî l’ souke dins l’ cafè. #* Les nûtons ont des ptits {{~s}} et des ptitès fortchetes d’ ôr. # {{cont|wa}} çou k’ gn a dvins. #* Prindoz todi on {{~}} d’ sirop pol tosse troes côps par djoû. #* Ou hoûlèt ele vos orayes, Ki vs oyexhe, mins foirt pô, Avou troes {{~s}} di m' botaye C' est assez po-z esse sourdåd. {{s-rif|FrBcj|''Li charlatan contraire'', 1852, p.9}} #* Di zels, li moirt ni tént dzo ene pire K’ on {{~}} d’ poûssire, Èn anea, Et come on rodje crahea, Leu cour ! {{s-rif|JCmp|« Li Feû qui djômih », 1925, p.57}} ===== {{H|ratourneures}} ===== # {{r|[[ça n’ si fwait nén e deus côps d’ coyî]]}} # {{r|coyî d’ pot}} : coyî d’ bwès. #* Li cinsresse esteut ki touyive dins l’ casrole avou s’ {{~|coyî d’ pot}}. {{s-rif|S117}} ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[coyire]] * [[coyirêye]] ===== {{H|sinonimeye}} ===== * (ahesse): [[coyire]] * (contnou): [[coyirêye]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | coyî = G204,S117,R10 | couyî = C1,E1,G204 | cou.î = G204 | {{=wis|coyî|couie}} = Wi1 | couwî = G204,E170 | cuî = FrBa | cwî = G204, C1, E1, E170, JCla | cwi = G204 | kui = E177 (1823 & 1843) | kwî = E203 | cuyî = G204 | kiyî = G204 | kèyî = G204 | cuèyî = E165 | kiyi = G204 | culî = G204, O92 | kili = E177 (1823) | kilî = E1,E34,E170,E177 (1843),G204,O90,R9 | kiliè = G204 | kèlî = G204 | [[kîy]] {{o}} = G204 | [[kî]] {{o}} = G204,G152,S117 | [[kiye]] {{f}} = S117 | [[kîe]] {{f}} = S117 | [[kîye]] {{f}} = S117 | [[ki.ye]] {{f}} = S109 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|ahesse di manaedje |fr= {{t+|fr|cuillère}} |en= {{t+|en|spoon}} |nl= {{t+|nl|lepel}} |ary= {{t+|ary|معلقة|ral=m3elqa|ar-fafl=مْعلْقة}}; {{t+|ary|عشقة|ral=3echqa|ar-fafl=عشْقة}} |zgh= {{t+|zgh|ⵜⴰⵖⵏⵊⴰⵡⵜ}} {{=ral}} [[tarhenjawt]] ''(di bwès)'' }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Lka-et|code}} {{-drif-|code}} ===={{H|viebe|wa}}==== {{~}} {{vc}} {{codj|wa|come=waitî}} # [[code]]. #* Çou k’ i voleut, c’ ît viker tot come on djonne efant djuglant dins les paxhis {{~|coyant}} les fleurs do bos. {{s-rif|FDuv}} #* So cisse bele vegne vinèt les bounès trokesKi dj' va {{~}} cwand dji m' trouve disseulé ; {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «L'éritèdje» p.72}} #* {{lang|wa-fel|Ele là d’zeûr… â cir… riglatihante et bèleCome ine andje ad’hindou dès lûhants tchamps floris…Ele sorèye, et s’ sorîre parèye qui l’vin, troubèleLi djônê qui djêrèye dè '''coyî''' ses law’ris…}}{{s|JMign|"Les håyes sont rfloreyes", "Li Glwere", 1921, p. 79}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[coyans nos poeres, ele sont maweures]]}} ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[coyaedje]], [[coyåjhe]] * [[ascoyî]], [[ascoye]] * [[rascoyî]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto|croejh=Vi | coï = E212 | coy = E177a | coyî = E1, R10:20195 }} ===== {{H|ratournaedje}} ===== {{ratour|prinde djus d’ èn åbe {{Lka-ra|code}} |fr= {{t+|fr|cueillir}} }} d8wynslmxv1nfbspmk9vs4jwmjy0uqu cråxhe 0 6981 436965 428777 2026-09-22T16:28:25Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436965 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{dal}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kʀɔːh|kʀaːç|kʀaʃ}} {{AFE|kʀɔːɦ|odio=Cråhe (cråxhe).wav}} {{BS|å}}, {{BS|xh|-}} ** {{pzc}} {{AFE|kʀɔːç}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{o}} # (mot d' acleveu) misrete (coir k' est dins l' bouye des aiwes do vea, do polin, et k' est cråsse et djaeniasse). #: {{lang|fr|F. hippomane.}} Coinrece Payis do Tchestea (sinse 2). === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|*crassia|sourd=la}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|kʀɒːɦ|krɔːɦ|kʀɒːh|kʀɔːh|kʀas}} {{BS|å}}, {{BS|xh|-}} ** {{pzc}} {{AFE|kʀɔːç}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{antomeye|wa}} ôleuse sustance ki l' coir wåde di costé po roter cwand i n' magne nén. #* Miket ki m' aveut fwait diski la ene boune coujhene, Mi fjheut des amagnîs ki m' årént dné l' pufkene : C' esteut des ratatouyes, sins {{~}}, ni poeve, ni sé A fé såver les tchéns ki les årént-st odé. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.47}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 13 Miket ki.wav]] #* On lzî placreut minme del {{~}} so leus pîs, Di l’ ôle sol narene et del {{~}} å drî. {{s-rif|JBjr|(1899), "L’awoureux Colas"}} #* Li {{~}} lyi tént å tchôd… I n’ tostêye cåzu nén minme… {{s-rif|AXbg|1912, p.8}} #* Les femes divént rissaetchî l' {{~}} avou l' schoumrece, divant d' fé rboure li bouyon pol siervi. {{s-rif|EGil}} #* Dj’ a peu por vos, mes ptits moxhons. Vos n’ avoz nén l’ tchance do taesson : On gros doirmåd ki passe l’ ivier Rafûlé dins s’ {{~}}, fén påjhûle. {{s-rif|[[w:André Paquet|André Paquet]]}} # sôre d' ôle po-z onde des usteyes di fier. #* [...] les rowes bahoûlèt après del {{~}}… {{s-rif|AXbg| 1912, p.5}} # materio po-z ansiner les tchamps. #: {{djermon-egzimpe|wa}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[bagnî e s’ cråxhe]]}} # {{r|[[cråxhe di boû]]}} # {{r|[[cråxhe di pourcea]]}} # {{r|[[dimorer el pail fåte di cråxhe]]}} # {{r|[[froxhî d’ cråxhe]]}} # {{r|[[froxhî dins l’ cråxhe]]}} # {{r|[[si fé on doet d’ cråxhe]]}} # {{r|[[mete ene biesse so cråxhe]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[cråxhreye]] * [[cråxhoû]] * [[cråxholet]] * [[cråssî]] * [[cråxhî]] * [[discråxhî]] * [[ecråxhî]] * [[crås]] }} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[mwaijhe cråxhe]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | crache = C8, O4, S117 | crâh = E177a:Crâh\,_Craûh | cråhe = E1,E170 | craûh = E177a:Crâh\,_Craûh | craxhe = E212 | cråxhe = R10,R13 | krâh = E203 | {{=wis|krosche|cråxhe}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ôleuse sustance ki l' coir wåde di costé po roter cwand i n' magne nén |fr= {{t+|fr|graisse}} }} {{ratour|minme sustance divins l' amagnî |fr= {{t+|fr|graisse}} }} {{ratour|materio po-z ansiner les tchamps |fr= {{t+|fr|engrais}} }} ha6rmzopb2275b8voacekprcgj40127 eraire 0 8359 436946 414332 2026-09-22T15:15:47Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436946 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == <gallery> Eraire di bos.jpg Eraire longue håye.jpg Lesen "seučedur" (plug) za sevčat. Senik 1953.jpg </gallery> === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|[arare|sourd=la|tcherwer}}, did la [[aratrum]], "eraire"; li mot walon nous vént dandjreus pal voye d' èn ôte lingaedje roman, vêyanmint ki l' vraiy mot walon åreut sitî ''*åråre''. Cf. cat. ''arada'', oc. ''araire'', it. ''arato'', roumin ''arat'', roumantche ''arader'' etch. === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{f}} # {{cins|wa}} foirt [[simpe]] usteye di bwès, avou djusse on [[schî]] et ene cawe, po schaver l' tere divant del semer. #* Aspite ene nûlêye di coirbås K' ramexhnèt tot l' måva bisteu Ki l' {{~}} vént d' abouter foû {{s-rif|HSim}}. #* Tot fjhant k’ les roukes di so les teresS’ esprindèt come des bruzis,Li solo hene ene blame ki va rglati Sol schî d’ ene {{~}}. {{s-rif|JCmp|« Li plope », 1923, p.33}} #* HAMÅL. – […]Des omes come Bernalmont ni seront måy capåbes d’ ateler ene cope di tchvås a nos {{~s}} … ÎDÅ. – C’ est vraiy. {{s-rif|JMabf|1924, p.25}} #* Adon, cwand tote ciste årmonreye kimince a flåwi, vos veyoz e mitan d' on tcherwè ki lyi sieve di pî d' soke (...) èn ome et ses bayås atelés a l' {{~}}. {{s-rif|LLpvb|1937, p. 32}} # {{stin|wa}} ou ''(Wisconsene)'' simpe [[tcherowe]], mins k' a on rîsse, dabôrd ki rtoûne li tere d' on seu costé. #* C' est Louwis li dierin k' a djouwé avou ene eraire a Transene; po disroyî: ça aléve bén {{s-rif|LM|eredjistrumint da Joseph Deveux, cassete 39b}}. ==== {{H|parintaedje}} ==== [[erûle]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (pitite tcherowe): simpe [[tcherowe]], simpe [[brabant]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|ehr aire|eraire}} = Wi1 | èrére = C1,C8,C9, E1,E2,E21,E34, HSpbd | èrêre = C13 | èré = E1, E203, JMign | ére = O0 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| simpe usteye po schaver l' tere divant del semer |fr= {{t+|fr|araire}} |en= {{t+|en|ard}}, {{t+|en|swing-plough}}, {{t+|en|scratch plough}} |fi= {{t+|fi|aatra}} |nl= {{t+|nl|haakploeg}} |de= {{t+|de|Hakepflug}} }} {{ratour| simpe tcherowe |en= {{t+|en|plow}} |fr= {{t+|fr|charrue}} ''(élémentaire)'' }} === {{H|waitîz eto}} === {{wp|eraire}} 6t9euib3a30n5qxpsjdg897bbocsxiu mårtea 0 11030 436938 395841 2026-09-22T14:45:26Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436938 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|martellus|sourd=la-vul}} {{m-s}}. <gallery> Claw-hammer.jpg|Usteye Common darter sympetrum striolatum.jpg|Inseke </gallery> === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|mɔːʀ'tɛː|maːʀ'tɛː|mɔːʀ'tja|maːʀ'tja|maʀ.'tɛː|maʀ.'tja}} {{BS|å}} {{BS|ea}} ** {{pzc}} {{AFE|mɔːʀ'tja}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # usteye des mnujhîs, des ovrîs d’ foidje, des schayteus, fwait d’ on ptit blokea d’ fier, metou après on mantche, po bouxhî (so des clås, des fiers). #* Li ptit Derik n' esteut nén d' on cwårt d' eure dins l' botike ki les tapeus d' {{~s}} l' avént rbatijhî l' Rossea. {{s-rif|LLec}} #* Mint l' djoû k' intrît-st el foidje, On-z oya resdondi Li {{~}} so l' eglome Bouxhant k' po-z assoti. {{s-rif|LLaginm|1947, p. 53}} #* Ti hosses les spales e djhant «toké!»; mins schoûte caberdouxhî l' {{~}} do tchårlî ki clawe ti waxhea. {{s-rif|GSma}} #* Å triviè del brume, al pikete do djoû ene ombe pestele sol flaya d' on tabeur èm cour erbôme come el mårtea dissu l' eglome cwand, dissu l' pavé, les shabots vegnnut clatchî. {{s-rif|MoÔn|oteur=CTho|3/2020 p. 16}} # ôte sacwè fwaite po bouxhî, [[bata]]. # no dné ås [[damjhele]]s (inseke) ; la k’ leu tiesse et leu cwer fjhèt come on mårtea. #* Påwions, mårteas, moxhes et moxhetes, Potche-e-four et biesses å Bon Diu, Aspitant des coxhes, des coxhetes, Trovrént ene bele plaece po s' leyî djus. {{s-rif|MLol|Po s' novèl an}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|termetant k’ el mårtea cache après l’ mantche, les clås sont les mwaisses}} : cwand gn a pupont d’ sorwoeyance, les ovrîs, les efants fwaiynut çou k’ i vlèt. # {{r|tapeu d’ mårtea}} : ovrîs ki bouxhèt so les toles, dins ene foidje. #* Li ptit Derik n’ esteut nén d’ on cwårte d’ eure dins l’ botike ki les tapeus d’ mårteas l’ avént rbatijhî l’ rossea. {{s-rif|LLec}} # {{r|mårtea del clotche, do flayea}} : bata del [[clotche]], do [[flayea]]. # {{r|fote on côp d' mårtea}} : [[rinde]] [[sot]]. #* To ça, Colas, c’est des grosses bêtises'''On v’za f(outu)''' on fameux '''co d’martia'''{{s|AVer}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[mårtale]] * [[mårtoker]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[mårtea d’ ågne]] * [[mårtea d’ aiwe]] * [[mårtea d’ diåle]] / [[mårtea-diåle]] * [[mårtea-pik]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[marote]] * [[ma]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | mârtai = E203, G0 | martai = E212 | mârtê = S0 | martê = S0 | mårtea = R9,R10,R13 | mårtê = E1 | mârtia = O4 | martia = C8,C9 | maurtia = C9,C9a, G0 | {{=wis|mor teah|mårtea}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|usteye des mnujhîs, evnd. | es = {{t+|es|martillo}} | fr = {{t+|fr|marteau}} }} {{ratour|usteye po bouxhî | fr = {{t+|fr|battoir}} }} {{ratour|{{r|termetant k’ el mårtea cache après l’ mantche, les clås sont les mwaisses}} | fr = (lit.) {{lang|fr|tant que le marteau cherche après le manche, les clous sont les maîtres}} ; {{t+|fr|quand le chat n’est pas là, les souris dansent}} }} {{ratour|{{r|tapeu d’ mårtea}} | fr = {{t+|fr|marteleur}} }} ger0ef5tn78g5tft6j9ayegnf3pi37m poeve 0 11778 436969 422812 2026-09-22T16:39:34Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436969 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Epr|poivre|fr|wa}}, do {{p|peivere|fro|wa}}, do {{p|[[piper|pĭper]]|la|wa}}, do {{p|πέπερι|ral=péperi|grc|wa}}, do {{p|पिप्पलि|ral=pippali|sa|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|pwɛf|pøːf|pwaf|pwaːf}} {{BS|oe}} ** {{pzc}} {{AFE|pwɛf}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{o}} {{n-ct|wa}} # {{magn|wa}} sôre di [[spéce]] avou on piçant gosse, eployî po rilever l’ gosse des amagnîs, frut do [[poevrî]]. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[mete do poeve el djote]]}} # {{r|[[po do poeve et do sé]]}} # {{r|[[leyî po do poeve et do sé]]}} : abandner (ene mayon, on galant) ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[poevrî]], [[poevron]], [[poevrêye]] * [[poevrer]], [[poevré]], [[poevraedje]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[poeve-e-cou]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|peouf|poeve}} = Wi1 | peûf = E203 | peûve = E1,E170 | poeve = R10,R13 | poève = C9a | pwâve = S117 | {{=fon|pwaf|pwave}} = S38 (p. 66) | pwèfe = O4 | pwève = C8,E1,O92 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|spéce vinant do poevrî |de= {{t+|de|Pfeffer}} |en= {{t+|en|pepper}} |es= {{t+|es|pimienta}} |fr= {{t+|fr|poivre}} }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} sds8npnkx07rqjnzw8n2nrt5c4gb9f7 rustea 0 13216 436960 423732 2026-09-22T16:04:35Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436960 wikitext text/x-wiki {{MR|Rustea}} == {{L|wa}} == <gallery> rusteas Boulard22.jpg|rusteas å four Foglie d' autunno.jpg|rustea ås foyes </gallery> === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|rastellus|sourd-la}} (pitit rustea), raptitixha di «[[rastrum]]», {{çdom}} {{caw|ea|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʀys.'tja|ʀys.'tɛː|ʀœs.'tɛː|ʀœs.'te|ʀɛs.'tja|ʀɛs.'tɛː|ʀis.'tɛː|ʀis.'tjaː}} {{Lka-h-or}} {{miers|9|155}}; {{BS|ea}} ** {{pzc}} {{AFE|ʀys.'tja}} * {{Ric|rus·tea}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{ust|wa}} usteye do cinsî, do djårdinî, avou on mantche et on bwès avou des dints, po ramasser des sacwès stramêyes a tere (four, foyes), u rahener ene aireye. #* Dj' årè bén pus åjhey ; Pus del palete, Pus del tcherete, Pus des saeyeas, Pus des {{~s}} ; Å diåle les ramons, les hopeas ! {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li hoveu d’veie'', p.53}} #* Li bocå s’ tape å lådje : c’ est les feneus, li fotche et l’ {{~}} so li spale. {{s-rif|HSim|"Fènå-meûs" (1907)}} #* S’ i fzéve bon li treûzime djoû, on-aléve rahougner avou l’ '''ristê''' an bwès d’ côrî. Padrî, avou one grande fotche, on fzéve dès moulots tos lès dîj ou cwinze mètes d’après li grosseûr dès hougnes.{{s|Fernand Barvaux|''Li fènâ mwès do bon vî tins'', [[Sourdant:Sing|Singuliers]], 1-2009}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * li [[Rustea]] (stoelreye) * [[rusteler]], [[rusteleu]], [[rusteleuse]], [[rustelaedje]] * [[rustelî]] (''[[ruslî]]'') ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[rustea-feneu]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== [[harcot]] (grand rustea po ramexhner les dierins strins so ene siteule, rustea avou des clås) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | rèstia = C8, G209, O4, O92 | {{=wis|res tia|rustea}} (? ; bake) = Wi1 | rèstê = G209 p. 359 | reusté = S104,S107 | reustê = G209 p. 359, S107 | ristai = E203 | ristê = E34,E170, G209 p. 359 | ristia = G209 p. 359 | rustê = E170, G209 p. 359, S117, HSim | rustea = R10 |- = R13 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|usteye avou des dints po ramasser des yebes |fr= {{t+|fr|râteau}} |en= {{t+|en|rake}} |nl= {{t+|nl|riek}}, {{t+|nl|hark}} |de= {{t+|de|Rechen}}, {{t+|de|Harke}} |es= {{t+|es|rastrillo}} |pcd= {{t+|pcd|restiau}} }} === {{H|VE}} === {{wp|rustea}} ek4p4zh8fm5aqh7k1vvxmoiot6ky32a schoumrece 0 13523 436964 432874 2026-09-22T16:26:00Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436964 wikitext text/x-wiki {{MR|schoumrete}} == {{L|wa}} == {{-SCH-}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|schoume}}, {{caw|rece|s|wa}}. Miersipepieuzmint el Mape ALW l° 4.59 (notule 4.117). === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # usteye del [[coujhnire]], sôre di rond trawé, avou on mantche, po rsaetchî l' [[schome]] did disso l' bire, li confiteure, envd. #* Les femes divént rissaetchî l' cråxhe avou l' schoumrece, divant d' fé rboure li bouyon pol siervi {{s-rif|EGil}} #* Li cinsrece rissaetche li makêye avou l' schoumrece. # (imådjreçmint) (ene miete måhonteus) feme ki boet bråmint, come li schoumrece ki leye passer l' aiwe. rl a: [[ragognasse]]. ==== {{H|ratourneures}} ==== {{r|Al Vete Schoumrece}} (disfondowe: Al vète houmrèce) no d' ene cinse (et asteure d' ene rowe) di Grimgnêye, e F. {{lang|fr|"La verte houmeresse"}}. