ვიკიპედია
xmfwiki
https://xmf.wikipedia.org/wiki/%E1%83%93%E1%83%A3%E1%83%93%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%B7%E1%83%9A%E1%83%90
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
მედია
სპეციალური
განხილვა
მომხმარებელი
მომხმარებლის განხილვა
ვიკიპედია
ვიკიპედია სხუნუა
ფაილი
ფაილის განხილვა
მედიავიკი
მედიავიკის განხილვა
თარგი
თარგის განხილვა
დახმარება
დახმარების განხილვა
კატეგორია
კატეგორიის განხილვა
TimedText
TimedText talk
მოდული
მოდულის განხილვა
Event
Event talk
ბურკინა-ფასო
0
17055
251899
251737
2026-08-08T11:54:17Z
Narazeni
826
/* ისტორია */
251899
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|სახენწჷფო ბჟადალ აფრიკას}}
{{ქიანა|
|ოდაბადური_ჯოხო = Burkina Faso {{collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:80%;
| title = <small>{{nobold|''(ოფიციალურ ნინეფშა)''}}</small>
<small>|{{lang-mos|Burkĩna Faso}}
| {{lang-ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮𞥅}}
| {{lang-dyu|ߓߙߎߞߌߣߊ߫ ߝߊ߬ߛߏ߫}}
</small>
}}
|ედომუშამი_ჯოხო = ბურკინა-ფასო
|ოართე_ჯოხო = ბურკინა-ფასო
|შილა = Flag of Burkina Faso.svg
|გერბი = Coat of arms of Burkina Faso.svg
|რუკა = Location Burkina Faso AU Africa.svg
|ჰიმნი = [[ბურკინა ფასოშ ჰიმნი|Ditanyè]]<br>''(გომორძგუაშ ჰიმნი)''<br>{{center|}} [[ფაილი:Burkina faso anthem.ogg]]]]
|დევიზი = {{plainlist|
* {{lang-fr|"[[Patria o Muerte, Venceremos|La Patrie ou la Mort, Nous Vaincrons]]"}}
* „ოდაბადე ვარ-და ღურა, ჩქი გიმობრძგუანთ“
}}
|ოფიციალური_ნინეფი = [[ფრანგული ნინა|ფრანანგული]]
|ნანანოღა= [[უაგადუგუ]]
|რელიგია = {{ublist|
|63.8% [[სილამ ბურკინა-ფასოს|ისლამი]]
|{{Tree list}}
*26.3% [[ქირსიანობა ბურკინა-ფასოს|ქირისანობა]]
**20.1% [[კათოლიციზმ ბურკინა-ფასოს|კათოლიციზმი]]
**6.2% [[პროტესტანტიზმი]]
{{Tree list/end}}
|9% [[ანიმიზმი]]
|0.7% [[ვარელიგიურობა]] ''(2019)''}}
|უდიდაში_ნოღა = უაგადუგუ
|თარობაშ_ტიპი = უნიტარული [[გვერდო საპრეზიდენტო სისტემა|გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა]] [[ოურდუმე ხუნტა]]შ გამაგალაშ გიმე<ref>{{cite news |last1=Ndiaga |first1=Thiam |last2=Mimault |first2=Anne |title=Burkina Faso soldiers announce overthrow of military government |url=https://www.reuters.com/world/africa/heavy-gunfire-heard-burkina-faso-capital-reuters-witnesses-2022-09-30/ |access-date=1 October 2022 |date=30 September 2022 |location=[[Ouagadougou]] |quote=Traore appeared on television surrounded by soldiers and announced the government was dissolved, the constitution suspended and the borders closed.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thomassankara.net/appolinaire-jean-kyelem-de-tembela-jai-toujours-voulu-faire-un-livre-sur-la-revolution/ |title=Appolinaire Jean Kyelem de Tembela: 'j'ai toujours voulu faire un livre sur la révolution' |website=thomassankara.net |date=4 April 2014 |language=fr |access-date=25 December 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theafricareport.com/253271/burkina-faso-apollinaire-kyelem-de-tambela-captain-traores-surprise-prime-minister/ |title=Burkina Faso: Apollinaire Kyélem de Tambèla, Captain Traoré's surprise prime minister |work=The Africa Report |first1=Anna |last1=Sylvestre-Treiner |first2=Michel |last2=Wendpouiré Nana |date=25 October 2022 |access-date=25 December 2023 |url-access=subscription}}</ref>
|ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[თხილუაშ დო აკონწყუალაშ პატრიოტულ ყარაფიშ პრეზიდენტი]]
|ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[იბრაჰიმ ტრაორე]]
|ლიდერიშ_ტიპი_2 = [[ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]
|ლიდერიშ_ჯოხო_2 =[[იბრაჰიმ ტრაორე]] (''ობორჯეთ'')
|ლიდერიშ_ტიპი_3 = [[ბურკინა-ფასოშ პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]
|ლიდერიშ_ჯოხო_3 = [[ჟან ემანუელ უედრაოგო]] (''ობორჯეთ'')
|კანონდუმადვალუ_ორგანო = [[ერუანული ასამბლეა (ბურკინა-ფასო)|ერუანული ასამბლეა]]
|რანგი_ფართობით = 74-ა
|ფართობი =274,200
|წყარი_% =0.146
|ოეგებიე_მახორობა =22,489,126
|ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 58-ო
|მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2023
|მახორობაშ_ცენზი =
|მახორობაშ_ცენზი_წანას =
|მახორობაშ_მეჭედალა = 86 ად.
|მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 126-ა
|ედპ_ppp_წანა = 2025
|ედპ_ppp = $72.820 მილიარდი
|ედპ_ppp_რანგი =114-ა
|ედპ_ppp_ართ_მახორუშე =$2,980
|მშპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = 172-ა
|აგი = 0.459
|აგი_ტენდენცია =
|აგი_კატეგორია = <font color="red">დაბალი</font>
|აგი_რანგი =123-ა
|აგი_წანა = 2023
|ვალუტა= [[ბჟადალი აფრიკული CFA ფრანკი]]
|ვალუტაშ_კოდი =XOF
|ქიანაშ_კოდი = BF
|ბორჯიშ_ორტყაფუ = (UTC+0)
|cctld = [[.bf]]
|ოტელეფონე_კოდი =[[+226]]
}}
'''ბურკინა-ფასო''' ({{lang-mos|Burkĩna Faso}}; {{lang-ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮|italic=no}};<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/cldr/cldr-aux/voting/36/pxml/seed/main/ff_Adlm.xml|title=ff_Adlm.xml|publisher=Unicode, Inc.}}</ref> {{lang-dyu|ߓߎߙߞߌߣߊ ߝߊߛߏ|italic=no}}<ref>{{cite web|url=https://web.library.yale.edu/notes-cataloging-nko-script|title=Notes on cataloging in the N'ko script|publisher=Yale University Library}}</ref>) — [[ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენი სახენწჷფოეფი|ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ]] [[სახენწჷფო]] [[ბჟადალი აფრიკა|ბჟადალ აფრიკას]]. ქიანას ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს [[მალი]], ოორუე-ბჟაეიოლშე — [[ნიგერი]], ობჟათე-ბჟაეიოლშე — [[ბენინი]], ობჟათეშე — [[ტოგო]] დო [[განა]], თაშნეშე ობჟათე-ბჟადალშე — [[კოტ-დ’ივუარი]]. ქიანაშ ფართობი აკმადგინანს 274,223 კმ<sup>2</sup>-ის. [[2024]] წანაშ მუნაჩემეფით, ქიანაშ მახორობა დოხოლაფირო 23,286,000 ადამიერს აკმადგინანდჷ.<ref>{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |website=Department of Economic and Social Affairs, United Nations}} </ref> [[1958]] წანას, ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, ქიანას [[ჟიმოლენ ვოლტაშ რესპუბლიკა]] ჯოხოდჷ. [[1984]] წანას, თინწკჷმაიან [[ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული|პრეზიდენტ]] [[თომას სანკარა|თომას სანკარაშ]] ინიციატივათ, ქიანას ჯოხო გინუთირეს ბურკინა-ფასოთ. თიშ მენმოღალეეფს [[კანონ ბურკინაბეშ მენოღალობაშ გეშა|ბურკინაბეეფს]] უძახჷნა, ქიანაშ ნანანოღა დო უკაბეტაშ ნოღა რე [[უაგადუგუ]].
