Wikipedia
xhwiki
https://xh.wikipedia.org/wiki/Iphepha_Elingundoqo
MediaWiki 1.47.0-wmf.11
first-letter
iMedia
Mahluko
Ingxoxo
Ilungu
Ingxoxo nelungu
Wikipedia
Ingxoxo ngeWikipedia
Ngokweenkcukacha
Ingxoxo ngokweenkcukacha
iMediaWiki
Ingxoxo ngeMediaWiki
iThemplethi
Ingxoxo yethemplethi
Uncedo
Ingxoxo ngoncedo
Uluhlu
Ingxoxo ngoluhlu
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
Umtshato wesintu/umendo
0
4124
41452
31824
2026-07-17T12:51:07Z
Kholibabale
16313
41452
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:AmaXhosa wearing their traditional regalia.jpg|thumb|Iduli lentombi esingise kumendo.]]
Ngokwe[[isiNtu|siNtu]] umtshato ('''umendo''') wakha ubuhlobo phakathi kwemizi emibini ethi itshatise indoda nomfazi ngokwas[[entlalweni]] nangokwas[[emthethweni]] emveni kokuba [[ukulobola|elotyolwe]] ngeenkomo zasemzini wakhe eziquka nezinye iimpahla ezinexabiso ekuvenwe ngazo ngokwemvano yob[[ulawu]]. Ubuhlobo obu buphakathi kwale mizi mibini bu[[ngunaphakade]], kanti buye bomelezwe ngakumbi kukuzalwa kwabantwana. Ukusiwa komfazi emini ngamawabo esingela ikhaya lakhe apho ebephila ubomi b[[inkosazana|enkosazana]] kumphakamisela kw[[iqondo]] lobukhosikazi apha emzini. Kulapho ke ayakubalasela khona ngesakhono sakhe sothando, nenkathalo, nangokukhuthala, ngentembeko nango[[ubundlezana|bundlezana]]. Ngokomzekeliso lo mfazi [[usisikhukukazi]] esifudumeza umntwana, ixhego, mikhuhlane nani zinkedama zalo mzi khonukuze zizive zonelisekile.
ngaphambi kokuba kutshatwe, kuye kubekho iduli apho intombi leyo itshatiswayo ikhatshwa ngamanye abantombi kunye nabantakwabo ukuba iye emzini apho izkutsatela khona, kwalapha ithi yamkelwe kuloo mzi izothi yendele kuwo. emvakokuba intombi yendile, ikhaya liye liyokutshintsa umakoti impahla ezo ebezithengelwe emzini ngezo bazithengileyo bona. Oku akuthethi ukuba, akuthethi into yokuba uyaziyeka impahla ezo ebezinxityiswe emzini, nto nje uyatshintsa ngazo. umakoti uthi aziswe kwizinyanya zekhaya, ngokuthi axhelelwe igusha leyo ethi ibizwe nguba ngutsiki. Ngalendlela bayamomeleza, ngokuthi bamtyise unjeke. injeke lithumbu legusha leyo ixheliweyo, lithi libenenqatha elikhulu, lilo ke elingundoqo ekufundisei umfazi ukunyamezela kuba uye anyanzeliswe nangona sele edikiwe lilo. Lowo ngomfuziselo wokuba, nomendo ubuye afane nenqatha elo, kodwa inkunzi kukunyamezela.
==Isalathiso==
* Ndima, D. D. (2013). Re-imagining and re-interpreting African jurisprudence under the South African Constitution (Doctoral dissertation, University of South Africa). [http://uir.unisa.ac.za/handle/10500/13854 Ifumaneka apha]
*
[[Category:UMzantsi Afrika]]
9ahcu871ko6s2krp1y2up285lbstlpl
iThemplethi:Cite web/doc
10
6488
41484
31624
2026-07-17T19:23:27Z
Thuvack
452
41484
wikitext
text/x-wiki
<templatedata>
{
"description": "Formats a citation to a website using the provided information such as URL and title. Used only for sources that are not correctly described by the specific citation templates for books, journals, news sources, etc.",
"params": {
"url": {
"label": "URL",
"description": "The URL of the online location where the text of the publication can be found. Requires schemes of the type \"http://...\" or maybe even the protocol relative scheme \"//...\"",
"type": "string",
"aliases": [
"URL"
],
"required": true,
"example": "https://www.metacritic.com//..."
},
"title": {
"label": "Title",
"description": "The title of the source page on the website; will display with quotation marks added. Usually found at the top of your web browser. Not the name of the website.",
"type": "string",
"required": true
},
"date": {
"label": "Source date",
"description": "Full date when the source was published; if unknown, use accessdate instead; do not wikilink",
"type": "date",
"suggested": true
},
"accessdate": {
"label": "URL access date",
"description": "The full date when the original URL was accessed; do not wikilink",
"type": "date",
"suggested": true
},
"website": {
"label": "Name of the website",
"description": "Title (name) of the website (or its short URL if no plain-language title is discernible); may be wikilinked; will display in italics. Having both 'publisher' and 'website' is redundant in many cases.",
"type": "string",
"aliases": [
"work"
],
"suggested": true,
"example": "Rotten Tomatoes"
},
"publisher": {
"label": "Publisher",
"description": "Name of the publisher; may be wikilinked. Having both 'publisher' and 'website' (a.k.a. 'work') is redundant in many cases.",
"type": "string",
"example": "\"CBS Interactive\", which owns \"Metacritic.com\""
},
"last": {
"label": "Last name",
"description": "The surname of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors",
"aliases": [
"last1",
"author",
"author1",
"author1-last",
"author-last",
"surname1",
"author-last1",
"subject1",
"surname",
"subject"
],
"type": "line",
"suggested": true
},
"first": {
"label": "First name",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the author; don't wikilink, use 'authorlink'; can suffix with a numeral to add additional authors",
"aliases": [
"given",
"author-first",
"first1",
"given1",
"author-first1",
"author1-first"
],
"type": "line",
"suggested": true
},
"authorlink": {
"label": "Author link",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the author; can suffix with a numeral to add additional authors",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author-link",
"subjectlink",
"subject-link",
"authorlink1",
"author-link1",
"author1-link",
"subjectlink1",
"author1link",
"subject-link1",
"subject1-link",
"subject1link"
]
},
"last2": {
"label": "Last name 2",
"description": "The surname of the second author; don't wikilink, use 'authorlink2'.",
"type": "line",
"aliases": [
"author2"
]
},
"first2": {
"label": "First name 2",
"type": "line",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the second author; don't wikilink."
},
"authorlink2": {
"label": "Author link 2",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the second author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author2-link"
]
},
"others": {
"label": "Others",
"description": "Used to record other (non-author) contributions to the work, such as 'Illustrated by John Smith' or 'Translated by John Smith'. Only one ''others'' parameter is allowed: e.g., 'Illustrated by Jane Doe; Translated by John Smith'",
"type": "string"
},
"year": {
"label": "Year of publication",
"description": "Year of the source being referenced; deprecated in favor of 'date', except for the special case of ISO dates with CITEREF in CS2 or Harvard citations",
"type": "string"
},
"orig-year": {
"label": "Original year",
"description": "Original year of publication; provide specifics",
"type": "string",
"aliases": [
"origyear"
]
},
"editor-last": {
"label": "Editor last name",
"description": "The surname of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors.",
"type": "line",
"aliases": [
"editor1-last",
"editor",
"editors"
]
},
"editor-first": {
"label": "Editor first name",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the editor; don't wikilink, use 'editor-link'; can suffix with a numeral to add additional editors; alias of 'editor1-first'",
"type": "line",
"aliases": [
"editor1-first"
]
},
"editor-link": {
"label": "Editor link",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the editor; can suffix with a numeral to add additional editors",
"aliases": [
"editor1-link"
],
"type": "wiki-page-name"
},
"series": {
"label": "Series identifier",
"description": "Series identifier when the source is part of a series, such as a book series or a journal",
"type": "string"
},
"location": {
"label": "Location of publication",
"description": "Geographical place of publication; usually not wikilinked; omit when the publication name includes place; alias of 'place'",
"type": "string"
},
"publication-place": {
"label": "Place of publication",
"description": "Publication place shows after title; if 'place' or 'location' are also given, they are displayed before the title prefixed with 'written at'",
"type": "string"
},
"publication-date": {
"label": "Publication date",
"description": "Date of publication when different from the date the work was written; do not wikilink",
"type": "string"
},
"page": {
"label": "Page",
"description": "Page in the source that supports the content; displays after 'p.'",
"type": "string"
},
"pages": {
"label": "Pages",
"description": "Pages in the source that support the content (not an indication of the number of pages in the source); displays after 'pp.'",
"type": "string"
},
"nopp": {
"label": "No pp",
"description": "Set to 'y' to suppress the 'p.' or 'pp.' display with 'page' or 'pages' when inappropriate (such as 'Front cover')",
"type": "string"
},
"at": {
"label": "At",
"description": "May be used instead of 'page' or 'pages' where a page number is inappropriate or insufficient",
"type": "string"
},
"language": {
"label": "Language",
"description": "The language in which the source is written, if not English; use the full language name or one of the standard MediaWiki language codes; do not use icons or templates; separate multiple languages with commas (with no 'and' before the last one)",
"type": "string",
"aliases": [
"lang"
],
"example": "de, fr, es"
},
"script-title": {
"label": "Script title",
"description": "For titles in languages that do not use a Latin-based alphabet (Arabic, Chinese, Cyrillic, Greek, Hebrew, Japanese, Korean, Vietnamese, etc). Prefix with two-character ISO639-1 language code followed by a colon. For Japanese use: |script-title=ja:...",
"type": "string"
},
"trans-title": {
"label": "Translated title",
"description": "An English language title, if the source cited is in a foreign language; 'language' is recommended",
"type": "string"
},
"type": {
"label": "Type",
"description": "Additional information about the media type of the source; format in sentence case",
"type": "string"
},
"format": {
"label": "Format",
"description": "Format of the work referred to by 'url'; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML",
"type": "string"
},
"arxiv": {
"label": "arXiv identifier",
"description": "An identifier for arXive electronic preprints of scientific papers",
"type": "string"
},
"asin": {
"label": "ASIN",
"description": "Amazon Standard Identification Number; 10 characters",
"type": "string"
},
"asin-tld": {
"label": "ASIN TLD",
"description": "ASIN top-level domain for Amazon sites other than the US",
"type": "string"
},
"bibcode": {
"label": "Bibcode",
"description": "Bibliographic Reference Code (REFCODE); 19 characters",
"type": "string"
},
"biorxiv": {
"label": "biorXiv",
"description": "biorXiv identifier; 6 digits",
"type": "line"
},
"citeseerx": {
"label": "CiteSeerX",
"description": "CiteSeerX identifier; found after the 'doi=' query parameter",
"type": "line"
},
"doi": {
"label": "DOI",
"description": "Digital Object Identifier; begins with '10.'",
"type": "string"
},
"doi-broken-date": {
"label": "DOI broken date",
"description": "The date that the DOI was determined to be broken",
"type": "string"
},
"isbn": {
"label": "ISBN",
"description": "International Standard Book Number; use the 13-digit ISBN where possible",
"type": "string"
},
"issn": {
"label": "ISSN",
"description": "International Standard Serial Number; 8 characters; may be split into two groups of four using a hyphen",
"type": "string"
},
"jfm": {
"label": "jfm code",
"description": "Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik classification code",
"type": "string"
},
"jstor": {
"label": "JSTOR",
"description": "JSTOR identifier",
"type": "string"
},
"lccn": {
"label": "LCCN",
"description": "Library of Congress Control Number",
"type": "string"
},
"mr": {
"label": "MR",
"description": "Mathematical Reviews identifier",
"type": "string"
},
"oclc": {
"label": "OCLC",
"description": "Online Computer Library Center number",
"type": "string"
},
"ol": {
"label": "OL",
"description": "Open Library identifier",
"type": "string"
},
"osti": {
"label": "OSTI",
"description": "Office of Scientific and Technical Information identifier",
"type": "string"
},
"pmc": {
"label": "PMC",
"description": "PubMed Center article number",
"type": "string"
},
"pmid": {
"label": "PMID",
"description": "PubMed Unique Identifier",
"type": "string"
},
"rfc": {
"label": "RFC",
"description": "Request for Comments number",
"type": "string"
},
"ssrn": {
"label": "SSRN",
"description": "Social Science Research Network",
"type": "string"
},
"zbl": {
"label": "Zbl",
"description": "Zentralblatt MATH journal identifier",
"type": "string"
},
"id": {
"label": "id",
"description": "A unique identifier used where none of the specialized ones are applicable",
"type": "string"
},
"archive-url": {
"label": "Archive URL",
"aliases": [
"archiveurl"
],
"description": "The URL of an archived copy of a web page, if or in case the URL becomes unavailable; requires 'archive-date'",
"type": "string",
"suggested": true
},
"archive-date": {
"label": "Archive date",
"aliases": [
"archivedate"
],
"description": "Date when the original URL was archived; do not wikilink",
"type": "date",
"suggested": true
},
"archive-format": {
"label": "Archive format",
"description": "Format of the archived copy; examples: PDF, DOC, XLS; do not specify HTML",
"type": "string"
},
"quote": {
"label": "Quote",
"description": "Relevant text quoted from the source; displays last, enclosed in quotes; must include terminating punctuation",
"type": "string"
},
"ref": {
"label": "Ref",
"description": "An anchor identifier; can be made the target of wikilinks to full references; special value 'harv' generates an anchor suitable for the harv template",
"type": "string"
},
"separator": {
"label": "Separator",
"description": "The punctuation used to separate lists of authors, editors, etc.; a space must be encoded as   do not use an asterisk, colon, or hash mark",
"type": "string",
"default": "."
},
"postscript": {
"label": "Postscript",
"description": "The closing punctuation for the citation; ignored if 'quote' is defined",
"type": "string",
"default": "."
},
"layurl": {
"label": "Lay URL",
"description": "URL link to a non-technical summary or review of the source; alias of 'laysummary'",
"type": "string"
},
"laysource": {
"label": "Lay source",
"description": "Name of the source of the laysummary; displays in italics, preceded by an en dash",
"type": "string"
},
"laydate": {
"label": "Lay date",
"description": "Date of the summary; displays in parentheses",
"type": "string"
},
"author-mask": {
"label": "Author mask",
"description": "Replaces the name of the first author with em dashes or text; set to a numeric value 'n' to set the dash 'n' em spaces wide; set to a text value to display the text without a trailing author separator; for example, 'with' instead",
"type": "string"
},
"last3": {
"label": "Last name 3",
"description": "The surname of the third author; don't wikilink, use 'authorlink3'.",
"type": "line",
"aliases": [
"author3"
]
},
"first3": {
"label": "First name 3",
"type": "line",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the third author; don't wikilink."
},
"authorlink3": {
"label": "Author link 3",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the third author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author3-link"
]
},
"last4": {
"label": "Last name 4",
"description": "The surname of the fourth author; don't wikilink, use 'authorlink4'.",
"type": "line",
"aliases": [
"author4"
]
},
"first4": {
"label": "First name 4",
"type": "line",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth author; don't wikilink."
},
"authorlink4": {
"label": "Author link 4",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author4-link"
]
},
"last5": {
"label": "Last name 5",
"description": "The surname of the fifth author; don't wikilink, use 'authorlink5'.",
"type": "line",
"aliases": [
"author5"
]
},
"first5": {
"label": "First name 5",
"type": "line",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth author; don't wikilink."
},
"authorlink5": {
"label": "Author link 5",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author5-link"
]
},
"last6": {
"label": "Last name 6",
"description": "The surname of the sixth author; don't wikilink, use 'authorlink6'.",
"type": "line",
"aliases": [
"author6"
]
},
"first6": {
"label": "First name 6",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth author; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"authorlink6": {
"label": "Author link 6",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author6-link"
]
},
"last7": {
"label": "Last name 7",
"description": "The surname of the seventh author; don't wikilink, use 'authorlink7'.",
"type": "line",
"aliases": [
"author7"
]
},
"first7": {
"label": "First name 7",
"type": "line",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh author; don't wikilink."
},
"authorlink7": {
"label": "Author link 7",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author7-link"
]
},
"last8": {
"label": "Last name 8",
"description": "The surname of the eighth author; don't wikilink, use 'authorlink8'.",
"type": "line",
"aliases": [
"author8"
]
},
"first8": {
"label": "First name 8",
"type": "line",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth author; don't wikilink."
},
"authorlink8": {
"label": "Author link 8",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author8-link"
]
},
"last9": {
"label": "Last name 9",
"description": "The surname of the ninth author; don't wikilink, use 'authorlink9'. If nine authors are defined, then only eight will show and 'et al.' will show in place of the last author.",
"type": "line",
"aliases": [
"author9"
]
},
"first9": {
"label": "First name 9",
"type": "line",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth author; don't wikilink."
},
"authorlink9": {
"label": "Author link 9",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth author.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"author9-link"
]
},
"author-name-separator": {
"label": "Author name separator",
"description": "Changes the separator between last and first names; defaults to a comma and space; a space must be encoded as   do not use an asterisk, colon, or hash mark",
"type": "string",
"default": ", "
},
"author-separator": {
"label": "Author separator",
"description": "Changes the separator between authors; defaults to a semicolon and space; a space must be encoded as   do not use an asterisk, colon, or hash mark",
"type": "string",
"default": "; "
},
"display-authors": {
"label": "Display authors",
"description": "Number of authors to display before 'et al.' is used. By default, all authors are displayed. Examples: |display-authors=2 will display only the first two authors in a citation followed by et al. |display-authors=etal displays all authors in the list followed by et al.",
"type": "string",
"aliases": [
"displayauthors"
]
},
"last-author-amp": {
"label": "Last author ampersand",
"description": "When set to any value, changes the separator between the last two names of the author list to 'space ampersand space'",
"type": "string",
"aliases": [
"lastauthoramp"
]
},
"editor2-last": {
"label": "Editor last name 2",
"description": "The surname of the second editor; don't wikilink, use 'editor2-link'.",
"aliases": [
"editor2"
],
"type": "line"
},
"editor2-first": {
"label": "Editor first name 2",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the second editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor3-last": {
"label": "Editor last name 3",
"description": "The surname of the third editor; don't wikilink, use 'editor3-link'.",
"aliases": [
"editor3"
],
"type": "line"
},
"editor3-first": {
"label": "Editor first name 3",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the third editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor4-last": {
"label": "Editor last name 4",
"description": "The surname of the fourth editor; don't wikilink, use 'editor4-link'.",
"aliases": [
"editor4"
],
"type": "line"
},
"editor4-first": {
"label": "Editor first name 4",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the fourth editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor5-last": {
"label": "Editor last name 5",
"description": "The surname of the fifth editor; don't wikilink, use 'editor5-link'.",
"aliases": [
"editor5"
],
"type": "line"
},
"editor5-first": {
"label": "Editor first name 5",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the fifth editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor6-last": {
"label": "Editor last name 6",
"description": "The surname of the sixth editor; don't wikilink, use 'editor6-link'.",
"aliases": [
"editor6"
],
"type": "line"
},
"editor6-first": {
"label": "Editor first name 6",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the sixth editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor7-last": {
"label": "Editor last name 7",
"description": "The surname of the seventh editor; don't wikilink, use 'editor7-link'.",
"aliases": [
"editor7"
],
"type": "line"
},
"editor7-first": {
"label": "Editor first name 7",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the seventh editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor8-last": {
"label": "Editor last name 8",
"description": "The surname of the eighth editor; don't wikilink, use 'editor8-link'.",
"aliases": [
"editor8"
],
"type": "line"
},
"editor8-first": {
"label": "Editor first name 8",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the eighth editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor9-last": {
"label": "Editor last name 9",
"description": "The surname of the ninth editor; don't wikilink, use 'editor9-link'.",
"aliases": [
"editor9"
],
"type": "line"
},
"editor9-first": {
"label": "Editor first name 9",
"description": "Given or first name, middle names, or initials of the ninth editor; don't wikilink.",
"type": "line"
},
"editor2-link": {
"label": "Editor link 2",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the second editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor2link",
"editorlink2"
]
},
"editor3-link": {
"label": "Editor link 3",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the third editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor3link",
"editorlink3"
]
},
"editor4-link": {
"label": "Editor link 4",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the fourth editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor4link",
"editorlink4"
]
},
"editor5-link": {
"label": "Editor link 5",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the fifth editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor5link",
"editorlink5"
]
},
"editor6-link": {
"label": "Editor link 6",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the sixth editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor6link",
"editorlink6"
]
},
"editor7-link": {
"label": "Editor link 7",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the seventh editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor7link",
"editorlink7"
]
},
"editor8-link": {
"label": "Editor link 8",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the eighth editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor8link",
"editorlink8"
]
},
"editor9-link": {
"label": "Editor link 9",
"description": "Title of existing Wikipedia article about the ninth editor.",
"type": "wiki-page-name",
"aliases": [
"editor9link",
"editorlink9"
]
},
"subscription": {
"label": "Subscription required",
"description": "Use 'url-access' instead",
"type": "string",
"deprecated": true
},
"registration": {
"label": "Registration required",
"description": "Use 'url-access' instead",
"type": "string",
"deprecated": true
},
"edition": {
"label": "Edition",
"type": "string",
"description": "Specify the edition or revision of the source, when applicable. For example: '2nd' or '5.1'. What you supply here is suffixed by ' ed.'"
},
"url-access": {
"label": "URL access level",
"description": "Classification of the access restrictions on the URL ('registration', 'subscription' or 'limited')",
"type": "string"
},
"bibcode-access": {
"label": "Bibcode access level",
"description": "If the full text is available from ADS via this Bibcode, type 'free'.",
"type": "string"
},
"doi-access": {
"label": "DOI access level",
"description": "If the full text is free to read via the DOI, type 'free'.",
"type": "string"
},
"hdl-access": {
"label": "HDL access level",
"description": "If the full text is free to read via the HDL, type 'free'.",
"type": "string"
},
"jstor-access": {
"label": "Jstor access level",
"description": "If the full text is free to read on Jstor, type 'free'.",
"type": "string"
},
"ol-access": {
"label": "OpenLibrary access level",
"description": "If the full text is free to read on OpenLibrary, type 'free'.",
"type": "string"
},
"osti-access": {
"label": "OSTI access level",
"description": "If the full text is free to read on OSTI, type 'free'.",
"type": "string"
},
"authors": {
"label": "Authors list",
"description": "List of authors as a free form list. Use of this parameter is discouraged, \"lastn\" to \"firstn\" are preferable. Warning: do not use if last or any of its aliases are used.",
"type": "string",
"aliases": [
"people",
"host",
"credits"
]
},
"via": {
"label": "Published via",
"description": "Name of the entity hosting the original copy of the work, if different from the publisher. This entity is committed not to alter the work. GitHub, SourceForge, CodePlex, YouTube, Vimeo, Dailymotion and Netflix are examples of service dedicated to acting on behalf of the publisher, but Archive.org, Wikimedia Commons and grc.com have done this on certain occasions.",
"example": "\"GitHub\", which hosts \"Visual Studio Code\" on behalf of \"Microsoft\"",
"type": "string"
},
"url-status": {
"label": "URL status",
"description": "If set to 'live', the title display is adjusted; useful for when the URL is archived preemptively but still live. Set to \"dead\" or 'usurped' for broken links. Entering 'unfit' or 'usurped' makes the original link not appear at all.",
"example": "'dead' or 'live'",
"type": "string",
"default": "'dead' if an Archive URL is entered",
"autovalue": "live",
"suggested": true
}
},
"maps": {
"citoid": {
"title": "title",
"url": "url",
"subject": "title",
"publicationTitle": "website",
"blogTitle": "website",
"forumTitle": "website",
"seriesTitle": "website",
"websiteTitle": "website",
"publisher": "publisher",
"date": "date",
"PMCID": "pmc",
"PMID": "pmid",
"oclc": "oclc",
"pages": "pages",
"series": "series",
"accessDate": "accessdate",
"DOI": "doi",
"language": "language",
"contributor": "others",
"author": [
[
"first",
"last"
],
[
"first2",
"last2"
],
[
"first3",
"last3"
],
[
"first4",
"last4"
],
[
"first5",
"last5"
],
[
"first6",
"last6"
],
[
"first7",
"last7"
],
[
"first8",
"last8"
],
[
"first9",
"last9"
]
],
"editor": [
[
"editor-first",
"editor-last"
],
[
"editor2-first",
"editor2-last"
],
[
"editor3-first",
"editor3-last"
],
[
"editor4-first",
"editor4-last"
],
[
"editor5-first",
"editor5-last"
],
[
"editor6-first",
"editor6-last"
],
[
"editor7-first",
"editor7-last"
],
[
"editor8-first",
"editor8-last"
],
[
"editor9-first",
"editor9-last"
]
]
}
},
"paramOrder": [
"last",
"first",
"authorlink",
"last2",
"first2",
"authorlink2",
"last3",
"first3",
"authorlink3",
"last4",
"first4",
"authorlink4",
"last5",
"first5",
"authorlink5",
"last6",
"first6",
"authorlink6",
"last7",
"first7",
"authorlink7",
"last8",
"first8",
"authorlink8",
"last9",
"first9",
"authorlink9",
"authors",
"author-mask",
"author-name-separator",
"author-separator",
"display-authors",
"last-author-amp",
"date",
"year",
"orig-year",
"editor-last",
"editor-first",
"editor-link",
"editor2-last",
"editor2-first",
"editor2-link",
"editor3-last",
"editor3-first",
"editor3-link",
"editor4-last",
"editor4-first",
"editor4-link",
"editor5-last",
"editor5-first",
"editor5-link",
"editor6-last",
"editor6-first",
"editor6-link",
"editor7-last",
"editor7-first",
"editor7-link",
"editor8-last",
"editor8-first",
"editor8-link",
"editor9-last",
"editor9-first",
"editor9-link",
"others",
"title",
"script-title",
"trans-title",
"url",
"url-access",
"url-status",
"archive-url",
"archive-date",
"archive-format",
"accessdate",
"website",
"series",
"publisher",
"location",
"page",
"pages",
"at",
"language",
"type",
"format",
"publication-place",
"publication-date",
"via",
"nopp",
"arxiv",
"asin",
"asin-tld",
"bibcode",
"biorxiv",
"citeseerx",
"doi",
"doi-broken-date",
"isbn",
"issn",
"jfm",
"jstor",
"lccn",
"mr",
"oclc",
"ol",
"osti",
"pmc",
"pmid",
"rfc",
"ssrn",
"zbl",
"id",
"quote",
"ref",
"postscript",
"subscription",
"registration",
"separator",
"layurl",
"laysource",
"laydate",
"edition",
"bibcode-access",
"doi-access",
"hdl-access",
"jstor-access",
"ol-access",
"osti-access"
],
"format": "inline"
}
</templatedata>
ktbzxd40gl2r9t7u02r71hu4s7es0cw
Brown Mogotsi
0
9190
41413
41290
2026-07-17T12:24:48Z
Slippery slope302
13413
Added a heading
41413
wikitext
text/x-wiki
'''UOupa Brown Mogotsi''' owaziwa ngokuba ngu'''Brown Mogotsi,''' usomashishini waseMzantsi Afrika ovela kwiphondo laseMntla Ntshona oye waba ngumntu ophambili kwizityholo zenkohlakalo, ukungenelela kwezopolitiko, kunye nokuvuza kolwazi oluyimfihlo lwamapolisa.<ref>{{Cite web|title=Mkhwanazi details how Mchunu associate Brown Mogotsi contacted him - eNCA|url=https://www.enca.com/news/mkhwanazi-details-how-mchunu-associate-brown-mogotsi-contacted-him}}</ref> Kuxoxwa kakhulu ngaye ngokunxulumene [[Imadlanga khomishini|neKomishoni yeMadlanga]] yoPhando lwezolwaphulo-mthetho, ukuphazamiseka kwezopolitiko kunye norhwaphilizo kwinkqubo yobulungisa bolwaphulo-mthetho<ref name=":0">{{Cite web|last=Singh|first=Orrin|title=Brown Mogotsi, accused of meddling in police affairs, criminal past dates back to '90s|url=https://www.ewn.co.za/2025/09/15/brown-mogotsi-accused-of-meddling-in-police-affairs-criminal-past-dates-back-to-90s|accessdate=2025-10-15|website=EWN|language=en}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
45ongvt7orznpjjb27s92y1hh1wqu3u
41434
41413
2026-07-17T12:36:57Z
Slippery slope302
13413
Added a category
41434
wikitext
text/x-wiki
'''UOupa Brown Mogotsi''' owaziwa ngokuba ngu'''Brown Mogotsi,''' usomashishini waseMzantsi Afrika ovela kwiphondo laseMntla Ntshona oye waba ngumntu ophambili kwizityholo zenkohlakalo, ukungenelela kwezopolitiko, kunye nokuvuza kolwazi oluyimfihlo lwamapolisa.<ref>{{Cite web|title=Mkhwanazi details how Mchunu associate Brown Mogotsi contacted him - eNCA|url=https://www.enca.com/news/mkhwanazi-details-how-mchunu-associate-brown-mogotsi-contacted-him}}</ref> Kuxoxwa kakhulu ngaye ngokunxulumene [[Imadlanga khomishini|neKomishoni yeMadlanga]] yoPhando lwezolwaphulo-mthetho, ukuphazamiseka kwezopolitiko kunye norhwaphilizo kwinkqubo yobulungisa bolwaphulo-mthetho<ref name=":0">{{Cite web|last=Singh|first=Orrin|title=Brown Mogotsi, accused of meddling in police affairs, criminal past dates back to '90s|url=https://www.ewn.co.za/2025/09/15/brown-mogotsi-accused-of-meddling-in-police-affairs-criminal-past-dates-back-to-90s|accessdate=2025-10-15|website=EWN|language=en}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Usomashishini]]
p1h74d9ps2vg12wwitom41yxrthzdc2
41441
41434
2026-07-17T12:40:19Z
Slippery slope302
13413
Added a category
41441
wikitext
text/x-wiki
'''UOupa Brown Mogotsi''' owaziwa ngokuba ngu'''Brown Mogotsi,''' usomashishini waseMzantsi Afrika ovela kwiphondo laseMntla Ntshona oye waba ngumntu ophambili kwizityholo zenkohlakalo, ukungenelela kwezopolitiko, kunye nokuvuza kolwazi oluyimfihlo lwamapolisa.<ref>{{Cite web|title=Mkhwanazi details how Mchunu associate Brown Mogotsi contacted him - eNCA|url=https://www.enca.com/news/mkhwanazi-details-how-mchunu-associate-brown-mogotsi-contacted-him}}</ref> Kuxoxwa kakhulu ngaye ngokunxulumene [[Imadlanga khomishini|neKomishoni yeMadlanga]] yoPhando lwezolwaphulo-mthetho, ukuphazamiseka kwezopolitiko kunye norhwaphilizo kwinkqubo yobulungisa bolwaphulo-mthetho<ref name=":0">{{Cite web|last=Singh|first=Orrin|title=Brown Mogotsi, accused of meddling in police affairs, criminal past dates back to '90s|url=https://www.ewn.co.za/2025/09/15/brown-mogotsi-accused-of-meddling-in-police-affairs-criminal-past-dates-back-to-90s|accessdate=2025-10-15|website=EWN|language=en}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Usomashishini]]
[[Uluhlu:Urhwaphilizo]]
074qwhouj66fmuvbcxqjxoxpya19yk1
Ilali yaseNgunduza
0
9230
41462
41382
2026-07-17T12:59:21Z
T mab26
16299
/* Uphuhliso */
41462
wikitext
text/x-wiki
'''iNgunduza''' yilali ekwiDolophu yaku[[UCentane|Centane]], ekufutshane neDolophu iGcuwa, phantsi koMnquma Municipality.<ref>{{Cite web|title=About Us – Mnquma Local Municipality|url=https://www.mnquma.gov.za/about/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref> Isecaleni kwendlela eya eMazeppa Bay adlula kwiSibhedlele Tafalofele.
[[Ngokweenkcukacha:Wood table.jpg|thumb|iTafile eyenziwe ngomthi]]
== Imbali ==
iNgunduza yaziwa ngelitye lesikhumbuzo seMfazwe yakudala eyayibizwa uMzintzani ngoDecember, 1877, engakwivenkile ebizwa Ngunduza<ref>{{Cite web|last=McCleland|first=Dean|date=2019-07-26|title=Port Elizabeth of Yore: Prince Alfred’s Guards Baptism of Fire|url=https://thecasualobserver.co.za/port-elizabeth-of-yore-prince-alfreds-guards-baptism-of-fire/|accessdate=2026-07-17|website=The Casual Observer|language=en-ZA}}</ref>.
== Uphuhliso ==
Ngunduza ibalasele ngokubanezinto zilandelayo: isikolo [https://schoolsdigest.co.za/listings/ngunduza-junior-secondary-school/ Ngunduza Junior Secondary School] kunye nehlathi iNgunduza.<ref>{{Cite web|date=2024-02-22|title=Ngunduza Junior Secondary School Fees and Contacts - School Hive|url=https://schoolhive.co.za/listing/ngunduza-junior-secondary-school-fees-and-contacts/|accessdate=2026-07-17|language=en-GB}}</ref>
Ihlathi laseNgunduza, kunyaka 2025, liye lanikezelwa nguMinister wezaMahlathi kubahlali [https://www.forestsectorchartercouncil.co.za/hubfs/Annual%20Report%202024-25.pdf?hsLang=en-za ngokweCommunity Forestry Agreement (CFAs)]. Elihlathi linemithi yokwenza amaplanga, ukwakha izindlu neentlanti zasemakhaya, ukunceda ekubaseni kunye neenkuni zokupheka ukutya, nezinye.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ilali]]
[[Uluhlu:Amahlathi]]
[[Uluhlu:Amahlathi AkuCentane]]
[[Uluhlu:IiLali zakuCentane]]
qaldb078sygkpej3qzql1ae4qx10ozc
41464
41462
2026-07-17T12:59:54Z
T mab26
16299
/* Uphuhliso */
41464
wikitext
text/x-wiki
'''iNgunduza''' yilali ekwiDolophu yaku[[UCentane|Centane]], ekufutshane neDolophu iGcuwa, phantsi koMnquma Municipality.<ref>{{Cite web|title=About Us – Mnquma Local Municipality|url=https://www.mnquma.gov.za/about/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref> Isecaleni kwendlela eya eMazeppa Bay adlula kwiSibhedlele Tafalofele.
[[Ngokweenkcukacha:Wood table.jpg|thumb|iTafile eyenziwe ngomthi]]
== Imbali ==
iNgunduza yaziwa ngelitye lesikhumbuzo seMfazwe yakudala eyayibizwa uMzintzani ngoDecember, 1877, engakwivenkile ebizwa Ngunduza<ref>{{Cite web|last=McCleland|first=Dean|date=2019-07-26|title=Port Elizabeth of Yore: Prince Alfred’s Guards Baptism of Fire|url=https://thecasualobserver.co.za/port-elizabeth-of-yore-prince-alfreds-guards-baptism-of-fire/|accessdate=2026-07-17|website=The Casual Observer|language=en-ZA}}</ref>.
== Uphuhliso ==
iNgunduza ibalasele ngokubanezinto zilandelayo: isikolo [https://schoolsdigest.co.za/listings/ngunduza-junior-secondary-school/ Ngunduza Junior Secondary School] kunye nehlathi iNgunduza.<ref>{{Cite web|date=2024-02-22|title=Ngunduza Junior Secondary School Fees and Contacts - School Hive|url=https://schoolhive.co.za/listing/ngunduza-junior-secondary-school-fees-and-contacts/|accessdate=2026-07-17|language=en-GB}}</ref>
Ihlathi laseNgunduza, kunyaka 2025, liye lanikezelwa nguMinister wezaMahlathi kubahlali [https://www.forestsectorchartercouncil.co.za/hubfs/Annual%20Report%202024-25.pdf?hsLang=en-za ngokweCommunity Forestry Agreement (CFAs)]. Elihlathi linemithi yokwenza amaplanga, ukwakha izindlu neentlanti zasemakhaya, ukunceda ekubaseni kunye neenkuni zokupheka ukutya, nezinye.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ilali]]
[[Uluhlu:Amahlathi]]
[[Uluhlu:Amahlathi AkuCentane]]
[[Uluhlu:IiLali zakuCentane]]
1z54mctjqfbk1ro1pedoau1x8w5smmc
41486
41464
2026-07-18T11:45:04Z
T mab26
16299
/* */
41486
wikitext
text/x-wiki
'''iNgunduza''' yilali ekwiDolophu yaku[[UCentane|Centane]], ekufutshane neDolophu iGcuwa, phantsi koMnquma Municipality.<ref>{{Cite web|title=About Us – Mnquma Local Municipality|url=https://www.mnquma.gov.za/about/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref> Isecaleni kwendlela eya eMazeppa Bay edlula kwisibhedlela iTafalofefe.
[[Ngokweenkcukacha:Wood table.jpg|thumb|iTafile eyenziwe ngomthi]]
== Imbali ==
iNgunduza yaziwa ngelitye lesikhumbuzo seMfazwe yakudala eyayibizwa uMzintzani ngoDecember, 1877, engakwivenkile ebizwa Ngunduza<ref>{{Cite web|last=McCleland|first=Dean|date=2019-07-26|title=Port Elizabeth of Yore: Prince Alfred’s Guards Baptism of Fire|url=https://thecasualobserver.co.za/port-elizabeth-of-yore-prince-alfreds-guards-baptism-of-fire/|accessdate=2026-07-17|website=The Casual Observer|language=en-ZA}}</ref>.
== Uphuhliso ==
iNgunduza ibalasele ngokubanezinto zilandelayo: isikolo [https://schoolsdigest.co.za/listings/ngunduza-junior-secondary-school/ Ngunduza Junior Secondary School] kunye nehlathi iNgunduza.<ref>{{Cite web|date=2024-02-22|title=Ngunduza Junior Secondary School Fees and Contacts - School Hive|url=https://schoolhive.co.za/listing/ngunduza-junior-secondary-school-fees-and-contacts/|accessdate=2026-07-17|language=en-GB}}</ref>
Ihlathi laseNgunduza, kunyaka 2025, liye lanikezelwa nguMinister wezaMahlathi kubahlali [https://www.forestsectorchartercouncil.co.za/hubfs/Annual%20Report%202024-25.pdf?hsLang=en-za ngokweCommunity Forestry Agreement (CFAs)]. Elihlathi linemithi yokwenza amaplanga, ukwakha izindlu neentlanti zasemakhaya, ukunceda ekubaseni kunye neenkuni zokupheka ukutya, nezinye.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ilali]]
[[Uluhlu:Amahlathi]]
[[Uluhlu:Amahlathi AkuCentane]]
[[Uluhlu:IiLali zakuCentane]]
4pbiin5kqpfwk6mhqudrv6878ui7f1c
Umdlalo weqonga woluntu
0
9231
41427
41383
2026-07-17T12:35:20Z
Bab21zx
16296
ndibhale okutsha ndafaka imithombo yolwazi
41427
wikitext
text/x-wiki
'''Umdlalo weqonga woluntu''' [[ngumdlalo weqonga]] onga qhelekanga, lo mdlalo weqonga akunyanzelekanga wenzeke eqongeni kodwa udalelwe ukuya ebantwini.<ref>{{Cite book|last=Nicholson|first=Helen|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=FSJHEAAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=helen+nicholson+the+gift+of+applied+theatre&ots=Jv6lT7UTj1&sig=mm5ED0G8lU59A6uAygGYmnH_axM|title=Applied Drama: The Gift of Theatre|date=2014-07-14|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-137-11129-6|language=en}}</ref> Ukutsho oku, abenzi balemidlalo yeqonga kufuneka bajonge oko kungqunge [[uluntu]] lwalondawo, ze benze umdlalo ophendula oko bakubonayo.<ref>{{Cite book|url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781000202052|title=The Applied Theatre Reader|date=2020-10-20|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-35536-3|editor-last=Prentki|editor-first=Tim|edition=2|location=Second edition. {{!}} Abingdon, Oxon; New York, NY: Routledge, 2020.|language=en|doi=10.4324/9780429355363&type=googlepdf|editor-last2=Abraham|editor-first2=Nicola}}</ref> Into efunekayo kulo mdlalo weqonga kukubandakanyeka kwababukeli koko kwenzekayo, akufunekanga ababukeli bahlale nje kodwa kunyanzelekile ukuba ekuhambeni komdlalo, phakame, benze.<ref>{{Cite journal|last=Uwah|first=Chijioke|last2=Cheteni|first2=Priviledge|last3=Davids|first3=Desira|date=2026-01-13|title=Applied theatre as a tool for social transformation: examining its impact on learners affected by gang violence|url=https://doi.org/10.1080/02673843.2026.2614427|journal=International Journal of Adolescence and Youth|volume=31|issue=1|pages=2614427|doi=10.1080/02673843.2026.2614427|issn=0267-3843}}</ref>
== Isiqalo ==
[[Ngokweenkcukacha:Augusto Boal nyc3cr.jpg|thumb|Umfanekiso ka Augusto Boal waseBrazil.]]
'''Umdlalo weqonga woluntu''' waqala ngo 1970 eqalwa ngumenzi wemidlalo yeqonga nomhlohli u[[Augusto Boal]] waseBrazil. UBoal wayekwiphulo lokunika abo babephantsi kweengcindezelo lweendidi ngeendidi ilizwi lokuba bathethe ngezinto abadlule kuzo ngokwenza imidlalo yeqonga.<ref>{{Cite web|title="Theater of the oppressed"|url=https://www.spunk.org/texts/art/sp000338.html|accessdate=2026-07-17|website=www.spunk.org}}</ref> Eli phulo lika Boal lizale uhlobo lomdlalo weqonga ekuthiwa [[ngumdlalo weqonga lwabo bacinezekileyo]]. Eyona nto ibalulekileyo koluhlobo lomdlalo weqonga kukubandakanyeka kwababukeli, ibe ngabo abaseqongeni.
=== Iindidi zemidlalo yeqonga lwabo bacinezekileyo. ===
UAugusto Boal waqala wenza umdlalo weqonga lwabo bacinezekileyo ekubizwa ngokuba ngumdlalo weqonga wemifanekiso. Apha, abadlali benza imifanekiso ngemizimba yabo, le mifanekiso imana ukutshintsha ngokutsho kwalowo uphethe loomdlalo. Ngamaxesha amaninzi, lo mdlalo uba namanqanaba amathathu, oku kuquka isiqalo somfanekiso, ukutshintsha komfanekiso nokuphela komfanekiso ngendlela abo bawenzayo bafuna uphele ngayo. Kukho nomdlalo weqonga womthetho, umdlalo weqonga wovelwano, umdlalo weqonga owenziwa kwangaloomzuzu eqongeni kwakunye nomdlalo weqonga weforamu. <ref>{{Cite book|last=Blatner|first=Adam|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=rlA2VWDWwusC&oi=fnd&pg=PT10&dq=applied+theatre+forms&ots=p0ZZ_5D_jI&sig=qaJaiR6A6xS35rGH-cB0ecf7xrY|title=Interactive and Improvisational Drama: Varieties of Applied Theatre and Performance|date=2007|publisher=iUniverse|isbn=978-0-595-41750-6|language=en}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Umdlalo weqonga]]
[[Uluhlu:Ubugcisa]]
[[Uluhlu:Uluntu]]
knbsh9r5f2k8eegi0cibz89rh1tlomh
Ukubaluleka koluntu kwisigaba sobutsha ebomini
0
9232
41411
41384
2026-07-17T12:19:45Z
~2026-40194-97
16322
I added an image
41411
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Hands 4 Holding.jpg|thumb|Ukubambana isandla - ukubalukela koluntu]]
'''Ngamanye''' amaxesha ubomi bunokuzisa amaxesha okoyika, ukuthandabuza, kunye nokufuna ukuncama. Ezi ziimvakalelo eziqhelekileyo kubantu kuzo zonke izigaba zobomi<ref>{{Cite web|title=Periods of Human Development {{!}} Lifespan Development|url=https://courses.lumenlearning.com/wm-lifespandevelopment/chapter/periods-of-human-development/|accessdate=2026-07-17|website=courses.lumenlearning.com}}</ref>. Ubuntwana obuqhelekileyo bubonelela [[ngokhuseleko kubantwana]]. Kwelinye icala, abantu abadala banamava, ulwazi abalufumeneyo, kunye nonxibelelwano <ref>{{Cite web|date=2025-09-29|title=Professional Networking: Building Strong Connections|url=https://www.imd.org/blog/learning-and-development/professional-networking/|accessdate=2026-07-17|language=en}}</ref>abanokuthembela kuwo. [[Ulutsha luthe bhazalala ezindywaleni|Ulutsha]], kwelinye icala, lusesiphakathini ngqo. Imingeni yakho ekhethekileyo<ref>{{Cite web|last=Nations|first=United|title=World Youth Report: Addressing the complex challenges facing young people today|url=https://www.un.org/tr/desa/world-youth-report-addressing-complex-challenges-facing-young-people-today|accessdate=2026-07-17|website=United Nations|language=tr}}</ref> ivamisele ukubandakanya ukuzenzela [[umzila]], nokuba kukho izibonelelo okanye azikho.