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | chimerèce = C62 | chim’rèce = O0 | chumerèce = C13 | houmerèce = E1 | houmress = E203 | schoumrece = R10,R11:schoume | xhoumresse = E212 }} t4vlb5bivt2cbi1x90puawnik2zridi schoupe 0 13524 436959 402283 2026-09-22T15:56:12Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436959 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-SCH-}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|scopa||sourd=la|ramon}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|skup|ʃup|hup|çup|ʃyp|ʃip|ʃeːp|ʃuːp}} {{BS|sch}} ** {{pzc}} {{AFE|skup}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # usteye avou on long mantche et on lådje fier, ki fwait èn ingue di 150° avou l' mantche, po tcherdjî del tere, do såvlon, des graevetes, evnd. #* Li mwaisse ovrî trouve Djeråd edoirmou so li {{~}}; "To doimes, Djeråd ?!! :: neni, dj' esteu djusse eniké. #* Li cantonî rnetyive les filés d' aiwe avou on ramon et ene {{~}}, et tcherdjî les mizeres dins s' berwete {{s-rif|MHub}} #* C' esteut totès platès pires di såvlon, a saetchî avou m' piyotche et a taper avou m' {{~}}. {{s-rif|JJG}} #* Mi papa l’ a-st ahessî avou s’ {{~}} ! {{s-rif|PHTtch|2023, p.27}} # usteye po [[foyî]] (rimouwer l' tere dins les djårdéns). [[File:Lopata.jpg|thumb|100px|ene schoupe]] ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[ossu roed k’ on mantche di schoupe]]}} foirt [[roed]], ki n' sait pus bodjî. #* Mes djambes ni s' volént radressî ; elle estént ossu roedes ki des mantches di schoupe. {{s-rif|GuiS}}. # {{r|[[al schoupe]]}}, [[a schoupe-schovêye]] # [[ès cou sint l' eschoupe]] : il est presse a mori. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[schoupea]], [[schoupåd]], [[schouplêye]] * [[schoupler]], [[schouplaedje]] * [[schoupyî]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (lådje, po taper al tere) : [[trouvale]], [[schoupea]], [[palot]], [[tchedjrece]] * (sitroete, po foyî) : {{lka}} : [[locet#Sinonimeye|locet]], [[påle#Walon 1|påle]], [[palon]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== * sinse 1 (lådje, po taper al tere) : Levant, Mitan, Årdene nonnrece * sinse 2 (po foyî) : Coûtchant ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | s(u)coupe ([[sucoupe]] / [[scoupe]]) = S117 | (è)scoupe ([[èscoupe]] / [[scoupe]]) = O4 | èscoupe = S25 | chipe = C1,C99,C106,O0 | chupe = C13,C106 | choupe = FE1 a "pelle", S0 | choûpe = S117 | cheûpe = FE1 a "pelle" | houpe = E1, FE1 a "pelle" | hyoupe = FE1 a "pelle" | schoupe = R10,R13 | {{=wis|ship|schoupe}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= (lådje, po taper al tere) [[pelle]]; (sitroete, po foyî) [[bêche]] |ary= (lådje, po taper al tere) [[بالة]] {{=ral}} [[bala]] |en= [[shovel]] | }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} rx0palx7scgoqaj8npuau5cpboiiq4j soye 0 14261 436941 431332 2026-09-22T14:59:45Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436941 wikitext text/x-wiki {{MR|soyë}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|saeta|sourd=la}} (pwel di pourcea, crin di tchvå). ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|soːj|sõj|swɛj}} {{BS|oy}} ** {{pzc}} {{AFE|sõj}} * {{Ric}} <gallery> Bombyx mori Cocon 02.jpg|Pope di soye Khmersilk.JPG|Soye do Cambodje Khotan-mercado-d53.jpg|Texhous di soye </gallery> ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{~}} {{f}}, {{ssg}} {{n-ct|wa}} # foirt belzet tchire [[sitofe]] fwaite avou des fis prodûts pa ene [[halene]], li [[vier al soye]]. #* Li lune di souke passa divins l' plaijhi et l' djoye Dji m' dijheu ki mes djoûs serént tot texhous d' {{~}}. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.46}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 09 Li lune di.wav]] #* Ene corone di fleurs ki rglatixh sol {{~}} di vos tchveas. {{s|EWik}} #* Nos båsheles et nos femes, Divins l’ {{~}} et dins l’ vroûl, Seront totès madames. {{s|E. Mathelin|{{s?}}}} #* Elle esteut mousseye d’ ene cote di bleuwe {{~}} ki hertchive disk’ a tere. {{s|JHou}} #* Ene rôbe di {{~}} K’ on hetche londjinnmint so s’ pus long ! {{s-rif|JCmp|« Nôvimbe », 1922-23, p.38}} #* {{lang|wa-fel|Moussêye d’ine robe di rodje '''sôye''' qui lî strindév les hantches, èle avisév ine foû-naturèle vûzion, ad’hindowe dè s’teûlî po s’murer è l’êwe.}} {{s|JMps|1926, p. 18}} #* Tote estenêye dj' end eva loyminoye Mes flots, mes gofes s' avatchixhèt douçmint ; Dji ridvéns bele come on clair nåle di {{~}} Po m' fåfiler viè l' hamtea ki m' ratind. {{s-rif|LLaginm|''Li tchanson del Mouze'', (1947), p. 108}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[pus fén k’ lu, c’ est del soye]]}} : il est foirt malén. ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[vier al soye]] ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[soyreye#Walon 2|soyreye]] (fabrike di soye) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sôie = E212 | sôïe = E203 | soye = R10:7264 | sôye = C8, E1,E34 | swèye = O4  | swè = O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|sinse do mot k’ est ratourné |ar= {{t+|ar|ral=Harîr|حرير|ar-fafl=حَرير}} |de= {{t+|de|Seide}} |en= {{t+|en|silk}} |es= {{t+|es|seda}} |fr= {{t+|fr|soie}} |nl= {{t+|nl|zijde}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|saeta|sourd=la}} {{m-s}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|soːj|sõj|swɛj}} ** {{pzc}} {{AFE|sõj}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{anto-b|wa}} poy di pourcea, di singlé. #* Les gorlîs metént ene {{~}} di singlé å mitan del tchene po fé l’ tchetea. #* Divins les trôs d’ intrêye et d’ moussaedje foû, il emantcha on pincea d’ {{~s}} di pourcea, di tele manire k’ el pincea avaxhe li betchete di ses poyaedjes divins l’ tchetoere et l’ mantche foû. {{s|ALen}} #*Pôve Adofe, on lyi broûla ses '''soyes''', on l' côpa a bokets, on aprusta tot po ndè fé sacwantès bounès eurêyes, mins nouk di zels n' endè oiza magnî {{s-rif|GGhy}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto  | {{=fon|sœ̆́|së}} = E1 (Djalhé), E145 | seû = E1 (Li Gléjhe) | su = E1 (Hu)  | seûye = E1 | soye = R10:7279, S0 | sôye = C8 | swèye = O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour | fr = {{t+|fr|soie}} }} === {{H|etimolodjeye|wa|3}} === {{Sv|soyî}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sɔːj|sɔj|suj}} ** {{pzc}} {{AFE|sɔj}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif}} ==== {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{ust|wa}} {{munu|wa}} [[soyete]]. # soyante djin, soyante sacwè. #* Hey don fré Hinri, kéne {{~}} … lai m’ fini, do moens.{{s-rif|LLcco|1904, p.11}} #* Ni vs shonne t i nén k' ciste ancyinne tchanson la a-st ene ôte cogne ki les enocinnès {{~s}} k' on tchante divins nos rowes, et ki l' T.S.F. nos sieve a talarigo ? {{s-rif|JMign|"Li walon å payîs di Lîdje" (1938), p.21}} #* Et cwand vos vloz acsegnî l’ droete voye, On vos traite di viye {{~}}. {{s|JPV}} # sitouwåcion la k’ on s’ anoye. #* Si tertos sereut tot fén parey, kéne {{~}} ! {{s|[[w:Paul Malherbe|Paul Malherbe]]}} # soye e cogne di ceke. #: {{djermon-egzimpe|wa}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|totafwait va come on coron d’ soye}} : gn a rén ki va. ==== {{H|sinonimeye}} ==== (soyante djin) : [[pelant]] ; {{Lka-si|soyant}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|sea|soye}} (circle saw) = Wi1 | souye = O4 | soye = O4, R10:21556, S117 | sôye = E1,E34,E170 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|usteye | fr = {{t+|fr|scie}} }} {{ratour|soyante djin | fr = {{t+|fr|emmerdeur}}, {{t+|fr|insupportable}} }} {{ratour| |en= {{t+|en|circle saw}} |fr= {{t+|fr|scie circulaire}} }} ==== {{H|codjowas|wa}} ==== {{~}} # {{IP13s|soyî}}. # {{SP13s|soyî}}. # {{Kim2s|soyî}}. === {{H|etimolodjeye|wa|4}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # plaece ki les singlés s’ î vnèt [[kiverouyî|cverouyî]]. #: {{djermon-egzimpe|wa}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour | fr = {{t+|fr|bauge}} }} === {{H|Of}} === {{AFE|sõj}} : * [[Soye]] (viyaedje) * [[soeye|''k’ i soye'']] (viebe ''esse'') * [[souye]] (soûfe, mannesté des stouves) kvvi92alg6t8kvmwgmouqkf1o36sakq soyete 0 14267 436940 391008 2026-09-22T14:55:21Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436940 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == <gallery> File:Sega a telaio.jpg </gallery> === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|soye}} {{caw|ete|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|sɔ.'jɛt|sɔl.'jɛt|soːl.'jɛt|soː.'lɛt|soː.'lat|sɔy.'lɛt|sɔl.'jat|su.'jɛt}} ** {{pzc}} {{AFE|sɔ.'jɛt}} * {{Ric|so·yete}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{usteye|wa}} {{munu|wa}} usteye simpe, fwaite d' ene lame et d' ene monteure, po soyî do bwès. #* Soyî del tûle avou ene {{~}}. {{s-rif|E203}} #* Dj' irans rtinkyî nosse {{~}} {{s-rif~|S0}} #* Des {{~s}}, i gn end a d’ totes les sôres {{s-rif|C13}} #* Avou l' pixhot, on-z ecråxhive les {{~}}. #* Mohrpü fijhéve des grandès djesses avou si ptite '''soyete''' plinne di sonk. {{s|LHsla|p.185}} # {{indu|wa}} grosse machine po soyî l' fier. #* Dins l' prumî atulî, ci n' esteut k' des {{~s}}, des pilons, des fors, des presses al wapeur {{s-rif|LSoh}} # {{im}} djin ki vs [[soye les coisses]]. #*Kéne {{~}}, èç gamén la {{s-rif|O4}} # {{raba|wa}} feme. #*I pormoenne ès {{~}} {{s-rif|O4}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|soyete di bwès, di fier, di botchî, di lutî|cat=es}} : sôres di soyete # {{r|soye, soye, soyete|cat=rimram}} (tot djouwant a soyî avou les bresses di l' efant). # {{r|monter ene soyete}} (a ene sakî): li taener, lyi [[soyî les coisses]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[potchante soyete]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== *[[rifindrece]], [[ricepe]], [[riceprece]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sôïelett = E203 | sôlète = E165 | soliate = S38 | {{=fon|sôliate}} = G152 | soliète = C8, S109,S117 | sôliète = C13, E1, S104 | {{=wis|soul yet|soyete}} = Wi1 | soyelète = C8 | sôyelète = E1,E34 | soyete = R10,R13 | soyète = O4, S0,S117 | soyette = S25 | soylète = C8 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|scie}}, {{t+|fr|scie à bûche}} |en= {{t+|en|bow saw}} }} === {{H|waitîz eto}} === {{wp|soyete}} s3h1t297zyq6pqvjxz1nydh7k2d6rfd tåve 0 15333 436947 422397 2026-09-22T15:18:38Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436947 wikitext text/x-wiki [[File:Tåve ås shijh costés.jpg|thumb]] == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|tabula|sourd=la}} (plantche, plantchete). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} *** {{AFE|tɔːf|taːf|tãf|toːf|taːl|toːl}} {{BS|å}} *** {{frcjh}} {{AFE|taːp|tɔːp}}; {{miers|1|93}}. ** {{pzc}} {{AFE|tɔːf}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{meub|wa}} lådje plantche avou (troes ou) cwate pates, k' on magne dissu, u scrire, u ristinde, u fé ôte tchoi. #* Tenawete, mi mononke s' end aléve vey pal finiesse, sospiréve on bon côp e veyant les walêyes di nive ki tcheyént, chåchotêyes på vint, et si rvineut ashir a {{~}}. {{s-rif|JFB}} #* Mi, dit l' plant d' truke adroet, Dji va al {{~}} des rwès. {{s-rif|POtj}} #* Oistez vos camatches djus del {{~}}! {{s-rif|S43}} # {{mat|wa}} arindjmint di dnêyes (sovint des nombes) e lene eyet colones #* Li {{~}} des mopliyaedjes pa troes. # djivêye des bokets d' on live, sovint metowe al fén. #* Vocial li {{~}} do pordjet pol limero ki-vént del gazete, mins ki pout esse racatouyeye si vos nos evoyîz des ôtes papîs. {{s|LM}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[apontyî l’ tåve]]}}, {{r|[[dressî l’ tåve]]}}, {{r|[[sognî l’ tåve]]}} #{{r|si mete a tåve}}, {{r|si mete al tåve}}. #* Voloz vs {{~|vis mete al tåve}} ? {{s-rif|JMabf|1924, p.10}} #* {{lang|wa-fel|'''Mètans-n’ à tauve''' èchone, Achidoz-vos d’lé mi, Choûtoz ça come i tone, Vos-èstoz mia vêci. Poqwè tron.ner come ça ? Vos p’loz yèsse sûr qui d’mwin, Dj’îrè uker vosse pa, Po lî d’mander vosse mwin.}} {{s|CDen}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[tåvlea]], [[tåvlêye]], [[tåvlete]], [[tåvleu]] * [[tåvlotêye]] * [[atåvler]] ([[s' atåvler]]), [[atåvlaedje]], [[atåvla]], [[atåvlêye]] * [[ratåvler]] * [[diståvler]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[tåve di nute]], [[tåve di sponte]]: meube avou on plat dzeu, metou a costé do lét. {{lang|fr|F. table de chevet.}} * [[ronde tåve]]: tåve ki les cis ki s' ashidèt di ttåtoû sont tertos ewals. ** {{r|Cavlîs del ronde tåve}} : floriconte istorike. {{lang|fr|F. chevaliers de la table ronde.}} * [[tåve-mwaiye]] ==== {{H|dizotrins mots}} ==== *[[foye]] del tåve *[[pate]], [[pî]] del tåve *[[ralondje]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | taulle = S101 | tâf = E203 | tave = E212 | tåve = E1, E170,G201,R10, R13 | tâve = E200,E212b,G201,S0,S44 | tanve = E165 | tôve = G201 | tauve = C1,C8,C99,C106 | tâle = G201,S0,S40 | taule = O0,S17,S24,S25,S42 | tôle = G201,S0,S105,S109 | {{=wis|toaf|tåve}} = Wi1 | {{=fon|tọl|tôle}} = S38 (hagnon 72) | {{=fon|tāp|tâbe}} = S38 (francijhaedje) | tåle = S117 | tâbe = G201,O0,O4,O92 | tåbe = G201,O101 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|plake avou des pîs po magnî, ou bouter dsu |fr= {{t+|fr|table}} |en= {{t+|en|table}} |nl= {{t+|nl|tafel}} |de= {{t+|de|Tisch}} |es= {{t+|es|mesa}} |ar= {{t+|ar|مائدة|ral=mâ'ida|ar-fafl=مَائِدَة}} |ary= {{t+|ary|‏‎طبلة‏‎|ral=tebla|ar-fafl=طبْلة‏‎}}; {{t+|ary|ميدة‏‎|ral=mida}} }} {{ratour|lisse di çou k' i gn a dvins on live, ene rivuwe |fr= {{t+|fr|table}}, {{t+|fr|table des matières}}, {{t+|fr|sommaire}} }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} dn25fad2kulk4lec3vth1uj2zomu6lv vere 0 15425 436958 422434 2026-09-22T15:53:42Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436958 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|Etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|vitrum|sourd=la}} (li « k' on voet houte »), lu-minme do {{bdj|videre|sourd=la}} (vey). ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{loyén|veule|Walon 1}}. #* Shofler do {{~}} al verreye. #*Les shofleus d' {{~}}, c' esteut des monseus. #*Dji m' a côpé avou on boket d' {{~}}. #* On grand ouxh di {{~}}. #* Ene boteye di {{~}}. #* Spiyî come do {{~}}. # rond hena, sins manike, sovint fwait dins cisse matire la, ki pout contni ene pitite cwantité d’ likide a boere. #* On {{~}} a pî, sins pî. #* On {{~}} a gote, a vén, a likeur, a bire, a aiwe. #* Il a rlopé s' {{~}} di bire. #* Il a soflé s' {{~}} k' on n' î a rén veyou. {{s-rif|C106}} #* Waitîz a vos lepes, vosse {{~}} est schårdé.{{s-rif|C106}} #* I n' sait sofri les {{~s}} plins, co moens les vudes. {{s-rif|C106}} # {{cont|wa}} si contnou #* Il a bevou ses deus {{~s}} di bire, pu raler a s' måjhon. # tote sôtes di cayets fwaits avou do {{~}}. #* On {{~}} di berike, di lunete, di lampe, di monte. === {{H|mots d’ aplacaedje}} === * [[pane di vere]] * [[papî d' vere]] ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|co d' tchance ki vosse cou n' est nén d' {{~}}}} : dijhêye a ene sakî ki vént do toumer so s' drî # {{r|i n' raetche nén è s' {{~}}}} : i n' dit nén nonna cwand on lî ofrixh on vere # {{r|i rwaite padzeu ses berikes po n' nén uzer ses {{~s}}}} : il est rapia ådla. # {{r|lever s’ vere}} : lever s' vere po trinker, po sohaitî ene sacwè. #* Ladsu dj' finixh, paski dvins l' assimblêye End a des cis k' ont l' tins long sins pinter Et mi, k' inme mî deus eures etires k' ene dimeye, Dji leve mi vere po braire : A vosse santé ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.139, ''Tchanson d' tåve : Inte lès-åsses èt lès pots'' (1936)}} ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[verreye]], [[verrî]] * [[verkin]] * [[verene]], [[veriner]], [[diveriner]] {{mse}} * [[vite#Walon 2|vite]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== (hena) * [[hena]], [[hufion]], [[catî]], [[shoflot]], [[pinte]], [[chope]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | ver = E178 | {{=wis|veare|vere}} = Wi1 | vere = R10:16489, R13 | vêre = E1,E34, S0,S117 | vère = C8, O92 | {{=fon|vęr|vère}} = S38 (p. 66) }} === {{H|Etimolodjeye|wa|2}} === {{Bdj|vellus|sourd=la}} (minme sinse ?). ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{~}} {{f}} # pactêye di [[linne]] tondowe a ene berbis. #* I n’ mi rindeut nén les {{~s}} di linne di mes berbis. ===== {{H|mots vijhéns}} ===== * [[divere]] ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | vere = R10:2332 | vêre = E1 | vëre = C106  }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour |fr= {{t+|fr|toison}} }} ===== {{H|sipårdaedje}} ===== Coinrece Grand Payis d’ Lidje. === {{H|Of}} === * [[vert]] (addj.; di vete coleur) * [[vers]] (o.n.; roye dins ene powezeye) * ''vèr'' (coinrece di '''[[viè|vier]]''', cogne di ''viè'' pa dvant voyale; adv. di direccion) === {{H|An}} === * [[reve]] 2sky1djsgp1lj95p7whwujrvn4unuj6 waloneu 0 15695 436935 349174 2026-09-22T13:41:44Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436935 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|walon}}, {{caw|eu|s|wa|fwaitso=n}}, {{nm|1920}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|wa.lɔ.nøː}} {{1pr}} * {{Ric|wa·lo·neu}} <gallery> Tchimijhe waloneus.JPG|tchimijhe avou l' mot «waloneu» Waloneus.gif|sacwants waloneus, moussîs dins ene istwêre da [[w:Rabulèts (gazete éndjolike)|Rabulèts]] </gallery> === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-|o=waloneu|f=waloneuse}} {{~}} {{o}} #onk ki boute pol walon. #* C' est k' gn a des fougnants franskignons dins les {{~s}}: des swè-dijhant {{~s}} ki sont d' acoird di fé l' reclame pol walon, min nén dtrop {{s-rif|[[w:Johan Viroux|Johan Viroux]]}} #* Si vos avoz di l' agrè po ç' pordjet la, [...] dji sereu binåjhe di dner on côp di spale po mete so pî on prumî raploû des {{~s}} di Brussele. {{s-rif|LH|2026}} #*I s' pormoenne avou ene tchimijhe å no des {{~s}} do Payis d' Såm. #*Emey les {{~s}}, t' end as des cis ki n' petèt nén on seké mot d' walon {{s-rif|S117|a «ami»}} #*Li csemaedje di l' idêye do rfondou walon dimande l' atnance di tos les {{~s}} {{s-rif|S117|a «atnance»}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[walonreye]] * [[walingant]] * [[walon]]; {{Lka-pa|walon}} ==== {{H|rilomêye do mot}} ==== {{Tit}} * «Les waloneus do Payis d' Såm»: no d' ene copinreye del [[Viye Såm]] (k' a tourné inte 1995 et 2005) * «Les waloneus d' avår ci»: soce sins papîs, assoçnêye [[w:Li Rantoele (soce)|al Rantoele]] k' a-st eplaidî on «Calindrî walon» di 1998 a 2000. {{PN}} * no d' pene da [[w:Jules Sottiaux|Jules Sottiaux]] (Walloneux) ==== {{H|Or}} ==== {{Orto | walloneux = [!d1900] [[w:Jules Sottiaux|Jules Sottiaux]] | waloneû = S117 | waloneu = R11 |- = S0,C106,E170,O0,O4 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| onk ki disfind l' lingadje walon |fr= {{t+|fr|wallonisant}} }} === {{H|Addj|wa}} === {{-addjwa-tpdr|o=waloneu|f=waloneuse}} {{~}} {{o}} # a vey avou l' boutaedje pol walon. #*Dji dmande a tos les oteurs {{~s}} a n' pus måy rashire leus ouves ezès societés d' abondroets, et purade a les rinde libes d' esse copieyes et fotocopieyes, djouwêyes et schoûtêyes puvite ki d' disparexhe po todi paski pus nolu n' a d' vî toûne-diske po les viniles {{s|PSar}} ==={{H|VE}}=== {{wp}} 5bpeypi9pfi5mge4k4a8k6sds13dldw biesse 0 29835 436978 436268 2026-09-22T17:33:06Z Scribus electronicus 3672 436978 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|bestia|sourd=la}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bjɛs}} *** {{pcdjh}} {{AFE|bjɛt|bet}} ** {{pzc}} {{AFE|bjɛs|odio=Lang-wa-fel Lidje bièsse.wav|ling=wa}} * {{Ric|biesse}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # vicante [[sacwè]], ki bodje. #* Çoula, c' est seur po houkî s' niyêye Ele voet seur ene {{~}} k' a l' creva. {{s-rif|HSpbd|"L’aguèsse"}} #* Ni vént i nén blaguer m' laide tiesse, Mes ouys, mi vinte, mes pîs, mes mwins, Lu k' a moens l' cogne d' ene djin k' ene {{~}} ! Bén vla on råle, edon surmint ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Bin v’la st-on râre èdon surmint"}} #* Ene sacwè vént do bodjî; ene {{~}} si winne inte les coxhetes c' est ene lovresse. {{s-rif|MFhb|(1937), p. 58}} #* Padecô, avou les atoumances del tchesse, i dveut leyî si tchvå e plan dins l' bwès, ca, po n' nin piede li cier, li tchivroû, ubén l' singlé porshû pa les tchéns, il endaléve a pî po trover li {{~}} catchêye dins les coxhes. {{s-rif~|[[w:Dimitri François|Dimitri François]]}} #* Li {{~}} k' el shuveut, c' esteut beazebén on leu; ene hoûlåjhreye la pus lon, vla k' il estént zels deus; on pô dvant lu, co onk ki l' atindeut'' {{s-rif|LNis}} # {{str|wa}} di ptite taye. #* Dji pasrans co a l’ inspeccion des pûs et l’ målureus k’ on lyi årè trové ene {{~}} serè dispûslé al froede aiwe {{s-rif|ASafp|t. 1, p. ?}} # {{str|wa}} {{cins|wa}} aclevêye al cinse. #* On cinsî k' a beacôp des {{~s}}. {{s-rif|E1}} #* Gn a ene malådeye ki court divins les {{~s}}. {{s-rif|E203}} #* Dji m’ va sognî nos troes {{~s}} et serer les ståves. {{s-rif|JMabf|1924, p.14}} # {{tolu|wa}} ewaerante creyateure. #* La, so l' crestea ki boute å mitan des deus vås Fén parey a li screne d' ene viye adjeyante {{~}}; L' åbe a crexhou, foirt et vigreus, droet come èn I {{s-rif|HSim|dins [[w:Li moirt di l' åbe|Li moirt di l' åbe]]}} #* Dj' a veyou des {{~s}} do diåle ki sbrotchént d' tere come des molons wôr del viye tchå, pattavå l' payis ! {{s-rif|JFB}} #* Fåreut co ki l' måle {{~}} tchåsreut ces botes la ! … et ki l' hårpixhe ki dj' a metou dvins freut l' afwaire … {{s-rif|PHTwtl|1998, {{p.|35}}}} # {{spl}} formagnantès biesses ([[piou|pious]], [[wandion|wandions]], [[vier|viers]] evnd). #* Ces {{~s}} k' il aveut-st atrapé, don ! c' esteut ene biesse dins l' lét {{s-rif|CE2}} #* Ns avéns do monde, tos les pious, totes les {{~s}}, Ns avéns l' narene et les doets edjalés ; {{s-rif|CDpt|1849}} # {{raba|wa}} haeyåve djin. #* C' est ç' poureye {{~}} la k' a sayî di vs fé houmer tolminme cwè. {{s-rif|PHTmdg|1994, {{p.|33}}}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[esse sô come ene biesse]]}} # {{r|[[fé tourner a noere biesse]]}} : fé [[araedjî]]. # {{r|[[i n’ court nou risse so ene måle biesse]]}} # {{r|[[i n’ fåt k’ ene måle biesse po pûni tot on ståve]]}} # {{r|[[kitchessî come ene biesse]]}} # {{r|[[n’ a nou måva côp so ene måle biesse]]}} # {{r|[[on n’ rimete nén djin a biesse]]}} # {{r|[[riprinde do poyaedje del biesse]]}} # {{r|[[tourner a biesse]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[a biesse]] * [[biesse a cint djambes]] * [[biesse ås balowes]] * [[biesse ås tetes]] * [[biesse di boledjî]] * [[biesse di feu]] * [[biesse di for]] * [[biesse di gregne]] * [[biesse d’ oraedje]] * [[cropante biesse]] * [[live ås biesses]] * [[måle biesse]] * [[noere biesse]] * [[rodjès biesses]] * [[tchå d’ grosse biesse]] }} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | biess = E177a,E203 | biesse = E212, R10,R13 | bièsse = C1,C8,C9,C13, E1,E2,E21,E34,E165, O0,O2,O3,O4,O5,O51 | byèsse = E165 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |de= {{t+|de|Tier}} {{n}} |en= {{t+|en|animal}} |es= {{t+|es|animal}} |fr= {{t+|fr|animal}} {{o}}, {{t+|fr|bête}} |it= {{t+|it|animale}} {{o}} |ja= {{t+|ja|動物|ja-kana=どうぶつ|dōbutsu}} |nl= {{t+|nl|dier}} {{n}} |pl= {{t+|pl|zwierzę}} {{n}} }} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-tpdv-E|biess}} {{~}} {{o&f-a}} {{a-tpdv}} # nén foirt [[malén]]. #* Il est pus {{~}} ki calin. {{s-rif|E1}} #* I n' est nén ossu {{~}} k' il avize. {{s-rif|E1}} #* On-z î voet minme, naturel et vicant, L' biesse a set tiesse k' a Mons on parole tant ; Vos les veyoz totes les set rimouwer : K' i pinse k' ele vike, li ci k' est {{~}} assez. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li pus bell’ baraqu’ di so l’fôre'', p.62}} #* Li pé d’ tot, avou l’ ortografeye francesse, c’ est k’ tertos dit k’ elle est {{~}} mins, tchaeke côp k’ on-z a asprové d’ el candjî, on-z a fwait berwete. {{s-rif|WBal}} #* Coschirer s’ tins a dmostrer ki l’ francès est on {{~}} lingaedje, c’ est furler li pont d’ foice ki ns avans co. {{s|LHen}} #* I m’ a fwait bele po k’ vos m’ hantexhe … et assez {{~}} po ki dji m’ laiye adire ! {{s-rif|PHTtch|2023, p.38}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[biesse a magnî do four]]}} # {{r|[[biesse come ses pîs]]}}, {{r|[[biesse come ses pates]]}}, {{r|[[biesse a magnî do four]]}} : foirt biesse. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[biesmint]] * [[biestreye]], [[biestrijhe]] * [[ebiessî]], [[ebiessant]] (''[[ambêter]]'', ''[[ambêtant]]'') ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Lka}} «[[Motyince:biesse/walon]]» ==== {{H|FA}} ==== L' inglès B.S. (cåzu l' minme prononçaedje) est foirt grossir, do moens e Canada; c' est les prumirès letes di ''{{lang|en|bull shit}}'' (stron d' gayet). ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| {{Lka-ra|Motyince:biesse/walon}} |en= {{t+|en|dum}}, {{t+|en|stupid}} |es= {{t+|es|bestia}}, {{t+|es|tonto}} |fr= {{t+|fr|bête}}, {{t+|fr|stupide}}, {{t+|fr|con}} |la= {{t+|la|brutus}} |nl= {{t+|nl|dom}}, {{t+|nl|zot}} |ru= {{t+|ru|глупый|ral=gloupy}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # onk k' est biesse. #* Baltusse e-st ene grosse {{~}}. {{s-rif|E203}} #* On djoû, nos nos rvoerans la-hôt.Kî nel croet nén, c' e-st ene grosse {{~}}. {{s-rif|HFbl|Po beûr on kô al fiess, 1843, p.23}} #* Asteure, vî camaeråde, vos avoz l' contintmint Ni fjhoz nén come tant d' ôtes des schårds e sacramint, Ca vosse feme, so vosse tiesse, pôreut bén adjuster, Çou k' les grossès {{~s}} sont si fires do poirter. {{s-rif|TBowp|''A m' camarâde P. L..... Pol joû di s'Mariège, li 22 Setpimbe 1877'', 1877, p.10}} [[File:Toussaint Brahy œuvres wallonnes posthumes 1892 odio 12.wav]] #* Mi prindoz vs po ene {{~}} ? Dabôrd si vos n’ mi creyoz nén, alez vey il est åjhey a ricnoxhe avou s’ rossete tiesse. {{s-rif|LLcco|1904, p.36}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{Lka}} «[[Motyince:dimey doûs/walon]]» ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|fé l’ biesse}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| {{Lka-ra|Motyince:biesse/walon}} |en= {{t+|en|dummy}}, {{t+|en|idiot}} |fr= {{t+|fr|idiot}}, {{t+|fr|imbécile}} |la= {{t+|la|brutus}} |nl= {{t+|nl|dommerik}}, {{t+|nl|zot}} |ru= {{t+|ru|глупец|ral=gloupiéts}} }} mouublap4is2mvhny50xhe0rqgajp5v 436979 436978 2026-09-22T17:35:04Z Scribus electronicus 3672 436979 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|bestia|sourd=la}} {{m-s}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|bjɛs}} *** {{pcdjh}} {{AFE|bjɛt|bet}} ** {{pzc}} {{AFE|bjɛs|odio=Lang-wa-fel Lidje bièsse.wav|ling=wa}} * {{Ric|biesse}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # vicante [[sacwè]], ki bodje. #* Çoula, c' est seur po houkî s' niyêye Ele voet seur ene {{~}} k' a l' creva. {{s-rif|HSpbd|"L’aguèsse"}} #* Ni vént i nén blaguer m' laide tiesse, Mes ouys, mi vinte, mes pîs, mes mwins, Lu k' a moens l' cogne d' ene djin k' ene {{~}} ! Bén vla on råle, edon surmint ! {{s-rif|JBjr|(1899), "Bin v’la st-on râre èdon surmint"}} #* Ene sacwè vént do bodjî; ene {{~}} si winne inte les coxhetes c' est ene lovresse. {{s-rif|MFhb|(1937), p. 58}} #* Padecô, avou les atoumances del tchesse, i dveut leyî si tchvå e plan dins l' bwès, ca, po n' nin piede li cier, li tchivroû, ubén l' singlé porshû pa les tchéns, il endaléve a pî po trover li {{~}} catchêye dins les coxhes. {{s-rif~|[[w:Dimitri François|Dimitri François]]}} #* Li {{~}} k' el shuveut, c' esteut beazebén on leu; ene hoûlåjhreye la pus lon, vla k' il estént zels deus; on pô dvant lu, co onk ki l' atindeut'' {{s-rif|LNis}} # {{str|wa}} di ptite taye. #* Dji pasrans co a l’ inspeccion des pûs et l’ målureus k’ on lyi årè trové ene {{~}} serè dispûslé al froede aiwe {{s-rif|ASafp|t. 1, p. ?}} # {{str|wa}} {{cins|wa}} aclevêye al cinse. #* On cinsî k' a beacôp des {{~s}}. {{s-rif|E1}} #* Gn a ene malådeye ki court divins les {{~s}}. {{s-rif|E203}} #* Dji m’ va sognî nos troes {{~s}} et serer les ståves. {{s-rif|JMabf|1924, p.14}} # {{tolu|wa}} ewaerante creyateure. #* La, so l' crestea ki boute å mitan des deus vås Fén parey a li screne d' ene viye adjeyante {{~}}; L' åbe a crexhou, foirt et vigreus, droet come èn I {{s-rif|HSim|dins [[w:Li moirt di l' åbe|Li moirt di l' åbe]]}} #* Dj' a veyou des {{~s}} do diåle ki sbrotchént d' tere come des molons wôr del viye tchå, pattavå l' payis ! {{s-rif|JFB}} #* Fåreut co ki l' måle {{~}} tchåsreut ces botes la ! … et ki l' hårpixhe ki dj' a metou dvins freut l' afwaire … {{s-rif|PHTwtl|1998, {{p.|35}}}} # {{spl}} formagnantès biesses ([[piou|pious]], [[wandion|wandions]], [[vier|viers]] evnd). #* Ces {{~s}} k' il aveut-st atrapé, don ! c' esteut ene biesse dins l' lét {{s-rif|CE2}} #* Ns avéns do monde, tos les pious, totes les {{~s}}, Ns avéns l' narene et les doets edjalés ; {{s-rif|CDpt|1849}} # {{raba|wa}} haeyåve djin. #* C' est ç' poureye {{~}} la k' a sayî di vs fé houmer tolminme cwè. {{s-rif|PHTmdg|1994, {{p.|33}}}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[esse sô come ene biesse]]}} # {{r|[[fé tourner a noere biesse]]}} : fé [[araedjî]]. # {{r|[[i n’ court nou risse so ene måle biesse]]}} # {{r|[[i n’ fåt k’ ene måle biesse po pûni tot on ståve]]}} # {{r|[[kitchessî come ene biesse]]}} # {{r|[[n’ a nou måva côp so ene måle biesse]]}} # {{r|[[on n’ rimete nén djin a biesse]]}} # {{r|[[riprinde do poyaedje del biesse]]}} # {{r|[[tourner a biesse]]}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[a biesse]] * [[biesse a cint djambes]] * [[biesse ås balowes]] * [[biesse ås tetes]] * [[biesse di boledjî]] * [[biesse di feu]] * [[biesse di for]] * [[biesse di gregne]] * [[biesse d’ oraedje]] * [[cropante biesse]] * [[live ås biesses]] * [[måle biesse]] * [[noere biesse]] * [[rodjès biesses]] * [[tchå d’ grosse biesse]] }} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|bies|biesse}} = Wi1 | biess = E177a,E203 | biesse = E212, R10,R13 | bièsse = C1,C8,C9,C13, E1,E2,E21,E34,E165, O0,O2,O3,O4,O5,O51 | byèsse = E165 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |de= {{t+|de|Tier}} {{n}} |en= {{t+|en|animal}} |es= {{t+|es|animal}} |fr= {{t+|fr|animal}} {{o}}, {{t+|fr|bête}} |it= {{t+|it|animale}} {{o}} |ja= {{t+|ja|動物|ja-kana=どうぶつ|dōbutsu}} |nl= {{t+|nl|dier}} {{n}} |pl= {{t+|pl|zwierzę}} {{n}} }} === {{H|addjectif|wa}} === {{-addjwa-tpdv-E|biess}} {{~}} {{o&f-a}} {{a-tpdv}} # nén foirt [[malén]]. #* Il est pus {{~}} ki calin. {{s-rif|E1}} #* I n' est nén ossu {{~}} k' il avize. {{s-rif|E1}} #* On-z î voet minme, naturel et vicant, L' biesse a set tiesse k' a Mons on parole tant ; Vos les veyoz totes les set rimouwer : K' i pinse k' ele vike, li ci k' est {{~}} assez. {{s-rif|FrBcj|1852, ''Li pus bell’ baraqu’ di so l’fôre'', p.62}} #* Li pé d’ tot, avou l’ ortografeye francesse, c’ est k’ tertos dit k’ elle est {{~}} mins, tchaeke côp k’ on-z a asprové d’ el candjî, on-z a fwait berwete. {{s-rif|WBal}} #* Coschirer s’ tins a dmostrer ki l’ francès est on {{~}} lingaedje, c’ est furler li pont d’ foice ki ns avans co. {{s|LHen}} #* I m’ a fwait bele po k’ vos m’ hantexhe … et assez {{~}} po ki dji m’ laiye adire ! {{s-rif|PHTtch|2023, p.38}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[biesse a magnî do four]]}} # {{r|[[biesse come ses pîs]]}}, {{r|[[biesse come ses pates]]}}, {{r|[[biesse a magnî do four]]}} : foirt biesse. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[biesmint]] * [[biestreye]], [[biestrijhe]] * [[ebiessî]], [[ebiessant]] (''[[ambêter]]'', ''[[ambêtant]]'') ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Lka}} «[[Motyince:biesse/walon]]» ==== {{H|FA}} ==== L' inglès B.S. (cåzu l' minme prononçaedje) est foirt grossir, do moens e Canada; c' est les prumirès letes di ''{{lang|en|bull shit}}'' (stron d' gayet). ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| {{Lka-ra|Motyince:biesse/walon}} |en= {{t+|en|dum}}, {{t+|en|stupid}} |es= {{t+|es|bestia}}, {{t+|es|tonto}} |fr= {{t+|fr|bête}}, {{t+|fr|stupide}}, {{t+|fr|con}} |la= {{t+|la|brutus}} |nl= {{t+|nl|dom}}, {{t+|nl|zot}} |ru= {{t+|ru|глупый|ral=gloupy}} }} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # onk k' est biesse. #* Baltusse e-st ene grosse {{~}}. {{s-rif|E203}} #* On djoû, nos nos rvoerans la-hôt.Kî nel croet nén, c' e-st ene grosse {{~}}. {{s-rif|HFbl|Po beûr on kô al fiess, 1843, p.23}} #* Asteure, vî camaeråde, vos avoz l' contintmint Ni fjhoz nén come tant d' ôtes des schårds e sacramint, Ca vosse feme, so vosse tiesse, pôreut bén adjuster, Çou k' les grossès {{~s}} sont si fires do poirter. {{s-rif|TBowp|''A m' camarâde P. L..... Pol joû di s'Mariège, li 22 Setpimbe 1877'', 1877, p.10}} [[File:Toussaint Brahy œuvres wallonnes posthumes 1892 odio 12.wav]] #* Mi prindoz vs po ene {{~}} ? Dabôrd si vos n’ mi creyoz nén, alez vey il est åjhey a ricnoxhe avou s’ rossete tiesse. {{s-rif|LLcco|1904, p.36}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * {{Lka}} «[[Motyince:dimey doûs/walon]]» ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|fé l’ biesse}} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| {{Lka-ra|Motyince:biesse/walon}} |en= {{t+|en|dummy}}, {{t+|en|idiot}} |fr= {{t+|fr|idiot}}, {{t+|fr|imbécile}} |la= {{t+|la|brutus}} |nl= {{t+|nl|dommerik}}, {{t+|nl|zot}} |ru= {{t+|ru|глупец|ral=gloupiéts}} }} dzsmyd1a20ukp04f1yx4grc39ac86vx fotche 0 30217 436954 422482 2026-09-22T15:45:43Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436954 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|furca|sourd=la}} {{m-s}} {{FEW|3|885|a}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} *** usteye : {{AFE|fɔʧ|fuʧ|fuːʧ|fuʀʧ}} {{O/OU}} *** pårtixhaedje d' èn åbe : {{AFE|fʀuʧ}} ** {{pzc}} {{AFE|fɔʧ|odio=Wa fotche.ogg|ling=wa}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{acoird-s}} {{~}} {{f}} # {{usteye|wa}} usteye des [[cinsî]]s, et des [[diåle]]s, avou on long [[mantche]] et des dints å dbout, po-z [[apicî]] [[åk]] tot picant dvins. #* Les longowès {{~s}} atakèt les taesseas. {{s-rif|HSim}} #* El diåle vos va prinde avou s' {{~}}. {{s-rif|O2}} # {{bota|wa}} pårtixhaedje e deus d' on bwès ki crexhe, d' ene voye. #* On côpéve ene {{~}} d' on mete di hôteur, et l' piker e tere. {{s-rif|S117}} #* Èn åbe ås deus {{~s}}. {{s-rif|S0}} #* Les oujheas l’ ricwerèt, li mansåd fwait s’ niyêyedivins ene {{~}} conte si bôr et, cwand l’ Beaté tchereyepåjhûlmint dvins les stoeles e l' doûce tieneur del nute,c’ est sor lu k’ po tchanter l’ råskignoû s’ apîçtêye. {{s|HSim}} <gallery> 03.Forcas.JPG|ene fotche di fier, ås cwate dints, ey ene viye di bwès, ås troes dints Branch attachment in Fraxinus excelsior L.jpg|fotche d' èn åbe: la ki deus grossès coxhes ou bodjes si schåyèt </gallery> ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|{{~}} a deus dints, a cwate dints, a cénk dints, a shijh dints}} u: {{r|{{~}} ås deus dints, ...