ბურკინა-ფასოშ უკაბეტაშ [[ეთნიკურ ბუნა]] რე [[მოსი (კათა)|მოსი]], ნამუქჷთ თე ტერიტორიას XI-XIII ოშწანურეფს დიხორეს. თინეფქ დარსხუეს [[მოსიშ ომაფეეფი|ომაფეეფი]], თინეფს შქას უაგადუგუ, ტენკოდოგო დო იატენგა. [[1896]] წანას, ქიანა [[საფრანგეთიშ კოლონიურ იმპერია|ფრანგეფქ]] ქიდიჸუნუეს, მუჭოთ [[საფრანგეთიშ ბჟადალ აფრიკა|საფრანგეთიშ ბჟადალ აფრიკაშ]] ნორთი; [[1958]] წანას, ჟიმოლენ ვოლტაქ [[ფრანგულ ჯარალუა]]შ აკოდგინალუაშა მიშმალ დოჸუნაფილ კოლონიათ გინირთჷ.
[[1960]] წანას, ქიანაქ მიპალჷ რსულ ზოხორინალა, ნამუშ პირველ [[ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული|პრეზიდენტ]] რდჷ [[მორის იამეოგო|მორის იამეოგო]]. ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, ქიანა პოლიტიკურ ვასტაბილურას, [[გოლოფა საჰელიშ ტიოზის|გოლოფეფს]], შქირენას დო კორუფციას ობურჯუდჷ. ქიანას მოხვადჷ შხვადოშხვა სახენწჷფო მინორთაქ [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო მინორთა (1966)|1966]], [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო მინორთა (1980)|1980]], [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო გმინორთა(1982 )|1982]], [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო მინორთა (1983)|1983]], [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (1987)|1987]] წანეფს დო ჟირშა 2022 წანას — [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (2022, ღურთუთა)|ღურთუთას]] დო [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (2022, ეკენია)|ეკენიას]]. თაშნეშე რდჷ სახენწჷფო მინორთაშ უშედეგე ცადებეფ [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთაშ ცადება (1989)|1989]], [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (2015)|2015]] დო [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთაშ ცადება (2023)|2023]] წანეფს.
ბურკინა-ფასო მოსოფელიშ ართ-ართ [[მერკეთ წუმოძინელ ქიანა|არძაშე მერკეთ წუმოძინელ ქიანათ]] სქიდუ, [[2022]] წანას, ედომუშამ დინოხოლენ პროდუქტ (ედპ) 16.226 მილიარდ [[ააშ დოლარი|აშშ დოლარ]] რდჷ. ქიანაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 63.8% [[ისლამ ბურკინა-ფასოს|ისლამიშ]] გემაჸვენჯ რე, 26.3% — ქრისტიანობაშ, 9% — [[აფრიკულ ტრადიციული რელიგიეფი|ანიმისტურ რელიგიეფიშ]], გიშაკერზაფილო [[სუდ-უესტი (რეგიონი)|ქიანაშ ობჟათე-ბჟადალს]].<ref>{{cite web |last=Aib |first=Az |date=1 July 2022 |title=Burkina: 48,1% de la population du Sud-ouest pratique l'Animisme (officiel) |url=https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-stud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |access-date=15 October 2022 |website=AIB – Agence d'Information du Burkina |language=fr-FR |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326030716/https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-sud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |archive-date=26 March 2023}}</ref> ქიანაშ ოფიციალურ ნინეფ რე [[მოორე|მოსი]], [[დიულა ნინა|დიულა]] დო [[ფულანი|ფულა]] (1998 წანაშ მუნაჩემეფით), მოსიშ ნინაშა მახორობაშ გვერდშე უმოს რაგადანს. ქიანას 60-შე უმოს აბორიგენულ ნინა რე დო კონსტიტუცია ითოლწორენს შხვა ნინეფიშ კანონერო გჷმოცხადებას. [[2024]] წანაშ ღურთუთაშახ, ჸოფირ სათარობო დო ბიზნესიშ ნინა რდჷ [[ფრანგული ნინა|ფრანგულ ნინა]], მუჟანსჷთ საკონსტიტუციო თირუაშ რატიფიკაციათ, [[ინგლისური ნინა|ნგლისურწკჷმა]] ართო, თიშ სტატუსიქ „ოხანდე ნინაშა“ გიაკინჷ.<ref>{{Cite web |date=2023-12-07 |title=Africa News - Burkina abandons French as an official language |url=https://www.africanews.com/2023/12/07/burkina-abandons-french-as-an-official-language/}}{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Decret Promulguant La Loi Constitutionnelle N° 045-2023/ALT |trans-title=Decree Promulgating Constitutional Law No. 045-2023/ALT |url=https://www.an.bf/storage/Loi/XzJuLCK5kHtKXgYU7Z7pADAGEPgwFV7J7DlX212n.pdf |language=fr}}</ref>
ქიანაშ ტერიტორია გეოგრაფიულო ბიოანდაკორობამ რე დო იკათუანს [[ოქრო]]შ, [[მანგანუმი|მანგანუმიშ]], [[ლინჯი]]შ დო [[ქუაკირი]]შ ხვეიან ოზირუეფს. ანდაკულტურულ აკოდგინალუაშ გეშა, [[ბურკინა-ფასოშ ხელუანობა|ბურკინაბეურ ხელუანობა]] დინდარ დო ხანგჷრძე ისტორიათ გიშმეგორუ დო გლობალურო ჩინებულ რე მუშ ორთოდოქსულ სტილით.<ref>Roy, Christopher D. "Countries of Africa: Burkina Faso," Art and Life in Africa, {{cite web |title=Countries Resources |url=http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115211048/http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries.html |archive-date=15 January 2014 |access-date=14 April 2014}}</ref>
ქიანაშ პოლიტიკურ გამაგალაშ ფორმა რე [[გვერდო საპრეზიდენტო სისტემა|გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა]], სოდე წჷმორინაფილ რე ემაჸონაფალი, კანონმადვალუ დო სასამართო ხეშუულობათ. თინა რე [[გოერო|გოეროშ]], [[ფრანკოფონია]]შ დო [[ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაცია]]შ მაკათური. [[2024]] წანაშ 18 ღურთუთას, ბურკინა-ფასოქ გჷმაცხადუ [[ბჟადალი აფრიკაშ ქიანეფიშ ეკონომიკური წორომაჸალობა|ECOWAS]]-შე გიშულაშ გეშა დო [[აფრიკაშ რსხუ]]შე გარიცხეს თიშ უკული, მუთ თინეფქ ქაკათეს [[საჰელიშ სახენწჷფოეფიშ ალიანსი]]შ (AES) გოჭყაფასჷნ.
== ისტორია ==
=== ორდოიან ისტორია ===
XI ოშწანურაშ დაჭყაფუს, [[განა|განაშ]] ამდღანერი ტერიტორიაშ ოორუე-ბჟაეიოლშე, ბურკინა-ფასოშ ასეიანი ტერიტორიაშა [[მოსი (ტომი)|მოსიშ]] ტომქ მორთჷ. მოსიშ ტომქ აბანური ტომეფი - ნიენიესა, გრუსი დო ბუსა დიქვემდებარჷ. დოგონიშ ტომქ ოორუეშა დიკინჷ. XIV ოშწანურაშე, ასეიანი ბურკინა-ფასოშ ტერიტორიას არსებენდჷ სახენწჷფო [[უაგადუგუ (სახენწჷფო)|უაგადუგუ]], [[იატენგა]], [[ტენკოდოგო (სახენწჷფო)|ტენკოდოგო]] დო [[ფადან-გურმაი]]. XIV ოშწანურაშე XVI ოშწანურაშახ იატენგაშ სახენწჷფოქ მეძობელი [[მალი|მალიშ]] დო [[სონგაი (სახენწჷფო)|სონგაიშ]] ტერიტორიაშ ნორთი ეჭოფუ.
