ვიკიპედია xmfwiki https://xmf.wikipedia.org/wiki/%E1%83%93%E1%83%A3%E1%83%93%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%B7%E1%83%9A%E1%83%90 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter მედია სპეციალური განხილვა მომხმარებელი მომხმარებლის განხილვა ვიკიპედია ვიკიპედია სხუნუა ფაილი ფაილის განხილვა მედიავიკი მედიავიკის განხილვა თარგი თარგის განხილვა დახმარება დახმარების განხილვა კატეგორია კატეგორიის განხილვა TimedText TimedText talk მოდული მოდულის განხილვა Event Event talk ბჟა 0 167 252570 229029 2026-08-25T20:42:11Z InternetArchiveBot 15194 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252570 wikitext text/x-wiki {{მიარეშანულამობა|ბჟა|ბჟა (მიარეშანულამი)}} {{ინფოდაფა | რსხულიშ სტილი სტილი = border-collapse:collapse | მუკნაჭარა = <big>ბჟა</big> [[ფაილი:Sun symbol (bold).svg|24px|☉]] | სურათი = [[ფაილი:Sun_in_February.jpg|frameless|center|ტყურელე ფერეფით აკოქიმინელი ბჟაშ ფოტო (გინოღალირი რე 2015 წანას 18 ფურთუთას)]] | ტიტრი = ბჟაშ სურათი, ნამუსჷთ ეხანტილი რე ჟიპიჯიშ ტურბულენტალა. <small>(ავტორი: [[ნასა]]-[[ბჟაშ დინამიკაშ ობსერვატორია|ბდო]], გინოღალირი რე 2015 წანაშ 1 ღურთუთას)</small> | დუდიშ სტილი = background:#FCC857 | ჯოხოშ სტილი = padding:2px | მუნაჩემიშ სტილი = padding:2px <!-- section break, rows 1-19--> | დუდი1 = დოკვირაფეფიშ მუნაჩემეფი | ჯოხო2 = ოშქაშე მეძენა<br/><small>დიხაუჩაშე</small> | მუნაჩემი2 = 1,496x10<sup>8</sup><br/><small>8 წთ. 19 წმ. [[სინთეშ ბიწორი]]შე</small> | ჯოხო3 = ვიზუალური სიბარჩხალე (''V'') | მუნაჩემი3 = −26,74<ref name=nssdc>{{cite web|last=Williams|first=D. R. |date=1 July 2013 |title=Sun Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |publisher=[[NASA]] |accessdate=12 August 2013}}</ref> | ჯოხო4 = აბსოლუტური [[მურიცხული სიკაბეტე]] | მუნაჩემი4 = 4,83<ref name=nssdc /> | ჯოხო5 = სპექტრული კლასიფიკაცია | მუნაჩემი5 = G2V | ჯოხო6 = [[მეტალურალა]] | მუნაჩემი6 = ''Z'' = 0,0122<ref>{{cite journal |last1=Asplund |first1=M. |last2=Grevesse |first2=N. |last3=Sauval |first3=A. J. |year=2006 |title=The new solar abundances - Part I: the observations |journal=[[Communications in Asteroseismology]] |volume=147 |pages=76–79 |bibcode=2006CoAst.147...76A |doi=10.1553/cia147s76}}</ref> | ჯოხო7 = [[კუნთხური ზჷმა]] | მუნაჩემი7 = 31,6–32,7′<ref>{{cite web |title=Eclipse 99: Frequently Asked Questions |url=http://education.gsfc.nasa.gov/eclipse/pages/faq.html |publisher=[[NASA]] |accessdate=24 October 2010}}</ref> | ჯოხო8 = ჟიმართუ | მუმაჩემი8 = ბჟაშური | დუდი10 = ორბიტალური მუშობურობეფი | ჯოხო11 = ოშქაშე მეძენა<br/><small>[[მეშხურეშ შარა]]შ გვირზილშე</small> | მუნაჩემი11 = ≈2,7x10<sup>17</sup> კმ.<br/><small>27200 სინთეშ წანმოწანა</small> | ჯოხო12 = [[გალაქტიკური წანმოწანა|გალაქტიკური პერიოდი]] | მუნაჩემი12 = (2,25–2,50)x10<sup>8</sup> წანმოწანა | ჯოხო13 = [[ბიწორი]] | მუნაჩემი13 = ≈220 კმ/სთ <small>(გალაქტიკაშ ცენტრიშ ელმოლს ორბიტაში)</small> <br />≈20 კმ/წმ <small>(მურიცხეფოშქაშე სამეძობოს რინელი [[მურიცხი|მურიცხეფიშ]] ოშქაშე ბიწორიშოთ)</small> <br />≈370 კმ/წმ<ref>{{cite journal |last=Hinshaw |first=G. |author2=''et al.'' |year=2009 |title=Five-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe observations: data processing, sky maps, and basic results |journal=[[The Astrophysical Journal Supplement Series]] |volume=180 |issue=2 |pages=225–245 |arxiv=0803.0732 |bibcode=2009ApJS..180..225H |doi=10.1088/0067-0049/180/2/225}}</ref> <small>(კოსმოსური მიკრორეღმული ფონიშოთ)</small> <!-- section break, rows 20-39 --> | დუდი20 = ფიზიკური მუშობურობეფი | ჯოხო21 = [[ბჟაშ რადიუსი|ეკვატორული რადიუსი]] | მუნაჩემი21 = 696342 ± 65 კმ.<ref name=arxiv1203_4898>{{cite journal |last1=Emilio |first1=M. |last2=Kuhn |first2=J. R. |last3=Bush |first3=R. I. |last4=Scholl |first4=I. F. |year=2012 |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=750 |issue=2 |page=135 |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135}}</ref> <br/><small>109 × დიხაუჩაში</small><ref name=sse/> | ჯოხო22 = ეკვატორიშ სიგჷრძა | მუნაჩემი22 = 4,379<sup>6</sup> კმ.<ref name=sse/><br/><small>109 × დიხაუჩაში</small><ref name=sse>{{cite web |title=Solar System Exploration: Planets: Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archivedate=2 იანვარი 2008 |publisher=[[NASA]] |accessdate=9 იანვარი 2010 }}</ref> | ჯოხო23 = სიბირტყა | მუნაჩემი23 = 9x10<sup>-6</sup> | ჯოხო24 = ხანი | მუნაჩემი24 = 6,09x10<sup>12</sup> კმ.<sup>2</sup><ref name=sse/><br/><small>12000 × დიხაუჩაში</small><ref name=sse/> | ჯოხო25 = ნტირა | მუნაჩემი25 = 1,41x10<sup>18</sup> კმ<sup>3</sup><ref name=sse/><!-- NASA source has "1.412 x 10^18 km^3" which is 1.412 × 10^27 m^3 (basic arithmetic, also verified using the formula for volume of a sphere), but the Sun is not a sphere, and their radius is off a bit from what we have above, so we need to at least round a bit--><br/><small>1300000 × დიხაუჩაში</small> | ჯოხო26 = [[ბჟაშ მასა|მასა]] | მუნაჩემი26 = (1,98855±0,00025)×10<sup>30</sup> კგ.<ref name=nssdc/><br/><small>333000 × დიხაუჩაში</small><ref name=nssdc/><!-- NASA Sun Fact Sheet states 333,000, a figure coherent with data already present in en.wiki --> | ჯოხო27 = ოშქაშე [[გვიგვი]] | მუნაჩემი27 = 1,408 გ/სმ<sup>3</sup><br>1,408×103 კგ/მ<sup>3</sup><ref name=nssdc/><ref name=sse/><ref>{{cite web |last=Ko |first=M. |year=1999 |title=Density of the Sun |url=http://hypertextbook.com/facts/1999/MayKo.shtml |editor=Elert, G. |work=The Physics Factbook}}</ref><br/><small>0.255 × დიხაუჩაში</small><ref name=nssdc/><ref name=sse/> | ჯოხო28 = [[გვიგვი]] ცენტრის (მოდელირაფილი) | მუნაჩემი28 = 1,622x10<sup>2</sup> გ/სმ<sup>3</sup><br>1.622x10<sup>5</sup> კგ/მ<sup>3</sup><ref name=nssdc/> | ჯოხო29 = ეკვატორიული [[ჟიპიჯიშ გრავიტაცია]] | მუნაჩემი29 = 274,0 მ/წმ<sup>2</sup><ref name=nssdc/><br/>27,94 ''g''<br/><small>27542.29|u=''[[სანტიმეტრი-გრამი-წამი ართულეფიშ სისტემა|სგწ]]''<br/>28 × დიხაუჩაში</small><ref name=sse/> | ჯოხო30 = [[კოსმოსური ბიწორი]]<br/><small>(ჟიპიჯიშე)</small> | მუნაჩემი30 = 617,7 კმ/წმ<ref name=sse/><br/><small>55 × დიხაუჩაში</small><ref name=sse/> | ჯოხო31 = [[ტემპერატურა]] ცენტრის (მოდელირაფილი) | მუნაჩემი31 = 1,57x10<sup>7</sup> [[კელვინი|K]]<ref name=nssdc/><br>[[ფოტოსფერო]]ში: 5778 K<ref name=nssdc/><br> გურგინიში: ≈&thinsp;5x10<sup>6</sup> | ჯოხო32 = [[ბჟაშ სიბარჩხალე|სიბარჩხალე]] (L<sub>ბჟა</sub>) | მუნაჩემი32 = 3,846x10<sup>26</sup> [[ვატი|ვ]]<ref name=nssdc/><br/><small>≈&thinsp;|3,75x10<sup>28</sup> [[ლუმენი|ლმ]]</small><br/><small>≈&thinsp;98 ლმ/ვ ეფექტურალა</small> | ჯოხო33 = ოშქაშე გჷმოჩხორიაფა&nbsp;(I<sub>ბჟა</sub>) | მუნაჩემი33 = 2,009x10<sup>7</sup>u=ვ·მ<sup>−2</sup>·სრ<sup>−1</sup> | ჯოხო34 =ხანერობა | მუნაჩემი34 = ≈4,6 მილიარდი წანმოწანა<ref name="Bonanno">{{Cite journal |last=Bonanno |first=A. |last2=Schlattl |first2=H. |last3=Paternò |first3=L. |year=2008 |title=The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=390 |issue=3 |pages=1115–1118 |arxiv=astro-ph/0204331 |bibcode=2002A&A...390.1115B |doi=10.1051/0004-6361:20020749 |ref=harv}}</ref><ref>{{Cite web|url=//www.sciencemag.org/content/338/6107/651.full|title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk|date=2 November 2012|accessdate=17 March 2014|doi=10.1126/science.1226919 |journal=Science|volume=338 |issue= 6107 |pages=651–655}}{{Registration required}}</ref> <!-- section break, rows 40-49 --> | დუდი40 = რთაფაშ მუშობურობეფი | ჯოხო41 = ლირული დოკინა | მუნაჩემი41 = 7,25°<ref name=nssdc/><br/><small>(ეკლიპტიკაშოთ)</small><br/>67.23°<br/><small>(გალაქტიკაშ სიბირტყაშოთ)</small> | ჯოხო42 = ბონი ეშულა<br/><small>ოორუე პოლუსის<ref name="iau-iag">{{cite web |last1=Seidelmann |first1=P. K. |author2=''et al.'' |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |publisher= |year=2000 |accessdate=22 March 2006 |archiveurl=https://www.webcitation.org/60qCIcHwA?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |archivedate=10 აგვისტო 2011 }}</ref></small> | მუნაჩემი42 = 286,13°<br/><small>19 სთ. 4 წთ. 30 წმ.</small> | ჯოხო43 = [[დოკუნალა]]<br/><small>ოორუე პოლუსიშოთ</small> | მუნაჩემი43 = +63,87°<br/><small>63° 52' ოორუე</small> | ჯოხო44 = სიდერული რთაფაშ პერიოდი <br/><small>(ეკვატორს)</small> | მუნაჩემი44 = 25,05 დღა<ref name=nssdc/> | ჯოხო45 = <small>(16° განედის)</small> | მუნაჩემი45 = 25,38 დღა<ref name=nssdc/><br/><small>25 დ. 9 სთ. 7 წთ. 12 წმ.<ref name="iau-iag"/></small> | ჯოხო46 = <small>(პოლუსეფს)</small> | მუნაჩემი46 = 34,4 დღა<ref name=nssdc/><!-- derived from T = ( 14.37 - 2.33 sin^2 L - 1.56 sin^4 L ) deg/day, L = 90 deg --> | ჯოხო47 = რთაფაშ ბიწორი<br/><small>(ეკვატორს)</small> | მუნაჩემი47 = 7,189x10<sup>3</sup> კმ/სთ<ref name="sse"/><!-- Derived from NASA source: equatorial circumference of 4,379,000 kilometres divided by sidereal rotation period of 609.12 hours; maybe this kind of basic calculation could be done in some generic template code? --> <!-- section break, rows 50-69 --> | დუდი50 = [[ფოტოსფერო]]შ აკოდგინალუა მასაშ მეჯინათ | ჯოხო51 = [[წყარბადი]] | მუნაჩემი51 = 73,46%<ref>{{cite web |title=The Sun's Vital Statistics |url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html |publisher=[[Stanford Solar Center]] |accessdate=29 July 2008}} Citing {{cite book |last=Eddy |first=J. |year=1979 |title=A New Sun: The Solar Results From Skylab |url=http://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm |page=37 |publisher=[[NASA]] |id=NASA SP-402}}</ref> | ჯოხო52 = [[ჰელიუმი]] | მუნაჩემი52 = 24,85% | ჯოხო53 = [[ჟანგბადი]] | მუნაჩემი53 = 0,77% | ჯოხო54 = [[ნოშქერბადი]] | მუნაჩემი54 = 0,29% | ჯოხო55 = [[რკინა]] | მუნაჩემი55 = 0,16% | ჯოხო56 = [[ნეონი]] | მუნაჩემი56 = 0,12% | ჯოხო57 = [[აზოტი]] | მუნაჩემი57 = 0,09% | ჯოხო58 = [[სილიციუმი]] | მუნაჩემი58 = 0,07% | ჯოხო59 = [[მაგნიუმი]] | მუნაჩემი59 = 0,05% | ჯოხო60 = [[წურწუფა]] | მუნაჩემი60 = 0,04% }} '''ბჟა''' თაშნეშე '''ჩხანა''' (ასტრონომიული სიმბოლო: [[File:Sun symbol (bold).svg|16px|☉]]) — [[ბჟაშ სისტემა|ბჟაშ სისტემაშ]] ცენტრის მადვალუ აკა [[მურიცხი]]. ბჟა დახე იდეალურო [[სფერო (მათემატიკა)|სფერული]] ფორმაში რე დო აკმოდირთუ ჩხე [[პლაზმა|პლაზმაშე]], ნამუსჷთ ინორე [[ჭაჭმენტური ვე|ჭაჭმენტური ველეფი]].<ref> {{Cite news |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2008/02oct_oblatesun/ |title=How Round is the Sun? |publisher=NASA |date=2 October 2008 |accessdate=7 March 2011 }}</ref><ref> {{Cite news |url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/06feb_fullsun/ |title=First Ever STEREO Images of the Entire Sun |publisher=NASA |date=6 February 2011 |accessdate=7 March 2011 }}</ref> ბჟაშ [[დიამეტრი]] დოხოლაფირო 1 392 684 [[კილომეტრი]] რე<ref name=arxiv1203_4898>{{cite journal |last1=Emilio |first1=M. |last2=Kuhn |first2=J. R. |last3=Bush |first3=R. I. |last4=Scholl |first4=I. F. |year=2012 |title=Measuring the Solar Radius from Space during the 2003 and 2006 Mercury Transits |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=750 |issue=2 |page=135 |arxiv=1203.4898 |bibcode=2012ApJ...750..135E |doi=10.1088/0004-637X/750/2/135}}</ref> — [[დიხაუჩა]]შ დიამეტრშე 109-შახ დიდი. ბჟაშ მასა (1.989×10<sup>30</sup> კილოგრამი; [[დიხაუჩაშ მასა]]შე დოხოლაფირო 330 000-შახ უმოსი) ბჟაშ სისტემაშ ედომუშამი მასაშ 99,86%-ს იკენს.<ref name=Woolfson00> {{Cite journal |last=Woolfson |first=M. |year=2000 |title=The origin and evolution of the solar system |journal=[[Astronomy & Geophysics]] |volume=41 |issue=1 |pages=12 |bibcode=2000A&G....41a..12W |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x |ref=harv }}</ref> ქიმიურო, [[ბჟაშ მასა|ბჟაშ მასაშ]] 3/4-ს [[წყარბადი]] აკმადგინანს, შხვა დოსქილადირი უმენტაშო [[ჰელიუმი]] რე. დოსქილადირი 1,69% (ნამუთ დიხაუჩაშ მასაშე 5600-შახ უმოსი რე) იკენს მონკა ელემენტეფი, თიჯგურა მუჭომით რე: [[ჟანგბადი]], [[ნოშქერბადი]], [[ნეონი]], [[რკინა]] დო შხვა.<ref name=basu2008> {{Cite journal |last=Basu |first=S. |last2=Antia |first2=H. M. |year=2008 |title=Helioseismology and Solar Abundances |journal=[[Physics Reports]] |volume=457 |issue=5–6 |page=217 |arxiv=0711.4590 |bibcode=2008PhR...457..217B |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |ref=harv }}</ref><span id="why_the_sun_is_yellow"></span> ბჟაქ 4,568 მილიარდი წანაშ კინოხ გჷმიქიმინჷ<ref>თე სტატიას არძო რიცხუ მერკეთ რე დინოჭარილი. 1 მილიარდი რე 10<sup>9</sup>, ან 1,000,000,000.</ref><ref name="Connelly2012">{{cite journal |title=The Absolute Chronology and Thermal Processing of Solids in the Solar Protoplanetary Disk |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-11-02_338_6107/page/651 |journal=[[Science (journal)|Science]] |first1=James N. |last1=Connelly |first2=Martin |last2=Bizzarro |first3=Alexander N. |last3=Krot |first4=Åke |last4=Nordlund |first5=Daniel |last5=Wielandt |first6=Marina A. |last6=Ivanova |volume=338 |issue=6107 |pages=651–655 |date=2 November 2012 |doi=10.1126/science.1226919 |bibcode=2012Sci...338..651C}}</ref> დიდ მოლეკულურ მუნაფასი რსებულ რეგიონიშ [[გრავიტაცია|გრავიტაციული]] კოლაფსით. მატერიაშ უმეტნტაშობა ცენტრის რე შაყარელი, დოსქილადირქ გიტატურუ მართუ დისკოთ, ნამუქჷთ უკულ [[ბჟაშ სისტემა]]თ გჷნირთჷ. ცენტრალური [[მასა]] უმოს დო უმოს ჩხე დო მანგარო გჷნირთჷ, საბოლოოთ - ქიდიჭყჷ [[მურიცხი#თერმოგვირზილური სინთეზიშ შარეფი|თერმოგვირზილური სინთეზი]]ქ თიშ გვირზილს. მერჩქინელი რე, ნამჷ-და დახე არძო [[მურიცხი]] თე პროცესიშ უკული გჷმიქიმინჷ. ბჟა სპექტრულ კლასით რე G ტიპიშ თარი გეჸვენჯობაშ მურიცხი (G2V) დო თის ვაფორმალურაო ყვინთელ ჯუჯათ (ციქათ) მითმიშინუანა, მუშენ-და თიში იძირენფერი გჷმოსხივაფა სპექტრიშ ყვინთელ-წვანე ნორთის რე არძოშე ინტენსიური. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და სინანდულეს თინა ჩე ფერიში რე, დიხაუჩაშ ჟინპიჯიშე ყვინთელო ჩქჷ [[ატმოსფერო (დიხაუჩა)|ატმოსფეროშენ]] ლენი [[სინთე|სინთეშ]] გოფაჩუაშ გეშა.<ref> {{Cite journal |last=Wilk |first=S. R. |year=2009 |title=The Yellow Sun Paradox |url=http://www.osa-opn.org/Content/ViewFile.aspx?id=11147 |journal=[[Optics & Photonics News]] |pages=12–13 |ref=harv }}</ref> სპექტრული კლასიშ მეჯინათ, G2 ოძირანს ჟინპიჯიშ [[ტემპერატურა]]ს (დოხ. 5505[[ცელსიუსიშ სკალა|°C]]) დო V მოძირანს, ნამჷ-და ბჟა, შხვა [[მურიცი|მურიცხეფიშობურო]], [[მურიცხი#თარი გეჸვენჯობა|თარი გეჸვენჯობაშ მურიცხი]] რე დო, თაურეშე გიშულირი, [[ენერგია]]ს წჷმოქიმინუნს წყარბადიშ ჰელიუმო სინთეზით. ბჟა მუშ გვირზილს 620 მილიონი ტონა წყარბადიშ სინთეზის ოჭიშუანს 1 მერქაშ განობას.<ref name=Phillips1995-47> {{Cite book |last=Phillips|first=K. J. H. |year=1995 |title=Guide to the Sun |pages=47–53 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-39788-9 }}</ref><ref>{{cite news|title=Dr Karl's Great Moments In Science: Lazy Sun is less energetic than compost|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2012/04/17/3478276.htm|accessdate=25 February 2014|newspaper=[[Australian Broadcasting Corporation]]|date=17 April 2012|author=Karl S. Kruszelnicki|quote="Every second, the Sun burns 620 million tonnes of hydrogen..."}}</ref> ართ ბორჯის ასტრონომეფი ბჟას მორჩილ დო ელაზჷმაფათ ახირაფილ [[მურიცხი|მურიცხო]] გებულენდეს, მარა ასე მერჩქინელი რე, ნამჷ—და [[მეშხურეშ შარა|მეშხურეშ შარას]] მარენჯი მურიცხეფიშ 85%-შე ბარჩხალა რე, ნამუშ უმენტაშობა [[ჭითა ჯუჯა|ჭითა ჯუჯეფი რე]].<ref> {{Cite news |last=Than |first=K. |year=2006 |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |publisher=[[Space.com]] |url=http://www.space.com/scienceastronomy/060130_mm_single_stars.html |accessdate=1 August 2007 }}</ref><ref> {{Cite journal |last=Lada |first=C. J. |year=2006 |title=Stellar multiplicity and the initial mass function: Most stars are single |journal=[[Astrophysical Journal Letters]] |volume=640 |issue=1 |pages=L63–L66 |arxiv=astro-ph/0601375 |bibcode=2006ApJ...640L..63L |doi=10.1086/503158 |ref=harv }}</ref> ბჟაშ [[მურიცხიერი სიდიდა|აბსოლუტური მურიცხიერი სიდიდა]] +4,83 რე. მარა, თიშ გეშა ნამჷ-და ბჟა [[დიხაუჩა]]წკჷმა მადვალუ უახოლაში [[მურიცხი]] რე, თინა არძონერ ობიექტშე მაბარჩხალე რე ცას, ნამუშ თოლოძირუე მურიცხიერი სიდიდა -26,74 რე.<ref> {{Cite journal |last=Burton |first=W. B. |year=1986 |title=Stellar parameters |url=https://archive.org/details/space-science-review_1986-04_43_3-4/page/244 |journal=[[Space Science Reviews]] |volume=43|issue=3–4|pages=244–250 |bibcode= |doi=10.1007/BF00190626 |ref=harv }}</ref><ref> {{Cite journal |last=Bessell |first=M. S. |last2=Castelli |first2=F. |last3=Plez |first3=B. |year=1998 |title=Model atmospheres broad-band colors, bolometric corrections and temperature calibrations for O–M stars |journal=[[Astronomy and Astrophysics]] |volume=333|pages=231–250 |bibcode=1998A&A...333..231B |ref=harv }}</ref> თენა რე დოხოლაფირო 13 მილიარდშახ მაბარჩხალე, ვინემ მაჟირა უმოს მაბარჩხალე ობიექტი [[სირიუსი]], ნამუშ თოლოძირუ მურიცხიერი სიდიდა -1,46 რე. ბჟაშ გოთართალერი გარგუნჯელა უმუჭყორდუო იფართოებჷ დო აკმოქიმინუნს [[ბჟაშ ბორია]]ს — [[ელექტრული მუხტი|დომუხტული]] ნორთეფიშ ნოველი, ნამუთ იფართებუ [[ბჟაშ სისტემა#ჰელიოპაუზა|ჰელიოპაუზაშახ]], 100 [[ასტრონომიული ართაული]]შ გოძვენას. [[ჰელიოსფერო]] (ბურთულაშობური სტრუქტურა), ნამუთ მურიცხეფშქაფონი სივრცეს ბჟაშ ბორიაქ გჷმოქიმინუნ, რე უდიდაში უმუჭყორდუო სტრუქტურა [[ბჟაშ სისტემა]]ს.<ref> {{Cite web |date=22 April 2003 |title=A Star with two North Poles |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2003/22apr_currentsheet.htm |work=Science @ NASA |publisher=[[NASA]] }}</ref><ref> {{Cite journal |last=Riley |first=P. |last2=Linker |first2=J. A. |last3=Mikić |first3=Z. |year=2002 |title=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=107 |issue=A7 |pages=SSH 8–1 |bibcode=2002JGRA..107.1136R |doi=10.1029/2001JA000299 |id=CiteID 1136 }}</ref> [[File:Incandescent Sun.ogv|thumb|left|თე ვიდეოს გჷმორინაფილი რე ბჟაშ დინამიკური ობსერვატორიაშ სურათეფი დო თეშ მოხ გეძინელ პროცესეფი, სტრუქტურეფი თოლოძირუე ორდასინ თიშ გეშა. თე ვიდეოს მოლინეფი წჷმორინაფილი რე ბჟაშ [[2011]] წანაშ [[25 ეკენია]]შ 24 საათიანი აქტივობა.]] ასე ბჟა აბანობური მურიცხეფშქაფონი მუნაფათ ([[G-მუნაფა|G-მუნაფაწკჷმა]] არხოს) [[აბანობური ბუნა|აბანობური ბურთულაშ ზონას]] ყარენს — [[მეშხურეშ შარა]]შ [[ორიონიშ კილე]]შ დინოხოლენ რგუალს.<ref>http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html |date=2013-11-21 }}, Our Local Galactic Neighborhood, NASA</ref><ref>http://www.centauri-dreams.org/?p=14203, Into the Interstellar Void, Centauri Dreams</ref> 17 [[სინთეშ წანმოწანა|სინთეშ წანაშ]] რადიუსით (დიხაუჩაშე) უახოლაში 50 მურიცხული სისტემაშე (უახოლაში რე [[პროქსიმა კენტავრი]], ნამუთ 4,2 სინთეშ წანათი რე დათხინაფილი დიხაუჩაშე) ბჟა მაანთხა რე მასაშ მეჯინათ.<ref> {{Cite journal |last=Adams |first=F. C. |last2=Graves |first2=G. |last3=Laughlin |first3=G. J. M. |year=2004 |title=Red Dwarfs and the End of the Main Sequence |url=http://redalyc.uaemex.mx/pdf/571/57102211.pdf |journal=[[Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica]] |volume=22|pages=46–49 |bibcode=2004RMxAC..22...46A |doi= |ref=harv }}</ref> ბჟა გალაქტიკაშ ცენტრიშე 24 000-26 000 სინთეშ წანაშ გოძვენას ირთანს. ართ რსულ საათიშ კოპულიშჸურე ორბიტას (თუ გალაქტიკაშ ოორუე პოლუსიშე დევეკვირებუთ-და) 225-250 მილიონ წანმოწანას არსულენს. თიშ გეშა ნამჷ-და ბჟა [[კოსმოსური მიკრორეღმული ფონი]]შობურო (კმფ) [[ჰიდრაშ წორომურიცხედი]]შჸურე 550 კმ/მქ სიჩქარეთ ყარენს, ბჟაშ მანგმოქიმინჯე სიჩქარე კმფ-შჸურე რე დოხოლაფირო 370 კმ/მქ [[ნარგისიშ წორომურიცხედი|ნარგისიშ]] ვარდა [[ნჯილოშ წორომურიცხედი]]შჸურე.<ref> {{Cite journal |last=Kogut |first=A. |author2=''et al.'' |year=1993 |title=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-12-10_419_1/page/1 |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=419 |page=1 |arxiv=astro-ph/9312056 |bibcode=1993ApJ...419....1K |doi=10.1086/173453 }}</ref> დიხაუჩაშ დო ბჟაშ შქას ოშქაშე გოძვენა 1 [[ასტრონომიული ართაული]] რე (150 000 000 კილომეტრი), მარა დისტანცია ითირუ, მუჟამსჷთ [[დიხაუჩა]] გინმურს [[პერიჰელიუმი]]შე ([[ღურთუთა]]ს) [[აფელიუმი|აფელიუმშა]] ([[კვირკვე]]ს).<ref name="USNO"> {{Cite web |date=31 January 2008 |title=Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 |url=http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php |publisher=[[US Naval Observatory]] |accessdate=17 July 2009 }}</ref> თე ოშქაშე გოძვენას [[სინთე]]ს ბჟაშე დიხაუჩაშა მიოჭირჷნაფალო 8 წუნი დო 19 მერქა ოხვილჷ (ქძ. [[სინთეშ სიჩქარე]]). ბჟაშ სინთეშ ენერგია დიხაუჩას რსებულ თელარაშ დახე<ref>ჰიდროთერმული სარქველიშ მახვენჯეფი ზუღაშ გიმე თიშნერ ტომბას ინოხენა, ნამჷ—და თინეფშა ბჟაშ სინთე ვანჭუ. თეშ მანგიორო ბაქტერია გიმირინუანს წურწუფამ მატერიას ენერგიაშ წყუთ [[ქემოსინთეზი]]შ საშვალებათ.