|cat=es}} : sôres di fotches po l' [[four]], l' [[awousse]], envd. # {{r|{{~}} a dijh dints}} u: {{r|{{~}} ås dijh dints}} u: {{r|{{~}} di pires|cat=es}} : po tcherdjî ås [[graevetes]]. # {{r|{{~}} ås crompires|cat=es}} : sôre di fotche avou des ptitès boles å dbout des dints po n' nén [[coixhî]] les [[canadas]]. # {{r|croye al fotche|cat=es}} : croye ki fwait deus royes å côp. # {{r|tchessî a côps d' {{~}}}} : tchessî evoye sins politesse. #* Ele ni låtche nén l' idêye di fé rcotchessî l' novea mwaisse di scole a côps d' {{~}}. {{s-rif|AMas}} # {{r|si rniper al {{~}}}} : esse må moussî. #* Cwand onk esteut gåtchmint abiyî, on lyi djheut «ti t' as stî {{~|rniper al fotche}}». # {{r|so côp so {{~}}}} : [[docô]] ([[totshûte]]) #* On n' pout nén mete e tere les moirts {{~|so côp so fotche}}; i fåt ratinde les troes djoûs. {{s-rif|ALal}} # {{r|[[al fotche al loke]]}} # {{r|[[fé les fotches]]}} # {{r|[[so på so fotche]]}} # {{r|[[so pî so fotche]]}} # {{r|[[so pås so fotches]]}} # {{r|[[mete so pås so fotches]]}} # {{r|[[aveur so s’ fotche]]}} # {{r|[[so pî so fotche]]}} : toujours [[disponible]]; ''del fotche al fortchete'' : ## {{r|esse todi so pî so {{~}}}} : esse todi presse; {{ode}} esse pindou å [[clå]]. # {{r|marker al croye a {{~}}}} : sicrire deus côps les commissions d' ene pratike ki vént atchter al croye. # {{r|[[del fotche al fortchete]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[fortchêye]] * [[fortchete]] * [[fortchea]] * [[fortchetêye]] * [[fortchet]] * [[fortcheure]] * [[fortchou]] * [[fotchrê]] * [[fotchroûle]] * [[fortchî]] * [[fortcheye]] * [[fortcheu]] * [[efortchî]] * [[efortchaedje]] }} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[fotche d’ eraire]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[fonne]] * [[fonnete]] * [[fortchet]] * [[traeyin]] * [[scheurece]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | foch = E203 | fog = E89 | fotche = C1,C9a,C106, E1, R10,R13, S0 | {{=wis|fourch|fotche}} (fork) = Wi1 | fourtche = O0,O4, S104,S117 | foutche = C8, O0 | foûtche = S0 | froutche = (åbe, voye) S17 p. 44, S117 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|usteye avou des dints po piker dins ene sacwè |ary= {{t+|ary|مدرة|ral=medra|ar-fafl=ميدْرة}} |fr= {{t+|fr|fourche}} |en= {{t+|en|pitchfork}} |nl= {{t+|nl|mestvork}} |lorg= {{t+|lorg|foûne}} }} {{ratour|pårtixhaedje do bodje d' èn åbe {{Lka-ra|fortcheure}} |fr= {{t+|fr|enfourchure}} }} {{ratour|pårtixhaedje d' ene voye |fr= {{t+|fr|fourche}}, {{t+|fr|bifurcation}} }} === {{H|waitîz eto}} === {{wp|fotche}} 127042xorpuifcjc62ibqlgpq1y1fi4 coutea 0 32105 436953 436674 2026-09-22T15:43:39Z Scribus electronicus 3672 436953 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|cutellus|sourd=la}} {{m-s}}, lu-minme rapitixha di {{p|cutter|la}} {{m-s}}. Pal voye do {{p|coutel|fro}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ku.'tja|ku.'ʧa|ku.'tɛː|kuː.'tɛː|ku.'te|kuː.'tæː}} {{BS|ea}} ** {{pzc}} {{AFE|}} ** {{pzc}} {{AFE|ku.'tja|odio=Wa-rôzî fel-rôⁿzî.oga|ling=wa}} * {{Ric|cou·tea}} <gallery> 4Messer (fcm).png LeThiers.jpg Damascus Bowie.jpg|Coutea et s' wayime </gallery> === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{ust|wa}} usteye po côper, avou ene lame et on mantche. # {{åre|wa}} … ki pout divni ene [[åre]] po [[kernaxhî]]. #* I s' ont batou sol pavêye et i s' ont-st axhoré a côps d' {{~}} {{s|R10}} #* Tchén, ti sayrès di m' {{~}}. {{s-rif|DEWJLec|(14), 1735}} # {{plante|wa}} sôre di [[cladjot]], {{sla|Iris pseudacorus}} # {{cins|wa}} [[coûte]] (pice del tcherowe). # [[plome]] del cawe d' on cok. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[li Bon Diu si åme et l' diåle ses oxheas po fé des ptits mantches di coutea]]}} # {{r|vinde pol coutea}} : pol mangonreye. # {{r|frut å coutea}} : k' on pout prezinter a tåve # {{r|[[peler l’ vinte avou on coutea d' bwès]]}} (peler, soyî ene sakî) # {{r|[[on n’ candje nén s' coutea po ene lambozete]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[coutlî]], [[coutelreye]] * [[coutler]] * [[coûte]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[coutea a deus mwins]] : taeyant usteye a deus pougnêyes ki sieve a poli l' bwès ki les tchårlîs eployèt.  * [[coutea d’ botchî]] : grand {{np2}} po cotaeyî l' [[tchå]] * [[coutea d’ potche]], [[coutea d' coujhene]] * [[coutea d’ mer]], [[coutea d' aiwe]], [[coutea d' djårdén]] : sôres di [[cladjot]]s * [[coutea gama]] : sistinme di broûlaedje d' on nocrê pa des rais gama ==== {{H|dizotrins mots}} ==== * (sôres) : [[canif]], [[pougnård]], [[peloe]] * (vî, ki n' côpe pus bén) : [[lambozete]], [[amedroûle]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | coutai = E177a:Coûtai\,_Coutia (sins tchapea dins les egzimpes) | coûtai = E89:Coûtai_a_deu_main (a ''coûtai a deu main''),E177a:Coûtai\,_Coutia,E212 | coutay = DEWJLec (1735) | {{=fon|?|coûtê}} = S38 | coutê = S109,S117 | coûtê = E1, S0,S44 | coutea = R10,R13 | coutia = C1,C8,C13, E177a:Coûtai\,_Coutia, O0,O4,O92 | koûtai = E203 | {{=wis|kout yah|coutea}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|usteye po côper |fr= {{t+|fr|couteau}} |en= {{t+|en|knife}} |nl= {{t+|nl|mes}} |de= {{t+|de|Messer}} |es= {{t+|es|cuchillo}} |ary= {{t+|ary|موس|ral=mos}}, {{t+|ary|صكين|ral=skin|ar-fafl=صْكين}}, {{t+|ary|جنوي|ral=jenwi|ar-fafl=جنْوي}} ''(coutea d' botchî)'', {{t+|ary|خنخة|ral=khenja|ar-fafl=خنْخة}} ''(grand, cron å dbout)'' |zgh= {{t+|zgh|ⵎⵓⵙ|ral=mos}} {{o}}; {{t+|zgh|ⵜⴰⵊⴰⵏⵡⵉⵜ|ral=tejenwit}} {{f}} ''(grand)'' }} === {{H|waitîz eto}} === {{wp|coutea}} ayixs60e062mcrqbfthpaitags75udu tiesse 0 32791 436983 436617 2026-09-22T17:47:51Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436983 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|testa|sourd=la}} ([[pot]], [[brike]], [[pane]]), dandjreus shûte a l' eployaedje di ratourneures come «[[awè ene tiesse come on pot|dj' a ene tiesse come on pot]]»; {{Slat}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|tiɛs|ɟɛs|tiɛːs|ʧɛs|ʧɛːs|ʧas|tɛːs}} ** {{pzc}} {{AFE|tiɛs}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{antomeye|wa}} [[boket]] do [[coir]] metou o dzeu (po les djins et les biesses a deus pates) u padvant (po les biesses a cwate pates u dpus), ki li cervea est ddins, et avou les ouys, li boke, les orayes, li nez. #* Dji m’ rileva tot-z apougnant m’ pôve {{~}}, Ki n’ esteut k’ sîrs plåyes et bourseas. {{s-rif|LLst|(1913-1920), p.87}} #* Mi pôve {{~}}: i l' ont rimpli di totes sôres di cayets ki n' vont nén avou n' on l' ôte: c' est on maxhisse. {{s-rif|GCab}} # {{muz|wa}} hôteur d' ene tiesse. #* Ses hantches sont vormint, Come des ptits bastimints, Et les mitchots d' ses bresses Sont bén, djel wadjreu, Come les cis da Lhôneux, K' est pus ptit k' leye d' ene {{~}}. {{s-rif|JBjr|(1899), "Po plaire à Nanèsse"}} #vizaedje ki mostere on sintimint. #* Il fwait ene drole di {{~}}. # djin foirt malene. #* Nosse Bietrand, c' esteut ene {{~}}. # onk metou ådzeu des ôtes (dins ene lisse åzès vôtaedjes, dins ene trope di djins). #* C' esteut lu al {{~}} des makizårds di Loyî. #* Cwand dj' boute, c' est mi k' est l' {{~}} di tot l' otel. # dibout d' ene longue sacwè. #* I t' fåt rmonter disk' a l' {{~}} do fi po l' discramyî. #* Li sourd, c' est l' {{~}} d' on richot. # {{fotb|wa}} volou djondaedje del bale pal tiesse do djouweu. #* La on fel po fé des {{~s}}. # {{foidj|wa}} copete d' on clå, d' on [[hazin]]. #* Djedjene ! Dj' a rovyî do dire k' i m' faleut des hazins di rodje-keuve, sins {{~}}, savoz. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne IX, p.23}} <gallery> Baijot Louis 2004 tiesse.jpg|tiesse di djin Tiesse bedot tocoe.jpeg|tiesse (amagnî) Banasa tiesse di colone.JPG|tiesse di colone Armillaria ostoyae, Årmilire d' Årdene plaké anea.jpg|tiesse di tchampion US Navy 040829-N-9694M-004 U.S. Naval Academy Midshipman Nicole Waggoner, foreground, heads the ball away from George Mason University's Allison Cowan during a regular season soccer match.jpg|tiesse (fotbal) </gallery> ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[a dfûle tiesse]]}} # {{r|[[al tiesse di]]}} # {{r|[[a tiesse difûle]]}} # {{r|[[aveur des åbalowes el tiesse]]}} # {{r|[[aveur e l’ tiesse]]}} # {{r|[[aveur foû del tiesse]]}} # {{r|[[aveur li tiesse avå les cwåres]]}} # {{r|[[aveur li tiesse foû des strins]]}} # {{r|[[aveur li tiesse toprès des tchveas]]}}; {{r|[[aveur les tchveas foirt près del tiesse]]}} # {{r|[[awè l’ tiesse al bizouye]]}} # {{r|[[awè ene tiesse come on blanc doet]]}} # {{r|[[baxhî s’ tiesse]]}} # {{r|[[bouter e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si bouter e l’ tiesse]]}} # {{r|[[del tiesse ås pîs]]}} # {{r|[[diner s’ tiesse å boy]]}} # {{r|[[disk’ åd dizeu del tiesse]]}} # {{r|[[disk’ al copete del tiesse]]}} # {{r|[[di s’ tiesse]]}} # {{r|[[d’ on côp d’ tiesse]]}} # {{r|[[esse al tiesse]]}} # {{r|[[fé a s’ tiesse]]}} # {{r|[[fé ene tiesse]]}} # {{r|[[fé ene tiesse come on saeyea]]}} # {{r|[[fé tourner l’ tiesse]]}} # {{r|[[herer e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si herer e l’ tiesse]]}} # {{r|[[ki n’ a ni cou ni tiesse]]}} # {{r|[[li tiesse hôte]]}} # {{r|[[li tiesse levêye]]}} # {{r|[[mete e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si mete e l’ tiesse]]}} # {{r|[[mete si tiesse sol blok]]}} # {{r|[[monter al tiesse]]}} # {{r|[[monter l’ tiesse]]}} # {{r|[[ni pus aveur si tiesse a lu]]}} # {{r|[[ni pus saveur wice diner tiesse]]}} # {{r|[[so s’ cou so s’ tiesse]]}} # {{r|[[peye ou tiesse]]}} # {{r|[[piede li tiesse]]}} # {{r|Ça s' passe dins s' {{~}} ! }} : C' est on må ki n' est nén la wice k' i shonne (vinte, peumon) mins ki si cåze, c' est sicolodjike. # {{r|[[saetchî l’ tiesse foû do strin]]}} # {{r|[[scheure si tiesse]]}} # {{r|[[si casser l’ tiesse]]}} # {{r|[[si fé des mås d’ tiesse]]}} # {{r|si haper pal {{~}}}} : si prinde li tiesse inte les mwins (po tuzer, d' anoymint). #* Lambiet si hape pal {{~}}, tot tuzant, pu fé on djesse di discoraedjmint et d' anoymint. {{s-rif|MPec}} # {{r|[[sins cou ni tiesse]]}} # {{r|[[stitchî e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si stitchî e l’ tiesse]]}} # {{r|[[si taper al tiesse]]}} # {{r|[[tiesse come on clavea]]}} # {{r|[[tiesse e l’ air]]}} # {{r|[[tini tiesse]]}} # {{r|[[tchôkî e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si tchôkî e l’ tiesse]]}} # {{r|[[wadjî po s’ tiesse]]}} # {{r|aveur ene sacwè drî l' {{~}}}} : tuzer tofer a ene sacwè. # {{r|endè fé k' a s' {{~}}}} u: {{r|aveur ene cwårêye {{~}}}} : èn shuve ki ses idêyes. # {{r|Cwårêye {{~}}}} : {{traitant}} [[Flamind]]. #* On lzî va fé des cwårêyès pîces po leu cwârêyès {{~}}s ''(tchanson po balter les Flaminds cwand vlént bate manoye, divè 1880). (vizaedje ki mostere on sintimint) # {{r|lever l’ tiesse}}. #* Dji n' fwai nén cas d' on priyesse Ki n' dit rén, ki louke e tere, Po ci-cial, i '''leve li tiesse''', Et s' a t i les ouys droviets. {{s-rif|HFbl|Li kuré d'sain viçain, 1843}} (djin ki cmande, k' est l' prumî) # {{r|{{~}} di lisse}} : ås vôtaedjes, li ci k' est l' prumî so ene lisse. #* Si t' est èn enocin, on t' metrè {{~}} di lisse. {{s-rif|BMir}} (dibout d' ene longue sacwè) # {{r|{{~}} do lét}} : divant d' on lét, do costé del tiesse. # {{r|rewoey di {{~}}}} : rewoey metou sol tiesse do lét. #* Li revey del {{~}} di lét èm tarlateye k' il est tins di s' lever. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[tiestou]] * [[tiestire]], [[tieslire]] * [[etiester]], [[etiesté]], [[etiestant]] {{mse}} * [[tiesticule]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[casmint d’ tiesse]] * [[côp d’ tiesse]] * [[må d’ tiesse]] * [[tiesse d’ etermint]] * [[tiesse di hoye]] * [[tiesse di moirt]] * [[tiesse di mvé]] * [[tiesse-di-tchén]] ([[tiesse di tchén]]) ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=boket dizeutrin do coir| * [[caboche]] * [[cabu]] * [[cawoûte]] * [[makete]] * [[råbosse]] }} {{Boesse|c=2|tite=boket dizeutrin d' ôte tchoi| * [[betchete]] * [[copete]] }} {{Boesse|c=2|tite=vizaedje ki mostere on sintimint| * [[binete]] * [[djaive]] * [[figueure]] * [[frimousse]] * [[loukeure]] * [[mawe]] * [[viyair]] * [[vizaedje]] }} {{Boesse|c=2|tite=foirt suteye djin| * [[malén]] * [[sincieus]] * [[suti]] * [[tuzeu]] }} ==== {{H|Of}} ==== * [[tchesse]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | têsse = S117 | tchèsse = E1, S0 | tchêsse = S117 | {{=wis|teis|tiesse}} = Wi1 | ties = [!d1900] DEWJLec (1649) | tiess = E203 | tiesse = E212, R10,R13 | tièsse = C1,C8, E1, O0,O4,O92, S0 | tiêsse = S117 | tyèsse = E165 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|boket do coir metou o dzeu u padvant |ar= {{t+|ar|رأس|ral=râ's}} |ary= {{t+|ary|راس|ral=ras}} |fr= {{t+|fr|tête}} |en= {{t+|en|head}} |nl= {{t+|nl|Hoofd}} (djins) {{t+|nl|kop}} (biesse) |de= {{t+|de|Kopf}} |es= {{t+|es|cabeza}} |la= {{t+|la|caput}} |ru= {{t+|ru|голова|ral=golova}} |zgh= {{t+|zgh|ⵉⵅⴼ|ral=ikhf}}, {{t+|zgh|ⴰⴳⴰⵢⵢⵓ|ral=agayyo}}, {{t+|zgh|ⴰⵇⵍⵍⴰⵍ|ral=aqellal}} |lorg= téte, tiéte, [[tîte]] |pcd= tête, (borin) tiète }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} 1ztum71z2ekifyx2bd8josl1no42tv9 436984 436983 2026-09-22T17:49:05Z Scribus electronicus 3672 436984 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|testa|sourd=la}} ([[pot]], [[brike]], [[pane]]), dandjreus shûte a l' eployaedje di ratourneures come «[[awè ene tiesse come on pot|dj' a ene tiesse come on pot]]»; {{Slat}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|tiɛs|ɟɛs|tiɛːs|ʧɛs|ʧɛːs|ʧas|tɛːs}} ** {{pzc}} {{AFE|tiɛs}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{antomeye|wa}} [[boket]] do [[coir]] metou o dzeu (po les djins et les biesses a deus pates) u padvant (po les biesses a cwate pates u dpus), ki li cervea est ddins, et avou les ouys, li boke, les orayes, li nez. #* Dji m’ rileva tot-z apougnant m’ pôve {{~}}, Ki n’ esteut k’ sîrs plåyes et bourseas. {{s-rif|LLst|(1913-1920), p.87}} #* Mi pôve {{~}}: i l' ont rimpli di totes sôres di cayets ki n' vont nén avou n' on l' ôte: c' est on maxhisse. {{s-rif|GCab}} # {{muz|wa}} hôteur d' ene tiesse. #* Ses hantches sont vormint, Come des ptits bastimints, Et les mitchots d' ses bresses Sont bén, djel wadjreu, Come les cis da Lhôneux, K' est pus ptit k' leye d' ene {{~}}. {{s-rif|JBjr|(1899), "Po plaire à Nanèsse"}} #vizaedje ki mostere on sintimint. #* Il fwait ene drole di {{~}}. # djin foirt malene. #* Nosse Bietrand, c' esteut ene {{~}}. # onk metou ådzeu des ôtes (dins ene lisse åzès vôtaedjes, dins ene trope di djins). #* C' esteut lu al {{~}} des makizårds di Loyî. #* Cwand dj' boute, c' est mi k' est l' {{~}} di tot l' otel. # dibout d' ene longue sacwè. #* I t' fåt rmonter disk' a l' {{~}} do fi po l' discramyî. #* Li sourd, c' est l' {{~}} d' on richot. # {{fotb|wa}} volou djondaedje del bale pal tiesse do djouweu. #* La on fel po fé des {{~s}}. # {{foidj|wa}} copete d' on clå, d' on [[hazin]]. #* Djedjene ! Dj' a rovyî do dire k' i m' faleut des hazins di rodje-keuve, sins {{~}}, savoz. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne IX, p.23}} <gallery> Baijot Louis 2004 tiesse.jpg|tiesse di djin Tiesse bedot tocoe.jpeg|tiesse (amagnî) Banasa tiesse di colone.JPG|tiesse di colone Armillaria ostoyae, Årmilire d' Årdene plaké anea.jpg|tiesse di tchampion US Navy 040829-N-9694M-004 U.S. Naval Academy Midshipman Nicole Waggoner, foreground, heads the ball away from George Mason University's Allison Cowan during a regular season soccer match.jpg|tiesse (fotbal) </gallery> ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[a dfûle tiesse]]}} # {{r|[[al tiesse di]]}} # {{r|[[a tiesse difûle]]}} # {{r|[[aveur des åbalowes el tiesse]]}} # {{r|[[aveur e l’ tiesse]]}} # {{r|[[aveur foû del tiesse]]}} # {{r|[[aveur li tiesse avå les cwåres]]}} # {{r|[[aveur li tiesse foû des strins]]}} # {{r|[[aveur li tiesse toprès des tchveas]]}}; {{r|[[aveur les tchveas foirt près del tiesse]]}} # {{r|[[awè l’ tiesse al bizouye]]}} # {{r|[[awè ene tiesse come on blanc doet]]}} # {{r|[[baxhî s’ tiesse]]}} # {{r|[[bouter e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si bouter e l’ tiesse]]}} # {{r|[[del tiesse ås pîs]]}} # {{r|[[diner s’ tiesse å boy]]}} # {{r|[[disk’ åd dizeu del tiesse]]}} # {{r|[[disk’ al copete del tiesse]]}} # {{r|[[di s’ tiesse]]}} # {{r|[[d’ on côp d’ tiesse]]}} # {{r|[[esse al tiesse]]}} # {{r|[[fé a s’ tiesse]]}} # {{r|[[fé ene tiesse]]}} # {{r|[[fé ene tiesse come on saeyea]]}} # {{r|[[fé tourner l’ tiesse]]}} # {{r|[[herer e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si herer e l’ tiesse]]}} # {{r|[[ki n’ a ni cou ni tiesse]]}} # {{r|[[li tiesse hôte]]}} # {{r|[[li tiesse levêye]]}} # {{r|[[mete e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si mete e l’ tiesse]]}} # {{r|[[mete si tiesse sol blok]]}} # {{r|[[monter al tiesse]]}} # {{r|[[monter l’ tiesse]]}} # {{r|[[ni pus aveur si tiesse a lu]]}} # {{r|[[ni pus saveur wice diner tiesse]]}} # {{r|[[so s’ cou so s’ tiesse]]}} # {{r|[[peye ou tiesse]]}} # {{r|[[piede li tiesse]]}} # {{r|Ça s' passe dins s' {{~}} ! }} : C' est on må ki n' est nén la wice k' i shonne (vinte, peumon) mins ki si cåze, c' est sicolodjike. # {{r|[[saetchî l’ tiesse foû do strin]]}} # {{r|[[scheure si tiesse]]}} # {{r|[[si casser l’ tiesse]]}} # {{r|[[si fé des mås d’ tiesse]]}} # {{r|si haper pal {{~}}}} : si prinde li tiesse inte les mwins (po tuzer, d' anoymint). #* Lambiet si hape pal {{~}}, tot tuzant, pu fé on djesse di discoraedjmint et d' anoymint. {{s-rif|MPec}} # {{r|[[sins cou ni tiesse]]}} # {{r|[[stitchî e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si stitchî e l’ tiesse]]}} # {{r|[[si taper al tiesse]]}} # {{r|[[tiesse come on clavea]]}} # {{r|[[tiesse e l’ air]]}} # {{r|[[tini tiesse]]}} # {{r|[[tchôkî e l’ tiesse]]}} ## {{r|[[si tchôkî e l’ tiesse]]}} # {{r|[[wadjî po s’ tiesse]]}} # {{r|aveur ene sacwè drî l' {{~}}}} : tuzer tofer a ene sacwè. # {{r|endè fé k' a s' {{~}}}} u: {{r|aveur ene cwårêye {{~}}}} : èn shuve ki ses idêyes. # {{r|Cwårêye {{~}}}} : {{traitant}} [[Flamind]]. #* On lzî va fé des cwårêyès pîces po leu cwârêyès {{~}}s ''(tchanson po balter les Flaminds cwand vlént bate manoye, divè 1880). (vizaedje ki mostere on sintimint) # {{r|lever l’ tiesse}}. #* Dji n' fwai nén cas d' on priyesse Ki n' dit rén, ki louke e tere, Po ci-cial, i '''leve li tiesse''', Et s' a t i les ouys droviets. {{s-rif|HFbl|Li kuré d'sain viçain, 1843}} (djin ki cmande, k' est l' prumî) # {{r|{{~}} di lisse}} : ås vôtaedjes, li ci k' est l' prumî so ene lisse. #* Si t' est èn enocin, on t' metrè {{~}} di lisse. {{s-rif|BMir}} (dibout d' ene longue sacwè) # {{r|{{~}} do lét}} : divant d' on lét, do costé del tiesse. # {{r|rewoey di {{~}}}} : rewoey metou sol tiesse do lét. #* Li revey del {{~}} di lét èm tarlateye k' il est tins di s' lever. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[tiestou]] * [[tiestire]], [[tieslire]] * [[etiester]], [[etiesté]], [[etiestant]] {{mse}} * [[tiesticule]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[casmint d’ tiesse]] * [[côp d’ tiesse]] * [[må d’ tiesse]] * [[tiesse d’ etermint]] * [[tiesse di hoye]] * [[tiesse di moirt]] * [[tiesse di mvé]] * [[tiesse-di-tchén]] ([[tiesse di tchén]]) * [[tiesse pressêye]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=boket dizeutrin do coir| * [[caboche]] * [[cabu]] * [[cawoûte]] * [[makete]] * [[råbosse]] }} {{Boesse|c=2|tite=boket dizeutrin d' ôte tchoi| * [[betchete]] * [[copete]] }} {{Boesse|c=2|tite=vizaedje ki mostere on sintimint| * [[binete]] * [[djaive]] * [[figueure]] * [[frimousse]] * [[loukeure]] * [[mawe]] * [[viyair]] * [[vizaedje]] }} {{Boesse|c=2|tite=foirt suteye djin| * [[malén]] * [[sincieus]] * [[suti]] * [[tuzeu]] }} ==== {{H|Of}} ==== * [[tchesse]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | têsse = S117 | tchèsse = E1, S0 | tchêsse = S117 | {{=wis|teis|tiesse}} = Wi1 | ties = [!d1900] DEWJLec (1649) | tiess = E203 | tiesse = E212, R10,R13 | tièsse = C1,C8, E1, O0,O4,O92, S0 | tiêsse = S117 | tyèsse = E165 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|boket do coir metou o dzeu u padvant |ar= {{t+|ar|رأس|ral=râ's}} |ary= {{t+|ary|راس|ral=ras}} |fr= {{t+|fr|tête}} |en= {{t+|en|head}} |nl= {{t+|nl|Hoofd}} (djins) {{t+|nl|kop}} (biesse) |de= {{t+|de|Kopf}} |es= {{t+|es|cabeza}} |la= {{t+|la|caput}} |ru= {{t+|ru|голова|ral=golova}} |zgh= {{t+|zgh|ⵉⵅⴼ|ral=ikhf}}, {{t+|zgh|ⴰⴳⴰⵢⵢⵓ|ral=agayyo}}, {{t+|zgh|ⴰⵇⵍⵍⴰⵍ|ral=aqellal}} |lorg= téte, tiéte, [[tîte]] |pcd= tête, (borin) tiète }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} tmswa9eck5ugl26bfw1adpne9wq08n4 boû 0 32907 436977 426299 2026-09-22T17:32:14Z Scribus electronicus 3672 436977 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa|1}} === {{Bdj|bŏvem|sourd=la}}, acuzatif di « {{lang|la|[[bos]]}} » {{m-s}}. ==== {{H|prononçaedje}} ==== * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|buː|buːf|byː|bu|biœ|biɛ}} {{miers|1|4}}. ** {{pzc}} {{AFE|buː}} * {{Ric}} ==== {{H|sustantif|wa}} ==== {{-su-}} {{~}} {{o}} # bovrin [[måye]] k’ a stî [[amedé]]. #* Divinltins, on feréve les {{~s}}. #* On {{~}}, c’ est on torez k’ a ene pinsion d’ invalide. {{s-rif|PFau}} # ome ki n’ cåze nén voltî avou ls ôtes, ki vs ragrogne po on rén. # onk k’ est [[djondou]] dins on martchî. #* C’ est todi mi k’ est l’ {{~}} # tchå d’ [[bovrin]]. ===== {{H|ratourneures}} ===== (biesse) # {{r|[[ateler l’ tcherowe divant les boûs]]}} # {{r|[[boû po vatche]]}} # {{r|[[dire boû po vatche]]}} # {{r|[[comprinde boû po vatche]]}} u {{r|[[prinde boû po vatche]]}} # {{r|[[foirt come on boû]]}} # {{r|[[li ci ki prindrè èn oû prindrè on boû]]}} # {{r|[[mete li tchår divant les boûs]]}} # {{r|[[mete li tcherowe divant les boûs]]}} # {{r|[[ni nén co esse la k’ les cwate boûs ont passé]]}} # {{r|[[ostant boû k’ vatche]]}} # {{r|[[shofler come on boû]]}} # {{r|[[pus vî l’ boû, pus deure li coine]]}} # {{r|foirt come on {{~}}|cat=rim}} : [[mo]] [[foirt]]. # {{r|ovrer come on {{~}}|cat=rim}} : ovrer tot foirçant # {{r|pezant come on {{~}}|cat=rim}} : foirt pezant ; ene miete [[båbô]]. # {{r|des ouys di {{~}}}} des ouys ki vnèt foû del tiesse. {{lang|fr|yeux exorbités}} # {{r|{{~}} d’ Årdene}} dijhêye po on gros ki n’ bodje waire. # {{r|ti n’ voes nén co dpus foû d’ tes deus ouys k’ on {{~}} foû d’ ses deus rostons}} : ti n’ voes nén clair. (tchå) # {{r|{{~}} waswådé}} : efoumêye tchå d’ bovrin. # {{r|{{~}} sonnant, moton mailant}} : i n’ fåt nén cure di trop, ni l’ tchå d’ bovrin, ni l’ cene di moton. ===== {{H|parintaedje}} ===== * [[boûtî]] ===== {{H|mots d’ aplacaedje}} ===== * [[aresse-boû]] * [[boû-po-vatche]] * [[boû d’ fagne]], [[boû d’ Årdene]] * [[linwe-di-boû]] * [[ouy-di-boû]] * [[resse-boû]] * [[såvadje boû]] * [[stådje-boû]] * [[stantche-boû]] * [[tént-boû]] * [[wårdeu d’ boûs]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=tchå d' bovrin| * [[tchå d’ grosse biesse]] ''(Wisconsene)'' }} ===== {{H|ortografeyes}} ===== {{Orto | boû = C1, C8, C9, C13, E2, E21, E34, E212, O0,O92, S0, S117, G201, R10, R13 | boûf = E203 | {{=fon|?|biè}} = G152 | boûf′ = E1, G201 | bou = S117, G201 | bû = O3, S0, S104, S109, S117, G201 | beu = O5 | bieu = O2, O4, O5, S0, S117, G201 | biè = S117 | biœ = C8 }} ===== {{H|ratournaedjes}} ===== {{ratour|amedé måye di bovrin |de= {{t+|de|Ochse}} |en= {{t+|en|ox}} |es= {{t+|es|buey}} |fr= {{t+|fr|bœuf}} |lorg= {{t+|lorg|bû}} |nl= {{t+|nl|os}} |pcd= {{t+|pcd|beu}} |pl= {{t+|pl|Wół}} }} ==== {{H|waitîz eto}} ==== {{wp|boû}} === {{H|etimolodjeye|wa|2}} === {{V|boure|anke=Walon 2}}. ==== {{H|pårticipe erirece|wa}} ==== {{-drif-|bolou}} {{~}} {{o}} # {{PE|boure|anke=Walon 2}}. ==== {{H|Co|wa}} ==== {{~}} # {{IP1s|boure|anke=Walon 2}}. lcxi2fwzab6clwlix96dpzhkwe0qz2o sé 0 36403 436968 429448 2026-09-22T16:38:02Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436968 wikitext text/x-wiki {{MR|Se|se|sè}} == {{L|wa}} == === {{H|Etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|sāl|sal|sourd=la}} (sé, aiwe di mer, sûtisté, lawe). === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|se|sɛ}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|se}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{djeyol|wa}} {{coujh|wa}} prodût d' essegne tchimike NaCl, k' i gn a dins l' aiwe di mer (c' est ça ki lyi dene si gosse) et k' on mete bråmint dins les amagnîs. #* Cwand dji pinse ki l’ bouneur, (…) i n’ è fåt k’ ene piceye come ene piceye di {{~}} Po dner do gosse a l’ veye {{s-rif|PSti}} # {{tchim|wa}} [[prodût]] askepyî cwand on [[seur]] si maxhe avou ene [[båze]], et k' l' aiwe mousse foû. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[saler]], [[salaedje]], [[saloe]] * [[sånî]], [[sårlete]] * [[rissaler]] * [[dissaler]], [[dissalaedje]], [[dissalmint]], [[dissaloe]] (oujhene di dissalmint) ==== {{H|omofoneye possibe}} ==== * [[cé]] [[C]] (lete) * (avou ''[[sè]]'') : [[soe]], [[si]], [[sait]], c' [[est]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sé = C8, E34, E203, R10,R13 | {{=wis|seah|sé}} = Wi1 | {{=wis|sey|sé}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|prodût tchimike NaCl |fr= {{t+|fr|sel}} |en= {{t+|en|salt}} |nl= {{t+|nl|zout}} |de= {{t+|de|Salz}} |zgh= {{t+|zgh|ⵜⵉⵙⵏⵜ|ral=tisent}}; {{t+|zgh|ⵜⴰⵎⵊⴰⵃⵜ|ral=tamjaḥt}} |ary= {{t+|ary|ملحة|ral=mel7a|ar-fafl=ملْحة}} }} {{ratour|prodût d' ene acide so ene båze |fr= {{t+|fr|sel}} }} === {{H|VE}} === * {{wp|sé (discramiaedje)}} * {{wp|sé d' coujhene}} == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{V}} «[[sawè]]», « ''sawèr'' », ''savu'', « [[saveur]] », « [[sepi]] » === {{H|Co|wa-fel}} === {{~}} # {{IP1s|sawè|lang=wa-fel}} [[sai]]. #* C' èst po dju n' {{~}} cwè fé. {{s|S0|a « cwè »}} #** C' est po dji n' sai cwè fé. ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WM-Fel}}, {{WL-Fel}}, {{BA-Fel}}, {{WC-Fel}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | sé = E170 p. 613, C106 p. 288, S0 p. 321 (a « cwè »), C1 p. 672 }} == {{L|es}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{V|saber}} === {{H|Co|es}} === {{~}} # {{IP1s|ling=es}} (dji [[sai]]) #* {{lang|es|No lo {{~}}.}} #** Dji n' è sai rén. awew68szpm0p3e3mloa08l0gxefxq84 Pwès 0 38481 436985 431630 2026-09-22T18:30:56Z Lucyin 218 /* {{H|ortografeye}} */ 436985 wikitext text/x-wiki {{MR|pwès|Pwè}} == {{L|wa}} == {{!Rif|Pwè}} === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|*pascuum|sourd=la-vul}} ([[pré]], [[waide]]). === {{H|Pr}} === * {{pzc}} {{AFE|pwɛ}} {{1pr}} === {{H|NP|wa}} === {{~}} {{o}} # {{hamtea|wa}} ancyin hamtea d' [[Årveye]] et d' [[Atrivå]], rebané avou [[Sint-Houbert]]. #* Li pont etur Smu et {{~}}: on s' î ecrole todi e-z î passant, télmint k' i gn a del bôjhe et k' ça n' rissowe nén. {{s-rif|S117|a « acroler »}} #* Les cis d' Årveye, adjokés so les rotches, båként la, tot droles, après l' prumî trén k' a passé a {{~}}. {{s-rif|PJD}} #* Cwand dj' arivéve al gåre di {{~}}, dji telefonéve a nosse pere k' i m' vegne ricweri avou s' tracteur. # {{aiwe|wa}} ri ki vént agoliner dins [[Lome]] a cisse plaece la. #* Il a ses tchvås dins ene pitite cinse e l' vå d' {{~}}. # {{viy|wa}} no d' sacwants viyaedjes di France. #* Dji passe pa {{~}}-Teron, on pô après Tchåluveye. <gallery> Wa_plake_Pwès_pietris.jpg </gallery> ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== [[Vå d’ Pwès]] ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | Pwè = (pwè) TG1 p. 54 (a « Arville ») et p. 58 (a « Hatrival ») | Pwès = S117 | Poèz = [!s20es] PJD }} ==== {{H|Ra}} ==== {{ratour|viyaedje dilé l' Bork |fr= {{t+|fr|Poix}}, {{t+|fr|Poix-Saint-Hubert}} }} ==={{H|VE}}=== * {{wp|Pwè}} * {{wp|Pwès et pwès (discramiaedje)}} dm1k40emwvjv8d3omvrskgy3wccb2ka 436986 436985 2026-09-22T18:43:21Z Lucyin 218 436986 wikitext text/x-wiki {{MR|pwès|Pwè}} == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka|Pwè|Etimolodjeye}}. === {{H|Pr}} === * {{WAFE}} {{AFE|pwɛ}} === {{H|NP|wa-fel}} === {{~}} # [[Pwè]]. #* {{lang|wa-fel|Il è mou dou couradje, pou ruvnu a pî dul gâre du Pwès.}} {{s-rif|S117|a « mou »}} #** Il a mo do coraedje po rivni a pî del gåre di Pwè. cjk9f4mthvtlc6xinl5ix8zdgup3abw 436993 436986 2026-09-22T19:13:58Z Lucyin 218 436993 wikitext text/x-wiki {{MR|pwès|Pwè}} == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka|Pwè|Etimolodjeye}}. === {{H|Pr}} === * {{WAFE}} {{AFE|pwɛ}} === {{H|NP|wa-fel}} === {{~}} # [[Pwè]]. #* {{lang|wa-fel|Il è mou dou couradje, pou ruvnu a pî dul gâre du Pwès.}} {{s-rif|S117|a « mou »}} #** Il a mo do coraedje po rivni a pî del gåre di Pwè. ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | Pwès = S17 p. 51,S117 }} feigqu88d49d32f0ndr9eq1qqpz9e6n 436994 436993 2026-09-22T20:16:37Z Lucyin 218 436994 wikitext text/x-wiki {{MR|pwès|Pwè}} == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka|Pwè|Etimolodjeye}}. === {{H|Pr}} === * {{WAFE}} {{AFE|pwɛ}} === {{H|NP|wa-fel}} === {{~}} # [[Pwè]]. #* {{lang|wa-fel|Il è mou dou couradje, pou ruvnu a pî dul gâre du Pwès.}} {{s-rif|S117|a « mou »}} #** Il a mo do coraedje po rivni a pî del gåre di Pwè. #* {{lang|wa-fel|Ôss lu trin d' Pwès ? C' est k' i va bîjî, la, ça.}} {{s-rif|S117}} #** Ôss li trén d' Pwè ? C' est k' i va bijhî, la, ça. ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | Pwès = S17 p. 51,S117 }} 6e6ykyneg21vwj5rj01fkgxx7cqnuh9 pwin 0 38735 436963 432224 2026-09-22T16:16:42Z Scribus electronicus 3672 436963 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drif-|pan}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|panis|sourd=la}} {{m-s}} {{pwinmwin}}. === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} #{{bo-pa|wa}} {{magn|wa}} [[amagnî]] [[soûmintrece]] di bråmint des djins, fwait avou del [[farene]] moyeye et des [[leye]]s. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[ossu long k' on djoû sins pwin]]}}, {{r|[[long come ene samwinne sins pwin]]}} # {{r|[[raveur totes ses mitches e-n on pan]]}}; {{r|[[raveur ses mitches e-n on pan]]}}; {{r|[[rawè ses mitches e-n on pwin]]}} # {{r|[[po pîce di pwin]]}} # {{r|[[èn pus saveur dire pan]]}} # {{r|[[awè s’ pwin cût]]}} # {{r|[[magneu d’ pan payård]]}} # {{r|[[magnî s’ blanc pwin divant s’ noer]]}} ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[blanc pwin]] * [[gris pwin]] * [[noer pwin]] * [[pwin d’ agaesse]] * [[pwin d’ coucou]] * [[pwin do live]] * [[pwin d’ tchén]] * [[pwin francès]] * [[wangne-pwin]] }} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WM}}, {{WC}}, {{BA}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Lka|pan|ortografeyes}} {{Orto | pain = O4 | {{=wis|pi wah|pwin}} = Wi1 | {{=wis|piweh|pwin}} = Wi1 | poin = C9a | pwain = C8 | pwin = R10,R13 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |ary= {{t+|ary|خبز|ral=khebz|ar-fafl=خبْز}} |de= {{t+|en|Brot}} |en= {{t+|en|bread}} |es= {{t+|en|pan}} |fr= {{t+|fr|pain}} |ja= {{t+|ja|パン|ral=pan}} |nl= {{t+|en|brood}} |zgh= {{t+|zgh|ⴰⵖⵔⵓⵎ|ral=aghrom}} }} === {{H|VE}}=== {{wp|pwin}} iozjmmpqv8pf3pk2nfsh8xrpg98gdt7 Brussele 0 40363 436936 433061 2026-09-22T13:51:41Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436936 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|bruoc|sourd=gem|maraexhe}}, et {{bdj|selle|sourd=la|sidje}}. ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|bʀy.sɛl}} * {{Ric|Brus.sele}} === {{H|NP|wa}} === {{~}} {{f}} # {{veye|wa}} [[mwaisse veye]] del [[Beldjike]]. #* Mins lon d' aler å buro des bagaedjes, ele cora-st å wichet k' on dnéve les copons pol lene di {{~}} ... {{s-rif|JVpa|1896, p.30}} #* Mins les scrijheus walons, contrairmint à çou k’ on pôreut croere, ont pris å hoûlaedje do canon d’ {{~}}, li consyince di leu valeur et d’ leu pårler. {{s-rif|JMwpl|1938, p.39}} #* Mins ki va-t on fé del bele {{~}} avou tos ses tuneles {{s-rif|DDroi}} #* Si vos avoz di l' agrè po ç' pordjet la, [...] dji sereu binåjhe di dner on côp di spale po mete so pî on prumî raploû des waloneus di {{~}}. {{s-rif|LH|2026}}  #* {{~}} èm peze so l' estoumak {{s-rif|GFay|dins « Tchambe l° 9 »}} # ([[Brussele-el-Wisconsene]]) [[viyaedje]] del [[Wisconsene]], [[askepyî]] pa des [[Walon]]s. #* Vinoz danser al grande fiesse di {{~}} ; c’ est l’ cafè cafè cafè ki fwait cafter les comeres… {{s|Al Vandertie}} # {{stin}} l’ [[Union uropeyinne]]. #* {{~}} a rpermetou di dner des alimints avou des farenes di polets ås pexhons d’ aclevaedje. ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[Brusselwès]] * (rabaxhanmint) [[Bruslere]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | Brucel = E203 | Brucsella = [!vscr] 1095 | Brucselle = [!vscr] 1047 | Bruoscela = [!vscr] 966 | Brusela = [!1062] 1062 | Brusèle = C9: (a « chicorée »\, « tèvozé ») | Brussele = R10,R13 | Brussèle = C1, E1, O2: (a « min.ner »\, evnd.), O4: (a « convwè »\, « èsprèss’ »\, evnd.), S0 | Brussèles = GFay | Brussèlle = E34 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|mwaisse veye di Beldjike |fr= {{t+|fr|Bruxelles}} |en= {{t+|en|Brussels}} |nl= {{t+|nl|Brussel}} |de= {{t+|de|Brüssel}} |es= {{t+|es|Bruselas}} |ar= {{t+|ar|بروكسل|ral=broûksil|ar-fafl=بْرُوكْسِل}} |ary= {{t+|ary|بركسل|ral=breksel|ar-fafl=بْركْسل}} }} === {{H|VE}} === {{wp}} j2tzu4mqennhbdr3bigbp36up0vzvdy fortchete 0 42584 436955 429727 2026-09-22T15:47:30Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436955 wikitext text/x-wiki [[File:Tenedores-Salsa-2011.JPG|thumb]] == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{BdjB|fortch|fotche}} {{caw|ete|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|fɔʀ.ʧɛt|fɔʀ.ʧat|fuʀ.ʧɛt|fuʀ.ʧat}} {{O/OU}} ** {{pzc}} {{AFE|fɔʀ.ʧɛt}} * {{Ric|for·tchete}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # usteye di manaedje, avou des dints, po prinde l' amagnî avou, et l' mete e s' boke. #* Asteure k' on va fé les apresses, Si vs voloz rmouwer l' {{~}} Et l' coutea so les assietes, Plankets, rovyîs vos histous. {{s-rif|JDcoh|1939, p.137, ''Nosse 55me djama'' (1931)}} #* Les deus ouys moennnut l' fortchete et lyi dire çou k' i fåt havter {{s-rif|CDen}} # [[ecnêye]]. #* {{lang|wa-fel|Dj'a po trèzôr on vî sètch avou dès-ûstèyes di mignon mès-antricayes di manèdje sacwants '''fortchètes''' On vî tchådron.}} {{s|BFra|Mi tèstamint {{NoBo}} l° 505, p. 25.}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|aveur cwate dints a s’ fortchete}} #* Tot çoula fwait k' dji m' tourmete, Dji dvén laid come on spawta ... Dj' {{~|åreu cwate dints a m' fortchete}} Si m' bele-mere n' esteut nén la !... {{s-rif|TBowp|''Si m'belle-mère n'esteut nin là !...'', 1886, p.27}} [[File:13 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] #{{r|del fotche al fortchete}} {{Lka-reu|fotche}} #{{r|pôce et fortchete}} sôre di djeu (O0). ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[fortchetêye]] * {{Lka-pa|fotche}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | forchett = E203 | fortchete = R13 | fortchète = E1, C1, S0 | {{=wis|fourch|ette}} = Wi1 | fourtchète = O0, O4,O92, S117, G205 p. 31. }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|ahesse ås dints po prinde l' amagnî |fr= {{t+|fr|fourchette}} |en= {{t+|en|fork}} |nl= {{t+|nl|kruis}}, {{t+|nl|vork}} |de= {{t+|de|Gabel}} |es= {{t+|es|tenedor}} |ary= [[forchi6a]] (forchiTa) {{=ral}} [[فرشيطة]] {{=dsf-ar}} [[فرْشيطة]]; [[medra]] {{=ral}} [[مدرة]] {{=dsf-ar}} [[مدْرة]] ''(po rire)'' }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} a7fmw4ostk9fn8n03ac3z9y7jyxzh7n canada 0 44215 436962 423154 2026-09-22T16:14:29Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436962 wikitext text/x-wiki {{MR|Canada}} {{Lka}} «[[Canada]]» [[File:Crompire fleur.JPG|thumb|]] == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Sb|truke do Canada}}, do francès «''[[truffe]] du Canada''», vî lomaedje des crompires. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|ka.na.'da}} * {{Ric|ca·na·da}} {{odio|Wa canada.oga|lang=wa}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # plante ki dene des magnåves rinfelmints ås raecinêyes, {{sla|Solanum tuberosum}}. #* C' est dmwin l' Sint-Djôzef; dj' irans planter ås {{~s}}. # ci magnåve rinfelmint la. #* Moman, spotchîz m' mes {{~s}}, s' i vs plait. #* Tins del guere, t' aveus des Lidjwès ki tournént les viyaedjes tot dmandant '''on''' {{~}}. # {{im}} gros trô a ene tchåsse. ==== {{H|ratourneures}} ==== #{{r|[[canada al pelete]]}}, {{r|[[canada sol buze]]}} #{{r|[[canada å rosse]]}} #{{r|[[timprou canada]]}}, {{r|[[tårdou canada]]}} #{{r|bordon d' canada}} : foyes di canada #* — Pôve sot potince, i forcrexhe plamour k’ on lyi dit ki s’ feme est agaleye !… Båbô!… dixhombe tu do wayimer l’ djalozreye, si ti n’ vous nén tourner a '''bordon d’ canada'''. {{s|JVtt|(1924), ''I tint s’ Feume à l'’oûy!''}} ==== {{H|parintaedje}} ==== [[canadire]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== [[canada ås coines]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[crompire]], [[truke]], [[cartoxhe]], [[petote]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WC}}, {{WM}}, {{BA}} (mitan) ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | canada = C1, E1, E23, E34, C8, C13, O0, O2, O4, O92, S104, S117, R10, R13 | {{=wis|conada|canada}} = Wi1 |- = O3 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|plante ki dene des magnåves rinfelmints ås raecinêyes Solanum tuberosum |fr= {{t+|fr|pomme de terre}} |en= {{t+|en|potato}} |nl= {{t+|nl|aardappel}} |de= {{t+|de|Kartoffel}} |es= {{t+|es|patata}} |ary= [[bTata]] {{=ral}} [[بطاطا]] {{=dsf-ar}} [[بْطاطا]] |ar= [[batata]] {{=ral}} [[بطاطا]] {{=dsf-ar}} {{t+|ar|بَطاطا}} }} {{ratour|bordon d' canada |fr= {{t+|fr|fécule}} de pomme de terre }} ==={{H|VE}}=== {{wp|canada (plante)}} grhzkyb8iboe8g8vgixjpsv9stabh40 banc 0 47068 436948 432586 2026-09-22T15:21:06Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436948 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # longou [[ashida]] d' [[plantche]] ou d' [[pire]], ou d' [[fier]], sovint avou on [[raspoyoe]] padrî. #* Il est todi la nosse vî {{~}} d' bwès, tot creslé pa les ans ''(Cuzene Mayane). #* Come des mwaisses, les Sånîs ont corou s’ ashir sol {{~}} åtoû del sitouve.. {{s-rif|JDsp|2011, [[s:Jèrminne|mwaisse modele so Wikisourd]]}} [[File:Annie Lengelé 09.ogg]] ''(Léjhou pa [[w:Annie Lengelé|Annie Lengelé]], fevrî 2026)'' <gallery> Freyeu tchapele båshele sol banc.jpg|banc d' bwès Brouxhire banc.jpg|tronce cwårêye di deus costés. Banc d' pires zgh adekkan ⴰⴷⴽⴽⵯⴰⵏ.jpg|banc d' pires Banc dale beton so mwelons Mdacra.jpg|dale di beton </gallery> ==== {{H|parintaedje}} ==== {{Boesse|c=2| * [[bancåd]] * [[bancele]] * [[bancter]] * [[bankea]] * [[banket]] * [[bankete]] * [[ribancter]] }} ==== {{H|rilomêye do mot}} ==== {{Tit}} * [[Li ptit banc (tchanson)|Li ptit banc]] (tchanson da [[w:Emile Wiket|Emile Wiket]]) ==== {{H|omofoneye}} ==== [[ban]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|bahe|banc}} = Wi1 | ban = C9, E89 (dins « ban di scrinî »),E177a,E203,E212, O3,O4 | banc = C1, E1,E21,E34,E200, O0,O2,O5, R10,R13 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|longou [[ashida]] d' [[plantche]] |es= {{t+|es|banco}} |fr= {{t+|fr|banc}} }} == {{L|fr}} == === {{H|sustantif|fr}} === {{-su-|ling=fr}} {{~}} {{o}} #{{fr=wa}}. 14jyv5t08pfvp814cv0ll5ts7hrad52 ratatouye 0 47186 436972 431362 2026-09-22T16:59:46Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436972 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|ratatolha|ral=oc}}, pal voye do {{p|ratatouille|fr}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʀa.ta.ˈtuj|ʀa.ta.ˈtɔj}} ** {{pzc}} {{AFE|ʀa.ta.ˈtuj}} * {{Ric|ra·ta·touye}} <gallery> Ratatouille.jpg </gallery> === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{magn|wa}} potêye di verdeures, avou des canadas, cûts dins d' l' aiwe, avou ene såce di lård dissu, u rpassés al paile. #* Fåt k' on s' acostume a magnî l' {{~}}. {{s-rif|E203}} #* Miket ki m' aveut fwait diski la ene boune coujhene, Mi fjheut des amagnîs ki m' årént dné l' pufkene : C' esteut des {{~s}}, sins cråxhe, ni poeve, ni sé A fé såver les tchéns ki les årént-st odé. {{s-rif|TBowp|''Li Frût d'ine mâle Kpaneie'', 1886, p.47}} [[File:Toussaint Brahy Frût mâle Kpaneie 13 Miket ki.wav]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[djote]] * [[djotreye]] * [[porêye]] * [[salåde ås kertons]] * [[stouvêye]] * [[tchevnêye]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ratatouye = C8,C13, E1, R10,R12 | ratatoïe = E203 | ratatouïe = E203 | {{=wis|rat-tat-toue|ratatouye}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|ratatouille}} }} 99rpl9xd771zlc7tk9xokxn4ejtmfwx assiete 0 47338 436957 433570 2026-09-22T15:50:24Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436957 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{-drif-|assîte}} === {{H|prononçaedje}} === {{Lka-pr|assîte}} * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|a.'sjɛt|a.'ʃɛt}} ** {{pzc}} {{AFE|a.'ʃɛt}} *{{Ric|as·siete}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{f}} # {{Lka}} «[[assîte]]» #* Dj' aveu dit k' djamåy di m' veye On n' mi freut magnî do tchet ; A gaster ene robete, l' ôte feye, Des camarådes m' invitèt. Å dessert on m' passe l' {{~}} Avou les pates d' on tchet dsu : Dji rmeta cåzu m' djerdjete Dji dveu ene desse å Bon Diu. {{s-rif|TBowp|''Ji d'véve ine dette â bon Diu'', 1886, p.17}} [[File:Toussaint Brahy œuvres wallonnes posthumes 1892 odio 26.wav]] {{Orto | assiete = R10 | assiète = C1, E1,E21,E34, O0,O5,O92, S0 | {{=wis|assiette|assiete}} = Wi1 | achète = E1,E34 }} {{Lka-or|assîte}} sm4hmlw5j8hfwcet9n2qpepg1dsllxd cizea 0 47950 436942 411521 2026-09-22T15:04:10Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436942 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == <gallery> Hand-wood-chisel-02.jpg|Deus cizeas. </gallery> === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|cisellus|sourd=la-vul}}, do {{bdjla|caedere}} (« côper ») {{çdom}} {{caw|ea|s|wa}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|si.'zja|sœ.'zja|si.'z|si.'zɛː|si.'zæː|si.'ze}} {{BS|ea}} ** {{pzc}} {{AFE|si.'zja}} * {{Ric|ci·zea}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{usteye|wa}} {{munu|wa}} [[usteye]] ki les [[scrinî]]s et [[mnujhî]]s s’ siervèt po fé des trôs bén a mzeure dins on bwès. #* I fåt on {{~}} d’ acî. #* On rshinmeye li {{~}} do costé do bijhea et nén do plin costé. {{s|R10}} #* Il a sbrognté tos ses {{~s}}. {{s-rif|C13}} #* Il a schårdé m’ {{~}}. {{s-rif|C13}} #* Il a rbolté s’ {{~}}. {{s-rif|C13}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[cizler]], [[cizlaedje]] * [[cizete]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[xherpea]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[burin]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | cëzia = C65 | cisai = E89 | cisia = C13 | cizai = E177a (1823),E203,E212 | cizé = S104 | cizê = E1,E212b, S117 | cizē = G209 | cizea = R10,R13 | cizia = C8, G209, O4 | cîzia = G209 {{plu}} | çuzê = E1 | {{=wis|sis hoe|cizea}} (chisel) = Wi1 |- = S36, S109 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|usteye di scrinî |fr= {{t+|fr|ciseau}}, {{t+|fr|ciseau à bois}} |en= {{t+|en|chisel}} ({{t+|en|wood chisel}} |nl= {{t+|nl|beitel}} |de= {{t+|de|Stemmeisen}} |es= {{t+|es| formón}} }} 0ssa6ux4kbz3tdvj7cs71rbbpvgzyq0 sclide 0 48133 436951 419246 2026-09-22T15:38:51Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436951 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{RA|wa}} {{-spodiv-S|clide}} {{-drif-|schlide}} === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sv}} «[[sclider]]»; {{FEW|17|144|b}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|skliːt|skliː|sklit|sklœt|çlɛt|çlit|ʃlit|ʃlik|zglit|zgliːt}}, {{miers|9|112}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|skliːt}} * {{Ric}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{djeu|wa}} ahesse di bwès, di fier ou di stocaesse plastike po rider sol nive. #* Les gaméns vont a {{~}} tot you k' i tchait. {{s-rif|C65}} #* Tos les djambots ont må leu vinte : les {{~s}} sont-st a djoke dins l' gåraedje. {{s-rif|LFae}} # plaece afroyeye sol nive, la k' les efants ridnut. #* Les gaméns ont fwait ene {{~|esclide}} sol trotwer. {{s-rif|O4}} #* {{lang|wa-fel|Combin d’ côps nos-ont-i Trin.né su nos '''sclides''' d’èfants, Dins nos pus bias moussemints, Su l’ vôye dèl mèsse di méyenût !…}} {{s|JDes|''Dêrènes bates'', ''Mélin'', 2014}} # {{trans|wa}} tcherete sins rowe, avou des rays po rider sol nive. #* Tot xhuflant, li Pere Noyé a atelé ses gades et tcherdjî ses djodjowes et ses boubounes so li {{~}}. {{s-rif|YPaq}} # pitit trinnea po mete li tcherowe dissu. #* On tcherdjive li yesse so li sclide. {{s-rif|O4}} # pitite basse tcherete ås troes rowes. #* On minéve a l' ansene avou li {{~}}. {{s-rif|S0}} ==== {{H|parintaedje}} ==== [[sclider]]; {{Lka-pa|sclider}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * (ahesse po rider sol nive, po djouwer) : [[scleyon]], [[sployon]]; {{Lka-si|sployon}} * (plaece afroyeye sol nive) : [[glichwere]], [[sclidwere]], [[ridoe]] * (pitit bas tcheriot, dinltins, sins rowes) : [[sglisse]], [[scleye]], [[scleyon]], [[sployon]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto (sclide & esglide) {{Orto | èsclide = O4 | sclide = O4, G209 p.237, R10 | siclide = G209 p.237 | chlide = S0 | sclëde = C65 | hylède = G209 p.237 | hylide = G209 p.237 | sclîde = G209 p.237 | siglide = G209 p.237 | sglide = G209 p.237 | èsglîde = G209 p.237 | {{=wis|sch le|sclide}} = Wi1 | sclî = E1, G209 p.237 | chligue = S0 |- = E200, R13 }} ==== {{H|Ra}} ==== {{ratour|ahesse po rider dsu, sol nive {{Lka-ra|sployon}} |fr= {{t+|fr|traîneau}} / {{t+|fr|traineau}} }} {{ratour|afroyeye plaece el nive, po-z î glichî {{Lka-ra|ridoe}} |fr= {{t+|fr|glissoire}} }} {{ratour|pitite basse tcherete ås troes rowes, po mete li tcherowe dissu |fr= {{t+|fr|traîneau}} agricole {{wa+fr}} }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} rca2j5caxzc9enctvcwryckgw00z16l froumadje 0 50564 436982 408061 2026-09-22T17:44:05Z Scribus electronicus 3672 436982 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Calc|fromage|fr|wa}} {{m-s}}, lu-minme do {{bdjla}} «formaticus caseus» (foûme å froumadje); {{çdom}} {{caw|aedje|s|wa|fwaitso=n}}; {{sorw-ou}}; {{sorw-aedje}}. [[File:Saveurs 2017 10.jpg|thumb|200px|Sôres di froumadjes]] === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|fʀu.'maʧ|fʀœ.'maʧ|fʀu.'maːʧ|fʀɔ.'maːʧ}} ** {{pzc}} {{AFE|fʀu.'maʧ}} * {{Ric|frou·madje}} === {{H|sustantif}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{magn|wa}} amagnî fwait tot leyant prinde li [[lacea]], pu l' saler et l' [[souwer]]. # {{pexheu|wa}} sôre d' amoice. #* Et mes amoices, don, k’ estént cmandêyes ? Dj’ end a dji n’ sé cbén d’ sôres. ''(i drouve si saetch)''. Loukîz, vola del påsse ; cial, c’ est do sonk, pwis des viers, di l’ avoenne, des ceréjhes, do {{~}} et co deus troes sôres ki dji n’ sai nén mi-minme çou k’ c’ est ! {{s-rif|HSsb|1889, p.36}} #* DJÅKE. Mi tchene e-st ele cûte ? LIZA. -Awè.DJÅKE. (al tåve). - Dji m' va côper m' påsse et m' {{~}} adon. LIZA. -Ni vnoz nén co avou tos vos flairants sacwès so m' prôpe tåve, savoz ! DJÅKE. -Flairants sacwès ? C' est des betchêyes, des viers, do {{~}}, del påsse, do sonk… {{s-rif|JMmiy|1934, p.3-4}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|[[ploure do boure et do froumadje]]}} # {{r|[[li ci ki fwait l' froumadje est todi l' prumî a l' oder]]}} # {{r|[[magnî påzès viers come on vî froumadje]]}} # {{r|[[flairer come on froumadje di Heve]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[froumadjî]], [[froumadjreye]] * [[froumadjrece]] {{mse}} * [[framidjoû]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[froumadje di Heve]], [[froumadje di Holande]] * [[froumadje-di-gade]] (''Malva alcea'') ==== {{H|dizotrins mots} ==== * [[makêye]], [[stofé]], [[blanc stofé]] * [[crås stofé]] * [[bouré]], [[cassete]] * [[bolete]] * [[rimodou]] * [[w:pitit rossea|pitit rossea]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | frëmadje = C68 | fromâdje = C8, O4 | {{=wis|fromage|froumadje}} = Wi1 | froumach = E203 | froumadje = E34,E170, R10, S44,S117 | froumâdje = O4 | froumaedje = R13 {{rif?