===კოლონიური პერიოდი ===
XIX ოშწანურაშ ბოლოს, [[საფრანგეთი|ფრანფეფქ]] დიხეფიშ კოლონიზაცია ქიდიჭყეს. [[1895 წანა]]ს, იატენგაშ სახენწფოშ ჯარქ აკოცუ, [[1897 წანა]]ს [[ფადა-გურმა]]ქ საფრანგეთიშ [[პროტექტორატი]] აღიარუ. [[1904 წანა]]შე [[1919 წანა]]შახ, ჟიშენი ვოლტა, საფრანგეთიშ ჟიშენი სენეგალი-ნიგერიშ კოლონიაშა მიშმეშჷ, უკული გირთჷ ზოხო კოლონიათ. [[1934 წანა]]ს, რკინაშ შარაქ ქიდიგჷ [[აბიჯანი|აბიჯანიშახ]]. [[1947 წანა]]ს, ჟიშენი ვოლტაში კოლონია კინე აკადგინეს. ნძალას ეკმიკათუანდჷ [[აფრიკული დემოკრატიული გოართოიანაფა]] (ადგ), ნამუსჷთ დუდშე ხემანჯღვერენდჷ '''კულიბალი''', უკული '''[[მორის იამენგო|მორის იამენგო]]'''. [[1947 წანა]]შე [[1958 წანა]]შახ [[საფრანგეთიშ ჟიშენი ვოლტა]] საფრანგეთიშ ზუღაშ მელეიანი ტერიტორია რდჷ, უკული ეკიხანდჷ მუჭოთ [[ჟიშენი ვოლტაშ რესპუბლიკა]]შ ავტონომია, [[საფრანგეთიშ წორომაჸალობა|საფრანგეთიშ წორომაჸალობაშ]] აკოდგინალუას. [[1959 წანა]]ს, ქიანაშ პრეზიდენტი იამეოგო რდჷ, ნამუქჷთ მაართათ არძა პოლიტიკური პართია გაუქვუ, მუშ პარტიაშ მოხ.
== ორთა ==
[[ფაილი:Burkina Faso Map.jpg|right|thumb|250px|ბურკინა-ფასო რუქას.]]
ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაში ნორთი — [[მოსი (პლატო)|მოსიშ]] რეღმამი პლატოს უკებჷ (სიმაღალა 200—500 მ.), სოდეთ იდვალუაფუ გიშართილი 750 მეტრაშახ სიმარალაშ ქჷნდჷრეფი.
კლიმატი - [[სუბეკვატორიული კლიმატი|სუბეკვატორიული]], სქირე სეზონეფით (გერგობათუთაშე მელახიშახ; ქიანაშ ოორუე რაიონეფს 8—10 თუთას იგინძარებუ).
ოწყარმალუე რშვილი — დოხოლაფირო 20 წყარმალუ რე; თაურჷშე არძაშე უმოს შანულამიე — [[უჩა ვოლტა]] დო [[ჩე ვოლტა]]. სქირე სეზონს არძა წყარმალუ ეთმესკირუ ვარდა ონდეთ მეხჷრჩანს.
ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაშობა ფორილიე ტიპიური დო მაღალტყალამი [[სავანა]]თ; აბან-აბანი იდვალუაფუ - სავანაშ ტყალეფი, ქვერჩხონი. ქიანაშ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო 9 % [[ტყა]]ს უკებჷ.
ტყარი ჩხოლარეფიშ მუდანობა ირკენს. თაქ ხე ნჯილოეფი, ლეოპარდეფი, მუნჭყვეფი, კამბეშეფი, ანტილოპეფი. ბრელიე მაფურინჯე დო მახოხინე. წყარმალუეფიშ ჭყენჭყამი წყარპიჯეფს ხე - ბეჰემოთეფი, ნიანგეფი, წყარიშ კუეფი. ქიანაშ ობჟათეთ გოფაჩილიე ჭანჯი [[ცეცე]].
[[ბენინი]] დო [[ნიგერი]]შ ხურგაწჷკმა იდვალუაფუ ერუანული პარკი - W (დაბლ-ვ), რეზერვატეფი.
== პოლიტიკური დონწყუალა ==
* სახენწჷფოშ მადუდე — [[პრეზიდენტი]], საარძო ხონარიშ მეჩამათ გიშეგორუაფუ.
* [[ხეშუულა|ხეშუულაშ]] მადუდე — [[პრემიერ-მინისტრი]], დუთმარინუანს პრეზიდენტი.
* ართპალატამი [[პარლამენტი]] — [[ერუანული ასამბლეა (ბურკინა-ფასო)|ერუანული ასამბლეა]], 111 მაკათური გიშმეგორუაფუ საარძო ხონარიშ მეჩამათ, 5 წანაშ ვადათ.
==ეკონომიკა ==
[[ფაილი:Markt Banfora MS 2255.JPG|thumb|right|300px|პროდუქტეფიშ ბაზარ ნ. ბანფორს, ბურკინა-ფასო.]]
ორთაშობურ რესურსეფი — მარგანეციშ მადენიშ, ორქოშ, ფოსფორიტეფიშ - ობადეშეფი, ლინჯიშ, ნიკელიშ, ტიტანიშ მადენი.
ბურკინა-ფასო — მოსოფელიშ ართ-ართ უდაღარაშ ქიანა რე. მოხანდეეფიშ 90% ორთაშობურ ოფუტე მეოურნობათ რე დაკებული, ნამუსჷთ გოლოფა ოცილჷ. თარ საექსპორტო კულტურა — [[ბამბე]].
[[ედომუშამი დინოხოლენი პროდუქტი|ედპ]] ართ მახორუშო (2009) — 1,2 ვთშ. ააშ დოლარი (206-ა აბან მოსოფელს). სიდაღარაშ დონეშ გიმე რე - დოხოლაფირო მახორობაშ გვერდი.
ოფუტეშ მეურნობა — ბამბე, არაქისი, ზეთიშ ჯა, სორგო, პურასქია, ლაიტი, ორზა; იმიარებუაფუ შხურეფ დო თხალეფი.
წარმება — ბამბეშ დამუშება, ოშუმალეფიშ წარმება, ოფუტეშ პროდუქციაშ დამუშება, საპონიშ, სიგარეტიშ დო ტექსტილიშ წარმება, ორქოშ მოპალუა.
=== გალენურ ვაჭრუა ===
ექსპორტი — 0,5 მლრდ. ააშ დოლარი 2008 წანას — ბამბე, ორინჯი, ორქო, ხორცი, ტყები.
თარ მაჸიდეეფი — [[სინგაპური]] 16,6 %, [[ბელგია]] 12,6 %, [[ჩინეთი]] 11 %, [[ტაილანდი]] 8,9 %, [[განა]] 6,8 %, [[ინდოეთი]] 6,3 %.
იმპორტი — 1,3 მლრდ. ააშ დოლარ 2008 წანას — ოწარმუე მეკონ-მოკონი, ოჭკომალ პროდუქტეფი, ნაფთპროდუქტეფი.
თარ მიშმაღალარეფი — [[კოტ-დ’ივუარი]] 26,7 %, [[საფრანგეთი]] 20 %, [[ტოგო]] 8 %, [[ლიბია]] 4,6 %.
ოკათჷ გეჸვენჯ ერეფშქაშე ორგანიზაციას - [[აფრიკაშ, კარიბიშ ღანჩოშ დო რჩქალ ოკიანეშ რეგიონიშ ქიანეფი|აკრ-შ ქიანეფს]].
== ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული გორთუალა ==
[[ფაილი:Burkina Faso regions named.png|right|400px|ბურკინა-ფასოშ აკანეფი.]]
ბურკინა-ფასო გორთილიე 13 აკანო , 45 პროვინციათ დო 301 დეპარტამენტო.
{| align="center" class="standard"
|+
! |№
! |აკანი
! |კოხოდვალა [[ფრანგული ნინა|ფრანგულო]]
! |ადმინისტრაციული ცენტრი
! |პროვინციეფიშ მუდანობა
! |ფართობი, კმ²
! |მახორობა (2006), ადმ.