== '''Ukubaluleka koLuntu''' ==
Ubutsha <ref>{{Cite web|last=Nations|first=United|title=Youth|url=https://www.un.org/en/global-issues/youth|accessdate=2026-07-17|website=United Nations|language=en}}</ref>lixesha lokwakha into yexesha elizayo lobudala—lokuzenzela igama. Ngenxa yoko, uzingela amathuba. Xa evela, imiba enxulumene neemvakalelo <ref>{{Cite news|title=Emotions and Types of Emotional Responses|language=en|work=Verywell Mind|url=https://www.verywellmind.com/what-are-emotions-2795178|access-date=2026-07-17}}</ref>iya isanda kakhulu. Kulapho kubonakala khona ukubaluleka koluntu.
== '''Uluntu kumxholo kuphuhliso lobuqu nolwengcali''' ==
Uluntu<ref>{{Cite journal|last=Park|first=Eunice Y.|last2=Oliver|first2=Thomas R.|last3=Peppard|first3=Paul E.|last4=Malecki|first4=Kristen C.|date=2023-06|title=Sense of community and mental health: a cross-sectional analysis from a household survey in Wisconsin|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10314672/|journal=Family Medicine and Community Health|volume=11|issue=2|pages=e001971|doi=10.1136/fmch-2022-001971|issn=2009-8774|pmc=10314672|pmid=37399294}}</ref>, kulo mxholo, liqela labantu abajongene okanye abakhe bajongana nento ojongene nayo ngoku. Indawo ekhuselekileyo ebonelelwa lulo ikunika ithuba lokuvuleka, wabelane ngeengcinga zakho, kwaye ufumane ulwazi olutsha. Kusenokungabi lulwazi olunzulu, kodwa kube yinto encinci enjengokukhanyiselwa into ethile okanye ukuvelelwa ngumdla. Xa ujonga macala onke, uve abanye abantu besabelana ngamabali afana nelakho, oku kukuzisela ubushushu nenkuthazo yokuba awuwedwa. Ngamanye amaxesha, yiyo kuphela into oyidingayo ukuze ufezekise amaphupha akho. Usenokuba kwisigaba sobomi esiphakathi nesisiza [[ukungaqiniseki]], kodwa xa unoluntu, kukho abantu abakubambe umqolo<ref>{{Cite web|title=The Importance of Connections on Our Well-Being {{!}} Berkeley Exec Ed|url=https://executive.berkeley.edu/thought-leadership/blog/importance-connections-our-well-being|accessdate=2026-07-17|website=executive.berkeley.edu|language=en}}</ref>, belungele ukukuganga xa usiwa.
== Imithombo yolwazi ==
g6pyd7ivrs274q5czcbjdtpwihnhhb3
41449
41411
2026-07-17T12:50:16Z
~2026-40194-97
16322
41449
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Hands 4 Holding.jpg|thumb|Ukubambana isandla - ukubalukela koluntu]]
'''Ngamanye''' amaxesha ubomi bunokuzisa amaxesha okoyika, ukuthandabuza, kunye nokufuna ukuncama. Ezi ziimvakalelo eziqhelekileyo kubantu kuzo zonke izigaba zobomi<ref>{{Cite web|title=Periods of Human Development {{!}} Lifespan Development|url=https://courses.lumenlearning.com/wm-lifespandevelopment/chapter/periods-of-human-development/|accessdate=2026-07-17|website=courses.lumenlearning.com}}</ref>. Ubuntwana obuqhelekileyo bubonelela [[ngokhuseleko kubantwana]]. Kwelinye icala, abantu abadala banamava, ulwazi abalufumeneyo, kunye nonxibelelwano <ref>{{Cite web|date=2025-09-29|title=Professional Networking: Building Strong Connections|url=https://www.imd.org/blog/learning-and-development/professional-networking/|accessdate=2026-07-17|language=en}}</ref>abanokuthembela kuwo. [[Ulutsha luthe bhazalala ezindywaleni|Ulutsha]], kwelinye icala, lusesiphakathini ngqo. Imingeni yakho ekhethekileyo<ref>{{Cite web|last=Nations|first=United|title=World Youth Report: Addressing the complex challenges facing young people today|url=https://www.un.org/tr/desa/world-youth-report-addressing-complex-challenges-facing-young-people-today|accessdate=2026-07-17|website=United Nations|language=tr}}</ref> ivamisele ukubandakanya ukuzenzela [[umzila]], nokuba kukho izibonelelo okanye azikho.
== '''Ukubaluleka koLuntu''' ==
Ubutsha <ref>{{Cite web|last=Nations|first=United|title=Youth|url=https://www.un.org/en/global-issues/youth|accessdate=2026-07-17|website=United Nations|language=en}}</ref>lixesha lokwakha into yexesha elizayo lobudala—lokuzenzela igama. Ngenxa yoko, uzingela amathuba. Xa evela, imiba enxulumene neemvakalelo <ref>{{Cite news|title=Emotions and Types of Emotional Responses|language=en|work=Verywell Mind|url=https://www.verywellmind.com/what-are-emotions-2795178|access-date=2026-07-17}}</ref>iya isanda kakhulu. Kulapho kubonakala khona ukubaluleka koluntu.
== '''Uluntu kumxholo kuphuhliso lobuqu nolwengcali''' ==
Uluntu<ref>{{Cite journal|last=Park|first=Eunice Y.|last2=Oliver|first2=Thomas R.|last3=Peppard|first3=Paul E.|last4=Malecki|first4=Kristen C.|date=2023-06|title=Sense of community and mental health: a cross-sectional analysis from a household survey in Wisconsin|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10314672/|journal=Family Medicine and Community Health|volume=11|issue=2|pages=e001971|doi=10.1136/fmch-2022-001971|issn=2009-8774|pmc=10314672|pmid=37399294}}</ref>, kulo mxholo, liqela labantu abajongene okanye abakhe bajongana nento ojongene nayo ngoku. Indawo ekhuselekileyo ebonelelwa lulo ikunika ithuba lokuvuleka, wabelane ngeengcinga zakho, kwaye ufumane ulwazi olutsha. Kusenokungabi lulwazi olunzulu, kodwa kube yinto encinci enjengokukhanyiselwa into ethile okanye ukuvelelwa ngumdla. Xa ujonga macala onke, uve abanye abantu besabelana ngamabali afana nelakho, oku kukuzisela ubushushu nenkuthazo yokuba awuwedwa. Ngamanye amaxesha, yiyo kuphela into oyidingayo ukuze ufezekise amaphupha akho. Usenokuba kwisigaba sobomi esiphakathi nesisiza [[ukungaqiniseki]], kodwa xa unoluntu, kukho abantu abakubambe umqolo<ref>{{Cite web|title=The Importance of Connections on Our Well-Being {{!}} Berkeley Exec Ed|url=https://executive.berkeley.edu/thought-leadership/blog/importance-connections-our-well-being|accessdate=2026-07-17|website=executive.berkeley.edu|language=en}}</ref>, belungele ukukuganga xa usiwa.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Uphuhliso lolutsha]]
[[Uluhlu:Ukubaluleka kokuxhaswa ngokwemvakalelo]]
[[Uluhlu:Uxhasa loluntu]]
[[Uluhlu:Ukubambana isandla]]
nu38mtq6p7o4yoqugbuph83mi1qsowj
UbuAfrika
0
9233
41435
41385
2026-07-17T12:37:24Z
LeloDamane
16304
Ndibhale inqaku elishicilela likwashwankathela ingcimango yobuAfrika.
41435
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Welcome to africa.png|thumb|Umfanekiso welizwekazi iAfrika equlathe iflegi zamazwe nombhalo okwamkela eAfrika.]]
'''UbuAfrika''' yinkolelo yokuba inkcubeko kunye nezithethe zase[[Afrika]] zixatyisiwe kwaye kufanele ukuba zihlonitshwe, zibhoyezelwe. Ikhuthaza abantu ukuba bazingce ngembali yabo, iilwimi, amasiko kunye nempumelelo yabo. UbuAfrka bukwakhuthaza umanyano phakathi kwabantu baseAfrika kwaye buxhasa ingcamango yokuba abantu baseAfrika badlale indima ebalulekileyo ekubumbeni ikamva lelizwe iAfrika iphelele. <ref>{{Cite journal|last=Monteiro|first=Ana|date=2010-06-15|title=Book Review: Asante, M. K. (2007). An Afrocentric Manifesto. Oxford, UK: Polity|url=https://www.researchgate.net/publication/249695748_Book_Review_Asante_M_K_2007_An_Afrocentric_Manifesto_Oxford_UK_Polity|journal=Journal of Black Studies|volume=40|pages=1275–1277|doi=10.1177/0021934709340883}}</ref>
== Ubukoloniyali ==
Kwiminyaka emininzi edlulileyo iAfrika yachaphazeleka b[[ubukoloniyali]] no[[buhlanga]] obabuhlala bungayinaki kwaphela okanye buyinciphise inkcubeko nolwazi lwaseAfrika. Ngenxa yoko, ubuAfrika babayintshukumo ebalulekileyo ekhuthaza abantu ukuba babuyisele ubuwena babo, kwaye baqaphele ubutyebi obubangqongileyo, ikwakhumbuza abantu ngokukhetheka kwabo emva kwexesha elinzima lokunyhashwa kwamalungelo abo.Iphinde ikhumbuze abantu ukuba iAfrika yenze igalelo elikhulu kubugcisa, umculo, uncwadi, njalo njalo. <ref>{{Cite web|title=The Africans: A Triple Heritage by Prof. Ali Al'amin Mazrui|url=http://www.youtube.com/playlist?list=PL0dOB0uDQc3ppMrNmqhH_-sBQ8QE2SSK0|accessdate=2026-07-17|website=YouTube|language=en}}</ref>
== Ukubaluleka kobuAfrika ==
UbuAfrika bukwagxininisa ukubaluleka kwemfundo kuye nophuhliso. Bukhuthaza abantu abaselula ukuba bafunde ngembali kwaye baxabise ukwahlukana kwamazwe ngamazwe babe behlonipha iinkcubeko ezohlukeneyo besebenzisana kunye ekubumbeni iAfrika ibeyimbumba apho ubuhlanga bubekelwe bucala besebenzela ukwakha uluntu oluqinileyo.<ref>{{Cite journal|last=Kiano|first=J. G.|date=1963-09|title=Africa Must Unite by Kwame Nkrumah London, Heinemann, 1963. Pp. xvii + 229. 21s.|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-modern-african-studies/article/abs/africa-must-unite-by-kwame-nkrumah-london-heinemann-1963-pp-xvii-229-21s/E540227050474C34B56DF8849AA85593|journal=The Journal of Modern African Studies|language=en|volume=1|issue=3|pages=405–406|doi=10.1017/S0022278X00001877|issn=1469-7777}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Afrika]]
[[Uluhlu:Ubukoloniyali]]
[[Uluhlu:UbuAfrika]]
ithughezk9dnkyh9u1rlgdyoh4dauny
Ukudla kwakwaXhosa
0
9234
41410
41386
2026-07-17T12:13:56Z
Thandoluyanda1234
16290
41410
wikitext
text/x-wiki
'''Ukudla kwakwaXhosa''' kukudla okutyiwa sisizwe sakwaNtu, kwaXhosa.
== Imbali ==
[[Ngokweenkcukacha:Umphokoqo.jpg|thumb|Lo ngumzekelo wokudla kwakwaXhosa, umphokoqo.]]
[[AmaXhosa]] sisizwe esasixhomekeke ekuzingeleni nasekulimeni ukuze kudliwe mandulo. Ukudla kwakwaXhosa kokunye kokudla okudume kakhulu e[[Mzantsi Afrika]] apho inyama, umili-mili, iimbotyi ziyinxalenye enkulu yako.<ref name=":0">{{Cite web|last=Africa|first=Demand|date=2018-10-29|title=A Guide to Xhosa Culture, Traditions and Cuisine|url=https://demandafrica.com/travel/culture/a-guide-to-xhosa-culture-traditions-and-cuisine/|accessdate=2026-07-17|website=Demand Africa|language=en-US}}</ref> Njengokuba isisizwe esiwahloniphileyo amasiko nezithethe esi, kukwanjalo nasekudleni apho izidlo ezithile zityiwa ngabantu abathile ngelixa elithile, umzekelo, isibindi enyameni siye sibekelwe bucala amakhwenkwe ,ukanti inguba yona ityiwa ngamaxhego, abafazi badle ulusu.<ref name=":0" /> [[KwaXhosa]] mandulo ukutya kwakungena xesha lithile, umntu wayesitya wova iphango ukuba lifikile kodwa ke ngenxa yempembelelo zaseNtshona, sele izidlo zinexesha apho zityiwa ngalo apho kuvame ukuqalwa ngesidudu okanye ipapa, kuziwe ngedinala ze ugqibelise ngesophoro.<ref>{{Cite web|title=Xhosa cuisine: the dishes and traditions {{!}} Culture {{!}} History {{!}} Food {{!}} Family {{!}} Cape Town {{!}} Johannesburg {{!}} Bloemfontein {{!}} Durban {{!}} Nelspruit {{!}} Pretoria {{!}} Port Elizabeth {{!}} Polokwane {{!}} Kimberley {{!}} Northern Cape {{!}} Eastern Cape {{!}} Free State {{!}} Western Cape {{!}} Limpopo {{!}} North West {{!}} KwaZulu-Natal {{!}} Mpumalanga {{!}} Gauteng {{!}} Vibrant culture (GL)|url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/xhosa-cuisine-the-dishes-and-traditions|accessdate=2026-07-17|website=www.southafrica.net}}</ref>
== Iindidi zokudla kwakwaXhosa ==
Zininzi kwaye zohlukene iindidi zokutya kwakwaXhosa apho ziquka:
* '''[[Umphokoqo]]:''' Esi sisidlo esivame ukutyiwa ehlotyeni esenziwe ngomili-mili size sidutyelwe ngamasi ukupholisa umziba.
* '''[[Umngqusho]]:''' Esi sisidlo esenziwa ngembotyi nisithi siphekwe ilixa elide ukuze sithambe, sityiwa ikakhulu ebusika.
* '''Isonka sombhako''': Sisonka esibhakwe eziko.
* '''Umdoko/irhewu/ umcuku:''' Sisiselo esimuncu esenziwe ngomili-mili sahlaliswa ixesha ukuze sibele, sidleke.
* '''Umleqwa:''' Le yinyama yenkuku eqinileyo ephekwe ingaqholwanga ethandwa kakhulu kwaXhosa.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Ukutya KwesiNtu]]
[[Uluhlu:Xhosa people]]
[[Uluhlu:AmaXhosa]]
[[Uluhlu:Ukutya]]
6sxdbyntmgjddxw9vwe3f8co6ztci92
41414
41410
2026-07-17T12:24:57Z
Thandoluyanda1234
16290
41414
wikitext
text/x-wiki
'''Ukudla kwakwaXhosa''' kukudla okutyiwa sisizwe sakwaNtu, kwaXhosa.
== Imbali ==
[[Ngokweenkcukacha:Umphokoqo.jpg|thumb|Lo ngumzekelo wokudla kwakwaXhosa, umphokoqo.]]
[[AmaXhosa]] sisizwe esasixhomekeke ekuzingeleni nasekulimeni ukuze kudliwe mandulo. Ukudla kwakwaXhosa kokunye kokudla okudume kakhulu e[[Mzantsi Afrika]] apho inyama, umili-mili, iimbotyi ziyinxalenye enkulu yako.<ref name=":0">{{Cite web|last=Africa|first=Demand|date=2018-10-29|title=A Guide to Xhosa Culture, Traditions and Cuisine|url=https://demandafrica.com/travel/culture/a-guide-to-xhosa-culture-traditions-and-cuisine/|accessdate=2026-07-17|website=Demand Africa|language=en-US}}</ref> Njengokuba isisizwe esiwahloniphileyo [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|amasiko]] [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|nezithethe]] esi, kukwanjalo nasekudleni apho izidlo ezithile zityiwa ngabantu abathile ngelixa elithile, umzekelo, isibindi enyameni siye sibekelwe bucala amakhwenkwe ,ukanti inguba yona ityiwa ngamaxhego, abafazi badle ulusu.<ref name=":0" /> [[KwaXhosa]] mandulo ukutya kwakungena xesha lithile, umntu wayesitya wova iphango ukuba lifikile kodwa ke ngenxa yempembelelo zaseNtshona, sele izidlo zinexesha apho zityiwa ngalo apho kuvame ukuqalwa ngesidudu okanye ipapa, kuziwe ngedinala ze kugqibelise ngesophoro.<ref>{{Cite web|title=Xhosa cuisine: the dishes and traditions {{!}} Culture {{!}} History {{!}} Food {{!}} Family {{!}} Cape Town {{!}} Johannesburg {{!}} Bloemfontein {{!}} Durban {{!}} Nelspruit {{!}} Pretoria {{!}} Port Elizabeth {{!}} Polokwane {{!}} Kimberley {{!}} Northern Cape {{!}} Eastern Cape {{!}} Free State {{!}} Western Cape {{!}} Limpopo {{!}} North West {{!}} KwaZulu-Natal {{!}} Mpumalanga {{!}} Gauteng {{!}} Vibrant culture (GL)|url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/xhosa-cuisine-the-dishes-and-traditions|accessdate=2026-07-17|website=www.southafrica.net}}</ref>
== Iindidi zokudla kwakwaXhosa ==
Zininzi kwaye zohlukene iindidi zokutya kwakwaXhosa apho ziquka:
* '''[[Umphokoqo]]:''' Esi sisidlo esivame ukutyiwa ehlotyeni esenziwe ngomili-mili size sidutyelwe ng[[amasi]] ukupholisa umziba.
* '''[[Umngqusho]]:''' Esi sisidlo esenziwa ngembotyi nisithi siphekwe ilixa elide ukuze sithambe, sityiwa ikakhulu ebusika.
* '''[[Isonka sombhako]]''': Sisonka esibhakwe eziko.
* '''[[Umdoko/irhewu/ umcuku]]:''' Sisiselo esimuncu esenziwe ngomili-mili sahlaliswa ixesha ukuze sibele, sidleke.
* '''Umleqwa:''' Le yinyama yenkuku eqinileyo ephekwe ingaqholwanga ethandwa kakhulu kwaXhosa.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Ukutya KwesiNtu]]
[[Uluhlu:Xhosa people]]
[[Uluhlu:AmaXhosa]]
[[Uluhlu:Ukutya]]
128mazfmdholr9men558j38ddpagcw8
41417
41414
2026-07-17T12:27:48Z
Thandoluyanda1234
16290
41417
wikitext
text/x-wiki
'''Ukudla kwakwaXhosa''' kukudla okutyiwa sisizwe sakwaNtu, kwaXhosa.
== Imbali ==
[[Ngokweenkcukacha:Umphokoqo.jpg|thumb|Lo ngumzekelo wokudla kwakwaXhosa, umphokoqo.]]
[[AmaXhosa]] sisizwe esasixhomekeke ekuzingeleni nasekulimeni ukuze kudliwe mandulo. Ukudla kwakwaXhosa kokunye kokudla okudume kakhulu e[[Mzantsi Afrika]] apho inyama, umili-mili, iimbotyi ziyinxalenye enkulu yako.<ref name=":0">{{Cite web|last=Africa|first=Demand|date=2018-10-29|title=A Guide to Xhosa Culture, Traditions and Cuisine|url=https://demandafrica.com/travel/culture/a-guide-to-xhosa-culture-traditions-and-cuisine/|accessdate=2026-07-17|website=Demand Africa|language=en-US}}</ref> Njengokuba isisizwe esiwahloniphileyo [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|amasiko]] [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|nezithethe]] esi, kukwanjalo nasekudleni apho izidlo ezithile zityiwa ngabantu abathile ngelixa elithile, umzekelo, isibindi enyameni siye sibekelwe bucala amakhwenkwe ,ukanti inguba yona ityiwa ngamaxhego, abafazi badle ulusu.<ref name=":0" /> [[KwaXhosa]] mandulo ukutya kwakungena xesha lithile, umntu wayesitya wova iphango ukuba lifikile kodwa ke ngenxa yempembelelo zaseNtshona, sele izidlo zinexesha apho zityiwa ngalo apho kuvame ukuqalwa ngesidudu okanye ipapa, kuziwe ngedinala ze kugqibelise ngesophoro.<ref>{{Cite web|title=Xhosa cuisine: the dishes and traditions {{!}} Culture {{!}} History {{!}} Food {{!}} Family {{!}} Cape Town {{!}} Johannesburg {{!}} Bloemfontein {{!}} Durban {{!}} Nelspruit {{!}} Pretoria {{!}} Port Elizabeth {{!}} Polokwane {{!}} Kimberley {{!}} Northern Cape {{!}} Eastern Cape {{!}} Free State {{!}} Western Cape {{!}} Limpopo {{!}} North West {{!}} KwaZulu-Natal {{!}} Mpumalanga {{!}} Gauteng {{!}} Vibrant culture (GL)|url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/xhosa-cuisine-the-dishes-and-traditions|accessdate=2026-07-17|website=www.southafrica.net}}</ref>
== Iindidi zokudla kwakwaXhosa ==
Zininzi kwaye zohlukene iindidi zokutya kwakwaXhosa apho ziquka:
* '''[[Umphokoqo]]:''' Esi sisidlo esivame ukutyiwa ehlotyeni esenziwe ngomili-mili size sidutyelwe ng[[amasi]] ukupholisa umziba.
* '''[[Umngqusho]]:''' Esi sisidlo esenziwa ngembotyi nisithi siphekwe ilixa elide ukuze sithambe, sityiwa ikakhulu ebusika.
* '''[[Isonka sombhako]]''': Sisonka esibhakwe eziko.
* '''[[Umdoko/irhewu/ umcuku]]:''' Sisiselo esimuncu esenziwe ngomili-mili sahlaliswa ixesha ukuze sibele, sidleke.
* '''Umleqwa:''' Le yinyama yenkuku eqinileyo ephekwe ingaqholwanga ethandwa kakhulu kwaXhosa.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Ukutya KwesiNtu]]
[[Uluhlu:AmaXhosa]]
[[Uluhlu:Ukutya]]
<references />
[[Uluhlu:Ukutya kwamaXhosa]]
dth4q580az29dvna4tx9shq1370htv8
41422
41417
2026-07-17T12:33:20Z
Thandoluyanda1234
16290
41422
wikitext
text/x-wiki
'''Ukudla kwakwaXhosa''' kukudla okutyiwa sisizwe sakwaNtu, kwaXhosa.
== Imbali ==
[[Ngokweenkcukacha:Umphokoqo.jpg|thumb|Lo ngumzekelo wokudla kwakwaXhosa, umphokoqo.]]
[[AmaXhosa]] sisizwe esasixhomekeke ekuzingeleni nasekulimeni ukuze kudliwe mandulo. Ukudla kwakwaXhosa kokunye kokudla okudume kakhulu e[[Mzantsi Afrika]] apho inyama, umili-mili, iimbotyi ziyinxalenye enkulu yako.<ref name=":0">{{Cite web|last=Africa|first=Demand|date=2018-10-29|title=A Guide to Xhosa Culture, Traditions and Cuisine|url=https://demandafrica.com/travel/culture/a-guide-to-xhosa-culture-traditions-and-cuisine/|accessdate=2026-07-17|website=Demand Africa|language=en-US}}</ref> Njengokuba isisizwe esiwahloniphileyo [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|amasiko]] [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|nezithethe]] esi, kukwanjalo nasekudleni apho izidlo ezithile zityiwa ngabantu abathile ngelixa elithile, umzekelo, isibindi enyameni siye sibekelwe bucala amakhwenkwe ,ukanti inguba yona ityiwa ngamaxhego, abafazi badle ulusu.<ref name=":0" /> [[KwaXhosa]] mandulo ukutya kwakungena xesha lithile, umntu wayesitya wova iphango ukuba lifikile kodwa ke ngenxa yempembelelo zaseNtshona, sele izidlo zinexesha apho zityiwa ngalo apho kuvame ukuqalwa ngesidudu okanye ipapa, kuziwe ngedinala ze kugqibelise ngesophoro.<ref>{{Cite web|title=Xhosa cuisine: the dishes and traditions {{!}} Culture {{!}} History {{!}} Food {{!}} Family {{!}} Cape Town {{!}} Johannesburg {{!}} Bloemfontein {{!}} Durban {{!}} Nelspruit {{!}} Pretoria {{!}} Port Elizabeth {{!}} Polokwane {{!}} Kimberley {{!}} Northern Cape {{!}} Eastern Cape {{!}} Free State {{!}} Western Cape {{!}} Limpopo {{!}} North West {{!}} KwaZulu-Natal {{!}} Mpumalanga {{!}} Gauteng {{!}} Vibrant culture (GL)|url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/xhosa-cuisine-the-dishes-and-traditions|accessdate=2026-07-17|website=www.southafrica.net}}</ref>
== Iindidi zokudla kwakwaXhosa ==
Zininzi kwaye zohlukene iindidi zokutya kwakwaXhosa apho ziquka:
* '''[[Umphokoqo]]:''' Esi sisidlo esivame ukutyiwa ehlotyeni esenziwe ngomili-mili size sidutyelwe ng[[amasi]] ukupholisa umziba.
* [[Umngqusho]]''':''' Esi sisidlo esenziwa ngembotyi nisithi siphekwe ilixa elide ukuze sithambe, sityiwa ikakhulu ebusika.
* [[Isonka sombhako]]: Sisonka esibhakwe eziko.
* [[Umdoko/irhewu/ umcuku]]''':''' Sisiselo esimuncu esenziwe ngomili-mili sahlaliswa ixesha ukuze sibele, sidleke.
* Umleqwa''':''' Le yinyama yenkuku eqinileyo ephekwe ingaqholwanga ethandwa kakhulu kwaXhosa.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Ukutya KwesiNtu]]
[[Uluhlu:AmaXhosa]]
[[Uluhlu:Ukutya]]
<references />
[[Uluhlu:Ukutya kwamaXhosa]]
2cw30030pdjxnf5yo5k0dhm2c0utda3
41425
41422
2026-07-17T12:35:12Z
Thandoluyanda1234
16290
41425
wikitext
text/x-wiki
'''Ukudla kwakwaXhosa''' kukudla okutyiwa sisizwe sakwaNtu, kwaXhosa.
== Imbali ==
[[Ngokweenkcukacha:Umphokoqo.jpg|thumb|Lo ngumzekelo wokudla kwakwaXhosa, umphokoqo.]]
[[AmaXhosa]] sisizwe esasixhomekeke ekuzingeleni nasekulimeni ukuze kudliwe mandulo. Ukudla kwakwaXhosa kokunye kwezidlo ezidume kakhulu e[[Mzantsi Afrika]] apho inyama, umili-mili, iimbotyi ziyinxalenye enkulu yazo.<ref name=":0">{{Cite web|last=Africa|first=Demand|date=2018-10-29|title=A Guide to Xhosa Culture, Traditions and Cuisine|url=https://demandafrica.com/travel/culture/a-guide-to-xhosa-culture-traditions-and-cuisine/|accessdate=2026-07-17|website=Demand Africa|language=en-US}}</ref> Njengokuba isisizwe esiwahloniphileyo [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|amasiko]] [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|nezithethe]] esi, kukwanjalo nasekudleni apho izidlo ezithile zityiwa ngabantu abathile ngelixa elithile, umzekelo, isibindi enyameni siye sibekelwe bucala amakhwenkwe ,ukanti inguba yona ityiwa ngamaxhego, abafazi badle ulusu.<ref name=":0" /> [[KwaXhosa]] mandulo ukutya kwakungena xesha lithile, umntu wayesitya wova iphango ukuba lifikile kodwa ke ngenxa yempembelelo zaseNtshona, sele izidlo zinexesha apho zityiwa ngalo apho kuvame ukuqalwa ngesidudu okanye ipapa, kuziwe ngedinala ze kugqibelise ngesophoro.<ref>{{Cite web|title=Xhosa cuisine: the dishes and traditions {{!}} Culture {{!}} History {{!}} Food {{!}} Family {{!}} Cape Town {{!}} Johannesburg {{!}} Bloemfontein {{!}} Durban {{!}} Nelspruit {{!}} Pretoria {{!}} Port Elizabeth {{!}} Polokwane {{!}} Kimberley {{!}} Northern Cape {{!}} Eastern Cape {{!}} Free State {{!}} Western Cape {{!}} Limpopo {{!}} North West {{!}} KwaZulu-Natal {{!}} Mpumalanga {{!}} Gauteng {{!}} Vibrant culture (GL)|url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/xhosa-cuisine-the-dishes-and-traditions|accessdate=2026-07-17|website=www.southafrica.net}}</ref>
== Iindidi zokudla kwakwaXhosa ==
Zininzi kwaye zohlukene iindidi zokutya kwakwaXhosa apho ziquka:
* '''[[Umphokoqo]]:''' Esi sisidlo esivame ukutyiwa ehlotyeni esenziwe ngomili-mili size sidutyelwe ng[[amasi]] ukupholisa umziba.
* [[Umngqusho]]''':''' Esi sisidlo esenziwa ngembotyi nisithi siphekwe ilixa elide ukuze sithambe, sityiwa ikakhulu ebusika.
* [[Isonka sombhako]]: Sisonka esibhakwe eziko.
* [[Umdoko/irhewu/ umcuku]]''':''' Sisiselo esimuncu esenziwe ngomili-mili sahlaliswa ixesha ukuze sibele, sidleke.
* Umleqwa''':''' Le yinyama yenkuku eqinileyo ephekwe ingaqholwanga ethandwa kakhulu kwaXhosa.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Ukutya KwesiNtu]]
[[Uluhlu:AmaXhosa]]
[[Uluhlu:Ukutya]]
<references />
[[Uluhlu:Ukutya kwamaXhosa]]
bt4s9x4t95fm4yv9nxx25hv8ju5rbb1
41430
41425
2026-07-17T12:35:51Z
Thandoluyanda1234
16290
41430
wikitext
text/x-wiki
'''Ukudla kwakwaXhosa''' kukudla okutyiwa sisizwe sakwaNtu, kwaXhosa.
== Imbali ==
[[Ngokweenkcukacha:Umphokoqo.jpg|thumb|Lo ngumzekelo wokudla kwakwaXhosa, umphokoqo.]]
[[AmaXhosa]] sisizwe esasixhomekeke ekuzingeleni nasekulimeni ukuze kudliwe mandulo. Ukudla kwakwaXhosa kokunye kwezidlo ezidume kakhulu e[[Mzantsi Afrika]] apho inyama, umili-mili, iimbotyi ziyinxalenye enkulu yazo.<ref name=":0">{{Cite web|last=Africa|first=Demand|date=2018-10-29|title=A Guide to Xhosa Culture, Traditions and Cuisine|url=https://demandafrica.com/travel/culture/a-guide-to-xhosa-culture-traditions-and-cuisine/|accessdate=2026-07-17|website=Demand Africa|language=en-US}}</ref> Njengokuba isisizwe esiwahloniphileyo [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|amasiko]] [[Amasiko nezithethe zakwaNtu|nezithethe]] esi, kukwanjalo nasekudleni apho izidlo ezithile zityiwa ngabantu abathile ngelixa elithile, umzekelo, isibindi enyameni siye sibekelwe bucala amakhwenkwe ,ukanti inguba yona ityiwa ngamaxhego, abafazi badle ulusu.<ref name=":0" /> [[KwaXhosa]] mandulo ukutya kwakungena xesha lithile, umntu wayesitya wova iphango ukuba lifikile kodwa ke ngenxa yempembelelo zaseNtshona, sele izidlo zinexesha apho zityiwa ngalo apho kuvame ukuqalwa ngesidudu okanye ipapa, kuziwe ngedinala ze kugqibelise ngesophoro.<ref>{{Cite web|title=Xhosa cuisine: the dishes and traditions {{!}} Culture {{!}} History {{!}} Food {{!}} Family {{!}} Cape Town {{!}} Johannesburg {{!}} Bloemfontein {{!}} Durban {{!}} Nelspruit {{!}} Pretoria {{!}} Port Elizabeth {{!}} Polokwane {{!}} Kimberley {{!}} Northern Cape {{!}} Eastern Cape {{!}} Free State {{!}} Western Cape {{!}} Limpopo {{!}} North West {{!}} KwaZulu-Natal {{!}} Mpumalanga {{!}} Gauteng {{!}} Vibrant culture (GL)|url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/xhosa-cuisine-the-dishes-and-traditions|accessdate=2026-07-17|website=www.southafrica.net}}</ref>
== Iindidi zokudla kwakwaXhosa ==
Zininzi kwaye zohlukene iindidi zokutya kwakwaXhosa apho ziquka:
* [[Umphokoqo]]''':''' Esi sisidlo esivame ukutyiwa ehlotyeni esenziwe ngomili-mili size sidutyelwe ng[[amasi]] ukupholisa umziba.
* [[Umngqusho]]''':''' Esi sisidlo esenziwa ngembotyi nisithi siphekwe ilixa elide ukuze sithambe, sityiwa ikakhulu ebusika.
* [[Isonka sombhako]]: Sisonka esibhakwe eziko.
* [[Umdoko/irhewu/ umcuku]]''':''' Sisiselo esimuncu esenziwe ngomili-mili sahlaliswa ixesha ukuze sibele, sidleke.
* Umleqwa''':''' Le yinyama yenkuku eqinileyo ephekwe ingaqholwanga ethandwa kakhulu kwaXhosa.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Ukutya KwesiNtu]]
[[Uluhlu:AmaXhosa]]
[[Uluhlu:Ukutya]]
<references />
[[Uluhlu:Ukutya kwamaXhosa]]
i090yjysac07ntr4byug18obqgo2q9x
I-Bushveld gardenia
0
9235
41451
41387
2026-07-17T12:50:39Z
Nozuko Sibutha
16314
created an article
41451
wikitext
text/x-wiki
'''I-Bushveld gardenia''' yintyatyambo eyomemeleleyo efumaneka kwindawo yase[[Makhanda (Nxele)|Makhanda.]] Ikona nekona kulendawo inayo le ntyantyambo kuba kukholeleka ukuba ngeyona ekwazi ukumelana nemeko yesomiso yalapha.
[[Ngokweenkcukacha:Bushveld Gardenia.jpg|thumb|Intyantyambo eyomeleleyo eMakhanda]]
== Intyantyambo ==
Kwimeko emaxongo yentlekelele yesomiso yedolophu i-Makhanda, intyantyambo iBushveld gardenia ngeyona ntyantyambo yomeleleyo kwaye iyakwazi ukumelana nexesha lesomiso elihlasele idolophu yase-Makhanda.<ref>{{Cite web|title=Gardenia volkensii {{!}} Tree SA|url=https://treesa.org/gardenia-volkensii/|accessdate=2026-07-17|website=treesa.org}}</ref> [[IYunivesithi yaseRhodes|IDyunivesithi yaseRhodes]] iye yenza iphulo lokutyala le ntlobo yentyantyambo kuba isoyikisela imeko yesimo samanzi kwindawo yase Makhanda, lonto iye yayinceda kuba leDyunivesithi isoloko inentyantyambo eziqaqambilkeyo noba kungeliphi na ixesha lonyaka.<ref>{{Cite web|title=Makana Botanical Gardens in Grahamstown, Eastern Cape|url=https://www.sa-venues.com/attractionsec/makana-botanical-gardens.php|accessdate=2026-07-17|website=www.sa-venues.com}}</ref>
Le ntyantyambo ibonisa ukububaluleka kokomelela xa ngaba udibana neziyunguma kunye nokumelana noguquguquko olwenzeka apha elizweni. Le ntyantyambo uye uyifumane iqhakaza nangona kulixesha lobusika kwaye kungabonakali nelinye iqabaza lemvula, lento ibonisa ukomelela naxa kunzima okanye udibana nobunzima endleleni.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Ukomelela]]
<references />
[[Uluhlu:Intyantyambo]]
c9he7lmyxx4dichskjchdqthksil3wq
Intambo enkulu yekhaya enxulumene negqirha
0
9236
41459
41388
2026-07-17T12:55:39Z
Tshobayithathe
16285
41459
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Intambo enkulu yekhaya.jpg|thumb]]
'''Intambo enkulu''' yekhaya yinkqubo ehambelana neenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa.
== Intambo enkulu yekhaya ==
Intambo enkulu yekhaya kumaXhosa ayivamanga singathi lisiko elinxulumene nezinyanya kuba ayenziwa nangubani na koko iyathongwa maxa wambi kwabanye ivele ngeempawu ezithile kulowo uthonga izinto zekhaya.<ref>{{Cite web|title=Intambo Archives|url=https://iafrika.org/xh/tag/intambo/|accessdate=2026-07-17|website=iAfrika - isiXhosa|language=en-ZA}}</ref> Ivame ikakhulu kwiintombi ngoko ke, sinako ukuthi lisiko lentombi kwisiduko esithile. Abanye ke xa beyibiza bathi sisiyaca kushiyana ngokweziphaluka kwitlalo kaXhosa. Inkqubo yesiyaca yahlukile nto leyo ibangela sibeke umnwe xa sisithi yenzeka kwisiduko esithile ngehlobo elithile. Ukucacisa oku kukho intambo enxulumene negqoirha, ithi ke lonto noxa iqhutywa ngabantu bekhaya koko kukhokhela igqirha lilo elithi makwenziwe okuthile yaye neentambo le ngenkqu iyohluka ibenentsimbi ethile. Oku ke kuyaxhomekeka ngokokuthonga kwentombi hleze enye kufuneka ivumeukufa ithi ke lonto igqirha liza kufaka intlombe ekhayeni maxa wambi enye igqirha liyikhokhela ngokuboniswa zizinyanya kungabikho mfuneko yokufaka ntlombe kodwa likhokhele ngenxa yokuba kufuneka lifake lantsimbi ithile. Ngamanye amaxesha isiyaca sikhokhelwa ngabantu bekhaya kwisiduko esithile kungabikho mfuneko yegqirha isiyaca senziwe ngooDadobawo bentombi Lo mcimbi ke izinto eziphambili ezithi zisetyenziswe yinkcamazana(ibhoxwe) namanzi wayo(umqombothi). <ref>{{Cite web|title=ibhokhwe in English - Xhosa-English Dictionary {{!}} Glosbe|url=https://glosbe.com/xh/en/ibhokhwe|accessdate=2026-07-17|website=glosbe.com|language=en}}</ref> Eli phepha ligxile kwintambo enkulu enxulumene negqirha koko lingaqhubi ntlombe ethi kelonto intombi ingavumi kufa.
=== Amanqanaba esiyaca esikhokhelwe ligqirha ngaphandle kwentlombe ediza imvuma kufa ===
Inqanaba lokuqala kwisiyaca esikhokhelwe ligqirha singaqala ngokuzekelisa sithi umcimbi lowo uqala ngolwesithathu uphele ngomgqibelo, kula lwesithathu igqirha liyafika kwikhaya elo libekwe endaweni yalo landule umsebenzi walo wokuqala wokufukamisa umnini ntambo. Le nkqubo igqirha livame ukuyiqala ngorhatya lwemivundla apho intombi izakusiwa emlanjeni iyohlanjwa ngamanzi omlambo ahambayo yandulo ukuhlanjwa ngesilawu sekhaya, ibuyiswe ngongcwalazi ifikiele kwindlu enkulu yekhaya apho izakubekwa khona ilale iphululwe zizihlwele zakowayo ileli yodwa jwi. Kwakusa kwisuku langolwesine ivuswe ligqirha elo ikhululwe emini ihlale nabantu bekhaya nayo ibeyingxenye yabantu abaqukezayo kwale xa limpondo zankomo igqirha likhokhele amathile angene edlini enkulu apho kuqalwa khona kuthethwe nezinyanya zekhaya kuchazwe inkqubo yendibano kwesosiduko kuxelwe nosingaye, ithi ke lonto kuxelwe umcimbi lowo kuqala ke inkonde yekhaya ephatha intonga yekhaya(umkhonto) kutshiswe nempepho kulayitwe namakhandlela, elo ke liholo lengxelo kuxhunyanswa nezinyanya zisondezwa zibeyingxenye yenkqubo yomcimbi. Inqanaba lesibini kuxa kuphunywa endlini enkulu kusingwe esibayeni(emaxhantini) apho kuye kumiwe phambi kwesango kuphindwe kuthethwe nezinyanya kucanyagushwa kuthetha kwakhona intloko okanye umntu ophatha umkhonto engeyedwa encediswa nangamawabo uyoqhina kwintombi ezindala zekhaya. Ekucamagusheni kwamathile awayishiyi inkxelo ebaluleke ngamandla yezinto ezisetyenziswayo ukuqhuba umsebenzi, uyakuva amathile esithi "ikhona inkabi yebhokhwe ezakuqhuba lomsebenzi yaye inawo namanzi wayo wokuthoba phaya endlini enkulu" ngalondlela kukunxulumanisa izinyanya nabo bantu benyama bahambe nabo kwinqanaba ngalinye.
Inqanaba lesithathu kuxa kusiyiwa kwinkcamazane(Ibhoxwe) phambi kokuba inkokheli yekhaya iye kuyo kuvame ukuqaliswa ibhekile enesilawu sekhaya kuthanjiswe induku yekhaya(umkhonto) nayo inkcamazana ingcamliswe isilawu yandule ukungqengqiswa ukuze inkokheli iye kuyo. Ithi yakhukhala ekubeni ihlatyiwe ikhale amathile athi "camagu" iyindlela ebonakalisa ukubulela abalele ukuthula izinyanya nekukholeleka ukuba yakukhala inkcamazana kuvume nabo kwilizwe lakwamoya. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Camagu! African spirituality depiction in the movie “Black Panther” – vukadarkie.com|url=https://www.vukadarkie.com/camagu-african-spirituality-depiction-in-the-movie-black-panther/|accessdate=2026-07-17|language=en-ZA}}</ref> <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2025-07-07|title=Meaning of the name Camagu|url=https://www.wisdomlib.org/names/camagu|accessdate=2026-07-17|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> Ithi ke yakuhlinzwa kumkhono wasekunene kukhutshwe umshwamo ugalelwe inyongo wojiwe usiwe kumnini ntambo awutye yedwa. Amathile ke akhuphe iinyama ezithile zokoja kuphekwe nombilini izipheko zibe ngemini elandlelayo ithathwe nefele layo iyobekwa endlini enkulu kwakugqitywa umnini wayo ayolala ezantsi okanye ecaleni kwayo. Ngelixa kugqitywa izojo ibhekile yomqombothi ikho ehambahambayo kubantu bekhaya phakathi ebuhlanti ze kuthi kwakuphunya kusingwe endlini enkulu apho kuzakuthotywa izojo ngalaa manzi bekuthethwe ngawo angumqombothi ke neziselo zakwamlungu ibhotile yesabhlanti nalapho umyinge ulawulw ligqirha. Kulalwa apho ngamathile kulondlu inkulu kudityenwe neentombi zawo. Kuwo wonke ke lomcimbi unolali ukhona naye kwaye uyalinikwa ithuba lokungenelela ahlomle angqine umcimbi ngelo ke kwenziwa isithethe ngamathile.