}} | froumage = SpG8 | froumaje = E212 (a ''Foûme du froumaje'') |- = C13, E165, S36 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|amagnî fwait avou do prins laecea souwé |af= {{t+|af|kaas}} |fr= {{t+|fr|fromage}} |en= {{t+|en|cheese}} |nl= {{t+|nl|kaas}} |de= {{t+|de|Käse}} |es= {{t+|es|queso}} |ar= {{t+|ar|جبنة‏‎‏‎|ral=joubna|ar-fafl=‏‎جُبْنَة‏‎}} |ary= {{t+|ary|فروماج|ral=fromaj|ar-fafl=فْروماج}} }} ==={{H|VE}}=== {{wp}} 1zc3b3frpqsgseyzez9ic26t18hp5c9 nemoscåde 0 58639 436970 402876 2026-09-22T16:47:38Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436970 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{dal}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{noudef}} [[File:Noix de muscade fraiche.JPG|thumb|right|120px]] [[File:Nutmeg p1160003.jpg|thumb|right|120px]] # {{coujh|wa}} ... #* on råpe del {{~}} dins l' påsse po fé les tåtes #* dj' a metou del {{~}} dins l' purêye, dins les vitoulets #* Vosse wastea est plin d' {{~}}. {{s-rif|E203}} #* On dschinde divins on canå Po netyî disk' å coron Dji n' odéve nén l' {{~}}. {{s-rif|FrBcj| 1852}} #* End’ a k’ vindént des cawieas Po del {{~}} ; {{s-rif|JCmp|« C’è-st-ine couyonåde», 1922, p.128}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | nemoscåde = R10 | némoscåde = E1 | lémoscåde = E1, JCla | lémoskâtt = E203 | némouscaûde = C8 | némoscaude = C1 | amuscâde = O2,O4 | {{=wis|amose scott|nemoscåde}} = Wi1 | amouscâde = O0,O3,O51 | {{=fon|nẹmǫskọt|némoscôde}} = S38 (hagnon 72bis) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|muscade}}, {{t+|fr|noix de muscade}} }} rvf8747f9yiwj43161k2dobpoa9fljr 436971 436970 2026-09-22T16:48:28Z Scribus electronicus 3672 436971 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == {{dal}} === {{H|sustantif|wa}} === {{~}} {{noudef}} [[File:Noix de muscade fraiche.JPG|thumb|right|120px]] [[File:Nutmeg p1160003.jpg|thumb|right|120px]] # {{coujh|wa}} ... #* on råpe del {{~}} dins l' påsse po fé les tåtes #* dj' a metou del {{~}} dins l' purêye, dins les vitoulets #* Vosse wastea est plin d' {{~}}. {{s-rif|E203}} #* On dschinde divins on canå Po netyî disk' å coron Dji n' odéve nén l' {{~}}. {{s-rif|FrBcj| 1852}} #* End’ a k’ vindént des cawieas Po del {{~}} ; {{s-rif|JCmp|« C’è-st-ine couyonåde», 1922, p.128}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[nemoscådî]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | nemoscåde = R10 | némoscåde = E1 | lémoscåde = E1, JCla | lémoskâtt = E203 | némouscaûde = C8 | némoscaude = C1 | amuscâde = O2,O4 | {{=wis|amose scott|nemoscåde}} = Wi1 | amouscâde = O0,O3,O51 | {{=fon|nẹmǫskọt|némoscôde}} = S38 (hagnon 72bis) }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |fr= {{t+|fr|muscade}}, {{t+|fr|noix de muscade}} }} 80asa8ipomvnayeekcop4y8pwjh5qxs Modele:assim 10 58847 436988 435126 2026-09-22T18:51:46Z Lucyin 218 436988 wikitext text/x-wiki <includeonly>(avou [[w:assimilaedje di lete|assimilaedje di lete]]{{#if:{{{1|}}}| {{#switch:{{{1}}} |bh/ph = dirîtrin bh ⇨ ph |bn/mn = dirîtrin bn ⇨ mn |bt/pt = dirîtrin bt ⇨ pt |cb/gb = dirîtrin cb ⇨ gb |dch/tch = dirîtrin dch ⇨ tch |df/tf = dirîtrin df ⇨ tf |dk/tk = dirîtrin dk ⇨ tk |ds/ts = dirîtrin ds ⇨ ts |td/dd = dirîtrin td ⇨ dd |dt/tt = dirîtrin dt ⇨ tt |djn/gngn = dirîtrin djn ⇨ gngn |djm/gnm = dirîtrin djm ⇨ gnm |dp/tp = dirîtrin dp ⇨ tp |dh/th = dirîtrin dh ⇨ th |dm/nm = dirîtrin dm ⇨ nm |dn/nn = dirîtrin dn ⇨ nn |dsch/tch = dirîtrin dsch ⇨ tch |dxh/tch = dirîtrin dxh ⇨ tch |fj/vj = dirîtrin fj ⇨ vj |sb/zb = dirîtrin sb ⇨ zb |sd/zd = dirîtrin sd ⇨ zd |sd/zd = dirîtrin sv ⇨ zv |zk/sk = dirîtrin zk ⇨ sk |gt/kt = dirîtrin gt ⇨ ct |tchv/djv = dirîtrin tchv ⇨ djv{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:TCHV prononcî DJV]]}} |tchv/tchf = divantrin tchv ⇨ tchf{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:TCHV prononcî TCHF]]}} |vn/mn = dirîtrin vn ⇨ mn |vt/ft = dirîtrin vt ⇨ ft |tchv = dirîtrin tchv ⇨ djv ou divantrin tchv ⇨ tchf{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:TCHV prononcî DJV]][[Categoreye:TCHV prononcî TCHF]]}} |s-z = s ⇨ z divant ene [[w:vuzlêye cossoune|vuzlêye cossoune]]{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:Mots do walon avou S prononcî Z]]}} }}}}){{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:{{Cat-ling|Mots|{{{ling|wa}}}|avou assimilaedje di lete}}]]}}</includeonly><noinclude>[[Categoreye:Modeles po l' etcherpetaedje des mots]][[Categoreye:Modeles pol prononçaedje do walon]]{{doc}}</noinclude> 6n0zgpf5lu2zaijbt998pgp2yh7ecvo 436990 436988 2026-09-22T18:53:37Z Lucyin 218 436990 wikitext text/x-wiki <includeonly>(avou [[w:assimilaedje di lete|assimilaedje di lete]]{{#if:{{{1|}}}| {{#switch:{{{1}}} |bh/ph = dirîtrin bh ⇨ ph |bn/mn = dirîtrin bn ⇨ mn |bt/pt = dirîtrin bt ⇨ pt |cb/gb = dirîtrin cb ⇨ gb |dch/tch = dirîtrin dch ⇨ tch |df/tf = dirîtrin df ⇨ tf |dk/tk = dirîtrin dk ⇨ tk |ds/ts = dirîtrin ds ⇨ ts |td/dd = dirîtrin td ⇨ dd |dt/tt = dirîtrin dt ⇨ tt |djm/gnm = dirîtrin djm ⇨ gnm |djn/gngn = dirîtrin djn ⇨ gngn |dp/tp = dirîtrin dp ⇨ tp |dh/th = dirîtrin dh ⇨ th |dm/nm = dirîtrin dm ⇨ nm |dn/nn = dirîtrin dn ⇨ nn |dsch/tch = dirîtrin dsch ⇨ tch |dxh/tch = dirîtrin dxh ⇨ tch |fj/vj = dirîtrin fj ⇨ vj |sb/zb = dirîtrin sb ⇨ zb |sd/zd = dirîtrin sd ⇨ zd |sd/zd = dirîtrin sv ⇨ zv |zk/sk = dirîtrin zk ⇨ sk |gt/kt = dirîtrin gt ⇨ ct |tchv/djv = dirîtrin tchv ⇨ djv{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:TCHV prononcî DJV]]}} |tchv/tchf = divantrin tchv ⇨ tchf{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:TCHV prononcî TCHF]]}} |vn/mn = dirîtrin vn ⇨ mn |vt/ft = dirîtrin vt ⇨ ft |tchv = dirîtrin tchv ⇨ djv ou divantrin tchv ⇨ tchf{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:TCHV prononcî DJV]][[Categoreye:TCHV prononcî TCHF]]}} |s-z = s ⇨ z divant ene [[w:vuzlêye cossoune|vuzlêye cossoune]]{{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:Mots do walon avou S prononcî Z]]}} }}}}){{#ifeq:{{NAMESPACE}}||[[Categoreye:{{Cat-ling|Mots|{{{ling|wa}}}|avou assimilaedje di lete}}]]}}</includeonly><noinclude>[[Categoreye:Modeles po l' etcherpetaedje des mots]][[Categoreye:Modeles pol prononçaedje do walon]]{{doc}}</noinclude> kq1mip9lmmvdvb67sw9zb3x9ps80r99 Modele:assim/doc 10 58860 436989 434008 2026-09-22T18:53:16Z Lucyin 218 436989 wikitext text/x-wiki Ci modele ci sieve a-z espliker des [[w:rmagnaedje di lete|'''assim'''ilaedjes]] (prononçaedje diferin di çou k' est scrît, la k' on son candje dizo cåze do son ki shût (rimagnaedje divantrin u assimilaedje rigressif) ou do son di dvant (rimagnaedje dirîtrin u assimilaedje progressif). == Emantchaedje == Gn a on paramete dins l' modele: <code><nowiki>{{assim|1}}</nowiki></code>, la ki '''1''' est onk des côdes cial pa dzo : bh/ph, bn/mn, bt/pt, cb/gt, cd/gd, dch/tch, ddj/djdj, df/tf, dh/th, djm/gnm, djn/gngn, dk/tk, dm/nm, dn/nn, dp/tp, ds/ts, dsch/tch, dt/tt, dxh/tch, fj/vj, pz/bz, sb/zb, sd/zd, ttch/tt tchv/djv, tchv/tchf, vn/mn, vt/ft, zt/st Ces côdes la riprezintèt çou k' est scrît a hintche del clintcheye båre, et l' prononçaedje a droete. I gn a kékes côdes ki n' shuvèt nén ç' lomaedje la : * '''tchv''' : rascovrant ''tchv/tchf'' eyet ''tchv/djv'' * '''s-z''' : po tot l' minme kén assimilaedje ''s+vuzlêye cossoune/z+vuzlêye cossoune''. == Egzimpes == * dins ''[[fjhèt]]'' (pol prononçaedje jh=/ʒ/) : <code><nowiki>{{assim|fj/vj}}</nowiki></code> * dins ''[[dhåjhiner]]'' : <code><nowiki>{{assim|dh/th}}</nowiki></code> == Adierça == * dins ''[[fjhèt]]'' : {{assim|fj/vj}} * dins ''[[dhåjhiner]]'' : {{assim|dh/th}} ai49wkgfcnx9ccuswphb19e7wp33lrh djambon 0 59390 436981 413487 2026-09-22T17:41:19Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436981 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Bdj|djambe}} {{caw|on|s|wa}} ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʤɑ̃ː.ˈbɔ̃}} *** {{pcdjh}} {{AFE|gɑ̃.ˈbɔ̃}} ** {{pzc}} {{AFE|ʤɑ̃ː.ˈbɔ̃}} * {{Ric|djam.bon}} ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-su-}} {{~}} {{o}} # coxhe di pourcea cût salé po nde fé d’ l’ amagnî. #* Et l' djudi, li djonnesse si rapoûléve co, po shure, tot tchantant des airs di moirt, l' etermint d' Matî-l'-Oxhea, k' esteut l' etermint des oxheas d' tos les {{~s}} k' on-z aveut magnî al fiesse. {{s-rif|JMwpl|1938, p.18}} ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[djambon d’ Bastogne]] * [[djambon d’ Mayince]] * [[djambon waswårdé]] <gallery> Jambon de Bayonne..jpg|Do djambon d’ Bayone. </gallery> ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | djambon = C1, E1,E21,E34, O0,O2,O3,O4, S117, R10,R13 | djanbon = C8,C9, E203 | gambon = O3 | {{=wis|jah bon|djambon}} = Wi1 }} ===={{H|ratournaedjes}}==== {{ratour |fr = {{t+|fr|jambon}} }} g3i22ffgcx4ntsez0y6jqhfv7bves5t salé 0 59740 436974 414901 2026-09-22T17:20:33Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436974 wikitext text/x-wiki {{MR|salè|sale|såle}} == {{L|wa}} == ==={{H|etimolodjeye|wa}}=== {{V|saler}} {{caw|é|p|wa}} ==={{H|prononçaedje}}=== {{Lka-pr|saler}} ==={{H|PE|wa}}=== {{-perwa-é|sal}} # {{Per-1}} «[[saler]]». ==={{H|addjectif|wa}}=== {{-addjwa-é|sal}} {{~}} {{o}} {{a-pdvpdr}} # k' on-z î a metou do sé. #* I n' est nén {{~}} assez, vosse sitofé {{s-rif|S0|a «stofé»}} #* I dinèt-st avou deus troes fritches, Ou bén ene sacwè d' {{~}}. {{s-rif|JBjr|1899, "Les artistes"}} #* Po m' pårt, l' aiwe esteut seur {{~|salêye}} Cwand nosse priyesse m' a batijhî. {{s-rif|LLagan|(1908-1912), «L'istwére dè vî molin» p.86}} #* Gn a djamåy onk ki dit al mere : «C' esteut bon » ; « O! c' est trop {{~}} »; « O! c' est trop setch » ; C' est tot l' merci k' elle a {{s-rif|LM}} #* On moussî d' noere sirôpe, on pot d' {{~}} boure, et l' saloe ki rdoxhe di tchå, t' es horêye po l' ivier, hê, båshele. {{s-rif|JLah}} # {{im}} foirt tchir, tot djåzant d' on pris, d' ene facteure. ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|salé come ene pike}} : trop salé. #* Li sope est {{~|salêye come ene pike}}. {{s-rif|E1}} # {{r|si vey salé}} : si fé haper. #* I {{~|s' voeront salé}}. {{s-rif|E1}} ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== * [[mårtén-salé]] * [[tchå salêye]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== *(foirt tchir): [[spicî#Addjectif|spicî]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[waswårdé]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | salé, salêye = E1,E34, R10 | salé, salaie = E203, | salé = R13  | salè = C8  | {{=wis|sal lie|salêye}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |en= {{t+|en|salted}}, {{t+|en|salty}} |fr= {{t+|fr|sal}} |nl= {{t+|gezout}}, {{t+|nl|zout}} |ru= {{t+|ru|солёный|ral=solyony}} }} 5rsimo98498kn2rpwsc4o16n3buq37l vagon 0 63274 436950 429858 2026-09-22T15:32:31Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436950 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}} == <gallery> Waggon.jpg|On vî vagon. L&B coal wagon No.28320.jpg|On vagon avou do tcherbon. </gallery> ==={{H|etimolodjeye}}=== {{Etim?}} ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|va.'gɔ̃|wa.'gɔ̃}} ** {{pzc}} {{AFE|va.'gɔ̃}} * {{Ric|va.gon}} ==={{H|sustantif|wa}}=== {{-su-}} {{~}} {{o}} # boket d’ on trén, batch avou cwate rowes k’ on pou-z ateler et dizateler åjheymint, et ki pout contni des voyaedjeus u totès sôres di martchandijhes. #* On {{~}} d' voyaedjeus, di martchandijhes. #* Come dj' esteu sins ovraedje, honteus d' bate li pavêye, Vos comprindoz k' sol côp l' ofe fourit acceptêye ... Di djoye ni m' sintant pus, sins fé nole reflecsion, A deus mwins, hapant m' cou, dji sôtla e {{~}}. {{s-rif|TBowp|''Li songe da Babilone'', 1887, p.33}} [[File:32 lang wa Lidje Toussaint Brahy œuvres posthumes.wav]] #* Li vî sot ki va torade esse språtchî come ene fike ou broyî inte les rowes d' on {{~}} a fwait s' testamint por mi. {{s-rif|JVpa|(1896), p.13}} # foûme po fé cure li pwin. #* Nos avans apresté les {{~s}} po cure les pwins è nosse cofe. {{s-rif|C106}} #* Do pwin cût sol {{~}}. {{s-rif|S0}} # ene grosse boesse rectangulaire. #* Vos m' rapoitroz on {{~}} d' aloumetes. {{s-rif|S0}} ===={{H|parintaedje}}==== * [[vagonet]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * (foûme po fé cure li pwin) [[platene]], [[catén]] ===={{H|ortografeyes}}==== {{Orto | {{=wis|va gin|vagon}} = Wi1 | vagon = O3,O4,C9 (a « dibout »),C13,C106, R10,S0 | wagon = O2 (a « descrocheter »), FE1, E203 (a « rai-waïe »), JVri, TBowp }} ===={{H|ratournaedjes}}==== {{ratour |fr = {{t+|fr|wagon}} }} ftd1ntxp8zv22ybhdsla6lw8wolg186 rabot 0 65595 436943 394580 2026-09-22T15:06:17Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436943 wikitext text/x-wiki {{MR|Rabot}} =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye}} === {{Etim?}} === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{pzc}} {{AFE|ʀa.bɔ}} * {{Ric|ra.bot}} === {{H|sustantif}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{munu|wa}} ustêye avou ene lame di [[coutea]] po raboter. #*Pu l' ovraedje kiminça et l' tchanson do {{~}}S' enûla-st e l' ovroe. Tot xhuflant ene air di danse,L' ovrî fjheut voler l' cresse et, come po l' caressî,Passéve si mwin so l' bwès tot-z admirant ses fleurs{{s-rif|HSpbd|"Li rvindje di l' åbe}} <gallery> Strug_katnik_02.jpg|On rabot. </gallery> ==== {{H|mots vijhéns}} ==== Diferinnès sôres (ou lomaedjes) di rabots: [[boutoe]], [[boutrece]], [[courrece]], [[djondrece]], {{loyén|plaene|Walon 2}} a fotche, [[plaenrece]]. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | rabot = C9 (a « aplani »), E1, FO4, O4 (a « éguijî »\, « pougnéye ») | {{=wis|rah boh|rabot}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour |en= {{t+|en|plane}} |fr= {{t+|fr|rabot}} }} em0dfzyei54n97bs92ktcjsmtsj0tut ridoxhî 0 68700 436973 417205 2026-09-22T17:17:25Z Scribus electronicus 3672 Amidraedjes 436973 wikitext text/x-wiki == {{L|wa}}== {{-spodiv-RI|doxhî}} === {{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Bdj|*redossiare|sourd=la-vu}}, lu-minme du {{Bdj|dorsum|sourd=la}} (screne), racuzinåve avou l' {{p|redoissier|fro}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|ʀi.dɔ.hiː|ʀy.dɔ.hiː}} {{c1pr}} ** {{pzc}} {{AFE|}}  * {{Ric|ri·do·xhî}} === {{H|viebe|wa}} === {{~}} {{-cowait-|ridoxh}} # rinde moens [[afilant]]. #* Mi hepe est tote ritournêye, li taeyant est tot '''rdoxhî''' {{s-rif|E1}} # {{vsc}} s' edjibler eviè l' direccion contråve di wice ki vént l' côp. #* L' usteye '''ridoxhe''' sol pire {{s-rif|E1}} # {{vsc}} esse fortcherdjî d' aiwe, di tolminme tchedje. #* Mi bodet est si plin k' i '''rdoxhe''' {{s-rif|E203}} #* Il est si plin k' i {{~|rdoxhe}} {{s-rif|E1|dvins "plin}} # {{vsc}} si ridire, [[resdondi]]. #* Ses bresses sont pus longs, Ki des pîces a houbion, Et si stoumak {{~|ridoxhe}}, Cwand ele drouve divant vos, S' lådje boke po dire on mot, On ôreut voler ene moxhe. {{s-rif|JBjr|1899, "Po plaire à Nanèsse"}} #* Cisse divize la : « Tiesse di moirt ! » {{~|a rdoxhî}} e s’ pitite tiesse, i n’ sait nén pocwè å djusse… Fefeye n’ a måy dit si vraiy, lyi shonne t i : Vevè sereut i èn oujhea pol tchet ?... {{s-rif|AXbg|1912, p.8}} #* On moussî d' noere sirôpe, on pot d' salé boure, et l' saloe ki {{~|rdoxhe di}} tchå, t' es horêye po l' ivier, hê, båshele. {{s-rif|JLah}} # {{vsc}} [[aploure]]. #* On-z ôt les côps d' pougne {{~}}. {{s-rif|JVrr|1920, p.141; "Lès randahes"}} # {{vcnd|di}}. ## esse ritche di. ##* Les schatès aiwes d’ avå nozôtes {{~|Ridoxhént di}} mamés apôtes Ki s’ vinént la bagnî tot nous. {{s-rif|JVvl|1901, p.149, “Les p’tits bagneus”}} ##* Et si ctapé cotjhea {{~|ridoxhe}} ouy di tcherdons. {{s-rif|EWfc|"R'grèts"}} ##* Li solo blame e plin do cir, stårant tcholeur et loumire sol tere ki {{~|rdoxhe di}} seuve et d’ ameur{{s-rif|HSpbd|"Mès cwate moumints" 1907}} ##* Nosse monde '''rudoh''', pout-on dîre,D'one masse du curiôzités{{s|CGas}} ##* Ti vou-t esse troubadour ? … Abeye ! Pogne e m' bezaece : Ele {{~|ridoxhe di}} paskeyes et d' lanwoureus rimeas. {{s-rif|JMfp|p.96 (1929), "Li sondje dè mèstré" (1925)}} ##* Djulete, plin d' feu, nos prezintrè ses dierins djoûs so ene tere ki {{~|rdoxhe di}} ritchesse et d' ameur. {{s-rif|LLpvb|1937, p.30}} ##* Li campagne rafriskêye {{~|ridoxhive des}} sinteurs Di l' airgletî, des rôzes, di l' årdispene floreye. {{s-rif|JDcoh|1939, p.28, ''Porminåde d'osté'' (1937)}} ## esse impli d' on sintimint. ##* Li cinsî {{~|rdoxhe di}} djoyeDo vey ses dveres rintrés,Schoûtez ! {{s-rif|JDcoh|1939, p.35, ''L'awous′'' (1906)}} ##* {{lang|wa-fel|Dji {{~|r'doh'rè d' corèdje}} Èt tofér come oûy , Dj'årè so l' vizèdje Li blame di vos-oûys.