! |მეჭედალა, ადმ/კმ²
|-----
| 1
| [[ბულკე-დუ-მუხუნი]]
| Boucle du Mouhoun
| [[დედუგუ]]
| 6
| 34 479
| 1 434 847
| 41,62
|-----
| 2
| [[კასკადეფი (ბურკინა-ფასო)|კასკადეფი]]
| Cascades
| [[ბანფორა]]
| 2
| 16 663
| 524 956
| 31,50
|-----
| 3
| [[ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ცენტრალური]]
| Centre
| [[უაგადუგუ]]
| 1
| 2 805
| 1 523 980
| 543,31
|-----
| 4
| [[ბჟაეიოლ-ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ბჟაეიოლ-ცენტრალური]]
| Centre-Est
| [[ტენკოდოგო]]
| 3
| 14 852
| 1 132 023
| 76,22
|-----
| 5
| [[ოორუე-ცენტრალუეი აკანი (ბურკინა-ფასო)|ოორუე-ცენტრალური]]
| Centre-Nord
| [[კაია (ნოღა)|კაია]]
| 3
| 19 508
| 1 203 073
| 61,67
|-----
| 6
| [[ბჟადალ-ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ბჟადალ-ცენტრალური]]
| Centre-Ouest
| [[ქუდუგუ]]
| 4
| 21 853
| 1 183 473
| 54,16
|-----
| 7
| [[ობჟათე-ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ობჟათე-ცენტრალური]]
| Centre-Sud
| [[მანგა (ნოღა)|მანგა]]
| 3
| 11 313
| 638 379
| 56,43
|-----
| 8
| [[ბჟაეიოლი აკანი (ბურკინა-ფასო)|ბჟაეიოლი]]
| Est
| [[ფედა-ნგურმა]]
| 5
| 46 256
| 1 209 399
| 26,15
|-----
| 9
| [[ჟიშენი ბასეინეფი]]
| Hauts-Bassins
| [[ბობო-დიულასო]]
| 3
| 26 606
| 1 410 284
| 53,01
|-----
| 10
| [[ოორუე აკანი (ბურკინა-ფასო)|ოორუე]]
| Nord
| [[უახიგუია]]
| 4
| 17 601
| 1 182 770
| 67,20
|-----
| 11
| [[ცენტრალური პლატო (ბურკინა-ფასოშ აკანი)|ცენტრალური პლატო]]
| Plateau-Central
| [[ზინიარი]]
| 3
| 8 545
| 647 516
| 75,78
|-----
| 12
| [[სახელი (ბურკინა-ფასოშ აკანი)|სახელი]]
| Sahel
| [[დორი (ბურკინა-ფასო)|დორი]]
| 4
| 36 130
| 808 928
| 22,39
|-----
| 13
| [[ობჟათე-ბჟადალი აკანი (ბურკინა-ფასო)|ობჟათე-ბჟადალი]]
| Sud-Ouest
| [[გაუა (ბურკინა-ფასო)|გაუა]]
| 4
| 16 576
| 623 056
| 37,59
|- style="background: #CCC;"
| ||არძო ართო|| || ||45||273 187||13 522 684||49,50
|}
== მახორობა ==
[[ფაილი:Burkina-Faso-Demography.png|thumb|200px|right|1960 წანაშე 2010 წანაშახ მახორობაშ მუდანობაშ თირუა (სტატისტიკაშ დო დემოგრაფიაშ ერუანულ ინსტიტუტიშ მუნაჩემეფი, 2012). მახორობა ვითოშობათ.]]
ბურკინა-ფასოშ ჯინჯიერ მახორობა ჟირ თარ ეთნიკურ ბუნას ორხველჷ: [[გურეფიშ ნინა|გურეფი]] (კათა), ნამუშათ მიშმჷურს ქიანაშ უმენტაშ მახორობა '''მოსი''' (ედომუშამ მახორონაშ - 4 8,6 %), თეწკჷმა ართო შხვადოშხვა თურეფ დო კათეფი - ''სისალა'', ''მბუინი'', [[გა (კათა)|გა]], [[ბობო (კათა)|ბობო]] (6,8 %), ''ლობი'' (4,3 %), ''გურუნსი'' (6 %), ''გურმა'' (7 %), [[სენუფო (კათა)|სენუფო]] (2,2 %); დო [[მანდე (კათა)|მანდე]], ნამუსჷთ ორხველჷ - ''ბუსა'', ''ბისა'', [[სამო (კათა)|სამო (სანუ)]] 6,5 %, [[ხაუსა (კათა)|ხაუსა]], [[სონიკე (კათა)|სონიკე]], [[დიულა კათა)|დიულა]], ''ფულბე''; ქიანაშ ოორუეთ - [[სონგაი (კათა)|სონგაი]] დო [[ტუარეგეფი]] ოხორანა.
რელიგია — [[ისლამი|მუსულმანეფი]] - 60,5 %, აბორიგენული კულტეფი - 15,3 %, [[ქირსიანობა|ქირსიანეფი]] (უმენტაშო [[კათოლიციზმი|კათოლიკეფი]]) — 23,2 %.
ნოღაშ მახორობა — 20 %. [[მახორობაშ მეჭედალა]] 48,2 ადმ./კმ².
'''მახორობაშ მუდანობა''': 16,2 მლნ ([[2010]] წანაშ კვირკვეშ ფასებათ).
'''ნანდულ ძინა:'''
* 3,1 % (11-ა აბანი მოსოფელს)
'''მახორობაშ ხანობური აკოდგინალუა:'''
* 0-14 წანა: 46,2 %
* 15-64 წანა: 51,3 %
* 65 წანა დო ეშე: 2,5 %
'''მახორობაშ ოშქაშე ხანი:'''
* გვალო — 16,8 წანა, თენეფს შქას
** ქომოლკათა 16,6 წანა
** ოსურკათა 17 წანა
'''დაბადება:'''
* 44,0 - 1000 ადამიერშო (4-ა აბანი მოსოფელს)
'''ღურა:'''
* 13,0 - 1000 ადამიერშო
'''ჩქჷჩქჷშ რურა:'''
* 83 - 1000 ჩქჷჩქჷშო (13-ა აბანი მოსოფელს)
'''მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა:'''
* გვალო — 53 წანა (203-ა აბანი მოსოფელს)
** ქომოლკათა— 51 წანა
** ოსურკათა — 55 წანა
იმუნოდეფიციტური ვირუსით დალახება (აივ) — 1,6% ([[2007]] წანაშ ფასებათ)
მახორობას ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 29% ქომოლკოჩეცი, 15% ოსურკათა ([[2003]] წანაშ ფასებათ)
== დღახუეფი ==
* [[1 ღურთუთა]] — [[ახალი წანა|ახალ წანა]]
* [[3 ღურთუთა]] — [[1966 წანა]]შ აქციეფიშ გოშინა
* [[8 მელახი]] — ოსურეფიშ დღა
* [[1 მესი]] — ხანდაშ დღა
* [[5 მარაშინათუთა]] — ზოხორინალაშ დღა ([[საფრანგეთი|საფრანგეთშე]], 1960)
* [[11 ქირსეთუთა]] — ერუანულ დღა ვარ-და რესპუბლიკაშ დღა
== რესურსეფი ინტერნეტის ==
* [http://www.primature.gov.bf/ ბურკინა-ფასოშ თარობაშ ვებ-ხასჷლა]([[ფრანგული ნინა|ფრანგულო]])
* [http://www.presidence.bf/ ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტიშ ვებ-ხასჷლა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216223633/http://www.presidence.bf/ |date=2009-02-16 }}([[ფრანგული ნინა|ფრანგულო]])
* [http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso სასარგებლე ინფორმაცია ბურკინა-ფასოშე] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812014800/http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso/ |date=2012-08-12 }}
* [http://archive.travel.ru/burkina_faso ბურკინა-ფასოშ პროფილი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720222343/http://archive.travel.ru/burkina_faso/ |date=2012-07-20 }}
==სქოლიო==
{{სქოლიო}}
[[კატეგორია:ბურკინა-ფასო| ]]
[[კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი]]
[[კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი]]
phw3eguudcssrgh6j2yapo25nq2k2bb
251900
251899
2026-08-08T11:55:50Z
Narazeni
826
/* ორდოიან ისტორია */
251900
wikitext
text/x-wiki
{{Short description|სახენწჷფო ბჟადალ აფრიკას}}
{{ქიანა|
|ოდაბადური_ჯოხო = Burkina Faso {{collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:80%;
| title = <small>{{nobold|''(ოფიციალურ ნინეფშა)''}}</small>