Ngosuku lolwesihlanu lusuku lwezipheko apho kuzakuphekwa inkcsamazane leyo nalapho kuye kushiywe ummiso. Ummiso ngulaa mkhono bekukhutshwe umshwamo kuwo.
lambcrzxli7yi0g41x1mpn4g44f18my
41471
41459
2026-07-17T13:10:19Z
Luyolo Nketsheni
16320
Added a heading
41471
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Intambo enkulu yekhaya.jpg|thumb]]
'''Intambo enkulu''' yekhaya yinkqubo ehambelana neenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa.
== Intambo enkulu yekhaya ==
Intambo enkulu yekhaya kumaXhosa ayivamanga singathi lisiko elinxulumene nezinyanya kuba ayenziwa nangubani na koko iyathongwa maxa wambi kwabanye ivele ngeempawu ezithile kulowo uthonga izinto zekhaya.<ref>{{Cite web|title=Intambo Archives|url=https://iafrika.org/xh/tag/intambo/|accessdate=2026-07-17|website=iAfrika - isiXhosa|language=en-ZA}}</ref> Ivame ikakhulu kwiintombi ngoko ke, sinako ukuthi lisiko lentombi kwisiduko esithile. Abanye ke xa beyibiza bathi sisiyaca kushiyana ngokweziphaluka kwitlalo kaXhosa. Inkqubo yesiyaca yahlukile nto leyo ibangela sibeke umnwe xa sisithi yenzeka kwisiduko esithile ngehlobo elithile. Ukucacisa oku kukho intambo enxulumene negqoirha, ithi ke lonto noxa iqhutywa ngabantu bekhaya koko kukhokhela igqirha lilo elithi makwenziwe okuthile yaye neentambo le ngenkqu iyohluka ibenentsimbi ethile. Oku ke kuyaxhomekeka ngokokuthonga kwentombi hleze enye kufuneka ivumeukufa ithi ke lonto igqirha liza kufaka intlombe ekhayeni maxa wambi enye igqirha liyikhokhela ngokuboniswa zizinyanya kungabikho mfuneko yokufaka ntlombe kodwa likhokhele ngenxa yokuba kufuneka lifake lantsimbi ithile. Ngamanye amaxesha isiyaca sikhokhelwa ngabantu bekhaya kwisiduko esithile kungabikho mfuneko yegqirha isiyaca senziwe ngooDadobawo bentombi Lo mcimbi ke izinto eziphambili ezithi zisetyenziswe yinkcamazana(ibhoxwe) namanzi wayo(umqombothi). <ref>{{Cite web|title=ibhokhwe in English - Xhosa-English Dictionary {{!}} Glosbe|url=https://glosbe.com/xh/en/ibhokhwe|accessdate=2026-07-17|website=glosbe.com|language=en}}</ref> Eli phepha ligxile kwintambo enkulu enxulumene negqirha koko lingaqhubi ntlombe ethi kelonto intombi ingavumi kufa.
=== Amanqanaba esiyaca esikhokhelwe ligqirha ngaphandle kwentlombe ediza imvuma kufa ===
Inqanaba lokuqala kwisiyaca esikhokhelwe ligqirha singaqala ngokuzekelisa sithi umcimbi lowo uqala ngolwesithathu uphele ngomgqibelo, kula lwesithathu igqirha liyafika kwikhaya elo libekwe endaweni yalo landule umsebenzi walo wokuqala wokufukamisa umnini ntambo. Le nkqubo igqirha livame ukuyiqala ngorhatya lwemivundla apho intombi izakusiwa emlanjeni iyohlanjwa ngamanzi omlambo ahambayo yandulo ukuhlanjwa ngesilawu sekhaya, ibuyiswe ngongcwalazi ifikiele kwindlu enkulu yekhaya apho izakubekwa khona ilale iphululwe zizihlwele zakowayo ileli yodwa jwi. Kwakusa kwisuku langolwesine ivuswe ligqirha elo ikhululwe emini ihlale nabantu bekhaya nayo ibeyingxenye yabantu abaqukezayo kwale xa limpondo zankomo igqirha likhokhele amathile angene edlini enkulu apho kuqalwa khona kuthethwe nezinyanya zekhaya kuchazwe inkqubo yendibano kwesosiduko kuxelwe nosingaye, ithi ke lonto kuxelwe umcimbi lowo kuqala ke inkonde yekhaya ephatha intonga yekhaya(umkhonto) kutshiswe nempepho kulayitwe namakhandlela, elo ke liholo lengxelo kuxhunyanswa nezinyanya zisondezwa zibeyingxenye yenkqubo yomcimbi. Inqanaba lesibini kuxa kuphunywa endlini enkulu kusingwe esibayeni(emaxhantini) apho kuye kumiwe phambi kwesango kuphindwe kuthethwe nezinyanya kucanyagushwa kuthetha kwakhona intloko okanye umntu ophatha umkhonto engeyedwa encediswa nangamawabo uyoqhina kwintombi ezindala zekhaya. Ekucamagusheni kwamathile awayishiyi inkxelo ebaluleke ngamandla yezinto ezisetyenziswayo ukuqhuba umsebenzi, uyakuva amathile esithi "ikhona inkabi yebhokhwe ezakuqhuba lomsebenzi yaye inawo namanzi wayo wokuthoba phaya endlini enkulu" ngalondlela kukunxulumanisa izinyanya nabo bantu benyama bahambe nabo kwinqanaba ngalinye.
Inqanaba lesithathu kuxa kusiyiwa kwinkcamazane(Ibhoxwe) phambi kokuba inkokheli yekhaya iye kuyo kuvame ukuqaliswa ibhekile enesilawu sekhaya kuthanjiswe induku yekhaya(umkhonto) nayo inkcamazana ingcamliswe isilawu yandule ukungqengqiswa ukuze inkokheli iye kuyo. Ithi yakhukhala ekubeni ihlatyiwe ikhale amathile athi "camagu" iyindlela ebonakalisa ukubulela abalele ukuthula izinyanya nekukholeleka ukuba yakukhala inkcamazana kuvume nabo kwilizwe lakwamoya. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Camagu! African spirituality depiction in the movie “Black Panther” – vukadarkie.com|url=https://www.vukadarkie.com/camagu-african-spirituality-depiction-in-the-movie-black-panther/|accessdate=2026-07-17|language=en-ZA}}</ref> <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2025-07-07|title=Meaning of the name Camagu|url=https://www.wisdomlib.org/names/camagu|accessdate=2026-07-17|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> Ithi ke yakuhlinzwa kumkhono wasekunene kukhutshwe umshwamo ugalelwe inyongo wojiwe usiwe kumnini ntambo awutye yedwa. Amathile ke akhuphe iinyama ezithile zokoja kuphekwe nombilini izipheko zibe ngemini elandlelayo ithathwe nefele layo iyobekwa endlini enkulu kwakugqitywa umnini wayo ayolala ezantsi okanye ecaleni kwayo. Ngelixa kugqitywa izojo ibhekile yomqombothi ikho ehambahambayo kubantu bekhaya phakathi ebuhlanti ze kuthi kwakuphunya kusingwe endlini enkulu apho kuzakuthotywa izojo ngalaa manzi bekuthethwe ngawo angumqombothi ke neziselo zakwamlungu ibhotile yesabhlanti nalapho umyinge ulawulw ligqirha. Kulalwa apho ngamathile kulondlu inkulu kudityenwe neentombi zawo. Kuwo wonke ke lomcimbi unolali ukhona naye kwaye uyalinikwa ithuba lokungenelela ahlomle angqine umcimbi ngelo ke kwenziwa isithethe ngamathile.
Ngosuku lolwesihlanu lusuku lwezipheko apho kuzakuphekwa inkcsamazane leyo nalapho kuye kushiywe ummiso. Ummiso ngulaa mkhono bekukhutshwe umshwamo kuwo.
== '''Imithombo yolwazi''' ==
m6dmpmkqee39y9es971sz1kjdnt23wa
41474
41471
2026-07-17T13:13:47Z
Luyolo Nketsheni
16320
Fixed the grammar
41474
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Intambo enkulu yekhaya.jpg|thumb]]
'''Intambo enkulu''' yekhaya yinkqubo ehambelana neenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa.
== Intambo enkulu yekhaya ==
Intambo enkulu yekhaya kumaXhosa ayivamanga singathi lisiko elinxulumene nezinyanya, kuba ayenziwa nangubani na koko iyathongwa maxa wambi kwabanye, ivele ngeempawu ezithile kulowo uthonga izinto zekhaya.<ref>{{Cite web|title=Intambo Archives|url=https://iafrika.org/xh/tag/intambo/|accessdate=2026-07-17|website=iAfrika - isiXhosa|language=en-ZA}}</ref> Ivame ikakhulu kwiintombi ngoko ke, sinako ukuthi lisiko lentombi kwisiduko esithile. Abanye ke xa beyibiza bathi sisiyaca kushiyana ngokweziphaluka kwitlalo kaXhosa. Inkqubo yesiyaca yahlukile nto leyo ibangela sibeke umnwe xa sisithi yenzeka kwisiduko esithile ngehlobo elithile. Ukucacisa oku kukho intambo enxulumene negqoirha, ithi ke lonto noxa iqhutywa ngabantu bekhaya koko kukhokhela igqirha lilo elithi makwenziwe okuthile yaye neentambo le ngenkqu iyohluka ibenentsimbi ethile. Oku ke kuyaxhomekeka ngokokuthonga kwentombi hleze enye kufuneka ivumeukufa ithi ke lonto igqirha liza kufaka intlombe ekhayeni maxa wambi enye igqirha liyikhokhela ngokuboniswa zizinyanya kungabikho mfuneko yokufaka ntlombe kodwa likhokhele ngenxa yokuba kufuneka lifake lantsimbi ithile. Ngamanye amaxesha isiyaca sikhokhelwa ngabantu bekhaya kwisiduko esithile, kungabikho mfuneko yegqirha. Isiyaca senziwe ngooDadobawo bentombi. Lo mcimbi ke izinto eziphambili ezithi zisetyenziswe yinkcamazana (ibhoxwe) namanzi wayo (umqombothi). <ref>{{Cite web|title=ibhokhwe in English - Xhosa-English Dictionary {{!}} Glosbe|url=https://glosbe.com/xh/en/ibhokhwe|accessdate=2026-07-17|website=glosbe.com|language=en}}</ref> Eli phepha ligxile kwintambo enkulu enxulumene negqirha koko lingaqhubi ntlombe ethi kelonto intombi ingavumi kufa.
=== Amanqanaba esiyaca esikhokhelwe ligqirha ngaphandle kwentlombe ediza imvuma kufa ===
Inqanaba lokuqala kwisiyaca esikhokhelwe ligqirha singaqala ngokuzekelisa sithi umcimbi lowo uqala ngolwesithathu uphele ngomgqibelo, kula lwesithathu igqirha liyafika kwikhaya elo libekwe endaweni yalo landule umsebenzi walo wokuqala wokufukamisa umnini ntambo. Le nkqubo igqirha livame ukuyiqala ngorhatya lwemivundla apho intombi izakusiwa emlanjeni iyohlanjwa ngamanzi omlambo ahambayo yandulo ukuhlanjwa ngesilawu sekhaya, ibuyiswe ngongcwalazi ifikiele kwindlu enkulu yekhaya apho izakubekwa khona ilale iphululwe zizihlwele zakowayo ileli yodwa jwi. Kwakusa kwisuku langolwesine ivuswe ligqirha elo ikhululwe emini ihlale nabantu bekhaya nayo ibeyingxenye yabantu abaqukezayo kwale xa limpondo zankomo igqirha likhokhele amathile angene edlini enkulu apho kuqalwa khona kuthethwe nezinyanya zekhaya kuchazwe inkqubo yendibano kwesosiduko kuxelwe nosingaye, ithi ke lonto kuxelwe umcimbi lowo kuqala ke inkonde yekhaya ephatha intonga yekhaya(umkhonto) kutshiswe nempepho kulayitwe namakhandlela, elo ke liholo lengxelo kuxhunyanswa nezinyanya zisondezwa zibeyingxenye yenkqubo yomcimbi. Inqanaba lesibini kuxa kuphunywa endlini enkulu kusingwe esibayeni(emaxhantini) apho kuye kumiwe phambi kwesango kuphindwe kuthethwe nezinyanya kucanyagushwa kuthetha kwakhona intloko okanye umntu ophatha umkhonto engeyedwa encediswa nangamawabo uyoqhina kwintombi ezindala zekhaya. Ekucamagusheni kwamathile awayishiyi inkxelo ebaluleke ngamandla yezinto ezisetyenziswayo ukuqhuba umsebenzi, uyakuva amathile esithi "ikhona inkabi yebhokhwe ezakuqhuba lomsebenzi yaye inawo namanzi wayo wokuthoba phaya endlini enkulu" ngalondlela kukunxulumanisa izinyanya nabo bantu benyama bahambe nabo kwinqanaba ngalinye.
Inqanaba lesithathu kuxa kusiyiwa kwinkcamazane(Ibhoxwe) phambi kokuba inkokheli yekhaya iye kuyo kuvame ukuqaliswa ibhekile enesilawu sekhaya kuthanjiswe induku yekhaya(umkhonto) nayo inkcamazana ingcamliswe isilawu yandule ukungqengqiswa ukuze inkokheli iye kuyo. Ithi yakhukhala ekubeni ihlatyiwe ikhale amathile athi "camagu" iyindlela ebonakalisa ukubulela abalele ukuthula izinyanya nekukholeleka ukuba yakukhala inkcamazana kuvume nabo kwilizwe lakwamoya. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Camagu! African spirituality depiction in the movie “Black Panther” – vukadarkie.com|url=https://www.vukadarkie.com/camagu-african-spirituality-depiction-in-the-movie-black-panther/|accessdate=2026-07-17|language=en-ZA}}</ref> <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2025-07-07|title=Meaning of the name Camagu|url=https://www.wisdomlib.org/names/camagu|accessdate=2026-07-17|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> Ithi ke yakuhlinzwa kumkhono wasekunene kukhutshwe umshwamo ugalelwe inyongo wojiwe usiwe kumnini ntambo awutye yedwa. Amathile ke akhuphe iinyama ezithile zokoja kuphekwe nombilini izipheko zibe ngemini elandlelayo ithathwe nefele layo iyobekwa endlini enkulu kwakugqitywa umnini wayo ayolala ezantsi okanye ecaleni kwayo. Ngelixa kugqitywa izojo ibhekile yomqombothi ikho ehambahambayo kubantu bekhaya phakathi ebuhlanti ze kuthi kwakuphunya kusingwe endlini enkulu apho kuzakuthotywa izojo ngalaa manzi bekuthethwe ngawo angumqombothi ke neziselo zakwamlungu ibhotile yesabhlanti nalapho umyinge ulawulw ligqirha. Kulalwa apho ngamathile kulondlu inkulu kudityenwe neentombi zawo. Kuwo wonke ke lomcimbi unolali ukhona naye kwaye uyalinikwa ithuba lokungenelela ahlomle angqine umcimbi ngelo ke kwenziwa isithethe ngamathile.
Ngosuku lolwesihlanu lusuku lwezipheko apho kuzakuphekwa inkcsamazane leyo nalapho kuye kushiywe ummiso. Ummiso ngulaa mkhono bekukhutshwe umshwamo kuwo.
== '''Imithombo yolwazi''' ==
k72ivg4xzr25k724w4kj9buhtuxxws4
41477
41474
2026-07-17T13:16:32Z
Luyolo Nketsheni
16320
Added categories
41477
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Intambo enkulu yekhaya.jpg|thumb]]
'''Intambo enkulu''' yekhaya yinkqubo ehambelana neenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa.
== Intambo enkulu yekhaya ==
Intambo enkulu yekhaya kumaXhosa ayivamanga singathi lisiko elinxulumene nezinyanya, kuba ayenziwa nangubani na koko iyathongwa maxa wambi kwabanye, ivele ngeempawu ezithile kulowo uthonga izinto zekhaya.<ref>{{Cite web|title=Intambo Archives|url=https://iafrika.org/xh/tag/intambo/|accessdate=2026-07-17|website=iAfrika - isiXhosa|language=en-ZA}}</ref> Ivame ikakhulu kwiintombi ngoko ke, sinako ukuthi lisiko lentombi kwisiduko esithile. Abanye ke xa beyibiza bathi sisiyaca kushiyana ngokweziphaluka kwitlalo kaXhosa. Inkqubo yesiyaca yahlukile nto leyo ibangela sibeke umnwe xa sisithi yenzeka kwisiduko esithile ngehlobo elithile. Ukucacisa oku kukho intambo enxulumene negqoirha, ithi ke lonto noxa iqhutywa ngabantu bekhaya koko kukhokhela igqirha lilo elithi makwenziwe okuthile yaye neentambo le ngenkqu iyohluka ibenentsimbi ethile. Oku ke kuyaxhomekeka ngokokuthonga kwentombi hleze enye kufuneka ivumeukufa ithi ke lonto igqirha liza kufaka intlombe ekhayeni maxa wambi enye igqirha liyikhokhela ngokuboniswa zizinyanya kungabikho mfuneko yokufaka ntlombe kodwa likhokhele ngenxa yokuba kufuneka lifake lantsimbi ithile. Ngamanye amaxesha isiyaca sikhokhelwa ngabantu bekhaya kwisiduko esithile, kungabikho mfuneko yegqirha. Isiyaca senziwe ngooDadobawo bentombi. Lo mcimbi ke izinto eziphambili ezithi zisetyenziswe yinkcamazana (ibhoxwe) namanzi wayo (umqombothi). <ref>{{Cite web|title=ibhokhwe in English - Xhosa-English Dictionary {{!}} Glosbe|url=https://glosbe.com/xh/en/ibhokhwe|accessdate=2026-07-17|website=glosbe.com|language=en}}</ref> Eli phepha ligxile kwintambo enkulu enxulumene negqirha koko lingaqhubi ntlombe ethi kelonto intombi ingavumi kufa.
=== Amanqanaba esiyaca esikhokhelwe ligqirha ngaphandle kwentlombe ediza imvuma kufa ===
Inqanaba lokuqala kwisiyaca esikhokhelwe ligqirha singaqala ngokuzekelisa sithi umcimbi lowo uqala ngolwesithathu uphele ngomgqibelo, kula lwesithathu igqirha liyafika kwikhaya elo libekwe endaweni yalo landule umsebenzi walo wokuqala wokufukamisa umnini ntambo. Le nkqubo igqirha livame ukuyiqala ngorhatya lwemivundla apho intombi izakusiwa emlanjeni iyohlanjwa ngamanzi omlambo ahambayo yandulo ukuhlanjwa ngesilawu sekhaya, ibuyiswe ngongcwalazi ifikiele kwindlu enkulu yekhaya apho izakubekwa khona ilale iphululwe zizihlwele zakowayo ileli yodwa jwi. Kwakusa kwisuku langolwesine ivuswe ligqirha elo ikhululwe emini ihlale nabantu bekhaya nayo ibeyingxenye yabantu abaqukezayo kwale xa limpondo zankomo igqirha likhokhele amathile angene edlini enkulu apho kuqalwa khona kuthethwe nezinyanya zekhaya kuchazwe inkqubo yendibano kwesosiduko kuxelwe nosingaye, ithi ke lonto kuxelwe umcimbi lowo kuqala ke inkonde yekhaya ephatha intonga yekhaya(umkhonto) kutshiswe nempepho kulayitwe namakhandlela, elo ke liholo lengxelo kuxhunyanswa nezinyanya zisondezwa zibeyingxenye yenkqubo yomcimbi. Inqanaba lesibini kuxa kuphunywa endlini enkulu kusingwe esibayeni(emaxhantini) apho kuye kumiwe phambi kwesango kuphindwe kuthethwe nezinyanya kucanyagushwa kuthetha kwakhona intloko okanye umntu ophatha umkhonto engeyedwa encediswa nangamawabo uyoqhina kwintombi ezindala zekhaya. Ekucamagusheni kwamathile awayishiyi inkxelo ebaluleke ngamandla yezinto ezisetyenziswayo ukuqhuba umsebenzi, uyakuva amathile esithi "ikhona inkabi yebhokhwe ezakuqhuba lomsebenzi yaye inawo namanzi wayo wokuthoba phaya endlini enkulu" ngalondlela kukunxulumanisa izinyanya nabo bantu benyama bahambe nabo kwinqanaba ngalinye.
Inqanaba lesithathu kuxa kusiyiwa kwinkcamazane(Ibhoxwe) phambi kokuba inkokheli yekhaya iye kuyo kuvame ukuqaliswa ibhekile enesilawu sekhaya kuthanjiswe induku yekhaya(umkhonto) nayo inkcamazana ingcamliswe isilawu yandule ukungqengqiswa ukuze inkokheli iye kuyo. Ithi yakhukhala ekubeni ihlatyiwe ikhale amathile athi "camagu" iyindlela ebonakalisa ukubulela abalele ukuthula izinyanya nekukholeleka ukuba yakukhala inkcamazana kuvume nabo kwilizwe lakwamoya. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Camagu! African spirituality depiction in the movie “Black Panther” – vukadarkie.com|url=https://www.vukadarkie.com/camagu-african-spirituality-depiction-in-the-movie-black-panther/|accessdate=2026-07-17|language=en-ZA}}</ref> <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2025-07-07|title=Meaning of the name Camagu|url=https://www.wisdomlib.org/names/camagu|accessdate=2026-07-17|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> Ithi ke yakuhlinzwa kumkhono wasekunene kukhutshwe umshwamo ugalelwe inyongo wojiwe usiwe kumnini ntambo awutye yedwa. Amathile ke akhuphe iinyama ezithile zokoja kuphekwe nombilini izipheko zibe ngemini elandlelayo ithathwe nefele layo iyobekwa endlini enkulu kwakugqitywa umnini wayo ayolala ezantsi okanye ecaleni kwayo. Ngelixa kugqitywa izojo ibhekile yomqombothi ikho ehambahambayo kubantu bekhaya phakathi ebuhlanti ze kuthi kwakuphunya kusingwe endlini enkulu apho kuzakuthotywa izojo ngalaa manzi bekuthethwe ngawo angumqombothi ke neziselo zakwamlungu ibhotile yesabhlanti nalapho umyinge ulawulw ligqirha. Kulalwa apho ngamathile kulondlu inkulu kudityenwe neentombi zawo. Kuwo wonke ke lomcimbi unolali ukhona naye kwaye uyalinikwa ithuba lokungenelela ahlomle angqine umcimbi ngelo ke kwenziwa isithethe ngamathile.
Ngosuku lolwesihlanu lusuku lwezipheko apho kuzakuphekwa inkcsamazane leyo nalapho kuye kushiywe ummiso. Ummiso ngulaa mkhono bekukhutshwe umshwamo kuwo.
== '''Imithombo yolwazi''' ==
<references />
[[Uluhlu:Ubugqirha]]
[[Uluhlu:IsiNtu]]
[[Uluhlu:Amasiko]]
pfy3dq9nzqtyzmymo3f6vltbtd93cii
41481
41477
2026-07-17T13:21:25Z
Tshobayithathe
16285
41481
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Intambo enkulu yekhaya.jpg|thumb]]
'''Intambo enkulu''' yekhaya yinkqubo ehambelana neenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa.
== Intambo enkulu yekhaya ==
Intambo enkulu yekhaya kumaXhosa ayivamanga singathi lisiko elinxulumene nezinyanya, kuba ayenziwa nangubani na koko iyathongwa maxa wambi kwabanye, ivele ngeempawu ezithile kulowo uthonga izinto zekhaya.<ref>{{Cite web|title=Intambo Archives|url=https://iafrika.org/xh/tag/intambo/|accessdate=2026-07-17|website=iAfrika - isiXhosa|language=en-ZA}}</ref> Ivame ikakhulu kwiintombi ngoko ke, sinako ukuthi lisiko lentombi kwisiduko esithile. Abanye ke xa beyibiza bathi sisiyaca kushiyana ngokweziphaluka kwitlalo kaXhosa. Inkqubo yesiyaca yahlukile nto leyo ibangela sibeke umnwe xa sisithi yenzeka kwisiduko esithile ngehlobo elithile. Ukucacisa oku kukho intambo enxulumene negqoirha, ithi ke lonto noxa iqhutywa ngabantu bekhaya koko kukhokhela igqirha lilo elithi makwenziwe okuthile yaye neentambo le ngenkqu iyohluka ibenentsimbi ethile. Oku ke kuyaxhomekeka ngokokuthonga kwentombi hleze enye kufuneka ivumeukufa ithi ke lonto igqirha liza kufaka intlombe ekhayeni maxa wambi enye igqirha liyikhokhela ngokuboniswa zizinyanya kungabikho mfuneko yokufaka ntlombe kodwa likhokhele ngenxa yokuba kufuneka lifake lantsimbi ithile. Ngamanye amaxesha isiyaca sikhokhelwa ngabantu bekhaya kwisiduko esithile, kungabikho mfuneko yegqirha. Isiyaca senziwe ngooDadobawo bentombi. Lo mcimbi ke izinto eziphambili ezithi zisetyenziswe yinkcamazana (ibhoxwe) namanzi wayo (umqombothi). <ref>{{Cite web|title=ibhokhwe in English - Xhosa-English Dictionary {{!}} Glosbe|url=https://glosbe.com/xh/en/ibhokhwe|accessdate=2026-07-17|website=glosbe.com|language=en}}</ref> Eli phepha ligxile kwintambo enkulu enxulumene negqirha koko lingaqhubi ntlombe ethi kelonto intombi ingavumi kufa.
=== Amanqanaba esiyaca esikhokhelwe ligqirha ngaphandle kwentlombe ediza imvuma kufa ===
Inqanaba lokuqala kwisiyaca esikhokhelwe ligqirha singaqala ngokuzekelisa sithi umcimbi lowo uqala ngolwesithathu uphele ngomgqibelo, kula lwesithathu igqirha liyafika kwikhaya elo libekwe endaweni yalo landule umsebenzi walo wokuqala wokufukamisa umnini ntambo. Le nkqubo igqirha livame ukuyiqala ngorhatya lwemivundla apho intombi izakusiwa emlanjeni iyohlanjwa ngamanzi omlambo ahambayo yandulo ukuhlanjwa ngesilawu sekhaya, ibuyiswe ngongcwalazi ifikiele kwindlu enkulu yekhaya apho izakubekwa khona ilale iphululwe zizihlwele zakowayo ileli yodwa jwi. Kwakusa kwisuku langolwesine ivuswe ligqirha elo ikhululwe emini ihlale nabantu bekhaya nayo ibeyingxenye yabantu abaqukezayo kwale xa limpondo zankomo igqirha likhokhele amathile angene edlini enkulu apho kuqalwa khona kuthethwe nezinyanya zekhaya kuchazwe inkqubo yendibano kwesosiduko kuxelwe nosingaye, ithi ke lonto kuxelwe umcimbi lowo kuqala ke inkonde yekhaya ephatha intonga yekhaya(umkhonto) kutshiswe nempepho kulayitwe namakhandlela, elo ke liholo lengxelo kuxhunyanswa nezinyanya zisondezwa zibeyingxenye yenkqubo yomcimbi. Inqanaba lesibini kuxa kuphunywa endlini enkulu kusingwe esibayeni(emaxhantini) apho kuye kumiwe phambi kwesango kuphindwe kuthethwe nezinyanya kucanyagushwa kuthetha kwakhona intloko okanye umntu ophatha umkhonto engeyedwa encediswa nangamawabo uyoqhina kwintombi ezindala zekhaya. Ekucamagusheni kwamathile awayishiyi inkxelo ebaluleke ngamandla yezinto ezisetyenziswayo ukuqhuba umsebenzi, uyakuva amathile esithi "ikhona inkabi yebhokhwe ezakuqhuba lomsebenzi yaye inawo namanzi wayo wokuthoba phaya endlini enkulu" ngalondlela kukunxulumanisa izinyanya nabo bantu benyama bahambe nabo kwinqanaba ngalinye.
Inqanaba lesithathu kuxa kusiyiwa kwinkcamazane(Ibhoxwe) phambi kokuba inkokheli yekhaya iye kuyo kuvame ukuqaliswa ibhekile enesilawu sekhaya kuthanjiswe induku yekhaya(umkhonto) nayo inkcamazana ingcamliswe isilawu yandule ukungqengqiswa ukuze inkokheli iye kuyo. Ithi yakhukhala ekubeni ihlatyiwe ikhale amathile athi "camagu" iyindlela ebonakalisa ukubulela abalele ukuthula izinyanya nekukholeleka ukuba yakukhala inkcamazana kuvume nabo kwilizwe lakwamoya. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Camagu! African spirituality depiction in the movie “Black Panther” – vukadarkie.com|url=https://www.vukadarkie.com/camagu-african-spirituality-depiction-in-the-movie-black-panther/|accessdate=2026-07-17|language=en-ZA}}</ref> <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2025-07-07|title=Meaning of the name Camagu|url=https://www.wisdomlib.org/names/camagu|accessdate=2026-07-17|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> Ithi ke yakuhlinzwa kumkhono wasekunene kukhutshwe umshwamo ugalelwe inyongo wojiwe usiwe kumnini ntambo awutye yedwa. Amathile ke akhuphe iinyama ezithile zokoja kuphekwe nombilini izipheko zibe ngemini elandlelayo ithathwe nefele layo iyobekwa endlini enkulu kwakugqitywa umnini wayo ayolala ezantsi okanye ecaleni kwayo. Ngelixa kugqitywa izojo ibhekile yomqombothi ikho ehambahambayo kubantu bekhaya phakathi ebuhlanti ze kuthi kwakuphunya kusingwe endlini enkulu apho kuzakuthotywa izojo ngalaa manzi bekuthethwe ngawo angumqombothi ke neziselo zakwamlungu ibhotile yesabhlanti nalapho umyinge ulawulw ligqirha. Kulalwa apho ngamathile kulondlu inkulu kudityenwe neentombi zawo. Kuwo wonke ke lomcimbi unolali ukhona naye kwaye uyalinikwa ithuba lokungenelela ahlomle angqine umcimbi ngelo ke kwenziwa isithethe ngamathile.
Ngosuku lolwesihlanu lusuku lwezipheko apho kuzakuphekwa inkcsamazane leyo nalapho kuye kushiywe ummiso. Ummiso ngulaa mkhono bekukhutshwe umshwamo kuwo.
== '''Imithombo yolwazi''' ==
<references />
[[Uluhlu:Ubugqirha]]
[[Uluhlu:IsiNtu]]
[[Uluhlu:Amasiko]]
e9ivbj3haoguez69lsefgn7h32c0gix
41482
41481
2026-07-17T15:42:36Z
Tshobayithathe
16285
Created a new article about Intambo enkulu yekhaya enxulumene negqirha.
41482
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Intambo enkulu yekhaya.jpg|thumb]]
'''Intambo enkulu''' yekhaya yinkqubo ehambelana neenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa.
== Intambo enkulu yekhaya ==
Intambo enkulu yekhaya kumaXhosa ayivamanga singathi lisiko elinxulumene nezinyanya, kuba ayenziwa nangubani na koko iyathongwa maxa wambi kwabanye, ivele ngeempawu ezithile kulowo uthonga izinto zekhaya.<ref>{{Cite web|title=Intambo Archives|url=https://iafrika.org/xh/tag/intambo/|accessdate=2026-07-17|website=iAfrika - isiXhosa|language=en-ZA}}</ref> Ivame ikakhulu kwiintombi ngoko ke, sinako ukuthi lisiko lentombi kwisiduko esithile. Abanye ke xa beyibiza bathi sisiyaca kushiyana ngokweziphaluka kwitlalo kaXhosa. Inkqubo yesiyaca yahlukile nto leyo ibangela sibeke umnwe xa sisithi yenzeka kwisiduko esithile ngehlobo elithile. Ukucacisa oku kukho intambo enxulumene negqoirha, ithi ke lonto noxa iqhutywa ngabantu bekhaya koko kukhokhela igqirha lilo elithi makwenziwe okuthile yaye neentambo le ngenkqu iyohluka ibenentsimbi ethile. Oku ke kuyaxhomekeka ngokokuthonga kwentombi hleze enye kufuneka ivumeukufa ithi ke lonto igqirha liza kufaka intlombe ekhayeni maxa wambi enye igqirha liyikhokhela ngokuboniswa zizinyanya kungabikho mfuneko yokufaka ntlombe kodwa likhokhele ngenxa yokuba kufuneka lifake lantsimbi ithile. Ngamanye amaxesha isiyaca sikhokhelwa ngabantu bekhaya kwisiduko esithile, kungabikho mfuneko yegqirha. Isiyaca senziwe ngooDadobawo bentombi. Lo mcimbi ke izinto eziphambili ezithi zisetyenziswe yinkcamazana (ibhoxwe) namanzi wayo (umqombothi). <ref>{{Cite web|title=ibhokhwe in English - Xhosa-English Dictionary {{!}} Glosbe|url=https://glosbe.com/xh/en/ibhokhwe|accessdate=2026-07-17|website=glosbe.com|language=en}}</ref> Eli phepha ligxile kwintambo enkulu enxulumene negqirha koko lingaqhubi ntlombe ethi kelonto intombi ingavumi kufa.
=== Amanqanaba esiyaca esikhokhelwe ligqirha ngaphandle kwentlombe ediza imvuma kufa ===
Inqanaba lokuqala kwisiyaca esikhokhelwe ligqirha singaqala ngokuzekelisa sithi umcimbi lowo uqala ngolwesithathu uphele ngomgqibelo, kula lwesithathu igqirha liyafika kwikhaya elo libekwe endaweni yalo landule umsebenzi walo wokuqala wokufukamisa umnini ntambo. Le nkqubo igqirha livame ukuyiqala ngorhatya lwemivundla apho intombi izakusiwa emlanjeni iyohlanjwa ngamanzi omlambo ahambayo yandulo ukuhlanjwa ngesilawu sekhaya, ibuyiswe ngongcwalazi ifikiele kwindlu enkulu yekhaya apho izakubekwa khona ilale iphululwe zizihlwele zakowayo ileli yodwa jwi. Kwakusa kwisuku langolwesine ivuswe ligqirha elo ikhululwe emini ihlale nabantu bekhaya nayo ibeyingxenye yabantu abaqukezayo kwale xa limpondo zankomo igqirha likhokhele amathile angene edlini enkulu apho kuqalwa khona kuthethwe nezinyanya zekhaya kuchazwe inkqubo yendibano kwesosiduko kuxelwe nosingaye, ithi ke lonto kuxelwe umcimbi lowo kuqala ke inkonde yekhaya ephatha intonga yekhaya(umkhonto) kutshiswe nempepho kulayitwe namakhandlela, elo ke liholo lengxelo kuxhunyanswa nezinyanya zisondezwa zibeyingxenye yenkqubo yomcimbi. Inqanaba lesibini kuxa kuphunywa endlini enkulu kusingwe esibayeni(emaxhantini) apho kuye kumiwe phambi kwesango kuphindwe kuthethwe nezinyanya kucanyagushwa kuthetha kwakhona intloko okanye umntu ophatha umkhonto engeyedwa encediswa nangamawabo uyoqhina kwintombi ezindala zekhaya. Ekucamagusheni kwamathile awayishiyi inkxelo ebaluleke ngamandla yezinto ezisetyenziswayo ukuqhuba umsebenzi, uyakuva amathile esithi "ikhona inkabi yebhokhwe ezakuqhuba lomsebenzi yaye inawo namanzi wayo wokuthoba phaya endlini enkulu" ngalondlela kukunxulumanisa izinyanya nabo bantu benyama bahambe nabo kwinqanaba ngalinye.
Inqanaba lesithathu kuxa kusiyiwa kwinkcamazane(Ibhoxwe) phambi kokuba inkokheli yekhaya iye kuyo kuvame ukuqaliswa ibhekile enesilawu sekhaya kuthanjiswe induku yekhaya(umkhonto) nayo inkcamazana ingcamliswe isilawu yandule ukungqengqiswa ukuze inkokheli iye kuyo. Ithi yakhukhala ekubeni ihlatyiwe ikhale amathile athi "camagu" iyindlela ebonakalisa ukubulela abalele ukuthula izinyanya nekukholeleka ukuba yakukhala inkcamazana kuvume nabo kwilizwe lakwamoya. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Camagu! African spirituality depiction in the movie “Black Panther” – vukadarkie.com|url=https://www.vukadarkie.com/camagu-african-spirituality-depiction-in-the-movie-black-panther/|accessdate=2026-07-17|language=en-ZA}}</ref> <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2025-07-07|title=Meaning of the name Camagu|url=https://www.wisdomlib.org/names/camagu|accessdate=2026-07-17|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> Ithi ke yakuhlinzwa kumkhono wasekunene kukhutshwe umshwamo ugalelwe inyongo wojiwe usiwe kumnini ntambo awutye yedwa. Amathile ke akhuphe iinyama ezithile zokoja kuphekwe nombilini izipheko zibe ngemini elandlelayo ithathwe nefele layo iyobekwa endlini enkulu kwakugqitywa umnini wayo ayolala ezantsi okanye ecaleni kwayo. Ngelixa kugqitywa izojo ibhekile yomqombothi ikho ehambahambayo kubantu bekhaya phakathi ebuhlanti ze kuthi kwakuphunya kusingwe endlini enkulu apho kuzakuthotywa izojo ngalaa manzi bekuthethwe ngawo angumqombothi ke neziselo zakwamlungu ibhotile yesabhlanti nalapho umyinge ulawulw ligqirha. Kulalwa apho ngamathile kulondlu inkulu kudityenwe neentombi zawo. Kuwo wonke ke lomcimbi unolali ukhona naye kwaye uyalinikwa ithuba lokungenelela ahlomle angqine umcimbi ngelo ke kwenziwa isithethe ngamathile.
Ngosuku lolwesihlanu lusuku lwezipheko apho kuzakuphekwa inkcamazane leyo nalapho kuye kushiywe ummiso. Ummiso ngulaa mkhono bekukhutshwe umshwamo kuwo. Kuye kushiyane ke imizi kwisiduko ngasinye kweminye uphekwa wodwa ummiso kwimbiza yawo kweminye udityaniswe nenye uphawulwe noba uhlonywe icingo ukuze ubonakale naxasele ivuthiwe inyama. Kusuku lokugqibela ngomgqibelo kuxa kuthotywa ingcaza kulapho kuhlala abantu besosiduko kuphela endlini enkulu kuthathwe laa bhekile yayikhiwe yabekwa bucala mhla utywala bugqitywa kuhluzwa iye ikhatshwe yibhotile yesabhlanti neswiti necuba lesiXhosa ingqatsi. Ngalomhla negqirha lilungisa imithwalo yalo nalo likhatshwe livame linikwe umphako walo noxa singazungena nzulu kubucukubhede bemfanelo zamagqirha xa esenza umsebenzi.
== Uqukumbelo ==
Intambo enkulu yekhaya yinkqubo eqhutywa ngeendlela ezahlukeneyo nangabantu abohlukeneyo noxa kusenziwa into efanayo kwisiduko zakwaXhosa. <ref>{{Cite web|last=mxhosa|date=2014-08-02|title=Iziduko|url=https://iziduko.wordpress.com/|accessdate=2026-07-17|website=Iziduko|language=en}}</ref> Igqirha libakho xa kubonakele ukuba lilo elifaneleke lichophele umcimbi waxa wambi ibe ngumnini ntambo ngenkqu othonga amagqirha kwakuthathwa iintonga kusatyelwe kuthi kanti ngenene kunjalo. Ikwalisiko elinxulumene nzulu nezinyanya. <ref>{{Cite web|last=DSAE|first=Dictionary Unit for South African English|title=izinyanya, pl._n. Meaning, origin, related words {{!}} Dictionary of South African English|url=https://dsae.co.za/entry/izinyanya/e03409|accessdate=2026-07-17|website=dsae.co.za|language=en-za}}</ref>
== '''Imithombo yolwazi''' ==
<references />
[[Uluhlu:Ubugqirha]]
[[Uluhlu:IsiNtu]]
[[Uluhlu:Amasiko]]
[[Uluhlu:Izithethe zakwaNtu]]
[[Uluhlu:Iziduko]]
8v55v06pwdcuzuh997syv73e60mhu52
41483
41482
2026-07-17T15:44:41Z
Tshobayithathe
16285
Created a new article about Intambo enkulu yekhaya enxulumene negqirha
41483
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Intambo enkulu yekhaya.jpg|thumb]]
'''Intambo enkulu''' yekhaya yinkqubo ehambelana neenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa.
== Intambo enkulu yekhaya ==
Intambo enkulu yekhaya kumaXhosa ayivamanga singathi lisiko elinxulumene nezinyanya, kuba ayenziwa nangubani na koko iyathongwa maxa wambi kwabanye, ivele ngeempawu ezithile kulowo uthonga izinto zekhaya.<ref>{{Cite web|title=Intambo Archives|url=https://iafrika.org/xh/tag/intambo/|accessdate=2026-07-17|website=iAfrika - isiXhosa|language=en-ZA}}</ref> Ivame ikakhulu kwiintombi ngoko ke, sinako ukuthi lisiko lentombi kwisiduko esithile. Abanye ke xa beyibiza bathi sisiyaca kushiyana ngokweziphaluka kwitlalo kaXhosa. Inkqubo yesiyaca yahlukile nto leyo ibangela sibeke umnwe xa sisithi yenzeka kwisiduko esithile ngehlobo elithile. Ukucacisa oku kukho intambo enxulumene negqoirha, ithi ke lonto noxa iqhutywa ngabantu bekhaya koko kukhokhela igqirha lilo elithi makwenziwe okuthile yaye neentambo le ngenkqu iyohluka ibenentsimbi ethile. Oku ke kuyaxhomekeka ngokokuthonga kwentombi hleze enye kufuneka ivumeukufa ithi ke lonto igqirha liza kufaka intlombe ekhayeni maxa wambi enye igqirha liyikhokhela ngokuboniswa zizinyanya kungabikho mfuneko yokufaka ntlombe kodwa likhokhele ngenxa yokuba kufuneka lifake lantsimbi ithile. Ngamanye amaxesha isiyaca sikhokhelwa ngabantu bekhaya kwisiduko esithile, kungabikho mfuneko yegqirha. Isiyaca senziwe ngooDadobawo bentombi. Lo mcimbi ke izinto eziphambili ezithi zisetyenziswe yinkcamazana (ibhoxwe) namanzi wayo (umqombothi). <ref>{{Cite web|title=ibhokhwe in English - Xhosa-English Dictionary {{!}} Glosbe|url=https://glosbe.com/xh/en/ibhokhwe|accessdate=2026-07-17|website=glosbe.com|language=en}}</ref> Eli phepha ligxile kwintambo enkulu enxulumene negqirha koko lingaqhubi ntlombe ethi kelonto intombi ingavumi kufa.