}} {{s|CGas}} ## [[rascovrou]] di. ##* Li payasse k’ est tote ritoumêye, Hetche sol rôle ki {{~|rdoxhe di}} broûlî. {{s-rif|JVvl|1901, p.28, “On Baguège Jus d’la Mouse”}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[ridoxhant]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[a rdoxhe]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== {{Boesse|c=2|tite=fé moens afilant| * [[riboler]] * [[ribrognî]] * [[spontyî]] }} {{Boesse|c=2|tite=esse fortcherdjî d' aiwe, di tolminme tchedje| * [[disboirder]] * [[dissoti]] }} {{Boesse|c=2|tite=esse ritche di| * [[abonder]] }} ==== {{H|contråve}} ==== {{Boesse|c=2|tite=rinde moens afilant| * [[afiler]] * [[awijhî]] * [[remoure]] * [[shinmyî]] * [[stritchî]] }} {{Boesse|c=2|tite=abonder| * esse [[dihessî]] di * esse [[pôve]] di * esse [[djus di]] }} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | rdohî = E1 | ridohî = E1,E203 | ridoxhî /rdoxhî, erdoxhî = R10 | - = E89 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|disawijhî | fr= {{t+|fr|émousser}}, {{t+|fr|courber}} }} {{ratour|ribômer | fr= {{t+|fr|rebondir}} }} {{ratour|resdondi |fr= {{t+|fr|résonner}} }} {{ratour|esse fortcherdjî d' aiwe, di tolminme tchedje | fr= {{t+|fr|déborder}} }} {{ratour|abonder | fr= {{t+|fr|abonder}}, {{t+|fr|être plein de}}, {{t+|fr|regorger}}, {{t+|fr|grouiller}} de }} {{ratour|esse rimpli d' on sintimint |fr= {{t+|fr|déborder}} de, être {{t+|fr|envahi}} de, {{t+|fr|trépigner}} de }} 0v8fibq93fbhjblsvnovrquakrd2ddx côp di spale 0 69096 436934 434744 2026-09-22T13:40:33Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436934 wikitext text/x-wiki == {{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}}=== {{Sh-m|côp|di|spale}}. === {{H|sustantivire|wa}} === {{~}} {{f}} # [[aidance]]. #* On rçût pus vite on côp d’ linwe k’ on {{~}}. {{s-rif|AXbm|(1905), p.8}} #* {{lang|wa-fel|Joëlle Spierkel, avou on '''côp di spale''' dèl dèssineûse Muguette Donnay, propôse one vôye qu’assatche ostant lès maîsses po chaper/sèmer l’ walon, qui lès djon.nes po l’aprinde po l’ comprinde, po l’ choûter, po l’ causer, po l’ lîre, po l’ sicrîre èt po l’ tchanter !}} {{s|JoSp| Lès grands-åbes {{NoBo}} l° 505, p. 20-21.}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|diner on côp di spale}} #* Si vos avoz di l' agrè po ç' pordjet la, [...] dji sereu binåjhe di {{~|dner on côp di spale}} po mete so pî on prumî raploû des waloneus di Brussele. {{s-rif|LH|2026}} # {{r|pruster on côp di spale}} #* On s’ aveut tant prusté des {{~|côps di spale}}, Ki tchaeke manaedje si sinteut disfoirci. {{s-rif|JVvl|(1901), p.116, “Li Cholèrâ”}} #* Tos les vîs uzaedjes et les acostumances di mes tåyes seront respectés et si onk et l’aute, comme dji l’ espere, mi prustêye si {{~}}, e nosse Republike di Djudla Mouze, on n’ frè nén des moxhes a deus cous. {{s-rif|JDprdj|11 di djun 1927, [[s:Proclamâcion dèl République di Djus-d'là Moûse|Tecse oridjinå lijhåve cial]]}} [[File:Proclamèdje République Djus-d'la Moûse 04.ogg]] ==== {{H|sinonimeye}} ==== [[côp d’ mwin]], [[aidance]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | cô di spal = E89 | kô-di-spal = E203 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |fr= {{t+|fr|coup de main}}, {{t+|fr|aide}} }} 5ue5dveteoh67chhd0z3bjdtt8ew6c8 flîtch’teû 0 69480 436931 401979 2026-09-22T13:35:33Z Scribus electronicus 3672 436931 wikitext text/x-wiki == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Lka-et|}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} {{AFE|/fliːʧ.tøː/}} === {{H|sustantif|wa-fel}} === {{~}} {{o}} # {{ist|wa}} {{mili|wa}} [[airtchî]] ki disfind on fôrt, on tchestea. #* Ses tourètes qu’ahoutèt tofér ine hèrlêye di '''flîtch’teûs''' prètes à l’bataye, si boutèt so l’crèstê parèye à n’binde d’adjèyants qu’ont l’êr dè man’cî les tiers {{s|JMps|1926, p. 27}} <gallery> Wu Fu Portrait.jpg </gallery> ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | flîtch’teû = JMps }} onmfc4jl0v08mfxu5q99bta04a1pm1d 436932 436931 2026-09-22T13:35:46Z Scribus electronicus 3672 436932 wikitext text/x-wiki == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Lka-et|}}. === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} {{AFE|/fliːʧ.tøː/}} === {{H|sustantif|wa-fel}} === {{~}} {{o}} # {{ist|wa}} {{mili|wa}} [[airtchî]] ki disfind on fôrt, on tchestea. #* Ses tourètes qu’ahoutèt tofér ine hèrlêye di '''flîtch’teûs''' prètes à l’bataye, si boutèt so l’crèstê parèye à n’binde d’adjèyants qu’ont l’êr dè man’cî les tiers {{s|JMps|1926, p. 27}} ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WL}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | flîtch’teû = JMps }} lineib8i5oiea80i547qv9jzqon9a4s toûne-visse 0 76101 436939 426676 2026-09-22T14:49:16Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436939 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl|toûne|visse}}, lu-minme {{calc|tournevisse|fr|wa}}. <gallery> Big flat screwdriver.jpg </gallery> === {{H|prononçaedje}} === * {{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|tuːn.ˈvɪs|tuʀ.na.ˈvɪs}} ** {{pzc}} {{AFE|tuːn.ˈvis}} * {{Ric|toûne-·visse}} === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} # {{ust|wa}} fistou d' fier avou on mantche et ene betchete di fier po serer et disserer les visses. #* On s' sieve des {{~s}} po fé tni les seres d' ouxh et po les disfé. {{s-rif|E203}} #* DJERÅ (cwerant todi, divant l' årmå) Sint Houbert ! Wice sereut i bén ? JEJENE. - Ki cweroz vs don ? DJERÅ. - Mi {{~}} ki dji n' ritrouve nén. JEJENE. - I doet esse e l' ovroe. {{s-rif|ABbdj|1900, sinne III, p.9}} ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[mårtea]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | toûne-vis′ = E1 | toûne-visse = R10,R13 | tournavis' = O4 | toûnevisse = E34 | toûnn-viss = E203 | {{=wis|tune la vis|toûne-visse}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|fistou d' fier avou on mantche et ene betchete di fier po serer et disserer les visses |fr= {{t+|fr|tourne-visse}} }} kizkkzpdg3ki4x4k2iie5zamdl99a73 aveur di l’ agrè po 0 76373 436933 431575 2026-09-22T13:36:55Z Scribus electronicus 3672 Egzimpe 436933 wikitext text/x-wiki {{-drif-|awè di l’ agrè po}} =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Sh-m|aveur|di|l’|agrè|po}} === {{H|vierbire|wa}} === {{~}} # si plaire a passer s' tins a fé ene sacwè, esse assaetchî pa ene sacwè. #* I {{~|n' a nol agrè}} po rén fé. {{s-rif|E203}} #* Tos les ritches, po-z aveur ene boune plaece, Sins conter semént leus ritchesses, Et po les pôves {{~|avént d' l' agrès}}. {{s-rif|JVpr|(1897), "Les roies", p.10}} #* Dj’ {{~|a todi yeu d’ l’ agrè po}} les syinces : l’ istwere do vî tins, li syince des asses et l’ istwere del Walonreye. {{s-rif|nWASAB|oteur=MVdh}} #* Si vos {{~|avoz di l' agrè po}} ç' pordjet la, [...] dji sereu binåjhe di dner on côp di spale po mete so pî on prumî raploû des Waloneus di Brussele. {{s-rif|LH|2026}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * esse [[rindou]] après * [[s’ interesser]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[aveur l’ agrè]] ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|si plaire a passer s' tins a fé ene sacwè, esse assaetchî pa ene sacwè |fr= être {{t+|fr|intéressé}}, {{t+|fr|passionné}} par }} 731qnirnct6lt5f4927bnzhu25u1jry Pwè 0 76655 436991 431619 2026-09-22T18:54:54Z Lucyin 218 436991 wikitext text/x-wiki {{MR|pwès|Pwès}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|*pascuum|sourd=la-vul}} ([[pré]], [[waide]]). === {{H|Pr}} === * {{pzc}} {{AFE|pwɛ}} {{1pr}} === {{H|NP|wa}} === {{~}} {{o}} # {{hamtea|wa}} ancyin hamtea d' [[Årveye]] et d' [[Atrivå]], asteure on viyaedje do grand [[Sint-Houbert]]. #* Li pont etur Smu et {{~}}: on s' î ecrole todi e-z î passant, télmint k' i gn a del bôjhe et k' ça n' rissowe nén. {{s-rif|S117|a « acroler »}} #* Li prumî trén aléve passer a {{~}} C' esteut adon ene foirt curieuse éndjole. {{s-rif|PJD|[[w:L’ Årdene foyowe/16|lijhåve so Wikisourd]]}} #* Cwand dj' arivéve al gåre di {{~}}, dji telefonéve a nosse pere k' i m' vegne ricweri avou s' tracteur. # {{aiwe|wa}} ri ki vént agoliner dins [[Lome]] a cisse plaece la. #* Il a ses tchvås dins ene pitite cinse e l' vå d' {{~}}. # {{viy|wa}} no d' sacwants viyaedjes di France. #* Dji passe pa {{~}}-Teron, on pô après Tchåluveye. <gallery> Wa_plake_Pwès_pietris.jpg </gallery> ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== [[Vå d’ Pwès]] ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | Pwè = (pwè) TG1 p. 54 (a « Arville ») et p. 58 (a « Hatrival ») | Pwès = S17 p. 51,S117 | Poèz = [!s20es] PJD }} ==== {{H|Ra}} ==== {{ratour|viyaedje dilé l' Bork |fr= {{t+|fr|Poix}}, {{t+|fr|Poix-Saint-Hubert}} }} ==={{H|VE}}=== * {{wp|Pwè}} * {{wp|Pwès et pwès (discramiaedje)}} <gallery> Wa_plake_Pwès_pietris.jpg </gallery> ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | Pwè = (pwè) TG1 p. 54 (a « Arville ») et p. 58 (a « Hatrival ») }} isnaceafv74n9l3xg3lvxdam72dgbt0 436992 436991 2026-09-22T18:55:30Z Lucyin 218 436992 wikitext text/x-wiki {{MR|pwès|Pwès}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|*pascuum|sourd=la-vul}} ([[pré]], [[waide]]). === {{H|Pr}} === * {{pzc}} {{AFE|pwɛ}} {{1pr}} === {{H|NP|wa}} === {{~}} {{o}} # {{hamtea|wa}} ancyin hamtea d' [[Årveye]] et d' [[Atrivå]], asteure on viyaedje do grand [[Sint-Houbert]]. #* Li pont etur Smu et {{~}}: on s' î ecrole todi e-z î passant, télmint k' i gn a del bôjhe et k' ça n' rissowe nén. {{s-rif|S117|a « acroler »}} #* Li prumî trén aléve passer a {{~}} C' esteut adon ene foirt curieuse éndjole. {{s-rif|PJD|[[w:L’ Årdene foyowe/16|lijhåve so Wikisourd]]}} #* Cwand dj' arivéve al gåre di {{~}}, dji telefonéve a nosse pere k' i m' vegne ricweri avou s' tracteur. # {{aiwe|wa}} ri ki vént agoliner dins [[Lome]] a cisse plaece la. #* Il a ses tchvås dins ene pitite cinse e l' vå d' {{~}}. # {{viy|wa}} no d' sacwants viyaedjes di France. #* Dji passe pa {{~}}-Teron, on pô après Tchåluveye. <gallery> Wa_plake_Pwès_pietris.jpg </gallery> ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== [[Vå d’ Pwès]] ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | Pwè = (pwè) TG1 p. 54 (a « Arville ») et p. 58 (a « Hatrival ») | Pwès = S17 p. 51,S117 | Poèz = [!s20es] PJD }} ==== {{H|Ra}} ==== {{ratour|viyaedje dilé l' Bork |fr= {{t+|fr|Poix}}, {{t+|fr|Poix-Saint-Hubert}} }} ==={{H|VE}}=== * {{wp|Pwè}} * {{wp|Pwès et pwès (discramiaedje)}} 2oh71bdsxdbg5ldu3h25d0npvktjew9 436995 436992 2026-09-22T20:20:00Z Lucyin 218 436995 wikitext text/x-wiki {{MR|pwès|Pwès}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Bdj|*pascuum|sourd=la-vul}} ([[pré]], [[waide]]). === {{H|Pr}} === * {{pzc}} {{AFE|pwɛ}} {{1pr}} === {{H|NP|wa}} === {{~}} {{o}} # {{hamtea|wa}} ancyin hamtea d' [[Årveye]] et d' [[Atrivå]], asteure on viyaedje do grand [[Sint-Houbert]]. #* Li pont etur Smu et {{~}}: on s' î ecrole todi e-z î passant, télmint k' i gn a del bôjhe et k' ça n' rissowe nén. {{s-rif|S117|a « acroler »}} #* Li prumî trén aléve passer a {{~}} C' esteut adon ene foirt curieuse éndjole. {{s-rif|PJD|[[w:L’ Årdene foyowe/16|lijhåve so Wikisourd]]}} #* Cwand dj' arivéve al gåre di {{~}}, dji telefonéve a nosse pere k' i m' vegne ricweri avou s' tracteur. #* Il a mo do coraedje po rivni a pî del gåre di {{~}}. {{s-rif|S117}} #* Ôss li trén d' {{~}} ? C' est k' i va bijhî, la, ça. {{s-rif|S117}} # {{aiwe|wa}} ri ki vént agoliner dins [[Lome]] a cisse plaece la. #* Il a ses tchvås dins ene pitite cinse e l' vå d' {{~}}. # {{viy|wa}} no d' sacwants viyaedjes di France. #* Dji passe pa {{~}}-Teron, on pô après Tchårluveye. <center><gallery> Wa_plake_Pwès_pietris.jpg Pwès esvotos.JPG 20160524 164927 Poix-St-Hubert 022.jpg </gallery></center> ==== {{H|mots d' aplacaedje}} ==== [[Vå d’ Pwès]] ==== {{H|ortografeye}} ==== {{Orto | Pwè = (pwè) TG1 p. 54 (a « Arville ») et p. 58 (a « Hatrival ») | Pwès = S17 p. 51,S117 | Poèz = [!s20es] PJD }} ==== {{H|Ra}} ==== {{ratour|viyaedje dilé l' Bork |fr= {{t+|fr|Poix}}, {{t+|fr|Poix-Saint-Hubert}} }} ==={{H|VE}}=== * {{wp|Pwè}} * {{wp|Pwès et pwès (discramiaedje)}} e4u5x434s778agmqpz0s4yhzwhh9wa0 Gn’méle 0 76804 436987 432474 2026-09-22T18:50:39Z Lucyin 218 436987 wikitext text/x-wiki == {{L|wa-fel}} == === {{H|etimolodjeye}} === {{Lka|Djimele|Etimolodjeye}}. === {{H|Pr}} === * {{WAFE}} {{AFE|ɲmel}} {{assim|djm/gnm}} === {{H|NP|wa-fel}} === {{~}} # {{viy|wa-fel}} [[Djmele]] ([[Djimele]]). #* A {{~}} , c' èst dès ralètcheûs d' péle. #* Djan-Piére l’a minè jusqu’à l’èstâcion d’Dinant. Il î a trouvè on djon.ne ome di {{~}}. {{s|JHvgC|p. 184 (1e edicion, 1964)}} #* Di l’ôte dès costès, li Tîdje d’ Eprave èt lès tiènes di {{~}} avou leûs fènasses èt leûs trokèts d’sapins fièt dèdjà pinsè à l’Ardène. {{s|JHvgC|p. 197 (1e edicion, 1964)}} ==== {{H|Or}} ==== {{Orto | Gn’méle = JHvgC }} nk24rtp5v4g8q53kl17hod5i0b6syqd visse 0 77328 436945 436165 2026-09-22T15:09:22Z Scribus electronicus 3672 Ortografeye 436945 wikitext text/x-wiki {{MR|vice}} == {{L|wa}} == === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Bdj|vitis|sourd=la}} {{m-s}}. ==={{H|prononçaedje}}=== *{{WAFE}} ** {{prcoi}} {{AFE|vis|vɪs|viʃ}} ** {{pzc}} {{AFE|vis}} * {{Ric}} <gallery> Traskruv.jpg </gallery> === {{H|sustantif|wa}} === {{-su-}} {{~}} {{o}} {{≠fr}} # {{ust|wa}}, {{munu|wa}} tchitchêye metalike avou on betchou costé ki si stind erîlêymint del tiesse al [[betchete]] et k' on stitche divins ene sacwè tot l' tournant divè l' tiesse. #* Li {{~}} d' on stoirdoe. {{s-rif|E203}} #* Li {{~}} est cassé dvins li scråwe. {{s-rif|E203}} #* A tchaeke {{~}} k' i meteut, on-z oyeut wignî l' plantche; Mins ç' wignaedje la, por lu, c' esteut come on riya : Li tchinne tineut si ome ; c' esteut lu k' esteut mwaisse ! {{s-rif|HSpbd|« Li r’vindje di l’åbe »}} ==== {{H|ratourneures}} ==== # {{r|esse come e-n on visse}} #* MITCHÎ. – Tinoz l’ bin ! PENÊYE. – Il est come e-n on visse. {{s-rif|ERtp|1884, Ake III, sinne XVIII, v. 996 [[s:Tåtî l’ pèriquî/Ake III, Sinne XVIII|lijhåve e Feller vaici]]}} ==== {{H|parintaedje}} ==== * [[vizler]] * [[vistrer]] ==== {{H|mots d’ aplacaedje}} ==== * [[pas do visse]] * [[toûne-visse]] * [[visse-a-bwès]] * [[visse al mwin]] ==== {{H|mots vijhéns}} ==== * [[clå]] * [[hazin]] ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | vich = S0 | vis = E34, Wi1 | vis’ = E1, S0 | viss = E203 | visse = R10 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour|tchitchêye metalike k' on stitche divins tot l' tournant |fr= {{t+|fr|visse}} |nl= {{t+|nl|schroef}} |ru= {{t+|ru|винт|ral=vint}} }} setiw0syd4dat52pnjofljlpoacrjvz terosh 0 77439 436937 2026-09-22T14:41:28Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436937 wikitext text/x-wiki =={{L|wa-wis}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Etim?}} === {{H|sustantif|wa-wis}} === {{-su-}} {{~}} # {{noudef}}. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | terosh = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |en= {{t+|en|drill}} }} 7gvs4v72tbfd292qeo1nl2s94aik2oc kiclé 0 77440 436949 2026-09-22T15:31:08Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436949 wikitext text/x-wiki =={{L|wa-wis}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Ddm|wa}} « [[clé]] ». === {{H|sustantif|wa-wis}} === {{-su-}} {{~}} # {{noudef}}. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | ki klie = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |en= {{t+|en|wrench}} |fr= {{t+|fr|clé à molette}} }} cit7eo7fu1vukdz904qdhwtmtmeisvv romette 0 77441 436967 2026-09-22T16:34:54Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436967 wikitext text/x-wiki =={{L|wa-wis}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Etim?}} === {{H|sustantif|wa-wis}} === {{-su-}} {{~}} # {{noudef}}. ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | romette = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |en= {{t+|en|beans}} }} mlyrx7olwuuoq7qmm8nh2l51b6s4b3k tchå salêye 0 77442 436975 2026-09-22T17:21:40Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436975 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl|tchå|[[salé|salêye]]}} === {{H|sustantif|wa-wis}} === {{-su-}} {{~}} # {{magn|wa}} pourcea salé. ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WWis}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|choe sal lie|tchå salêye}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |en= {{t+|en|salt pork}} }} oark6qchm3773lws9ycqt4jn2wg2axx 436976 436975 2026-09-22T17:30:31Z Scribus electronicus 3672 436976 wikitext text/x-wiki =={{L|wa}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl|tchå|[[salé|salêye]]}} === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-}} {{~}} # {{magn|wa}} pourcea salé. ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WWis}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|choe sal lie|tchå salêye}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |en= {{t+|en|salt pork}} }} ink10phkmmdspikbkxo7zn50je7l2v0 tchå d’ grosse biesse 0 77443 436980 2026-09-22T17:37:33Z Scribus electronicus 3672 Ahivaedje 436980 wikitext text/x-wiki =={{L|wa|bl}}== === {{H|etimolodjeye|wa}} === {{Apl|tchå|d’|grosse|biesse}} === {{H|sustantivire|wa}} === {{-su-}} {{~}} # {{magn|wa}} tchå d' bovrin. #: {{djermon-egzimpe|wa}} ==== {{H|sinonimeye}} ==== * [[boû]] * [[tchå di boû]] ==== {{H|sipårdaedje}} ==== {{WWis}} ==== {{H|ortografeyes}} ==== {{Orto | {{=wis|choe'd gros bies|tchå d' grosse biesse}} = Wi1 }} ==== {{H|ratournaedjes}} ==== {{ratour| |en= {{t+|en|beef}} |fr= {{t+|fr|bœuf}} |nl= {{t+|nl|rundvlees}} |ru= {{t+|ru|говядина|ral=goviadina}} }} 8p64s85pqajjju5fqfc7duclrxqexq1