<small>|{{lang-mos|Burkĩna Faso}}
| {{lang-ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮𞥅}}
| {{lang-dyu|ߓߙߎߞߌߣߊ߫ ߝߊ߬ߛߏ߫}}
</small>
}}
|ედომუშამი_ჯოხო = ბურკინა-ფასო
|ოართე_ჯოხო = ბურკინა-ფასო
|შილა = Flag of Burkina Faso.svg
|გერბი = Coat of arms of Burkina Faso.svg
|რუკა = Location Burkina Faso AU Africa.svg
|ჰიმნი = [[ბურკინა ფასოშ ჰიმნი|Ditanyè]]<br>''(გომორძგუაშ ჰიმნი)''<br>{{center|}} [[ფაილი:Burkina faso anthem.ogg]]]]
|დევიზი = {{plainlist|
* {{lang-fr|"[[Patria o Muerte, Venceremos|La Patrie ou la Mort, Nous Vaincrons]]"}}
* „ოდაბადე ვარ-და ღურა, ჩქი გიმობრძგუანთ“
}}
|ოფიციალური_ნინეფი = [[ფრანგული ნინა|ფრანანგული]]
|ნანანოღა= [[უაგადუგუ]]
|რელიგია = {{ublist|
|63.8% [[სილამ ბურკინა-ფასოს|ისლამი]]
|{{Tree list}}
*26.3% [[ქირსიანობა ბურკინა-ფასოს|ქირისანობა]]
**20.1% [[კათოლიციზმ ბურკინა-ფასოს|კათოლიციზმი]]
**6.2% [[პროტესტანტიზმი]]
{{Tree list/end}}
|9% [[ანიმიზმი]]
|0.7% [[ვარელიგიურობა]] ''(2019)''}}
|უდიდაში_ნოღა = უაგადუგუ
|თარობაშ_ტიპი = უნიტარული [[გვერდო საპრეზიდენტო სისტემა|გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა]] [[ოურდუმე ხუნტა]]შ გამაგალაშ გიმე<ref>{{cite news |last1=Ndiaga |first1=Thiam |last2=Mimault |first2=Anne |title=Burkina Faso soldiers announce overthrow of military government |url=https://www.reuters.com/world/africa/heavy-gunfire-heard-burkina-faso-capital-reuters-witnesses-2022-09-30/ |access-date=1 October 2022 |date=30 September 2022 |location=[[Ouagadougou]] |quote=Traore appeared on television surrounded by soldiers and announced the government was dissolved, the constitution suspended and the borders closed.}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thomassankara.net/appolinaire-jean-kyelem-de-tembela-jai-toujours-voulu-faire-un-livre-sur-la-revolution/ |title=Appolinaire Jean Kyelem de Tembela: 'j'ai toujours voulu faire un livre sur la révolution' |website=thomassankara.net |date=4 April 2014 |language=fr |access-date=25 December 2023}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theafricareport.com/253271/burkina-faso-apollinaire-kyelem-de-tambela-captain-traores-surprise-prime-minister/ |title=Burkina Faso: Apollinaire Kyélem de Tambèla, Captain Traoré's surprise prime minister |work=The Africa Report |first1=Anna |last1=Sylvestre-Treiner |first2=Michel |last2=Wendpouiré Nana |date=25 October 2022 |access-date=25 December 2023 |url-access=subscription}}</ref>
|ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[თხილუაშ დო აკონწყუალაშ პატრიოტულ ყარაფიშ პრეზიდენტი]]
|ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[იბრაჰიმ ტრაორე]]
|ლიდერიშ_ტიპი_2 = [[ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]
|ლიდერიშ_ჯოხო_2 =[[იბრაჰიმ ტრაორე]] (''ობორჯეთ'')
|ლიდერიშ_ტიპი_3 = [[ბურკინა-ფასოშ პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]
|ლიდერიშ_ჯოხო_3 = [[ჟან ემანუელ უედრაოგო]] (''ობორჯეთ'')
|კანონდუმადვალუ_ორგანო = [[ერუანული ასამბლეა (ბურკინა-ფასო)|ერუანული ასამბლეა]]
|რანგი_ფართობით = 74-ა
|ფართობი =274,200
|წყარი_% =0.146
|ოეგებიე_მახორობა =22,489,126
|ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 58-ო
|მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2023
|მახორობაშ_ცენზი =
|მახორობაშ_ცენზი_წანას =
|მახორობაშ_მეჭედალა = 86 ად.
|მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 126-ა
|ედპ_ppp_წანა = 2025
|ედპ_ppp = $72.820 მილიარდი
|ედპ_ppp_რანგი =114-ა
|ედპ_ppp_ართ_მახორუშე =$2,980
|მშპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = 172-ა
|აგი = 0.459
|აგი_ტენდენცია =
|აგი_კატეგორია = <font color="red">დაბალი</font>
|აგი_რანგი =123-ა
|აგი_წანა = 2023
|ვალუტა= [[ბჟადალი აფრიკული CFA ფრანკი]]
|ვალუტაშ_კოდი =XOF
|ქიანაშ_კოდი = BF
|ბორჯიშ_ორტყაფუ = (UTC+0)
|cctld = [[.bf]]
|ოტელეფონე_კოდი =[[+226]]
}}
'''ბურკინა-ფასო''' ({{lang-mos|Burkĩna Faso}}; {{lang-ff|𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮|italic=no}};<ref>{{cite web|url=https://www.unicode.org/cldr/cldr-aux/voting/36/pxml/seed/main/ff_Adlm.xml|title=ff_Adlm.xml|publisher=Unicode, Inc.}}</ref> {{lang-dyu|ߓߎߙߞߌߣߊ ߝߊߛߏ|italic=no}}<ref>{{cite web|url=https://web.library.yale.edu/notes-cataloging-nko-script|title=Notes on cataloging in the N'ko script|publisher=Yale University Library}}</ref>) — [[ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენი სახენწჷფოეფი|ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ]] [[სახენწჷფო]] [[ბჟადალი აფრიკა|ბჟადალ აფრიკას]]. ქიანას ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს [[მალი]], ოორუე-ბჟაეიოლშე — [[ნიგერი]], ობჟათე-ბჟაეიოლშე — [[ბენინი]], ობჟათეშე — [[ტოგო]] დო [[განა]], თაშნეშე ობჟათე-ბჟადალშე — [[კოტ-დ’ივუარი]]. ქიანაშ ფართობი აკმადგინანს 274,223 კმ<sup>2</sup>-ის. [[2024]] წანაშ მუნაჩემეფით, ქიანაშ მახორობა დოხოლაფირო 23,286,000 ადამიერს აკმადგინანდჷ.<ref>{{Cite web |date=2024 |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |website=Department of Economic and Social Affairs, United Nations}} </ref> [[1958]] წანას, ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, ქიანას [[ჟიმოლენ ვოლტაშ რესპუბლიკა]] ჯოხოდჷ. [[1984]] წანას, თინწკჷმაიან [[ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული|პრეზიდენტ]] [[თომას სანკარა|თომას სანკარაშ]] ინიციატივათ, ქიანას ჯოხო გინუთირეს ბურკინა-ფასოთ. თიშ მენმოღალეეფს [[კანონ ბურკინაბეშ მენოღალობაშ გეშა|ბურკინაბეეფს]] უძახჷნა, ქიანაშ ნანანოღა დო უკაბეტაშ ნოღა რე [[უაგადუგუ]].