</ref> არძო ფორმას ონინალჷ [[ფოტოსინთეზი]]თ<ref name=Simon2001> {{Cite book |last=Simon |first=A. |title=The Real Science Behind the X-Files : Microbes, meteorites, and mutants |url=http://books.google.com/?id=1gXImRmz7u8C&pg=PA26&dq=bacteria+that+live+with+out+the+sun |pages=25–27 |publisher=[[Simon & Schuster]] |year=2001 |isbn=0-684-85618-2 }}</ref> დო დიხაუჩაშ კლიმატშე დო ამინდშე რე გამამინჯალი. დიხაუჩას ბჟაშ ქვერსემი ეფექტი დიო ხოლო პრეისტორიულ ხანეფს იძირაფედჷ დო ბჟას მიარე კულტურა ღორონთო აღიქმენდჷ. ბჟაშ ზუსტი მენცარული გაგება რჩქალას გევითარჷ დო ბოლო ხანეფიშ (მა-19 ოშწანურაშ) გიშარჩქინელ მენცარეფს ბჟაშ ფიზიკურ აკოდგინალუაშე დო ენერგიაშ წყუშე ძალამი დაღარი რჩქინა უღუდეს. თე გაგება დიო ხოლო ივითარებუ: დიო ხოლო არსებენს გორკვიაფილი მუდანობაშ ანომალია ბჟაშ ქიმინჯალაშენი, ნამუთ ასე ხოლო უგუნწყუმუ დო უსხუნუე რე. ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [http://sohowww.nascom.nasa.gov/ Nasa SOHO (Solar & Heliospheric Observatory) satellite] {{en icon}} * [http://www.nso.edu/ National Solar Observatory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140408014721/http://www.nso.edu/ |date=2014-04-08 }} {{en icon}} * [http://www.astronomycast.com/astronomy/episode-30-the-sun-spots-and-all/ Astronomy Cast: The Sun] {{en icon}} * [http://www.boston.com/bigpicture/2008/10/the_sun.html A collection of spectacular images of the sun from various institutions] ([[The Boston Globe]]) {{en icon}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{მერკე}} {{ბჟაშ სისტემა}} [[კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2]] ipvo7j8ou6y7ezk53tliv24qt32ikl2 თურქეთი 0 246 252564 252020 2026-08-25T20:36:57Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252564 wikitext text/x-wiki {{Pp-semi-protected|small=yes}} {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = Türkiye Cumhuriyeti |ედომუშამი_ჯოხო = თურქეთიშ რესპუბლიკა |ოართე_ჯოხო =თურქეთი |შილა = Flag of Turkey.svg |გერბი = |რუკა = Turkey (orthographic projection).svg |ჰიმნი = ''İstiklal Marşı''<br/>[[ზოხორინალაშ მარში]]<br/><br/><center>[[ფაილი:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]]</center> |დევიზი =''Yurtta sulh, Cihanda sulh''<br>„თინჩალა ქიანას, თინჩალა მოსოფელს” |ზოხორინალაშ თარიღი =29 გჷმათუთა, 1923 |ოფიციალური_ნინეფი =[[თურქული ნინა|თურქული]] |რელიგია= [[სეკულარიზმი|სეკულარული]] |ნანანოღა= [[ანკარა]] |latd=39 |latm=55 |latNS=N |longd=32 |longm=50 |longEW=E |უდიდაში_ნოღა =[[სტამბოლი]] |თარობაშ_ტიპი = [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარული]] [[საპრეზიდენტო რესპუბლიკა|საპრეზიდენტო]] [[რესპუბლიკა]] |ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[თურქეთიშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[რეჯეფ თაიფ ერდოღანი]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = [[თურქეთიშ ვიცე-პრეზიდენტი|ვიცე-პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_2 = [[ჯევდეთ ილმაზი]] |ლიდერიშ_ტიპი_3 = [[თურქეთიშ კაბეტი ერუანული ასამბლეაშ მადუდე|ასამბლეაშ მადუდე]] |ლიდერიშ_ჯოხო_3 =ნუმან ქურთულმუში |ლიდერიშ_ტიპი_4 = |ლიდერიშ_ჯოხო_4 = |სახენწჷფოშ ტიპი = |მიკოღანკუა = |ოფიციალური ჸოფირება 1 = |ოფიციალური თარიღი 1 = |ოფიციალური ჸოფირება 2 = |ოფიციალური თარიღი 2 = |ოფიციალური ჸოფირება 3 = |ოფიციალური თარიღი 3 = |ოფიციალური ჸოფირება 4 = |ოფიციალური თარიღი 4 = |რანგი_ფართობით = 37-ა |ფართობი =783 356 |წყარი_% =2.03 |ოეგებიე_მახორობა = 85,664,944 |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 18-ო |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2024 |მახორობაშ_ცენზი = |მახორობაშ_ცენზი_წანას = |მახორობაშ_მეჭედალა = 111.4 |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 83-ა |ედპ_ppp_წანა = 2024 |ედპ_ppp = $3.457 ტრილიონი |ედპ_ppp_რანგი = მა-12 |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე =$40,283 |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = მა-54 |აგი =0.855 |აგი_ტენდენცია ={{ძინა}} |აგი_კატეგორია = |აგი_რანგი =45-ა |აგი_წანა =2022 |ვალუტა= [[თურქული ლირა]] (₺) |ვალუტაშ_კოდი =TRY |ქიანაშ_კოდი = |ბორჯიშ_ორტყაფუ = [[შორიშ-ბჟაეიოლური ევროპაშ ბორჯი|FET]] ([[UTC+3]]) |ზარხულიშ_ბორჯი = |cctld = [[.tr]] |ოტელეფონე_კოდი =+90 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა= |სქოლიო= }} '''თურქეთი''',{{efn|{{lang-tr|Türkiye}}, {{IPA|tr|ˈtyɾcije|lang}}}}<!--NOTE: Do not change lead sentence to Türkiye per [[WP:COMMONNAME]]. Thanks.--> ოფიციალურო '''თურქეთიშ რესპუბლიკა''',{{efn|{{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti}}, {{IPA|tr|ˈtyɾcije dʒumˈhuːɾijeti|lang|Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg}}}} — [[სახენწჷფო]], ნამუთ იდვალუაფუ [[ანატოლია]]ს, [[ბჟადალი აზია]]ს, თაშნეშე მორჩილი ნორთი იდვალუაფუ [[ბჟაეიოლი თრაკია]]ს, [[ევროპა]]შ ობჟათე-ბჟაეიოლშე. ოორუეშე ომძღჷ [[უჩა ზუღა]]; ბჟაეიოლშე უხურგანს [[საქორთუო]], [[სომხეთი]], [[აზერბაიჯანი]] დო [[ირანი]]; ობჟათეშე — [[ერაყი]], [[სირია]] დო [[სქირონაშქა ზუღა]]; ბჟადალშე [[საბერძნეთი]], [[ბულგარეთი]] დო [[ეგეოსიშ ზუღა]]. თურქეთის ოხორანს 85 მილიონი ადამიერშე უმოსი; თინეფიშ უმენტაშობა ეთნიკურო [[თურქეფი|თურქი]] რე, მუჟანსჷთ ეთნიკურო [[ქურთეფი]] რენა [[უჭიჭაშობეფი თურქეთის|უკაბეტაში ეთნიკური უჭიჭაშობა]]. ოფიციალურო [[სეკულარიზმი თურქეთის|სეკულარული სახენწჷფო]] თურქეთის ჸუნს [[ისლამი თურქეთის|მუსლიმი]] უმენტაშობაშ მახორობა. ქიანაშ [[თურქეთიშ ნოღეფიშ ერკებული|მაჟირა უკაბეტაში ნოღა]] დო ნანანოღა რე [[ანკარა]]. [[სტამბოლი]] უკაბეტაში ნოღა დო ეკონომიკური ცენტრი რე. შხვა კაბეტი ნოღეფი რე: [[იზმირი]], [[ბურსა]], დო [[ანთალია]]. {{maplink|frame=yes|frame-align=right|frame-width=300|type=line|id=Q43|text=თურქეთიშ რუკა}} თეხანური თურქეთიშ ტერიტორიას ადამიერეფქ პირველი ხორუა გაჭყეს დიო ხოლო [[გვიანი პალეოლითი]]ს,<ref>{{harvnb| Howard|2016|p=24}}</ref> ასეიანი თურქეთი რდჷ [[ანატოლიაშ ჯვეში კათეფიშ ერკებული|შხვადოშხვა ჯვეში კათეფიშ]] ოდაბადე.<ref> * {{harvnb|Howard|2016|pp=24–28}}: "Göbekli Tepe's close proximity to several very early sites of grain cultivation helped lead Schmidt to the conclusion that it was the need to maintain the ritual center that first encouraged the beginnings of settled agriculture—the Neolithic Revolution" * {{harvnb|McMahon|Steadman|2012a|pp=3–12}} * {{harvnb|Matthews|2012|p=49}}</ref> [[პროტოხეთეფი]] ასიმილირაფილეფი რდეს [[ხეთეფი]]შით დო შხვა [[ანატოლიაშ კათეფი]]შით.<ref> * {{harvnb|Ahmed|2006|p=1576}}: "Turkey's diversity is derived from its central location near the world's earliest civilizations as well as a history replete with population movements and invasions. The Hattite culture was prominent during the Bronze Age prior to 2000 BCE, but was replaced by the Indo-European Hittites who conquered Anatolia by the second millennium. Meanwhile, Turkish Thrace came to be dominated by another Indo-European group, the Thracians for whom the region is named." * {{harvnb|Steadman|2012|p=234}}: "By the time of the Old Assyrian Colony period in the early second millennium b.c.e . (see Michel, chapter 13 in this volume) the languages spoken on the plateau included Hattian, an indigenous Anatolian language, Hurrian (spoken in northern Syria), and Indo-European languages known as Luwian, Hittite, and Palaic" * {{harvnb|Michel|2012|p=327}} * {{harvnb|Melchert|2012|p=713}} * {{harvnb|Howard|2016|p=26}}</ref>[[ალექსანდრე მაკედონარი]]შით ეჭოფუაშ უკული, კლასიკური ანატოლიური პერიოდი დოთირჷ კულტურული [[ელინიზაციაქ]] დო მოგვიანეთ [[ანტიკური რომანიზაცია|რომანიზაციაქ]] [[რომიშ იმპერია|რომიშ]] დო [[ბიზანტიაშ იმპერია|ბიზანტიაშ]] იმპერიეფიშ ბორჯის.<ref> * {{harvnb|Howard|2016|p=29}}: "The sudden disappearance of the Persian Empire and the conquest of virtually the entire Middle Eastern world from the Nile to the Indus by Alexander the Great caused tremendous political and cultural upheaval. ... statesmen throughout the conquered regions attempted to implement a policy of Hellenization. For indigenous elites, this amounted to the forced assimilation of native religion and culture to Greek models. It met resistance in Anatolia as elsewhere, especially from priests and others who controlled temple wealth." * {{harvnb|Ahmed|2006|p=1576}}: "Subsequently, hellenization of the elites transformed Anatolia into a largely Greek-speaking region" * {{harvnb|McMahon|Steadman|2012a|p=5}} * {{harvnb|McMahon|2012|p=16}} * {{harvnb|Sams|2012|p=617}} * {{harvnb|Kaldellis|2024|p=26}} </ref> [[XI ოშწანურა]]ს, [[სელჩუკეფიშ იმპერია|თურქ-სელჩუკეფქ]] მიგრაცია ქჷდიჭყეს ანატოლიაშა, ნამუშით გიჭყჷ [[თურქიზაცია]]შ პროცესიქ.<ref> * {{harvnb|Davison|1990|pp=3–4}}: "So the Seljuk sultanate was a successor state ruling part of the medieval Greek empire, and within it the process of Turkification of a previously Hellenized Anatolian population continued. That population must already have been of very mixed ancestry, deriving from ancient Hittite, Phrygian, Cappadocian, and other civilizations as well as Roman and Greek." * {{harvnb|Howard|2016|pp=33–44}}</ref> სელჩუკეფიშ [[რუმიშ სასულთანო]] განაგენდჷ ანატოლიას [[1243]] წანაშა, [[მონროლეფიშ მინოკათუა ანატოლიაშა|მონღოლეფიშ მინოკათუაშახ]], ნამუშ უკულით აკოცუეს [[ბეილიქი|თურქული სათაროეფქ]].<ref name="Howard 2016 38–39">{{harvnb|Howard|2016|pp=38–39}}</ref> [[1299]] წანაშე, [[ოსმალეთიშ იმპერია|ოსმალეფქ]] აკოკათეს სათაროეფი დო ტერიტორიულო [[ოსმალეთიშ იმპერიაშ გოჭყაფა|გიძინჷ]]. [[1453]] წანას, [[მეჰმედ II]]-ქ გეჭოფჷ [[კონსტანტინეპოლიშ დონთხაფა|კონსტანტინეპოლი (ასეიანი სტამბოლი)]]. [[სელიმ I]]-შ დო [[სულეიმან I]]-შ მართუალაშ ბორჯის, ოსმალეთიშ იმპერიაქ გჷნირთუ [[ხემანჭუაფა (ერეფოშქაშე ურთიართობეფი)|გლობალურ ნძალათ]].<ref> * {{harvnb|Howard|2016|p=45}} * {{harvnb|Somel|2010|p=xcvii}}</ref> [[1789]] წანაშე მოჸუნაფილი, იმპერიას მოხვადჷ ანდა კაბეტი თირუაქ, [[ტანზიმატი|რეფორმაქ]], ცენტრალიზაციაქ დო [[ნაციონალიზმიშ ძინა ოსმალეთიშ იმპერიას|ნაციონალიზმიშ ძინაქ]], თეწკჷმა ართო თაშნეშე [[ოსმალეთიშ იმპერიაშ გაფარჩაკება|თიში ტერიტორიაშ რკება]].<ref> * {{harvnb|Hanioğlu|2012|pp=15–25}} * {{harvnb|Kayalı|2012|pp=26–28}} * {{harvnb|Davison|1990|pp=115–116}}</ref> [[ოსმალეთიშ იმპერია პირველი მოსოფელიშ ლჷმას|ოსლამეთიშ პირველი მოსოფელიშ ლჷმაშა]] კათაფას მაჸუნჷ მარცხიქ დო [[ოსმალეთიშ იმპერიაშ დორთუალა|დორთუალაქ]]. ოსმალეთიშ იმპერიაშ დათებუს ალათხოზუდჷ მასობური გინოყარაფი დო ქვერსემი ადამიერული ოკიბირალი.{{efn|In the 19th and early 20th centuries, [[persecution of Muslims during the Ottoman contraction]] and [[Persecution of Muslims#Russian Empire|in the Russian Empire]] resulted in large-scale loss of life and [[muhacir|mass migration into modern-day Turkey]] from the [[Balkans]], [[Caucasus]], and [[Crimean Khanate|Crimea]].<ref> * {{harvnb|Kaser|2011|p=336}}: "The emerging Christian nation states justified the prosecution of their Muslims by arguing that they were their former "suppressors". The historical balance: between about 1820 and 1920, millions of Muslim casualties and refugees back to the remaining Ottoman Empire had to be registered; estimations speak about 5 million casualties and the same number of displaced persons" * {{harvnb|Fábos|2005|p=437}}: "Muslims had been the majority in Anatolia, the Crimea, the Balkans, and the Caucasus and a plurality in southern Russia and sections of Romania. Most of these lands were within or contiguous with the Ottoman Empire. By 1923, 'only Anatolia, eastern Thrace, and a section of the southeastern Caucasus remained to the Muslim land ... Millions of Muslims, most of them Turks, had died; millions more had fled to what is today Turkey. Between 1821 and 1922, more than five million Muslims were driven from their lands. Five and one-half million Muslims died, some of them killed in wars, others perishing as refugees from starvation and disease' (McCarthy 1995, 1). Since people in the Ottoman Empire were classified by religion, Turks, Albanians, Bosnians, and all other Muslim groups were recognized—and recognized themselves—simply as Muslims. Hence, their persecution and forced migration is of central importance to an analysis of 'Muslim migration.'" * {{cite journal |doi=10.1353/jwh.2024.a943172 |title=A Late/Post-Imperial Region of Difference: The Ottoman Empire and its Successor Polities in Southeastern Europe, Turkey, and the Arab East, c. 1850s–1940s |date=2024 |last1=Schayegh |first1=Cyrus |journal=Journal of World History |volume=35 |issue=4 |pages=579–622 |quote=Between 1821 and the 1919–1922 Turko-Greek War, about five and a half million Muslims died of religious-ethnic war-related causes, including disease and hunger during forced migration, in southeastern Europe and the Crimea and Caucasus.}} * {{harvnb|Karpat|2001|p=343}}: "The main migrations started from Crimea in 1856 and were followed by those from the Caucasus and the Balkans in 1862 to 1878 and 1912 to 1916. These have continued to our day. The quantitative indicators cited in various sources show that during this period a total of about 7 million migrants from Crimea, the Caucasus, the Balkans, and the Mediterranean islands settled in Anatolia. These immigrants were overwhelmingly Muslim, except for a number of Jews who left their homes in the Balkans and Russia in order to live in the Ottoman lands. By the end of the century the immigrants and their descendants constituted some 30 to 40 percent of the total population of Anatolia, and in some western areas their percentage was even higher." ... "The immigrants called themselves Muslims rather than Turks, although most of those from Bulgaria, Macedonia, and eastern Serbia descended from the Turkish Anatolian stock who settled in the Balkans in the fifteenth and sixteenth centuries." * {{harvnb|Karpat|2004|pp=5–6}}: "Migration was a major force in the social and cultural reconstruction of the Ottoman state in the nineteenth century. While some seven to nine million, mostly Muslim, refugees from lost territories in the Caucasus, Crimea, Balkans and Mediterranean islands migrated to Anatolia and Eastern Thrace, during the last quarter of the nineteenth and the early part of the twentieth centuries..." * {{harvnb|Pekesen|2012}}: "The immigration had far-reaching social and political consequences for the Ottoman Empire and Turkey." ... "Between 1821 and 1922, some 5.3 million Muslims migrated to the Empire.50 It is estimated that in 1923, the year the republic of Turkey was founded, about 25 per cent of the population came from immigrant families.51" * {{harvnb|Biondich|2011|p=93}}: "The road from Berlin to Lausanne was littered with millions of casualties. In the period between 1878 and 1912, as many as two million Muslims emigrated voluntarily or involuntarily from the Balkans. When one adds those who were killed or expelled between 1912 and 1923, the number of Muslim casualties from the Balkan far exceeds three million. By 1923 fewer than one million remained in the Balkans" * {{harvnb|Armour|2012|p=213}}: "To top it all, the Empire was host to a steady stream of Muslim refugees. Russia between 1854 and 1876 expelled 1.4 million Crimean Tartars, and in the mid-1860s another 600,000 Circassians from the Caucasus. Their arrival produced further economic dislocation and expense." * {{harvnb|Bosma|Lucassen|Oostindie|2012a|p=17}}: "In total, many millions of Turks (or, more precisely, Muslim immigrants, including some from the Caucasus) were involved in this 'repatriation' – sometimes more than once in a lifetime – the last stage of which may have been the immigration of seven hundred thousand Turks from Bulgaria between 1940 and 1990. Most of these immigrants settled in urban north-western Anatolia. Today between a third and a quarter of the Republic's population are descendants of these Muslim immigrants, known as Muhacir or Göçmen"</ref> Under the control of the [[Three Pashas]], the Ottoman Empire [[Ottoman entry into World War I|entered World War I]] in 1914, during which the Ottoman government committed [[Late Ottoman genocides|genocides]] against its [[Armenian genocide|Armenian]], [[Greek genocide|Greek]], and [[Assyrian genocide|Assyrian]] subjects.<ref name="Tatz">{{Cite book| publisher = ABC-CLIO| isbn = 978-1-4408-3161-4| last1 = Tatz| first1 = Colin| last2 = Higgins| first2 = Winton| title = The Magnitude of Genocide| year=2016}}</ref><ref name="SchallerZimmerer">{{Cite journal|last1=Schaller|first1=Dominik J.|last2=Zimmerer|first2=Jürgen|s2cid=71515470|year=2008|title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction|journal=Journal of Genocide Research|volume=10|issue=1|pages=7–14|doi=10.1080/14623520801950820|issn=1462-3528}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Morris |first1=Benny |title=The Thirty-Year Genocide - Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924 |url=https://archive.org/details/thirtyyeargenoci0000benn |last2=Ze'evi |first2=Dror |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2021 |isbn=9780674251434}}</ref> There was large-scale loss of life among ethnic Turks and ethnic Kurds between around 1912 to 1924. A [[population exchange between Greece and Turkey]] was agreed during the Lausanne Treaty.<ref> *{{harvnb|Pamuk|2012|p=50}} *{{harvnb|Kirişci|2008|pp=175–177}}</ref> Turkey's population declined around 20%, from 17 million to 13 million, between around 1913 to 1924.<ref>{{harvnb|Pamuk|2012|p=50}}</ref>}} [[თურქეთიშ ლჷმა ზოხორინალაშო|თურქეთიშ ლჷმას ზოხორინალაშო]] მაჸუნჷ [[ოსმალეთიშ სასულთანოშ გოუქვაფა|სასულთანოშ გოუქვაფა]] დო [[ლოზანოშ ოთინჩალე ხეკულუა]]შ მოჭარუაქ. თურქეთიშ გჷნირთუ ართგამათ [[ერუანული სახენწჷფოთ]].<ref> *{{harvnb|Pamuk|2012|p=50}} *{{harvnb|Kayali|2008|p=112}}</ref> [[1923]] წანაშ 20 გჷმათუთას, რესპუბლიკათ გეგმიცხადჷ ქიანაშ პირველი პრეზიდენტი [[ქემალ ათათურქი|მუსტაფა ქემალ ათათურქიშ]]ით ინიცირებული რეფორმეფიშ მეჯინათ. თურქეთი [[თურქეთი მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმას|მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მალობაშის უმოსო ნეიტრალურობას გეთხოზუდჷ]], მარა ოკათუდჷ [[კორეაშ ლჷმა]]ს. მუსხირენი ოურდუმე ინტერვენციაქ ხე ვეშუნწყჷ ანდაპარტიული სისტემაშა გინულას. თურქეთი რე [[ედომუშამი ერუანული მიშნაველი|ოშქაშეშე მაღალი მუშნაველამი]] დო [[წუმმაძინე ქიანა]]; [[თურქეთიშ ეკონომიკაy|თიში ეკონომიკა]] რე მოსფელიშ [[ქიანეფიშ ერკებული ედპ-შ (ნომინალი) მეჯინათ|17-ა უკაბეტაში ნომინალიშ]] დო [[ქიანეფიშ ერკებული ედპ-შ (ჸუპ) მეჯინათ|12-ა უკაბეტაში ედპ-შ ჸიდირიშ უნარიშ პარიტეტიშ მეჯინათ]]. ქიანა რე [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარული]] საპრეზიდენტო [[საპრეზიდენტო სისტემა|რესპუბლიკა]]. თურქეთი რე გეჸვენჯი ორგანიზაციეფიშ წოროდჷმარსხუაფალი ქიანა: [[ეკონომიკური წოროხანდაშ დო წუმოძინაშ ორგანიზაცია|OECD]], [[კაბეტი ეჩული|G20]] დო [[თურქული სახენწჷფოეფიშ ორგანიზაცია]]. ქიანა მუში გეოგრაფიული დვალუაშ ჭყოლოფუათ რე წჷმმაძინე ჟისახენწფო<ref name=Acharya_2014>{{harvnb|Acharya|2014|loc=Emerging Powers}}</ref> დო [[ნატო (ოორუე ატლანტიკური აპიჯაფაშ ორგანიზაცია)|NATO-შ]] ორდოიანი მაკათური. თურქეთი რე [[თურქეთიშ კათაფა ევროპაშ რსხუშა|ევროპაშ რსხუშა კათაფაშ კანდიდატი]], თაშნეშე ოკათჷ [[ევროპაშ რსხუშ საბაჯო რსხუ|ევროპაშ რსხუშ საბაჟო რსხუს]], [[ევროპაშ სხუნუ]]ს, [[ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაცია]]ს დო [[თურქული კულტურაშ ერეფოშქაშე ორგანიზაცია|TURKSOY-ს]]. თურქეთის უღჷ წყარპიჯიშ რზენეფი, [[თურქეთიშ გეოგრაფია|მაღალი ცენტრალური პლატოეფი]] დო შხვადოშხვა გვალაშ ქჷნდჷრეფი; [[თურქეთიშ კლიმატი|ქიანაშ კლიმატი]] რე ზჷმიერი დო დინოხოლენი რაიონეფს უმოსო კონწარი რე.<ref name="CIA_geo">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#geography |title=Turkey |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=29 February 2024 |archive-date=28 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828085706/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#geography |url-status=live }}</ref> სუმი [[ბიოანდაკორობამობაშ ჩხე ჭურჭული]]შ ორენი, თურქეთის უჩქუ [[თურქეთიშ დეიხაშნწალუეფიშ ერკებული|შხირი დიხაშნწალუეფი]] დო [[კლიმატიშ თირუა თურქეთის|ძალამი უთხილუ რე კლიმატიშ თირუაშოთ]].<ref> * {{cite journal |last1=Birben |first1=Üstüner |date=2019 |title=The Effectiveness of Protected Areas in Biodiversity Conservation: The Case of Turkey |journal=CERNE |volume=25 |issue=4 |pages=424–438 |doi=10.1590/01047760201925042644 |quote=Turkey has 3 out of the 36 biodiversity hotspots on Earth: the Mediterranean, Caucasus, and Irano-Anatolian hotspots|doi-access=free | issn = 0104-7760 }} * {{harvnb|Ahmed|2006|pp=1575–1576}} * {{harvnb|World Bank Türkiye - Country Climate and Development Report|2022|p=7}}</ref> თურქეთის უღჷ [[ჭყანთხილუა თურქეთის|უნივერსალური ჭყანთხილუაშ სისტემა]], [[გონათუა თურქეთის|გონათუაშა მაძინუ ჭირინაფა]] დო [[გლობალური ინოვაციური ინდექსი|მაძინე ინოვაციურობა]].