== Amanqanaba esiyaca esikhokhelwe ligqirha ngaphandle kwentlombe ediza imvuma kufa ==
Inqanaba lokuqala kwisiyaca esikhokhelwe ligqirha singaqala ngokuzekelisa sithi umcimbi lowo uqala ngolwesithathu uphele ngomgqibelo, kula lwesithathu igqirha liyafika kwikhaya elo libekwe endaweni yalo landule umsebenzi walo wokuqala wokufukamisa umnini ntambo. Le nkqubo igqirha livame ukuyiqala ngorhatya lwemivundla apho intombi izakusiwa emlanjeni iyohlanjwa ngamanzi omlambo ahambayo yandulo ukuhlanjwa ngesilawu sekhaya, ibuyiswe ngongcwalazi ifikiele kwindlu enkulu yekhaya apho izakubekwa khona ilale iphululwe zizihlwele zakowayo ileli yodwa jwi. Kwakusa kwisuku langolwesine ivuswe ligqirha elo ikhululwe emini ihlale nabantu bekhaya nayo ibeyingxenye yabantu abaqukezayo kwale xa limpondo zankomo igqirha likhokhele amathile angene edlini enkulu apho kuqalwa khona kuthethwe nezinyanya zekhaya kuchazwe inkqubo yendibano kwesosiduko kuxelwe nosingaye, ithi ke lonto kuxelwe umcimbi lowo kuqala ke inkonde yekhaya ephatha intonga yekhaya(umkhonto) kutshiswe nempepho kulayitwe namakhandlela, elo ke liholo lengxelo kuxhunyanswa nezinyanya zisondezwa zibeyingxenye yenkqubo yomcimbi. Inqanaba lesibini kuxa kuphunywa endlini enkulu kusingwe esibayeni(emaxhantini) apho kuye kumiwe phambi kwesango kuphindwe kuthethwe nezinyanya kucanyagushwa kuthetha kwakhona intloko okanye umntu ophatha umkhonto engeyedwa encediswa nangamawabo uyoqhina kwintombi ezindala zekhaya. Ekucamagusheni kwamathile awayishiyi inkxelo ebaluleke ngamandla yezinto ezisetyenziswayo ukuqhuba umsebenzi, uyakuva amathile esithi "ikhona inkabi yebhokhwe ezakuqhuba lomsebenzi yaye inawo namanzi wayo wokuthoba phaya endlini enkulu" ngalondlela kukunxulumanisa izinyanya nabo bantu benyama bahambe nabo kwinqanaba ngalinye.
Inqanaba lesithathu kuxa kusiyiwa kwinkcamazane(Ibhoxwe) phambi kokuba inkokheli yekhaya iye kuyo kuvame ukuqaliswa ibhekile enesilawu sekhaya kuthanjiswe induku yekhaya(umkhonto) nayo inkcamazana ingcamliswe isilawu yandule ukungqengqiswa ukuze inkokheli iye kuyo. Ithi yakhukhala ekubeni ihlatyiwe ikhale amathile athi "camagu" iyindlela ebonakalisa ukubulela abalele ukuthula izinyanya nekukholeleka ukuba yakukhala inkcamazana kuvume nabo kwilizwe lakwamoya. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=Camagu! African spirituality depiction in the movie “Black Panther” – vukadarkie.com|url=https://www.vukadarkie.com/camagu-african-spirituality-depiction-in-the-movie-black-panther/|accessdate=2026-07-17|language=en-ZA}}</ref> <ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2025-07-07|title=Meaning of the name Camagu|url=https://www.wisdomlib.org/names/camagu|accessdate=2026-07-17|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> Ithi ke yakuhlinzwa kumkhono wasekunene kukhutshwe umshwamo ugalelwe inyongo wojiwe usiwe kumnini ntambo awutye yedwa. Amathile ke akhuphe iinyama ezithile zokoja kuphekwe nombilini izipheko zibe ngemini elandlelayo ithathwe nefele layo iyobekwa endlini enkulu kwakugqitywa umnini wayo ayolala ezantsi okanye ecaleni kwayo. Ngelixa kugqitywa izojo ibhekile yomqombothi ikho ehambahambayo kubantu bekhaya phakathi ebuhlanti ze kuthi kwakuphunya kusingwe endlini enkulu apho kuzakuthotywa izojo ngalaa manzi bekuthethwe ngawo angumqombothi ke neziselo zakwamlungu ibhotile yesabhlanti nalapho umyinge ulawulw ligqirha. Kulalwa apho ngamathile kulondlu inkulu kudityenwe neentombi zawo. Kuwo wonke ke lomcimbi unolali ukhona naye kwaye uyalinikwa ithuba lokungenelela ahlomle angqine umcimbi ngelo ke kwenziwa isithethe ngamathile.
Ngosuku lolwesihlanu lusuku lwezipheko apho kuzakuphekwa inkcamazane leyo nalapho kuye kushiywe ummiso. Ummiso ngulaa mkhono bekukhutshwe umshwamo kuwo. Kuye kushiyane ke imizi kwisiduko ngasinye kweminye uphekwa wodwa ummiso kwimbiza yawo kweminye udityaniswe nenye uphawulwe noba uhlonywe icingo ukuze ubonakale naxasele ivuthiwe inyama. Kusuku lokugqibela ngomgqibelo kuxa kuthotywa ingcaza kulapho kuhlala abantu besosiduko kuphela endlini enkulu kuthathwe laa bhekile yayikhiwe yabekwa bucala mhla utywala bugqitywa kuhluzwa iye ikhatshwe yibhotile yesabhlanti neswiti necuba lesiXhosa ingqatsi. Ngalomhla negqirha lilungisa imithwalo yalo nalo likhatshwe livame linikwe umphako walo noxa singazungena nzulu kubucukubhede bemfanelo zamagqirha xa esenza umsebenzi.
== Uqukumbelo ==
Intambo enkulu yekhaya yinkqubo eqhutywa ngeendlela ezahlukeneyo nangabantu abohlukeneyo noxa kusenziwa into efanayo kwisiduko zakwaXhosa. <ref>{{Cite web|last=mxhosa|date=2014-08-02|title=Iziduko|url=https://iziduko.wordpress.com/|accessdate=2026-07-17|website=Iziduko|language=en}}</ref> Igqirha libakho xa kubonakele ukuba lilo elifaneleke lichophele umcimbi waxa wambi ibe ngumnini ntambo ngenkqu othonga amagqirha kwakuthathwa iintonga kusatyelwe kuthi kanti ngenene kunjalo. Ikwalisiko elinxulumene nzulu nezinyanya. <ref>{{Cite web|last=DSAE|first=Dictionary Unit for South African English|title=izinyanya, pl._n. Meaning, origin, related words {{!}} Dictionary of South African English|url=https://dsae.co.za/entry/izinyanya/e03409|accessdate=2026-07-17|website=dsae.co.za|language=en-za}}</ref>
== '''Imithombo yolwazi''' ==
<references />
[[Uluhlu:Ubugqirha]]
[[Uluhlu:IsiNtu]]
[[Uluhlu:Amasiko]]
[[Uluhlu:Izithethe zakwaNtu]]
[[Uluhlu:Iziduko]]
sfd363j0fih15arian2njsi0hqqnzyu
Bathathela umthetho ezandleni zabo abahlali baseZingqolweni
0
9237
41429
41389
2026-07-17T12:35:32Z
Boss Zosh
16286
Added a citation and image
41429
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Queenstown - Queenstown Bay 2 (31305610010).jpg|thumb|Zingqolweni Eastern Cape]]
'''Zingqolweni''' yilali encinci ekwidolophu yaseCacadu <ref>{{Cite web|title=where is zingqolweni village|url=https://www.bing.com:9943/search?q=where%20is%20zingqolweni%20village&qs=n&form=QBRE&sp=-1&lq=0&pq=where%20is%20zingqolweni%20village&sc=12-28&sk=&cvid=7B3E7D2FC2774E08ADD7169804B9EE0C|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>. Yenye yeelali zaseLady Frere (ngoku eyaziwa ngokuba yiCacadu) eMpuma Koloni, eMzantsi Afrika<ref>{{Cite web|title=Mzantsi afrika|url=https://www.bing.com/search?pglt=297&q=Mzantsi+afrika&cvid=b6989f8ca4b14c2f8b07f30bfa38f40c&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIABBFGDkyBggAEEUYOdIBCDMxMThqMGo3qAIAsAIA&FORM=ANNTA1&PC=ASTS|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>. Njengeelali ezininzi kwindawo ekwakuthiwa yiTranskei <ref>{{Cite web|title=Transkei|url=https://www.bing.com/search?q=Transkei&qs=n&form=QBRE&sp=-1&ghc=1&lq=0&pq=transkei&sc=12-8&sk=&cvid=C4152FA5CC8A41FF86F58C92780665A5|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>, inelifa lenkcubeko etyebileyo esekelwe kwizithethe zesiXhosa, kunye nokulima. Uluntu lwalendawo lwalusaziwa ngobudlelwane obuqinileyo phakathi kwabantu, apho iintsapho zazixhomekeke eluncedweni lwazo kwaye ubunkokeli besiNtu budlala indima ebalulekileyo ekusombululeni iingxabano ezenzeka emphakathini. Nangona kunjalo, ekupheleni konyaka ka2020 kunye nonyaka olandelayo ka2021, le lali yatsala ingqalelo yesizwe ngenxa yothotho lwezehlo zobundlobongela ezaphazamisa uxolo olwalukhona ixesha elide.
Isiganeko sokubulawa kwabantu abaninzi eZingqolweni kweyeTshazimpunzi yonyaka ka2021 saba sesinye sezona ziganeko zibuhlungu kwimbali yale lali. Ngomhla we14 kweyeTshazimpunzi 2021, amadoda aselula amathandathu, aneminyaka ephakathi kwama21-27 ubudala, abulawa ngendlela ngendlela ekhohlakeleyo kwinto eyachazwa ngamapolisa njengohlaselo lwabantu abathathela umthetho ezandleni zabo. Amaxhoba amane atshiswa ephilile kwibala elivulekileyo, ngelixa amanye amabini afunyanwa exhonywe ehlathini elikufutshane. Ixhoba lesixhenxe, elaqala lasindiswa linamanxeba anzima, lwaswelekela esibhedlele, nto leyo eyenza inani labantu ababuleweyo lifikelele kwisixhenxe <ref>{{Cite web|last=Presse|first=Agence France|date=2022-05-31|title=WATCH: Sleepless nights in Eastern Cape's 'Village of Death'|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/crime/sleepless-nights-in-eastern-capes-village-of-death/|accessdate=2026-07-17|website=The Citizen|language=en}}</ref>.
Ezi ziganeko zokubulala kwakucingelwa ukuba zinxulumene noxinzelelo olwalubangelwa luthotho lokubulawa kwabantu abadala bendawo, nangona amapolisa agxininisa ukuba uphando lusaqhubeka. Ubundlobongela bolu hlaselo babothusa isizwe kwaye bafumana ukugxekwa okukhulu kubaphathi bakarhulumente nakwimibutho yamalungelo oluntu. Emva kwesisehlo sokubulawa kwabantu, iSebe lamaPolisa laqalisa isicwangciso sokusebenza esathatha iiyure ezilishumi elinesibhozo elinesibini, nto leyo eyakhokelela ekubanjweni kwabarhanelwa, kubanjwa kunye noceba wale lali owajongana nezityholo ezininzi zokubulala. Ezi ziganeko zigxininisa iingozi zokuthathela umthetho ezandleni xa ukuthembela kwinkqubo yezobulungisa kungasi mntu ndawo. Isiganeko sobulawa kwabantu eZingqolweni sihlala siyinxalenye ebuhlungu kwimbali yaseLady Frere kwaye sisikhumbuzo sokubaluleka kokusebenza ngokufanelekileyo kwamapolisa, ukuthembana eluntwini, kunye ekuthinteleni imijikelo yobundlobongela nokuziphindizela.
6auwiwmnapmdi1ikig9i2ctettma8bu
41433
41429
2026-07-17T12:36:44Z
Boss Zosh
16286
41433
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Queenstown - Queenstown Bay 2 (31305610010).jpg|thumb|Zingqolweni Eastern Cape]]
'''Zingqolweni''' yilali encinci ekwidolophu yaseCacadu <ref>{{Cite web|title=where is zingqolweni village|url=https://www.bing.com:9943/search?q=where%20is%20zingqolweni%20village&qs=n&form=QBRE&sp=-1&lq=0&pq=where%20is%20zingqolweni%20village&sc=12-28&sk=&cvid=7B3E7D2FC2774E08ADD7169804B9EE0C|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>. Yenye yeelali zaseLady Frere (ngoku eyaziwa ngokuba yiCacadu) eMpuma Koloni, eMzantsi Afrika<ref>{{Cite web|title=Mzantsi afrika|url=https://www.bing.com/search?pglt=297&q=Mzantsi+afrika&cvid=b6989f8ca4b14c2f8b07f30bfa38f40c&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIABBFGDkyBggAEEUYOdIBCDMxMThqMGo3qAIAsAIA&FORM=ANNTA1&PC=ASTS|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>. Njengeelali ezininzi kwindawo ekwakuthiwa yiTranskei <ref>{{Cite web|title=Transkei|url=https://www.bing.com/search?q=Transkei&qs=n&form=QBRE&sp=-1&ghc=1&lq=0&pq=transkei&sc=12-8&sk=&cvid=C4152FA5CC8A41FF86F58C92780665A5|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>, inelifa lenkcubeko etyebileyo esekelwe kwizithethe zesiXhosa, kunye nokulima. Uluntu lwalendawo lwalusaziwa ngobudlelwane obuqinileyo phakathi kwabantu, apho iintsapho zazixhomekeke eluncedweni lwazo kwaye ubunkokeli besiNtu budlala indima ebalulekileyo ekusombululeni iingxabano ezenzeka emphakathini. Nangona kunjalo, ekupheleni konyaka ka2020 kunye nonyaka olandelayo ka2021, le lali yatsala ingqalelo yesizwe ngenxa yothotho lwezehlo zobundlobongela ezaphazamisa uxolo olwalukhona ixesha elide.
Isiganeko sokubulawa kwabantu abaninzi eZingqolweni kweyeTshazimpunzi yonyaka ka2021 saba sesinye sezona ziganeko zibuhlungu kwimbali yale lali. Ngomhla we14 kweyeTshazimpunzi 2021, amadoda aselula amathandathu, aneminyaka ephakathi kwama21-27 ubudala, abulawa ngendlela ngendlela ekhohlakeleyo kwinto eyachazwa ngamapolisa njengohlaselo lwabantu abathathela umthetho ezandleni zabo. Amaxhoba amane atshiswa ephilile kwibala elivulekileyo, ngelixa amanye amabini afunyanwa exhonywe ehlathini elikufutshane. Ixhoba lesixhenxe, elaqala lasindiswa linamanxeba anzima, lwaswelekela esibhedlele, nto leyo eyenza inani labantu ababuleweyo lifikelele kwisixhenxe <ref>{{Cite web|last=Presse|first=Agence France|date=2022-05-31|title=WATCH: Sleepless nights in Eastern Cape's 'Village of Death'|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/crime/sleepless-nights-in-eastern-capes-village-of-death/|accessdate=2026-07-17|website=The Citizen|language=en}}</ref>.
Ezi ziganeko zokubulala kwakucingelwa ukuba zinxulumene noxinzelelo olwalubangelwa luthotho lokubulawa kwabantu abadala bendawo, nangona amapolisa agxininisa ukuba uphando lusaqhubeka. Ubundlobongela bolu hlaselo babothusa isizwe kwaye bafumana ukugxekwa okukhulu kubaphathi bakarhulumente nakwimibutho yamalungelo oluntu. Emva kwesisehlo sokubulawa kwabantu, iSebe lamaPolisa laqalisa isicwangciso sokusebenza esathatha iiyure ezilishumi elinesibhozo elinesibini, nto leyo eyakhokelela ekubanjweni kwabarhanelwa, kubanjwa kunye noceba wale lali owajongana nezityholo ezininzi zokubulala. Ezi ziganeko zigxininisa iingozi zokuthathela umthetho ezandleni xa ukuthembela kwinkqubo yezobulungisa kungasi mntu ndawo. Isiganeko sobulawa kwabantu eZingqolweni sihlala siyinxalenye ebuhlungu kwimbali yaseLady Frere kwaye sisikhumbuzo sokubaluleka kokusebenza ngokufanelekileyo kwamapolisa, ukuthembana eluntwini, kunye ekuthinteleni imijikelo yobundlobongela nokuziphindizela.
== Imithombo yolwazi ==
3qr3jz53iphy6zwact1pixmkej1501f
41437
41433
2026-07-17T12:38:46Z
Boss Zosh
16286
Added Category
41437
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Queenstown - Queenstown Bay 2 (31305610010).jpg|thumb|Zingqolweni Eastern Cape]]
'''Zingqolweni''' yilali encinci ekwidolophu yaseCacadu <ref>{{Cite web|title=where is zingqolweni village|url=https://www.bing.com:9943/search?q=where%20is%20zingqolweni%20village&qs=n&form=QBRE&sp=-1&lq=0&pq=where%20is%20zingqolweni%20village&sc=12-28&sk=&cvid=7B3E7D2FC2774E08ADD7169804B9EE0C|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>. Yenye yeelali zaseLady Frere (ngoku eyaziwa ngokuba yiCacadu) eMpuma Koloni, eMzantsi Afrika<ref>{{Cite web|title=Mzantsi afrika|url=https://www.bing.com/search?pglt=297&q=Mzantsi+afrika&cvid=b6989f8ca4b14c2f8b07f30bfa38f40c&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIABBFGDkyBggAEEUYOdIBCDMxMThqMGo3qAIAsAIA&FORM=ANNTA1&PC=ASTS|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>. Njengeelali ezininzi kwindawo ekwakuthiwa yiTranskei <ref>{{Cite web|title=Transkei|url=https://www.bing.com/search?q=Transkei&qs=n&form=QBRE&sp=-1&ghc=1&lq=0&pq=transkei&sc=12-8&sk=&cvid=C4152FA5CC8A41FF86F58C92780665A5|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>, inelifa lenkcubeko etyebileyo esekelwe kwizithethe zesiXhosa, kunye nokulima. Uluntu lwalendawo lwalusaziwa ngobudlelwane obuqinileyo phakathi kwabantu, apho iintsapho zazixhomekeke eluncedweni lwazo kwaye ubunkokeli besiNtu budlala indima ebalulekileyo ekusombululeni iingxabano ezenzeka emphakathini. Nangona kunjalo, ekupheleni konyaka ka2020 kunye nonyaka olandelayo ka2021, le lali yatsala ingqalelo yesizwe ngenxa yothotho lwezehlo zobundlobongela ezaphazamisa uxolo olwalukhona ixesha elide.
Isiganeko sokubulawa kwabantu abaninzi eZingqolweni kweyeTshazimpunzi yonyaka ka2021 saba sesinye sezona ziganeko zibuhlungu kwimbali yale lali. Ngomhla we14 kweyeTshazimpunzi 2021, amadoda aselula amathandathu, aneminyaka ephakathi kwama21-27 ubudala, abulawa ngendlela ngendlela ekhohlakeleyo kwinto eyachazwa ngamapolisa njengohlaselo lwabantu abathathela umthetho ezandleni zabo. Amaxhoba amane atshiswa ephilile kwibala elivulekileyo, ngelixa amanye amabini afunyanwa exhonywe ehlathini elikufutshane. Ixhoba lesixhenxe, elaqala lasindiswa linamanxeba anzima, lwaswelekela esibhedlele, nto leyo eyenza inani labantu ababuleweyo lifikelele kwisixhenxe <ref>{{Cite web|last=Presse|first=Agence France|date=2022-05-31|title=WATCH: Sleepless nights in Eastern Cape's 'Village of Death'|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/crime/sleepless-nights-in-eastern-capes-village-of-death/|accessdate=2026-07-17|website=The Citizen|language=en}}</ref>.
Ezi ziganeko zokubulala kwakucingelwa ukuba zinxulumene noxinzelelo olwalubangelwa luthotho lokubulawa kwabantu abadala bendawo, nangona amapolisa agxininisa ukuba uphando lusaqhubeka. Ubundlobongela bolu hlaselo babothusa isizwe kwaye bafumana ukugxekwa okukhulu kubaphathi bakarhulumente nakwimibutho yamalungelo oluntu. Emva kwesisehlo sokubulawa kwabantu, iSebe lamaPolisa laqalisa isicwangciso sokusebenza esathatha iiyure ezilishumi elinesibhozo elinesibini, nto leyo eyakhokelela ekubanjweni kwabarhanelwa, kubanjwa kunye noceba wale lali owajongana nezityholo ezininzi zokubulala. Ezi ziganeko zigxininisa iingozi zokuthathela umthetho ezandleni xa ukuthembela kwinkqubo yezobulungisa kungasi mntu ndawo. Isiganeko sobulawa kwabantu eZingqolweni sihlala siyinxalenye ebuhlungu kwimbali yaseLady Frere kwaye sisikhumbuzo sokubaluleka kokusebenza ngokufanelekileyo kwamapolisa, ukuthembana eluntwini, kunye ekuthinteleni imijikelo yobundlobongela nokuziphindizela.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ilali yaseZingqolweni]]
[[Uluhlu:Ukubulawa kwabantu]]
1jpuxz1cu9naydlon176rg59cjb0aqx
41479
41437
2026-07-17T13:17:04Z
Boss Zosh
16286
Added heading
41479
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Queenstown - Queenstown Bay 2 (31305610010).jpg|thumb|Zingqolweni Eastern Cape]]
'''Zingqolweni''' yilali encinci ekwidolophu yaseCacadu <ref>{{Cite web|title=where is zingqolweni village|url=https://www.bing.com:9943/search?q=where%20is%20zingqolweni%20village&qs=n&form=QBRE&sp=-1&lq=0&pq=where%20is%20zingqolweni%20village&sc=12-28&sk=&cvid=7B3E7D2FC2774E08ADD7169804B9EE0C|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>.
== Imvelaphi ==
Yenye yeelali zaseLady Frere (ngoku eyaziwa ngokuba yiCacadu) eMpuma Koloni, eMzantsi Afrika<ref>{{Cite web|title=Mzantsi afrika|url=https://www.bing.com/search?pglt=297&q=Mzantsi+afrika&cvid=b6989f8ca4b14c2f8b07f30bfa38f40c&gs_lcrp=EgRlZGdlKgYIABBFGDkyBggAEEUYOdIBCDMxMThqMGo3qAIAsAIA&FORM=ANNTA1&PC=ASTS|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>. Njengeelali ezininzi kwindawo ekwakuthiwa yiTranskei <ref>{{Cite web|title=Transkei|url=https://www.bing.com/search?q=Transkei&qs=n&form=QBRE&sp=-1&ghc=1&lq=0&pq=transkei&sc=12-8&sk=&cvid=C4152FA5CC8A41FF86F58C92780665A5|accessdate=2026-07-17|website=Bing|language=xh}}</ref>, inelifa lenkcubeko etyebileyo esekelwe kwizithethe zesiXhosa, kunye nokulima. Uluntu lwalendawo lwalusaziwa ngobudlelwane obuqinileyo phakathi kwabantu, apho iintsapho zazixhomekeke eluncedweni lwazo kwaye ubunkokeli besiNtu budlala indima ebalulekileyo ekusombululeni iingxabano ezenzeka emphakathini. Nangona kunjalo, ekupheleni konyaka ka2020 kunye nonyaka olandelayo ka2021, le lali yatsala ingqalelo yesizwe ngenxa yothotho lwezehlo zobundlobongela ezaphazamisa uxolo olwalukhona ixesha elide.
Isiganeko sokubulawa kwabantu abaninzi eZingqolweni kweyeTshazimpunzi yonyaka ka2021 saba sesinye sezona ziganeko zibuhlungu kwimbali yale lali. Ngomhla we14 kweyeTshazimpunzi 2021, amadoda aselula amathandathu, aneminyaka ephakathi kwama21-27 ubudala, abulawa ngendlela ngendlela ekhohlakeleyo kwinto eyachazwa ngamapolisa njengohlaselo lwabantu abathathela umthetho ezandleni zabo. Amaxhoba amane atshiswa ephilile kwibala elivulekileyo, ngelixa amanye amabini afunyanwa exhonywe ehlathini elikufutshane. Ixhoba lesixhenxe, elaqala lasindiswa linamanxeba anzima, lwaswelekela esibhedlele, nto leyo eyenza inani labantu ababuleweyo lifikelele kwisixhenxe <ref>{{Cite web|last=Presse|first=Agence France|date=2022-05-31|title=WATCH: Sleepless nights in Eastern Cape's 'Village of Death'|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/crime/sleepless-nights-in-eastern-capes-village-of-death/|accessdate=2026-07-17|website=The Citizen|language=en}}</ref>.
== Ugalelo lwamapolisa ==
Ezi ziganeko zokubulala kwakucingelwa ukuba zinxulumene noxinzelelo olwalubangelwa luthotho lokubulawa kwabantu abadala bendawo, nangona amapolisa agxininisa ukuba uphando lusaqhubeka. Ubundlobongela bolu hlaselo babothusa isizwe kwaye bafumana ukugxekwa okukhulu kubaphathi bakarhulumente nakwimibutho yamalungelo oluntu. Emva kwesisehlo sokubulawa kwabantu, iSebe lamaPolisa laqalisa isicwangciso sokusebenza esathatha iiyure ezilishumi elinesibhozo elinesibini, nto leyo eyakhokelela ekubanjweni kwabarhanelwa, kubanjwa kunye noceba wale lali owajongana nezityholo ezininzi zokubulala. Ezi ziganeko zigxininisa iingozi zokuthathela umthetho ezandleni xa ukuthembela kwinkqubo yezobulungisa kungasi mntu ndawo. Isiganeko sobulawa kwabantu eZingqolweni sihlala siyinxalenye ebuhlungu kwimbali yaseLady Frere kwaye sisikhumbuzo sokubaluleka kokusebenza ngokufanelekileyo kwamapolisa, ukuthembana eluntwini, kunye ekuthinteleni imijikelo yobundlobongela nokuziphindizela.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ilali yaseZingqolweni]]
[[Uluhlu:Ukubulawa kwabantu]]
dczlh5er7e4h71oqhspy97n4teby6dx
Starling
0
9238
41428
41390
2026-07-17T12:35:23Z
SisanaY
16295
41428
wikitext
text/x-wiki
'''I-Starling ligama''' lendawo ehlala abafundi ababhinqileyo abangama-99 kwi dyunivesithi yase[[IYunivesithi iRhodes|Rhodes]], eMakhanda. Yakhiwe ngonyaka ka-2022 kodwa kuqalwe ukuhlalwa kuyo ngonyaka ka-2023.
== Ukukhethwa kwegama ==
Phambi kokuba le ndawo ibizwe ngokuba yi Starling yayibizwa nge New Res ngenxa yokuba yayisentsha kwaye yayingekathiywa ngokusesikweni. Ngonyaka ka-2023 zaye zaqalisa iingxoxo zokuba iNew Res ithiywe. Kwezo ngxoxo kwaye kwaphakanyiswa la magama alandelayo; Starling House, Protea House, Lindiwe Mabuza kwakunye<ref>{{Cite web|title=Biography of Lindiwe Mabuza by Kayla Johansen {{!}} South African History Online|url=https://sahistory.org.za/article/biography-lindiwe-mabuza-kayla-johansen|accessdate=2026-07-17|website=sahistory.org.za|language=en}}</ref> no Dr Mary Susan Malahela-Xakana<ref>{{Cite web|title=Mary Susan Malahlela-Xakana {{!}} South African History Online|url=https://sahistory.org.za/people/mary-susan-malahlela-xakana|accessdate=2026-07-17|website=sahistory.org.za|language=en}}</ref>.
1nr0wzp6c76ehnpcfwr6i0lz749yggq
Uthango lomthi kunye nendlela yothuli
0
9241
41456
41393
2026-07-17T12:52:02Z
Masiwonge
16318
41456
wikitext
text/x-wiki
'''Uthango lomthi''' yimigca yezihlahla ezincinci okanye imithi emincinci etyaliweyo yaze yagcinwa ukwenza uphawu lomda, okanye isikhuseli somoya. <ref>{{Cite web|title=umuNga - Imithi - Mzantsi Afrika|url=https://southafrica.co.za/xh/buffalo-thorn.html|accessdate=2026-07-17|website=southafrica.co.za}}</ref>
== Uthango lomthi ==
Imida yezityalo ifumaneka kwiigadi, kwiindawo zokulima kwaye kudala isetyenziswa usukela kwiminyaka eyadlulayo. Isebenza njengezinye indlela zokusetyenziswa ukhusela umoya ezifana nocingo okanye [[udonga]].
[[Ngokweenkcukacha:Hedge and dusty path.jpg|thumb|Uthango lomthi ecaleni kwendlela yothuli]]
=== Inckazelo ===
Uthango lomthi luqhele ukwenziwa ngezityalo zomga eziqinileyo ezilungelelaniswe ukuba zikhule zixinene, kwaye zihlala zixhaswa ziipali zomthi kunye nocingo ukuze umthi uhlale uthe tye kwaye zikhuthazeke ukukhula zisiya phambili. Ekuhambeni kwexesha amasebe namagqabi azivala izikhewu kwakheke umqobo oluhlaza oqhubekekayo. Ezi zityalo zihlaza zithenwa ukuze zigcine ukuphakama kunye nemilo efanayo. <ref>{{Cite web|title=All About Hedgerows: Why They Help Wildlife and How to Plant Them|url=https://xerces.org/blog/all-about-hedgerows-why-they-help-wildlife-and-how-to-plant-them|accessdate=2026-07-17|website=Xerces Society|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hedges - What is a Hedge? {{!}} Better Planet Education|url=https://betterplaneteducation.org.uk/factsheets/hedges-what-is-a-hedge|accessdate=2026-07-17|website=betterplaneteducation.org.uk|language=en}}</ref>
==== Ukusetyenziswa ====
Uthango lomthi luneenjongo ezininzi eziluncedo:
. Ukusetyenziswa komda - ukuchaza umda wepropati okanye wentsimi <ref>{{Cite web|date=2026-07-11|title=Definition of BOUNDARY|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/boundary|accessdate=2026-07-17|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref>
. Imfihlo nokuthintela ukubonwa - ukuvala indlela yokubona egadini okanye kwintendelezo <ref>{{Cite web|last=Balance|first=Eco|date=2014-06-11|title=Small Garden Ideas: Landscape Design Must Have Privacy Screening|url=https://ecobalance.co.za/small-garden-ideas-landscape-design-must-have-privacy-screening/|accessdate=2026-07-17|website=Eco Balance|language=en-US}}</ref>
. Izithinteli moya - ukunciphisa isantya somoya ukukhusela izityalo okanye iindawo zangaphandle <ref>{{Cite web|date=2020-06-26|title=Importance of Windbreaks - ERuDeF|url=https://erudef.org/importance-of-windbreaks/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
. Indawo yokuhlala - ukubonelela ngeendawo zokuzimela nokutya kweentaka, izinambuzane kunye nezilwanyane ezincinci. <ref>{{Cite web|title=Boundary Planting {{!}} CCARDESA|url=https://www.ccardesa.org/boundary-planting|accessdate=2026-07-17|website=www.ccardesa.org}}</ref>
===== Uthango lwemithi kunye neendlela =====
Uthango lwemithi ihleli ityalwa ecaleni kwendlela, apho zinceda ekuchazeni indlela ngelixa zahlula umhlaba odibeneyo. Kwiindawo zasemaphandleni nasedolophini, indlela yomhlaba okanye yegrabile ehamba ecaleni kothango lomthi yinto eqhelekileyo ephawula umda phakathi komhlaba olinyiwe okanye ogciniweyo kunye nendawo evulekileyo. <ref>{{Cite journal|last=Clark|first=Katherine|last2=Mauchline|first2=Alice|last3=Blanusa|first3=Tijana|last4=Felton|first4=Michelle|last5=Potts|first5=Simon|last6=Garratt|first6=M.|date=2025-08-29|title=The multiple benefits delivered by hedgerows: Where is the evidence and does it meet current knowledge needs?|url=https://www.researchgate.net/publication/395029633_The_multiple_benefits_delivered_by_hedgerows_Where_is_the_evidence_and_does_it_meet_current_knowledge_needs|journal=People and Nature|volume=7|pages=2437–2450|doi=10.1002/pan3.70114}}</ref>
<references />
[[Uluhlu:Ukubaluleka komga nendlela]]
[[Uluhlu:Ugcino oluhle lothango lwemithi]]
g7zkb6lk2e4hkalljeheennbskv7pwc
41461
41456
2026-07-17T12:59:18Z
Masiwonge
16318
41461
wikitext
text/x-wiki
'''Uthango lomthi''' yimigca yezihlahla ezincinci okanye imithi emincinci etyaliweyo yaze yagcinwa ukwenza uphawu lomda, okanye isikhuseli somoya. <ref>{{Cite web|title=umuNga - Imithi - Mzantsi Afrika|url=https://southafrica.co.za/xh/buffalo-thorn.html|accessdate=2026-07-17|website=southafrica.co.za}}</ref>
== Uthango lomthi ==
Imida yezityalo ifumaneka kwiigadi, kwiindawo zokulima kwaye kudala isetyenziswa usukela kwiminyaka eyadlulayo. Isebenza njengezinye indlela zokusetyenziswa ukhusela umoya ezifana nocingo okanye [[udonga]].
[[Ngokweenkcukacha:Hedge and dusty path.jpg|thumb|Uthango lomthi ecaleni kwendlela yothuli]]
== Inckazelo ==
Uthango lomthi luqhele ukwenziwa ngezityalo zomga eziqinileyo ezilungelelaniswe ukuba zikhule zixinene, kwaye zihlala zixhaswa ziipali zomthi kunye nocingo ukuze umthi uhlale uthe tye kwaye zikhuthazeke ukukhula zisiya phambili. Ekuhambeni kwexesha amasebe namagqabi azivala izikhewu kwakheke umqobo oluhlaza oqhubekekayo. Ezi zityalo zihlaza zithenwa ukuze zigcine ukuphakama kunye nemilo efanayo. <ref>{{Cite web|title=All About Hedgerows: Why They Help Wildlife and How to Plant Them|url=https://xerces.org/blog/all-about-hedgerows-why-they-help-wildlife-and-how-to-plant-them|accessdate=2026-07-17|website=Xerces Society|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hedges - What is a Hedge? {{!}} Better Planet Education|url=https://betterplaneteducation.org.uk/factsheets/hedges-what-is-a-hedge|accessdate=2026-07-17|website=betterplaneteducation.org.uk|language=en}}</ref>
== Ukusetyenziswa ==
Uthango lomthi luneenjongo ezininzi eziluncedo:
. Ukusetyenziswa komda - ukuchaza umda wepropati okanye wentsimi <ref>{{Cite web|date=2026-07-11|title=Definition of BOUNDARY|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/boundary|accessdate=2026-07-17|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref>
. Imfihlo nokuthintela ukubonwa - ukuvala indlela yokubona egadini okanye kwintendelezo <ref>{{Cite web|last=Balance|first=Eco|date=2014-06-11|title=Small Garden Ideas: Landscape Design Must Have Privacy Screening|url=https://ecobalance.co.za/small-garden-ideas-landscape-design-must-have-privacy-screening/|accessdate=2026-07-17|website=Eco Balance|language=en-US}}</ref>
. Izithinteli moya - ukunciphisa isantya somoya ukukhusela izityalo okanye iindawo zangaphandle <ref>{{Cite web|date=2020-06-26|title=Importance of Windbreaks - ERuDeF|url=https://erudef.org/importance-of-windbreaks/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
. Indawo yokuhlala - ukubonelela ngeendawo zokuzimela nokutya kweentaka, izinambuzane kunye nezilwanyane ezincinci. <ref>{{Cite web|title=Boundary Planting {{!}} CCARDESA|url=https://www.ccardesa.org/boundary-planting|accessdate=2026-07-17|website=www.ccardesa.org}}</ref>
Uthango lwemithi kunye neendlela
Uthango lwemithi ihleli ityalwa ecaleni kwendlela, apho zinceda ekuchazeni indlela ngelixa zahlula umhlaba odibeneyo. Kwiindawo zasemaphandleni nasedolophini, indlela yomhlaba okanye yegrabile ehamba ecaleni kothango lomthi yinto eqhelekileyo ephawula umda phakathi komhlaba olinyiwe okanye ogciniweyo kunye nendawo evulekileyo. <ref>{{Cite journal|last=Clark|first=Katherine|last2=Mauchline|first2=Alice|last3=Blanusa|first3=Tijana|last4=Felton|first4=Michelle|last5=Potts|first5=Simon|last6=Garratt|first6=M.|date=2025-08-29|title=The multiple benefits delivered by hedgerows: Where is the evidence and does it meet current knowledge needs?|url=https://www.researchgate.net/publication/395029633_The_multiple_benefits_delivered_by_hedgerows_Where_is_the_evidence_and_does_it_meet_current_knowledge_needs|journal=People and Nature|volume=7|pages=2437–2450|doi=10.1002/pan3.70114}}</ref>
<references />
[[Uluhlu:Ukubaluleka komga nendlela]]
[[Uluhlu:Ugcino oluhle lothango lwemithi]]
lh7gqh0hb5xmzxtf7ze9jbdmm43abno
41468
41461
2026-07-17T13:05:38Z
Masiwonge
16318
41468
wikitext
text/x-wiki
'''Uthango lomthi''' yimigca yezihlahla ezincinci okanye imithi emincinci etyaliweyo yaze yagcinwa ukwenza uphawu lomda, okanye isikhuseli somoya. <ref>{{Cite web|title=umuNga - Imithi - Mzantsi Afrika|url=https://southafrica.co.za/xh/buffalo-thorn.html|accessdate=2026-07-17|website=southafrica.co.za}}</ref>
== Uthango lomthi ==
Imida yezityalo ifumaneka kwiigadi, kwiindawo zokulima kwaye kudala isetyenziswa usukela kwiminyaka eyadlulayo. Isebenza njengezinye indlela zokusetyenziswa ukhusela umoya ezifana nocingo okanye [[udonga]].
[[Ngokweenkcukacha:Hedge and dusty path.jpg|thumb|Uthango lomthi ecaleni kwendlela yothuli]]
== Inckazelo ==
Uthango lomthi luqhele ukwenziwa ngezityalo zomga eziqinileyo ezilungelelaniswe ukuba zikhule zixinene, kwaye zihlala zixhaswa ziipali zomthi kunye nocingo ukuze umthi uhlale uthe tye kwaye zikhuthazeke ukukhula zisiya phambili. Ekuhambeni kwexesha amasebe namagqabi azivala izikhewu kwakheke umqobo oluhlaza oqhubekekayo. Ezi zityalo zihlaza zithenwa ukuze zigcine ukuphakama kunye nemilo efanayo. <ref>{{Cite web|title=All About Hedgerows: Why They Help Wildlife and How to Plant Them|url=https://xerces.org/blog/all-about-hedgerows-why-they-help-wildlife-and-how-to-plant-them|accessdate=2026-07-17|website=Xerces Society|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hedges - What is a Hedge? {{!}} Better Planet Education|url=https://betterplaneteducation.org.uk/factsheets/hedges-what-is-a-hedge|accessdate=2026-07-17|website=betterplaneteducation.org.uk|language=en}}</ref>
== Ukusetyenziswa ==
Uthango lomthi luneenjongo ezininzi eziluncedo:
. Ukusetyenziswa komda - ukuchaza umda wepropati okanye wentsimi <ref>{{Cite web|date=2026-07-11|title=Definition of BOUNDARY|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/boundary|accessdate=2026-07-17|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref>
. Imfihlo nokuthintela ukubonwa - ukuvala indlela yokubona egadini okanye kwintendelezo <ref>{{Cite web|last=Balance|first=Eco|date=2014-06-11|title=Small Garden Ideas: Landscape Design Must Have Privacy Screening|url=https://ecobalance.co.za/small-garden-ideas-landscape-design-must-have-privacy-screening/|accessdate=2026-07-17|website=Eco Balance|language=en-US}}</ref>
. Izithinteli moya - ukunciphisa isantya somoya ukukhusela izityalo okanye iindawo zangaphandle <ref>{{Cite web|date=2020-06-26|title=Importance of Windbreaks - ERuDeF|url=https://erudef.org/importance-of-windbreaks/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
. Indawo yokuhlala - ukubonelela ngeendawo zokuzimela nokutya kweentaka, izinambuzane kunye nezilwanyane ezincinci. <ref>{{Cite web|title=Boundary Planting {{!}} CCARDESA|url=https://www.ccardesa.org/boundary-planting|accessdate=2026-07-17|website=www.ccardesa.org}}</ref>
Uthango lwemithi kunye neendlela
Uthango lwemithi ihleli ityalwa ecaleni kwendlela, apho zinceda ekuchazeni indlela ngelixa zahlula umhlaba odibeneyo. Kwiindawo zasemaphandleni nasedolophini, indlela yomhlaba okanye yegrabile ehamba ecaleni kothango lomthi yinto eqhelekileyo ephawula umda phakathi komhlaba olinyiwe okanye ogciniweyo kunye nendawo evulekileyo. <ref>{{Cite journal|last=Clark|first=Katherine|last2=Mauchline|first2=Alice|last3=Blanusa|first3=Tijana|last4=Felton|first4=Michelle|last5=Potts|first5=Simon|last6=Garratt|first6=M.|date=2025-08-29|title=The multiple benefits delivered by hedgerows: Where is the evidence and does it meet current knowledge needs?|url=https://www.researchgate.net/publication/395029633_The_multiple_benefits_delivered_by_hedgerows_Where_is_the_evidence_and_does_it_meet_current_knowledge_needs|journal=People and Nature|volume=7|pages=2437–2450|doi=10.1002/pan3.70114}}</ref>
== Imithimbo Yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ukubaluleka komga nendlela]]
[[Uluhlu:Ugcino oluhle lothango lwemithi]]
choqqetabz7znmnd24vbr223ip7gjjx
41469
41468
2026-07-17T13:06:20Z
Masiwonge
16318
41469
wikitext
text/x-wiki
'''Uthango lomthi''' yimigca yezihlahla ezincinci okanye imithi emincinci etyaliweyo yaze yagcinwa ukwenza uphawu lomda, okanye isikhuseli somoya. <ref>{{Cite web|title=umuNga - Imithi - Mzantsi Afrika|url=https://southafrica.co.za/xh/buffalo-thorn.html|accessdate=2026-07-17|website=southafrica.co.za}}</ref>
== Uthango lomthi ==
Imida yezityalo ifumaneka kwiigadi, kwiindawo zokulima kwaye kudala isetyenziswa usukela kwiminyaka eyadlulayo. Isebenza njengezinye indlela zokusetyenziswa ukhusela umoya ezifana nocingo okanye [[udonga]].