ბურკინა-ფასოშ უკაბეტაშ [[ეთნიკურ ბუნა]] რე [[მოსი (კათა)|მოსი]], ნამუქჷთ თე ტერიტორიას XI-XIII ოშწანურეფს დიხორეს. თინეფქ დარსხუეს [[მოსიშ ომაფეეფი|ომაფეეფი]], თინეფს შქას უაგადუგუ, ტენკოდოგო დო იატენგა. [[1896]] წანას, ქიანა [[საფრანგეთიშ კოლონიურ იმპერია|ფრანგეფქ]] ქიდიჸუნუეს, მუჭოთ [[საფრანგეთიშ ბჟადალ აფრიკა|საფრანგეთიშ ბჟადალ აფრიკაშ]] ნორთი; [[1958]] წანას, ჟიმოლენ ვოლტაქ [[ფრანგულ ჯარალუა]]შ აკოდგინალუაშა მიშმალ დოჸუნაფილ კოლონიათ გინირთჷ.
[[1960]] წანას, ქიანაქ მიპალჷ რსულ ზოხორინალა, ნამუშ პირველ [[ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტეფიშ ერკებული|პრეზიდენტ]] რდჷ [[მორის იამეოგო|მორის იამეოგო]]. ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, ქიანა პოლიტიკურ ვასტაბილურას, [[გოლოფა საჰელიშ ტიოზის|გოლოფეფს]], შქირენას დო კორუფციას ობურჯუდჷ. ქიანას მოხვადჷ შხვადოშხვა სახენწჷფო მინორთაქ [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო მინორთა (1966)|1966]], [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო მინორთა (1980)|1980]], [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო გმინორთა(1982 )|1982]], [[ჟიმოლენ ვოლტაშ სახენწჷფო მინორთა (1983)|1983]], [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (1987)|1987]] წანეფს დო ჟირშა 2022 წანას — [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (2022, ღურთუთა)|ღურთუთას]] დო [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (2022, ეკენია)|ეკენიას]]. თაშნეშე რდჷ სახენწჷფო მინორთაშ უშედეგე ცადებეფ [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთაშ ცადება (1989)|1989]], [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთა (2015)|2015]] დო [[ბურკინა-ფასოშ სახენწჷფო მინორთაშ ცადება (2023)|2023]] წანეფს.
ბურკინა-ფასო მოსოფელიშ ართ-ართ [[მერკეთ წუმოძინელ ქიანა|არძაშე მერკეთ წუმოძინელ ქიანათ]] სქიდუ, [[2022]] წანას, ედომუშამ დინოხოლენ პროდუქტ (ედპ) 16.226 მილიარდ [[ააშ დოლარი|აშშ დოლარ]] რდჷ. ქიანაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 63.8% [[ისლამ ბურკინა-ფასოს|ისლამიშ]] გემაჸვენჯ რე, 26.3% — ქრისტიანობაშ, 9% — [[აფრიკულ ტრადიციული რელიგიეფი|ანიმისტურ რელიგიეფიშ]], გიშაკერზაფილო [[სუდ-უესტი (რეგიონი)|ქიანაშ ობჟათე-ბჟადალს]].<ref>{{cite web |last=Aib |first=Az |date=1 July 2022 |title=Burkina: 48,1% de la population du Sud-ouest pratique l'Animisme (officiel) |url=https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-stud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |access-date=15 October 2022 |website=AIB – Agence d'Information du Burkina |language=fr-FR |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326030716/https://www.aib.media/2022/07/01/burkina-481-de-la-population-du-sud-ouest-pratique-lanimisme-officiel/ |archive-date=26 March 2023}}</ref> ქიანაშ ოფიციალურ ნინეფ რე [[მოორე|მოსი]], [[დიულა ნინა|დიულა]] დო [[ფულანი|ფულა]] (1998 წანაშ მუნაჩემეფით), მოსიშ ნინაშა მახორობაშ გვერდშე უმოს რაგადანს. ქიანას 60-შე უმოს აბორიგენულ ნინა რე დო კონსტიტუცია ითოლწორენს შხვა ნინეფიშ კანონერო გჷმოცხადებას. [[2024]] წანაშ ღურთუთაშახ, ჸოფირ სათარობო დო ბიზნესიშ ნინა რდჷ [[ფრანგული ნინა|ფრანგულ ნინა]], მუჟანსჷთ საკონსტიტუციო თირუაშ რატიფიკაციათ, [[ინგლისური ნინა|ნგლისურწკჷმა]] ართო, თიშ სტატუსიქ „ოხანდე ნინაშა“ გიაკინჷ.<ref>{{Cite web |date=2023-12-07 |title=Africa News - Burkina abandons French as an official language |url=https://www.africanews.com/2023/12/07/burkina-abandons-french-as-an-official-language/}}{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Decret Promulguant La Loi Constitutionnelle N° 045-2023/ALT |trans-title=Decree Promulgating Constitutional Law No. 045-2023/ALT |url=https://www.an.bf/storage/Loi/XzJuLCK5kHtKXgYU7Z7pADAGEPgwFV7J7DlX212n.pdf |language=fr}}</ref>
ქიანაშ ტერიტორია გეოგრაფიულო ბიოანდაკორობამ რე დო იკათუანს [[ოქრო]]შ, [[მანგანუმი|მანგანუმიშ]], [[ლინჯი]]შ დო [[ქუაკირი]]შ ხვეიან ოზირუეფს. ანდაკულტურულ აკოდგინალუაშ გეშა, [[ბურკინა-ფასოშ ხელუანობა|ბურკინაბეურ ხელუანობა]] დინდარ დო ხანგჷრძე ისტორიათ გიშმეგორუ დო გლობალურო ჩინებულ რე მუშ ორთოდოქსულ სტილით.<ref>Roy, Christopher D. "Countries of Africa: Burkina Faso," Art and Life in Africa, {{cite web |title=Countries Resources |url=http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140115211048/http://www.uiowa.edu/~africart/toc/countries.html |archive-date=15 January 2014 |access-date=14 April 2014}}</ref>
ქიანაშ პოლიტიკურ გამაგალაშ ფორმა რე [[გვერდო საპრეზიდენტო სისტემა|გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა]], სოდე წჷმორინაფილ რე ემაჸონაფალი, კანონმადვალუ დო სასამართო ხეშუულობათ. თინა რე [[გოერო|გოეროშ]], [[ფრანკოფონია]]შ დო [[ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაცია]]შ მაკათური. [[2024]] წანაშ 18 ღურთუთას, ბურკინა-ფასოქ გჷმაცხადუ [[ბჟადალი აფრიკაშ ქიანეფიშ ეკონომიკური წორომაჸალობა|ECOWAS]]-შე გიშულაშ გეშა დო [[აფრიკაშ რსხუ]]შე გარიცხეს თიშ უკული, მუთ თინეფქ ქაკათეს [[საჰელიშ სახენწჷფოეფიშ ალიანსი]]შ (AES) გოჭყაფასჷნ.
== ისტორია ==
=== ორდოიან ისტორია ===
XI ოშწანურაშ დაჭყაფუს, [[განა|განაშ]] ამდღანერ ტერიტორიაშ ოორუე-ბჟაეიოლშე, ბურკინა-ფასოშ ასეიან ტერიტორიაშა [[მოსი (ტომი)|მოსიშ]] ტომქ მორთჷ. მოსიშ ტომქ აბანურ ტომეფი - ნიენიესა, გრუსი დო ბუსა ქიდიჸუნუ. დოგონიშ ტომქ ოორუეშა დიკინჷ. XIV ოშწანურაშე, ასეიან ბურკინა-ფასოშ ტერიტორიას რდჷ სახენწჷფო [[უაგადუგუ (სახენწჷფო)|უაგადუგუ]], [[იატენგა]], [[ტენკოდოგო (სახენწჷფო)|ტენკოდოგო]] დო [[ფადან-გურმაი]]. XIV ოშწანურაშე XVI ოშწანურაშახ იატენგაშ სახენწჷფოქ მეძობელ [[მალი|მალიშ]] დო [[სონგაი (სახენწჷფო)|სონგაიშ]] ტერიტორიაშ ნორთ გეჭოფჷ.