<ref> * {{cite journal |doi=10.1056/NEJMp1410433 |title=Transforming Turkey's Health System — Lessons for Universal Coverage |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_2015-10-01_373_14/page/1285 |date=2015 |last1=Atun |first1=Rifat |journal=New England Journal of Medicine |volume=373 |issue=14 |pages=1285–1289 |pmid=26422719}} * {{harvnb|OECD Taking stock of education reforms for access and quality in Türkiye|2023|p=35}} * {{harvnb|World Intellectual Property Organization (WIPO)|2024|p=22}}</ref> თურქეთი [[თურქული სატელევიზიო დრამა|სატელევიზიო კონტენტიშ]] მაჸვენჯი ექსპორტიორი რე.<ref>{{cite book | last=Berg | first=Miriam | title=Turkish Drama Serials: The Importance and Influence of a Globally Popular Television Phenomenon | publisher=University of Exeter Press | year=2023 | isbn=978-1-80413-043-8 |pages=1–2}}</ref> იუნესკოშ ანდამუდანობამი [[იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი თურქეთის|მოსოფელიშ მონძალაშ]] დო [[ვამატერიალური კულტურული მონძალა]]შ ობიექტეფიშ ჭყოლოფუათ, თაშნეშე [[თურქული საგესქუო|დინდარი დო ანადანერი საგექსუოთ]], თურქეთი რე მოსოფელიშ [[მოსოფელიშ ტურიზმიშ რეიტინგი|მახუთა არძაშე ძირაფონი ქიანა]]. == ქიანაშ ჯოხოდვალა == * ''ოფიციალური'' — თურქეთიშ რესპუბლიკა; * ''ოდაბადური'' — Türkiye Cumhuriyeti. == ისტორია == თურქეთი მილარე ჯვეში ბიზანტიაშ ტერიტორიას. 1299-1923 წანეფს მუშ ტერიტორიას მილარე [[ოსმალეთიშ იმპერია]]. 1923 წანაშ უკული თურქეთი რე რესპუბლიკა. მუშ მაართა პრეზიდენტი ორდ '''მუსტაფა ქემალ ათათურქი''' == დემოგრაფია == თურქეთის ოხორანს 68,1 მლნ კოჩი (2003 წანაშ მუნაჩემეფი). 80% თურქეფი, 18% ქურთეფი. == გალერეა == <gallery> Anit Kabir (6526103103).jpg| Aya sofya.jpg| Kocatepe Mosque Ankara.jpg| State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| DolmabahceMainGate.JPG| İzmir clock tower.jpg| Pamukkale00.JPG| Eskişehir-Aycan.jpg| Antalya falezler.jpg| Alanya.jpg| Bluemosquefront.jpg| Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| </gallery> == რელიგია == თურქეთიშ ოფიციალური რელიგია რე [[ისლამი]]. * '''დიდი ნოღეფი''' ** სტამბოლი ** ანკარა ** იზმირი ** ტრაპიზონი ** ზონგულდაკი ** სივასი ** ბურსა ** ადანა ** გაზიანთეფი ** კონია ** ანტალია ==სქოლიო== <references group="კომ."/> {{სქოლიო}} [[კატეგორია:თურქეთი]] [[კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:ხოლო ბჟაეიოლიშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი]] 16i4ng4y3y4gn3eub6l01vpuk6xukn0 ირანი 0 258 252565 252018 2026-08-25T20:37:34Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252565 wikitext text/x-wiki {{Short description|სახენწჷფო ბჟადალ აზიას}} {{about|სახენწჷფოშ|შხვა შანულობეფშენ|ირანი (მიარეშანულამი)}} {{redirect|სპარსეთი|შხვა შანულობეფიშ|[[პერსია (მიარეშანულამი)]]}} {{Pp-semi-protected|small=yes}} {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = {{lang-fa|جمهوری اسلامی ایران}} |ედომუშამი_ჯოხო = ირანიშ ისლამური რესპუბლიკა |ოართე_ჯოხო =ირანი |შილა = Flag of Iran.svg |გერბი = Emblem of Iran.svg |რუკა = Iran (orthographic projection).svg |ჰიმნი = {{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}<br /><span class="nowrap">{{transliteration|fa|Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân}}</span><br /><span class="nowrap">„[[ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკაშ ერუანულ ჰიმნი]]“</span><br>{{center|[[File:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga]]}} |დევიზი ={{lang|fa|استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی}}<br />{{transl|fa|Esteqlâl, Âzâdi, Jomhuri-ye Eslâmi}}<br />"ზოხორინალა, დუდიშულა, ისლამური რესპუბლიკა"<br />(''[[დე ფაქტო]]'')<br />{{lang|ar|اَللَّٰهُ أَكْبَرُ}}<br/>{{transliteration|ar|Allāhu ʾakbar}} (''[[ტაკბირი]]'')<br />"დუდოღორონთი" ვარ-და "ღორონთ უჟინაშ რე" (''[[დე იურე]]'') |ზოხორინალაშ თარიღი = |ოფიციალური_ნინეფი =[[სპარსული ნინა|სპარსული]] |რელიგია= [[შიიზმი|შიიტურ]] [[ისლამი]] |ნანანოღა= [[თეირანი]] |latd=35 |latm=41 |latNS=N |longd=51 |longm=25 |longEW=E |უდიდაში_ნოღა =თეირანი |თარობაშ_ტიპი = [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარულ]] [[საპრეზიდენტო რესპუბლიკა|საპრეზიდენტო]] [[თეოკრატია|თეოკრატიულ]] [[ისლამური რესპუბლიკა|ისლამურ რესპუბლიკა]] |ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[ირანიშ უჟინაშ ლიდერი|უჟინაშ ლიდერი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[მოჯთაბა ხამენეი]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = [[ირანიშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_2 =[[მასუდ ფეზეშქიანი]] |ლიდერიშ_ტიპი_3 = ვიცე-პრეზიდენტი |ლიდერიშ_ჯოხო_3 =მოჰამად რეზა არეფი |ლიდერიშ_ტიპი_4 = |ლიდერიშ_ჯოხო_4 = |სახენწჷფოშ ტიპი = |მიკოღანკუა = |ოფიციალური ჸოფირება 1 = |ოფიციალური თარიღი 1 = |ოფიციალური ჸოფირება 2 = |ოფიციალური თარიღი 2 = |ოფიციალური ჸოფირება 3 = |ოფიციალური თარიღი 3 = |ოფიციალური ჸოფირება 4 = |ოფიციალური თარიღი 4 = |რანგი_ფართობით = 17-ა |ფართობი =1,648,195 |წყარი_% =1.63 |ოეგებიე_მახორობა =85,961,000 |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 17-ა |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2024 |მახორობაშ_ცენზი = |მახორობაშ_ცენზი_წანას = |მახორობაშ_მეჭედალა = 52 |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 132-ა |ედპ_ppp_წანა = 2024 |ედპ_ppp = {{ძინა}} $1.698 ტრილიონი<ref name="IMFWEO.IR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=429,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Iran) |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=11 November 2024 |archive-date=16 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416234001/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=429,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live}}</ref> |ედპ_ppp_რანგი = 23-ა |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე ={{ძინა}} $19,607<ref name="IMFWEO.IR" /> |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი =95-ა |აგი ={{ძინა}} 0.780 |აგი_ტენდენცია = |აგი_კატეგორია = |აგი_რანგი =78-ო |აგი_წანა =2022 |ვალუტა= [[ირანული რიალი]] |ვალუტაშ_კოდი =IRR |ქიანაშ_კოდი =IR |ბორჯიშ_ორტყაფუ = +3:30 |ზარხულიშ_ბორჯი = |cctld = [[.ir]], [[ایران.]] |ოტელეფონე_კოდი =+98 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა= |სქოლიო= {{maplink|frame=yes|frame-align=right|frame-width=300|type=line|id=Q794|text=<center>ირანიშ ინტერაქტიულ რუკა</center>}} }} '''ირანი'''({{lang-fa|{{აუდიო|Iran-Pronunciation.ogg|ایران}}}} ოფიციალურო '''ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკა''' ('''IRI''') ({{lang-fa|{{აუდიო|Fa-ir-JEI (1).ogg|جمهوری اسلامی ایران}}}} დო თაშნეშე ჩინებულ რე მუჭოთ '''სპარსეთი''' ({{lang-en|{{აუდიო|LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Persia.wav|Persia}}}} / {{lang-fa|پارس}}) — სახენწჷფო [[ბჟადალი აზია|ბჟადალ აზიას]]. ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს [[თურქეთი]], ბჟადალშე — [[ერაყი]], ოორუეშე — [[აზერბაიჯანი]], [[სომხეთი]], [[თურქმენეთი]] დო ომძღჷ [[კასპიაშ ზუღა]], ბჟაეიოლშე — [[ავღანეთი]], ობჟათე-ბჟაეიოლშე — [[პაკისტანი]], ობჟათეშე ომძღჷნა [[ომანიშ ჸუჯი|ომანიშ]] დო [[სპარსეთიშ ჸუჯი|სპარსეთიშ ჸუჯეფი]]. [[ირანიშ ეთნიკურ ბუნეფი|ანდაეთნიკურ]] მახორობათ, ნამუთ მეხოლაფირო 86 მილიონ რე დო 1,648,195 კმ<sup>2</sup> ფართობით, ირან მოსოფელს 17-ა აბანს იკენს მუჭოთ გეოგრაფიულ ზჷმაში, თეშ მახორობაშ მეჯინათ. აზიას ედომუშამო მადვალ სიკაბეტათ მაამშვა უკაბეტაშ დო მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე გვალამ ქიანა რე. ირან ოფიციალურო რე [[ისლამური რესპუბლიკა|ისლამურ რესპუბლიკა]], ნამუთ დორთილ რე [[ირანიშ რეგიონეფი|5 რეგიონო]] ნამუეფჷთ თაშნეშე ირთჷნა [[ირანიშ ოსტანეფი|31 პროვინციათ]]. [[თეირანი|თეირან]] რე ქიანაშ ნანანოღა, უკაბეტაშ ნოღა დო ფინანსურ ცენტრი. ირანი, [[ცივილიზაციაშ ონწე]], დოხორელ რდჷ დიო ხოლო [[თუდოლენი პალეოლითი|თუდოლენ პალეოლითიშ]] ბორჯიშე. [[ჯვ. წ. VII ოშწანურა]]ს, ირანიშ უმენტაშ ნორთ პირველაშე [[მიდიალეფი|მიდიალეფქ]] აკოკათეს [[მიდიაშ ომაფე|პოლიტიკურ ართულო]] [[კიაქსარი]]შ დუდალაშ თუდო დო [[ჯვ. წ. VI ოშწანურა]]ს ტერიტორიულ გოპეულუას მიოჭირინჷ, მუჟამსჷთ [[კიროს II დიდი|კიროს კაბეტიქ]] დარსხჷ [[ჯვეშ მოსოფელი|უჯვეშაშ ისტორიაშ]] ართ-ართ უშხუაშ იმპერია — [[აქემენიანეფიშ იმპერია]]ნ. [[ჯვ. წ. IV ოშწანურა]]ს, [[ალექსანდრე მაკედონარი|ალექსანდრე მაკედონარქ]] ქჷდიჸუნუ იმპერია. [[ჯვ. წ. III ოშწანურა]]ს, ირანიშ ებუძოლიშ გეშა გიჭყჷ [[პართია|პართიაშ იმპერია]]ქ, ნამუქჷთ მოგვიანეთ გადუდიშულჷ ქიანა. ახ. წ. [[III ოშწანურა]]ს, პართიალეფი დოთირუეს [[სასანიანეფიშ იმპერია]]ქ, ნამუ ბორჯით ორქოშ ხანო იკოროცხუ ირანული ცივილიზაციაშ ისტორიას. [[ირანიშ ისტორია|ჯვეშ ირანს]] გეგმიქიმინჷ ჭარალუაშ, ოფუტეშ მეურნალაშ, ურბანიზაციაშ, რელიგიაშ დო ცენტრალურ დუდალაშ მაართა ფორმეფქ. ნამდგარდია ბორჯის თე რეგიონ [[ზოროასტრიზმი]]შ ცენტრ რდჷ, მარა [[VII ოშწანურა]]ს, რეგიონ მუსლიმეფქ ქჷდიჸუნუეს, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ [[ირანიშ ისლამიზაცია]]. [[სპარსულ ლიტერატურა|ლიტერატურა]], [[ირანულ ფილოსოფია|ფილოსოფია]], მათემატიკა, [[ჯვეშ ირანულ მედიცინა|მედიცინა]], ასტრონომია დო [[სპარსულ ხელუანობა|ხელუანობა]], ნამუეფქჷთ გოპეულუეს სასანიანეფიშ ბორჯისჷნ, ახალშე მიჭყანიერუ [[ისლამიშ ორქოშ ხანი|ისლამიშ ორქოშ ხანს]] დო [[ირანულ ინტერმეცო]]ს, მუჟანსჷთ რანწკ [[სპარსეთიშ მადუდეეფიშ ერკებული#ირანულ ინტერმეცო (821–1090)|ირანულ მუსლიმურ დინასტიეფქ]] მაბოლეს არაბულ გამაგალა, მაახალეს [[სპარსული ნინა|სპარსულ ნინა]] დო ქემუდირთეს ქიანაშ დუდალას. [[XI ოშწანურა|XI]]-[[XIV ოშწანურა|XIV ოშწანურეფს]], თე ეპოქას წორო მაჸუნუ [[სელჩუკეფიშ იმპერია|სელჩუკეფიშ]] დო [[ხვარაზმი]]შ გამაგალაქ, მონღოლეფიშ მინობურსაფეფქ დო [[ტიმურიდეფიშ რენესანსი]]ქ. [[XVI ოშწანურა]]ს, ჯინჯიერ [[სეფიანეფიშ იმპერია|სეფიანეფიშ დინასტიაქ]] ხეახალშო აკადგინჷ ართამ ირანულ სახენწჷფო, სოდე ოფიციალურ რელიგია რდჷ [[იმამიზმი|ვითოჟირიანულ შიიზმი]]. [[XVIII ოშწანურა]]ს, [[აფშარიდეფიშ იმპერია]]შ ბორჯის, ირან რდჷ მოსოფელიშ მაჸვენჯ ჟისახენწფო, მარა 1790-იან წანეფს, ხემანჭუაფაშა [[ყაჯარეფი|ყაჯარეფი]]შ მულათ სიტუაციაქ დითირჷ. [[XX ოშწანურა]]შ დაჭყაფუს, სპარსეთის მოხვადჷ [[სპარსეთიშ კონსტიტუციურ რევოლუცია|კონსტიტუციურ რევოლუციაქ]] დო ხეშუულობაშა ქუმორთჷ [[ფეჰლევიანეფი|ფეჰლევიანეფიშ დინასტიაქ]] [[რეზა-შაჰ ფეჰლევი|რეზა-შაჰი]]შ დუდალათ, ნამუქჷთ [[1925]] წანას გეგთარაგჷ ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეკონია შაჰი. [[მოჰამედ მოსადეყი]]შ ნაფთობიშ ინდუსტიაშ ნაციონალიზაციაშ ცადებეფქ გჷმიჭანუ [[1953]] წანაშ ანგლო-ამერიკულ მინორთა. [[1979]] წანაშ [[ირანიშ ისლამურ რევოლუცია]]შ უკული, მონარქიაქ საბოლათ გეთჷ, [[რუჰოლა ხომეინი|რუჰოლა ხომეინქ]] გაჭყჷ ირანიაშ ისლამურ რესპუბლიკა, ნამუქჷთ მუშ ჸურე ქიანაშ უჟინაშ ლიდერო გჷნირთუ. [[1980]] წანას, [[ირანიაშ მინოკათუა ერაყიშა|ირანქ გემნაკათჷ ერაყის]], თექ გჷმიჭანუ ბრუოწანიან [[ერაყ-ირანიშ ლჷმა]], ნამუქჷთ გეთჷ უგაღეთ. ირან ოფიციალურო რე [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარულ]] [[ისლამური რესპუბლიკა|ისლამურ რესპუბლიკა]] [[საპრეზიდენტო სისტემა]]თ, სოდე უმაღალაშ ხემაჭუაფა უჟინაშ ლიდერიშ ხეს რე აკოკათელი. ქიანაშ თარობა რე [[ავტორიტარიზმი|ავტორიტარულ]] დო ფართო კრიტიკაშ მეკონ რე [[ადამიერიშ ნებეფ ირანიაშ ისლამურ რესპუბლიკას|ადამიერიშ ნებეფიშ]] დო ომენოღალე დუდიშულეფიშ სერიოზულ აკორცუაფეფიშ გეშა. ირან რე კაბეტ რეგიონალურ ჟისახენწჷფო, ნაფთობიშ ქვერსემ ოზირუეშ, თინეფს შქას მოსოფელიშ მაჟირა უკაბეტაშ ორთაშობურ გაზიშ ოზირუეშ, თაშნეშე სიკაბეტათ მოსოფელს მასუმა ქიანა რე ნაფთობიშ დოდასურებულ ოზირუეშ, თიშ გეოპოლიტიკურო შანულამ ორენიშ, [[ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკაშ ოურდუმე აკონაჯარაფილ ნძალეფი|ოურდუმე პოტენციალიშ]], [[კულტურულ ჰეგემონია]]შ, რელიგიურ გაულაშ დო [[შიიზმი|შიიტურ]] [[ისლამი]]შ მოსოფელიშ ცენტრიშ როლიშ ჭყოლოფუათ. [[ირანიშ ეკონომიკა|ქიანაშ ეკონომიკა]] [[ედპ]]-შ მეჯინათ მოსოფელს 23-ა აბანს იკენს. ირან გეჸვენჯ ორგანიზაციეფიშ დჷმარსხუაფალ მაკათურ რე: [[გოერო]], [[ისლამურ წოროხანდაშ ირგანიზაცია]], [[ნაფთობიშ ექსპორტიორ ქიანეფიშ ორგანიზაცია|OPEC]] დო [[ეკონოკიურ წოროხანდაშ ორგანიზაცია]], თაშნეშე მოქიმინჯე მაკათურ რე გეჸვენჯ ორგანიზაციეფს: [[უგინობირაფუობაშ ყარაფი]], [[შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაცია]] დო [[BRICS]]. ირანს იდვალუაფუ [[იუნესკო]]შ [[მოსოფელიშ მონძალა]]შ 28 ობიექტი, ნამუშ მეჯინათ მოსოფელს 10-ა აბანს იკენს დო ვამატერიალურ კულტურულ მონძალაშ დო კოჩიშობაშ საგანძიშ მეჯინათ — 5-ა აბანს. ==ეტიმოლოგია== {{თარი|ირანიშ ეტიმოლოგია}} [[ფაილი:Persia with part of the Ottoman Empire, 1872.jpg|thumb|[[ბჟადალი აზია|ბჟადალ აზიაშ]] რუკა 1872 წანას, სოდეთ „ირანი ვარ-და სპარსეთი“ ([[ყაჯარეფი|ყაჯარეფიშ დინასტიაშ]] გამაგალაშ თუდო) ვარდიშფერო რე ეშანილი.]] ისტორიულო, [[ბჟადალური ოქიანუ|ბჟადალურ ოქიანუს]] [[ირანი|ირანს]] შხირას „სპარსეთო“ მიშინუანდეს.<ref>{{Cite book |last=Fishman |first=Joshua A. |year=2010 |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Disciplinary and Regional Perspectives |volume=1 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195374926 |page=266 |quote='Iran' and 'Persia' are synonymous. The former has always been used by the Iranian speaking peoples themselves, while the latter has served as the international name of the country in various languages}}.</ref> თეშნერო, თეხანურ [[ეთნონიმი]] „სპარსალი“ რჩქვანელობურო გჷმირინუაფუდუ მუჭოთ [[დემონიმი]] ირანიშ არძა მენოღალეშო, თიშ უმუკუჯინალო, რდეს დო ვარი თინეფი [[სპარსალეფი|ეთნიკურ სპარსალეფინ]]. თე ტერმინოლოგია 1935 წანაშა პატჷნენდუ, მუჟანსჷთ [[ნოვრუზი|ნოვრუზიშ]] ერეფოშქაშე აკოხვალამაშ ბორჯის ირანიშ [[შაჰი|შაჰი]] [[რეზა-შაჰ ფეჰლევი|რეზა-შაჰ ფეჰლევიქ]] ოფიციალურო ქოთხჷ შხვაშ თურ დელეგატეფს, ნამჷ-და ოფიციალურ მიმოჭარუას ენდონიმ [[ირანი (ზიტყვა)|„ირანი“]] გჷმოურინუაფუდესკონ. თეშ უკული, „ირანქ“ დო „ირანალქ“ სტანდარტიზაცია მიღეს, მუჭოთ ქიანაშ დო თიშ მენოღალეეფიშ ემაშანალ ომანგურ ტერმინეფქ. 1959 წანას, ირანიშ ეკონია შაჰი [[მოჰამედ რეზა ფეჰლევი|მოჰამედ რეზა ფეჰლევიქ]] გჷმაცხადუ, ნამჷ-და ოფიციალურ მიმოჭარუას ჟირხოლო ტერმინიშ — „სპარსეთიშ“ დო „ირანიშ“ — გჷმორინაფა შილებედჷნ.<ref name="yarshater1">{{Cite journal |last=Yarshater |first=Ehsan |date=1989 |title=Communication |journal=[[Iranian Studies (journal)|Iranian Studies]] |volume=XXII |issue=1 |pages=62–65 |doi=10.1080/00210868908701726 |jstor=4310640}} Reprinted online as [http://www.iran-heritage.org/interestgroups/language-article5.htm "Persia or Iran, Persian or Farsi"] ({{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024033230/http://www.iran-heritage.org/interestgroups/language-article5.htm |date=2010-10-24 }}).</ref> დანა ფიშდარი (ზანა ვაჰიძადე) ეთმეშანუნს, ნამჷ-და 1935 წანას ტერმინოლოგიაშ თირუა „სპარსეთშე“ „ირანშა“ ხვალე შხვაშ თურ ჯოხოდვალაშ თირუა ვარდჷნ; თენა რდჷ ერუანულ იდენტობაშ დორთინაფა, ნამუთ ტომბას რდჷ გერსხილ [[ირანიშ ისტორია|რეგიონიშ ხანგჷნძე ისტორიას]].<ref>Lawrence Davidson, Arthur Goldschmid, A Concise History of the Middle East, Westview Press, 2006, p. 153</ref> [[შქა ოშწანურეფი|შქა ოშწანურეფიშ]] შხვადოშხვა მენცარეფი, სამანგათ, [[ხორეზმი|ხორეზმალ]] პოლიმათი [[ალ-ბირუნი]], ირანიშ მაშინუაფალო თაშნეშე გჷმირინუანდეს ტერმინეფს, მუნერით რე „[[ხუნირასი]]“ ({{Lang-ae|Xvaniraθa-}}, {{Translit|„მუშით აკნაქიმინა, შხვა მუთუნშა ვაგერსხილი“}}): „ნამუთ მოსოფელიშ ცენტრ რე, [...] დო თენა რე თინა, სოდეთ ჩქი ვორეთჷნ, დო მაფეფ თის [[ირანული ოქიანუ|ირანულ ოქიანუს]] უძახუდესჷნ.“<ref name=":0">{{Cite web |last=Shahbazi |first=A. Shapur |title=HAFT KEŠVAR -- Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/haft-kesvar |access-date=2024-07-14 |website=iranicaonline.org |language=en-US |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714231549/https://www.iranicaonline.org/articles/haft-kesvar |url-status=live }}</ref> == ისტორია == {{თარი|ირანიშ ისტორია}} === პრეისტორია === {{თარი|ირანიშ პრეისტორია}} ირანს ჰომინინეფიშ ჸოფაშ უჯვეშაშ ჩინებულ შანი დოხოლაფირო ჯვ. წ. 800,000 წანათ ითარიღებუ, [[შქა პალეოლითი|შქა პალეოლითის]].<ref name="bishi">Biglari, F. and Shidrang, S., (2006) The Lower Paleolithic Occupation of Iran, Near Eastern Archeology 69 (3–4): 160-168</ref> მუსხირენ [[შქა პალეოლითი|შქა პალეოლითიშ]] აბან რე ნაძირეფჷ, თარო ბჟადალ ირანიშ [[ზაგროსიშ გვალეფი|ზაგროსიშ გვალეფს]] დო კანკალე აბან [[ნეანდერტალარი|ნეანდერტალეფწკჷმა]] რე მერსხილი.<ref>{{Cite journal |last1=Biglari |first1=Fereidoun |last2=Shidrang |first2=Sonia |year=2019 |title=Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/706536 |journal=Near Eastern Archaeology |volume=82 |issue=4 |pages=226–235 |doi=10.1086/706536 |s2cid=212851965 |issn=1094-2076 |url-access=subscription}}</ref><ref>J.D. Vigne, J. Peters and D. Helmer, ''First Steps of Animal Domestication'', Proceedings of the 9th Conference of the International Council of Archaeozoology, Durham, August 2002, {{ISBN|1-14217-121-6}}</ref> [[ზარზიული კულტურა|ზარზიულ კულტურა]] დოკუმენტირებულ რე ირანს [[ეპიპალეოლითი|ეპიპალეოლითიშ]] ბორჯის (ჯვ. წ. ეე. 25,000–11,500).<ref>Deborah I. Olszewski: "The Zarzian in the Context of the Epipaleolithic Middle East", in: ''Humanities'' 19 (2012) 1-20, page 2.</ref> მეურნეობაქ ირანს პირველო დოხოლაფირო 12,000 წანაშ კინოხ გუმორჩქინდჷ, [[ხორგიში გვერდთუთა|ხორგიშ გვერდთუთას]] უმოსო დოკუმენტირებულ დოხორელ პუნქტეფწკჷმა ართო. [[ჩოღა გოლანი|ჩოღა გოლანიშ]] აბან გიშეგორუაფუდჷ [[ემერი (ქობალკაკალი)|ემერიშ ქობალკაკალიშ]] ორდოიან დოჭყანაფათ.<ref>{{cite news |title=Early humans in Iran were growing wheat 12,000 years ago |url=https://www.nbcnews.com/science/science-news/early-humans-iran-were-growing-wheat-12-000-years-ago-f6C10536898 |publisher=NBC News |date=4 July 2013 |language=en}}</ref> [[განჯ-დარე]]შ თეხანურ აბანს თაშნეშე იფიქსირებუ [[თხა|თხალეფიშ]] უჯვეშაშ ჩინებულ დოჭყანაფაშ შვანი, დოხოლაფირო 10 000 წანაშ კინოხ.<ref>{{Cite journal |title=The Initial Domestication of Goats (''Capra hircus'') in the Zagros Mountains 10,000 Years Ago |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-24_287_5461/page/2254 |journal=Science |bibcode=2000Sci...287.2254Z |last1=Zeder |first1=Melinda A. |last2=Hesse |first2=Brian |year=2000 |volume=287 |issue=5461 |pages=2254–2257 |doi=10.1126/science.287.5461.2254 |pmid=10731145}}</ref> ჯვეშ ნოღა [[სუზა]], ნამუთ უკულ [[ელამი]]შ ნანანოღათ დო მოგვიანეთ [[აქემენიანეფიშ იმპერია]]შ ართ-ართ ნანანოღათ გინირთჷნ, პირველ ხორუეფქ დირსხუეს ჯვ. წ. 4400–4200 წანეფს, თეხანურ ირანიშ ნოღა [[შუში]]შ (Shush) გოხოლუას.<ref name="Elam">{{cite book |title=The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State |url=https://archive.org/details/archaeologyofela0000prof |first=D. T. |last=Potts |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=0-521-56358-5}}</ref>{{rp|46–47}}<ref>{{cite web |title=SUSA |url=https://www.iranicaonline.org/articles/susa-parent/?highlight=Susa |website=Encyclopaedia Iranica}}</ref> [[მტკვარ-არაქსიშ კულტურა]] (დოხოლ. ჯვ. წ. 3400–2000 წანეფი) რდჷ ოორუე-ბჟადალ ირანს დო [[კავკაცია]]ს.<ref name="books.google.nl2">{{cite book |last=Kushnareva |first=K. Kh. |title=The Southern Caucasus in Prehistory: Stages of Cultural and Socioeconomic Development from the Eighth to the Second Millennium B.C. |url=https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 |year=1997 |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=978-0-924171-50-5 |access-date=8 May 2016 |archive-date=13 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913110041/https://books.google.com/books?id=e1PNO7urjHQC&pg=PA44 |url-status=live}}, page 44</ref> === ანტიკურ ხანი === {{თაშნეშე ქოძირით|მიდია|ინდო-ირანალეფი}} [[ფაილი:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[ჩოღა-ზანბილი]] რე [[მესოპოტამია]]შ გალე რინელ მუსხირენ [[ზიქურათი|ზიქურათშე]] ართ-ართ დო მოსოფელს არძაშე უჯგუშო ასქილადირ სამანგათ მირჩქინუაფუ.]] ირანი მოსოფელიშ ართ-ართ უჯვეშაშ ირო დოხორელ ცივილიზაციაშ ონწე რე, სოდეთ ისტორიულ დო ურბანულ ხორუეფი ჯვ. წ. 4000 წანათ ითარიღებუ, ობჟათე-ბჟაეიოლ ირანს რინელ [[ჯიროფტიშ კულტურა|ჯიროფტიშ კულტურაშამო]].<ref>{{cite web |url= http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |title= New evidence: modern civilization began in Iran |author= |date= August 10, 2007|publisher= People's Daily Online |access-date=February 14, 2026 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20210224223600/http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |archive-date= February 24, 2021 }}</ref> [[პროტო-ელამური ჭარალუა|პროტო-ელამურ ჭარალუათ]] რსულებურ მუკნაჭარეფი, ნამუთ [[სალიშობური ჭარალუა|სალიშობურ ჭარალუაშე]] უმოს ჯვეშ რე, ჯვ. წ. III ვითოშწანურაშ დაჭყაფუთ ითარიღებუ.