[[Ngokweenkcukacha:Hedge and dusty path.jpg|thumb|Uthango lomthi ecaleni kwendlela yothuli]]
== Inckazelo ==
Uthango lomthi luqhele ukwenziwa ngezityalo zomga eziqinileyo ezilungelelaniswe ukuba zikhule zixinene, kwaye zihlala zixhaswa ziipali zomthi kunye nocingo ukuze umthi uhlale uthe tye kwaye zikhuthazeke ukukhula zisiya phambili. Ekuhambeni kwexesha amasebe namagqabi azivala izikhewu kwakheke umqobo oluhlaza oqhubekekayo. Ezi zityalo zihlaza zithenwa ukuze zigcine ukuphakama kunye nemilo efanayo. <ref>{{Cite web|title=All About Hedgerows: Why They Help Wildlife and How to Plant Them|url=https://xerces.org/blog/all-about-hedgerows-why-they-help-wildlife-and-how-to-plant-them|accessdate=2026-07-17|website=Xerces Society|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hedges - What is a Hedge? {{!}} Better Planet Education|url=https://betterplaneteducation.org.uk/factsheets/hedges-what-is-a-hedge|accessdate=2026-07-17|website=betterplaneteducation.org.uk|language=en}}</ref>
== Ukusetyenziswa ==
Uthango lomthi luneenjongo ezininzi eziluncedo:
. Ukusetyenziswa komda - ukuchaza umda wepropati okanye wentsimi <ref>{{Cite web|date=2026-07-11|title=Definition of BOUNDARY|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/boundary|accessdate=2026-07-17|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref>
. Imfihlo nokuthintela ukubonwa - ukuvala indlela yokubona egadini okanye kwintendelezo <ref>{{Cite web|last=Balance|first=Eco|date=2014-06-11|title=Small Garden Ideas: Landscape Design Must Have Privacy Screening|url=https://ecobalance.co.za/small-garden-ideas-landscape-design-must-have-privacy-screening/|accessdate=2026-07-17|website=Eco Balance|language=en-US}}</ref>
. Izithinteli moya - ukunciphisa isantya somoya ukukhusela izityalo okanye iindawo zangaphandle <ref>{{Cite web|date=2020-06-26|title=Importance of Windbreaks - ERuDeF|url=https://erudef.org/importance-of-windbreaks/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
. Indawo yokuhlala - ukubonelela ngeendawo zokuzimela nokutya kweentaka, izinambuzane kunye nezilwanyane ezincinci. <ref>{{Cite web|title=Boundary Planting {{!}} CCARDESA|url=https://www.ccardesa.org/boundary-planting|accessdate=2026-07-17|website=www.ccardesa.org}}</ref>
Uthango lwemithi kunye neendlela
Uthango lwemithi ihleli ityalwa ecaleni kwendlela, apho zinceda ekuchazeni indlela ngelixa zahlula umhlaba odibeneyo. Kwiindawo zasemaphandleni nasedolophini, indlela yomhlaba okanye yegrabile ehamba ecaleni kothango lomthi yinto eqhelekileyo ephawula umda phakathi komhlaba olinyiwe okanye ogciniweyo kunye nendawo evulekileyo. <ref>{{Cite journal|last=Clark|first=Katherine|last2=Mauchline|first2=Alice|last3=Blanusa|first3=Tijana|last4=Felton|first4=Michelle|last5=Potts|first5=Simon|last6=Garratt|first6=M.|date=2025-08-29|title=The multiple benefits delivered by hedgerows: Where is the evidence and does it meet current knowledge needs?|url=https://www.researchgate.net/publication/395029633_The_multiple_benefits_delivered_by_hedgerows_Where_is_the_evidence_and_does_it_meet_current_knowledge_needs|journal=People and Nature|volume=7|pages=2437–2450|doi=10.1002/pan3.70114}}</ref>
== Imithombo Yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ukubaluleka komga nendlela]]
[[Uluhlu:Ugcino oluhle lothango lwemithi]]
qw236zojr0p5lfjymnz83brztsk7lvb
Indlela zokulwa uxinizelelo lwengqondo kuLutsha
0
9242
41424
41394
2026-07-17T12:34:15Z
Meninblack254
16289
Ndifake imithombo yolwazi
41424
wikitext
text/x-wiki
'''ULutsha''' oluninzi lwase Mzantsi Afrika bazifumana bengxunguphele yimeko yokungaqasha ngenxa yokuba urhulumente ophetheyo engabonisi isisombululo sokunikeza ngamathuba omsebenzi.
== Unobangela ==
Ucinizelelo lwengqondo [[UMzantsi Afrika|eMzantsi Afrika]] luyaqatsela ebantwini, ingakumbi phakathi kuLutsha. Oku kuquka lonke ulutsha kunye naba baphume ngezidanga kwiidyunivesithi. Unobangela wesisehlo kukuba urhulumente wohlulakele ukunikeza ngamathuba omsebenzi. Okwangoku izinga lolutsha olungekhoyo emsebenzini okanye ulutsha olungaphangeliyo lime ku 45.8% ngokwengxelo yamani akhutshwa ngu [[Mzantsi Afrika]] ngonyaka ka-2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19526|accessdate=2026-07-17|website=www.statssa.gov.za}}</ref> Le ngxaki yokungaqeshwa kolutsha iquka nokuba abaphathi benkampani xa bezakuqasha abantu bafuna abantu abanamava okusebenza.<ref>{{Cite journal|last=Gwala|first=F. N.|last2=Mthethwa|first2=R. M.|last3=Jili|first3=N. N.|date=2023-06|title=An Analysis of the Factors, Effects and Experiences Associated with High Graduate Unemployment in the eThekwini Metropolitan Municipality of South Africa|url=https://journals.co.za/doi/full/10.10520/ejc-ajpa_v14_n1_a8|journal=African Journal of Public Affairs|volume=14|issue=1|pages=122–151|doi=10.10520/ejc-ajpa_v14_n1_a8}}</ref> Oku kuyingxaki kakhulu kuba ulutsha oluninzi luphuma kwiidyunivesithi kodwa bengenawo amava okusebenza. Kunjalo nje amathuba akhoyo emisebenzi afuna abantu abanamava ekusebenziseni iArtificial Intelligence (AI).<ref>{{Cite web|last=Malinga|first=Sibahle|date=2026-07-15|title=Human skills drive AI-era careers|url=https://www.itweb.co.za/article/human-skills-drive-ai-era-careers/Pero3qZ31jWvQb6m|accessdate=2026-07-17|website=ITWeb|language=en-ZA}}</ref> Okukubhadla okungeyonyani (AI) kubonisa ukuba iidyunivesithi kufuneka zithathe inxaxheba yokuzisa izifundo eziyelelene ne AI kuba amathuba omsebenzi awekho maninzi ngaphandle kokuba umntu abenolwazi oluthe vetshe.
== Impembelelo ==
Ukungaqeshwa ixesha elide lwenza ulutsha luphelelwe ngumdla wokukhangela iimisebenzi apho lonto ibonisa ubungozi bokuba umntu azibone ephantsi koxinizelelo lwengqondo. Ekuhambeni kwexesha umntu uzibona enoloyiko olungapheliyo. Olu loyiko olungapheliyo lubangela ulutsha lufumane indlela ezilula zokuzama indlela zokuphila. Into ehamba phambili kakhulu kukuba ulutsha lufumana indlela zokuzibulala.<ref>{{Cite journal|last=Mdewuka|first=Nyameka|last2=Mhlanga|first2=Nongiwe L.|last3=Mabunda|first3=Sikhumbuzo A.|last4=Nomatshila|first4=Sibusiso C.|last5=Faleni|first5=Monwabisi|date=2026|title=Self-reported mental health effects of unemployment on young people in Mdantsane, South Africa: A qualitative study|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12869806/|journal=The South African journal of psychiatry: SAJP: the journal of the Society of Psychiatrists of South Africa|volume=32|pages=2565|doi=10.4102/sajpsychiatry.v32i0.2565|issn=1608-9685|pmc=12869806|pmid=41646451}}</ref>Oku kugqwese kakhulu kulutsha oluphuma kwidyunivesithi bengafumani imisebenzi. Okunye okubangela [[Uxinzelelo lwenqgondo kubafundi beedyunivesithi|uxinizelelo lwengqondo]] kukuba ulutsha lusebenzisa kakhulu iziyobisi ukubaleka ingxaki abajongene nazo.[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12869806/] Okuninzi, ulutsha luthatha utywala njengesisombululo esikhawulezileyo.
[[Ngokweenkcukacha:Urban track.jpg|thumb|indlela ephilisayo]]
== Isisombululo ==
Ukuze umntu alwe uxinizelelo lwengqondo kufuneka kuqala uyamkele imeko okuyo yokuba uphantsi koxinizelelo lwengqondo. Ukwamkela imeko okuyo kwenza kubelula ukuba ufune uncedo ebantwini ukuze ungapheli uthatha ubomi bakho.<ref>{{Cite web|title=The Stigma Around Mental Health|url=https://getsavvi.co.za/community/health/The-Stigma-Around-Mental-Health|accessdate=2026-07-17|website=getsavvi.co.za}}</ref> Okwesibini, kufuneka ungumntu uqalise ukwenza izinto ozithandayo okanye uqalise ukwenza izinto ezizakunceda ukulwa oluxinizelelo lwengqondo. Umzekelo ungaqalisa ukubaleka rhoqo ngemini. Ukubaleka kunceda ekubeni ingqondo yakho ikwazi ukuphumla ekucingeni izinto ezininzi.<ref>{{Cite web|last=zoe_admin|date=2026-01-09|title=Mental Health Benefits of Running {{!}} 7 Powerful Ways It Helps|url=https://bravehearts.org.au/mental-health-benefits-of-running/|accessdate=2026-07-17|website=Bravehearts|language=en-AU}}</ref> Kwananjalo ekubalekeni, ungathatha isigqibo sokuba uzidibanise nabahlobo bakho niqalise ukubaleka. Okwesithathu umntu kufuneka aziqhelanise nokuba akhangele uncedo kangakokuba afune ulwazi oluthe vetshe njengokufumana inombolo yendawo enceda abantu abaphantsi koxinizelelo.<ref>{{Cite web|title=South African Depression and Anxiety Group|url=https://www.sadag.org/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=114|accessdate=2026-07-17|website=www.sadag.org}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
n0mg1znj7uu9h54wgdaa52zwse055ow
41442
41424
2026-07-17T12:41:45Z
Meninblack254
16289
ndifake ubumi bephepha
41442
wikitext
text/x-wiki
'''ULutsha''' oluninzi lwase Mzantsi Afrika bazifumana bengxunguphele yimeko yokungaqasha ngenxa yokuba urhulumente ophetheyo engabonisi isisombululo sokunikeza ngamathuba omsebenzi.
== Unobangela ==
Ucinizelelo lwengqondo [[UMzantsi Afrika|eMzantsi Afrika]] luyaqatsela ebantwini, ingakumbi phakathi kuLutsha. Oku kuquka lonke ulutsha kunye naba baphume ngezidanga kwiidyunivesithi. Unobangela wesisehlo kukuba urhulumente wohlulakele ukunikeza ngamathuba omsebenzi. Okwangoku izinga lolutsha olungekhoyo emsebenzini okanye ulutsha olungaphangeliyo lime ku 45.8% ngokwengxelo yamani akhutshwa ngu [[Mzantsi Afrika]] ngonyaka ka-2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.statssa.gov.za/?p=19526|accessdate=2026-07-17|website=www.statssa.gov.za}}</ref> Le ngxaki yokungaqeshwa kolutsha iquka nokuba abaphathi benkampani xa bezakuqasha abantu bafuna abantu abanamava okusebenza.<ref>{{Cite journal|last=Gwala|first=F. N.|last2=Mthethwa|first2=R. M.|last3=Jili|first3=N. N.|date=2023-06|title=An Analysis of the Factors, Effects and Experiences Associated with High Graduate Unemployment in the eThekwini Metropolitan Municipality of South Africa|url=https://journals.co.za/doi/full/10.10520/ejc-ajpa_v14_n1_a8|journal=African Journal of Public Affairs|volume=14|issue=1|pages=122–151|doi=10.10520/ejc-ajpa_v14_n1_a8}}</ref> Oku kuyingxaki kakhulu kuba ulutsha oluninzi luphuma kwiidyunivesithi kodwa bengenawo amava okusebenza. Kunjalo nje amathuba akhoyo emisebenzi afuna abantu abanamava ekusebenziseni iArtificial Intelligence (AI).<ref>{{Cite web|last=Malinga|first=Sibahle|date=2026-07-15|title=Human skills drive AI-era careers|url=https://www.itweb.co.za/article/human-skills-drive-ai-era-careers/Pero3qZ31jWvQb6m|accessdate=2026-07-17|website=ITWeb|language=en-ZA}}</ref> Okukubhadla okungeyonyani (AI) kubonisa ukuba iidyunivesithi kufuneka zithathe inxaxheba yokuzisa izifundo eziyelelene ne AI kuba amathuba omsebenzi awekho maninzi ngaphandle kokuba umntu abenolwazi oluthe vetshe.
== Impembelelo ==
Ukungaqeshwa ixesha elide lwenza ulutsha luphelelwe ngumdla wokukhangela iimisebenzi apho lonto ibonisa ubungozi bokuba umntu azibone ephantsi koxinizelelo lwengqondo. Ekuhambeni kwexesha umntu uzibona enoloyiko olungapheliyo. Olu loyiko olungapheliyo lubangela ulutsha lufumane indlela ezilula zokuzama indlela zokuphila. Into ehamba phambili kakhulu kukuba ulutsha lufumana indlela zokuzibulala.<ref>{{Cite journal|last=Mdewuka|first=Nyameka|last2=Mhlanga|first2=Nongiwe L.|last3=Mabunda|first3=Sikhumbuzo A.|last4=Nomatshila|first4=Sibusiso C.|last5=Faleni|first5=Monwabisi|date=2026|title=Self-reported mental health effects of unemployment on young people in Mdantsane, South Africa: A qualitative study|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12869806/|journal=The South African journal of psychiatry: SAJP: the journal of the Society of Psychiatrists of South Africa|volume=32|pages=2565|doi=10.4102/sajpsychiatry.v32i0.2565|issn=1608-9685|pmc=12869806|pmid=41646451}}</ref>Oku kugqwese kakhulu kulutsha oluphuma kwidyunivesithi bengafumani imisebenzi. Okunye okubangela [[Uxinzelelo lwenqgondo kubafundi beedyunivesithi|uxinizelelo lwengqondo]] kukuba ulutsha lusebenzisa kakhulu iziyobisi ukubaleka ingxaki abajongene nazo.[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12869806/] Okuninzi, ulutsha luthatha utywala njengesisombululo esikhawulezileyo.
[[Ngokweenkcukacha:Urban track.jpg|thumb|indlela ephilisayo]]
== Isisombululo ==
Ukuze umntu alwe uxinizelelo lwengqondo kufuneka kuqala uyamkele imeko okuyo yokuba uphantsi koxinizelelo lwengqondo. Ukwamkela imeko okuyo kwenza kubelula ukuba ufune uncedo ebantwini ukuze ungapheli uthatha ubomi bakho.<ref>{{Cite web|title=The Stigma Around Mental Health|url=https://getsavvi.co.za/community/health/The-Stigma-Around-Mental-Health|accessdate=2026-07-17|website=getsavvi.co.za}}</ref> Okwesibini, kufuneka ungumntu uqalise ukwenza izinto ozithandayo okanye uqalise ukwenza izinto ezizakunceda ukulwa oluxinizelelo lwengqondo. Umzekelo ungaqalisa ukubaleka rhoqo ngemini. Ukubaleka kunceda ekubeni ingqondo yakho ikwazi ukuphumla ekucingeni izinto ezininzi.<ref>{{Cite web|last=zoe_admin|date=2026-01-09|title=Mental Health Benefits of Running {{!}} 7 Powerful Ways It Helps|url=https://bravehearts.org.au/mental-health-benefits-of-running/|accessdate=2026-07-17|website=Bravehearts|language=en-AU}}</ref> Kwananjalo ekubalekeni, ungathatha isigqibo sokuba uzidibanise nabahlobo bakho niqalise ukubaleka. Okwesithathu umntu kufuneka aziqhelanise nokuba akhangele uncedo kangakokuba afune ulwazi oluthe vetshe njengokufumana inombolo yendawo enceda abantu abaphantsi koxinizelelo.<ref>{{Cite web|title=South African Depression and Anxiety Group|url=https://www.sadag.org/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=114|accessdate=2026-07-17|website=www.sadag.org}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Uxinezelelo]]
[[Uluhlu:Indlela yokuphila]]
c0eivli798d0r4z99kwge1avnvy9uly
Inkqubo yomtshato yakwaXhosa
0
9243
41470
41395
2026-07-17T13:09:49Z
Future6634
16293
Added citation
41470
wikitext
text/x-wiki
'''Inkqubo yomtshato yakwaXhosa''' yinkqubo ehambelana nenkqubo zolwazi lwemveli eziphantsi kwamasiko nezithethe kumzi kaXhosa. Le nkqubo ibandakanya amanyathelo abalulekileyo afana nokucelwa komtshato, ukuhlawulwa kwe[[lobola]], kunye nemicimbi yokwamkelwa komakoti emzini omtsha.<ref name=":0">{{Cite web|last=African|first=Being|title=Xhosa Marriage Practices|url=https://beingafrican.org/culture-panel/xhosa-marriage-practices/|accessdate=2026-07-17|website=BeingAfrican|language=en}}</ref>
== Amabal'engwe ngamaXhosa nomtshato ==
[[Ngokweenkcukacha:Xhosa culture.jpg|thumb|Abafazi bakwaXhosa ]]
[[AmaXhosa]] liqela labantu base[[UMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]] elifumaneka e[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Mpuma Koloni]].<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal|last=Henda|first=Nomvo D.|date=2021-01-01|title=The Rites of Passage of AmaXhosa Revisited|url=https://www.academia.edu/61194038/The_Rites_of_Passage_of_AmaXhosa_Revisited|journal=Academia Letters|doi=10.20935/AL3860}}</ref> Aba ngabantu bamasiko nezithethe, ukanti bohlulwe ngokweziduko kunye nezizwe ezahlukeneyo. Eli qela labantu liyafumaneka eZimbabwe, eBotswana, eNamibia naseLesotho. AmaXhosa luhlanga lwesibini ngobukhulu eMzantsi Afrika kwaye bathetha ulwimi lwesiXhosa.
[[Umtshato]] phakathi kwamaXhosa ngowona msitho ubalulekileyo obonisa ubunye, imbeko, kunye nokugcina amasiko. Inkqubo yomtshato yakwaXhosa yinkqubo ehambelana nolwazi lwemveli oluphantsi kwamasiko nezithethe. Umtshato wesintu kwakuvumelekile ukutshata ngaohandle kwesizwe sakuni ngokwesiduko, kwaye leyo yayi yindlela yamaNguni kuphela.<ref name=":1">{{Cite web|title=Umtshato we Siko lesi Xhosa|url=https://southafrica.co.za/xh/umtshato-we-siko-lesi-xhosa.html|accessdate=2026-07-17|website=southafrica.co.za}}</ref> Wonke umntwana wamaNguni uzalelwa phantsi kwesiduko esithile ngokwe ziduko zamaNguni kwaye ukutshata kwisizwe esinye sisono esikhulu kwaye akuvumelekanga. Umtshato uqalathe amasiko nezithethe ezininzi ngokwesiNtu sakwaXhosa. Ezi zithethe bezisenziwa ukusukela mandulo ngabantu bakwaXhosa. Ukanti ezinye zazo ziye zafakwa nakwimitshato yakutshanje. Njenga kwezinye iinkcubeko zakwamanye amazwe aseAfrika, lenkqubo yomtshato yamaXhosa ijolise ekuhlanganiseni iintsapho ezimbini ezahlukeneyo, nokunika ulwalathuso nenkxaso kwisibini esisandula ukutshata.
== Umtshato kwinkcubeko yamaXhosa (Ukuzeka) ==
Nanjengoko sele kudakanciwe ngasentla, umtshato okanye [[ukuzeka]] yinkqubo apho indoda efikelele kwinqabanaba lokutshata ebomini bayo iqala amanyathelo okuthatha [[uNkosikazi]], ngengxaso yosapho lwayo okanye yosapho lwentokazi leyo aza kucela kuyo isandla somtshato. Ngeli xesha lenkqubo yokuzeka, amalungu osapho lomnyeni aziwa ngokuba "[[ngoonozakuzaku]]", ekhokelwa "[[ngumalume]]" adlala eyona ndima ephambili ekuququzeleni le nkqubo.<ref name=":0" /> Ezi nkqubo ziquka amanqanaba amaninzi ekufuneka elandelwe kwaye ziphelela ekubeni "umakoti" (umtshakazi omtsha) aphelekwe ekhayeni lakhe elitsha.
Xa usapho lomnyeni luvumile ukuqhubekela phambili nokucela isandla somtshato kusapho oluthile, becelela unyana wabo, kufuneka babhale incwadi eya kuthunyelwa kusapho lentokazi eboniweyo ukuze bacele ngokwesikweni intlanganiso.<ref name=":0" /> Kule ncwadi, injongo zabo kufuneka zichazwe ngokucacileyo kunye nomhla ochanelekileyo abaceba ukuba nengxoxo zelobola ngayo. Kuxhomekeke kusapho lentokazi ukwamkela umhlo lowo uceliweyo okanye bacebise omnye umhla.<ref name=":0" /> Ukwamkelwa kwenziwa ngendlela yokubhala ncwadi. Kule incwadi usapho lomtshakazi luchaza umhla wengxoxo zelobola. Ngamanye amaxesha usapho lwentokazi luya kuchaza izinto (izipho) ekumele baze nazo okanye izinto ekumele nazilindele ngomhla wengxoxo zelobola. Ngangona kunjalo, ngamaxesha amaninzi le ncwadi ayichazi ncakasana ukuba ngeziphi ezi zipho zilindelweyo. Ukuba ezinye inkcukaca azicacanga, okanye azichazwanga encwadini, kuxhomekeke kumnyeni ukuba afumanise kumtshakazi wakhe ngabucala ukuba usapho lwakhe luza kulindela ntoni ngaloo mini. Kuza kumiselwa amadoda amabini ukuba ahambise le ncwadi ayise kusapho lomyeni.<ref name=":0" />
== Inkqubo yokuzeka umfazi (Ilobola) ==
[[ILobola|Ilobola]] lisiko apho usapho lomnyeni luhlawula ngeenkomo okanye ngemali kusapho lomtshakazi ngaphambi nje komtshato.<ref>{{Cite journal|last=Parker|first=Glynis|date=2015-01-01|title=The Practice of Lobola in Contemporary South African Society.|url=https://www.researchgate.net/publication/309159895_The_Practice_of_Lobola_in_Contemporary_South_African_Society|journal=Journal of Third World Studies|volume=32}}</ref> Olu luphawu lombulelo oluvela kumyeni nosapho lwakhe ukuze bakwazi ukwakha ubunye nobudlelwane phakathi kwezintsapho zimbini. Ixabiso lelobolo lidla ngokuhlawulwa ngohlobo lweenkomo, ukanti iingxoxo phakathu kwezintapho zimbini zaziba nobunzima zitsalwe, ingakumbi xa kufuneka kugqutywe ngenani leenkomo elifunwa [[ebukweni]].<ref name=":1" />
Inani leenkomo liyahluka ukusuka kwisizwe ukuya kwesinye, kodwa liqala kwiinkomo ezilishumi ukuya kwezilishumi elinesibini nangaphezulu.<ref>{{Cite web|last=African|first=Being|title=Xhosa Marriage Practices|url=https://beingafrican.org/culture-panel/xhosa-marriage-practices/|accessdate=2026-07-17|website=BeingAfrican|language=en}}</ref> Olu hlawulo lomtshakazi lungaba ziinkomo okanye imali, oku kuxhomekeke kwisivumelwano phakathi kwezi ntsapho zimbini. Ukuba usapho lomtshakazi lucela iinkomo, baya kugqiba ukuba ixabiso lenkomo enye liza kuba yintoni na, baze baliphindaphinde kali-10 ukuya kwi-12. Oku kuxhomekeke ekubeni zingaphi iinkomo eziceliweyo lusapho lomtshakazi. Umzekelo, ukuba bafuna ama-R4000 ngenkomo enye, kwaye usapho lugqibe kwelokuba umtshakazi uxabisa iinkomo ezili-10, ilobola iya kuba ngama-R40 000.
Ukuhanjiswa kweenkomo ikwasiso nesiqinisekiso sokuba xa umakoti anokuthi angaphatheki kakuhle kwikhaya lakhe elitsha, angabuyela kwikhaya labazali bakhe, kwaye usapho lakulomyeni wakhe liyakuthi lilahlekelwe ziinkomo.<ref name=":1" /> Ilobola ayisoyinto nje yokuhlawula kodwa sisivumelwano esomeleza ubudlelwane phakathi kweentsapho, kwaye sisixhobo sokugcina imbeko, isidima kunye nokuzinza kobudlelwane. Ngexesha lomtshato, kuqhutywa imibhiyozo enomculo, umdaniso, kunye nokutya okwahlukeneyo, nto leyo ebonisa ubunye, uthando, kunye nokuhlonipha amasiko kaXhosa.
Ngale ndlela, inkqubo yomtshato yakwaXhosa ayisiyonto yokudibanisa abantu ababini kuphela, kodwa sisixhobo sokugcina nokuphila kwenkcubeko, isithethe, kunye nobudlelwane phakathi kweentsapho.<ref name=":0" />
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Umtshato]]
[[Uluhlu:Ilobola]]
[[Uluhlu:AmaXhosa]]
[[Uluhlu:Xhosa culture]]
[[Uluhlu:Amasiko]]
[[Uluhlu:Abafazi]]
[[Uluhlu:Mzantsi Afrika]]
[[Uluhlu:Mpuma Koloni]]
paz5r77o1jml4erz1u3zeqq0m6n7f7x
Ilali yakwaMdingi
0
9244
41443
41396
2026-07-17T12:44:05Z
GuguLethu01
16311
Ulwazi olutsha ngelali yakwaMdingi
41443
wikitext
text/x-wiki
'''KwaMdingi''' <small>ilali yase Qonce equme ngeqakamba,izifundiswa kwakunye nebhola yombhoxo. Amagingxingxi namahla ndenyuka obomi awami endleleni yamaNtinde. UMdingi bubugqina balonto.</small>
== Ilali yaseQonce ==
[[Ngokweenkcukacha:Lovedale multiracial College - Cape Colony 1874.jpg|thumb|Umfanekiso wamathafa aseQonce]]
KwaMdingi yilali ekude kufuphi nedolophu iQonce<ref>{{Cite web|title=Qonce {{!}} Formerly King William’s Town, South Africa, Map, Population, & Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Qonce|accessdate=2026-07-17|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ekwiphondo lase Eastern Cape eMzantsi Afrika. Yilali enamadlelo amahle, ehlotyeni uhlaza uyabonakala kwakunye netyatyambo zentwasahlobo ziye zibonakalise ubuhle bazo kanjalo. UKuphuma kwakunye nokutshona kwelanga yenye yezinto ezingenza ubani afune ukuphuma endlini. Ungazibhaqa noko uthathekile yimvelo nobuhle kulelali kuba ke nenyanga neekwenkwezi zibonakala ngokucacileyo xa zithe zabakho. Nanjengoko isendleleni ebheka eDimbaza<ref>{{Cite web|title=Dimbaza, Eastern Cape {{!}} South African History Online|url=https://sahistory.org.za/place/dimbaza-eastern-cape|accessdate=2026-07-17|website=sahistory.org.za|language=en}}</ref> nje yayikade isithiwe yimithi yemigamitriya eyayinceda abazingeli bemivundla ngenyama imhla nezolo. Ababalisayo ke bathi lonyama yayibakhupha entluphekweni. Lelali ibalulekile ebantwini bayo lonto uyibona ngokwenguqu zokucandwa kwezisa ezintsha kungoku nje xa kuthethwa ngoMdingi sithetha ngelali eqala etheni apho kwakho amadlelo kwakunye nemithi yemigamitriya, kunamhla yimizi yabantu.
== Imithimbo yolwazi ==
gb284ndy1seed3woy31hwpvjedsg3jf
Indalo kwisixeko sabangcwele
0
9245
41460
41397
2026-07-17T12:56:57Z
Anovuyo780
16317
ndiqale inqaku elitsha phantsi, ndafaka nemithombo yolwazi
41460
wikitext
text/x-wiki
'''Indalo''' kwisixeko sabangcwele
Ngenene nangenyaninso indalo yenye yezinto ezibalulekuleyo ebantwini ngehlobo lokuba indalo isinika ukutya, amanzi , umoya kwaye inegalelo elikhulu kwezoqoqosho lwelizwe.<ref>{{Cite web|title=Why it's important that we value nature {{!}} WWF|url=https://www.wwf.org.uk/what-we-do/valuing-nature|accessdate=2026-07-17|website=www.wwf.org.uk|language=en}}</ref> .Ingakumbi kubantu abamnyama ngehlobo lokuba kudala abantu abantsundu basithi ukuze bangabulawa yindlala bafumane ukutya okunesondlo kwindalo. Izinto ezifana nemifuno, amakhaphetshu, iziqhamo zasehlathini njalo njalo.
== Yintoni indalo? ==
[[Ngokweenkcukacha:The City of Saints.jpg|thumb|The City of Saints]]
[[Indalo]] ichazwa ngokuba zizinto zehlabathi kunye nezinto ezenzekayo kulo<ref>{{Cite journal|date=2026-07-15|title=Nature|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nature&oldid=1364191934|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>. Apha kwesisixeko, ngokwasemfanekisweni sibona isibhabhaka. Lo mfanekiso ubonakalisa ukuphila kwesisixeko, kubonakala ngokuba imithi iluhlaza, isibhakabhaka sihle kwaye sitsala umdla.
== Isixeko sabangcwele ==
I-Makhanda sesinye sezixeko zase[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Mpuma Koloni]]<ref>{{Cite web|title=Eastern Cape Provincial Government of the Republic of South Africa|url=http://www.ecprov.gov.za/|accessdate=2026-07-17|website=www.ecprov.gov.za}}</ref>. Esi sixeko saziwa ngokuba sisixeko sabangcwele loonto ethetha ukuba '[[City of Saints]]' ngabula makhumsha. Eyona nto yaye yenza esi sixeko kuthwa sisixeko sabangwele yayikukuba iyenye yeendawo eneenkonzo [https://www.southafrica.net/za/en/travel/article/grahamstown-a-town-of-artistic-and-academic-expression ezingapha] kwamashumi amane kwaye ikwanayo nenye yeedyunivesithi eziphambili. Yiyo loonto eligama lithi 'isixeko sabangcwele' saaye sancamathela.
== Ukubaluleka kwendalo(Makhanda) ==
I[[Makhanda (Nxele)|Makhanda]] yindawo engqongwe yindalo, nditsho ukusukela emithini, iinduli , amawa, amahlathi<ref>{{Cite web|date=2023-02-13|title=Follow the Eastern Cape’s plant signals {{!}} Veld & Flora|url=https://botanicalsociety.org.za/follow-the-eastern-capes-plant-signals/|accessdate=2026-07-17|website=botanicalsociety.org.za|language=en-US}}</ref> amancici njalo njalo. Loonto ibaluleke kakhulu ngoba bantu baye bafumane ilixa lokuba umntu afunde banzi ngendalo nokubaluleka kwayo , sikwafumana nemimoya epholileyo kwaye esempilweni , nto leyo ethetha ukuba abantu bakwesisixeko babasemandleni , empilweni kwaye mancinci amathuba okuba umntu abenokugula okubhekisele emiphungeni okanye ekuphefumleni komntu.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Indalo]]
[[Uluhlu:Imithi]]
[[Uluhlu:Isibhakabhaka]]
[[Uluhlu:Makhanda]]
1dldpbmcjbrz4shtsyo3pv58q75cgr9
Emthonjeni Fairview Spring
0
9246
41416
41398
2026-07-17T12:27:07Z
Caricatures123
16288
Added a picture
41416
wikitext
text/x-wiki
'''Emthonjeni Fairview Spring''' yindawo enomthombo wamanzi wendalo okummandla waseFairview e[[Makhanda (Nxele)|Makhanda]] (eyayisaziwa njenge[[Grahamstown]]), kwi[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Phondo leMpuma Koloni]], e[[EMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]]. Lo mthombo waziwa njengomnye wemithombo yamanzi eMakhanda kwaye ubalulekile ngenxa yegalelo lawo ekuboneleleni uluntu ngamanzi, ukuxhasa inkqubo yendalo kunye nokugcina iyantlukwano yezinto eziphilayo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Uphando lubonisa ukuba lo mgxobhozo ugubungela indawo emalunga neehektare ezingama 46 kwaye umi malunga nemigama emine ukusuka kumbindi weMakhanda ecaleni kwendlela iR67 eya e[[Port Alfred]].<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Imbali ==
Ngokophando olwenziwe nguSinchembe noEllery (2010), lo mthombo waphuhliswa ngeminyaka yoo 1860 ngokugrunjwa kwequla elalinzulu lizaliswe ngamanzi aphuma emhlabeni.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Eli qula lagcwaliswa ngamatye kunye negrabile, kwaze kwakhiwa umbhobho wentsimbi owawukhupha amanzi ukuze asetyenziswe luluntu. Kamva, iiRoyal Engineers zaphuhlisa inkqubo yokusasaza la manzi ukuze abe ngomnye wemithombo yokuqala yamanzi kawonke-wonke eMakhanda.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Le nkqubo yaba negalelo elikhulu ekukhuleni kwesixeko nasekuboneleleni abahlali ngamanzi acocekileyo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona iziseko zonikezelo lwamanzi ka[[Masipala]] ziye zaphuhliswa kule minyaka ilandelayo, umthombo waqhubeka usetyenziswa ngenxa yokuthembeka kokuphuma kwamanzi acocekileyo. Ukubaluleka kwalo mthombo kwaphinda kwabonakala ngexesha leengxaki zamanzi ezichaphazele iMakhanda, ngakumbi ngo 2019, xa amawaka abahlali ayexhomekeke kuwo ngenxa yokuphazamiseka konikezelo lwamanzi kaMasipala.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Indawo ==
[[Ngokweenkcukacha:EMthonjeni Fairview Spring.jpg|thumb|Amanzi apompozayo kumthombo ose Fairview Spring, kuhola wendlela uR67 oya ePort Alfred, ngangemigama emine ngaphandle eMakhanda.]]
eMthonjeni Fairview Spring ifumaneka kummandla waseFairview kumhlaba ophantsi kolawulo lukaMasipala wase[[Makhanda (Nxele)|Makana]]. Lo mgxobhozo uquka indawo enamanzi angapheliyo, iindawo ezimanzi ngamaxesha athile kunye neendawo ezomayo ngamanye amaxesha, nto leyo eyenza ukuba ube yindawo ebalulekileyo kwindalo<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>. Uphando lubonisa ukuba amanzi alo mthombo aphuma kwiWitteberg Quartzite, uhlobo lwamatye olwaziwa ngokuvelisa amanzi asemgangathweni ophezulu ngenxa yokuba lusebenza njengesihluzo sendalo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Ukubaluleka kwindalo ==
Ngokophando lukaSinchembe noEllery (2010), lomthombo ubonelela ngeenkonzo ezininzi zendalo ezibalulekileyo. Ezi ziquka ukulawula ukuhamba kwamanzi angaphantsi komhlaba, ukucoca amanzi ngokwendalo, ukunciphisa ukhukuliseko lomhlaba kunye nokuxhasa izityalo nezilwanyana ezixhomekeke kwimigxobhozo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona impilo yomgxobhozo iye yachaphazeleka ngenxa yokwakhiwa kweendlela, ukwanda kwezityalo ezingezizo ezemveli kunye nezinye iinguqu kusetyenziso lomhlaba ukusukela ngo 1949, abaphandi bafumanisa ukuba ukusetyenziswa kwamanzi omthombo ngabahlali kunefuthe elincinci kakhulu kwimpilo yomgxobhozo xa kuthelekiswa nezinye izinto ezichaphazela indawo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Ukubaluleka kuluntu ==
eMthonjeni Fairview Spring ibalulekile kubahlali baseMakhanda, ngakumbi ngamaxesha apho kukho ukunqongophala kwamanzi. KweyoMqungu ku 2019, emva kokuqhuma kombhobho wamanzi, amakhulu abantu bebesima imigca iiyure ezininzi ukuze bakhe amanzi kulo mthombo. Lo mthombo ubusoloko ubonelela ngamanzi kubahlali ukusukela ngeminyaka yoo 1860, nto leyo ebonisa ukubaluleka kwawo kwimbali nakubomi bemihla ngemihla. Abahlali basebenzisa amanzi asuka kulomthombo ukusela, ukupheka, ukuhlamba kunye nezinye iimfuno zasekhaya xa iinkonzo zikamasipala zazingasebenzi kakuhle.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Umgangatho wamanzi ==
Ngexesha leengxaki zamanzi, kwabakho imibuzo malunga nokhuseleko lwamanzi aphuma eMthonjeni Fairview Spring. Ngokwengxelo kaCleary (2019), uGqr Jane Tanner, owayeyiNtloko yeHydrology kwi-Institute for Water Research kwiYunivesithi iRhodes, wachaza ukuba amanzi alo mthombo asemgangathweni ophezulu.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref> Oku kubangelwa kukuba aphuma kwiWitteberg Quartzite kwaye indawo apho amanzi aqokelelwa khona ikude nemithombo emininzi enokubangela ungcoliseko. Nangona kunjalo, iingcali zacebisa ukuba kuqhubekekwe nokuvavanywa komgangatho wamanzi ukuze kuqinisekiswe ukhuseleko lwawo kwixesha elizayo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Spring water]]
[[Uluhlu:EMthonjeni]]
[[Uluhlu:Umthombo]]
laoooxrg9aj9u7tpa6g5jq5k3uwvakz
41419
41416
2026-07-17T12:29:32Z
Caricatures123
16288
Added a category
41419
wikitext
text/x-wiki
'''Emthonjeni Fairview Spring''' yindawo enomthombo wamanzi wendalo okummandla waseFairview e[[Makhanda (Nxele)|Makhanda]] (eyayisaziwa njenge[[Grahamstown]]), kwi[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Phondo leMpuma Koloni]], e[[EMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]]. Lo mthombo waziwa njengomnye wemithombo yamanzi eMakhanda kwaye ubalulekile ngenxa yegalelo lawo ekuboneleleni uluntu ngamanzi, ukuxhasa inkqubo yendalo kunye nokugcina iyantlukwano yezinto eziphilayo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Uphando lubonisa ukuba lo mgxobhozo ugubungela indawo emalunga neehektare ezingama 46 kwaye umi malunga nemigama emine ukusuka kumbindi weMakhanda ecaleni kwendlela iR67 eya e[[Port Alfred]].<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Imbali ==
Ngokophando olwenziwe nguSinchembe noEllery (2010), lo mthombo waphuhliswa ngeminyaka yoo 1860 ngokugrunjwa kwequla elalinzulu lizaliswe ngamanzi aphuma emhlabeni.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Eli qula lagcwaliswa ngamatye kunye negrabile, kwaze kwakhiwa umbhobho wentsimbi owawukhupha amanzi ukuze asetyenziswe luluntu. Kamva, iiRoyal Engineers zaphuhlisa inkqubo yokusasaza la manzi ukuze abe ngomnye wemithombo yokuqala yamanzi kawonke-wonke eMakhanda.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Le nkqubo yaba negalelo elikhulu ekukhuleni kwesixeko nasekuboneleleni abahlali ngamanzi acocekileyo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona iziseko zonikezelo lwamanzi ka[[Masipala]] ziye zaphuhliswa kule minyaka ilandelayo, umthombo waqhubeka usetyenziswa ngenxa yokuthembeka kokuphuma kwamanzi acocekileyo. Ukubaluleka kwalo mthombo kwaphinda kwabonakala ngexesha leengxaki zamanzi ezichaphazele iMakhanda, ngakumbi ngo 2019, xa amawaka abahlali ayexhomekeke kuwo ngenxa yokuphazamiseka konikezelo lwamanzi kaMasipala.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Indawo ==
[[Ngokweenkcukacha:EMthonjeni Fairview Spring.jpg|thumb|Amanzi apompozayo kumthombo ose Fairview Spring, kuhola wendlela uR67 oya ePort Alfred, ngangemigama emine ngaphandle eMakhanda.]]
eMthonjeni Fairview Spring ifumaneka kummandla waseFairview kumhlaba ophantsi kolawulo lukaMasipala wase[[Makhanda (Nxele)|Makana]]. Lo mgxobhozo uquka indawo enamanzi angapheliyo, iindawo ezimanzi ngamaxesha athile kunye neendawo ezomayo ngamanye amaxesha, nto leyo eyenza ukuba ube yindawo ebalulekileyo kwindalo<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>. Uphando lubonisa ukuba amanzi alo mthombo aphuma kwiWitteberg Quartzite, uhlobo lwamatye olwaziwa ngokuvelisa amanzi asemgangathweni ophezulu ngenxa yokuba lusebenza njengesihluzo sendalo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Ukubaluleka kwindalo ==
Ngokophando lukaSinchembe noEllery (2010), lomthombo ubonelela ngeenkonzo ezininzi zendalo ezibalulekileyo. Ezi ziquka ukulawula ukuhamba kwamanzi angaphantsi komhlaba, ukucoca amanzi ngokwendalo, ukunciphisa ukhukuliseko lomhlaba kunye nokuxhasa izityalo nezilwanyana ezixhomekeke kwimigxobhozo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona impilo yomgxobhozo iye yachaphazeleka ngenxa yokwakhiwa kweendlela, ukwanda kwezityalo ezingezizo ezemveli kunye nezinye iinguqu kusetyenziso lomhlaba ukusukela ngo 1949, abaphandi bafumanisa ukuba ukusetyenziswa kwamanzi omthombo ngabahlali kunefuthe elincinci kakhulu kwimpilo yomgxobhozo xa kuthelekiswa nezinye izinto ezichaphazela indawo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Ukubaluleka kuluntu ==
eMthonjeni Fairview Spring ibalulekile kubahlali baseMakhanda, ngakumbi ngamaxesha apho kukho ukunqongophala kwamanzi. KweyoMqungu ku 2019, emva kokuqhuma kombhobho wamanzi, amakhulu abantu bebesima imigca iiyure ezininzi ukuze bakhe amanzi kulo mthombo. Lo mthombo ubusoloko ubonelela ngamanzi kubahlali ukusukela ngeminyaka yoo 1860, nto leyo ebonisa ukubaluleka kwawo kwimbali nakubomi bemihla ngemihla. Abahlali basebenzisa amanzi asuka kulomthombo ukusela, ukupheka, ukuhlamba kunye nezinye iimfuno zasekhaya xa iinkonzo zikamasipala zazingasebenzi kakuhle.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Umgangatho wamanzi ==
Ngexesha leengxaki zamanzi, kwabakho imibuzo malunga nokhuseleko lwamanzi aphuma eMthonjeni Fairview Spring. Ngokwengxelo kaCleary (2019), uGqr Jane Tanner, owayeyiNtloko yeHydrology kwi-Institute for Water Research kwiYunivesithi iRhodes, wachaza ukuba amanzi alo mthombo asemgangathweni ophezulu.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref> Oku kubangelwa kukuba aphuma kwiWitteberg Quartzite kwaye indawo apho amanzi aqokelelwa khona ikude nemithombo emininzi enokubangela ungcoliseko. Nangona kunjalo, iingcali zacebisa ukuba kuqhubekekwe nokuvavanywa komgangatho wamanzi ukuze kuqinisekiswe ukhuseleko lwawo kwixesha elizayo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:EMthonjeni]]
[[Uluhlu:Umthombo]]
[[Uluhlu:Fairview Spring]]
2f0tnw563qkc93m1sb9q96rc3snw6ri
41436
41419
2026-07-17T12:38:25Z
Caricatures123
16288
Added a category
41436
wikitext
text/x-wiki
'''Emthonjeni Fairview Spring''' yindawo enomthombo wamanzi wendalo okummandla waseFairview e[[Makhanda (Nxele)|Makhanda]] (eyayisaziwa njenge[[Grahamstown]]), kwi[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Phondo leMpuma Koloni]], e[[EMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]]. Lo mthombo waziwa njengomnye wemithombo yamanzi eMakhanda kwaye ubalulekile ngenxa yegalelo lawo ekuboneleleni uluntu ngamanzi, ukuxhasa inkqubo yendalo kunye nokugcina iyantlukwano yezinto eziphilayo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Uphando lubonisa ukuba lo mgxobhozo ugubungela indawo emalunga neehektare ezingama 46 kwaye umi malunga nemigama emine ukusuka kumbindi weMakhanda ecaleni kwendlela iR67 eya e[[Port Alfred]].<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Imbali ==
Ngokophando olwenziwe nguSinchembe noEllery (2010), lo mthombo waphuhliswa ngeminyaka yoo 1860 ngokugrunjwa kwequla elalinzulu lizaliswe ngamanzi aphuma emhlabeni.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Eli qula lagcwaliswa ngamatye kunye negrabile, kwaze kwakhiwa umbhobho wentsimbi owawukhupha amanzi ukuze asetyenziswe luluntu. Kamva, iiRoyal Engineers zaphuhlisa inkqubo yokusasaza la manzi ukuze abe ngomnye wemithombo yokuqala yamanzi kawonke-wonke eMakhanda.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Le nkqubo yaba negalelo elikhulu ekukhuleni kwesixeko nasekuboneleleni abahlali ngamanzi acocekileyo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona iziseko zonikezelo lwamanzi ka[[Masipala]] ziye zaphuhliswa kule minyaka ilandelayo, umthombo waqhubeka usetyenziswa ngenxa yokuthembeka kokuphuma kwamanzi acocekileyo. Ukubaluleka kwalo mthombo kwaphinda kwabonakala ngexesha leengxaki zamanzi ezichaphazele iMakhanda, ngakumbi ngo 2019, xa amawaka abahlali ayexhomekeke kuwo ngenxa yokuphazamiseka konikezelo lwamanzi kaMasipala.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Indawo ==
[[Ngokweenkcukacha:EMthonjeni Fairview Spring.jpg|thumb|Amanzi apompozayo kumthombo ose Fairview Spring, kuhola wendlela uR67 oya ePort Alfred, ngangemigama emine ngaphandle eMakhanda.]]