===კოლონიური პერიოდი ===
XIX ოშწანურაშ ბოლოს, [[საფრანგეთი|ფრანფეფქ]] დიხეფიშ კოლონიზაცია ქიდიჭყეს. [[1895 წანა]]ს, იატენგაშ სახენწფოშ ჯარქ აკოცუ, [[1897 წანა]]ს [[ფადა-გურმა]]ქ საფრანგეთიშ [[პროტექტორატი]] აღიარუ. [[1904 წანა]]შე [[1919 წანა]]შახ, ჟიშენი ვოლტა, საფრანგეთიშ ჟიშენი სენეგალი-ნიგერიშ კოლონიაშა მიშმეშჷ, უკული გირთჷ ზოხო კოლონიათ. [[1934 წანა]]ს, რკინაშ შარაქ ქიდიგჷ [[აბიჯანი|აბიჯანიშახ]]. [[1947 წანა]]ს, ჟიშენი ვოლტაში კოლონია კინე აკადგინეს. ნძალას ეკმიკათუანდჷ [[აფრიკული დემოკრატიული გოართოიანაფა]] (ადგ), ნამუსჷთ დუდშე ხემანჯღვერენდჷ '''კულიბალი''', უკული '''[[მორის იამენგო|მორის იამენგო]]'''. [[1947 წანა]]შე [[1958 წანა]]შახ [[საფრანგეთიშ ჟიშენი ვოლტა]] საფრანგეთიშ ზუღაშ მელეიანი ტერიტორია რდჷ, უკული ეკიხანდჷ მუჭოთ [[ჟიშენი ვოლტაშ რესპუბლიკა]]შ ავტონომია, [[საფრანგეთიშ წორომაჸალობა|საფრანგეთიშ წორომაჸალობაშ]] აკოდგინალუას. [[1959 წანა]]ს, ქიანაშ პრეზიდენტი იამეოგო რდჷ, ნამუქჷთ მაართათ არძა პოლიტიკური პართია გაუქვუ, მუშ პარტიაშ მოხ.
== ორთა ==
[[ფაილი:Burkina Faso Map.jpg|right|thumb|250px|ბურკინა-ფასო რუქას.]]
ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაში ნორთი — [[მოსი (პლატო)|მოსიშ]] რეღმამი პლატოს უკებჷ (სიმაღალა 200—500 მ.), სოდეთ იდვალუაფუ გიშართილი 750 მეტრაშახ სიმარალაშ ქჷნდჷრეფი.
კლიმატი - [[სუბეკვატორიული კლიმატი|სუბეკვატორიული]], სქირე სეზონეფით (გერგობათუთაშე მელახიშახ; ქიანაშ ოორუე რაიონეფს 8—10 თუთას იგინძარებუ).
ოწყარმალუე რშვილი — დოხოლაფირო 20 წყარმალუ რე; თაურჷშე არძაშე უმოს შანულამიე — [[უჩა ვოლტა]] დო [[ჩე ვოლტა]]. სქირე სეზონს არძა წყარმალუ ეთმესკირუ ვარდა ონდეთ მეხჷრჩანს.
ქიანაშ ტერიტორიაშ უმენტაშობა ფორილიე ტიპიური დო მაღალტყალამი [[სავანა]]თ; აბან-აბანი იდვალუაფუ - სავანაშ ტყალეფი, ქვერჩხონი. ქიანაშ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო 9 % [[ტყა]]ს უკებჷ.
ტყარი ჩხოლარეფიშ მუდანობა ირკენს. თაქ ხე ნჯილოეფი, ლეოპარდეფი, მუნჭყვეფი, კამბეშეფი, ანტილოპეფი. ბრელიე მაფურინჯე დო მახოხინე. წყარმალუეფიშ ჭყენჭყამი წყარპიჯეფს ხე - ბეჰემოთეფი, ნიანგეფი, წყარიშ კუეფი. ქიანაშ ობჟათეთ გოფაჩილიე ჭანჯი [[ცეცე]].
[[ბენინი]] დო [[ნიგერი]]შ ხურგაწჷკმა იდვალუაფუ ერუანული პარკი - W (დაბლ-ვ), რეზერვატეფი.
== პოლიტიკური დონწყუალა ==
* სახენწჷფოშ მადუდე — [[პრეზიდენტი]], საარძო ხონარიშ მეჩამათ გიშეგორუაფუ.
* [[ხეშუულა|ხეშუულაშ]] მადუდე — [[პრემიერ-მინისტრი]], დუთმარინუანს პრეზიდენტი.
* ართპალატამი [[პარლამენტი]] — [[ერუანული ასამბლეა (ბურკინა-ფასო)|ერუანული ასამბლეა]], 111 მაკათური გიშმეგორუაფუ საარძო ხონარიშ მეჩამათ, 5 წანაშ ვადათ.
==ეკონომიკა ==
[[ფაილი:Markt Banfora MS 2255.JPG|thumb|right|300px|პროდუქტეფიშ ბაზარ ნ. ბანფორს, ბურკინა-ფასო.]]
ორთაშობურ რესურსეფი — მარგანეციშ მადენიშ, ორქოშ, ფოსფორიტეფიშ - ობადეშეფი, ლინჯიშ, ნიკელიშ, ტიტანიშ მადენი.
ბურკინა-ფასო — მოსოფელიშ ართ-ართ უდაღარაშ ქიანა რე. მოხანდეეფიშ 90% ორთაშობურ ოფუტე მეოურნობათ რე დაკებული, ნამუსჷთ გოლოფა ოცილჷ. თარ საექსპორტო კულტურა — [[ბამბე]].
[[ედომუშამი დინოხოლენი პროდუქტი|ედპ]] ართ მახორუშო (2009) — 1,2 ვთშ. ააშ დოლარი (206-ა აბან მოსოფელს). სიდაღარაშ დონეშ გიმე რე - დოხოლაფირო მახორობაშ გვერდი.
ოფუტეშ მეურნობა — ბამბე, არაქისი, ზეთიშ ჯა, სორგო, პურასქია, ლაიტი, ორზა; იმიარებუაფუ შხურეფ დო თხალეფი.
წარმება — ბამბეშ დამუშება, ოშუმალეფიშ წარმება, ოფუტეშ პროდუქციაშ დამუშება, საპონიშ, სიგარეტიშ დო ტექსტილიშ წარმება, ორქოშ მოპალუა.
=== გალენურ ვაჭრუა ===
ექსპორტი — 0,5 მლრდ. ააშ დოლარი 2008 წანას — ბამბე, ორინჯი, ორქო, ხორცი, ტყები.
თარ მაჸიდეეფი — [[სინგაპური]] 16,6 %, [[ბელგია]] 12,6 %, [[ჩინეთი]] 11 %, [[ტაილანდი]] 8,9 %, [[განა]] 6,8 %, [[ინდოეთი]] 6,3 %.
იმპორტი — 1,3 მლრდ. ააშ დოლარ 2008 წანას — ოწარმუე მეკონ-მოკონი, ოჭკომალ პროდუქტეფი, ნაფთპროდუქტეფი.
თარ მიშმაღალარეფი — [[კოტ-დ’ივუარი]] 26,7 %, [[საფრანგეთი]] 20 %, [[ტოგო]] 8 %, [[ლიბია]] 4,6 %.
ოკათჷ გეჸვენჯ ერეფშქაშე ორგანიზაციას - [[აფრიკაშ, კარიბიშ ღანჩოშ დო რჩქალ ოკიანეშ რეგიონიშ ქიანეფი|აკრ-შ ქიანეფს]].
== ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული გორთუალა ==
[[ფაილი:Burkina Faso regions named.png|right|400px|ბურკინა-ფასოშ აკანეფი.]]
ბურკინა-ფასო გორთილიე 13 აკანო , 45 პროვინციათ დო 301 დეპარტამენტო.
{| align="center" class="standard"
|+
! |№
! |აკანი
! |კოხოდვალა [[ფრანგული ნინა|ფრანგულო]]
! |ადმინისტრაციული ცენტრი
! |პროვინციეფიშ მუდანობა
! |ფართობი, კმ²
! |მახორობა (2006), ადმ.