<ref>{{cite web |url=http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |title=5000-Y-Old Inscribed Tablets Discovered in Jiroft |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511111851/http://www.chnpress.com/news/?section=2&id=6864 |archive-date=11 May 2011}}</ref><ref>Yeganeh, Sepideh Jamshidi, et al., "Complexity of proto-elamite administration system: Insights from compositional data from sealings and tablets", Journal of Archaeological Science: Reports 61 : 104973, 2025</ref> ირანიშ პლატოშ ბჟადალ ნორთ [[ელამი]]წკჷმა (ჯვ. წ. 3200–539) ართო ტრადიციულ [[არხო ბჟაეიოლი|არხო ბჟაეიოლიშ]] ნორთ რდჷ, მოგვიანეთ შხვა კათეფწკჷმა, მუნერით რდეს [[კასიტეფი]], [[მანა|მანეფი]] დო [[გუთიეფი]]. პირველ ირანალი კათეფქ შქა აზიაშე ჯვ. წ. II ვითოშწანურას ქუმორთეს.<ref>{{Cite web |date=16 July 2025 |title=Iran - Ethnic Groups, Languages, Religions {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Iran/People |access-date=17 July 2025 |website=Encyclopædia Britannica |language=en}}</ref> [[მიდიაშ დინასტია#გენეალოგია|მიდიაშ დინასტია]] გამაგენდჷ პირველ ირანულ სახენწჷფოს.{{Sfn|Dandamayev|2021|ხს=1630}}{{Sfn|Katouzian|2013|ხს=xii}}{{Sfn|Gaube|2008|ხს=161}} ჯვ. წ. 612 წანას, [[კიაქსარი|კიაქსარქ]] დო [[ბაბილონი|ბაბილონიშ]] მაფა [[ნაბოპალასარი|ნაბოპალასარქ]] [[ასურეთი|ასურეთის]] გემნაკათეს დო ნინევია, ასურეთიშ ნანანოღა, მოჯალაგეს, ნამუსჷთ [[ახალასურული იმპერია|ახალასურულ იმპერიაშ]] დონთხაფაქ მაჸუნჷ.{{sfn|Sicker|2000|ხს=68–69}} მოგვიანეთ მიდიარეფქ [[ურარტუ]]თ ხოლო ქჷდიჸუნეს დო აკარღვეს.<ref>{{Cite web |url=http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702205257/http://www.starspring.com/ascender/urartu/urartu.html |title=Urartu – Lost Kingdom of Van |archive-date=2 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |title=Urartu Civilization – All About Turkey |access-date=18 June 2015 |archive-date=1 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701005402/http://www.allaboutturkey.com/urartu.htm |url-status=live}}</ref>{{Sfn|Shenkar|2014|ხს=5}} ==== აქემენიანეფიშ იმპერია ==== {{თარი|აქემენიანეფიშ იმპერია}} [[ფაილი:Achaemenid Empire at its greatest extent according to Oxford Atlas of World History 2002.jpg|thumb|upright=1.3|[[აქემენიანეფიშ იმპერია]], ვარ-და პირველ სპარსულ იმპერია, მუშ მაქსიმალურ სიკაბეტაშ ბორჯის]] [[აქემენიანეფიშ დინასტია|აქემენიანეფქ]] არძა [[სპარსალეფი|სპარსულ]] თური [[კამბისე I]]-იშ თუდო აკოკათეს. თიშ სქუაშ, [[კიროს დიდი]]შ გამაგალაშ ბორჯის, აქემენიანეფქ მიდიარეფს გიორჯგინეს დო [[აქემენიანეფიშ იმპერია]] ქჷდარსხუეს,{{Sfn|Middleton|2015|ხს=148}} ნამუთ არძაშე კაბეტ ირანულ სახენწჷფო რდჷ ისტორიას.{{Sfn|Shenkar|2014|ხს=5}} კიროსიქ [[ლიდია]]შ დო [[ახალბაბილონური იმპერია|ახალბაბილონურ]] იმპერიეფ ქჷდიჸუნუ დო ასურეთშე ბრელით უმოს კაბეტ იმპერია გაჭყჷ. თიშ სქუაქ, [[კამბისე II]]-ქ (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 530–522 წანეფს), რეგიონიშ ეკონია კაბეტ სახენწჷფო, [[ჯვეში ეგვიპტე]] ქჷდიჸუნუ, ნამუშით თიქ [[ეგვიპტეშ ეჩდომაამშვა დინასტია|ეჩდომამშვა დინასტიაშ]] აკოცჷმა გჷმიჭანუ. კამბისე II-შ ღურაშ უკული, [[დარიოს I|დარიოს დიდიქ]] (გამაგნდჷ ჯვ. წ. 522–486 წანეფს) ხვისტაშა გეშართჷ აქემენიან მონარქიშ, [[ბარდია]]შ გითოხუაფათ. დარიოსიშ პირველ ნანანოღა სუზას რდჷ, მოგვიანეთ თიქ [[პერსეპოლისი]]შ აკოგაფაშ პროგრამა ქჷდიჭყუ. თიქ გაუჯგუშუ ფართო ნაბაკურ სისტემა; თიშ გამაგალაშ ბორჯის პირველო რე შინელ [[ომაფე შარა]] — მაგისტრალი სუზაშე [[სარდისი]]შა.<ref>{{Cite web |url=http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |title=Forgotten Empire— the world of Ancient Persia |publisher=The British Museum |year=2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423012310/http://www.thebritishmuseum.ac.uk/forgottenempire/persia/darius.html |archive-date=23 April 2007 |access-date=16 March 2023}}</ref> ჯვ. წ. 499 წანას, [[ათენი (ანტიკური)|ათენი]] ალურედჷ [[მილეტი]]შ არყებას, ნამუსჷთ შედეგო სარდისიშ მოჯალაგუა მოჸუნჷ. თექ გჷმიჭანუ [[ბერძენ-სპარსალეფიშ ლჷმეფი]], ნამუთ ჯვ. წ. V ოშწანურაშ პირველ ნორთშახ იგინძორებუდჷ. [[სპარსალეფიშ პირველი მინოკათუა საბერძნეთშა|სპარსალეფიშ საბერძნეთშა პირველ მინოკათუაშის]], სპარსალ ურდუმამადუდე [[მარდონიოსი|მარდონიოსიქ]] კჷნ ქჷდიჸუნუ თრაკია დო მაკედონია, სპარსეთიშ აკმადგინალ ნორთო გინაშქჷ.{{sfn|Roisman|Worthington|2011|ხს=345}} დარიოსიშ მონძექ, [[ქსერქსე I]]-ქ (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 486–465 წანეფს), წჷმოიჭყუ [[სპარსალეფიშ მაჟირა მინოკათუა საბერძნეთშა|სპარსალეფიშ საბერძნეთშა მაჟირა მინოკათუა]]. ლჷმაშ კრიტიკულ მომენტის, კონტინენტურ საბერძნეთიშ დოხოლაფირო გვერდი სპარსალეფქ ქჷდიჸუნუეს, თინეფს შქას [[კორინთო]] ჸალიშ ოორუეშე მადვალუ ტერიტორიეფი.<ref>{{Cite book |last1=Carey |first1=Brian Todd |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |last2=Allfree |first2=Joshua B. |last3=Cairns |first3=John |date=19 January 2006 |publisher=Pen and Sword |isbn=978-1-84884-630-2 |language=en}}</ref>{{Sfn|Aeschylus|2009|ხს=18}} სიტუაციაქ დითირჷ ბერძენეფიშ გომორძგუაშ უკულ [[პლატეაშ ბურჯაფი|პლატეაშ]] დო [[სალამინიშ ბურჯაფი|სალამინიშ]] ბურჯაფეფს, ნამუშ ბორჯისჷთ სპარსეთიქ ევროპას მუშ პოზიციეფ მიოდინუ დო თექიანობაშე გეგშართჷ.{{sfn|Roisman|Worthington|2011|ხს=135–138, 342–345}} იმპერიაქ აკოცჷმაშ შარას ქეგიოდირთჷჷ. ჯვ. წ. 334 წანაშე ჯვ. წ. 331 წანაშა, [[ალექსანდრე მაკედონარი|ალექსანდრე მაკედონარქ]] დამარცხჷ [[დარიოს III]] (გამაგენდჷ ჯვ. წ. 336–330 წანეფს) [[გრანიკოსიშ ბურჯაფი|გრანიკოსიშ]], [[ისოსიშ ბურჯაფი|ისოსიშ]] დო [[გავგამელაშ ბურჯაფი|გავგამელაშ]] ბურჯაფეფს დო ჯვ. წ. 331 წანაშო აქემენიანეფიშ იმპერია ბიწორას ქჷდიჸუნუ. ალექსანდრეშ იმპერიაქ თიშ ღურაშ უკულ აკოცუ; თიშ ურდუმმადუდექ, [[სელევკე I ნიკატორი|სელევკე I ნიკატორქ]], ქეშეცადჷ ირანიშ, [[მესოპოტამია]]შ, [[სირია]]შ დო [[ანატოლია]]შ გაკონტროლებას. თიშ იმპერია რდჷ [[სელევკიდეფიშ იმპერია]]. ====პართიაშ დო სასანიანეფიშ იმპერიეფი==== {{თარი|პართია{{!}}პართიაშ იმპერია|სასანიანეფიშ იმპერია}} [[პართია]]ლ არშაკიდეფქ,{{Sfn|Venning|2023|ხს=118}} ნამუეფჷთ დუდშენო სელევკიდეფიშ ვასალეფ რდესჷნ,{{Sfn|Strootman|2020|ხს=151}} დიო ოორუე-ბჟაეიოლ [[სტეპი|სტეპეფს]] მახორუ ირანულ{{efn|პარნეფ რდეს ბჟაეიოლ ირანულ თურეფი, ნამუეფჷთ ამუდარიაშ წყარპიჯის, [[დაჰეფი]]შ კონფედერაციას ოხორანდეს.{{sfn|Lecoq|2011}} იარშატერიშ მეჯინათ, თინეფ რდეს [[საკეფი|საკეფიშ]] ტომი, ნამუეფქჷთ პართიაშა გემშეჭკირეს, თინეფიშ ნინა მიღეს დო საბოლათ პართიას სელევკიდეფიშ ხეშუულებას ქაწუდირთეს.{{sfn|Yarshater|2004}}}} თურ [[პარნეფი|პარნეფიშ]] ლიდერეფ რდეს.{{Sfn|Venning|2023|ხს=162}} პართიარეფქ ირანს ჭიე-ჭიეთ [[სელევკიდეფიშ დო პართიაშ ლჷმეფი|ქაწუდირთეს სელევკიდეფიშ გამაგალას]] დო საბოლათ, ჯვ. წ. 142 წანას, [[ბაბილონი]]შ დოჸუნალათ კონტროლ მიპალუეს.{{Sfn|Venning|2023|ხს=118}}{{Sfn|Strootman|2020|ხს=150}} თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ლჷმეფ იგინძორებუდჷნ, ჯვ. წ. 129 წანას [[ანტიოქე VII სიდეტი]]შ ღურაქ სელევკიდეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა ქჷდაჩქარუ.{{Sfn|Strootman|2020|ხს=150}} თეშ უკულ სელევკიდეფქ სირიას [[ნოსქილედი სახენწჷფო|ნოსქილედ სახენწჷფოშ]] სახეთ ქუდოსქიდეს, სოიშახ ჯვ. წ. 60-იან წანეფს [[რომიშ იმპერია]]ქ ვადიჸუნჷნ.{{Sfn|Venning|2023|ხს=118}} [[ფაილი:The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg|thumb|upright=1.3|[[სასანიანეფიშ იმპერია]] მუშ კაპანია ბორჯის {{Circa|620}}, [[ხოსრო II]]-შ გამაგალაშ ბორჯის]] პართიაშ იმპერიაქ ხუთ ოშწანურას გარზჷ, მარა ომენოღალე ლჷმეფქ თინა დადაღარჷ. პართიაშ ხემანჭუაფაქ ქეგედინჷ, მუჟანსჷთ [[არდაშირ I]]-ქ არშაკიდეფიშ მეხჷ ეპონუა ქჷდიჭყჷ დო 224 წანას თინეფიშ ეკონია გამაგე, [[არტაბან IV]], დოჸვილჷ. არდაშირქ ქჷდარსუ სასანიანეფიშ იმპერია, ნამუთ ირანს დო [[არხო ბჟაეიოლი]]შ კაბეტ ნორთის გამაგენდჷ.{{Sfn|Shahbazi|2005}} მუშ კაპანიაშ ბორჯის, სასანიანეფ აკონტროლენდეს თეხანურ ირანიშ დო ერაყიშ ედომუშამ ტერიტორიას, [[არაბეთიშ ჩქონი|არაბეთიშ ჩქონიშ]] ნორთეფს, თაშნეშე [[კავკაცია]]ს, [[ლევანტი]]ს, [[შქა აზია]]შ დო ობჟათე აზიაშ ნორთეფს. პართიარეფშე მონძალათ მეღებულჷ ჸონიერ ეკონომიკურ პიჯალეფქ სასანიანეფს საშველ ქიმეჩჷ გაჭყესკონ ჸონიერ დო გიშაკერზაფილ ეკონომიკურ სახენწჷფო, ნამუშ რეპუტაციაქ თიშ პოლიტიკურ ხურგეფს დო ბორჯიშ ფარგანეფს ბრელით გინოჩქუდჷ.{{Sfn|Gyselen|1997}} სასანიანეფიშ იმპერია გიშეგორუაფუდჷ კაჭულ დო ცენტრალიზებულ სახენწჷფო ბიუროკრატიათ დო [[ზოროასტრიზმი]]შ რენესანსით, ნამუთ ლეგიტიმაციაშ დო აკმადგინალ იდეალს წუმარინუანდჷ.{{Sfn|Eiland|2004|ხს=81}} ===შქა ოშწანურეფი=== 651 წანას, [[არაბეფიშ დოჭოფურ ლჷმეფი|არაბეფიშ ორდოიან დოჸუნალეფიშ]] ბორჯის სასანიანეფიშ იმპერიაშ დონთხაფაშ უკული, [[ომაიანეფიშ სახალიფო|ომაიანეფიშ სახალიფოშ]] არაბეფქ ანდა სპარსულ წეს დო რჩქვანელობეფ გეგნიღეს, გიშაკერზაფილო ადმინისტრაციულიდო ომაფე კარიშ მანერეფი. არაბ პროვინციულ გამაგეფი ვარ-და გასპარსებულ [[არამეალეფი]] რდეს, ვარ-და ეთნიკურ სპარსალეფი; სპარსულ ნინა სახალიფოშ ოფიციალურ ნინათ ქუდოსქიდჷ VII ოშწანურაშ დალიაშა, სოიშახ არაბულ ნინა ვემშეღესჷნ.{{Sfn|Hawting|1986|ხს=63–64}} თეშ უმუკუჯინალო, ირანი დიო ხოლო ედომუშამო ვარდჷ არაბეფიშ კონტროლიშ თუდო; [[დაილამი]]შ რეგიონს დაილამიტეფ აკონტროლენდეს, [[ტაბარისტანი]] [[დაბუიდეფი]]შ დო [[პადუსპანიდეფი]]შ ხეს რდჷ, დამავანდიშ გვალა — მასმუღანეფიშ კონტროლიშ თუდო რდჷ. არაბეფქ თე რეგიონეფს მუსხირენშა გემნაკათეს, მარა თინეფიშ ძნელო მიოლ რელიეფქ გინმაჭყვიდირალ შედეგიშ მეღებას ხე ვეშუნწყჷ. დაბუიდეფიშ არძაშე გიშარჩქინელ გამაგექ, [[ფარუხან დიდი]]ქ (გამაგენდჷ 712–728 წანეფს), შილებუ დო მუშ ოპალუეფ ქისქილიდჷ არაბ ურდუმმადუდე იაზიდ იბნ ალ-მუჰალაბიშ მეხჷ ხანგჷნძე ლჷმაშ ბორჯის, ნამუქჷთ დემარცხუ დაილამიტ-დაბუიანთა აკოკათელ არმიაქ დო აძვილჷ ტაბარისტანშე კინუკინჷდკონ.{{sfn|Pourshariati|2008|ხს=312–313}} ==== ირანულ ინტერმეცო ==== {{თარი|ირანული ინტერმეცო}} [[ფაილი:Saffarids 900ad.jpg|thumb|upright=1.2|[[საფარიდეფი]]შ დინასტია 900 წანას]] ანტი-ომაიანურ აშონთებეფს ხუჯის უკინანდჷ ვა-არაბი ისლამშა მორთელეფი, ნამუეფჷთ გადაჩხირებულეფ რდეს დაბალ სოციალურ სტატუსიშა გინოჸუნაფაშ გეშა. 747–750 წანეფს, ართ-ართ თეჯგურა აშონთებაქ [[აბასიანეფიშ რევოლუცია]]თ გინირთჷ, ნამუშ ბორჯისჷთ მუჰამედიშ ბიძიაშ, [[აბას იბნ ალი|აბასიშ]] გამნარყეფქ ომაიანეფ გექთახუეს.{{Sfn|Osman|2014|ხს=62–63}} [[აბასიანეფიშ სახალიფო|აბასიან ხალიფეფიშ]] პოლიტიკურ ხემანჭუაფაქ IX დო X ოშწანურეფიშ გოძვენას დერკჷ.{{Sfn|Lorentz|2007|ხს=xxviii}} თექ გჷმიჭანუ მუსხირენ ზოხორინელ ირანულ დინასტიაშ გოჭყაფა,{{Sfn|Lorentz|2007|ხს=xxviii}} ქიანაშ შხვადოშხვა აბანეფშე არაბ გამაგეფიშ გიშარაჸუა დო ირანულ კულტურულ რენესანსი.{{Sfn|Mahendrarajah|2019}} აბასიანეფიშ ხემანჭუაფაშ აკოცჷმაშ დო XI ოშწანურას [[სელჩუკეფიშ იმპერია|თურქ-სელჩუკეფიშით]] ირანიშ დოჸუნალაშ ოშქაშე ბორჯიშა „[[ირანული ინტერმეცო]]“ უჯოხონა.{{Sfn|Mahendrarajah|2019}} ირანულ ინტერმეცოქ მუსხირენ კაბეტ დო მორჩილ დინასტიაშ ეჸონუა დო დონთხაფა ქოძირჷ.{{Sfn|Mahendrarajah|2019}} თე პარალელურ დინასტიეფს შქას არძაშე შანულამეფ რდეს: [[ტაჰირიდეფი]] [[ხორასანი|ხორასანს]] (821–873); [[საფარიდეფი]] [[სისტანი|სისტანს]] (861–1003); დო [[ამანიდეფი]] (819–1005), ნამუეფიშ დუდშენო [[ბუხარა]]ს რდეს. სამანიდეფი საბოლათ ქჷდიჸუნუეს ტერიტორია ცენტრალურ ირანშე პაკისტანშა. X ოშწანურაშ დაჭყაფუშო, აბასიანეფქ კონტროლ დახე ედომუშამო მიოდინეს მაძინუ ირანულ ბუჯგუეფიშ, [[ბუიდეფი|ბუიდეფი]]შ დინასტიაშ (934–1062) მორგეთ. თიშ გეშა, ნამჷ-და აბასიანეფიშ ადმინისტრაციაშ კაბეტ ნორთ სპარსულ რდჷნ, ბუიდეფქ ბაღდადის ხემანჭუაფა რეალურ ხეშუულება რჩქალას ქაშეჸოთეს ხეშა. ბუიდეფი XI ოშწანურაშ შქა წანეფს [[სელჩუკეფიშ იმპერია|სელჩუკ-თურქეფქ]] დამარცხეს, ნამუეფჷთ აგჷნძორენდეს აბასიანეფშა გაულაშ ღვენა. იმპერიაშ დორსხუაფაშე, სელჩუკ გამაგეფი მონეტეფს ჭკადუნდეს ტიტულით ''šāhānšāh'' ({{Lit|შაჰინშაჰი}}) მუშ სპარსულ ფორმათ,{{sfn|Barthold|1962|ხს=108}} ნამუთ, საეგებიოთ, ბუიდეფშე გეგნიღეს.{{Sfn|Blair|1992|ხს=6}} სელჩუკეფიშ იმპერიაქ [[აჰმად სანჯარი]]შ ღურაშ უკული, 1157 წანას აკოცუ. [[ირანიშ ისლამიზაცია]] ხანგჷნძე პროცეს რდჷ. მუჟანსჷთ სპარსალ მუსლიმეფქ მუშ გამაგალა გაჸონიერესჷნ, მუსლიმ მახორობაშ თიაქ IX ოშწანურაშ შქა წანეფს დოხოლაფირო 40%-შე XI ოშწანურაშ დალიაშო 90%-შა ქიმიძინჷ. ისტორიკოს [[სეიედ ჰოსეინ ნასრი]] ვარაუდენს, ნამჷ-და რელიგიაშ თირუაშ ბიწორ ტემპ გოპიჯაფილ რდჷ გამაგეფიშ სპარსულ ერუანობათ.<ref>Nasr, Hoseyn; Islam and the pliqht of modern man</ref> თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და სპარსალეფქ მუნეფიშ დუმაჸუნაფალეფიშ რელიგია გეჭოფესჷნ, ოშწანურეფიშ განწეხანს თინეფ მუშობურ ნინაშ დო კულტურაშ თხილუაშო დო აკოდგინალუაშო ხანდენდეს, ნამუსჷთ გასპარსელება (სპარსიზაცია) ჯოხო. თე პროცესის არაბეფ დო თურქეფ ხოლო ოკათუდეს.<ref name="britannica2">''[[Encyclopædia Britannica]]'', "Seljuq", Online Edition, ([https://www.britannica.com/eb/article-9066688 Link] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071219231803/https://www.britannica.com/eb/article-9066688 |date=19 December 2007 }})</ref><ref>Richard Frye, The Heritage of Persia, p. 243.</ref><ref>Rayhanat al- adab, (3rd ed.), vol. 1, p. 181.</ref> ====მონღოლეფიშ მინოკათინეფი==== {{ქოძირით თაშნეშე|მონღოლეფიშ მინოკათუა ხვარაზმშა|მონღოლეფიშ მინოკათუა სპარსეთშა დო მესოპოტამიაშა}} [[ფაილი:Map of the Khwarazmian Empire.png|thumb|[[ხვარაზმი|ხორეზმიშ იმპერიაშ]] ტერიტორია [[მონღოლეფიშ მინოკათუა შქა აზიაშა|მონღოლეფიშ დოჸუნალეფიშახ]], დოხოლ. 1215 წანას]] XIII ოშწანურაშ დაჭყაფუს მონღოლეფქ ირანს ქემიოჭირინუეს.{{sfn|Ward|2009|ხს=39}} 1220 წანას [[ბუხარაშ ქართა|ბუხარა ქჷდიჸუნეს]] დო [[ხვარაზმი]] მოჯალაგეს.{{Sfn|Bosworth|2009}} 1220–21 წანეფს ბუხარა, [[სამარყანდიშ ქართა (1220)|სამარყანდი]], [[ჰერათი]], [[ტუსი]] დო [[ნიშაპური]] აკაფორჩეს, ედომუშამ მახორობა გეშაჭყვიდეს. გეჸვენჯ ვითწანურეფს დოჸუნალეფ იგჷნძორებუდუ, ნამუსჷთ 1258 წანას [[ბაღდადიშ ქართა|ბაღდადიშ დონთხაფაქ]] დო [[აბასიანეფიშ სახალიფო|აბასიანეფიშ სახალიფოშ]] გამაგალაშ დათებუქ მაჸუნჷ.{{Sfn|Lane|2012|ხს=250}} [[მუნქე|მუნქე-ყაენიშ]] ღურაშ უკული, [[მონღოლეფიშ იმპერია]] ომენოღალე ლჷმაქ აკარღჷ, ნამუთ გიმოჭანაფილ რდჷ მუჭოთ გეჸვენჯ კაბეტ ყაენიშ გიშაგორუაქ, თეშ გეგია ტრადიციონალისტეფს, ჩინეთიშ დო არხო ბჟაეიოლიშ ახალ დოხორელ თარეფს შქას აწორინეფით. საბოლათ [[ყუბილაი|ყუბილაი-ყაენი]] საარძოთ აღიარეს, მარა იმპერიაქ უმუხვარებუო აკოცუ.{{Sfn|Lane|2012|ხს=250}} იმპერიაშ ობჟათე-ბჟადალ ნორთის, ირანიშამო, ხეშუულებაქ [[ჰულაგუ|ჰულაგუ-ყაენს]] ქაშუოლ ხეშა,{{Sfn|Rossabi|2002|ხს=32}} ნამუთ თექ მუნკე ყაენიშ ბორჯის გამაკოჩო რდჷ დორინაფილი.{{Sfn|Lane|2012|ხს=250}} ჰულაგუ ირანიშ კანონიერ გამაგეთ აღიარეს დო კანონიერება [[შიიზმი|შიიტ]] მეცნიერის, [[ალი იბნ ტავუს ალ-ჰილი]]შ გიშნაშქუმელ ''[[ფატვა]]შ'' მოხვარათ. [[ჰულაგუიანეფიშ სახენწჷფო|ილხანეფიშ]] გამაგალაშ ბორჯის ირანქ კულტურუი რენესანს განიცადჷ.{{Sfn|Lane|2012|ხს=253–254, 256}} XIII ოშწანურაშ დალიას [[ყაზან-ყაენი|ყაზან-ყაენქ]] ისლამ მიღჷ, ნამუქჷთ სახენწჷფო ხოლო უმოსო ჩათხინუ მონღოლეფიშ შხვა ოპალუეფს.{{Sfn|Rossabi|2002|ხს=32}} ყაზანიშ ჯიმასქუაშ, [[აბუ საიდ ბაჰადურ-ხანი|აბუ საიდი]]შ ღურაშ უკული (1335 წ.), ილხანეფიშ სახენწჷფოქ ომენოღალე ლჷმაშა ქემშანთხჷ დო მუსხირენ მორჩილ დინასტიათ აკოცუ — თინეფს შქას არძაშე შანულამეფ რდეს [[ჯალაირიდეფი]], [[მუზაფარიდეფი (ირანი)|მუზაფარიდეფი]], [[სარბადარეფი]] დო [[კარტიდეფი]]. XIV ოშწანურაშ შქა წანეფს მოდვალირ [[ჟამუბადობა|ჟამუბადობაქ]] ქიანაშ მახორობაშ დოხოლაფირო 30% გოჭყვიდჷ.<ref>[http://www.nationalreview.com/interrogatory/kelly200509140843.asp Q&A with John Kelly on The Great Mortality on National Review Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090109165503/http://www.nationalreview.com/interrogatory/kelly200509140843.asp |date=9 January 2009 }}.</ref> ==== თემურლენგი დო ახალ ნძალეფიშ ეჸონუა ==== {{ქოძირით თაშნეშე|თემურიდეფიშ დოჭოფუეფ დო მინოკათუეფი}} [[ფაილი:Empire of Timur and his Campaigns.png|thumb|[[თემურლენგი|თემურლენგიშ]] იმპერია დო თიშ ოურდუმე კამპანიეფი]] ირანი აკოცჷმილ რდჷ 1370 წანაშახ, სოიშახ გასპარსებულ [[თემურიდეფი|თემურიდეფიშ დინასტია]] ვადირსხუაფუდჷნ. თიშ დჷმარსხუაფალი, [[თემურლენგი]] (გამაგენდჷ 1370–1405 წწ.), მონღოლეფიშ [[გათურქება|გათურქებულ]] თურშე რდჷ.<ref>{{harvnb|Golden|2011|p=94}}: "He was born some 100 km (62 miles) south of Samarkand into a clan of the Barlas, a Turkicized tribe of Mongol descent."</ref> [[მავერანაჰრი]]ს ხეშუულებაშ გომანგარებაშ უკული, თემურლენგიქ 1381 წანას ირანშა გემშეჭკირჷ დო საბოლათ თიშ უკაბეტაშ ნორთ ქჷდიჸუნუ. თემურლენგიშ კამპანიეფ ჩინებულ რდჷ მუშ აჯამობათ; ანდა ადამიერიშ შურ გოჭყვიდეს დო მუსხირენ ნოღა მოჯალაგეს.<ref name="lcweb2.loc.gov">This section incorporates text from the public domain [[Library of Congress Country Studies]].<br />{{Citation |archive-url=https://web.archive.org/web/20080917085548/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ir0018 |title=Iran: a country study |chapter=Invasions of the Mongols and Tamerlane |series=Library of Congress Country Studies |archive-date=17 September 2008 |year=1989 |first=Helen |last=Chapin Metz |url=https://tile.loc.gov/storage-services/master/frd/frdcstdy/ir/irancountrystudy00curt_0/irancountrystudy00curt_0_djvu.txt |url-status=unfit}}</ref> 1387 წანას, თემურლენგიქ ედომუშამ [[ისპაჰანიშ ქართა (1387)|ისპაჰანიშ ჸვილუა-ჟილიტუა]] ზოჯჷ, ნამუშ ბორჯისჷთ 70,000 ადამიერ დოჸვილეს.<ref>{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/people-places/Irans-Hidden-Jewel.html?c=y&page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717113459/http://www.smithsonianmag.com/people-places/Irans-Hidden-Jewel.html?c=y&page=2 |url-status=dead |archive-date=17 July 2010 |title=Isfahan: Iran's Hidden Jewel |publisher=Smithsonianmag.com |access-date=21 June 2013}}</ref> თემურიდეფ ირანიშ უკაბეტაშ ნორთის 1452 წანაშა აკონტროლენდეს, მუჟანსჷთ თიშ ნორთ [[ყარა-ყოიუნლუ]]შ სარგოთ მიოდინესჷნ, ნამუქჷთ მუშჸურე 1468 წანას [[აყ-ყოიუნლუ]] ქჷდიჸუნუ. [[უზუნ-ჰასანი]] დო მუშ მონძეეფ ირანიშ მაზოჯალეფ რდეს [[სეფიანეფიშ იმპერია|სეფიანეფიშ]] ეულაშა.<ref name="lcweb2.loc.gov" /> === ორდოიან თეხანურ ბორჯი === {{თარი|სეფიანეფიშ იმპერია{{!}}სეფიანეფიშ ირანი|აფშარიდეფიშ იმპერია{{!}}აფშარიდეფიშ ირანი|ზანდეფი{{!}}ზანდეფიშ დინასტია|ყაჯარეფიშ იმპერია{{!}}ყაჯარეფიშ ირანი|პორტუგალია-სეფიანეფიშ ლჷმეფი|ოსმალეთ-სპარსეთიშ ლჷმეფი}} [[ფაილი:Safavid Empire 1501 1722 AD.png|thumb|[[სეფიანეფიშ იმპერია|სეფიანეფიშ ირანი]] (1501–1722) მუშ უკაბეტაშ გოპეულუაშ ბორჯის]] [[სეფიანეფიშ იმპერია|სეფიანეფიშ ირანი]], ნამუთ [[ისმაილ I]]-ქ (გამაგენდჷ 1505–1524 წწ.) დარსხჷნ, შხირას მირჩქინუაფუ თეხანურ ირანიშ ისტორიაშ დაჭყაფუთ.{{Sfn|Matthee|2008}} თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და სეფიანეფიშ ირან ერუანულ სახენწჷფოშ კონცეფციაშახ რდჷნ, თიქ თეხანურ ირანიშ სახენწჷფოშ ოსხიი გაჭყჷ.{{Sfn|Matthee|2008}}{{Sfn|Brown|2011|ხს=432}} [[სეფიანეფი|სეფიანეფიშ]] გამაგალაშ ბორჯი ირანიშ ისტორიას ართ-ართ უშანულამაშ რე, ანდანე თიქ ირან აკოკათჷ მუჭოთ ართამ ნთელუანობა აბანობურ გამაგალაშ თუდო დო შიიტურ ისლამ [[სახენწჷფო რელიგია|ოფიციალურ რელიგიათ]] გეგმაცხადჷ.{{Sfn|Savory|Karamustafa|1998|ხს=}} სეფიანეფი 1501 წანაშე 1722 წანაშა გამაგენდეს დო 1729-შე 1736 წანაშა მორჩილ ხანით ხეშუულება დირთინეს. სეფიანეფიშ სახენწჷფოს კონტროლიშ დო წორწალაშ კაჭულ ბიუროკრატიულ სისტემა უღუდჷ, ნამუთ უნარღველჸვენდჷ ქანთელუას დო ქვირთოსანუას ვა უნწყუნდჷ ხეს. მარა, თე სისტემაშ ღანკი ხეშუულებაშ ნორთეფს შქას ხემანჭუაფობაშ წორწალა ვარდჷ, ანდანე — შაჰიშ აბსოლუტურ ხემანჭუაფაშ უნარღელჸუა რდჷ. მუჭოთ [[სეიდი]], ვარ-და მუჰამედიშ გამნარყი, შაჰი სახენწჷფო მოხელეეფიშ ქიმინჯალეფს ირ დეპარტამენტიშ გემაჯინეეფიშით მოშინაფეფიშ მეშქაშალათ აკონტროლენდჷ. [[ჟან შარდენი]], ფრანგ ვაჭარ დო მოგვიანეთ ჸენჯ ირანს, ჭარუნდჷ, ნამჷ-და სეფიან შაჰეფ მუნეფიშ დიხას „რკინაშ ხეთ“ დო შხირას [[დესპოტიზმი|დესპოტურო]] გამაგენდესჷნ.<ref>Ferrier, R. W.; A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire; pp. 71–71.</ref> [[ხორასანი|ხორასანიშ]] რეგიონს კაჭულ კონკურენციაქ ავღანურ [[ჰოტაკეფი|ჰოტაკეფიშ დინასტიაშ]] ირანშა მინოკათუა გიმიჭანჷ. 1722 წანას, თე კონფლიქტიქ [[ისპაჰანიშ ქართა (1722)|ისპაჰანიშ ქართაშ]] უკულ სეფიანეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა გჷმიჭანუ.{{Sfn|Matthee|2008}}{{Sfn|Aghaie|2012|ხს=306}} 1722 წანაშე 1789–1796 წანეფს [[ყაჯარეფი|ყაჯარეფიშ დინასტია]]შ ეულაშა, კუნტა ხანით მიშჷ ირანს ფართომასშტაბამ პოლიტიკურ ებუძოლეფ დო ხეშუულებაშა მულაშ მუსხირენ ცადებათ გიშეგორუაფუდჷ. სეფიანეფქ ხეშუულებაშ დორთინაფა ვეშალებეს, თაშნეშე ჰოტაკეფს კონტროლიშ გაჭყანიერება ვამახუჯინეს. კონკურენტი [[აფშარიდეფიშ იმპერია|აფშარიდეფიშ]] დო [[ზენდეფი|ზენდეფიშ]] დინასტიეფქ ომანგეთ [[ნადირ-შაჰი]]შით (გამაგენდჷ 1736–1347 წწ.) დო [[ქარიმ-ხან ზენდი|ქარიმ-ხანიშ]]ით (გამაგენდჷ 1751–1779 წწ.) დირსხუეს.{{Sfn|Aghaie|2012|ხს=306}} ====ნადირ-შაჰი დო ხემანჭუაფაშ თირუაფონ ბალანსი==== {{ქოძირით თაშნეშე|ნადირ-შაჰიშ კამპანიეფი}} [[ფაილი:Revised Map of the Afsharid Empire.png|thumb|[[აფშარიდეფიშ იმპერია]]შ რუკა მუშ უკაბეტაშ გოპეულუაშ ბორჯის, 1741–1745 წწ.]] ნადირ-შაჰი ეჭარილ რე მუჭოთ „აზიაშ ეკონია კაბეტ ოურდუმე დუმაჸუნაფალი“ დო კანკალე ისტორიკოს თის ნაპოლეონს დო ალექსანდრე მაკედონარს ელმუჸუნუანს.<ref>''Cambridge History of Iran'' Vol. 7, p. 59.</ref>{{sfn|Axworthy|2008|ხს=xvii}} თიშ ანდა კამპანიაქ აკოქიმინჷ კაბეტ იმპერია, ნამუთ მაქსიმალურ გოძინაშ ბორჯის მორჩილ ხანით ფორჷნდჷ თეხანურ ავღანეთიშ, სომხეთიშ, აზერბაიჯანიშ, ბაჰრეინიშ, საქორთუოშ, ინდოეთიშ, ირანიშ, ერაყიშ, თურქეთიშ, თურქმენეთიშ, ომანიშ, პაკისტანის, უზბეკეთიშ, [[ოორუე კავკაცია]]შ დო [[სპარსეთიშ ჸუჯი]]შ ედომუშამ ვარ-და ნორთობურ ტერიტორიეფს. მარა, თიშ ოურდუმე გავალეფს აკმარღვაფალ გაულა უღუდჷ ირანიშ ეკონომიკაშა.