eMthonjeni Fairview Spring ifumaneka kummandla waseFairview kumhlaba ophantsi kolawulo lukaMasipala wase[[Makhanda (Nxele)|Makana]]. Lo mgxobhozo uquka indawo enamanzi angapheliyo, iindawo ezimanzi ngamaxesha athile kunye neendawo ezomayo ngamanye amaxesha, nto leyo eyenza ukuba ube yindawo ebalulekileyo kwindalo<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>. Uphando lubonisa ukuba amanzi alo mthombo aphuma kwiWitteberg Quartzite, uhlobo lwamatye olwaziwa ngokuvelisa amanzi asemgangathweni ophezulu ngenxa yokuba lusebenza njengesihluzo sendalo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Ukubaluleka kwindalo ==
Ngokophando lukaSinchembe noEllery (2010), lomthombo ubonelela ngeenkonzo ezininzi zendalo ezibalulekileyo. Ezi ziquka ukulawula ukuhamba kwamanzi angaphantsi komhlaba, ukucoca amanzi ngokwendalo, ukunciphisa ukhukuliseko lomhlaba kunye nokuxhasa izityalo nezilwanyana ezixhomekeke kwimigxobhozo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona impilo yomgxobhozo iye yachaphazeleka ngenxa yokwakhiwa kweendlela, ukwanda kwezityalo ezingezizo ezemveli kunye nezinye iinguqu kusetyenziso lomhlaba ukusukela ngo 1949, abaphandi bafumanisa ukuba ukusetyenziswa kwamanzi omthombo ngabahlali kunefuthe elincinci kakhulu kwimpilo yomgxobhozo xa kuthelekiswa nezinye izinto ezichaphazela indawo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Ukubaluleka kuluntu ==
eMthonjeni Fairview Spring ibalulekile kubahlali baseMakhanda, ngakumbi ngamaxesha apho kukho ukunqongophala kwamanzi. KweyoMqungu ku 2019, emva kokuqhuma kombhobho wamanzi, amakhulu abantu bebesima imigca iiyure ezininzi ukuze bakhe amanzi kulo mthombo. Lo mthombo ubusoloko ubonelela ngamanzi kubahlali ukusukela ngeminyaka yoo 1860, nto leyo ebonisa ukubaluleka kwawo kwimbali nakubomi bemihla ngemihla. Abahlali basebenzisa amanzi asuka kulomthombo ukusela, ukupheka, ukuhlamba kunye nezinye iimfuno zasekhaya xa iinkonzo zikamasipala zazingasebenzi kakuhle.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Umgangatho wamanzi ==
Ngexesha leengxaki zamanzi, kwabakho imibuzo malunga nokhuseleko lwamanzi aphuma eMthonjeni Fairview Spring. Ngokwengxelo kaCleary (2019), uGqr Jane Tanner, owayeyiNtloko yeHydrology kwi-Institute for Water Research kwiYunivesithi iRhodes, wachaza ukuba amanzi alo mthombo asemgangathweni ophezulu.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref> Oku kubangelwa kukuba aphuma kwiWitteberg Quartzite kwaye indawo apho amanzi aqokelelwa khona ikude nemithombo emininzi enokubangela ungcoliseko. Nangona kunjalo, iingcali zacebisa ukuba kuqhubekekwe nokuvavanywa komgangatho wamanzi ukuze kuqinisekiswe ukhuseleko lwawo kwixesha elizayo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:EMthonjeni]]
[[Uluhlu:Umthombo]]
[[Uluhlu:Fairview Spring]]
[[Uluhlu:Makhanda]]
g8tjt5qyvkla30a6iy5ucyd5fqa1ds8
41438
41436
2026-07-17T12:39:30Z
Caricatures123
16288
Fixed a citation
41438
wikitext
text/x-wiki
'''Emthonjeni Fairview Spring''' yindawo enomthombo wamanzi wendalo okummandla waseFairview e[[Makhanda (Nxele)|Makhanda]] (eyayisaziwa njenge[[Grahamstown]]), kwi[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Phondo leMpuma Koloni]], e[[EMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]]. Lo mthombo waziwa njengomnye wemithombo yamanzi eMakhanda kwaye ubalulekile ngenxa yegalelo lawo ekuboneleleni uluntu ngamanzi, ukuxhasa inkqubo yendalo kunye nokugcina iyantlukwano yezinto eziphilayo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Uphando lubonisa ukuba lo mgxobhozo ugubungela indawo emalunga neehektare ezingama 46 kwaye umi malunga nemigama emine ukusuka kumbindi weMakhanda ecaleni kwendlela iR67 eya e[[Port Alfred]].<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Imbali ==
Ngokophando olwenziwe nguSinchembe noEllery (2010), lo mthombo waphuhliswa ngeminyaka yoo 1860 ngokugrunjwa kwequla elalinzulu lizaliswe ngamanzi aphuma emhlabeni.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Eli qula lagcwaliswa ngamatye kunye negrabile, kwaze kwakhiwa umbhobho wentsimbi owawukhupha amanzi ukuze asetyenziswe luluntu. Kamva, iiRoyal Engineers zaphuhlisa inkqubo yokusasaza la manzi ukuze abe ngomnye wemithombo yokuqala yamanzi kawonke-wonke eMakhanda.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Le nkqubo yaba negalelo elikhulu ekukhuleni kwesixeko nasekuboneleleni abahlali ngamanzi acocekileyo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona iziseko zonikezelo lwamanzi ka[[Masipala]] ziye zaphuhliswa kule minyaka ilandelayo, umthombo waqhubeka usetyenziswa ngenxa yokuthembeka kokuphuma kwamanzi acocekileyo. Ukubaluleka kwalo mthombo kwaphinda kwabonakala ngexesha leengxaki zamanzi ezichaphazele iMakhanda, ngakumbi ngo 2019, xa amawaka abahlali ayexhomekeke kuwo ngenxa yokuphazamiseka konikezelo lwamanzi kaMasipala.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Indawo ==
[[Ngokweenkcukacha:EMthonjeni Fairview Spring.jpg|thumb|Amanzi apompozayo kumthombo ose Fairview Spring, kuhola wendlela uR67 oya ePort Alfred, ngangemigama emine ngaphandle eMakhanda.]]
eMthonjeni Fairview Spring ifumaneka kummandla waseFairview kumhlaba ophantsi kolawulo lukaMasipala wase[[Makhanda (Nxele)|Makana]]. Lo mgxobhozo uquka indawo enamanzi angapheliyo, iindawo ezimanzi ngamaxesha athile kunye neendawo ezomayo ngamanye amaxesha, nto leyo eyenza ukuba ube yindawo ebalulekileyo kwindalo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Uphando lubonisa ukuba amanzi alo mthombo aphuma kwiWitteberg Quartzite, uhlobo lwamatye olwaziwa ngokuvelisa amanzi asemgangathweni ophezulu ngenxa yokuba lusebenza njengesihluzo sendalo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Ukubaluleka kwindalo ==
Ngokophando lukaSinchembe noEllery (2010), lomthombo ubonelela ngeenkonzo ezininzi zendalo ezibalulekileyo. Ezi ziquka ukulawula ukuhamba kwamanzi angaphantsi komhlaba, ukucoca amanzi ngokwendalo, ukunciphisa ukhukuliseko lomhlaba kunye nokuxhasa izityalo nezilwanyana ezixhomekeke kwimigxobhozo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref> Nangona impilo yomgxobhozo iye yachaphazeleka ngenxa yokwakhiwa kweendlela, ukwanda kwezityalo ezingezizo ezemveli kunye nezinye iinguqu kusetyenziso lomhlaba ukusukela ngo 1949, abaphandi bafumanisa ukuba ukusetyenziswa kwamanzi omthombo ngabahlali kunefuthe elincinci kakhulu kwimpilo yomgxobhozo xa kuthelekiswa nezinye izinto ezichaphazela indawo.<ref>{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Ukubaluleka kuluntu ==
eMthonjeni Fairview Spring ibalulekile kubahlali baseMakhanda, ngakumbi ngamaxesha apho kukho ukunqongophala kwamanzi. KweyoMqungu ku 2019, emva kokuqhuma kombhobho wamanzi, amakhulu abantu bebesima imigca iiyure ezininzi ukuze bakhe amanzi kulo mthombo. Lo mthombo ubusoloko ubonelela ngamanzi kubahlali ukusukela ngeminyaka yoo 1860, nto leyo ebonisa ukubaluleka kwawo kwimbali nakubomi bemihla ngemihla. Abahlali basebenzisa amanzi asuka kulomthombo ukusela, ukupheka, ukuhlamba kunye nezinye iimfuno zasekhaya xa iinkonzo zikamasipala zazingasebenzi kakuhle.<ref>{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Umgangatho wamanzi ==
Ngexesha leengxaki zamanzi, kwabakho imibuzo malunga nokhuseleko lwamanzi aphuma eMthonjeni Fairview Spring. Ngokwengxelo kaCleary (2019), uGqr Jane Tanner, owayeyiNtloko yeHydrology kwi-Institute for Water Research kwiYunivesithi iRhodes, wachaza ukuba amanzi alo mthombo asemgangathweni ophezulu.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref> Oku kubangelwa kukuba aphuma kwiWitteberg Quartzite kwaye indawo apho amanzi aqokelelwa khona ikude nemithombo emininzi enokubangela ungcoliseko. Nangona kunjalo, iingcali zacebisa ukuba kuqhubekekwe nokuvavanywa komgangatho wamanzi ukuze kuqinisekiswe ukhuseleko lwawo kwixesha elizayo.<ref>{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:EMthonjeni]]
[[Uluhlu:Umthombo]]
[[Uluhlu:Fairview Spring]]
[[Uluhlu:Makhanda]]
ktwi4ky5bl5kaxp7hr4uj89dd2909w6
41467
41438
2026-07-17T13:05:06Z
Slippery slope302
13413
Fixed references
41467
wikitext
text/x-wiki
'''Emthonjeni Fairview Spring''' yindawo enomthombo wamanzi wendalo okummandla waseFairview e[[Makhanda (Nxele)|Makhanda]] (eyayisaziwa njenge[[Grahamstown]]), kwi[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Phondo leMpuma Koloni]], e[[EMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]]. Lo mthombo waziwa njengomnye wemithombo yamanzi eMakhanda kwaye ubalulekile ngenxa yegalelo lawo ekuboneleleni uluntu ngamanzi, ukuxhasa inkqubo yendalo kunye nokugcina iyantlukwano yezinto eziphilayo. Uphando lubonisa ukuba lo mgxobhozo ugubungela indawo emalunga neehektare ezingama 46 kwaye umi malunga nemigama emine ukusuka kumbindi weMakhanda ecaleni kwendlela iR67 eya e[[Port Alfred]].<ref name=":0">{{Cite journal|last=Sinchembe|first=M|last2=Ellery|first2=W N|date=2010-12-24|title=Human impacts on hydrological health and the provision of ecosystemservices: a case study of the eMthonjeni–Fairview Spring Wetland, Grahamstown, South Africa|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2989/16085914.2010.538508|journal=African Journal of Aquatic Science|language=en|volume=35|issue=3|pages=227–239|doi=10.2989/16085914.2010.538508|issn=1608-5914}}</ref>
== Imbali ==
Ngokophando olwenziwe nguSinchembe noEllery (2010), lo mthombo waphuhliswa ngeminyaka yoo 1860 ngokugrunjwa kwequla elalinzulu lizaliswe ngamanzi aphuma emhlabeni. Eli qula lagcwaliswa ngamatye kunye negrabile, kwaze kwakhiwa umbhobho wentsimbi owawukhupha amanzi ukuze asetyenziswe luluntu. Kamva, iiRoyal Engineers zaphuhlisa inkqubo yokusasaza la manzi ukuze abe ngomnye wemithombo yokuqala yamanzi kawonke-wonke eMakhanda. Le nkqubo yaba negalelo elikhulu ekukhuleni kwesixeko nasekuboneleleni abahlali ngamanzi acocekileyo.<ref name=":0" /> Nangona iziseko zonikezelo lwamanzi ka[[Masipala]] ziye zaphuhliswa kule minyaka ilandelayo, umthombo waqhubeka usetyenziswa ngenxa yokuthembeka kokuphuma kwamanzi acocekileyo. Ukubaluleka kwalo mthombo kwaphinda kwabonakala ngexesha leengxaki zamanzi ezichaphazele iMakhanda, ngakumbi ngo 2019, xa amawaka abahlali ayexhomekeke kuwo ngenxa yokuphazamiseka konikezelo lwamanzi kaMasipala.<ref name=":1">{{Cite web|date=2019-06-11|title=How safe is Makhanda’s groundwater? – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/06/11/how-safe-is-makhandas-groundwater/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Indawo ==
[[Ngokweenkcukacha:EMthonjeni Fairview Spring.jpg|thumb|Amanzi apompozayo kumthombo ose Fairview Spring, kuhola wendlela uR67 oya ePort Alfred, ngangemigama emine ngaphandle eMakhanda.]]
eMthonjeni Fairview Spring ifumaneka kummandla waseFairview kumhlaba ophantsi kolawulo lukaMasipala wase[[Makhanda (Nxele)|Makana]]. Lo mgxobhozo uquka indawo enamanzi angapheliyo, iindawo ezimanzi ngamaxesha athile kunye neendawo ezomayo ngamanye amaxesha, nto leyo eyenza ukuba ube yindawo ebalulekileyo kwindalo.<ref name=":0" /> Uphando lubonisa ukuba amanzi alo mthombo aphuma kwiWitteberg Quartzite, uhlobo lwamatye olwaziwa ngokuvelisa amanzi asemgangathweni ophezulu ngenxa yokuba lusebenza njengesihluzo sendalo.<ref name=":2">{{Cite web|date=2019-01-21|title=Residents queue for hours as spring slows to a trickle – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2019/01/21/residents-queue-for-hours-as-spring-slows-to-a-trickle/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>
== Ukubaluleka kwindalo ==
Ngokophando lukaSinchembe noEllery (2010), lomthombo ubonelela ngeenkonzo ezininzi zendalo ezibalulekileyo. Ezi ziquka ukulawula ukuhamba kwamanzi angaphantsi komhlaba, ukucoca amanzi ngokwendalo, ukunciphisa ukhukuliseko lomhlaba kunye nokuxhasa izityalo nezilwanyana ezixhomekeke kwimigxobhozo. Nangona impilo yomgxobhozo iye yachaphazeleka ngenxa yokwakhiwa kweendlela, ukwanda kwezityalo ezingezizo ezemveli kunye nezinye iinguqu kusetyenziso lomhlaba ukusukela ngo 1949, abaphandi bafumanisa ukuba ukusetyenziswa kwamanzi omthombo ngabahlali kunefuthe elincinci kakhulu kwimpilo yomgxobhozo xa kuthelekiswa nezinye izinto ezichaphazela indawo.<ref name=":0" />
== Ukubaluleka kuluntu ==
eMthonjeni Fairview Spring ibalulekile kubahlali baseMakhanda, ngakumbi ngamaxesha apho kukho ukunqongophala kwamanzi. KweyoMqungu ku 2019, emva kokuqhuma kombhobho wamanzi, amakhulu abantu bebesima imigca iiyure ezininzi ukuze bakhe amanzi kulo mthombo. Lo mthombo ubusoloko ubonelela ngamanzi kubahlali ukusukela ngeminyaka yoo 1860, nto leyo ebonisa ukubaluleka kwawo kwimbali nakubomi bemihla ngemihla. Abahlali basebenzisa amanzi asuka kulomthombo ukusela, ukupheka, ukuhlamba kunye nezinye iimfuno zasekhaya xa iinkonzo zikamasipala zazingasebenzi kakuhle.<ref name=":1" />
== Umgangatho wamanzi ==
Ngexesha leengxaki zamanzi, kwabakho imibuzo malunga nokhuseleko lwamanzi aphuma eMthonjeni Fairview Spring. Ngokwengxelo kaCleary (2019), uGqr Jane Tanner, owayeyiNtloko yeHydrology kwi-Institute for Water Research kwiYunivesithi iRhodes, wachaza ukuba amanzi alo mthombo asemgangathweni ophezulu.<ref name=":2" /> Oku kubangelwa kukuba aphuma kwiWitteberg Quartzite kwaye indawo apho amanzi aqokelelwa khona ikude nemithombo emininzi enokubangela ungcoliseko. Nangona kunjalo, iingcali zacebisa ukuba kuqhubekekwe nokuvavanywa komgangatho wamanzi ukuze kuqinisekiswe ukhuseleko lwawo kwixesha elizayo.<ref name=":2" />
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:EMthonjeni]]
[[Uluhlu:Umthombo]]
[[Uluhlu:Fairview Spring]]
[[Uluhlu:Makhanda]]
jnekofgohudq2zw16npwssxbxs6lpdv
Eli liqonga lamaphupho aphilayo
0
9247
41420
41399
2026-07-17T12:30:58Z
Sothando1420
16303
I added more citations and fixed errors
41420
wikitext
text/x-wiki
'''''Iqonga''''' elinye, amazwi angenakubalwa: apho sifumana khona impiliso.
Kukho into engcwele ngeqonga elinje. Ukukhanya kwezibane ezinemibala, imakrofoni ilindile ngokuzolileyo.Amathala eencwadi azele ngamabali kwelinye icala, amagubu kunye nesiginkci kwelinye. Ayiloqonga nje. Likhaya layo yonke into esiyiphetheyo kwaye asazi ukuba sithini. Iqonga<ref>{{Cite book|last=Budden|first=Julian|url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.o007545|title=Stage band (i)|date=2002|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Music Online}}</ref> elinye namazwi angenakubalwa. Apha kulapho uninzi lwamaphupha <ref>{{Cite journal|title=DREAMS|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt20q23vk.12|journal=Thus I Lived with Words|publisher=University of Iowa Press|pages=91–106}}</ref>abekwa khona ngokwenyani kwaye aphile. Amagcisa aphuma kuzo zonke iinkalo zobomi andwendwela eliqonga kwaye amkele ukwaziwa kwawo kwezobugcisa.
[[Ngokweenkcukacha:The Black Power Station.jpg|thumb|Iqonga lemimangaliso. ]]
Amagcisa asakhasayo, amagcisa <ref>{{Cite journal|date=2002|title=Simplicity, Contemporary Artists|url=https://doi.org/10.5040/9781350924147|journal=Simplicity, Contemporary Artists|doi=10.5040/9781350924147}}</ref>aziwayo okanye asele emiselwe abelana ngeqonga elinye nomsebenzi kunye nombono ofanayo. Kulapho umculo omnandi, imibongo kunye namabali abaliswa khona kubaphulaphuli. Ngelixa kulo, abaphulaphuli bevuya ngolonwabo, bexhasa amagcisa eqongeni. Umculo uhamba phambili, ngokukhawuleza ubunzima <ref>{{Cite journal|last=Garbarino|first=James|title=The Prospects for IV Troubled Youth and Troubled Families|url=https://doi.org/10.4324/9781351327640-14|journal=Troubled Youth. Troubled Families|pages=253–308|doi=10.4324/9781351327640-14}}</ref>obusesifubeni sakho buba lula.
Iingoma<ref>{{Cite journal|last=Ka Dideka|first=Lukhanyo|last2=Verghese|first2=Ben|date=2023-11-08|title=Iingoma Zomzabalazo in Conversation: An Archival Engagement with Recordings of Liberation Songs|url=https://doi.org/10.17159/2309-9585/2023/v49a8|journal=Kronos|volume=49|issue=1|pages=1–21|doi=10.17159/2309-9585/2023/v49a8|issn=0259-0190}}</ref> esiziculayo apha zimyoli kwaye ziyaphilisa. Amagcisa asivumela ukuba sizive zonke, ngokuvakalayo. Imibongo<ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref> iyalandela. Xa umntu ethetha ngokuvakalayo, sikhumbula ukuba ayisithi sodwa esivakalelwayo. Amabali <ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref>avale ubusuku. Ezihlekisayo, ezibuhlungu, ezo ziphela ngo “kwaye ndiselapha.” Siyaphulaphula, kwaye ekuphulaphuleni, siyaphiliswa.
Kweli qonga kuye kuvakale amazwi amaninzi. Ngenxa yokuba ubugcisa abulungisi yonke into. Kodwa busibambe kunye. Busikhumbuza ukuphefumla, ukuziva, ukusidibanisa. Kusigcina somelele. Eli Iqonga elinye. Amazwi angenakubalwa, namaphupho aphilayo.
== Imithombo yolwazi: ==
crte25suadwoimwz5vzg7bz5ai30cwl
41440
41420
2026-07-17T12:40:16Z
Sothando1420
16303
I have added categories
41440
wikitext
text/x-wiki
'''''Iqonga''''' elinye, amazwi angenakubalwa: apho sifumana khona impiliso.
Kukho into engcwele ngeqonga elinje. Ukukhanya kwezibane ezinemibala, imakrofoni ilindile ngokuzolileyo.Amathala eencwadi azele ngamabali kwelinye icala, amagubu kunye nesiginkci kwelinye. Ayiloqonga nje. Likhaya layo yonke into esiyiphetheyo kwaye asazi ukuba sithini. Iqonga<ref>{{Cite book|last=Budden|first=Julian|url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.o007545|title=Stage band (i)|date=2002|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Music Online}}</ref> elinye namazwi angenakubalwa. Apha kulapho uninzi lwamaphupha <ref>{{Cite journal|title=DREAMS|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt20q23vk.12|journal=Thus I Lived with Words|publisher=University of Iowa Press|pages=91–106}}</ref>abekwa khona ngokwenyani kwaye aphile. Amagcisa aphuma kuzo zonke iinkalo zobomi andwendwela eliqonga kwaye amkele ukwaziwa kwawo kwezobugcisa.
[[Ngokweenkcukacha:The Black Power Station.jpg|thumb|Iqonga lemimangaliso. ]]
Amagcisa asakhasayo, amagcisa <ref>{{Cite journal|date=2002|title=Simplicity, Contemporary Artists|url=https://doi.org/10.5040/9781350924147|journal=Simplicity, Contemporary Artists|doi=10.5040/9781350924147}}</ref>aziwayo okanye asele emiselwe abelana ngeqonga elinye nomsebenzi kunye nombono ofanayo. Kulapho umculo omnandi, imibongo kunye namabali abaliswa khona kubaphulaphuli. Ngelixa kulo, abaphulaphuli bevuya ngolonwabo, bexhasa amagcisa eqongeni. Umculo uhamba phambili, ngokukhawuleza ubunzima <ref>{{Cite journal|last=Garbarino|first=James|title=The Prospects for IV Troubled Youth and Troubled Families|url=https://doi.org/10.4324/9781351327640-14|journal=Troubled Youth. Troubled Families|pages=253–308|doi=10.4324/9781351327640-14}}</ref>obusesifubeni sakho buba lula.
Iingoma<ref>{{Cite journal|last=Ka Dideka|first=Lukhanyo|last2=Verghese|first2=Ben|date=2023-11-08|title=Iingoma Zomzabalazo in Conversation: An Archival Engagement with Recordings of Liberation Songs|url=https://doi.org/10.17159/2309-9585/2023/v49a8|journal=Kronos|volume=49|issue=1|pages=1–21|doi=10.17159/2309-9585/2023/v49a8|issn=0259-0190}}</ref> esiziculayo apha zimyoli kwaye ziyaphilisa. Amagcisa asivumela ukuba sizive zonke, ngokuvakalayo. Imibongo<ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref> iyalandela. Xa umntu ethetha ngokuvakalayo, sikhumbula ukuba ayisithi sodwa esivakalelwayo. Amabali <ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref>avale ubusuku. Ezihlekisayo, ezibuhlungu, ezo ziphela ngo “kwaye ndiselapha.” Siyaphulaphula, kwaye ekuphulaphuleni, siyaphiliswa.
Kweli qonga kuye kuvakale amazwi amaninzi. Ngenxa yokuba ubugcisa abulungisi yonke into. Kodwa busibambe kunye. Busikhumbuza ukuphefumla, ukuziva, ukusidibanisa. Kusigcina somelele. Eli Iqonga elinye. Amazwi angenakubalwa, namaphupho aphilayo.
== Imithombo yolwazi: ==
<references />
[[Uluhlu:Umculo]]
[[Uluhlu:Imibongo]]
[[Uluhlu:Amabali]]
[[Uluhlu:Ubugcisa]]
5gkd11hr2zp00ipqv0l8pbjl34weh73
41453
41440
2026-07-17T12:51:20Z
Sothando1420
16303
I added a citation
41453
wikitext
text/x-wiki
'''''Iqonga''''' elinye, amazwi angenakubalwa: apho sifumana khona impiliso.
Kukho into engcwele ngeqonga elinje. Ukukhanya kwezibane ezinemibala, imakrofoni ilindile ngokuzolileyo.Amathala eencwadi azele ngamabali kwelinye icala, amagubu kunye nesiginkci kwelinye. Ayiloqonga nje. Likhaya layo yonke into esiyiphetheyo kwaye asazi ukuba sithini. Iqonga<ref>{{Cite book|last=Budden|first=Julian|url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.o007545|title=Stage band (i)|date=2002|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Music Online}}</ref> elinye namazwi angenakubalwa. Apha kulapho uninzi lwamaphupha <ref>{{Cite journal|title=DREAMS|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt20q23vk.12|journal=Thus I Lived with Words|publisher=University of Iowa Press|pages=91–106}}</ref>abekwa khona ngokwenyani kwaye aphile. Amagcisa aphuma kuzo zonke iinkalo zobomi andwendwela eliqonga kwaye amkele ukwaziwa kwawo kwezobugcisa.
[[Ngokweenkcukacha:The Black Power Station.jpg|thumb|Iqonga lemimangaliso. ]]
Amagcisa asakhasayo, amagcisa <ref>{{Cite journal|date=2002|title=Simplicity, Contemporary Artists|url=https://doi.org/10.5040/9781350924147|journal=Simplicity, Contemporary Artists|doi=10.5040/9781350924147}}</ref>aziwayo okanye asele emiselwe abelana ngeqonga elinye nomsebenzi kunye nombono ofanayo. Kulapho umculo omnandi, imibongo kunye namabali abaliswa khona kubaphulaphuli. Ngelixa kulo, abaphulaphuli bevuya ngolonwabo, bexhasa amagcisa eqongeni. Umculo uhamba phambili, ngokukhawuleza ubunzima <ref>{{Cite journal|last=Garbarino|first=James|title=The Prospects for IV Troubled Youth and Troubled Families|url=https://doi.org/10.4324/9781351327640-14|journal=Troubled Youth. Troubled Families|pages=253–308|doi=10.4324/9781351327640-14}}</ref>obusesifubeni sakho buba lula.
Iingoma<ref>{{Cite journal|last=Ka Dideka|first=Lukhanyo|last2=Verghese|first2=Ben|date=2023-11-08|title=Iingoma Zomzabalazo in Conversation: An Archival Engagement with Recordings of Liberation Songs|url=https://doi.org/10.17159/2309-9585/2023/v49a8|journal=Kronos|volume=49|issue=1|pages=1–21|doi=10.17159/2309-9585/2023/v49a8|issn=0259-0190}}</ref> esiziculayo apha zimyoli kwaye ziyaphilisa. Amagcisa asivumela ukuba sizive zonke, ngokuvakalayo. Imibongo<ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref> iyalandela. Xa umntu ethetha ngokuvakalayo, sikhumbula ukuba ayisithi sodwa esivakalelwayo. Amabali <ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref>avale ubusuku. Ezihlekisayo, ezibuhlungu, ezo ziphela ngo “kwaye ndiselapha.” Siyaphulaphula, kwaye ekuphulaphuleni, siyaphiliswa.
Kweli qonga<ref>{{Cite web|title=NOTIF4D: Situs Togel & Slot Toto Macau Resmi Live Draw Pasaran Tercepat|url=https://theblackpowerstation.art/about-us/|accessdate=2026-07-17|website=NOTIF4D|language=id-ID}}</ref> kuye kuvakale amazwi amaninzi. Ngenxa yokuba ubugcisa abulungisi yonke into. Kodwa busibambe kunye. Busikhumbuza ukuphefumla, ukuziva, ukusidibanisa. Kusigcina somelele. Eli Iqonga elinye. Amazwi angenakubalwa, namaphupho aphilayo.
== Imithombo yolwazi: ==
<references />
[[Uluhlu:Umculo]]
[[Uluhlu:Imibongo]]
[[Uluhlu:Amabali]]
[[Uluhlu:Ubugcisa]]
1z7ul03rhys175pv71n4ky6sokhhzhr
41478
41453
2026-07-17T13:17:02Z
Sothando1420
16303
added punctuation
41478
wikitext
text/x-wiki
'''''Iqonga''''' elinye, amazwi angenakubalwa: apho sifumana khona impiliso.
Kukho into engcwele ngeqonga elinje. Ukukhanya kwezibane ezinemibala, imakrofoni ilindile ngokuzolileyo.Amathala eencwadi azele ngamabali kwelinye icala, amagubu kunye nesiginkci kwelinye. Ayiloqonga nje. Likhaya layo yonke into esiyiphetheyo kwaye asazi ukuba sithini. Iqonga<ref>{{Cite book|last=Budden|first=Julian|url=https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.o007545|title=Stage band (i)|date=2002|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Music Online}}</ref> elinye namazwi angenakubalwa. Apha kulapho uninzi lwamaphupha, <ref>{{Cite journal|title=DREAMS|url=https://doi.org/10.2307/j.ctt20q23vk.12|journal=Thus I Lived with Words|publisher=University of Iowa Press|pages=91–106}}</ref> abekwa khona ngokwenyani kwaye aphile. Amagcisa aphuma kuzo zonke iinkalo zobomi andwendwela eliqonga kwaye amkele ukwaziwa kwawo kwezobugcisa.
[[Ngokweenkcukacha:The Black Power Station.jpg|thumb|Iqonga lemimangaliso. ]]
Amagcisa asakhasayo, amagcisa, <ref>{{Cite journal|date=2002|title=Simplicity, Contemporary Artists|url=https://doi.org/10.5040/9781350924147|journal=Simplicity, Contemporary Artists|doi=10.5040/9781350924147}}</ref>aziwayo okanye asele emiselwe abelana ngeqonga elinye nomsebenzi kunye nombono ofanayo. Kulapho umculo omnandi, imibongo kunye namabali abaliswa khona kubaphulaphuli. Ngelixa kulo, abaphulaphuli bevuya ngolonwabo, bexhasa amagcisa eqongeni. Umculo uhamba phambili, ngokukhawuleza ubunzima, <ref>{{Cite journal|last=Garbarino|first=James|title=The Prospects for IV Troubled Youth and Troubled Families|url=https://doi.org/10.4324/9781351327640-14|journal=Troubled Youth. Troubled Families|pages=253–308|doi=10.4324/9781351327640-14}}</ref>obusesifubeni sakho buba lula.
Iingoma,<ref>{{Cite journal|last=Ka Dideka|first=Lukhanyo|last2=Verghese|first2=Ben|date=2023-11-08|title=Iingoma Zomzabalazo in Conversation: An Archival Engagement with Recordings of Liberation Songs|url=https://doi.org/10.17159/2309-9585/2023/v49a8|journal=Kronos|volume=49|issue=1|pages=1–21|doi=10.17159/2309-9585/2023/v49a8|issn=0259-0190}}</ref> esiziculayo apha zimyoli kwaye ziyaphilisa. Amagcisa asivumela ukuba sizive zonke, ngokuvakalayo. Imibongo,<ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref> iyalandela. Xa umntu ethetha ngokuvakalayo, sikhumbula ukuba ayisithi sodwa esivakalelwayo. Amabali,<ref>{{Cite book|last=Dekisile|first=Phiwokuhle Phiwe|url=https://doi.org/10.36615/9781776460656|title=Imela Igobel’esandleni: Idrama, Imibongo & Amabali Amafutshane|date=2023-10-15|publisher=UJ Press|isbn=978-1-7764606-5-6}}</ref>avale ubusuku. Ezihlekisayo, ezibuhlungu, ezo ziphela ngo “kwaye ndiselapha.” Siyaphulaphula, kwaye ekuphulaphuleni, siyaphiliswa.
Kweli qonga,<ref>{{Cite web|title=NOTIF4D: Situs Togel & Slot Toto Macau Resmi Live Draw Pasaran Tercepat|url=https://theblackpowerstation.art/about-us/|accessdate=2026-07-17|website=NOTIF4D|language=id-ID}}</ref> kuye kuvakale amazwi amaninzi. Ngenxa yokuba ubugcisa abulungisi yonke into. Kodwa busibambe kunye. Busikhumbuza ukuphefumla, ukuziva, ukusidibanisa. Kusigcina somelele. Eli Iqonga elinye. Amazwi angenakubalwa, namaphupho aphilayo.
== Imithombo yolwazi: ==
<references />
[[Uluhlu:Umculo]]
[[Uluhlu:Imibongo]]
[[Uluhlu:Amabali]]
[[Uluhlu:Ubugcisa]]
lw6blf6bxf1zyb96dxv07jqbr4dedt7
Ingxaki yamanzi eMakhanda
0
9248
41457
41400
2026-07-17T12:52:28Z
Onke Matiso
16280
Ndibhale iphepha elitsha
41457
wikitext
text/x-wiki
=== Imvelaphi ===
[[Ngokweenkcukacha:Makhanda Water Crisis.jpg|thumb|Iimpompo zome nko ngenxa yokunqaba kwamanzi eMakhanda]]
'''IMakhanda''' ijongene nengxaki enzulu neqhubekekayo yamanzi eyaqala ngexesha lembalela enkulu yangonyaka wama-2011. Iimpompo ziyoma iintsuku okanye iinyanga kwiindawo ezithile, imibhobho midala kwaye iyavuza, izitishi zokumpompa amanzi zihlala zisilela, kwaye umasipala uyasokola ukuhlangabezana nale meko. Nangona kukho inkqubo yokunciphisa ukusetyenziswa kwamanzi ukususela ngowama-2019, abahlali abaninzi basasilela ukufumana amanzi aneleyo ukuhlangabezana neemfuno ezisiseko.<ref>{{Cite web|last=Matshuisa|first=Thapelo|title=Water Crisis|url=https://www.makana.gov.za/water-crisis/|accessdate=2026-07-17|website=Makana Website|language=en-US}}</ref>
=== Uhlaziyo lwakutsha nje ===
Uphuculo olukhulu lweziko lokulungisa amanzi iJames Kleynhans lwagqitywa ngoSeptemba ngowama-2024, nto leyo ephindaphinde kabini amandla alo okubonelela ngamanzi.<ref>{{Cite web|last=Matshuisa|first=Thapelo|date=2022-05-27|title=WATER SOLUTIONS FOR MAKANA MUNICIPALITY|url=https://www.makana.gov.za/water-solutions-for-makana-municipality/|accessdate=2026-07-17|website=Makana Website|language=en-US}}</ref>Nangona kunjalo, ngenxa yokuba inkqubo yokuhanjiswa kwamanzi isenamagingxigingxi, uninzi lwala manzi alufikeleli kwimizi yabantu. Ukulungiswa kwemibhobho neempompo kufuna imali eninzi kunye nexesha, ngoko ke le ngxaki ayizukusombululwa ngosuku olunye.
==== Impembelelo kuluntu ====
Le ngxaki ichaphazela kakhulu uluntu oluhluphekileyo olufana neJoza kunye neNkanini, apho ukuma emgceni ukuze ufumane amanzi kuyinxalenye yobomi bemihla ngemihla.<ref>{{Cite web|title=Severity of Makhanda Water Crisis Exposed as Residents Endure Days without Water|url=https://www.satorinews.com/articles/2024-02-22/severity-of-makhanda-water-crisis-exposed-as-residents-endure-days-without-water-188778|accessdate=2026-07-17|website=www.satorinews.com|language=en}}</ref> Abafundi bakwidyunivesithi iRhodes nabo bayayiva le meko, bathwala amabhakethi amanzi baze bahlambe besebenzisa iibhafu zokuhlambela ngeentsuku ezingenamanzi.<ref>{{Cite web|last=Petersen|first=Matthew|date=2024-09-20|title=Makhanda water crisis continues to plague Rhodes University students|url=https://www.africaninsider.com/news/makhanda-water-crisis-continues-to-plague-rhodes-university-students/|accessdate=2026-07-17|website=African Insider|language=en-US}}</ref>Amaqela ancedisayo njengeGift of the givers abonelela ngoncedo lwexeshana, kodwa abahlali bafuna izisombululo zokwenyani neziya kuhlala ixesha elide.<ref>{{Cite web|date=2024-12-03|title=Gift of the Givers to the rescue as Makhanda residents battle water outages – Grocott's Mail|url=https://grocotts.ru.ac.za/2024/12/03/gift-of-the-givers-to-the-rescue-as-makhanda-residents-battle-water-outages/|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>De kube leloxesha, iMakhanda iyaqhubeka nokulinda.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Makhanda]]
[[Uluhlu:Makana]]
[[Uluhlu:Eastern cape]]
mr149ha85kiesn81wqht5jtbks0isjp
Uzalwa ngoobani na?
0
9249
41447
41401
2026-07-17T12:48:17Z
~2026-40353-25
16325
Added paragraphs and edited existed ones
41447
wikitext
text/x-wiki
'''Uzalwa ngubani na?''' Inkcubeko yinxalenye ebalulekileyo yobomi bomntu, kuba inika abantu ingqiqo yobuwena kunye nemvalaphi. Iquka ulwimi, izithethe, iinkolelo, iingoma, ukutya, kunye nendlela esiphila ngayo. Ngenkcubeko, abantu bafunda ukuba bangoobani na, bavelaphi, nendlela abanxulumene ngayo nendalo. Oku kukwaquka ukunxulumana kwabantu neentsapho zabo, uluntu, nembali yabantu ngokombala wabo, umzekelo, abantu abaNtsundu.
== Indima nokubaluleka kwenkcubeko ==
Inkcubeko ikwanceda ekugcineni ulwazi, amava ezizukulwana zangaphambili, njalo njalo. Le nkcubeko ndithetha ngayo ifundisa intlonipho, intsebenziswano, nokuqonda phakathi koluntu. Xa isiko, izithethe, amabali, neelwimi zidluliselwa kwizizukulwana ngezizukulwana, abantu bayakwazi ukugcina ilifa labo lanaphakade baze bomeleze umanyano lwabo. Kwihlabathi lanamhlanje elidibeneyo, inkcubeko isabalulekile kuba ikhuthaza ukwahlukahlukana nokuhlonipha phakathi kwabantu abaneemvelaphi ezahlukeneyo.
Ngokuxabisa nokukhusela inkcubeko, sikhuthaza incoko phakathi kwabantu, ubuchule, kunye nokuhlalisana ngoxolo. Ngoko ke, inkcubeko ayibonakalisi nje kuphela ixesha elidlulileyo, kodwa ikwasisiseko sokwakha ikamva elomeleleyo neliquka wonke umntu. Inkcubeko idlala indima ebalulekileyo kubomi bomntu ngamnye, nakuluntu ngokubanzi. Inceda ekwakheni nasekugcineni isazisi sabantu, ibonise imvelaphi yabo, iinkolelo zabo, ulwimi lwabo, kunye nezithethe zabo. Ngenkcubeko, abantu bafunda indlela yokuziphatha, ukuhloniphana, nokuphila ngokwemigaqo nemilinganiselo yoluntu lwabo.
== Iziphumo zokulahleka kwenkcubeko ==
Xa abantu bengazisondezi kwizithethe namasiko wabo, okanye bengenamdla wokugcina ezo zithethe namasiko, basenokuphulukana nezinto ezibalulekileyo zobuwena nokuzazi nje ngomntu. Oku kunokwenza kube nzima kwizizukulwana ezizayo, ekuqondeni ilifa labo, iinkolelo, kunye nolwazi oludluliswayo ngookhokho/izinyanya zabo ngenkcubeko. Njengokuba iilwimi, amasiko nezithethe zemveli zityeshelwa, zisenokunyamalala ekuhambeni kwexesha, ingakumbi xa zingekho kwizigcini zamakhasi obuchwepheshe.
== Ukukhuselwa nokugcinwa kwenkcubeko ==
Ukugcina inkcubeko kunceda ekuqinisekiseni ukuba ubuni beqela kunye nelifa buyaqhubeka ukuya kwizizukulwana ezizayo, kude kubengunaphakade.
== Imithombo yolwazi ==
f1uzq5jt820gcdvv7jxhghtvdemd770
41472
41447
2026-07-17T13:11:03Z
~2026-40353-25
16325
Edited paragraphs and inserted citations
41472
wikitext
text/x-wiki
'''Uzalwa ngubani na?''' Inkcubeko yinxalenye ebalulekileyo yobomi bomntu, kuba inika abantu ingqiqo yobuwena kunye nemvalaphi. Iquka ulwimi, izithethe, iinkolelo, iingoma, ukutya, kunye nendlela esiphila ngayo.<ref>{{Cite book|last=Jolobe|first=JJR|title=Amavo kaJolobe|publisher=Witwatersrand University Press|year=1973|isbn=0854940723}}</ref> Ngenkcubeko, abantu bafunda ukuba bangoobani na, bavelaphi, nendlela abanxulumene ngayo nendalo. Oku kukwaquka ukunxulumana kwabantu neentsapho zabo, uluntu, nembali yabantu ngokombala wabo, umzekelo, abantu abaNtsundu.