! |მეჭედალა, ადმ/კმ²
|-----
| 1
| [[ბულკე-დუ-მუხუნი]]
| Boucle du Mouhoun
| [[დედუგუ]]
| 6
| 34 479
| 1 434 847
| 41,62
|-----
| 2
| [[კასკადეფი (ბურკინა-ფასო)|კასკადეფი]]
| Cascades
| [[ბანფორა]]
| 2
| 16 663
| 524 956
| 31,50
|-----
| 3
| [[ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ცენტრალური]]
| Centre
| [[უაგადუგუ]]
| 1
| 2 805
| 1 523 980
| 543,31
|-----
| 4
| [[ბჟაეიოლ-ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ბჟაეიოლ-ცენტრალური]]
| Centre-Est
| [[ტენკოდოგო]]
| 3
| 14 852
| 1 132 023
| 76,22
|-----
| 5
| [[ოორუე-ცენტრალუეი აკანი (ბურკინა-ფასო)|ოორუე-ცენტრალური]]
| Centre-Nord
| [[კაია (ნოღა)|კაია]]
| 3
| 19 508
| 1 203 073
| 61,67
|-----
| 6
| [[ბჟადალ-ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ბჟადალ-ცენტრალური]]
| Centre-Ouest
| [[ქუდუგუ]]
| 4
| 21 853
| 1 183 473
| 54,16
|-----
| 7
| [[ობჟათე-ცენტრალური აკანი (ბურკინა-ფასო)|ობჟათე-ცენტრალური]]
| Centre-Sud
| [[მანგა (ნოღა)|მანგა]]
| 3
| 11 313
| 638 379
| 56,43
|-----
| 8
| [[ბჟაეიოლი აკანი (ბურკინა-ფასო)|ბჟაეიოლი]]
| Est
| [[ფედა-ნგურმა]]
| 5
| 46 256
| 1 209 399
| 26,15
|-----
| 9
| [[ჟიშენი ბასეინეფი]]
| Hauts-Bassins
| [[ბობო-დიულასო]]
| 3
| 26 606
| 1 410 284
| 53,01
|-----
| 10
| [[ოორუე აკანი (ბურკინა-ფასო)|ოორუე]]
| Nord
| [[უახიგუია]]
| 4
| 17 601
| 1 182 770
| 67,20
|-----
| 11
| [[ცენტრალური პლატო (ბურკინა-ფასოშ აკანი)|ცენტრალური პლატო]]
| Plateau-Central
| [[ზინიარი]]
| 3
| 8 545
| 647 516
| 75,78
|-----
| 12
| [[სახელი (ბურკინა-ფასოშ აკანი)|სახელი]]
| Sahel
| [[დორი (ბურკინა-ფასო)|დორი]]
| 4
| 36 130
| 808 928
| 22,39
|-----
| 13
| [[ობჟათე-ბჟადალი აკანი (ბურკინა-ფასო)|ობჟათე-ბჟადალი]]
| Sud-Ouest
| [[გაუა (ბურკინა-ფასო)|გაუა]]
| 4
| 16 576
| 623 056
| 37,59
|- style="background: #CCC;"
| ||არძო ართო|| || ||45||273 187||13 522 684||49,50
|}
== მახორობა ==
[[ფაილი:Burkina-Faso-Demography.png|thumb|200px|right|1960 წანაშე 2010 წანაშახ მახორობაშ მუდანობაშ თირუა (სტატისტიკაშ დო დემოგრაფიაშ ერუანულ ინსტიტუტიშ მუნაჩემეფი, 2012). მახორობა ვითოშობათ.]]
ბურკინა-ფასოშ ჯინჯიერ მახორობა ჟირ თარ ეთნიკურ ბუნას ორხველჷ: [[გურეფიშ ნინა|გურეფი]] (კათა), ნამუშათ მიშმჷურს ქიანაშ უმენტაშ მახორობა '''მოსი''' (ედომუშამ მახორონაშ - 4 8,6 %), თეწკჷმა ართო შხვადოშხვა თურეფ დო კათეფი - ''სისალა'', ''მბუინი'', [[გა (კათა)|გა]], [[ბობო (კათა)|ბობო]] (6,8 %), ''ლობი'' (4,3 %), ''გურუნსი'' (6 %), ''გურმა'' (7 %), [[სენუფო (კათა)|სენუფო]] (2,2 %); დო [[მანდე (კათა)|მანდე]], ნამუსჷთ ორხველჷ - ''ბუსა'', ''ბისა'', [[სამო (კათა)|სამო (სანუ)]] 6,5 %, [[ხაუსა (კათა)|ხაუსა]], [[სონიკე (კათა)|სონიკე]], [[დიულა კათა)|დიულა]], ''ფულბე''; ქიანაშ ოორუეთ - [[სონგაი (კათა)|სონგაი]] დო [[ტუარეგეფი]] ოხორანა.
რელიგია — [[ისლამი|მუსულმანეფი]] - 60,5 %, აბორიგენული კულტეფი - 15,3 %, [[ქირსიანობა|ქირსიანეფი]] (უმენტაშო [[კათოლიციზმი|კათოლიკეფი]]) — 23,2 %.
ნოღაშ მახორობა — 20 %. [[მახორობაშ მეჭედალა]] 48,2 ადმ./კმ².
'''მახორობაშ მუდანობა''': 16,2 მლნ ([[2010]] წანაშ კვირკვეშ ფასებათ).
'''ნანდულ ძინა:'''
* 3,1 % (11-ა აბანი მოსოფელს)
'''მახორობაშ ხანობური აკოდგინალუა:'''
* 0-14 წანა: 46,2 %
* 15-64 წანა: 51,3 %
* 65 წანა დო ეშე: 2,5 %
'''მახორობაშ ოშქაშე ხანი:'''
* გვალო — 16,8 წანა, თენეფს შქას
** ქომოლკათა 16,6 წანა
** ოსურკათა 17 წანა
'''დაბადება:'''
* 44,0 - 1000 ადამიერშო (4-ა აბანი მოსოფელს)
'''ღურა:'''
* 13,0 - 1000 ადამიერშო
'''ჩქჷჩქჷშ რურა:'''
* 83 - 1000 ჩქჷჩქჷშო (13-ა აბანი მოსოფელს)
'''მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა:'''
* გვალო — 53 წანა (203-ა აბანი მოსოფელს)
** ქომოლკათა— 51 წანა
** ოსურკათა — 55 წანა
იმუნოდეფიციტური ვირუსით დალახება (აივ) — 1,6% ([[2007]] წანაშ ფასებათ)
მახორობას ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 29% ქომოლკოჩეცი, 15% ოსურკათა ([[2003]] წანაშ ფასებათ)
== დღახუეფი ==
* [[1 ღურთუთა]] — [[ახალი წანა|ახალ წანა]]
* [[3 ღურთუთა]] — [[1966 წანა]]შ აქციეფიშ გოშინა
* [[8 მელახი]] — ოსურეფიშ დღა
* [[1 მესი]] — ხანდაშ დღა
* [[5 მარაშინათუთა]] — ზოხორინალაშ დღა ([[საფრანგეთი|საფრანგეთშე]], 1960)
* [[11 ქირსეთუთა]] — ერუანულ დღა ვარ-და რესპუბლიკაშ დღა
== რესურსეფი ინტერნეტის ==
* [http://www.primature.gov.bf/ ბურკინა-ფასოშ თარობაშ ვებ-ხასჷლა]([[ფრანგული ნინა|ფრანგულო]])
* [http://www.presidence.bf/ ბურკინა-ფასოშ პრეზიდენტიშ ვებ-ხასჷლა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216223633/http://www.presidence.bf/ |date=2009-02-16 }}([[ფრანგული ნინა|ფრანგულო]])
* [http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso სასარგებლე ინფორმაცია ბურკინა-ფასოშე] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812014800/http://www.africana.ru/lands/BurcinaFaso/ |date=2012-08-12 }}
* [http://archive.travel.ru/burkina_faso ბურკინა-ფასოშ პროფილი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120720222343/http://archive.travel.ru/burkina_faso/ |date=2012-07-20 }}
==სქოლიო==
{{სქოლიო}}
[[კატეგორია:ბურკინა-ფასო| ]]
[[კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი]]
[[კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი]]
ogtwk8tom12p3kgzv5cbxwp8ib582e4