{{sfn|Tucker|2006a}} ნადირ-შაჰიშ ღურაშ უკული, ირანს [[აფშარიდეფიშ იმპერიაშ აკოცჷმა|ანარქიაშ პერიოდიქ]] მაჸუნჷ, მუჟანსჷთ ართიანიშ მალჷმორ არმიაშ ურდუმმადუდეეფ ხეშუულებაშო იბურჯუდესჷნ. ნადირიშ დორხველ ფანიაქ, აფშარიდეფიშ დინასტიაქ, მიოდინუ არძა ტერიტორია, ხორასანს მადვალუ მორჩილ ოპალუეშ მოხ. 1750-იან წანეფს ზენდეფიშ ფანიაქ ირანიშ უკაბეტაშ ნორთშა კონტროლ ქაშეჸოთჷ ხეშა.{{Sfn|Baker|2005|ხს=13}} ზენდი გამაგეფს დუდ დღას ვაგმუცხადებჷნა „შაჰეფო“, თინეფ ირანიშ [[რეგენტი|რეგენტეფო]] მირჩქინუაფუდეს.{{Sfn|Baker|2005|ხს=13}}''{{Sfn|Perry|2000}}'' დუდშენო თინეფ ხეშუულებაშა პრეტენზიას აცხადენდეს სეფიან მარიონეტიშ, [[ისმაილ III]]-შ (გამაგენდჷ 1750–1773 წწ.) ჯოხოთ, მოგვიანეთ — ირანალ კათაშ ჯოხოთ.{{Sfn|Baker|2005|ხს=13}}''{{Sfn|Perry|2000}}'' ====ყაჯარეფიშ დინასტიაშ ეულა დო შხვაშ თურ ინოკათაფა==== [[ფაილი:Map Iran 1900-en.png|thumb|ირანი [[ყაჯარეფი]]შ გამაგალაშ თუდო XIX ოშწანურას.]] ყაჯარეფიშ დინასტიაქ ჭიე-ჭიეთ გეჭყანიერჷ, მუჟანსჷთ თინეფიაფშარიდეფს დო ზენდეფიშ დინასტიას ოლჷმუდეს ქიანაშ კონტროლიშო; თექ 1789 წანას [[აღა-მოჰამად-ხანი|აღა-მოჰამად-შაჰიშით]] დუდიშ გამაგეთ გჷმოცხადებათ გეთუ.{{sfn|Perry|1984}} აღა-მოჰამად-ხანქ 1794 წანას ზენდეფიშ დინასტია დამარცხჷ დო 1796 წანას ოფიციალურო ეშართჷ ხვისტაშა.{{Sfn|Baker|2005|ხს=13}}{{sfn|Perry|1984}} მორჩილ ხანიშ უკული, თიქ აფშარიდ შაჰროხ-შაჰი ოჭოფჷ დო გექთახჷ, ნამუთ ირანიშ ართ გამაგეშ თუდო კჷნ აკოკათუას შანენდჷ.{{sfn|Perry|1984}} XIX ოშწანურას, ირანქ [[რუსეთ-სპარსეთიშ ლჷმეფი]]შ შედეგო [[კავკაცია]]ს შანულამ ტერიტორიეფ მიოდინუ [[რუსეთიშ იმპერია]]შ სარგოთ.{{Sfn|Dowling|2014|ხს=728–729}} თე ბორჯის, [[გოართოიანაფილი ომაფე|ბრიტანეთიქ]] [[ობჟათე ირანი]]ს ქაკათჷ, ანდანე რუსეთიშ ოორუეშე გაულას ქაწუდირთჷკო, ნამუთ ოშქურანჯი რდჷ [[ბრიტანეთიშ ინდოეთი]]შო.{{sfn|Amanat|2002}} ხეშუულებაშო ლჷმაშ, გოლოფაშ, ოფუტეშ მეურნობაშ პრიორიტეტეფიშ თირუაშ დო გლახა გამაგალაშ ფონს, მოხვადჷ [[სპარსეთიშ შქირენა (1870–1872)|სპარსეთიშ კაბეტ შქირენაქ (1870–1871)]]. თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ღურელეფიშ ზუსტ მუდანობა უჩინებუ რე, შქირენაქ ირანიშ მახორობაშ შანულამ ნორთი ქეკიდინუ; იკოროცხუ, ნამჷ-და თეშ შედეგო მუსხირენ ოშობათ ვითოშშე ოთხ მილიონშა ირანალქ გოჭყორდჷ.<ref>{{cite journal |jstor=617680 |title=The Great Persian Famine of 1870–71 |url=https://archive.org/details/bulletin-soas_1986_49_1/page/183 |first=Shoko |last=Okazaki |date=1 January 1986 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |volume=49 |issue=1 |pages=183–192 |doi=10.1017/s0041977x00042609 |s2cid=155516933}}</ref> ===XX ოშწანურა ირანიშ რევოლუციაშახ=== {{თარი|იმპერიულ სახენწჷფო ირანი{{!}}ფეჰლევიეფიშ ირანი}} ====კონსტიტუციური რევოლუცია დო ფეჰლევიეფიშ ეულა==== [[ფაილი:RezaShahBozorgTakhteJamshid32.jpg|thumb|[[რეზა-შაჰ ფეჰლევი]] [[მოჰამედ რეზა ფეჰლევი|მოჰამედ რეზა ფეჰლევწკჷმა]] ართო [[პერსეპოლისი]]ს]] 1905-შე 1911 წანაშა [[სპარსეთიშ კონსტიტუციურ რევოლუცია|სპარსეთიშ კონსტიტუციურ რევოლუციაქ]] ირანიშ პარლამენტიშ დორსხუაფა გჷმიჭანუ.<ref>{{Cite web |title=CONSTITUTIONAL REVOLUTION |url=https://www.iranicaonline.org/articles/constitutional-revolution-index/ |access-date=7 May 2025 |website=[[Encyclopaedia Iranica]] |language=en-US |archive-date=15 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415161440/https://www.iranicaonline.org/articles/constitutional-revolution-index/ |url-status=live}}</ref> [[სპარსეთიშ სახენწჷფო მინორთა (1921)|1921 წანაშ სახენწჷფო მინორთაშ]] უკული, ყაჯარეფიშ დინასტია [[ფეჰლევიეფი|ფეჰლევიეფიშ დინასტიაქ]] დოთირუ.<ref>{{Cite web |title=Pahlavi Dynasty |url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/pahlavi-dynasty |access-date=7 May 2025 |website=}}</ref> დინასტიაშ დჷმარსხუაფალ რდჷ [[რეზა-შაჰ ფეჰლევი|რეზა-შაჰი]], ნამუქჷთ დარსხჷ [[ავტორიტარიზმი|ავტორიტარულ თარობა]], ნამუთ აფასენდჷ [[ირანულ ნაციონალიზმი|ნაციონალიზმის]], [[მილიტარიზმი|მილიტარიზმის]], [[სეკულარიზმი ირანს|სეკულარიზმის]] დო [[ანტიკომუნიზმი|ანტიკომუნიზმის]], ნამუსჷთ წორო ძალამ კონწარ [[ცენზურა]] დო სახენწჷფო პროპაგანდა ალაჸუნდჷ.{{Sfn|Zirinsky|1992}} რეზა-შაჰიქ ანდა სოციალურ-ეკონომიკურ რეფორმა მანჯჷ, მაახალჷ არმია, სახენწჷფო ადმინისტრაცია დო ფინანსეფი.<ref name="Columbia_Encyclopedia">{{cite encyclopedia |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201151652/http://www.bartleby.com/65/re/RezaShah.html |url=http://www.bartleby.com/65/re/RezaShah.html |url-status=usurped |archive-date=1 February 2009 |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |edition=Sixth |orig-date=2001 |year=2007 |title=Reza Shah Pahlevi}}</ref> რეზა-შაჰი დახე 16 წანაშ გონწეხანს გამაგენდჷ ქიანას 1941 წანაშა, სოიშახ თის [[ბრიტანულ-სხუნუური მინოკათუა ირანშა |ბრიტანულ-სხუნუური მინოკათუაშ]] შედეგო ხვისტაშე [[აბდიკაცია|გინარინალქ]] აჸუნ. თიშ მოხუჯეეფშო, თიშ გამაგალაქ ქიანას მუღჷ „[[კანონი დო წესრიგი (პოლიტიკა)|კანონი დო წესრიგი]], დისციპლინა, ცენტრალურ ხეშუულება დო თეხანურ კომფორტი — სკოლეფი, მახინწალეფი, ავტობუსეფი, რადიო, კინოთეატრეფ დო ტელეფონეფი.“<ref name="Ervand, 2008 p.91">Ervand, ''History of Modern Iran'', (2008), p.91</ref> მარა, თიშ გამაგალა თაშნეშე იხასიათებუ მუჭოთ კორუმპირებულ [[პოლიციურ სახენწჷფო]], ნამუქჷთ ხვალე ჟიდოხურ მოდერნიზაცია უნარღელჸუ.<ref name="Ervand, 2008 p.91" /><ref>Richard W. Cottam, Nationalism in Iran, University of Pittsburgh Press, ISBN o-8229-3396-7</ref><ref>The Origins of the Iranian Revolution by Roger Homan. International Affairs, Vol. 56, No. 4 (Autumn, 1980), pp. 673–677.{{JSTOR|2618173}}</ref> ====მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა დო ოკუპაციაშ უკულიან ვასტაბილურობა==== ნორთობურო ნაცისტურ გერმანიაშით [[ოპერაცია ბარბაროსა|სხუნუეფიშ რსხუშათ მინოკათუაშ]] გეშა, ირანიშ თარობა ელუდჷ, ნამჷ-და გერმანია ლჷმას გიმორძგუანდჷ დო რუსეთ-ირანიშ ხურგას ჸონიერ ნძალას ქუდარსხუანდჷნ. ირანქ ივარუ ბრიტანეთიშ დო სხუნუეფიშ მოთხუალა მუშ ხურგეფშე გერმანიაშ მახორუეფიშ გუძაგებუდჷკონ. თეშ ოგამეთ, 1941 წანაშ მარაშინათუთას ჟირხოლო [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ მორსხუეეფი|მორსხუექ]] ირანშა გემშეჭკირჷ დო [[ინგლიშ-სხუნუური მინოკათუა ირანშა|მინიოკათუაშ]] ფარგანეფს ირანიშ დაღარ არმია ლექინას გიორჯგინეს. ირანქ სხუნუეფიშ რსხუშო მორსხუეეფიშ [[ლენდ-ლიზი]]შ მოხვარაშ თარ მაქდორო გინირთჷ. ღანკ რდჷ ირანიშ ნაფთობიშ ობადეშეფიშ თხილუა დო [[სპარსულ მაქდორი]]შ მეშქაშალათ მორსხუეეფშა მეჭირინაფეფიშ უნარღელჸუა. ირანი ოფიციალურო ნეიტრალურ სახენწჷფოთ სქიდუდჷ. ოკუპაციაშ მალობაშის რეზა-შაჰი ხვისტაშე გექთახუეს დო თინა თიშ ახალნორდ ქომოლსქუაქ, [[მოჰამედ რეზა ფეჰლევი|მოჰამედ რეზა ფეჰლევქ]] დოთირუ.<ref>Richard Stewart, ''Sunrise at Abadan: the British and Soviet invasion of Iran, 1941'' (1988).</ref> 1943 წანაშ [[თეირანიშ კონფერენცია]]ს, მორსხუეეფიშ „კაბეტ სუმელაქ“ — [[იოსებ სტალინი|იოსებ სტალინქ]], [[ფრანკლინ დელანო რუზველტი|ფრანკლინ რუზველტიქ]] დო [[უინსტონ ჩერჩილი|უინსტონ ჩერჩილქ]] — გიშაშკვეს თეირანიშ დეკლარაცია, ნამუთ ლჷმაშ უკულიან ირანიშ ზოხორინალაშ დო ხურგეფიშ გარანტიას ირზენდჷ.<ref>Louise Fawcett, "Revisiting the Iranian Crisis of 1946: How Much More Do We Know?." ''Iranian Studies'' 47#3 (2014): 379–399.</ref> ====მოსადიყი დო შაჰიშ გამაგალა==== {{ქოძირით თაშნეშე|ირანიშ სახენწჷფო მინორთა (1953)}} [[ფაილი:Jimmy Carter with King Hussein of Jordan the Shah of Iran and Shahbanou of Iran - NARA - 177332 04.jpg|thumb|[[მოჰამედ რეზა ფეჰლევი|შაჰი]] დო [[ფარაჰ ფეჰლევი|შაჰბანუ]] ააშ-იშ პრეზიდენტ [[ჯიმი კარტერი|ჯიმი კარტერწკჷმა]] დო იორდანიაშ მაფა [[ჰუსეინ I|ჰუსეინწკჷმა]] 1977 წანას]] 1951 წანას, პრემიერ-მინისტრ [[მოჰამედ მოსადიყი|მოჰამედ მოსადიყიშ]] თუდო, ირანიშ პარლამენტიქ ხონარ მეჩჷ ბრიტანეთიშ დორხველობაშა მიშმალჷ ნაფთობიშ ინდუსტრიაშ ნაციონალიზაციას, ნამუსჷთ [[აბადანიშ კრიზისი]]ქ მაჸუნჷ. ბრიტანეთიშ ჭიჭიხუაშ უმუკუჯინალო, ნამუთ ეკონომიკურ ბლოკადას ხოლო იკათუანდჷნ, ნაციონალიზაციაქ გეგჷნძორჷ. მოსადიყი ხეშუულებაშე 1952 წანას გექთახუეს, მარა პრემიერიშ ალმარინე კათაშ ეპონაშ გეშა შაჰიქ თინა კჷნე ბიწორას ქჷდარინუ. 1953 წანაშ მარაშინათუთას, [[ირანიშ იმპერიული გვარდია|იმპერიულ გვარდიაშ]] პოლკოვნიკ ნემათოლა ნასირიშ უგაღე ოურდუმე მინორთაშ ცადებაშ უკული, მოსადიყიქ შაჰი აძვილჷ კუნტა ხანით ემიგრაციაშა მიდურთუმუდჷკონ. 19 მარაშინათუთას, წჷმოძინელ [[ირანიშ სახენწჷფო მინორთა (1953)|სახენწჷფო მინორთას]] დუდს გეუდირთჷ მალათირუ გენერალქ [[ფაზლოლა ზაჰედი|ფაზლოლა ზაჰედიქ]], ნამუსჷთ ააშ (CIA)<ref name=BBC>{{cite news |title=CIA documents acknowledge its role in Iran's 1953 coup |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23762970 |work=[[BBC News]] |access-date=20 August 2013 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309131918/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23762970 |url-status=live}}</ref> დო ბრიტანეთი (MI6) ოხვარუდეს; თე ოპერაცია თე უჭყაფეფშო ჩინებულ რდჷ მუჭოთ „აიაქსი“ (Operation Ajax) დო „ბუტი“ (Operation Boot).<ref>{{cite book |last=Kinzer |first=Stephen |title=The Brothers: John Foster Dulles, Allen Dulles, and Their Secret World War |publisher=Times Books |location=New York |year=2013}}</ref> გინორთაქ, ნამუსჷთ წორო ალაჸუნდჷ „უჩა პროპაგანდაშ“ კამპანია მოსადიყიშ მეხჷ<ref>{{Cite journal |last=Gölz |first=Olmo |date=1 January 2019 |title=Gölz "The Dangerous Classes and the 1953 Coup in Iran: On the Decline of 'lutigari' Masculinities." In Crime, Poverty and Survival in the Middle East and North Africa: The 'Dangerous Classes' since 1800. Edited by Stephanie Cronin, 177–90. London: I.B. Tauris, 2019. |url=https://www.academia.edu/40997855 |journal=Crime, Poverty and Survival in the Middle East and North Africa}}</ref> — მოსადიყი აძვილჷ პოსტ ქუდუტებუდჷკონ. მოსადიყი ოჭოფეს დო ქიანაშ ღალატიშ ბრალებათ გასამარეს. დჷნაშებუშ დანტკიცებაშ უკული, თის მუშ ფანიაშ ბაბათის დინოხხვილიშუა ქემუსაჯეს, თიშ მინისტრეფიშ კაბინეტიშ გალენურ საქვარეფიშ მინისტრი, [[ჰოსეინ ფატემი]] — დორხვეს. [[ფაზოლა ზაჰედი|ზაჰედიქ]] მოსადიყი დოთირუ დო შაჰიშ პოზიციაშ ინორაბუ, გიშაკერზაფილო [[ირანიშ ერუანულ ფრონტი|ერუანულ ფრონტშე]] დო კომუნისტურ [[ირანიშ ოკათე პარტია|თუდეშ პარტიაშე]] ქუდიჭყჷ. თი ბორჯიშე რევოლუციაშა, ირანი იგამაგებუდჷ მუჭოთ ავტოკრატია შაჰიშ თუდო, ამერიკაშ ჸონიერ ხუჯიშ დოკინათ. ირანქ ქუდიჭყჷ ეკონომიკური, სოციალური, აგრარულ დო ადმინისტრაციულ რეფორმეფ ქიანაშ მოდერნიზაციაშ სამანჯელით, ნამუსჷთ [[ჩე რევოლუცია]]ქ ქიგიადჷ ჯოხოთ. ანდა ისლამურ ლიდერ აკრიტიკენდჷ თე ინიციატივეფს დო დიხაშ რეფორმას მესვარილ შედეგეფ უღუდჷ.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/White-Revolution |title=White Revolution (Iran) | History, Significance, & Effects | Britannica |website=Encyclopædia Britannica |access-date=3 December 2022}}</ref> 1978 წანაშო, შაჰიქ ირანალ კათას არძაშე უმოსო ქეკაჯოგჷ. ირდღარ დემონსტრაციეფქ რეგიონს ვასტაბილურობა მუღჷ დო შაჰიქ ოპოზიციაშ გაჩემებელო ოურდუმე დგომარობა გეგმოაცხადჷ. მუჟანსჷთ ოშობათ ვითოშ პროტესტანტ კჷნე აგჷნძორენდუ გიშულასჷნ, უშქურანჯობაშ ნძალეფქ კათას ჸოთამა ქჷდუჭყეს, ნამუქჷთ ისტორიაშა [[უჩა ობიშხა (1978)|უჩა ობიშხაშ]] ჯოხოთ გემშართჷ.<ref>{{Cite web |title=The Hostage Crisis, 30 Years On |url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/11/30-years-after-the-hostage-crisis.html |access-date=4 July 2025 |website=FRONTLINE - Tehran Bureau |language=en}}</ref> === ისლამურ რევოლუცია === {{თარი|ირანიშ ისლამურ რევოლუცია}} [[ფაილი:Imam Khomeini in Mehrabad.jpg|thumb|upright=.7|აიათოლა [[რუჰოლა ხომეინი|ხომეინი]] ირანშა ირთუ საფრანგეთშე 14-წანიან გინოხორუაშ უკული, 1979 წანაშ 1 ფურთუთას.]] შაჰიშ მეხჷ პროტესტეფს ქიანაშ მახორობაშ 10%-შე უმოს ოკათუდჷ; რევოლუციეფშო ოშა-გოშა რე, მუჟანსჷთ ქიანაშ მახორობას 1%-ით ოკათუანსჷნ.<ref>{{Cite journal |last=Kurzman |first=Charles |year=2003 |title=The Qum Protests and the Coming of the Iranian Revolution, 1975 and 1978 |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0145553200012554/type/journal_article |journal=Social Science History |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=287–325 |doi=10.1017/S0145553200012554 |issn=0145-5532}}</ref> შაჰიშ მეხჷ გადაჩხირება თიშმაიდა რდჷ, ნამჷ-და სეკულარულ დო მეკვარჩხანე ბუნეფქჷთ ხუჯ დუკინეს [[რუჰოლა ხომეინი|აიათოლა რუჰოლა ხომეინის]], რევოლუციაშ ლიდერს, თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და თიშ პოლიტიკურ პოზიციეფშე ნამთინს ვეგმირთუნდესჷნ.<ref>{{Cite book |last=Milani |first=Abbas |title=The Shah |date=2024 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-0-230-34038-1 |edition=1st |location=New York}}</ref> ჸონიერ ჭიჭიხიშ თუდო, შაჰიქ საბოლათ ირანშე ინტჷ დო მუშ მოღალობეფი ობორჯეთ [[რეგენტეფიშ სხუნუ (ირანი)|რეგენტეფიშ სხუნუს]] გეგნოჩჷ, სოიშახ ახალ თარობა ვეგმიქიმინუდჷნ.<ref name = "Chamber">{{Cite web |title=History of Iran: Islamic Revolution of 1979 |url=https://www.iranchamber.com/history/islamic_revolution/islamic_revolution.php |access-date=16 March 2023 |website=Iran Chamber |archive-date=21 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021153717/http://www.iranchamber.com/history/islamic_revolution/islamic_revolution.php |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |year=2018 |orig-date=1998 |title=The Iranian Revolution |url=http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html |access-date=16 March 2023 |last=Smitha |first=Frank E. |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010233759/http://www.fsmitha.com/h2/ch29ir.html |archive-date=10 October 2016}}</ref> [[შაპურ ბახტიარი|შაპურ ბახტიარქ]], სხუნუშ მადუდექ, ხომეინის გინოხორუაშე დორთა მიარზჷ. მარა, დორთაშ უკულ ხომეინიქ პირობა ქიმეჩჷ კათას, ნამჷ-და ბახტიარიშ ობორჯე თარობას დამარცხენდჷ დო აცხადენდჷ, ნამჷ-და ალურდჷ დემოკრატიულ გიშაგორუეფსჷნ. ჟირხოლო ფრაქციაშ შქას ნძალობუაქ ქჷდიჭყჷ, ნამუქჷთ საბოლათ ბახტიარ აძვილჷ ირანშე ფულირო უნტებუდჷკონ. 1979 წანაშ 31 მელახის მანჯაფილქ იუ [[ირანიშ ისლამური რესპუბლიკაშ რეფერენდუმი (1979)|რეფერენდუმქ]] თიშ გეშა, ოკო გინორთელედჷკო დო ვარი ქიანა მონარქიაშე [[ისლამური რესპუბლიკა|ისლამურ რესპუბლიკაშა]]. რეფერენდუმქ დედასტურჷ ხონარეფიშ 99,31%-ით. თექ ქჷდავალუ [[კონსტიტუციაშ საბოლა გინოჯინაშ ასამბლეა|ასამბლეაშ]] გოჭყაფა დო ახალ [[თეოკრატია|თეოკრატიულ]] კონსტიტუციაშ შემუშება, ნამუშ შედეგო ხომეინიქ 1979 წანაშ ქირსეთუთას ირანიშ [[ირანიშ უჟინაშ ლიდერი|უჟინაშ ლიდერო]] გინირთჷ. ირანიშ მოდერნიზებული, კაპიტალისტურ ეკონომიკა პოპულისტურ ისლამურ ეკონომიკურ დო კულტურულ პოლიტიკათ დითირჷ. ინდუსტრიეფქ ნაციონალიზებულქ იჸუ, კანონეფქ დო სკოლეფქ [[რჩქინაშ ისლამიზაცია|გეისლამჷ]], [[ბჟადალური ოქიანუ|ბჟადალურ გაულაქ]] ვარებულქ იჸუ.<ref name="Britannica Khomeini">{{Cite encyclopaedia |url=https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini |title=Ruhollah Khomeini |encyclopedia=[[Britannica]] |last=Afari |first=Janet |date=19 May 2023 |access-date=21 May 2025 |archive-date=22 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250422012154/https://www.britannica.com/biography/Ruhollah-Khomeini |url-status=live}}</ref> ====ხომეინი, ირან-ერაყიშ ლჷმა დო ხეშუულებაშ გინულა==== {{ქოძირით თაშნეშე|ირანიშ რევოლუციაშ შედეგეფი|ირან-ერაყიშ ლჷმა}} [[ფაილი:Chemical weapon1.jpg|thumb|ირანალ ჯარიშკოჩ აირწინაღით [[ირან-ერაყიშ ლჷმა]]შ ბორჯის]] ხეშუულებაშე ჩათხინაფილ შაჰიქ, კიბოშ ოკურნალებერო ააშ-შა მიდართჷ თიშ უკული, მუთ შხვა ქიანეფქ თიშ მეღებაშე იუარესჷნ. რევოლუციაშ ალმარინეეფს ოშქურჷდეს, ნამჷ-და თენა შაჰიშ გამაგალაშ რესტავრაციაშო მანჯაფილჷ სახენწჷფო გინორთაშ პირველ ბიჯგ რდჷნ. 1979 წანაშ 4 გიორგობათუთას, ირანალ სტუდენტეფქ [[ამერიკალ ჭკორეფიშ ეშაჸოთამა ირანს|ააშ-იშ საჸენჯოშ პერსონალ ჭკორო ქაშეჸოთეს]] დო საჸენჯოს „თხობელეფიშ ოგვაჯე“ ქუგიოდვეს.<ref name="carterpbs">[https://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/sfeature/sf_hostage.html PBS, American Experience, Jimmy Carter, "444 Days: America Reacts"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119224031/https://www.pbs.org/wgbh/amex/carter/sfeature/sf_hostage.html |date=19 January 2011}}. Retrieved 1 October 2007</ref> 52 ჭკორი 444 დღაშ გონწეხანს, 1981 წანაშ ღურთუთაშა ჸუნდეს ჭკორო.<ref>''Guests of the Ayatollah: The Iran Hostage Crisis: The First Battle in America's War with Militant Islam'', Mark Bowden, p. 127, 200</ref> 1980-შე 1983 წანაშა [[ირანიშ კულტურულ რევოლუცია|ირანიშ კულტურულ რევოლუციაშ]] ბორჯის, ისლამურ ღებეფიშ ოპოზიცია „მოჯალაგეს“<ref name="z079">{{cite journal | last=Razavi | first=Reza | title=The Cultural Revolution in Iran, with Close Regard to the Universities, and its Impact on the Student Movement | journal=Middle Eastern Studies | volume=45 | issue=1 | date=2009 | issn=0026-3206 | doi=10.1080/00263200802547586 | pages=1–17 | url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00263200802547586 | access-date=2026-02-27}}</ref>, თინეფს შქას [[ირანიშ ჸვილუა-ჟილიტუეფი (1981-1982)|ირანიშ ჸვილუა-ჟილიტუეფიშ]] მეშქაშალათ.<ref name="b372">{{cite journal | last=Nasiri | first=Shahin | title=Clerical Sovereignty and its Absolute Others: Religious Genocide in Iran | journal=Journal of Genocide Research | date=2025 | issn=1462-3528 | doi=10.1080/14623528.2025.2566533 | pages=1–25 | url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2566533 | access-date=2026-02-27}}</ref> ერაყიშ ლიდერ [[სადამ ჰუსეინი|სადამ ჰუსეინქ]] ქეშეცადჷ რევოლუციურ არეულობათ, ირანიშ არმიაშ სიდაღარეთ დო რევოლუციაშ ბჟადალურ თარობეფიშ მეხჷ ანტაგონიზმით ქურგებუაფუდჷკონ. 1980 წანაშ 22 ეკენიას, ერაყიშ არმიაქ [[ერაყიშ მინოკათუა ირანშა|ირანს გემნაკათჷ]] [[ხუზესტანიშ ოსტანი|ხუზესტანიშ]] განშე, ნამუქჷთ [[ირან-ერაყიშ ლჷმა]] გჷმიჭანუ. გემანთხაფალქ რევოლუციურ ირანშო ულებურ რდჷ. თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და ჰუსეინიშ ნძალეფქ დუდშენო წჷმი მიდართესჷნ, 1982 წანაშო ირანიშ ჯარეფქ ერაყიშ არმია კჷნე ერაყშა კინუკინეს. ხომეინქ ქეშეცადჷ [[რევოლუციაშ ექსპორტი|რევოლუციაშ ექსპორტ]] ბჟადალშა, ერაყშა მანჯებედჷკო, გიშაკერზაფილო თე ქიანაშ შიიტურ არაბულ უმენტაშობაშა. ლჷმა 1988 წანაშა იგჷნძორებუდჷ, სოიშახ ხომეინიქ „მოჟღამარელ ბარზემ ვაშუნ“ (drank the cup of poison) დო გოეროშ შქამალობათ ზე ვადოდჷნ.<ref>{{Cite news |last=Blair |first=David |date=18 June 2025 |title=Deep in a bunker, Iran's supreme leader faces a dilemma: Must he drink his cup of poison? |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/06/18/will-iran-supreme-leader-drink-his-cup-of-poison/ |access-date=4 July 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> ლჷმაქ, ნამუქჷთ 1988 წანას უგაღეთ გეთჷნ, დოხოლაფირო 500,000 ადამიერ ქეკიჭყვიდჷ.<ref>{{cite encyclopedia |title=Iran–Iraq War |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/event/Iran-Iraq-War |access-date=2 September 2021 |archive-date=30 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210830211148/https://www.britannica.com/event/Iran-Iraq-War |url-status=live}}</ref> ლჷმაშ ბორჯის, სადამი ფართოთ გჷმირინუანდჷ [[ერაყიშ ქიმიურ ანჯარიშ პროგრამა|ქიმიურ ანჯარს]] ირანალეფიშ მეხჷ.<ref>{{cite web |last1=Harris |first1=Shane |last2=Aid |first2=Matthew M. |url=https://foreignpolicy.com/2013/08/26/exclusive-cia-files-prove-america-helped-saddam-as-he-gassed-iran/ |title=Exclusive: CIA Files Prove America Helped Saddam as He Gassed Iran |work=[[Foreign Policy]] |date=26 August 2013 |access-date=7 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915042349/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/08/25/secret_cia_files_prove_america_helped_saddam_as_he_gassed_iran?page=0%2C2 |archive-date=15 September 2014 |url-status=live}}</ref> ====ხამენეიშ ეპოქა==== {{ქოძირით თაშნეშე|ირანიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფიშ საპროტესტო აქციეფი (2009){{!}}ირანიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფიშ საპროტესტო აქციეფი 2009|ირანიშ გვირზილურ აპიჯაფა|ყასემ სოლეიმანიშ ჸვილუა|მაჰსა ამინიშ საპროტესტო აქციეფი|ირან-ისრაელიშ კონფლიქტი (2024){{!}}ირან-ისრაელიშ კონფლიქტი 2024|ირან-ისრაელიშ ლჷმა|ირანიშ საპროტესტო აქციეფი 2025–2026{{!}}ირანიშ საპროტესტო აქციეფი 2025-2026}} 1989 წანას, ღურაშახ, ხომეინიქ ქჷდარინუ 25-კოჩიან კონსტიტუციურ რეფორმაშ სხუნუ, ნამუქჷთ [[ალი ხამენეი]] გეჸვენჯ უჟინაშ ლიდერო ქჷდარინუ დო ირანიშ კონსტიტუციაშა თირუეფ მიშეღჷ.<ref>Abrahamian, ''History of Modern Iran'', (2008), p.182</ref> მართალ რე, ხამენეის ორკუდჷ ხომეინიშ „ქარიზმა დო შურიელ ავტორიტეტი“, მარა თიქ აკოქიმინჷ ალმარინეეფიშ რშვილ აკოანჯარაფილ ნძალეფს დო ეკონომიკურო ჸონიერ [[ბონიადი|რელიგიურ ფონდებს]].<ref>"Who's in Charge?" by Ervand Abrahamian ''London Review of Books'', 6 November 2008</ref> [[ფაილი:Ayatollah Ali Khamenei at the Great Conference of Basij members at Azadi stadium October 2018 033.jpg|thumb|ალი ხამენეი [[ბასიჯი]]შ მაკათურეფიშ კაბეტ კონფერენციას [[აზადიშ სტადიონი|აზადიშ სტადიონს]], 2018 წანაშ გჷმათუთა]] პრეზიდენტ [[აქბარ ჰაშემი რაფსანჯანი|აქბარ რაფსანჯანქ]] კონცენტრაცია აკეთჷ ბიზნეს-ორიენტირებულ პოლიტიკაშა ეკონომიკაშ აკოდგინალუაშო, რევოლუციაშ იდეოლოგიაშ აკორცუაფაშ უმუშო. თინა ხუჯის უკინანდჷ დუდიშულ ბაზარს, სახენწჷფო ხერეჭუაშ პრივატიზაციას დო ერეფოშქარე დონეშა ზჷმიერ პოზიციას. 