== Indima nokubaluleka kwenkcubeko ==
Inkcubeko ikwanceda ekugcineni ulwazi, amava ezizukulwana zangaphambili, njalo njalo. Le nkcubeko ndithetha ngayo ifundisa intlonipho, intsebenziswano, nokuqonda phakathi koluntu. Xa isiko, izithethe, amabali, neelwimi zidluliselwa kwizizukulwana ngezizukulwana, abantu bayakwazi ukugcina ilifa labo lanaphakade baze bomeleze umanyano lwabo. Kwihlabathi lanamhlanje elidibeneyo, inkcubeko isabalulekile kuba ikhuthaza ukwahlukahlukana nokuhlonipha phakathi kwabantu abaneemvelaphi ezahlukeneyo.<ref>{{Cite book|last=Mbungwana|first=Mthunzikazi|title=Unam wena|publisher=independent press uHlanga|year=2021}}</ref>
Ngokuxabisa nokukhusela inkcubeko, sikhuthaza incoko phakathi kwabantu, ubuchule, kunye nokuhlalisana ngoxolo. Ngoko ke, inkcubeko ayibonakalisi nje kuphela ixesha elidlulileyo, kodwa ikwasisiseko sokwakha ikamva elomeleleyo neliquka wonke umntu. Inkcubeko idlala indima ebalulekileyo kubomi bomntu ngamnye, nakuluntu ngokubanzi. Inceda ekwakheni nasekugcineni isazisi sabantu, ibonise imvelaphi yabo, iinkolelo zabo, ulwimi lwabo, kunye nezithethe zabo. Ngenkcubeko, abantu bafunda indlela yokuziphatha, ukuhloniphana, nokuphila ngokwemigaqo nemilinganiselo yoluntu lwabo.
== Iziphumo zokulahleka kwenkcubeko ==
Xa abantu bengazisondezi kwizithethe namasiko wabo, okanye bengenamdla wokugcina ezo zithethe namasiko, basenokuphulukana nezinto ezibalulekileyo zobuwena nokuzazi nje ngomntu. Oku kunokwenza kube nzima kwizizukulwana ezizayo, ekuqondeni ilifa labo, iinkolelo, kunye nolwazi oludluliswayo ngookhokho/izinyanya zabo ngenkcubeko.<ref>{{Cite book|last=Masola|first=Athambile|title=Ilifa|publisher=uHlanga Press|year=2021}}</ref> Njengokuba iilwimi, amasiko nezithethe zemveli zityeshelwa, zisenokunyamalala ekuhambeni kwexesha, ingakumbi xa zingekho kwizigcini zamakhasi obuchwepheshe.
== Ukukhuselwa nokugcinwa kwenkcubeko ==
Ukugcina inkcubeko kunceda ekuqinisekiseni ukuba ubuni beqela kunye nelifa buyaqhubeka ukuya kwizizukulwana ezizayo, kude kubengunaphakade. Nje ngokuba uzazi ke wena ukuba ungubani na, khusela eyakho inkcubeko, ukhuthaze isizwe sakowethu ngeemfundiso zakwantu, kwaXhosa. Wena ke ungazaziyo ukub ungubani na, khakhe uzikhangele, uzifumane ukuba umnombo wakho waqhawulwa wagqushwelwa phi na. Oku ke ungakhawuleza ukwazi msinya xa unxulumene nentsapho yakho, ingakumbi xa sele abazali bakho baakhaba ibhekile okanye awubazi.<ref>{{Cite web|date=2010-08-20|title=Iziduko nezinqulo zamaXhosa jikelele (Xhosa clans)|url=https://abongisocial.wordpress.com/2010/08/20/iziduko-nezinqulo-zamaxhosa-jikelele/|accessdate=2026-07-17|website=Abongisocial's Blog|language=en}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
9gonem5jrbjqrc5x1fj65z6di5c3r7s
41476
41472
2026-07-17T13:15:36Z
~2026-40353-25
16325
Added a picture and a caption
41476
wikitext
text/x-wiki
'''Uzalwa ngubani na?''' Inkcubeko yinxalenye ebalulekileyo yobomi bomntu, kuba inika abantu ingqiqo yobuwena kunye nemvalaphi. Iquka ulwimi, izithethe, iinkolelo, iingoma, ukutya, kunye nendlela esiphila ngayo.<ref>{{Cite book|last=Jolobe|first=JJR|title=Amavo kaJolobe|publisher=Witwatersrand University Press|year=1973|isbn=0854940723}}</ref> Ngenkcubeko, abantu bafunda ukuba bangoobani na, bavelaphi, nendlela abanxulumene ngayo nendalo. Oku kukwaquka ukunxulumana kwabantu neentsapho zabo, uluntu, nembali yabantu ngokombala wabo, umzekelo, abantu abaNtsundu.
== Indima nokubaluleka kwenkcubeko ==
[[Ngokweenkcukacha:UNGUBANI NA?.jpg|thumb|Uzalwa noobani na?]]
Inkcubeko ikwanceda ekugcineni ulwazi, amava ezizukulwana zangaphambili, njalo njalo. Le nkcubeko ndithetha ngayo ifundisa intlonipho, intsebenziswano, nokuqonda phakathi koluntu. Xa isiko, izithethe, amabali, neelwimi zidluliselwa kwizizukulwana ngezizukulwana, abantu bayakwazi ukugcina ilifa labo lanaphakade baze bomeleze umanyano lwabo. Kwihlabathi lanamhlanje elidibeneyo, inkcubeko isabalulekile kuba ikhuthaza ukwahlukahlukana nokuhlonipha phakathi kwabantu abaneemvelaphi ezahlukeneyo.<ref>{{Cite book|last=Mbungwana|first=Mthunzikazi|title=Unam wena|publisher=independent press uHlanga|year=2021}}</ref>
Ngokuxabisa nokukhusela inkcubeko, sikhuthaza incoko phakathi kwabantu, ubuchule, kunye nokuhlalisana ngoxolo. Ngoko ke, inkcubeko ayibonakalisi nje kuphela ixesha elidlulileyo, kodwa ikwasisiseko sokwakha ikamva elomeleleyo neliquka wonke umntu. Inkcubeko idlala indima ebalulekileyo kubomi bomntu ngamnye, nakuluntu ngokubanzi. Inceda ekwakheni nasekugcineni isazisi sabantu, ibonise imvelaphi yabo, iinkolelo zabo, ulwimi lwabo, kunye nezithethe zabo. Ngenkcubeko, abantu bafunda indlela yokuziphatha, ukuhloniphana, nokuphila ngokwemigaqo nemilinganiselo yoluntu lwabo.
== Iziphumo zokulahleka kwenkcubeko ==
Xa abantu bengazisondezi kwizithethe namasiko wabo, okanye bengenamdla wokugcina ezo zithethe namasiko, basenokuphulukana nezinto ezibalulekileyo zobuwena nokuzazi nje ngomntu. Oku kunokwenza kube nzima kwizizukulwana ezizayo, ekuqondeni ilifa labo, iinkolelo, kunye nolwazi oludluliswayo ngookhokho/izinyanya zabo ngenkcubeko.<ref>{{Cite book|last=Masola|first=Athambile|title=Ilifa|publisher=uHlanga Press|year=2021}}</ref> Njengokuba iilwimi, amasiko nezithethe zemveli zityeshelwa, zisenokunyamalala ekuhambeni kwexesha, ingakumbi xa zingekho kwizigcini zamakhasi obuchwepheshe.
== Ukukhuselwa nokugcinwa kwenkcubeko ==
Ukugcina inkcubeko kunceda ekuqinisekiseni ukuba ubuni beqela kunye nelifa buyaqhubeka ukuya kwizizukulwana ezizayo, kude kubengunaphakade. Nje ngokuba uzazi ke wena ukuba ungubani na, khusela eyakho inkcubeko, ukhuthaze isizwe sakowethu ngeemfundiso zakwantu, kwaXhosa. Wena ke ungazaziyo ukub ungubani na, khakhe uzikhangele, uzifumane ukuba umnombo wakho waqhawulwa wagqushwelwa phi na. Oku ke ungakhawuleza ukwazi msinya xa unxulumene nentsapho yakho, ingakumbi xa sele abazali bakho baakhaba ibhekile okanye awubazi.<ref>{{Cite web|date=2010-08-20|title=Iziduko nezinqulo zamaXhosa jikelele (Xhosa clans)|url=https://abongisocial.wordpress.com/2010/08/20/iziduko-nezinqulo-zamaxhosa-jikelele/|accessdate=2026-07-17|website=Abongisocial's Blog|language=en}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
4kiwj0m4rl4qerdjpprdjmtf6fa3iqo
41480
41476
2026-07-17T13:17:31Z
~2026-40353-25
16325
Added new picture caption
41480
wikitext
text/x-wiki
'''Uzalwa ngubani na?''' Inkcubeko yinxalenye ebalulekileyo yobomi bomntu, kuba inika abantu ingqiqo yobuwena kunye nemvalaphi. Iquka ulwimi, izithethe, iinkolelo, iingoma, ukutya, kunye nendlela esiphila ngayo.<ref>{{Cite book|last=Jolobe|first=JJR|title=Amavo kaJolobe|publisher=Witwatersrand University Press|year=1973|isbn=0854940723}}</ref> Ngenkcubeko, abantu bafunda ukuba bangoobani na, bavelaphi, nendlela abanxulumene ngayo nendalo. Oku kukwaquka ukunxulumana kwabantu neentsapho zabo, uluntu, nembali yabantu ngokombala wabo, umzekelo, abantu abaNtsundu.
== Indima nokubaluleka kwenkcubeko ==
[[Ngokweenkcukacha:UNGUBANI NA?.jpg|thumb|Ingaba uyawazi umnombo wakho? Nditsho wena!]]
Inkcubeko ikwanceda ekugcineni ulwazi, amava ezizukulwana zangaphambili, njalo njalo. Le nkcubeko ndithetha ngayo ifundisa intlonipho, intsebenziswano, nokuqonda phakathi koluntu. Xa isiko, izithethe, amabali, neelwimi zidluliselwa kwizizukulwana ngezizukulwana, abantu bayakwazi ukugcina ilifa labo lanaphakade baze bomeleze umanyano lwabo. Kwihlabathi lanamhlanje elidibeneyo, inkcubeko isabalulekile kuba ikhuthaza ukwahlukahlukana nokuhlonipha phakathi kwabantu abaneemvelaphi ezahlukeneyo.<ref>{{Cite book|last=Mbungwana|first=Mthunzikazi|title=Unam wena|publisher=independent press uHlanga|year=2021}}</ref>
Ngokuxabisa nokukhusela inkcubeko, sikhuthaza incoko phakathi kwabantu, ubuchule, kunye nokuhlalisana ngoxolo. Ngoko ke, inkcubeko ayibonakalisi nje kuphela ixesha elidlulileyo, kodwa ikwasisiseko sokwakha ikamva elomeleleyo neliquka wonke umntu. Inkcubeko idlala indima ebalulekileyo kubomi bomntu ngamnye, nakuluntu ngokubanzi. Inceda ekwakheni nasekugcineni isazisi sabantu, ibonise imvelaphi yabo, iinkolelo zabo, ulwimi lwabo, kunye nezithethe zabo. Ngenkcubeko, abantu bafunda indlela yokuziphatha, ukuhloniphana, nokuphila ngokwemigaqo nemilinganiselo yoluntu lwabo.
== Iziphumo zokulahleka kwenkcubeko ==
Xa abantu bengazisondezi kwizithethe namasiko wabo, okanye bengenamdla wokugcina ezo zithethe namasiko, basenokuphulukana nezinto ezibalulekileyo zobuwena nokuzazi nje ngomntu. Oku kunokwenza kube nzima kwizizukulwana ezizayo, ekuqondeni ilifa labo, iinkolelo, kunye nolwazi oludluliswayo ngookhokho/izinyanya zabo ngenkcubeko.<ref>{{Cite book|last=Masola|first=Athambile|title=Ilifa|publisher=uHlanga Press|year=2021}}</ref> Njengokuba iilwimi, amasiko nezithethe zemveli zityeshelwa, zisenokunyamalala ekuhambeni kwexesha, ingakumbi xa zingekho kwizigcini zamakhasi obuchwepheshe.
== Ukukhuselwa nokugcinwa kwenkcubeko ==
Ukugcina inkcubeko kunceda ekuqinisekiseni ukuba ubuni beqela kunye nelifa buyaqhubeka ukuya kwizizukulwana ezizayo, kude kubengunaphakade. Nje ngokuba uzazi ke wena ukuba ungubani na, khusela eyakho inkcubeko, ukhuthaze isizwe sakowethu ngeemfundiso zakwantu, kwaXhosa. Wena ke ungazaziyo ukub ungubani na, khakhe uzikhangele, uzifumane ukuba umnombo wakho waqhawulwa wagqushwelwa phi na. Oku ke ungakhawuleza ukwazi msinya xa unxulumene nentsapho yakho, ingakumbi xa sele abazali bakho baakhaba ibhekile okanye awubazi.<ref>{{Cite web|date=2010-08-20|title=Iziduko nezinqulo zamaXhosa jikelele (Xhosa clans)|url=https://abongisocial.wordpress.com/2010/08/20/iziduko-nezinqulo-zamaxhosa-jikelele/|accessdate=2026-07-17|website=Abongisocial's Blog|language=en}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
86nzmr4dqewddgb2rh4m553h8rohuoe
University Road, Rhodes University
0
9250
41458
41402
2026-07-17T12:53:48Z
Rhodes Jrn Graduate
16300
/* Iinkcukacha */ zesitilato i-University Road yaseRhodes University
41458
wikitext
text/x-wiki
'''I-University Road''' sisitalato esikwidyunivesithi yaseRhodes, eMakhanda apho kukho khona izindlu ezihlala abafundi baledyunivesithi.
== Iinkcukacha ==
[[Ngokweenkcukacha:University Road, Rhodes University.jpg|thumb|University Road, Rhodes University ]]
Isitalato i-University Road sifumaneka e[[Makhanda]] kwiphondo lase[[IPhondo laseMpuma-Koloni|Mpuma Koloni]] [[kwidyunivesithi yaseRhodes]]. Esisitalato siquka izindlu ezintathu ezihlala abafundi baledyunivesithi iOriel House, iCharlotte Maxeke kunye neBeit House ezathiywa ngamagama abantu ababalulekiyo kwimbali yoMzantsi Afrika, UCharlotte Maxeke<ref>{{Cite journal|date=2026-07-16|title=Charlotte Maxeke|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Charlotte_Maxeke&oldid=1364427766|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> UAlfred Beit <ref>{{Cite journal|date=2026-06-26|title=Alfred Beit|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Alfred_Beit&oldid=1361268039|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> no Oriel Monongoaha<ref>{{Cite journal|date=2024-08-17|title=Oriel Monongoaha|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oriel_Monongoaha&oldid=1240779026|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> . Esisitilato sikwaquka neholo lokufundela elaziwa ngokuba yi[[Psych Major]].
Esisitilato sibalulekile kuba sesinye sezitilato ekulula ukuzifumana xa ufuna ukuya kwiithala leencwadi laseRhodes, kwiiholo lokufundela iPsych Major, isakhiwo sezifundo zeBotany kunye neKlinikhi yaledyunivesithi.
Esisitilato sikhuselekile kuba samkela wonke umntu, ukuqala kwabantu abahamba ngeemoto ukuya kwabantu abahamba ngeenyawo. Umntu onemoto angayishiya imoto yakhe kwesisitilato iintsuku abuye isekhona kuba kwesisitilato kukho abadubi bozokhuseleko, nabantu abathumela okanye abayalela iipasela zabo besebenzisa idilesi yesisitilato bazifumana lula izinto zabo ngenxa yokufumaneka lula kwesisitilato.
== Imithombo yolwazi ==
[[Uluhlu:Rhodes University]]
[[Uluhlu:University Road]]
[[Uluhlu:Isitalato]]
[[Uluhlu:Imbali yoMzantsi Afrika]]
6tyuzkdn3vd1uz6t968rerytki8eslg
Itya ukutya okusempilweni
0
9251
41463
41403
2026-07-17T12:59:48Z
Milowa3
16294
41463
wikitext
text/x-wiki
'''Indlela yokutya [[ukutya okusempilweni]]''' ivame ukuphawulwa njengesenzo esiphembelela kwimpilo esemgangathweni ixesha elide. Oku kunegalelo ekukhuseleni uluntu kwizifo ezifana nesifo sentliziyo, isifo seswekile, kunye nesifo somhlaza.<ref>{{Cite web|title=Healthy diet|url=https://www.who.int/publications/m/item/healthy-diet-factsheet394|accessdate=2026-07-17|website=www.who.int|language=en}}</ref> Endaweni yokuba yokubanendlela enye yokutya ukutya okanye ukuzikhwebula kukutya okuthile , indlela yokutya esempilweni yeyona ndlela ilungileyo yokuqonda indlela esulungekileyo yokutya nezakuthi ikunike izakha mzimba ngenxa yokuba loo ndlela igutyungelwe kukutya okusempilweni, kwaye oko kuthintela ubani ukuba angakutyi kakhulu ukutya okunetyiwa, okunamafutha amaninzi nokuphembelela ekubeni ubani abesesichengeni sokufumana izifo.
== Iziqhamo, imifuno kunye namazimba ==
[[Ngokweenkcukacha:Itya ukutya okusempilweni.jpg|thumb|Ukutya okusempilweni]]
Kuko konke ukutya okusempilweni, ukutyiwa kweziqhamo nemifino kuphala phambili. Kuphandolwazi lwengcali uAune nezinye iingcali nolugutyungelwe yi-''meta-analysis bafumanise'' <ref>{{Cite journal|last=Aune|first=Dagfinn|last2=Giovannucci|first2=Edward|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Fadnes|first4=Lars T|last5=Keum|first5=NaNa|last6=Norat|first6=Teresa|last7=Greenwood|first7=Darren C|last8=Riboli|first8=Elio|last9=Vatten|first9=Lars J|last10=Tonstad|first10=Serena|date=2017-02-22|title=Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies|url=https://doi.org/10.1093/ije/dyw319|journal=International Journal of Epidemiology|volume=46|issue=3|pages=1029–1056|doi=10.1093/ije/dyw319|issn=0300-5771}}</ref> ukuba ukutya iziqhamo nemifuno kwayamaniswa nokuncipha kwamathuba okufumana isifo sentliziyo, kunye nefiso somhlaza nesingaphembelela ekubeni unabele uqaqaqa. Oku kungqamana ncakasana nemiyayelo yequmrhu likazwelonke lezempilo yokuba ubani ngamnye makafumane nokuba ngumyinge ongu-400g okanye imilinganiselo emihlanu yemifino kunye neziqhamo ngosuku, kwaye iHavard ikhuthaza ikwacebisa ukuba iziqhamo nemifino mayizalise isitya isiqingatha sesitya sokutya loxa kukwathathelwa ingqalelo ukutya okufana namazambane njengokutya omakungakholelisi ngaphezu kokunye okukhankanyiweyo ngasentla.<ref name=":0">{{Cite journal|date=2021-01-08|title=WHO fact sheet on infertility|url=https://doi.org/10.1097/grh.0000000000000052|journal=Global Reproductive Health|volume=6|issue=1|pages=e52–e52|doi=10.1097/grh.0000000000000052|issn=2473-3709}}</ref>
== Ukunciphisa ityiwa, iswekile kunye namafutha angekhosempilweni ==
Omnye umbandela omakakhelwe umkhanyo ngumbandela wokuqonda ukuba kokuphi ukutya emakunciphiswe nomaphuhliswe luluntu xa besitya. Iqhumrhu lezempilo yoluntu jikelele licebisa ukuba uluntu lunghatyi ukutya okuneswekile eninzi, ngaxexshanye kukwathathelwa ingqalelo nokutya ukutya okunetyiwa eninzi. Oku kukutya kukholeleka ukuba kungabikho ngaphezu komyinge weepesenti ezilishumi-10%, kungcono lo myinmge ubengaphantsi kwepesenti ezintlanu-5%. Kufuneka ubani angatyi ukutya okunetyiwa angaphezu kwemiyinge engango-2g nanjengoko ityiwa eninzi emzimbeni iphembelela kuxinizelelo lwegazi. Ngokwayamene nezinga lamafutha emzimbeni,ingcebiso malunga nokutyiwa kwamafutha kukholeleka ukuba kungcono ukuba abantu basebenzise amafutha asuka kwizityalo afana ne-Olive ukuqinisekisa ukuba abantu basempilweni. <ref name=":0" />
== Imithombo yolwazi ==
<references />
dolmqqa6jjox4q3pqabi4n4ptbv51hg
41473
41463
2026-07-17T13:12:25Z
Milowa3
16294
Added catergories
41473
wikitext
text/x-wiki
'''Indlela yokutya [[ukutya okusempilweni]]''' ivame ukuphawulwa njengesenzo esiphembelela kwimpilo esemgangathweni ixesha elide. Oku kunegalelo ekukhuseleni uluntu kwizifo ezifana nesifo sentliziyo, isifo seswekile, kunye nesifo somhlaza.<ref>{{Cite web|title=Healthy diet|url=https://www.who.int/publications/m/item/healthy-diet-factsheet394|accessdate=2026-07-17|website=www.who.int|language=en}}</ref> Endaweni yokuba yokubanendlela enye yokutya ukutya okanye ukuzikhwebula kukutya okuthile , indlela yokutya esempilweni yeyona ndlela ilungileyo yokuqonda indlela esulungekileyo yokutya nezakuthi ikunike izakha mzimba ngenxa yokuba loo ndlela igutyungelwe kukutya okusempilweni, kwaye oko kuthintela ubani ukuba angakutyi kakhulu ukutya okunetyiwa, okunamafutha amaninzi nokuphembelela ekubeni ubani abesesichengeni sokufumana izifo.
== Iziqhamo, imifuno kunye namazimba ==
[[Ngokweenkcukacha:Itya ukutya okusempilweni.jpg|thumb|Ukutya okusempilweni]]
Kuko konke ukutya okusempilweni, ukutyiwa kweziqhamo nemifino kuphala phambili. Kuphandolwazi lwengcali uAune nezinye iingcali nolugutyungelwe yi-''meta-analysis bafumanise'' <ref>{{Cite journal|last=Aune|first=Dagfinn|last2=Giovannucci|first2=Edward|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Fadnes|first4=Lars T|last5=Keum|first5=NaNa|last6=Norat|first6=Teresa|last7=Greenwood|first7=Darren C|last8=Riboli|first8=Elio|last9=Vatten|first9=Lars J|last10=Tonstad|first10=Serena|date=2017-02-22|title=Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies|url=https://doi.org/10.1093/ije/dyw319|journal=International Journal of Epidemiology|volume=46|issue=3|pages=1029–1056|doi=10.1093/ije/dyw319|issn=0300-5771}}</ref> ukuba ukutya iziqhamo nemifuno kwayamaniswa nokuncipha kwamathuba okufumana isifo sentliziyo, kunye nefiso somhlaza nesingaphembelela ekubeni unabele uqaqaqa. Oku kungqamana ncakasana nemiyayelo yequmrhu likazwelonke lezempilo yokuba ubani ngamnye makafumane nokuba ngumyinge ongu-400g okanye imilinganiselo emihlanu yemifino kunye neziqhamo ngosuku, kwaye iHavard ikhuthaza ikwacebisa ukuba iziqhamo nemifino mayizalise isitya isiqingatha sesitya sokutya loxa kukwathathelwa ingqalelo ukutya okufana namazambane njengokutya omakungakholelisi ngaphezu kokunye okukhankanyiweyo ngasentla.<ref name=":0">{{Cite journal|date=2021-01-08|title=WHO fact sheet on infertility|url=https://doi.org/10.1097/grh.0000000000000052|journal=Global Reproductive Health|volume=6|issue=1|pages=e52–e52|doi=10.1097/grh.0000000000000052|issn=2473-3709}}</ref>
== Ukunciphisa ityiwa, iswekile kunye namafutha angekhosempilweni ==
Omnye umbandela omakakhelwe umkhanyo ngumbandela wokuqonda ukuba kokuphi ukutya emakunciphiswe nomaphuhliswe luluntu xa besitya. Iqhumrhu lezempilo yoluntu jikelele licebisa ukuba uluntu lunghatyi ukutya okuneswekile eninzi, ngaxexshanye kukwathathelwa ingqalelo nokutya ukutya okunetyiwa eninzi. Oku kukutya kukholeleka ukuba kungabikho ngaphezu komyinge weepesenti ezilishumi-10%, kungcono lo myinmge ubengaphantsi kwepesenti ezintlanu-5%. Kufuneka ubani angatyi ukutya okunetyiwa angaphezu kwemiyinge engango-2g nanjengoko ityiwa eninzi emzimbeni iphembelela kuxinizelelo lwegazi. Ngokwayamene nezinga lamafutha emzimbeni,ingcebiso malunga nokutyiwa kwamafutha kukholeleka ukuba kungcono ukuba abantu basebenzise amafutha asuka kwizityalo afana ne-Olive ukuqinisekisa ukuba abantu basempilweni. <ref name=":0" />
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ezempilo]]
[[Uluhlu:Ukutya okusempilweni]]
sjixhpey0x6jdkamh7riob0lltl1fzw
41475
41473
2026-07-17T13:13:55Z
Milowa3
16294
Bolded the headings
41475
wikitext
text/x-wiki
'''Indlela yokutya [[ukutya okusempilweni]]''' ivame ukuphawulwa njengesenzo esiphembelela kwimpilo esemgangathweni ixesha elide. Oku kunegalelo ekukhuseleni uluntu kwizifo ezifana nesifo sentliziyo, isifo seswekile, kunye nesifo somhlaza.<ref>{{Cite web|title=Healthy diet|url=https://www.who.int/publications/m/item/healthy-diet-factsheet394|accessdate=2026-07-17|website=www.who.int|language=en}}</ref> Endaweni yokuba yokubanendlela enye yokutya ukutya okanye ukuzikhwebula kukutya okuthile , indlela yokutya esempilweni yeyona ndlela ilungileyo yokuqonda indlela esulungekileyo yokutya nezakuthi ikunike izakha mzimba ngenxa yokuba loo ndlela igutyungelwe kukutya okusempilweni, kwaye oko kuthintela ubani ukuba angakutyi kakhulu ukutya okunetyiwa, okunamafutha amaninzi nokuphembelela ekubeni ubani abesesichengeni sokufumana izifo.
== '''Iziqhamo, imifuno kunye namazimba''' ==
[[Ngokweenkcukacha:Itya ukutya okusempilweni.jpg|thumb|Ukutya okusempilweni]]
Kuko konke ukutya okusempilweni, ukutyiwa kweziqhamo nemifino kuphala phambili. Kuphandolwazi lwengcali uAune nezinye iingcali nolugutyungelwe yi-''meta-analysis bafumanise'' <ref>{{Cite journal|last=Aune|first=Dagfinn|last2=Giovannucci|first2=Edward|last3=Boffetta|first3=Paolo|last4=Fadnes|first4=Lars T|last5=Keum|first5=NaNa|last6=Norat|first6=Teresa|last7=Greenwood|first7=Darren C|last8=Riboli|first8=Elio|last9=Vatten|first9=Lars J|last10=Tonstad|first10=Serena|date=2017-02-22|title=Fruit and vegetable intake and the risk of cardiovascular disease, total cancer and all-cause mortality—a systematic review and dose-response meta-analysis of prospective studies|url=https://doi.org/10.1093/ije/dyw319|journal=International Journal of Epidemiology|volume=46|issue=3|pages=1029–1056|doi=10.1093/ije/dyw319|issn=0300-5771}}</ref> ukuba ukutya iziqhamo nemifuno kwayamaniswa nokuncipha kwamathuba okufumana isifo sentliziyo, kunye nefiso somhlaza nesingaphembelela ekubeni unabele uqaqaqa. Oku kungqamana ncakasana nemiyayelo yequmrhu likazwelonke lezempilo yokuba ubani ngamnye makafumane nokuba ngumyinge ongu-400g okanye imilinganiselo emihlanu yemifino kunye neziqhamo ngosuku, kwaye iHavard ikhuthaza ikwacebisa ukuba iziqhamo nemifino mayizalise isitya isiqingatha sesitya sokutya loxa kukwathathelwa ingqalelo ukutya okufana namazambane njengokutya omakungakholelisi ngaphezu kokunye okukhankanyiweyo ngasentla.<ref name=":0">{{Cite journal|date=2021-01-08|title=WHO fact sheet on infertility|url=https://doi.org/10.1097/grh.0000000000000052|journal=Global Reproductive Health|volume=6|issue=1|pages=e52–e52|doi=10.1097/grh.0000000000000052|issn=2473-3709}}</ref>
== '''Ukunciphisa ityiwa, iswekile kunye namafutha angekhosempilweni''' ==
Omnye umbandela omakakhelwe umkhanyo ngumbandela wokuqonda ukuba kokuphi ukutya emakunciphiswe nomaphuhliswe luluntu xa besitya. Iqhumrhu lezempilo yoluntu jikelele licebisa ukuba uluntu lunghatyi ukutya okuneswekile eninzi, ngaxexshanye kukwathathelwa ingqalelo nokutya ukutya okunetyiwa eninzi. Oku kukutya kukholeleka ukuba kungabikho ngaphezu komyinge weepesenti ezilishumi-10%, kungcono lo myinmge ubengaphantsi kwepesenti ezintlanu-5%. Kufuneka ubani angatyi ukutya okunetyiwa angaphezu kwemiyinge engango-2g nanjengoko ityiwa eninzi emzimbeni iphembelela kuxinizelelo lwegazi. Ngokwayamene nezinga lamafutha emzimbeni,ingcebiso malunga nokutyiwa kwamafutha kukholeleka ukuba kungcono ukuba abantu basebenzise amafutha asuka kwizityalo afana ne-Olive ukuqinisekisa ukuba abantu basempilweni. <ref name=":0" />
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Ezempilo]]
[[Uluhlu:Ukutya okusempilweni]]
jca65vbdz93g2w5lhnqaq3fznfm5y3g
Ukungabikho kwemfihlo kwikliniki yaseThanduxolo
0
9253
41415
41405
2026-07-17T12:25:23Z
Lihlez
16308
added picture,added heading
41415
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Hospital room ubt.jpeg|thumb|igumbi elivuleke kuwonke wonke]]
'''Ikliniki iThanduxolo''' liziko lenkonzo yezempilo yoluntu ekwisitalato iAmara eGreater Tyoks,eMotherwell,eGqeberha.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=jgtaasD9IJzY5NoPg7q_uAk|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
== Intsusa mabandla ==
Ukungabikho kobumfihlo kwiKliniki yaseThanduxolo yingxaki enkulu, ngakumbi kwiindawo apho kwenziwa khona iinkqubo ezinobuzaza ezifana novavanyo lokukhulelwa kunye novavanyo lomchamo. Izigulana zihlala zifuneka ukuba zixoxe ngolwazi lobuqu lwezonyango okanye zinike iisampulu kwiindawo apho ezinye izigulana zinokuva iincoko kwaye zibone okwenzekayo. Oku kungabikho kobumfihlo kubangela iintloni, ixhala, kwaye kunokubangela ukuba abantu bangafuni ukusebenzisa iinkonzo zezempilo ezibalulekileyo.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=kQhaavrjKJPe5NoP4v6goAs|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
Enye ingxaki enkulu kwiKliniki yaseThanduxolo yindlela ekuqhutywa ngayo uhlolo nemviwo zonyango ngabasebenzi ababonakala bengenalo uqeqesho neziqinisekiso ezifunekayo. Izigulana zilindele ukuba iingcali zezempilo zenze iimviwo ngokufanelekileyo, ngentlonelo, nangokuhambelana nemigangatho yezonyango emiselweyo. Xa abasebenzi abangaqeqeshwanga okanye abangalawulwanga ngokwaneleyo beqhuba iinkqubo zonyango, oko kuphakamisa iinkxalabo malunga nokhuseleko lwesigulana, ukuchaneka kweziphumo zovavanyo, kananjalo nomgangatho wokhathalelo olunikezelwayo.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=AQxaatnBJLiq5NoP2YOc-Ag|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
IKliniki yaseThanduxolo inoxanduva lokukhusela isidima, ubumfihlo, kunye nokhuseleko lwesigulana ngasinye. Amanyathelo kufuneka abekwe ukuqinisekisa ukuba ukubonisana novavanyo kwenziwa kwiindawo zabucala apho kugcinwa khona ubumfihlo ngamaxesha onke. Ukongeza, ngabasebenzi abaqeqeshwe ngokufanelekileyo nabafanelekileyo kuphela abafanele benze uhlolo neemviwo zonyango. Ukujongana nezi nkxalabo kuya kunceda ukubuyisela ukuzithemba kwesigulana, ukuphucula umgangatho wokhathalelo, nokuqinisekisa ukuba ikliniki iyahlangabezana neembopheleleko zayo zokuziphatha nezobungcali kuluntu.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=-w1aaoCTH5Gl5NoPlIu0-Q4|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
== Imothombo yolwazi ==
2pdwhp6tev4wa14u5nnt8u4jsq7fkf3
41439
41415
2026-07-17T12:39:41Z
Lihlez
16308
added categories
41439
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Hospital room ubt.jpeg|thumb|igumbi elivuleke kuwonke wonke]]
'''Ikliniki iThanduxolo''' liziko lenkonzo yezempilo yoluntu ekwisitalato iAmara eGreater Tyoks,eMotherwell,eGqeberha.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=jgtaasD9IJzY5NoPg7q_uAk|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
== Intsusa mabandla ==
Ukungabikho kobumfihlo kwiKliniki yaseThanduxolo yingxaki enkulu, ngakumbi kwiindawo apho kwenziwa khona iinkqubo ezinobuzaza ezifana novavanyo lokukhulelwa kunye novavanyo lomchamo. Izigulana zihlala zifuneka ukuba zixoxe ngolwazi lobuqu lwezonyango okanye zinike iisampulu kwiindawo apho ezinye izigulana zinokuva iincoko kwaye zibone okwenzekayo. Oku kungabikho kobumfihlo kubangela iintloni, ixhala, kwaye kunokubangela ukuba abantu bangafuni ukusebenzisa iinkonzo zezempilo ezibalulekileyo.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=kQhaavrjKJPe5NoP4v6goAs|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
Enye ingxaki enkulu kwiKliniki yaseThanduxolo yindlela ekuqhutywa ngayo uhlolo nemviwo zonyango ngabasebenzi ababonakala bengenalo uqeqesho neziqinisekiso ezifunekayo. Izigulana zilindele ukuba iingcali zezempilo zenze iimviwo ngokufanelekileyo, ngentlonelo, nangokuhambelana nemigangatho yezonyango emiselweyo. Xa abasebenzi abangaqeqeshwanga okanye abangalawulwanga ngokwaneleyo beqhuba iinkqubo zonyango, oko kuphakamisa iinkxalabo malunga nokhuseleko lwesigulana, ukuchaneka kweziphumo zovavanyo, kananjalo nomgangatho wokhathalelo olunikezelwayo.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=AQxaatnBJLiq5NoP2YOc-Ag|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
IKliniki yaseThanduxolo inoxanduva lokukhusela isidima, ubumfihlo, kunye nokhuseleko lwesigulana ngasinye. Amanyathelo kufuneka abekwe ukuqinisekisa ukuba ukubonisana novavanyo kwenziwa kwiindawo zabucala apho kugcinwa khona ubumfihlo ngamaxesha onke. Ukongeza, ngabasebenzi abaqeqeshwe ngokufanelekileyo nabafanelekileyo kuphela abafanele benze uhlolo neemviwo zonyango. Ukujongana nezi nkxalabo kuya kunceda ukubuyisela ukuzithemba kwesigulana, ukuphucula umgangatho wokhathalelo, nokuqinisekisa ukuba ikliniki iyahlangabezana neembopheleleko zayo zokuziphatha nezobungcali kuluntu.<ref>{{Cite web|title=Enable JavaScript to use search|url=https://www.google.com/httpservice/retry/enablejs?sei=-w1aaoCTH5Gl5NoPlIu0-Q4|accessdate=2026-07-17|website=www.google.com}}</ref>
== Imothombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Isibhedlele]]
[[Uluhlu:Ikliniki]]
[[Uluhlu:Isebe lezempilo]]
tksjcvszf0el2nenfbmg1n41x9vtrry
41448
41439
2026-07-17T12:48:57Z
Lihlez
16308
added citation
41448
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Hospital room ubt.jpeg|thumb|igumbi elivuleke kuwonke wonke]]
'''Ikliniki iThanduxolo''' liziko lenkonzo yezempilo yoluntu ekwisitalato iAmara eGreater Tyoks,eMotherwell,eGqeberha.
== Intsusa mabandla ==
Ukungabikho kobumfihlo kwiKliniki yaseThanduxolo yingxaki enkulu, ngakumbi kwiindawo apho kwenziwa khona iinkqubo ezinobuzaza ezifana novavanyo lokukhulelwa kunye novavanyo lomchamo. Izigulana zihlala zifuneka ukuba zixoxe ngolwazi lobuqu lwezonyango okanye zinike iisampulu kwiindawo apho ezinye izigulana zinokuva iincoko kwaye zibone okwenzekayo. Oku kungabikho kobumfihlo kubangela iintloni, ixhala, kwaye kunokubangela ukuba abantu bangafuni ukusebenzisa iinkonzo zezempilo ezibalulekileyo.<ref>{{Cite web|last=Chirume|first=By Joseph|date=2022-10-05|title=Nurses refuse to work at two clinics in Motherwell|url=https://groundup.org.za/article/nurses-refuse-to-report-for-duty-at-two-clinics-in-motherwell/|accessdate=2026-07-17|website=GroundUp News|language=en}}</ref>
Enye ingxaki enkulu kwiKliniki yaseThanduxolo yindlela ekuqhutywa ngayo uhlolo nemviwo zonyango ngabasebenzi ababonakala bengenalo uqeqesho neziqinisekiso ezifunekayo. Izigulana zilindele ukuba iingcali zezempilo zenze iimviwo ngokufanelekileyo, ngentlonelo, nangokuhambelana nemigangatho yezonyango emiselweyo. Xa abasebenzi abangaqeqeshwanga okanye abangalawulwanga ngokwaneleyo beqhuba iinkqubo zonyango, oko kuphakamisa iinkxalabo malunga nokhuseleko lwesigulana, ukuchaneka kweziphumo zovavanyo, kananjalo nomgangatho wokhathalelo olunikezelwayo.<ref>{{Cite web|last=Chirume|first=By Joseph|date=2022-10-05|title=Nurses refuse to work at two clinics in Motherwell|url=https://groundup.org.za/article/nurses-refuse-to-report-for-duty-at-two-clinics-in-motherwell/|accessdate=2026-07-17|website=GroundUp News|language=en}}</ref>
IKliniki yaseThanduxolo inoxanduva lokukhusela isidima, ubumfihlo, kunye nokhuseleko lwesigulana ngasinye. Amanyathelo kufuneka abekwe ukuqinisekisa ukuba ukubonisana novavanyo kwenziwa kwiindawo zabucala apho kugcinwa khona ubumfihlo ngamaxesha onke. Ukongeza, ngabasebenzi abaqeqeshwe ngokufanelekileyo nabafanelekileyo kuphela abafanele benze uhlolo neemviwo zonyango. Ukujongana nezi nkxalabo kuya kunceda ukubuyisela ukuzithemba kwesigulana, ukuphucula umgangatho wokhathalelo, nokuqinisekisa ukuba ikliniki iyahlangabezana neembopheleleko zayo zokuziphatha nezobungcali kuluntu.<ref>{{Cite web|last=Chirume|first=By Joseph|date=2022-10-05|title=Nurses refuse to work at two clinics in Motherwell|url=https://groundup.org.za/article/nurses-refuse-to-report-for-duty-at-two-clinics-in-motherwell/|accessdate=2026-07-17|website=GroundUp News|language=en}}</ref>
== Imothombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Isibhedlele]]
[[Uluhlu:Ikliniki]]
[[Uluhlu:Isebe lezempilo]]
lp3v9rpvtnnedmu4erv5rgzii0rl4o8
41454
41448
2026-07-17T12:51:27Z
Lihlez
16308
added citation
41454
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Hospital room ubt.jpeg|thumb|igumbi elivuleke kuwonke wonke]]
'''Ikliniki iThanduxolo''' liziko lenkonzo yezempilo yoluntu ekwisitalato iAmara eGreater Tyoks,eMotherwell,eGqeberha.
== Intsusa mabandla ==
Ukungabikho kobumfihlo kwiKliniki yaseThanduxolo yingxaki enkulu, ngakumbi kwiindawo apho kwenziwa khona iinkqubo ezinobuzaza ezifana novavanyo lokukhulelwa kunye novavanyo lomchamo. Izigulana zihlala zifuneka ukuba zixoxe ngolwazi lobuqu lwezonyango okanye zinike iisampulu kwiindawo apho ezinye izigulana zinokuva iincoko kwaye zibone okwenzekayo. Oku kungabikho kobumfihlo kubangela iintloni, ixhala, kwaye kunokubangela ukuba abantu bangafuni ukusebenzisa iinkonzo zezempilo ezibalulekileyo.<ref name=":0">{{Cite web|last=Chirume|first=By Joseph|date=2022-10-05|title=Nurses refuse to work at two clinics in Motherwell|url=https://groundup.org.za/article/nurses-refuse-to-report-for-duty-at-two-clinics-in-motherwell/|accessdate=2026-07-17|website=GroundUp News|language=en}}</ref>
Enye ingxaki enkulu kwiKliniki yaseThanduxolo yindlela ekuqhutywa ngayo uhlolo nemviwo zonyango ngabasebenzi ababonakala bengenalo uqeqesho neziqinisekiso ezifunekayo. Izigulana zilindele ukuba iingcali zezempilo zenze iimviwo ngokufanelekileyo, ngentlonelo, nangokuhambelana nemigangatho yezonyango emiselweyo. Xa abasebenzi abangaqeqeshwanga okanye abangalawulwanga ngokwaneleyo beqhuba iinkqubo zonyango, oko kuphakamisa iinkxalabo malunga nokhuseleko lwesigulana, ukuchaneka kweziphumo zovavanyo, kananjalo nomgangatho wokhathalelo olunikezelwayo.<ref name=":0" />
IKliniki yaseThanduxolo inoxanduva lokukhusela isidima, ubumfihlo, kunye nokhuseleko lwesigulana ngasinye. Amanyathelo kufuneka abekwe ukuqinisekisa ukuba ukubonisana novavanyo kwenziwa kwiindawo zabucala apho kugcinwa khona ubumfihlo ngamaxesha onke. Ukongeza, ngabasebenzi abaqeqeshwe ngokufanelekileyo nabafanelekileyo kuphela abafanele benze uhlolo neemviwo zonyango. Ukujongana nezi nkxalabo kuya kunceda ukubuyisela ukuzithemba kwesigulana, ukuphucula umgangatho wokhathalelo, nokuqinisekisa ukuba ikliniki iyahlangabezana neembopheleleko zayo zokuziphatha nezobungcali kuluntu.<ref name=":0" />
== Imothombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Isibhedlele]]
[[Uluhlu:Ikliniki]]
[[Uluhlu:Isebe lezempilo]]
h7n3yx6cwl4osjkbo8jt7qojjlccxpo
Ukusetyenziswa kwemidiya luluntu
0
9254
41455
41406
2026-07-17T12:51:32Z
Khay khay04
16307
ndifake ulwazi olutsha kunye ne ncukhaca
41455
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Social media collection 2020s.png|thumb|izixhobo zosuku lonke]]
'''Imbali''' yemidiyayaqala kudala, yaqala xa abantu befumana ulwazi ngamaphephandaba, nomathotholo, kunye nomabonakude. Ezindlela zazisetyenziswa kakhulu ukusasaza indaba, imfundo, kunye nokuzonwabisa kuluntu. Ekukuhambeni kwexesha kunye nobugcisa ne-intanethi kwakhokela ekukhuleni kwemidiya. Kwaye kwabakho amaqonga afana noTwitter, Whatsapp, kunye noYouTube zatshintsha indlela abantu abafumana ngayo ulwazi <ref>{{Cite web|date=2024-10-25|title=Evolving Media Consumption Patterns: From traditional to fragmented and on-demand|url=https://www.eighty20.co.za/evolving-media-consumption-patterns-from-traditional-to-fragmented-and-on-demand/|accessdate=2026-07-17|website=Eighty20|language=en-US}}</ref>.