1997 წანას, რაფსანჯან ზჷმიერ [[ირანიშ რეფორმისტულ ყარაფი|რეფორმისტ]] [[მოჰამედ ხათამი|მოჰამედ ხათამქ]] დოთირუ, ნამუშ თარობა ალურდჷ ზიტყვაშ დუდიშულას, აზია დო ევრორსხუწკჷმა კონსტრუქციულ დიპლომატიურ რსხუეფს დო პოლიტიკას, ნამუთ ხეს უნწყუნდჷ დუდიშულ ბაზარს დო შხვაშ თურ ინვესტიციეფს. [[ირანიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფი (2005)|2005 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფქ]] ხეშუულებაშა კონსერვატორ პოპულისტ დო ნაციონალისტ კანდიდატ [[მაჰმუდ აჰმადინეჟადი]] მიჸონჷ. თინა ჩინებულ რდჷ მუშ რადიკალურ მეჯინეფით, გოგვირზილუათ დო [[მაჰმუდ აჰმადინეჟადი დო ისრაელი|ისრაელიშ]], [[საუდიშ არაბეთი]]შ, გოართოიანაფილ ომაფეშ, ააშ-იშ დო შხვა სახენწჷფოეფიშ მეხჷ ნტერულ მეჯინეფით. თინა რდჷ პირველ პრეზიდენტი, ნამუთ [[ისლამურ საკონსულტაციო ასამბლეა|პარლამენტიქ]] მიჭანჷ მუშ პრეზიდენტობაშა მერსხილ შეკითხირეფიშ ოგამალო.<ref>{{Cite news |date=5 June 2012 |title=Ahmadinejad critic Larijani re-elected Iran speaker |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |access-date=10 May 2024 |work=[[BBC News]] |language=en-GB |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510171821/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |url-status=live}}</ref> 2013 წანას პრეზიდენტო ცენტრისტ დო რეფორმისტ [[ჰასან რუჰანი]] გეგშაგორეს. თიქ ხე ქეშუნწყუ პიჯობურ დუდიშულას, ინფორმაციაშა ჭირინაფას დო გაუჯგუშჷ ოსურეფიშ ნებეფი. თიქ გაუჯგუშჷ დიპლომატიურ რსხუეფი აკორიგებაშა ორიენტირებულ ნაჭარეფიშ მეშქაშალათ.<ref>{{Cite news |last1=Borger |first1=Julian |last2=Dehghan |first2=Saeed Kamali |date=19 September 2013 |title=Hassan Rouhani sets out his vision for a new and free Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |access-date=10 May 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=12 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112101132/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |url-status=live}}</ref> [[ვენა]]ს 2015 წანას, ირან [[P5+1]] (გოეროშ უშქურანჯობაშ სხუნუშ იროიან მაკათურეფი + გერმანია) დო ევრორსხუშ შქას მეჭირინაფილქ იჸუ ართობურ ირიშმაკათურ [[ირანიშ გვირზილურ აპიჯაფა|გვირზილურ აპიჯაფაქ (JCPOA)]]. მორაგადეფიშ თარ ღანკ რდჷ [[გოეროშ უშქურანჯობაშ სხუნუშ რეზოლუცია 1929|ეკონომიკურ სანქციეფიშ]] მონწყუმა დო ოგამეთ ირანს [[გადინდარებულ ურანი|გადინდარებულ ურანიშ]] წარმოებაშ აკობორკუაქ ქეგიადვჷ.<ref>{{cite web |author=Kutsch, Tom |date=14 July 2015 |title=Iran, world powers strike historic nuclear deal |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175516/http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> 2018 წანას ააშ-იქ პრეზიდენტ [[დონალდ ტრამპი]]შ ხემანჯღვერობათ აპიჯაფაშე გიშართჷ დო ახალ სანქციეფ გემშეღჷ. თექ ეკონომიკურ პიჯალეფ გაუქვუ დო ირან გვირზილურ ანჯარიშ კარაბაშა ქიმიჸონჷ.<ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Eric |date=25 June 2024 |title=Iran's New Nuclear Threat |url=https://www.foreignaffairs.com/iran/irans-new-nuclear-threat |access-date=2 July 2024 |work=Foreign Affairs |language=en-US |issn=0015-7120}}</ref> 2020 წანას, [[ისლამური რევოლუციაშ შანკეფიშ კორპუსი|IRGC]]-იშ გენერალ [[ყასემ სოლეიმანი]], ირანს მაჟირა არძაშე ჸონიერ ადამიერი,<ref>{{Cite web |date=4 January 2020 |title=U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |website=[[Reuters]] |access-date=7 May 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418120615/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |url-status=live}}</ref> ააშ-იქ [[ყასემ სოლეიმანიშ ჸვილუა|დოჸვილჷ]], ნამუქჷთ თინეფს შქას ჭირკინუას ქუმუძინჷ.<ref name="Roelants">Carolien Roelants, Iran expert of ''[[NRC Handelsblad]]'', in a debate on ''[[Buitenhof (TV series)|Buitenhof]]'' on Dutch television, 5 January 2020.</ref> [[ოპერაცია მოწამე სოლეიმანი|ირანქ ოგამეთ ერაყის ააშ-იშ ოჰეერეე ბაზეფს ქოროსქჷ]], ნამუთ ამერიკალეფიშ მეხჷ ბალისტიკურ რაკეტეფით მანჯაფილ არძაშე უკაბეტაშ გენთხაფა რდჷ;<ref>{{Citation |title=Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase |date=28 February 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |access-date=8 January 2024 |language=en |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223104408/https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |url-status=live}}</ref> 110-ქ ტვინიშ ტრავმულ დაღამაკება მიღჷ.<ref>{{Cite web |title=109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |access-date=7 April 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack |url=https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |access-date=7 April 2024 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113741/https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Starr |first=Barbara |date=10 February 2020 |title=Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike |url=https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |access-date=7 April 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |url-status=live}}</ref> 8 ღურთუთას, ირანიშ ისლამურ რევოლუციაშ შანკეფიშ კორპუსიქ გექთაჸოთჷ [[Ukraine International Airlines-იშ რეისი 752]], ნამუშ შედეგო 176 ომენოღალე პიჯიქ გოჭყორდჷ, ნამუსჷთ ედომუშამ ქიანას საპროტესტო აქციეფქ მაჸუნჷ. ერეფოშქარე გითოკვერუაშ უკულ თარობაქ აღიარჷ, ნამჷ-და ფურინჯ ჟიდოხი-ჰეერ რაკეტათ გითაჸათესჷნ.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |title=Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars |date=8 January 2020 |work=Reuters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108035747/https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |archive-date=8 January 2020 |access-date=8 January 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51077788 |work=BBC |title=Demands for justice after Iran's plane admission |date=11 January 2020 |access-date=11 January 2020}}</ref> რადიკალ კონსერვატორ [[იბრაჰიმ რაისი]]-ქ 2017 წანას გიშაგორუეფ წაგჷ, მარა [[ირანიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფი (2021)|2021 წანას]] კჷნე გიშართჷ დო რუჰანი დოთირუ.<ref>{{cite news |last1=Motamedi |first1=Maziar |title=Hardliner Raisi elected Iran's new president |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/19/raisi-wins-irans-presidential-election-amid-low-turnout |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=1 September 2021 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094359/https://www.aljazeera.com/news/2021/6/19/raisi-wins-irans-presidential-election-amid-low-turnout |url-status=live}}</ref> რაისიშ გამაგალაშ ბორჯის ირანქ გააქტიურჷ ურანიშ გოდინდარება, ოცილუდჷ ერეფოშქარე ინსპექციეფს, ქაკათჷ შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაციას (SCO) დო BRICS-ის, [[ირანი დო რუსეთიშ მინოკათუა უკრაინაშა|ალურდჷ]] [[რუსეთიშ მინოკათუა უკრაინაშა|რუსეთიშ მინოკათუას უკრაინაშა]] დო აკანწყჷ რსხუეფ საუდიშ არაბეთწკჷმა. 2024 წანაშ პირელს ისრაელიშ სარაქეტო როსქუაქ დამასკოს მადვალუ ირანიშ საკონსულოშა, IRGC-იშ ურდუმმადუდე დოჸვილჷ.<ref>{{Cite web |title=Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430180537/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says |url=https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |access-date=1 May 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419075609/https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |url-status=live}}</ref> ირანქ ოგამეთ უპილოტო ოფურჷნალ აპარატეფით (UAV), სუამ დო ბალისტიკურ რაკეტეფით ქოროსქჷ; 9 რაკეტაქ ისრაელს ქუმოხვადჷ.<ref>{{Cite news |author=Jack Dutton |date=15 April 2024 |title=How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic |url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |access-date=1 May 2024 |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Toossi |first=Sina |date=2 May 2024 |title=Iran Has Defined Its Red Line With Israel |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |access-date=1 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 April 2024 |title=What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414091527/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |url-status=live}}</ref> თენა რდჷ ისტორიას დრონეფით მანჯაფებულ არძაშე უკაბეტაშ გენთხაფა,<ref>{{Cite web |title=The largest drone attack in history |url=http://iranpress.com/aliaspage/277652 |access-date=1 May 2024 |website= |language=en}}</ref> უკაბეტაშ რაკეტულ გენთხაფა ირანიშ ისტორიას,<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title='True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414145020/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |url-status=live}}</ref> თიშ პირველ ბონ გენთხაფა ისრაელშა<ref>{{Cite web |date=13 April 2024 |title=Iran launches first-ever direct attack on Israel |url=https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |access-date=1 May 2024 |website=ABC7 New York |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 April 2024 |title=How Israel could respond to Iran's drone and missile assault |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |access-date=1 May 2024 |publisher=[[France 24]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174029/https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |url-status=live}}</ref> დო პირველი შვანი 1991 წანაშ უკული, მუჟანსჷთ ისრაელს ბონას ქეგიანთხჷ სახენწჷფოქჷნ.<ref>{{Cite news |last=Johny |first=Stanly |date=14 April 2024 |title=By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict |url=https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |access-date=1 May 2024 |work=[[The Hindu]] |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414203401/https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |url-status=live}}</ref> 2024 წანაშ მესის რაისიქ [[ვარზაყანიშ ვერტფურინჯიშ კატასტროფა|ვერტფურინჯიშ კატასტროფას]] დოღურჷ,<ref>{{cite news |title=Who died alongside Iran's President Raisi in the helicopter crash? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/20/who-died-alongside-irans-president-raisi-in-the-helicopter-crash |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=19 May 2024 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519213002/https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f |url-status=live}}</ref> ნამუსჷთ [[ირანიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფი (2024)|საპრეზიდენტო გიშაგორუეფქ]] მაჸუნჷ, სოდეთ რეფორმისტ დო ჸოფირ სინთელუანობაშ მინისტრ [[მასუდ ფეზეშქიანი]] გეგშაგორეს.<ref>{{Cite web |date=6 July 2024 |title=Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect |url=https://apnews.com/article/iran-presidential-runoff-election-masoud-pezeshkian-profile-a07e9921fa8c25b1a05333e128c03916 |access-date=6 July 2024 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=6 July 2024 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=6 July 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706034614/https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |url-status=live}}</ref> გჷმათუთას ირანქ ისრაელშა 180 ბალისტიკურ რაკეტა გოუტუ ისმაილ ჰანიეშ, ჰასან ნასრალაშ დო აბას ნილფორუშანიშ ჸვილუაშ ოგამეთ. ისრაელქ ირანიშ ოურდუმე ობიექტეფს [[ისრაელიშ გენთხაფა ირანშა (2024წანაშ გჷმათუთა)|ქოროსქჷ]].<ref>{{cite news |title=What we know about Israel's attack on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgr0yvrx4qpo |work=[[BBC News]] |archive-date=27 October 2024 |access-date=31 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027231243/https://www.bbc.com/news/articles/cgr0yvrx4qpo |url-status=live}}</ref> 2025 წანაშ მესის ირანიშ თარობაქ ზოჯჷ ირანს მახორუ დოხოლაფირო ოთხ მილიონ [[ავღანურ დიასპორა|ავღანარ მიგრანტიშ]] დო ნანტებუშ (ტოლვილეფიშ) მასობურ დეპორტაცია.<ref>{{cite news |title=Iran tells millions of Afghans to leave or face arrest on day of deadline |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/6/iran-tells-millions-of-afghans-to-leave-or-face-arrest-on-day-of-deadline |publisher=Al Jazeera |date=6 July 2025}}</ref> [[ფაილი:تقدیم پیام پادشاه عربستان به رهبر انقلاب 07.jpg|thumb|აიათოლა [[ალი ხამენეი]] [[საუდიშ არაბეთი]]შ დუდთხილუაშ მინისტრ [[ხალიდ ბინ სალმან ალ საუდი|ხალიდ ბინ სალმანწკჷმა]] დო გენერალ-მაიორ [[მოჰამედ ბაღერი|მოჰამედ ბაღერიწკჷმა]] ართო, 2025 წანაშ 17 პირელი]] ირანიშ თარ მორსხუეეფიშ დო პროქსი-ნძალეფიშ ([[აწორინალაშ ლირე|აწორინალაშ ლირე]]) დოდაღარაფაქ 2023 წანაშე ირანიშ თარობა დადაღარჷ დო იზოლირებულ ქჷდიტუ.<ref>{{Cite news |title=Iran's leader hopes America can save his faltering regime |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/05/01/irans-leader-hopes-america-can-save-his-faltering-regime |access-date=25 May 2025 |newspaper=[[The Economist]] |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 December 2024 |title=Iran in a 'position of unprecedented weakness' after the fall of Assad in Syria |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20241209-iran-position-unprecedented-weakness-after-fall-of-assad-syria-proxies-hezbollah-middle-east |access-date=25 May 2025 |publisher=[[France 24]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=The fall of Assad has exposed the extent of the damage to Iran's axis of resistance |url=https://www.chathamhouse.org/2024/12/fall-assad-has-exposed-extent-damage-irans-axis-resistance |access-date=25 May 2025 |website=Chatham House |language=en}}</ref> 2025 წანაშ დაჭყაფუშო ირანი ბიწორას აგინძორენდჷ მუშ გვირზილურ პროგრამას.<ref>{{Cite news |last=Barnes |first=Joe |date=31 January 2025 |title=Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/01/31/iran-nuclear-warhead-europe-revolutionary-guard-north-korea/ |access-date=28 April 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> ექსპერტეფქ გათხილეს, ნამჷ-და თეჯგურა აქტივობა გინმიშჷ ირნერ ომენოღალე გამართებას.<ref name="Economist20250128">{{Cite news |title=Iran's alarming nuclear dash will soon test Donald Trump |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/01/28/irans-alarming-nuclear-dash-will-soon-test-donald-trump |access-date=23 February 2025 |newspaper=[[The Economist]] |issn=0013-0613}}</ref> ირანქ დო ააშ-ქ [[ირან-ამერიკაშ მორაგადეფი (2025–2026)|ახალ გვირზილურ აპიჯაფაშო მორაგადეფი]] ქჷდიჭყეს, მარა უგაღეთ. მანგის გოეროშ ატომურ ენერგიაშ ერეფოშქარე სააგენტოქ (IAEA) დადგინჷ, ნამჷ-და ირან ვარსულენდჷ გვირზილურ ვალვალუეფს;<ref name="Euronews20250612">{{Cite web |title=UN nuclear watchdog finds Iran in non-compliance with its obligations |url=https://www.euronews.com/2025/06/12/un-nuclear-watchdog-finds-iran-in-non-compliance-with-nuclear-obligations |access-date=12 June 2025 |website=Euro News |date=12 June 2025}}</ref> ოგამეთ ირანქ ახალ გოდინდარაფაშ ობიექტიშ ექსპლუატაცია გეგმოაცხადჷ.<ref name="CNN20250612">{{Cite web |last1=Salem |first1=Mostafa |last2=Pleitgen |first2=Frederik |date=12 June 2025 |title=Iran threatens nuclear escalation after UN watchdog board finds it in breach of obligations |url=https://www.cnn.com/2025/06/12/middleeast/iran-threatens-nuclear-escalation-iaea-intl |access-date=12 June 2025 |publisher=[[CNN]] |language=en}}</ref> 2025 წანაშ 13 მანგის ისრაელქ სარაკეტო როსქუეფ მანჯჷ ედომუშამ ირანშა, გვირზილურ ობიექტეფშა დო ირანიშ ოურდუმე დუდალაშ უმაღალაშ მაკათურეფ გოჭყვიდჷ.<ref>{{Cite news |last1=Shotter |first1=James |last2=Sevastopulo |first2=Demetri |last3=England |first3=Andrew |last4=Bozorgmehr |first4=Najmeh |date=13 June 2025 |title=Israel launches air strikes against Iran commanders and nuclear sites |url=https://www.ft.com/content/46b1a363-c805-4800-abbf-6b47b9602ef2 |access-date=13 June 2025 |work=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Nauman |first2=Qasim |last3=Boxerman |first3=Aaron |last4=Kingsley |first4=Patrick |last5=Bergman |first5=Ronen |date=13 June 2025 |title=Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear |access-date=13 June 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ირანქ რაკეტული როსქუეფით უგამჷ, ნამუსჷთ თინეფს შქას ბონ [[ვითოჟირდღამ ლჷმა|კონფლიქტიქ]] მაჸუნჷ. 22 მანგის [[ააშ-იშ გენთხაფეფი ირანიშ გვირზილურ ობიექტეფშა|ააშ-იქ ირანიშგვირზილურ ობიექტეფს ქოროსქჷ]];<ref>{{Cite news |date=22 June 2025 |title=Trump says US has attacked three nuclear sites in Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/21/trump-us-nuclear-strikes-iran |access-date=22 June 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ირანქ ოგამეთ [[ირანიშ გენთხაფეფი ალ-უდეიდიშ ოჰეერე ბაზაშა|ყატარს ააშ-იშ ბაზეფს რაკეტეფ ქოროსქჷჷ]]. 24 მანგის ისრაელქ დო ირანქ ააშ-იშ დაჩემებულ მოთხუალათ დაზებაშენ აპიჯეს.<ref>{{Cite news |date=23 June 2025 |title=Trump says Iran and Israel agree to a ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-iran-israel-agree-ceasefire-2025-06-23/ |access-date=23 June 2025 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/trump-iran-israel-ceasefire-agreement-terms-b5fc5cc8a8c32b4899646130b496798a |title=A whirlwind 48 hours: How Trump's Israel-Iran ceasefire agreement came together |date=24 June 2025 |website=AP News}}</ref> 2025 წანაშ ქირსეთუთაშე ირანიშ ნოღეფს მასობურ დემონსტრაციეფი [[ირანიშ საპროტესტო აქციეფი (2025–2026)|მიშჷ]], ნამუთ ისლამურ რესპუბლიკაშ გითოხუაფა ითხინდეს, ნამუთ გჷმიჭანუ [[ირანიშ ეკონომიკურ კრიზისი|ეკონომიკურ კრიზისიქ]].<ref>{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |date=31 December 2025 |title='We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |access-date=1 January 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> 2026 წანაშ მუნაჩემეფით, „Iran International-იშ“ ფასებათ, ინტერნეტიშ გოთიშუაშ ([[ირანიშ ინტერნეტ ბლოკადა (2026)|ინტერნეტ-ბლოკადა]]) ფონს არძაშ უკულაშ 12,000 პროტესტანტ დოჸვილეს, ანდანე უშქურანჯობაშ ნძალეფქ დემონსტრანტეფიშ მეხჷ ჸოთამა ქიდიჭყეს.<ref name="2000killed">{{cite news |date=10 January 2026 |title=Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202601103903 |access-date=10 January 2026 |publisher=Iran International}}</ref><ref>{{cite web |last=Sparks |first=John |date=9 January 2026 |title=Iran's leaders facing most serious threat since 1979 revolution |url=https://news.sky.com/story/irans-leaders-facing-most-serious-threat-since-1979-revolution-13492604 |access-date=9 January 2026 |website=Sky News |language=en}}</ref><ref>https://www.iranintl.com/en/202601130145</ref> 2026 წანაშ ფასებეფით, [[ირანიშ მასობური ჸვილუეფი (2026)|2026 წანაშ ჸვილუეფს]] არძაშ უკულაშ 16,500 ადამიერქ გოჭყორდჷ დო დო 330,000 — დიჭყოლჷ<ref>{{Cite web |last=Lamb |first=Christina |date=17 January 2026 |title=Iran report says 16,500 dead in 'genocide under digital darkness' |url=https://www.thetimes.com/world/middle-east/article/iran-young-protesters-news-nsdztp5t2 |access-date=18 January 2026 |website=The Sunday Times |language=en}}</ref> 2026 წანაშ 28 ფურთუთას, [[ამერიკაშ აკოართაფილი შტატეფი|ააშ]]-იქ დო [[ისრაელი|ისრაელქ]] კოორდინირებულ ოურდუმე [[ისრაელ-ამერიკაშ გენთხაფეფი ირანშა (2026)|გენთხაფეფ]] მანჯეს ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკაშ ანდა ოღანკეშა, ნამუქჷთ თეირან დო ააშ-ისრაელიშ ალიანსის შქას შანულამ ესკალაცია გჷმიჭანუ.<ref>{{Cite news |last=Liptak |first=Kevin |last2=Ebrahim |first2=Nadeen |last3=Liebermann |first3=Oren |date=2026-02-28 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=2026-02-28 |work=[[CNN]]}}</ref> ამერიკულ დო ურიულ სარაკეტო რესქუეფი სერიაშ ფონს, ოპერაცია „Epic Fury“-შ ფარგანეფს, ანონიმურ ისრაელარ მოხელექ გაცხადჷ, ნამჷ-და ალი ხამენეიშ ლოხის ქემიოგორესჷნ. ხამენეიშ არგამა მონძე დიო უჩინებ რე.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=What to know about Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei |url=https://apnews.com/article/iran-khamenei-supreme-leader-nuclear-protests-military-487aa76fd32f398f2ca37d316e543760 |access-date=2026-03-01 |website=AP News |language=en}}</ref> == გეოგრაფია == {{თარი|ირანიშ გეოგრაფია}} {{ქოძირით თაშნეშე|ირანიშ ხურგეფი|ირანიშ ოფუტეშ მეურნობა|ირანიშ გვალეფიშ ერკებული|ირანიშ კოკეფიშ ერკებული}} [[ფაილი:Iran-geographic map.svg|thumb|upright=1.2|[[ირანიშ გეოგრაფია#ტოპოგრაფია|ირანიშ ტოპოგრაფია]]]] ირანიშ ფართობ რე 1 648 195 კმ². თინა [[აზიაშ ქიანეფიშ ერკებული ფართობიშ მეჯინათ|აზიაშ სიკბეტათ მაამშვა]] დო ბჟადალ აზიაშ მაჟირა უკაბეტაშ ქიანა რე.<ref>{{cite magazine |title=Iran's Strategy in the Strait of Hormuz |url=https://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071232/https://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |archive-date=8 December 2015 |access-date=29 November 2015}}</ref> თინა იდვალუაფუ ოორუე განედიშ 24° დო 40° დო ბჟაეიოლ გრძედიშ 44° დო 64° შქას. ოორუე-ბჟადალშე უხურგანს [[სომხეთი]], აზერბაიჯანიშ ექსკლავ [[ნახიჩევანიშ ავტონომიური რესპუბლიკა|ნახიჩევანი]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |title=CIA – The World Factbook |access-date=7 April 2012 |archive-date=27 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171042/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/ |url-status=dead}}</ref> დო [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანიშ რესპუბლიკა]]; ოორუეშე — [[კასპიაშ ზუღა]]; ოორუე-ბჟაეიოლშე — [[თურქმენეთი]]; ბჟაეიოლშე — [[ავღანეთი]] დო პაკისტანი; ობჟათეშე ომძღჷნა [[სპარსეთიშ ჸუჯი]] დო [[ომანიშ ჸუჯი]]; ბჟადალშე — [[ერაყი]] დო თურქეთი. ირანი სეისმურო აქტიურ ზონას იდვალუაფუ.<ref>{{cite web |url=https://www.usgs.gov/faqs/which-country-has-most-earthquakes |title=Which country has the most earthquakes? |date=2 May 2010 |publisher=[[United States Geological Survey]] |access-date=22 May 2021 |archive-date=22 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522195818/https://www.usgs.gov/faqs/which-country-has-most-earthquakes |url-status=live}}</ref> ოშქაშეთ, 7.0 ვარ-და უმოს [[რიხტერიშ სკალა|მაგნიტუდაშ]] [[დიხაშნწალუა]] ვით წანმოწანაშა ართშა ხვადუ.<ref>{{cite news |url=https://www.ilna.news/fa/tiny/news-11875 |script-title=fa:هر ده سال، یک زلزله ۷ ریشتری در کشور رخ می‌دهد | خبرگزاری ایلنا |date=13 October 2012 |access-date=5 August 2022 |archive-date=28 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328151114/https://www.ilna.ir/ბخش-اخبار-47/11875-هر-ده-سال-یک |url-status=live}}</ref> დიხაშნწალუეფუშ უმენტაშობა ჟიდოხურ რე დო შილებე ძალამ მუმაჯალაგარ რდას, მუნერით რდჷ [[ბამიშ დიხაშნწალუა (2003)|2003 წანაშ ბამიშ დიხაშნწალუა]]. ირანიშ უმენტაშ ნორთის [[ირანიშ გაბარი|ირანიშ გაბარ]] აკმადგინანს, თიშ ობჟათე-ბჟადალ რეგიონი — არაბეთიშ ფილას იდვალუაფუ. თინა მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე გვალამ ქიანა რე; თიშ ლანდშაფტის დომინირენს გვალაშ ქჷნდჷრეფი, ნამუეფჷთ ართიანს ეშართუნს [[წყარმალუშ ღანჩო|ღანჩოეფს]] დო გაბარეფს. მახორობათ მეჭედელო დოხორელ ბჟადალ ირანი არძაშე გვალამ რე, თაქიან ქჷნდჷრეფ რე: [[კავკაციონი]], [[ზაგროსიშ გვალეფი|ზაგროსი]] დო [[ელბურსი|ალბორზი]]. [[დამავანდი]] რე ქიანაშ უმაღალაშ ჭურწული (5610 მ.), ნამუთ აზიას უმაღალაშ ვულკან რე. ირანიშ გვალეფს ოშწანურეფიშ გოძვენას ქვერსემ გაულა უღუდჷ ქიანაშ პოლიტიკაშა დო ეკონომიკაშა. ოორუე ირანი ფორილ რე ლამე [[ჰირკანიშ ტყალეფი|კასპიაშ ჰირკანიშ ტყალეფით]], კასპიაშ ზუღაშ ობჟათე წყარპიჯწკჷმა. ბჟაეიოლ ნორთ თარო [[ტიოზი]]შ ღანჩოეფშე აკმოდირთუ, მუნერით რე [[დეშთე-ქევირი|ქევირიშ ტიოზი]] (ქიანაშ უკაბეტაშ ტიოზი) დო [[დეშთე-ლუთი|ლუთიშ ტიოზი]], თაშნეშე ჯიმუამ ტობეფი. ლუთიშ ტიოზ დიხაუჩას არძაშე ჩხე აბანო რე მერჩქინელი, სოდეთ 2005 წანას 70.7 °C დეფიქსირჷ.<ref>{{Cite web |date=9 November 2009 |title=The 5 Hottest Deserts in the World |url=https://www.mapquest.com/travel/survival/wilderness/5-hottest-deserts-on-earth.htm |access-date=31 December 2023 |website=MapQuest Travel |language=en-us |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231121804/https://www.mapquest.com/travel/survival/wilderness/5-hottest-deserts-on-earth.htm |url-status=live}}</ref> კაბეტ რზენეფ რე კასპიაშ ზუღაშ წყარპიჯის დო სპარსეთიშ ჸუჯიშ ოორუე მუხურს, სოდეთ ირან [[შატ-ელ-არაბი|არვანდიშ წყარმალუშ]] ჸას უხურგანს. მორჩილ დო დოწერწილ რზენეფ რე სპარსეთიშ ჸუჯიშ დოსქილადირ წყარპიჯის, [[ჰორმუზიშ საროტი]]ს დო ომანიშ ჸუჯის.<ref>{{Cite web |title=Geography {{!}} Iranian Student Organization (IrSO) |url=https://www.unl.edu/irso/geography |access-date=28 January 2024 |website= |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122610/https://www.unl.edu/irso/geography |url-status=live}}</ref> === კლიმატი === [[ფაილი:Koppen-Geiger Map IRN present.svg|thumb|ირანიშ [[კიოპენიშ კლიმატიშ კლასიფიკაცია|კიოპენიშ კლიმატიშ კლასიფიკაციაშ]] რუკა]] ირანიშ კლიმატ ანდაკორობამ რე: გოლოფურ დო გვერდო-გოლოფურშე დოჭყაფილი, [[სუბტროპიკეფი|სუბტროპიკული]] კლიმატით კასპიაშ წყარპიჯის დო ოორუეშ ტყალეფს.<ref name="HaftlangLang2003">{{cite book |author1=Kiyanoosh Kiyani Haftlang |author2=Kiyānūsh Kiyანი Haft Lang |title=The Book of Iran: A Survey of the Geography of Iran |url=https://books.google.com/books?id=Gecy7sqblqoC&pg=PA17 |year=2003 |publisher=Alhoda UK |isbn=978-964-94491-3-5 |page=17}}</ref> ირანიშ ოორუე მუხურს ტემპერატურა ოშა-გოშათ ირკენს 0°C-იშ თუდო დო არანი ირიათო ლამე რე. ზარხულიშ ტემპერატურა ოშა-გოშათ გინმაჩირთუ 29°-ის.<ref>{{cite web |url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine-in-Iran |title=Weather and Climate: Iran, average monthly Rainfall, Sunshine, Temperature, Humidity, Wind Speed |newspaper=World Weather and Climate Information |access-date=29 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150922105410/https://weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine-in-Iran |archive-date=22 September 2015}}</ref> ნოლექეფიშ წანმოწანურ მუდანობა ბჟაეიოლ რზენეფს 680 მმ. რე, ბჟადალს — 1700 მმ-შე უმოსი. ირანს გოეროშ რეზიდენტ-კოორდინატორქ გაცხადჷ, ნამჷ-და „[[წყარიშ დეფიციტი]] ასე ირანს ადამიერულ უშქურანჯობაშ არძაშე მონკა გჷმოჭანაფა რე“.<ref>{{cite news |url=https://news.yahoo.com/farming-reforms-offer-hope-irans-water-crisis-131227395.html |title=Farming reforms offer hope for Iran's water crisis |last1=Moghtader |first1=Michelle |date=3 August 2014 |agency=[[Reuters]] |access-date=4 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807031853/http://news.yahoo.com/farming-reforms-offer-hope-irans-water-crisis-131227395.html |archive-date=7 August 2014}}</ref> ბჟადალშე, ზაგროსიშ ღანჩოშ ხორუეფს დაბალ ტემპერატურა დო კონწარ ზოთონჯ უჩქჷ, ჸინუეფით დო დიდთირობათ. ბჟაეიოლ დო ცენტრალურ ღანჩოეფს გოლოფა რე, 200 მმ-შე მერკე ნოლექეფიშ მუდანობთ. ზარხულიშ ოშქაშე ტემპერატურაქ შილებე 38°C-ის მიოჭირინუასჷნ. სპარსეთიშ დო ომანიშ ჸუჯიშ ობჟათე წყარპიჯიშ რზენეფს ბატა ზოთონჯ დო ძალამ ლამე დო ჩხე ზარხულ უჩქჷ. ნოლექეფიშ წანმოწანური მუდანობა 135-355 მმ-შ შქას იძანძჷ.<ref name="Nagarajan2010">{{cite book |author=R. Nagarajan |url=https://books.google.com/books?id=x1505bxl0EkC&pg=PA383 |title=Drought Assessment |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-90-481-2500-5 |page=383}}</ref> === ბიოკორობამობა === {{ქოძირით თაშნეშე|ირანიშ ტყარი ორთა|ირანიშ ერუანული პარკეფი დო თხილერი ტერიტორიეფი|ირანიშ ტყალეფი}} [[ფაილი:Persian Leopard sitting.jpg|thumb|[[სპარსული ჯიჯაღი]], ნამუთ [[ირანიშ გაბარი|ირანიშ გაბარიშ]] ჯინჯიერ მოხვენ რე]] ირანიშ დახე 60% გვალამ რე, 10%-შე მერკე — ტყათ ფორილი.<ref>Rouchiche, Salah and M.A. Haji Mirsadeghi. "Role of Planted Forests and Trees Outside Forests in Sustainable Forest Management: Islamic Republic of Iran Country Study Report", August 2002.</ref> დოხოლაფირო 120 მილიონ ჰექტარი ტყა დო ვე სახენწჷფოშ დორხველობაშა მიშმურს. ირანიშ ტყალეფ ხუთ მცენარეულ რეგიონო ირთუ: ჰირკანიშ რეგიონი, ნამუთ ირანიშ ოორუე განშე წვანე ორტყაფუს აკმადგინანს; ტურანიშ რეგიონი, ნამუთ თარო ცენტრალურ ირანს რე მოდვალირი; ზაგროსიშ რეგიონი, ნამუთ თარო ჭყონიშ ტყალეფს იკათუანს ბჟადალშე; სპარსეთიშ ჸუჯიშ რეგიონი, ნამუთ ობჟათე წყარპიჯიშ ღოზის რე მოდვალირი დო არასბარანიშ რეგიონი, ნამუთ იკათუანს ოშა-გოშა დო უნიკალურ გვარობეფს. ქიანას 8,200-შე უმოს ჩანარიშ გვარობა ჩანს. ორთაშობურ ფლორათ ფორილ დიხა ევროპაშე ოთხშა უმოს რე.<ref>{{Cite web |title=Iran Wildlife and Nature – including flora and fauna and their natural habitats. |url=http://www.aitotours.com/aboutiran/20/wildlife---nature/default.aspx |access-date=5 May 2024 |website= |archive-date=5 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240505152636/http://www.aitotours.com/aboutiran/20/wildlife---nature/default.aspx |url-status=live}}</ref> ქიანას 200-შე უმოს თხილერ ტერიტორია რე ბიოანდაკოტობამობაშ დო ტყარ ორთაშ ოთხილარო, თაჸურეშე 30-შე უმოს ერუანულ პარკ რე. ირანიშ ფაუნა იკათუანს სერიშ ჭუკიშ 34 გვარობას, ინდურ შქირუ მუნგოსის, მორჩილ ინდურ მუნგოსის, ორქოშ ტურას, ინდურ ნგერს, მელას, ღოზამ ყორყმელს, ფორცხოლს, ევრაზიულ ფორცხოლს, შქირუ თუნთის დო აზიურ უჩა თუნთის. ჩორქოამეფშე რე: ტყარ ღეჯი, ურიალი, მოლენკავკაციაშ გვალაშ შხური, ჯგერი ირემი დო ერცქემი.<ref name="Fast2005">{{cite book |author=April Fast |title=Iran: The Land |url=https://archive.org/details/iranland0000fast |url-access=registration |year=2005 |publisher=Crabtree Publishing Company |isbn=978-0-7787-9315-1 |page=[https://archive.org/details/iranland0000fast/page/31 31]}}</ref> კრიტიკულ ოშქურანჯიბაშ თუდო მარენჯ აზიური ავაზა ხვალე ირანს რე ასქილადირი. XX ოშწანურაშ დაჭყაფუშო ირანქ ედომუშამო მიოდინუ აზიურ ნჯილოეფ დო ეშალაფირ კასპიაშ ჸილოეფი.<ref>{{cite book |author=Guggisberg, C.A.W. |year=1961 |title=Simba: The Life of the Lion |publisher=Howard Timmins, Cape Town}}</ref> ჸუდეშ ორინჯეფშე ჩე: შხური, თხა, ჩხოუ, ცხენი, კამბეში, გირინ დო არქემი. ირანი 570-შე უმოს მაფურინჯეშ ჸუდე რე, მუნერით რე ქილორი, კაკაბი, წერო, კიღურა დო შავარდენი. == თარობა დო პოლიტიკა == {{თარი|ირანიშ თარობა|ირანიშ პოლიტიკა}} === უჟინაშ ლიდერი === {{თარი|ირანიშ უჟინაშ ლიდერი}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 320 | image1 = Ayatollah Mojtaba Khamenei, March 8, 2026 (cropped).jpg | image2 = Masoud Pezeshkian 2025 (cropped).jpg | image3 = Mohammad Reza Aref, July 2025 (cropped).jpg | caption1 = [[მოჯთაბა ხამენეი]]<br /><small>[[ირანიშ უჟინაშ ლიდერი|უჟინაშ ლიდერი]] </small> | caption2 = [[მასუდ ფეზეშქიანი]]<br /><small>[[ირანიშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] </small> | caption3 = [[მოჰამად რეზა არეფი]]<br /><small>[[ირანიშ ვიცე-პრეზიდენტი|ვიცე-პრეზიდენტი]] </small> | alt1 = | alt2 = }} [[ფაილი:Ayatollah Ali Khamenei met with Pakistani Prime Minister Shehbaz Sharif 1404-3-10.jpg|thumb|უჟინაშ ლიდერ აიათოლა [[ალი ხამენეი]] პაკისტანიშ პრემიერ-მინისტრ [[შეჰბაზ შარიფი|შეჰბაზ შარიფწკჷმა]], 2025 წანაშ 26 მესი]] უჟინაშ ლიდერ ({{lang-fa|رهبر معظم|Rahbar-e Moazam}}; „რაჰბარი“ — რევოლუციაშ ლიდერ ვარ-და უჟინაშ ხემანჯღვერი) — [[სახენწჷფოშ მადუდე]] დო გამამინჯე რე პოლიტიკაშ გინოჯინას. პრეზიდენტის, რაჰბარწკჷმა ელაზჷმაფათ, აკობორკილ ხემანჭუაფეფ უღჷ. თარ მინისტრეფ რაჰბარიშ ალობაშ მეჯინათ გიშმეგორუაფჷნა, ნამუსჷთ საბოლა ზიტყვა უღჷ გალენურ პოლიტიკაშენ.<ref name="reuters.com">{{cite news |date=8 January 2018 |title=In jab at rivals, Rouhani says Iran protests about more than economy |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-rallies-rouhani/in-jab-at-hardliners-rouhani-says-iran-protests-were-not-only-economic-idUSKBN1EX0S9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113092651/https://www.reuters.com/article/us-iran-rallies-rouhani/in-jab-at-hardliners-rouhani-says-iran-protests-were-not-only-economic-idUSKBN1EX0S9 |archive-date=13 January 2018 |access-date=1 February 2018 |newspaper=[[Reuters]]}}</ref> რაჰბარი ბონას ოკათუ დუდთხილუაშ, თოლორუაშ დო გალენურ საქვარეფს, თაშნეშე შხვა შანულამ მინისტრეფიშ დორინაფას, პრეზიდენტიშით კანდიდატეფიშ წჷმორინაფაშ უკული. რაჰბარი ბონას აკონტროლენს რეგიონულ პოლიტიკას, გალენურ საქვარეფიშ სამინისტროშ ფუნქციეფ — ხვალე პროტოკოლურ დო ცერემონიულ დონეთ იხურგუაფუ. სამანგათ, არაბულ ქიანეფშა დარინაფალ ჸენჯეფს გიშაგორუნს [[ყუდსიშ ნძალეფი]], ნამუთ ბონას რე რაჰბარიშ ანგარიშვალდვალუას.<ref name="english.aawsat.com">{{cite web |last=Al-awsat |first=Asharq |date=25 September 2017 |title=Khamenei Orders New Supervisory Body to Curtail Government – ASHARQ AL-AWSAT English Archive |url=https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010083335/https://english.aawsat.com/amir-taheri/features/khamenei-orders-new-supervisory-body-curtail-government |archive-date=10 October 2017 |access-date=23 October 2017}}</ref> რაჰბარს შეულებჷ ზოჯას კანონეფიშ მიშათინუა.<ref>{{cite news |url=https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/12/iran-retirement-law-reemployment-retirees-khamenei-order.html |title=Khamenei orders controversial retirement law amended |work=Al-Monitor |date=5 December 2018 |access-date=12 December 2018 |archive-date=7 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181207154816/https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/12/iran-retirement-law-reemployment-retirees-khamenei-order.html |url-status=live}}</ref> [[იმამ ხომეინიშ ზოჯუაშ ეჸონაფა|სეტადი]] (Setad), რაჰბარიშ დოჸუნალობას მარენჯ სახენწჷფო საწარმე, 2013 წანას 95 მილიარდ დოლარო იფასებუდჷ, ნამუშ ფინანსურ ანგარიშეფ ფულირ რე პარლამენტშო ხოლო.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/investigates/iran/ |title=Reuters Investigates – Assets of the Ayatollah |website=[[Reuters]] |date=11 November 2013 |access-date=8 January 2018 |archive-date=12 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112231535/http://www.reuters.com/investigates/iran/ |url-status=live}}</ref> რაჰბარ რე აკოანჯარაფილ ნძალეფიშ [[ურდუმმადუდე]],{{efn|„დორინაფა დო გინორინაფა: გენერალურ შტაბიშ უნჩაშის, ისლამური რევოლუციაშ შანკოეფიშ კორპუსიშ ხემანჯღვერს დო აკოანჯარაფილ ნძალეფიშ მადუდეეფს.“<ref name="article 107" >{{cite web |url=https://www.iranchamber.com/government/constitutions/constitution_ch08.php |title=The Constitution of Islamic Republic of Iran |website=Iran Chamber |date=13 June 2025 |access-date=13 June 2025}}</ref>}} აკონტროლენს ოურდუმე თოლორუას დო უშქურანჯობაშ ოპერაციეფს,<ref>{{cite web |url=https://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |title=The Structure of Power in Iran |website=Iran Chamber |date=13 June 2025 |access-date=13 June 2025}}</ref> დო ხვალე თის უღჷ ლჷმაშ ვარ-და ზეშ გჷმოცხადებაშ ნება.{{efn|„ლჷმაშ დო ზეშ გჷმოცხადება, თაშნეშე აკოანჯარაფილ ნძალეფიშ მობილიზაცია.“<ref name="article 107" />}} რაჰბარი თაშნეშე დჷთმარინუანს სასამართო ხეშუულებაშ, სახენწჷფო რადიო-ტელევიზიაშ ხემანჯღვერეფს, პოლიციაშ დო არმიაშ მადუდეეფს დო [[შანკოეფიშ სხუნუ]]შ მაკათურეფს. [[ექსპერტეფიშ სხუნუ]] გამამინჯე რე რაჰბარიშ გიშაგორუაშოთ დო უღჷ თიშ გინორინაფაშ ნება კვალიფიკაციაშ ვარ-და კათაშ ნდებაშ დინაფაშ ოსხირით.<ref name="loc">{{cite web |url=http://countrystudies.us/iran/81.htm |title=Iran – The Constitution |first=Library of Congress |last=Federal Research Division |access-date=14 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923063550/http://countrystudies.us/iran/81.htm |archive-date=23 September 2006}}</ref> ამდღარშა ექსპერტეფიშ სხუნუს რაჰბარიშ მუთუნნერ გინოჭყვიდირაფა ვეგმუჭანუაფჷნა დო ვართ თიშ გინორინაფა უცადებჷნა. სასამართო სისტემაშ ჸოფირ მადუდექ, [[სადიყ ლარიჯანი|სადიყ ლარიჯანქ]], ნამუთ რაჰბარიშ დჷნარინეფ რდჷნ, გჷმაცხადჷ, ნამჷ-და ექსპერტეფიშ სხუნუშით რაჰბარიშ ჟიგინოჯინა უკანონო რე.<ref name="Al-awsat">{{cite news |url=http://english.aawsat.com/2015/12/article55345842/55345842 |title=Controversy in Iran Surrounding the Supervision of the Supreme Leader's Performance |newspaper=Asharq Al-Awsat |author=Adil Alsalmi |date=15 December 2015 |access-date=1 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625141325/http://english.aawsat.com/2015/12/article55345842/55345842 |archive-date=25 June 2016}}</ref> ანდას მიორჩქჷ, ნამჷ-და ექსპერტეფიშ სხუნუქ რეალურ ნძალაშ უმუშო ცერემონიულ ორგანოთ გინირთჷნ. 2025 წანაშ ფურთუთას, „The New York Times“ იგინაფუაფუდჷ, ნამჷ-და ირანიშ ექსპერტიშ, ქარიმ სადჯადპურიშ მეჯინათ, ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკას ჟირ პარალელურ სისტემა რენ.<ref name="Sanger-2025">{{Cite news |last1=Sanger |first1=David E. |last2=Barnes |first2=Julian E. |date=3 February 2025 |title=Iran Is Developing Plans for Faster, Cruder Weapon, U.S. Concludes |url=https://www.nytimes.com/2025/02/03/us/politics/iran-nuclear-weapon.html |access-date=5 February 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ართი, ნამუსჷთ ოურდუმე დო ოთოლორე ნძალეფ გამაგენა დო რაჰბარს დუთმოჸუნა, „ნამუეფჷთ გინმაჯინენა გვირზილურ პროგრამას დო რეგიონულ პროქსეფს, თანშეშე ნამუეფსჷთ [[პოლიტიკური რეპრესიეფი ირანს|რეპრესიეფი]], ჭკორალაშ დოჭოფუა დო ჸვილუეფ ოვალჷნა“.<ref name="Sanger-2025" /> მაჟირა იგამაგებუ დიპლომატეფიშ დო პოლიტიკოსეფიშით, „ნამუეფსჷთ უღჷნა ბჟადალურ მედიაწკჷმა დო მოხელეეფწკჷმა რაგადიშ ნება“, მარა მინიმალურ რჩქინა უღჷნა ირანიშ გვირზილურ პროგრამაშ გეშა.<ref name="Sanger-2025" /> პოლიტიკურ სისტემა გერსხილ რე [[ირანიშ კონსტიტუცია|ქიანაშ კონსტიტუცია]]შა.<ref name="servcons">{{cite web |url=http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |title=Constitution of Iran |publisher=[[University of Berne|University of Bern]] |location=Switzerland |access-date=2 April 2016 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821093931/http://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |url-status=live}}</ref> „International IDEA“-შ გლობალურ დემოკრატიაშ ინდექსიშ მეჯინათ, ირანიშ მაძირაფალეფ დაბალი რე, გიშაკერზაფილო გენდერულ წორწალას, აკკათუაშ დო შაყარუაშ დუდიშულას დო ზიტყვაშ დუდიშულას.<ref>{{Cite web |title=Iran {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/iran |access-date=29 September 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> თაშნეშე, 2024 წანაშ [[წჷმმარინაფონი დემოკრატია|წჷმმარინაფონი დემოკრატიაშ]] რეიტინგის ირანქ 158-ა აბან დეკინჷ დო კლასიფიცირებულ რე მუჭოთ [[გიშაგორუან ავტოკრატია]]. ხუან ხოსე ლინცი 2000 წანას ჭარუნდჷ, ნამჷ-და „ირანულ რეჟიმ აკმოკათჷნს [[ტოტალიტარიზმი]]შ იდეოლოგიურ მალობას [[ავტორიტარიზმი]]შ აკობორკილ პლურალიზმწკჷმა“.<ref>Juan José Linz, ''[https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36 Totalitarian and Authoritarian Regimes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726124833/https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA36|date=26 July 2020}}'' (Lynne Rienner, 2000), p. 36.</ref> === პრეზიდენტი === {{თარი|ირანიშ პრეზიდენტი}} [[ფაილი:Presidential Administration of Iran building.jpg|thumb|ირანიშ [[ირანიშ პრეზიდენტიშ ადმინისტრაცია|პრეზიდენტიშ ადმინისტრაციაშ]] დოხორეშ მინალ (პასტერიშ შოშე), მინისტრეფიშ კაბინეტიშ აკოხვალამაშ აბან დო [[ირანიშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტიშ]] ოფისი]] პრეზიდენტ რე [[თარობაშ მადუდე]] დო მაჟირა უმაღალაშ წოდებაშ ავტორიტეტ უჟინაშ ლიდერიშ უკული. პრეზიდენტის [[საარძო ოგიშაგორუე ნება|საარძო ოგიშაგორუე ნებათ]] 4 წანაშ ხანით გიშაგორჷნა. [[გიშაგორუეფი ირანს|გიშაგორუეფშა]], პრეზიდენტობაშ კანდიდატეფ დოდასურებულქ ოკო იჸუან [[შანკოეფიშ სხუნუ|შანკოეფიშ სხუნუშით]].<ref>{{Cite web |date=9 June 2024 |title=Council of Guardians {{!}} Definition, Role, Selection, & History |url=https://www.britannica.com/topic/Council-of-Guardians |access-date=6 July 2024 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en |archive-date=26 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230226143015/https://www.britannica.com/topic/Council-of-Guardians |url-status=live}}</ref> სხუნუშ მაკათურეფს უჟინაშ ლიდერ გიშაგორუნს, ნამუსჷთ თაშნეშე პრეზიდენტიშ გინორინაფაშ ნება უღჷ.<ref>{{cite news |last1=Gladstone |first1=Rick |title=Is Iran's Supreme Leader Truly Supreme? Yes, but President Is No Mere Figurehead |url=https://www.nytimes.com/2021/08/05/world/middleeast/iran-president-ebrahim-raisi.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/08/05/world/middleeast/iran-president-ebrahim-raisi.html |archive-date=28 December 2021 |url-access=limited |access-date=27 September 2021 |work=[[The New York Times]] |date=5 August 2021}}{{cbignore}}</ref> ართნერ პიჯის პრეზიდენტიშ ხანიშ მოახალებაშო გიშაგორუა ხვალე ართ ხანით რე შილებუან.<ref name="photius">{{cite web |title=Iran The Presidency |url=http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622094238/http://www.photius.com/countries/iran/government/iran_government_the_presidency.html |archive-date=22 June 2008 |access-date=18 June 2011}}</ref> პრეზიდენტ რე [[ერუანულ უშქურანჯობაშ უჟინაშ სხუნუ|ერუანულ უშქურანჯობაშ უჟინაშ სხუნუშ]] დუდმახვენჯ დო უღჷ [[ოგანგებე დგომარობა|ოგანგებე დგომარობაშ]] გჷმოცხადებაშ ნება პარლამენტიშით მეღებულ გინოჭყვიდირიშ უკული. პრეზიდენტ გამამინჯე რე კონსტიტუციაშ ეჸონაფაშა დო ემაჸონაფალ ხეშუულებაშ მანჯებაშა, რაჰბარიშით გოთანჯილ დეკრეტეფიშ დო ართამ პოლიტიკაშ მეჯინათ, თი ოკითხირეეფიშ მოხ, ნამუთ ბონას რაჰბარს ოწაწჷნ, ნამუსჷთ საბოლა ზიტყვა უღჷნ.<ref name="leader">{{cite web |title=Leadership in the Constitution of the Islamic Republic of Iran |url=http://www.leader.ir/langs/en/index.php?p=leader_law |archive-url=https://web.archive.org/web/20130612094341/http://www.leader.ir/langs/en/index.php?p=leader_law |archive-date=12 June 2013 |access-date=21 June 2013}}</ref> პრეზიდენტ არსულენს ემაჸონაფალ ფუნქციეფს, მუნერით რე ერეფოშქარე ხეკულუეფიშ დო აპიჯალეფიშ ხეშმოჭარა, ერუანულ დოგეგმარაფა, ბიუჯეტ დო სახენწჷფო დოსაქვარუაშ ოკითხირეეფი, ნამუთ არძა რაჰბარიშით რე დოდასურებული.