Ukusetyenziswa kwemidiya yinto ebalulekileyo kulutsha lanamhlanje. Uluntu namhlanje alukwazi uphila ngaphandle kwemidiya ngoba kulapho abantu bafumana khona ulwazi, banxibelelane, kwaye bazivise kamnandi <ref>{{Cite web|date=2025-10-22|title=The Vital Functions and Importance of Media in Society • PubAdmin.Institute|url=https://pubadmin.institute/psychology-and-media/vital-functions-importance-media-society|accessdate=2026-07-17|language=en-US}}</ref>. Kukho amaqonga afana noWhtsapp, TikTok, Facebook, kunye noYouTube. Kwimihla esikuyo abantu abakwazi uphila ngaphandle kwemidiya, lonto ibangelwa kukuphhliswa kweteknoloji rhoqo. Abantu abaninzi abasakwazi ukuphila ngaphandle konomathotholo babo ngenxa yemidiya.
Ukusetyenziswa kwemidiya rhoqo luye lwenza utshintsho olukhulu olufana nokuba abantu baziyeke indlela zakudala zokufumana ulwazi okanye bazivise kamnandi. Kudala kwakusetyenziswa oomabonakude kunye namaphephandaba ukufumana ulwazi nokuzivisa kamnandi. Abantu bangoku ingakumbi ulutsha alusenalo ixesha lezonto, abantu bakhathelele imidiya kuphela . Ababukeli bonomabonakude bambalwa kakhulu, abantu bakhetha ukubukela inkqubo ezithile kwi intanethi.
== Imithombo wolwazi ==
[[Uluhlu:Amajelo onxibelelwano]]
e5f0dii9e1aov7fodspo0ufxqzj74rz
Ivanya
0
9255
41407
2026-07-17T12:07:26Z
Lihle Smith
16310
created new article
41407
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Ivanya.jpg|thumb]]
'''Ivanya''' sisiselo esinxilisayo esikhanywe kwiintsalela zomqombothi. Kwisizwe sakwaXhosa, kuthi xakukho imicimbi, iminyhadala okanye imixhamsholo amalungu osapho asile utywala besintu obubizwa ngokuba ngumqombothi. [[Umqombothi]] sisiselo sesintu esithi sisetyenziswe xa kunxulunyaniswa izinyanya kunye nabantu bosapho, obu tywala buye buselwe nangamanye amalungu oku hlala (abamelwane okanye izihlobo zosapho) ze iziphumo zabo zibonakale ba abantu baqhuba amatakane, iingqondo zimfixene, ulwimi luphothakele kwaye nentetho itenxile (nto leyo ebangela kumanye amatyeli kubekho ungquzulwano okanye umbodamo).<ref>{{Cite journal|date=2026-06-16|title=Umqombothi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Umqombothi&oldid=1359712189|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>
== Imbali ==
Phaya phambili kwaXhosa ooTat'omkhulu babesoloko beqhusheka iziselo ezibandayo ezenziwe ngamakhosikazi abo kambe naxa babezakuthabatha uhambo olude babebanawo umphako kwakunye notywala bokuthoba ukudinwa obaziwa ngokuba yihambi-dlala. Kwakuthi xa sele kusiwe kwahluzwa obo butywala kushiyeke iintsipho ze ezo ntsipho zaloo mqombothi zithathwe zigalelwe amanzi ukuze ziphinde zenze obunye uttywala futhi. Obo butywala beziwe ngezontsipha baphiwa igama elithi [[Ivanya|ivanya .]] <ref>{{Cite web|title=Client Challenge|url=https://www.scribd.com/document/816649489/Izinkondlo-Gr10|accessdate=2026-07-17|website=www.scribd.com}}</ref>
== Inkolo ==
Ngokwe[[Sintu]] obu tywala kwakulindeleke ukuba buselwe ngamadoda sele emadala, iinkonde zokuhlala ukutsho kwaye ulutsha kunye nabasetyhini kwakungavumelekanga ukuba bangcamle kule bhekile nanjengoko kwakukholelwa ukuba iqwela lelabantu abadala. Ivanya ivame kakhulu ukusetyenziswa xa kuphethwa umcimbi obusingathiwe ekhayeni elithini. Umzekelo, obutywala buselwa ngosuku lokushisa amathambo (okanye ngosuku emveni kwelo lokuchitha [[Amathumbu|amathambo]] okanye lokuchitha iintsipho).
eis7vbgo3rgk55tdtft20ylahlw3z8w
41421
41407
2026-07-17T12:32:02Z
Lihle Smith
16310
added a link
41421
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Ivanya.jpg|thumb|alt=Ivanya |Isiselo esinxilisayo esikhanywe kwiintsipho zomqombothi ]]
'''Ivanya''' sisiselo esinxilisayo esikhanywe kwiintsalela zomqombothi. Kwisizwe sakwaXhosa, kuthi xa kukho imicimbi, iminyhadala okanye imixhamsholo amalungu osapho asile utywala besintu obubizwa ngokuba ngumqombothi. [[Umqombothi]] sisiselo sesintu esithi sisetyenziswe xa kunxulunyaniswa izinyanya kunye nabantu bosapho, obu tywala buye buselwe nangamanye amalungu oku hlala (abamelwane okanye izihlobo zosapho) ze iziphumo zesisiselo zibonakale xa abantu beqhuba amatakane, iingqondo zimfixene, ulwimi luphothakele kwaye nentetho itenxile (nto leyo ebangela kumanye amatyeli kubekho ungquzulwano okanye umbodamo).<ref>{{Cite journal|date=2026-06-16|title=Umqombothi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Umqombothi&oldid=1359712189|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>
== Imbali ==
Phaya phambili kwaXhosa ooTat'omkhulu babesoloko beqhusheka iziselo ezibandayo ezenziwe ngamaKhosikazi abo kambe naxa babezakuthabatha uhambo olude babebanawo umphako kwakunye notywala bokuthoba ukudinwa endleleni, obaziwa ngokuba yihambi-dlala. Kwakuthi xa sele kusiliwe kwahluzwa obo tywala kushiyeke iintsipho ze ezo ntsipho zaloo mqombothi zithathwe zigalelwe amanzi ukuze ziphinde zenze obunye utywala futhi. Obo tywala beziwe ngezontsipha baphiwa igama elithi [[Ivanya|ivanya .]] <ref>{{Cite web|title=Client Challenge|url=https://www.scribd.com/document/816649489/Izinkondlo-Gr10|accessdate=2026-07-17|website=www.scribd.com}}</ref>
== Inkolo ==
Ngokwe[[Sintu]] kukholeleka ukuba obu tywala kwakulindeleke ukuba buselwe ngamadoda sele emadala, iinkonde zokuhlala ukutsho kwaye ulutsha kunye nabasetyhini kwakungavumelekanga ukuba bangcamle kule bhekile nanjengoko kwakukholelwa ukuba iqwela lelabantu abadala. Ivanya ivame kakhulu ukusetyenziswa xa kuphethwa umcimbi obusingathiwe ekhayeni elithini. Umzekelo, obutywala buselwa ngosuku lokushisa amathambo (okanye ngosuku emveni kwelo lokuchitha [[Amathumbu|amathambo]] okanye lokuchitha iintsipho).
== Imithombo Yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Beverages]]
[[Uluhlu:Traditional beer]]
920mhvi3ntvrihkt0vmz54gecize0aa
41432
41421
2026-07-17T12:36:13Z
Lihle Smith
16310
added a link
41432
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Ivanya.jpg|thumb|alt=Ivanya |Isiselo esinxilisayo esikhanywe kwiintsipho zomqombothi ]]
'''Ivanya''' sisiselo esinxilisayo esikhanywe kwiintsalela zomqombothi. Kwisizwe sakwaXhosa, kuthi xa kukho imicimbi, iminyhadala okanye imixhamsholo amalungu osapho asile utywala besintu obubizwa ngokuba ngumqombothi. [[Umqombothi]] sisiselo sesintu esithi sisetyenziswe xa kunxulunyaniswa izinyanya kunye nabantu bosapho, obu tywala buye buselwe nangamanye amalungu oku hlala (abamelwane okanye izihlobo zosapho) ze iziphumo zesisiselo zibonakale xa abantu beqhuba amatakane, iingqondo zimfixene, ulwimi luphothakele kwaye nentetho itenxile (nto leyo ebangela kumanye amatyeli kubekho ungquzulwano okanye umbodamo).<ref>{{Cite journal|date=2026-06-16|title=Umqombothi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Umqombothi&oldid=1359712189|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>
== Imbali ==
Phaya phambili kwaXhosa ooTat'omkhulu babesoloko beqhusheka iziselo ezibandayo ezenziwe ngamaKhosikazi abo kambe naxa babezakuthabatha uhambo olude babebanawo umphako kwakunye notywala bokuthoba ukudinwa endleleni, obaziwa ngokuba yihambi-dlala. Kwakuthi xa sele kusiliwe kwahluzwa obo tywala kushiyeke iintsipho ze ezo ntsipho zaloo mqombothi zithathwe zigalelwe amanzi ukuze ziphinde zenze obunye utywala futhi. Obo tywala beziwe ngezontsipha baphiwa igama elithi [[Ivanya|ivanya .]] <ref>{{Cite web|title=Client Challenge|url=https://www.scribd.com/document/816649489/Izinkondlo-Gr10|accessdate=2026-07-17|website=www.scribd.com}}</ref>
== Inkolo ==
Ngokwe[[Sintu]] kukholeleka ukuba obu tywala kwakulindeleke ukuba buselwe ngamadoda sele emadala, iinkonde zokuhlala ukutsho kwaye ulutsha kunye nabasetyhini kwakungavumelekanga ukuba bangcamle kule bhekile nanjengoko kwakukholelwa ukuba iqwela lelabantu abadala. Ivanya ivame kakhulu ukusetyenziswa xa kuphethwa umcimbi obusingathiwe ekhayeni elithini. Umzekelo, obutywala buselwa ngosuku lokushisa amathambo (okanye ngosuku emveni kwelo lokuchitha [[Amathumbu|amathambo]] okanye lokuchitha iintsipho).
== Imithombo Yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Utywala]]
[[Uluhlu:Umqombothi]]
e30vui1fb9ucb3ugs6lzjwjpddc73xr
41445
41432
2026-07-17T12:46:18Z
Lihle Smith
16310
added a link
41445
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Ivanya.jpg|thumb|alt=Ivanya |Isiselo esinxilisayo esikhanywe kwiintsipho zomqombothi ]]
'''Ivanya''' sisiselo esinxilisayo esikhanywe kwiintsalela zomqombothi. Kwisizwe sakwaXhosa, kuthi xa kukho imicimbi, iminyhadala okanye imixhamsholo amalungu osapho asile utywala besintu obubizwa ngokuba ngumqombothi. [[Umqombothi]] sisiselo sesintu esithi sisetyenziswe xa kunxulunyaniswa izinyanya kunye nabantu bosapho, obu tywala buye buselwe nangamanye amalungu oku hlala (abamelwane okanye izihlobo zosapho) ze iziphumo zesisiselo zibonakale xa abantu beqhuba amatakane, iingqondo zimfixene, ulwimi luphothakele kwaye nentetho itenxile (nto leyo ebangela kumanye amatyeli kubekho ungquzulwano okanye umbodamo).<ref>{{Cite journal|date=2026-06-16|title=Umqombothi|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Umqombothi&oldid=1359712189|journal=Wikipedia|language=en}}</ref>
== Imbali ==
Phaya phambili kwaXhosa ooTat'omkhulu babesoloko beqhusheka iziselo ezibandayo ezenziwe ngamaKhosikazi abo kambe naxa babezakuthabatha uhambo olude babebanawo umphako kwakunye notywala bokuthoba ukudinwa endleleni, obaziwa ngokuba yihambi-dlala. Kwakuthi xa sele kusiliwe kwahluzwa obo tywala kushiyeke iintsipho ze ezo ntsipho zaloo mqombothi zithathwe zigalelwe amanzi ukuze ziphinde zenze obunye utywala futhi. Obo tywala beziwe ngezontsipha baphiwa igama elithi [[Ivanya|ivanya .]] <ref>{{Cite web|title=Client Challenge|url=https://www.scribd.com/document/816649489/Izinkondlo-Gr10|accessdate=2026-07-17|website=www.scribd.com}}</ref>
== Inkolo ==
Ngokwe[[Sintu]] kukholeleka ukuba obu tywala kwakulindeleke ukuba buselwe ngamadoda sele emadala, iinkonde zokuhlala ukutsho kwaye ulutsha kunye nabasetyhini kwakungavumelekanga ukuba bangcamle kule bhekile nanjengoko kwakukholelwa ukuba iqwela lelabantu abadala. Ivanya ivame kakhulu ukusetyenziswa xa kuphethwa umcimbi obusingathiwe ekhayeni elithini. Umzekelo, obutywala buselwa ngosuku lokushisa amathambo (okanye ngosuku emveni kwelo lokuchitha [[Amathumbu|amathambo]] okanye lokuchitha iintsipho).
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Utywala]]
[[Uluhlu:Umqombothi]]
08veewgmbgqvpw9axozajmtpymv6i3p
Fadana (AbaThembu Chief)
0
9256
41408
2026-07-17T12:08:29Z
Sheep1976
16305
Citation
41408
wikitext
text/x-wiki
'''UFadana kaNdaba''' ibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo lobukhosi babaThembu eMpuma eMzansi Afrika.
== Ubomi bakhe ==
U[[Fadana]] kaNdaba (owazalwa ngaphambi malunga nomnyaka ka 1830) wayelibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo [[YabaThembu,|yabaThembu]], [[IPhondo laseMpuma-Koloni|eMpuma Koloni]], [[UMzantsi Afrika|eMzantsi Afrika]]. Umhla wakhe wokubhubha awaziwa. Nengomnakwabo kaKumkani u[[Ngubengcuka,]] uFadana wasebenza nengebamba lobukhosi ngexesha apho indlalifa yobuhosi uMtirara yayisencinci kakhulu ukuba ingathatha iintambo zolawulo. Waziwa kakhulu ngokukhokela isizwe sama[[Tshatshu]], kunye nokuxhathisa kwakhe ukungenelela kwabaseNtshona nokuhluthwa kwemihlaba.
== Intsapho esondoleyo ==
Abantakwabo okanye abantwana bakayise, Jumba Ndaba, Mni kaNdaba, Mphasa kaNdaba, kunye noNene kaNdaba. Abantwana bakayise komnye umfazi, Ngubengcuka Vusani kaNdaba, nowayengukumkani wabaThembu.<ref>{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Fadana-aNdaba-Regent-of-the-abaThembu/6000000014321221448|accessdate=2026-07-17|website=www.geni.com}}</ref>
0naiy3e3ec8ll4yn62r7n2neq96z4wh
41418
41408
2026-07-17T12:27:51Z
Sheep1976
16305
Added citation
41418
wikitext
text/x-wiki
'''UFadana kaNdaba''' ibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo lobukhosi babaThembu eMpuma eMzansi Afrika.
== Ubomi bakhe ==
U[[Fadana]] kaNdaba (owazalwa ngaphambi malunga nomnyaka ka 1830) wayelibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo [[YabaThembu,|yabaThembu]], [[IPhondo laseMpuma-Koloni|eMpuma Koloni]], [[UMzantsi Afrika|eMzantsi Afrika]]. Umhla wakhe wokubhubha awaziwa. Nengomnakwabo kaKumkani u[[Ngubengcuka,]] uFadana wasebenza nengebamba lobukhosi ngexesha apho indlalifa yobuhosi uMtirara yayisencinci kakhulu ukuba ingathatha iintambo zolawulo. Waziwa kakhulu ngokukhokela isizwe sama[[Tshatshu]]<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Staff|date=2019-05-31|title=Our land of empty promises|url=https://mg.co.za/friday/2019-05-31-our-land-of-empty-promises/|accessdate=2026-07-17|website=Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref>, kunye nokuxhathisa kwakhe ukungenelela kwabaseNtshona nokuhluthwa kwemihlaba.
== Intsapho esondoleyo ==
Abantakwabo okanye abantwana bakayise, Jumba Ndaba, Mni kaNdaba, Mphasa kaNdaba, kunye noNene kaNdaba. Abantwana bakayise komnye umfazi, Ngubengcuka Vusani kaNdaba, nowayengukumkani wabaThembu.<ref>{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Fadana-aNdaba-Regent-of-the-abaThembu/6000000014321221448|accessdate=2026-07-17|website=www.geni.com}}</ref>
lqff84byjbcjutv7ioj3libgzjovx9z
41423
41418
2026-07-17T12:34:07Z
Sheep1976
16305
Image
41423
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Chief Fadana.jpg|thumb|Fadana (AbaThembu Chief Regent)]]
'''UFadana kaNdaba''' ibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo lobukhosi babaThembu eMpuma eMzansi Afrika.
== Ubomi bakhe ==
U[[Fadana]] kaNdaba (owazalwa ngaphambi malunga nomnyaka ka 1830) wayelibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo [[YabaThembu,|yabaThembu]], [[IPhondo laseMpuma-Koloni|eMpuma Koloni]], [[UMzantsi Afrika|eMzantsi Afrika]]. Umhla wakhe wokubhubha awaziwa. Nengomnakwabo kaKumkani u[[Ngubengcuka,]] uFadana wasebenza nengebamba lobukhosi ngexesha apho indlalifa yobuhosi uMtirara yayisencinci kakhulu ukuba ingathatha iintambo zolawulo. Waziwa kakhulu ngokukhokela isizwe sama[[Tshatshu]]<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Staff|date=2019-05-31|title=Our land of empty promises|url=https://mg.co.za/friday/2019-05-31-our-land-of-empty-promises/|accessdate=2026-07-17|website=Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref>, kunye nokuxhathisa kwakhe ukungenelela kwabaseNtshona nokuhluthwa kwemihlaba.
== Intsapho esondoleyo ==
Abantakwabo okanye abantwana bakayise, Jumba Ndaba, Mni kaNdaba, Mphasa kaNdaba, kunye noNene kaNdaba. Abantwana bakayise komnye umfazi, Ngubengcuka Vusani kaNdaba, nowayengukumkani wabaThembu.<ref>{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Fadana-aNdaba-Regent-of-the-abaThembu/6000000014321221448|accessdate=2026-07-17|website=www.geni.com}}</ref>
i6gk7a512v18w6gsk59qm0sta12ztda
41431
41423
2026-07-17T12:36:10Z
Sheep1976
16305
Added heading for Reference
41431
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Chief Fadana.jpg|thumb|Fadana (AbaThembu Chief Regent)]]
'''UFadana kaNdaba''' ibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo lobukhosi babaThembu eMpuma eMzansi Afrika.
== Ubomi bakhe ==
U[[Fadana]] kaNdaba (owazalwa ngaphambi malunga nomnyaka ka 1830) wayelibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo [[YabaThembu,|yabaThembu]], [[IPhondo laseMpuma-Koloni|eMpuma Koloni]], [[UMzantsi Afrika|eMzantsi Afrika]]. Umhla wakhe wokubhubha awaziwa. Nengomnakwabo kaKumkani u[[Ngubengcuka,]] uFadana wasebenza nengebamba lobukhosi ngexesha apho indlalifa yobuhosi uMtirara yayisencinci kakhulu ukuba ingathatha iintambo zolawulo. Waziwa kakhulu ngokukhokela isizwe sama[[Tshatshu]]<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Staff|date=2019-05-31|title=Our land of empty promises|url=https://mg.co.za/friday/2019-05-31-our-land-of-empty-promises/|accessdate=2026-07-17|website=Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref>, kunye nokuxhathisa kwakhe ukungenelela kwabaseNtshona nokuhluthwa kwemihlaba.
== Intsapho ==
Abantakwabo okanye abantwana bakayise, Jumba Ndaba, Mni kaNdaba, Mphasa kaNdaba, kunye noNene kaNdaba. Abantwana bakayise komnye umfazi, Ngubengcuka Vusani kaNdaba, nowayengukumkani wabaThembu.<ref>{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Fadana-aNdaba-Regent-of-the-abaThembu/6000000014321221448|accessdate=2026-07-17|website=www.geni.com}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
0swoufeu8ekltt5a2r35bqjwx6b8arj
41450
41431
2026-07-17T12:50:19Z
Sheep1976
16305
Citation
41450
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Chief Fadana.jpg|thumb|Fadana (AbaThembu Chief Regent)]]
'''UFadana kaNdaba''' ibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo lobukhosi babaThembu eMpuma eMzansi Afrika.
== Ubomi bakhe ==
U[[Fadana]] kaNdaba (owazalwa ngaphambi malunga nomnyaka ka 1830) wayelibamba elibalaseleyo nenkokheli ebalulekileyo [[YabaThembu,|yabaThembu]], [[IPhondo laseMpuma-Koloni|eMpuma Koloni]], [[UMzantsi Afrika|eMzantsi Afrika]]. Umhla wakhe wokubhubha awaziwa. Nengomnakwabo kaKumkani u[[Ngubengcuka,]] uFadana wasebenza nengebamba lobukhosi ngexesha apho indlalifa yobuhosi uMtirara yayisencinci kakhulu ukuba ingathatha iintambo zolawulo. Waziwa kakhulu ngokukhokela isizwe sama[[Tshatshu]]<ref>{{Cite web|last=Reporter|first=Staff|date=2019-05-31|title=Our land of empty promises|url=https://mg.co.za/friday/2019-05-31-our-land-of-empty-promises/|accessdate=2026-07-17|website=Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref>, kunye nokuxhathisa kwakhe ukungenelela kwabaseNtshona nokuhluthwa kwemihlaba.
== Intsapho ==
Abantakwabo okanye abantwana bakayise, Jumba Ndaba, Mni kaNdaba, Mphasa kaNdaba, kunye noNene kaNdaba. Abantwana bakayise komnye umfazi, Ngubengcuka Vusani kaNdaba, nowayengukumkani wabaThembu.<ref>{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Fadana-aNdaba-Regent-of-the-abaThembu/6000000014321221448|accessdate=2026-07-17|website=www.geni.com|title=Fadana aNdaba, Regent of the abaThembu}}</ref>
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Iinkokheli zemveli]]
[[Uluhlu:AbaThembu]]
[[Uluhlu:Tshatshu clan]]
6l2plvsgcmk24isswxe7i6inv7ipymy
Abasetyhini kumdlalo wesibhakela
0
9257
41409
2026-07-17T12:12:10Z
Luyolo Nketsheni
16320
Created page with "'''Umdlalo wesibhakela''' uvula amathuba amaninzi kubadlali bawo xa bezimisele. == Imvelaphi == [[Umdlalo wesibhakela]], owaziwa nangomdlalo wamanqindi, wawukade udlalwa ngamadoda namakhwenkwe kuphela. Kuhle ukuba nabasetyhini bebandakanyeka kulo mdlalo kwixesha langoku ukuze nabo bafumane amathuba amahle. Abadlali bamanqindi bazibhaqa sele behambe ilizwe lonke, mahala, ngenxa yokugqwesa kwabo kumdlalo wamanqindi. Oku kubonisa ukuba lo mdlalo uvula amathuba amahle kubad..."
41409
wikitext
text/x-wiki
'''Umdlalo wesibhakela''' uvula amathuba amaninzi kubadlali bawo xa bezimisele.
== Imvelaphi ==
[[Umdlalo wesibhakela]], owaziwa nangomdlalo wamanqindi, wawukade udlalwa ngamadoda namakhwenkwe kuphela. Kuhle ukuba nabasetyhini bebandakanyeka kulo mdlalo kwixesha langoku ukuze nabo bafumane amathuba amahle. Abadlali bamanqindi bazibhaqa sele behambe ilizwe lonke, mahala, ngenxa yokugqwesa kwabo kumdlalo wamanqindi. Oku kubonisa ukuba lo mdlalo uvula amathuba amahle kubadlali kwaye ukuzimisela kwabo kuza nenzuzo.
== Inzuzo ==
Baliqela abadlali bamanqindi abafezekiselwe amaphupho ngokuthi bazuze imali, iimoto, nokunye okuninzi ngenxa yomdlalo wamanqindi. Umzekelo, [[UPhiwokuhle Mnguni]] waKwaZulu Natal, ngumdlali wamanqindi ophume izandla. Wawina imoto entsha kraca kwitumente enkulu yelizwe. Nto leyo ebonisa ukuba umdlalo wamanqindi ubenzela lukhulu abadlali abazimiseleyo.
734fnldco0p26qgkx7nghmvkgnc3x78
41444
41409
2026-07-17T12:46:08Z
Luyolo Nketsheni
16320
Added a citation
41444
wikitext
text/x-wiki
'''Umdlalo wesibhakela''' uvula amathuba amaninzi kubadlali bawo xa bezimisele.
== Imvelaphi ==
[[Umdlalo wesibhakela|Umdlalo]] wesibhakela, owaziwa nangomdlalo wamanqindi, wawukade udlalwa ngamadoda namakhwenkwe kuphela. Kuhle ukuba nabasetyhini bayabandakanyeka kulo mdlalo kwixesha langoku ukuze nabo bafumane amathuba amahle. Abadlali bamanqindi bazibhaqa sele behamba ilizwe lonke, mahala, ngenxa yokugqwesa kwimidlalo. Oku kubonisa ukuba lo mdlalo uvula amathuba amahle kubadlali kwaye ukuzimisela kwabo kunenzuzo.
== Utshintsho ==
Nangona abasetyhini babekade bengawudlala umdlalo wesibhakela ngaphambili, baninzi ngoku ababandakanyekayo kulo mdlalo, ingakumbi kulo nyaka, u-2026. Kwimidlalo yesibhakela yeSizwe sase[[UMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]], bekukho abadlali besibhakela abangama-72, nto leyo ibiqala ukwenzeka. Oku kubonisa ukuba abasetyhini baye beyithanda nabo le midlalo.
== Inzuzo ==
Baliqela abadlali bamanqindi abafezekise amaphupho ngokuthi bazuze imali, iimoto, nokunye okuninzi ngenxa yokuphumelela kwabo kwimidlalo yamanqindi. Umzekelo, [[UPhiwokuhle Mnguni|UPhiwokuhle Sbusisiwe Mnguni]] waKwaZulu-Natal, ngumdlali wamanqindi ophume izandla. Wawina imoto entsha kraca kwitumente enkulu yamanqindi i-[[Commonwealth Games]] eBirmingham ngonyaka ka-2022 kuba wayengowokuqala owasethyini ukuwongwa ngemedali kule tumente.<ref>{{Cite web|last=Kganakga|first=Tlamelo|date=2022-08-14|title=Phiwokuhle Mnguni: “I Am Proud to Be One of the Pioneers”|url=https://gsport.co.za/phiwokuhle-mnguni-i-am-proud-to-be-one-of-the-pioneers/|accessdate=2026-07-17|website=gsport4girls|language=en-ZA}}</ref> Nto leyo ebonisa ukuba umdlalo wamanqindi ubenzela lukhulu abadlali abazimiseleyo.
qymdqnuktxao0ock5fommpi50yuh5q4
41446
41444
2026-07-17T12:48:15Z
Luyolo Nketsheni
16320
Added a heading
41446
wikitext
text/x-wiki
'''Umdlalo wesibhakela''' uvula amathuba amaninzi kubadlali bawo xa bezimisele.
== Imvelaphi ==
[[Umdlalo wesibhakela|Umdlalo]] wesibhakela, owaziwa nangomdlalo wamanqindi, wawukade udlalwa ngamadoda namakhwenkwe kuphela. Kuhle ukuba nabasetyhini bayabandakanyeka kulo mdlalo kwixesha langoku ukuze nabo bafumane amathuba amahle. Abadlali bamanqindi bazibhaqa sele behamba ilizwe lonke, mahala, ngenxa yokugqwesa kwimidlalo. Oku kubonisa ukuba lo mdlalo uvula amathuba amahle kubadlali kwaye ukuzimisela kwabo kunenzuzo.
== Utshintsho ==
Nangona abasetyhini babekade bengawudlala umdlalo wesibhakela ngaphambili, baninzi ngoku ababandakanyekayo kulo mdlalo, ingakumbi kulo nyaka, u-2026. Kwimidlalo yesibhakela yeSizwe sase[[UMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]], bekukho abadlali besibhakela abangama-72, nto leyo ibiqala ukwenzeka. Oku kubonisa ukuba abasetyhini baye beyithanda nabo le midlalo.
== Inzuzo ==
Baliqela abadlali bamanqindi abafezekise amaphupho ngokuthi bazuze imali, iimoto, nokunye okuninzi ngenxa yokuphumelela kwabo kwimidlalo yamanqindi. Umzekelo, [[UPhiwokuhle Mnguni|UPhiwokuhle Sbusisiwe Mnguni]] waKwaZulu-Natal, ngumdlali wamanqindi ophume izandla. Wawina imoto entsha kraca kwitumente enkulu yamanqindi i-[[Commonwealth Games]] eBirmingham ngonyaka ka-2022 kuba wayengowokuqala owasethyini ukuwongwa ngemedali kule tumente.<ref>{{Cite web|last=Kganakga|first=Tlamelo|date=2022-08-14|title=Phiwokuhle Mnguni: “I Am Proud to Be One of the Pioneers”|url=https://gsport.co.za/phiwokuhle-mnguni-i-am-proud-to-be-one-of-the-pioneers/|accessdate=2026-07-17|website=gsport4girls|language=en-ZA}}</ref> Nto leyo ebonisa ukuba umdlalo wamanqindi ubenzela lukhulu abadlali abazimiseleyo.
== Imithombo yolwazi ==
ehwkypximc44jgx1hwfh7335hx4hupa
41465
41446
2026-07-17T13:01:12Z
Luyolo Nketsheni
16320
Added a category
41465
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Women boxing.jpg|alt=Abasetyhini kumdlalo wamanqindi|thumb|Abasetyhini babonisa izakhono zabo zomdlalo wamanqindi kwiringi.]]
'''Umdlalo wesibhakela''' uvula amathuba amaninzi kubadlali bawo xa bezimisele.
== Imvelaphi ==
Umdlalo wesibhakela, owaziwa nangomdlalo wamanqindi, wawukade udlalwa ngamadoda namakhwenkwe kuphela. Kuhle ukuba nabasetyhini bayabandakanyeka kulo mdlalo kwixesha langoku ukuze nabo bafumane amathuba amahle. Abadlali bamanqindi bazibhaqa sele behamba ilizwe lonke, mahala, ngenxa yokugqwesa kwimidlalo. Oku kubonisa ukuba lo mdlalo uvula amathuba amahle kubadlali kwaye ukuzimisela kwabo kunenzuzo.
== Utshintsho ==
Nangona abasetyhini babekade bengawudlala umdlalo wesibhakela ngaphambili, baninzi ngoku ababandakanyekayo kulo mdlalo, ingakumbi kulo nyaka, u-2026. Kwimidlalo yesibhakela yeSizwe sase[[UMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]], bekukho abadlali besibhakela abangama-72, nto leyo ibiqala ukwenzeka. Oku kubonisa ukuba abasetyhini baye beyithanda nabo le midlalo.
== Inzuzo ==
Baliqela abadlali bamanqindi abafezekise amaphupho ngokuthi bazuze imali, iimoto, nokunye okuninzi ngenxa yokuphumelela kwabo kwimidlalo yamanqindi. Umzekelo, [[UPhiwokuhle Mnguni|UPhiwokuhle Sbusisiwe Mnguni]] waKwaZulu-Natal, ngumdlali wamanqindi ophume izandla. Wawina imoto entsha kraca kwitumente enkulu yamanqindi i-[[Commonwealth Games]] eBirmingham ngonyaka ka-2022 kuba wayengowokuqala owasethyini ukuwongwa ngemedali kule tumente.<ref>{{Cite web|last=Kganakga|first=Tlamelo|date=2022-08-14|title=Phiwokuhle Mnguni: “I Am Proud to Be One of the Pioneers”|url=https://gsport.co.za/phiwokuhle-mnguni-i-am-proud-to-be-one-of-the-pioneers/|accessdate=2026-07-17|website=gsport4girls|language=en-ZA}}</ref> Nto leyo ebonisa ukuba umdlalo wamanqindi ubenzela lukhulu abadlali abazimiseleyo.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Women boxing south africa]]
4qj825kyu0vq6mq970ytj387x2xfjma
41466
41465
2026-07-17T13:02:51Z
Luyolo Nketsheni
16320
Added a category
41466
wikitext
text/x-wiki
[[Ngokweenkcukacha:Women boxing.jpg|alt=Abasetyhini kumdlalo wamanqindi|thumb|Abasetyhini babonisa izakhono zabo zomdlalo wamanqindi kwiringi.]]
'''Umdlalo wesibhakela''' uvula amathuba amaninzi kubadlali bawo xa bezimisele.
== Imvelaphi ==
Umdlalo wesibhakela, owaziwa nangomdlalo wamanqindi, wawukade udlalwa ngamadoda namakhwenkwe kuphela. Kuhle ukuba nabasetyhini bayabandakanyeka kulo mdlalo kwixesha langoku ukuze nabo bafumane amathuba amahle. Abadlali bamanqindi bazibhaqa sele behamba ilizwe lonke, mahala, ngenxa yokugqwesa kwimidlalo. Oku kubonisa ukuba lo mdlalo uvula amathuba amahle kubadlali kwaye ukuzimisela kwabo kunenzuzo.
== Utshintsho ==
Nangona abasetyhini babekade bengawudlala umdlalo wesibhakela ngaphambili, baninzi ngoku ababandakanyekayo kulo mdlalo, ingakumbi kulo nyaka, u-2026. Kwimidlalo yesibhakela yeSizwe sase[[UMzantsi Afrika|Mzantsi Afrika]], bekukho abadlali besibhakela abangama-72, nto leyo ibiqala ukwenzeka. Oku kubonisa ukuba abasetyhini baye beyithanda nabo le midlalo.
== Inzuzo ==
Baliqela abadlali bamanqindi abafezekise amaphupho ngokuthi bazuze imali, iimoto, nokunye okuninzi ngenxa yokuphumelela kwabo kwimidlalo yamanqindi. Umzekelo, [[UPhiwokuhle Mnguni|UPhiwokuhle Sbusisiwe Mnguni]] waKwaZulu-Natal, ngumdlali wamanqindi ophume izandla. Wawina imoto entsha kraca kwitumente enkulu yamanqindi i-[[Commonwealth Games]] eBirmingham ngonyaka ka-2022 kuba wayengowokuqala owasethyini ukuwongwa ngemedali kule tumente.<ref>{{Cite web|last=Kganakga|first=Tlamelo|date=2022-08-14|title=Phiwokuhle Mnguni: “I Am Proud to Be One of the Pioneers”|url=https://gsport.co.za/phiwokuhle-mnguni-i-am-proud-to-be-one-of-the-pioneers/|accessdate=2026-07-17|website=gsport4girls|language=en-ZA}}</ref> Nto leyo ebonisa ukuba umdlalo wamanqindi ubenzela lukhulu abadlali abazimiseleyo.
== Imithombo yolwazi ==
<references />
b05oygmdfdnmttceigokwspikwg18yz
Isilawu njengonqontsonqa kubomi bomXhosa
0
9258
41412
2026-07-17T12:24:16Z
Abhiela J
16292
Created page with "'''Isilawu''' liyeza lwakaNtu elivame ukusetyenziswa kwintlalo [[AmaXhosa|yakwaXhosa]]. <ref name=":0">https://open.uct.ac.za/server/api/core/bitstreams/aaeabd30-b74b-4ac6-a77e-45c931cf80ff/content</ref> == Intsusa == [[Ngokweenkcukacha:Isilawu njengonqontsonqa kubomi bomXhosa.jpg|thumb|Isilawu sakwaNtu]] Isilawu liyeza lekhaya elikhethekileyo elisetyenziselwa izizathu ezininzi ezahlukileyo. Ngokwengcaciso, isilawu liyeza elifumaneka ehlathini elijongeka ingathi yintyan..."
41412
wikitext
text/x-wiki
'''Isilawu''' liyeza lwakaNtu elivame ukusetyenziswa kwintlalo [[AmaXhosa|yakwaXhosa]]. <ref name=":0">https://open.uct.ac.za/server/api/core/bitstreams/aaeabd30-b74b-4ac6-a77e-45c931cf80ff/content</ref>
== Intsusa ==
[[Ngokweenkcukacha:Isilawu njengonqontsonqa kubomi bomXhosa.jpg|thumb|Isilawu sakwaNtu]]
Isilawu liyeza lekhaya elikhethekileyo elisetyenziselwa izizathu ezininzi ezahlukileyo. Ngokwengcaciso, isilawu liyeza elifumaneka ehlathini elijongeka ingathi yintyantyambo ngokobume. Ukususela kubomi bantlandlolo, isilawu bekukade sisetyenziselwa izizathu eziphathelene nokuhlambuluka ngokwase mphefumlweni. Iingwevu neengwevukazi zekhaya ibikade izizo ezithwala nezigcina olu lwazi ze kuthi ekuhambeni kwexesha olu lwazi lugqithiselwe kwizizukulwana ngezizukulwana. <ref name=":0" />
== Iindidi ==
Kukho iindidi ngeendidi zezilawu ezifumanekayo nezithi zisetyenziswe ngumzi wakwaXhosa. Amagama azo nganga alandelayo, kukho uNgcana, Impendulo, Unozitholwana kunye nondlelazimhlophe. Njengoko kukho iziduko ngeziduko ezahlukileyo, isiduko ngasinye sinelawu saso esisodwa, ukutsho oko, ikhaya ngalinye linesilawu saso esikhethekileyo. <ref>{{Cite journal|last=Cocks|first=Michelle L.|last2=Alexander|first2=Jamie|last3=Dold|first3=Tony|date=2012-09|title=Inkcubeko Nendalo : A Bio-cultural Diversity Schools Education Project in South Africa and its Implications for Inclusive Indigenous Knowledge Systems (IKS) Sustainability|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0973408212475232|journal=Journal of Education for Sustainable Development|language=en|volume=6|issue=2|pages=241–252|doi=10.1177/0973408212475232|issn=0973-4082}}</ref>
== Umsebenzi ==
Njengoko yonke into ethi isetyenziswe isetyenziselwe umsebenzi othile, isilawu sithi sisetyenziswe ukuqabelisa imisebenzi eliqela eyahlukileyo. Okokuqala, kuvamile ukuba isilawu sisetyenziswe ukuqabelisa umsebenzi wokunxulumana neminyanya yekhaya. Oku kungenziwa xa ikhaya lonomba otshis'ibunzi ekufanele ukuba liwubhekise kwiminyanya, xa kukho umcimbi othile wekhaya oqhutywayo, siphinde kananjalo sisetyenziswe ngamagqirha ukuvula iindlela zawo. Okwesibini, isilawu siyasetyenziswa ukuhlamba umzimba xa kukholelwa ukuba kukho okuhambi kakuhle. Okokuqgibela, kuvamile kwamanye amakhaya ukuba isilawu sisetyenziswe njengechiza lokunyanga izigulo ezithile. <ref>{{Cite journal|last=Bhat|first=R B|date=2014|title=Medicinal plants and traditional practices of Xhosa people in the Transkei region of the Eastern Cape, South Africa.|url=https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hb-61-bhat.pdf|journal=Indian Journal of Traditional Knowledge|volume=13(2)|pages=292|via=University of Venda}}</ref>
== Imithombo Yolwazi ==
ftdzpslvy5ahy5nuiqze9m6n5lj4veu
41426
41412
2026-07-17T12:35:18Z
Abhiela J
16292
41426
wikitext
text/x-wiki
'''Isilawu''' liyeza lwakaNtu elivame ukusetyenziswa kwintlalo [[AmaXhosa|yakwaXhosa]]. <ref name=":0">https://open.uct.ac.za/server/api/core/bitstreams/aaeabd30-b74b-4ac6-a77e-45c931cf80ff/content</ref>
== Intsusa ==
[[Ngokweenkcukacha:Isilawu njengonqontsonqa kubomi bomXhosa.jpg|thumb|Isilawu sakwaNtu]]
Isilawu liyeza lekhaya elikhethekileyo elisetyenziselwa izizathu ezininzi ezahlukileyo. Ngokwengcaciso, isilawu liyeza elifumaneka ehlathini elijongeka ingathi yintyantyambo ngokobume. Ukususela kubomi bantlandlolo, isilawu bekukade sisetyenziselwa izizathu eziphathelene nokuhlambuluka ngokwase mphefumlweni. Iingwevu neengwevukazi zekhaya (ooKhokho, umakhulu okanye utamkhulu) ibikade izizo ezithwala nezigcina olu lwazi ze kuthi ekuhambeni kwexesha olu lwazi lugqithiselwe kwizizukulwana ngezizukulwana. <ref name=":0" />
== Iindidi ==
Kukho iindidi ngeendidi zezilawu ezifumanekayo nezithi zisetyenziswe ngumzi wakwaXhosa. Amagama azo nganga alandelayo, kukho uNgcana, Impendulo, Unozitholwana kunye nondlelazimhlophe. Njengoko kukho [[IziDuko zomzi wakwaXhosa|iziduko]] ngeziduko ezahlukileyo, isiduko ngasinye sinelawu saso esisodwa, ukutsho oko, ikhaya ngalinye linesilawu saso esikhethekileyo. <ref>{{Cite journal|last=Cocks|first=Michelle L.|last2=Alexander|first2=Jamie|last3=Dold|first3=Tony|date=2012-09|title=Inkcubeko Nendalo : A Bio-cultural Diversity Schools Education Project in South Africa and its Implications for Inclusive Indigenous Knowledge Systems (IKS) Sustainability|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0973408212475232|journal=Journal of Education for Sustainable Development|language=en|volume=6|issue=2|pages=241–252|doi=10.1177/0973408212475232|issn=0973-4082}}</ref>
== Umsebenzi ==
Njengoko yonke into ethi isetyenziswe isetyenziselwa umsebenzi othile, isilawu sithi sisetyenziswe ukuqabelisa imisebenzi eliqela eyahlukileyo. Okokuqala, kuvamile ukuba isilawu sisetyenziswe ukuqabelisa umsebenzi wokunxulumana neminyanya yekhaya. Oku kungenziwa xa [[ikhaya]] lonomba otshis'ibunzi ekufanele ukuba liwubhekise kwiminyanya, xa kukho umcimbi okanye umsebenzi othile wekhaya oqhutywayo, siphinde kananjalo sisetyenziswe ngamagqirha ukuvula iindlela zawo. Okwesibini, isilawu siyasetyenziswa ukuhlamba umzimba xa kukholelwa ukuba kukho okuhambi kakuhle. Okokuqgibela, kuvamile kwamanye amakhaya ukuba isilawu sisetyenziswe njengechiza lokunyanga izigulo ezithile. <ref>{{Cite journal|last=Bhat|first=R B|date=2014|title=Medicinal plants and traditional practices of Xhosa people in the Transkei region of the Eastern Cape, South Africa.|url=https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hb-61-bhat.pdf|journal=Indian Journal of Traditional Knowledge|volume=13(2)|pages=292|via=University of Venda}}</ref>
== Imithombo Yolwazi ==
<references />
[[Uluhlu:Amayeza esiNtu]]
[[Uluhlu:Ukunyanga]]
[[Uluhlu:Amagqirha]]
69es8w70swkfazvtlfz958d0rstkdc7
Welcome:isiSotho
0
9259
41485
2026-07-18T02:07:35Z
~2026-40246-74
16328
Gmail
41485
wikitext
text/x-wiki
Thapelomaqala54@gmail.com
eoqffi59r7oyc83d1b3siz2rfsc6pr0