<ref name="Middle East Eye">{{cite web |title=Iran's Khamenei hits out at Rafsanjani in rare public rebuke |url=http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510 |work=[[Middle East Eye]] |access-date=3 June 2017 |archive-date=4 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404031405/http://www.middleeasteye.net/news/khamenei-lashes-out-rafsanjani-and-rouhani-rare-iran-public-spat-1261460510 |url-status=live}}</ref><ref name="en.iranwire.com">{{cite web |title=Asking for a Miracle: Khamenei's Economic Plan |url=https://iranwire.com/en/features/273 |website=Iran Wire |access-date=22 October 2019 |archive-date=22 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022043451/https://iranwire.com/en/features/273 |url-status=live}}</ref> პრეზიდენტი დჷთრინუანს მინისტრეფს, ნამუთ ოხვილუ პარლამენტიშ დო რაჰბარიშ დასურებას, ნამუსჷთ შეულებჷ ირნერ მინისტრიშ გინორინაფა ვარ-და პოსტიშა დორთინაფა.<ref name="stalbertgazette.com">{{Cite news |url=http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |title=Iranian lawmakers warn Ahmadinejad to accept intelligence chief as political feud deepens |work=CP |access-date=21 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808034040/http://www.stalbertgazette.com/article/GB/20110420/CP01/304209937/-1/sag0806/iranian-lawmakers-warn-ahmadinejad-to-back-intelligence-chief-as |archive-date=8 August 2017}}</ref><ref name="news.bbc.co.uk">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |title=BBC NEWS – Middle East – Iranian vice-president 'sacked' |date=25 July 2009 |work=[[BBC News]] |access-date=26 July 2016 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003041952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8168202.stm |url-status=live}}</ref> პრეზიდენტ გინმაჯინე [[ირანიშ მინისტრეფიშ სხუნუ|მინისტრეფიშ სხუნუ]]ს, კოორდინაციას უწიენს თარობაშ გინოჭყვიდირეფს დო გიშმაგორუნს თარობაშ პოლიტიკას კანონმადვალუ ორგანოშა წჷმარინაფალო.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/iran/84.htm |title=Iran – The Prime Minister and the Council of Ministers |publisher=Country Studies |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520124905/http://countrystudies.us/iran/84.htm |archive-date=20 May 2011}}</ref> პრეზიდენტიშ თუდო ბრუო ვიცე-პრეზიდენტ დო 22 მინისტრშე აკოდგინელ კაბინეტ მუშენს, ნამუეფსჷთ პრეზიდენტ დჷთმარინუანს.<ref name="Judiciary">{{cite web |url=http://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |title=The Structure of Power in Iran |publisher=Iran Chamber |date=24 June 2005 |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605074610/http://www.iranchamber.com/government/articles/structure_of_power.php |archive-date=5 June 2011}}</ref> === შანკოეფიშ სხუნუ === {{თარი|შანკოეფიშ სხუნუ}} საპრეზიდენტო დო საპარლამენტო კანდიდატეფ დოდასურებულქ ოკო იჸუან 12-მაკათურამ შანკოეფიშ სხუნუშ (ნამუშ არძა მაკათურს უჟინაშ ლიდერ დჷთრინუანს) ვარ-და უშუაშეთ ლიდერიშით, თეშ ნამჷ-და გოთოლწონებულქ იჸუას თინეფიშ ართგულობაქჷნ.<ref>{{cite book |author=Chibli Mallat |url=https://books.google.com/books?id=5oB4_tohQegC |title=The Renewal of Islamic Law: Muhammad Baqer As-Sadr, Najaf and the Shi'i International |date=2004 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-53122-1 |access-date=21 June 2013}}</ref> ლიდერ ოშა-გოშათ ჸონენს შემოწმებას (მარა უღჷ თეშ კეთებაშ ნებათ), ნამ ბორჯისჷთ შანკოეფიშ სხუნუშ გეძინელ დასურ ოხვილურ ვა რე. ლიდერს შეულებჷ გაუქვას შანკოეფიშ სხუნუშ გინოჭყვიდირეფი.<ref>{{cite web |author=and agencies |date=24 May 2005 |title=Iran reverses ban on reformist candidates |url=https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221144045/https://www.theguardian.com/world/2005/may/24/iran |archive-date=21 December 2016 |access-date=10 August 2017 |website=[[The Guardian]]}}</ref> კონსტიტუცია სხუნუს სუმ მანდატის არზენს: ვეტოშ ნება [[ირანიშ მეჯლისი|პარლამენტიშით]] მეღებულ კანონეფშა,<ref>Article 98 of the constitution</ref><ref>Articles 96 and 94 of the constitution.</ref> გიშაგორუეფიშ ზედამხედველობა<ref name="IDP">{{cite web |title=THE GUARDIAN COUNCIL |url=https://irandataportal.syr.edu/the-guardian-council |access-date=7 September 2022 |website=Iran Data Portal |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519124159/https://irandataportal.syr.edu/the-guardian-council |url-status=live}}</ref> დო აბანობურ, საპარლამენტო, საპრეზიდენტო ვარ-და ექსპერტეფიშ სხუნუშ გიშაგორუეფს მაკათურ კანდიდატეფიშ დასური ვარ-და დისკვალიფიკაცია.<ref name="Article 99 of the constitution">Article 99 of the constitution</ref> სხუნუს შეულებჷ გაუქვას კანონ ჟირ სამანჯელით: [[შარიათი|შარიათწკჷმა]] (ისლამურ კანონი) ვარ-და კონსტიტუციაწკჷმა აწორინალა.<ref name="Article 4 Archived 9 December 2006 at the Wayback Machine">[http://mellat.majlis.ir/archive/constitution/english.htm Article 4] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209085520/http://mellat.majlis.ir/archive/constitution/english.htm|date=9 December 2006}}</ref> === ერუანულ უშქურანჯობაშ უმაღალაშ სხუნუ === {{თარი|ერუანულ უშქურანჯობაშ უმაღალაშ სხუნუ}} ერუანულ უშქურანჯობაშ უმაღალაშ სხუნუ (SNSC) გალენურ პოლიტიკაშ გინოჭყვიდირიშ პროცესის დუდენს.<ref>{{Cite web |title=Iran's Multifaceted Foreign Policy |url=https://www.cfr.org/backgrounder/irans-multifaceted-foreign-policy |access-date=8 May 2024 |website=Council on Foreign Relations |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112631/https://www.cfr.org/backgrounder/irans-multifaceted-foreign-policy |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2019 |title=Supreme National Security Council of Iran |url=https://iranprimer.usip.org/blog/2019/apr/01/supreme-national-security-council-iran |access-date=8 May 2024 |website=[[United States Institute of Peace]] |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://iranprimer.usip.org/blog/2019/apr/01/supreme-national-security-council-iran}}</ref><ref>{{Cite web |title=Inside Iran – The Structure Of Power In Iran |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tehran/inside/govt.html |access-date=8 May 2024 |publisher=[[PBS]] |archive-date=7 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507165336/https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/tehran/inside/govt.html |url-status=live}}</ref> სხუნუქ გიჭყჷ [[ირანიშ კონსტიტუციურ რეფერენდუმი (1989)|1989 წანაშ კონსტიტუციურ რეფერენდუმიშ]] ბორჯის ერუანულ ინტერესეფიშ, რევოლუციაშ, ტერიტორიულ ნთელუანობაშ დო ერუანულ სუვერენიტეტიშ ოთხილარო დო ალაჸუნალო.<ref>{{cite book |last1=Thaler |first1=David E. |last2=Nader |first2=Alireza |last3=Chubin |first3=Shahram |last4=Green |first4=Jerrold D. |last5=Lynch |first5=Charlotte |last6=Wehrey |first6=Frederic |title=Mullahs, Guards, and Bonyads |date=2010 |publisher=[[RAND Corporation]] |isbn=978-0-8330-4773-1 |pages=21–36 |jstor=10.7249/mg878osd.10 |jstor-access=free |chapter=Formal Structures of the Islamic Republic |url=https://www.rand.org/pubs/monographs/MG878.html}}</ref> [[ირანიშ კონსტიტუცია|კონსტიტუცია]]შ 176-ა ბირგულიშ მეჯინათ, სხუნუს პრეზიდენტ ოკო დუდენდასჷნ.<ref>{{Cite web |date=22 May 2023 |title=Iran's president appoints new official in powerful security post, replacing longtime incumbent |url=https://apnews.com/article/iran-supreme-national-security-council-shamkhani-892b335e8492782b19b28a92e066db7f |access-date=8 May 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://apnews.com/article/iran-supreme-national-security-council-shamkhani-892b335e8492782b19b28a92e066db7f |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Deep Dive: Reshuffle at Iran's Supreme National Security Council |url=https://amwaj.media/article/deep-dive-reshuffle-at-iran-s-supreme-national-security-council |access-date=8 May 2024 |website= |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112631/https://amwaj.media/article/deep-dive-reshuffle-at-iran-s-supreme-national-security-council |url-status=live}}</ref> ლიდერ გიშაგორუნს უჟინაშ სხუნუშ მელამოსეს დო სხუნუშ გინოჭყვიდირეფი ნძალაშა მიშმურს თიშ უკული, მუთ ლიდერ თინეფს დადასურენსჷნ. SNSC გჷმმაქიმინანს გვირზილურ პოლიტიკას, ნამუთ ნძალაშა ხვალე ლიდერიშ დასურიშ უკულ მიშმურს.<ref>{{Cite web |title=Iran's switch of top security official hints at end of nuclear talks |url=https://asia.nikkei.com/Politics/Iran-s-switch-of-top-security-official-hints-at-end-of-nuclear-talks |access-date=8 May 2024 |website=Nikkei Asia |language=en-GB |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://asia.nikkei.com/Politics/Iran-s-switch-of-top-security-official-hints-at-end-of-nuclear-talks |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iranian Supreme National Security Council: Latest News, Photos, Videos on Iranian Supreme National Security Council |url=https://www.ndtv.com/topic/iranian-supreme-national-security-council |access-date=8 May 2024 |website=[[[suspicious link removed]]] |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://www.ndtv.com/topic/iranian-supreme-national-security-council |url-status=live}}</ref> === კანონმადვალუ ორგანო === {{თარი|ირანიშ კანონმადვალუ ორგანო}} {{ქოძირით თაშნეშე|ირანიშ პარლამენტიშ სპეციალიზაფილ კომისიეფი|ირანიშ უმაღალაშ აუდიტიშ სასამართო|მეჯლისიშ რკვიებაშ ცენტრი}} [[ფაილი:Iranian Parliament 2.jpg|thumb|ირანიშ პარლამენტიშ დგჷმილ ([[ისლამურ საკონსულტაციო ასამბლეა]]—ICA)]] ირანიშ კანონმადვალუ ორგანო აკმოდირთუ ართპალატამ პარლამენტით, ნამუსჷთ [[ისლამურ საკონსულტაციო ასამბლეა]] ([[სპარსული ნინა|სპარს.]] مجلس شورای اسلامی — ''მეჯლის-ე შორა-იესლამი'') ვარ-და უბრალოთ მეჯლის ჯოხო. მუშჸურე პარლამენტ აკმოდირთუ 290 მაკათურშე, ნამუეფჷთ ირ ხუთ წანაშე ართშა გიშეგორუაფჷნა.<ref name="Majlis">{{cite web |url=http://www.electionguide.org/country.php?ID=103 |title=IFES Election Guide |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616042705/http://www.electionguide.org/country.php?ID=103 |archive-date=16 June 2011}}</ref> პარლამენტი აზადენს კანონპროექტეფს, რატიფიცირაფას უკეთენს ერეფოშქაშე აპიჯალეფს დო ანტკიცენს ერუანულ ბიუჯეტის. პარლამენტიშ არძა კანდიდატ დო სხუნუშე მეღებულ კანონდვალუა შანკოეფიშ სხუნუქ ოკო დანტკიცას.<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/iran/86.htm |title=Iran – The Council of Guardians |access-date=18 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520124440/http://countrystudies.us/iran/86.htm |archive-date=20 May 2011}}</ref><ref>[http://www.rferl.org/newsline/2006/10/031006.asp IRANIAN LEGISLATURE APPROVES FUNDS FOR GASOLINE IMPORTS] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101092818/http://www.rferl.org/newsline/2006/10/031006.asp|date=1 November 2006}}</ref> შანკოეფიშ სხუნუს შეულებჷ პარლამენტიშ გიშაგორილ მაკათურეფიშ პოსტიშე გინორინაფა.<ref>{{cite web |last=Dehghan |first=Saeed Kamali |date=15 April 2016 |title=Iran bars female MP for 'shaking hands with unrelated man' |url=https://www.theguardian.com/world/2016/apr/15/iran-bars-female-mp-for-shaking-hands-with-unrelated-man |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170811010404/https://www.theguardian.com/world/2016/apr/15/iran-bars-female-mp-for-shaking-hands-with-unrelated-man |archive-date=11 August 2017 |access-date=10 August 2017 |website=[[The Guardian]]}}</ref> შანკოეფიშ სხუნუშ უმუშო პარლამენტის სამართებურ სტატუს ვაუღჷ დო სხუნუს კანონდვალუაშა აბსოლუტურ ვეტოშ ნება უღჷ.<ref name="Archived copy">{{cite web |title=خانه ملت |url=http://mellat.majlis.ir/constitution/english.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705083907/http://mellat.majlis.ir/constitution/english.htm |archive-date=5 July 2009 |access-date=11 January 2022 |website=}}</ref> [[ოსქვებურობაშ გინოჭყვიდუაშ სხუნუ|ოსქვებურობაშ გინოჭყვიდუაშ სხუნუს]] გაჩქჷ ხემანჭუაფა, აშადირთას (მედიაცია უკეთას) პარლამენტ დო შანკოეფიშ სხუნუშ შქას რინელ ნირზეფიშ ბორჯის. თინა წჷმარინუანს [[ირანიშ უჟინაშ ლიდერი|უჟინაშ ლიდერიშ]] საკონსულტაციო ორგანოს, ნამუთ თის ირანიშ ართ-ართ არძაშე ჸონიერ გამაგალაშ ორგანოთ გინმართინუანს.<ref>{{cite news |title=Expediency council |url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080305232619/http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/middle_east/03/iran_power/html/expediency_council.stm |archive-date=5 March 2008 |access-date=3 February 2008 |work=[[BBC News]]}}</ref> პარლამენტის 207 ოგიშაგორაშე ოლქი რე, თინეფს შქას 5 მოკებულ აბან რელიგიურ უჭიჭაშობეფშო. დოსქილადირ 202 ოლქი ტერიტორიულ რე დო ირანიშ ართ ვარ-და მუსხირენ ოლქის (შაჰრესტანს) იკათუანს. ===სასამართო ორგანო=== {{თარი|ირანიშ ისლამურ რესპუბლიკაშ სასამართო სისტემა}} ირანი მუშ სამართებურ სისტემაშო გიმირინუანს შარიათიშ სამართალს (ნამუთ [[ჯაფარიშ სკოლა|ჯაფარიშ სკოლას]] გერსხჷ), [[ომენოღალე სამართაი|ომენოღალე სამართაიშ]] ელემენტეფწკჷმა ართო. [[ირანიშ უჟინაშ ლიდერი|უჟინაშ ლიდერ]] დჷთმრინუანს უჟინაშ სასამართოშ დუდმახვენჯის დო თარ პროკურორს. რე მუსხირენ ტიპიშ სასამართო, თინეფს შქას ჯარალობურ სასამართოეფი, ნამუეფჷთ ომენოღალე დო ზისხირიშ სამართაიშ საქვარეფს სხუნუნა დო [[ისლამურ რევოლუციურ სასამართო|რევოლუციურ სასამართლოეფი]], ნამუეფჷთ გინმოჭყვიდჷნა კონკრეტულ დჷნაშებუეფს, მუნერით რე ერუანულ უშქურანჯობაშ მეხჷ ქიმინუეფი. რევოლუციურ სასამართოეფიშ გინოჭყვიდირეფი საბოლა რე დო თინეფიშ გასაჩიულება (აპელაცია) ვეშილებე. სასამართო ხეშუულებაშ მადუდე დუდენს სასამართო სისტემას დო გამამინჯე რე თიშ ადმინისტრირებაშა დო ჟიგინოჯინაშა. თინა რე [[ირანიშ უჟინაშ სასამართო]]შ უმაღალაშ მოსამართე. სასამართო ხეშუულებაშ მადუდე წჷმარინუანს იუსტიციაშ მინისტრიშ პოსტშა კანდიდატეფს, ნამუეფშე პრეზიდენტ ართ-ართის გიშმაგორუნს. სასამართო ხეშუულებაშ მადუდეს შეულებჷ პოსტ ჟირ ხუთწანიან ხანით დეკინასჷნ.<ref>{{cite web |author=Axel Tschentscher, LL.M. |url=https://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |title=ICL > Iran > Constitution |access-date=10 January 2022 |archive-date=14 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201014010533/https://www.servat.unibe.ch/icl/ir00000_.html |url-status=live}}</ref> [[სპეციალურ ოშურიელე სასამართო]] გინმოჭყვიდუნს დჷნაშებუეფს, ნამუეფჷთ, ორჩანიეთ, [[ოშურიელე პიჯეფი|ოშურიელე პირეფქ]] იქუესჷნს, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და თინა თაშნეშე სხუნუნს საქვარეფს, ნამუეფჷთ საერო პიჯეფსჷთ ოწაწჷნ. სპეციალურ ოშურიელე სასამართო რეგულარულ სასამართო სისტემაშე ზოხორინელო მუშენს დო ვალდებულ რე ხვალე [[ირანიშ უჟინაშ ლიდერი|უჟინაშ ლიდერიშ]] (რაჰბარიშ) წჷმი. სასამართოშ გინოჭყვიდირეფი საბოლა რე დო თინეფიშ გასაჩიულება ვეშილებე.<ref name="Judiciary"/> ექსპერტეფიშ სხუნუ, ნამუთ ირწანურო ართ მარათ აკმიკრორობუნ, აკმოდირთჷ 86 „სასურია დო მორჩქვენ“ ოშურიელე პიჯშე, ნამუეფსჷთ მახორობა ართამ გიშაგორუეფით 8 წანაშ ხანით გიშაგორუნს. ===ადმინისტრაციულ დორთუალა=== {{თარი|ირანიშ ადმინისტრაციულ დორთუალა|ირანიშ რეგიონეფი|ირანიშ ოსტანეფი|ირანიშ შაჰრესტანეფი|ირანიშ ნოღეფიშ ერკებული}} ირანი ფუნქციონირენს მუჭოთ [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარულ სახენწჷფო]]<ref name="Unitary 1">{{cite web |title=Comparison of Unitary Vs. Federal Political Systems |url=https://cognizancejournal.com/vol4issue9/V4I918.pdf |date=September 2024 |format=PDF |author=Mohammad Yaseen Jaras |publisher=Cognizance Journal}}</ref> დო დორთილ რე ეჩდოვითაართ პროვინციათ (სპარს. استان, ოსტანი). ირ პროვინციას დუდენს აბანობურ ცენტრი, ნამუთ, მუჭოთ წესი, არძაშე კაბეტ ნოღა რე დო თი პროვინციაშ ნანანოღათ (სპარს. مرکز, [[მარკახი (ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ართული)|მარკაზი]]) იკოროცხუ. პროვინციულ ხეშუულებას დუდენს გუბერნატორი (სპარს. استاندار, ოსტანდარი), ნამუსჷთ [[ირანიშ დინოხოლენ საქვარეფიშ სამინისტრო|დინოხოლენ საქვარეფიშ მინისტრ]] დჷთმრინუანს მინისტრეფიშ კაბინეტიშ (სხუნუშ) დანტკიცებაშ ოსხირშა.<ref name="govgen">{{cite web |last=IRNA |first=Online Edition |title=Paris for further cultural cooperation with Iran |url=http://www2.irna.com/en/news/view/line-203/0710215516003338.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071023184320/http://www2.irna.com/en/news/view/line-203/0710215516003338.htm |archive-date=23 October 2007 |access-date=21 October 2007}}</ref> <div style="float: {{{float|centere}}}; clear: {{{float|none}}};">{{ირანიშ მუკნაჭარეფამი რუკა}} {{center|<small>ირანიშ ოსტანეფიშ რუკა</small>}} == მახორობა == მახორობა: 68,3 მლნ (2003), თენეფშე [[სპარსალეფი]] - 51%, [[აზერბაიჯანალეფი]] - 24%, [[ქურთეფი]] - 7%, [[გილანარეფი]] დო [[მაზანდარანალეფი]] - 8%, [[არაბეფი]] - 3%, [[ლურეფი]] - 2%, [[ბელუჯეფი]] - 2%, [[ქორთუეფი]] - 0,01%) == ნინეფ დო რელიგია == * '''ნინეფი''': ფარსი (58%), თურქულ ნინეფი (26), ქურთული (9), ლური, (2), ბელუჯური (1), არაბული (1). * '''რელიგია''': ისლამი. == ნოღეფი == ნოღეფი (ვითოში): [[თეირანი]] (7.894; აგლომ. 11.225), [[ისპაანი|ისპაჰანი]] (1.378; აგლომ. 2.652), [[მეშჰედი]] (2.061), [[თავრიზი]] (1.213), [[შირაზი]] (1.176). ობჟათე-ბჟადალუშე სამძღო უღუ [[აზერბაიჯანი|აზერბაიჯანწკჷმა]], [[სომხეთი|სომხეთწკჷმა]] დო [[თურქეთი|თურქეთწკჷმა]], ბჟადალუშე — [[ერაყი|ერაყწკჷმა]], ბჟაეიოლშე — [[ავღანეთი|ავღანეთწკჷმა]] დო [[პაკისტანი|პაკისტანწკჷმა]]. == ადმინისტრაციულ დორთუალა == ირანიშ ტერიტორია ირთუ ოსტანეფო (სპარს. استان — ostān; მიარ. — استانﻫﺎ — ostānhā), ოსტანეფ ირთჷნა შაჰრისტანეფო (სპარს. شهرستان), ირანიშ კაბეტ ნოღეფ რგებაფჷლენა სპეციალურ ნებეფით. ასეშო ქიანა ირთუ 31 ოსტანო. == ეკონომიკა == ბჟადალ აზიას ირანიშ ეკონომიკას უკჷნებუ მაჟირა აბანი გოვითარაფათ.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html SIA - the world factbook.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181006043400/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2001.html |date=2018-10-06 }}</ref> ირანი რე რეგიონიშ ართ-ართი არძაშე ტექნოლოგიურო გოვითარაფილი სახენწჷფო. ==კომენტარეფი== <references group="კომ."/> ==სქოლიო== {{reflist|2}} [[კატეგორია:ირანი]] [[კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:ხოლო ბჟაეიოლიშ ქიანეფი]] sjvkch1t47inhctdq1ftfmxrl7oyqjx ლიხტენშტაინი 0 3603 252532 252071 2026-08-25T20:12:38Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252532 wikitext text/x-wiki {{Short description|ჯუკუ სახენწჷფო ცენტრალურ ევროპას}} {{About|ცენტრალურ ევროპას მადვალუ ჯუკუ სახენწჷფოშ|შხვა შანულობეფიშ გეშა|ლიხტენშტაინი (მიარეშანულამი)}} {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = <small>{{lang-de|Fürstentum Liechtenstein}}</small> |ედომუშამი_ჯოხო = ლიხტენშტაინიშ სათარო |ოართე_ჯოხო =ლიხტენშტაინი |შილა = Flag of Liechtenstein.svg |გერბი = Staatswappen-Liechtensteins.svg |რუკა = Europe-Liechtenstein.svg |ჰიმნი = <center>[[ფაილი:Oben am jungen Rhein, by the U.S. Navy Band.ogg]]</center> |დევიზი =„Für Gott, Fürst und Vaterland”<br>„ღორონთიშო, თარიშო დო ოდაბადეშო” |ზოხორინალაშ თარიღი = [[1866]] წანა ([[გერმანიაშ რსხუ]]) |ოფიციალური_ნინეფი = [[გერმანული ნინა|გერმანული]] |რელიგია= {{Tree list}} * 79.4 % [[ქირსიანობა]] ** 69.6 % [[კათოლიკური ოხვამე ლიხტენშტაინს|კათოლიციზმი]] <small>([[სახენწჷფო რელიგია|ოფიციალური]])</small> ** 9.8 % შხვა [[ქირსიანული გემაჸვენჯობეფიშ ერკებული|ქირსიანეფი]] {{Tree list/end}} * 9.6 % [[ვარელიგიურობა|ვა რელიგიური]] * 6.0 % [[ისლამი ლიშტენშტაინს|ისლამი]] * 5.0 % [[Rრელიგია ლიშტენშტაინს|შხვა]] |ნანანოღა= [[ვადუცი]] |latd=47 |latm=9 |latNS=N |longd=9 |longm=33 |longEW=E |უდიდაში_ნოღა =[[შაანი]]{{efn|შაანი დო ვადუცი ჟირ გინორთ მუნიციპალიტეტ რე ლიხტენშტაინს. ვადუცი რე ნანანოღა დო თარობაშ ორენი, ჩინებულ რე მუჭოთ ქიანაშ პოლიტიკური დო კულტურული ცენტრი. მუშჸურე შაანი მახორობაშ მეჯინათ რე არძაშ უკაბეტაშ მუნიციპალიტეტ, შანულამ ეკონომიკურ დო ოხორუე არან. მუჟანსჷთ ვადუცი ჩინებულ რე ადმინისტრაციულ შანულობათ, შაანს უმოსო წუმოძინელ რე ხერეჭუა დო კომერციულ საქვარეფ. ჟირხოლო ქიანაშ ცენტრის იდვალუაფუ, მარა ოინალჷნა შხვადოშხვა ფუნქციეფს<ref>\"Liechtenstein.\" Encyclopædia Britannica, https://www.britannica.com/place/Liechtenstein</ref><ref>Government of Liechtenstein, Official Portal, https://www.liechtenstein.li/en/</ref>}} |თარობაშ_ტიპი = [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარულ]] საპარლამენტო [[კონსტიტუციური მონარქია|გვერდო-კონსტიტუციურ მონარქია]] [[ბონი დემოკრატია|ბონ დემოკრატიაშ]] ელემენტეფით |ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[ლიხტენშტაინიშ მონარქია|მონარქი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[ჰანს-ადამ II]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = [[რეგენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_2 =[[ალოიზი (ლიხტენშტაინიშ მონძე მაფასკირი)|ალოიზი]] |ლიდერიშ_ტიპი_3 = [[ლიხტენშტაინიშ პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_3 = [[ბრიგიტა ჰაასი]] |ლიდერიშ_ტიპი_4 = |ლიდერიშ_ჯოხო_4 = |სახენწჷფოშ ტიპი = |მიკოღანკუა = |ოფიციალური ჸოფირება 1 = |ოფიციალური თარიღი 1 = |ოფიციალური ჸოფირება 2 = |ოფიციალური თარიღი 2 = |ოფიციალური ჸოფირება 3 = |ოფიციალური თარიღი 3 = |ოფიციალური ჸოფირება 4 = |ოფიციალური თარიღი 4 = |რანგი_ფართობით = 190-ა |ფართობი =160.50<ref>{{cite web|title=Liechtenstein in Figures 2024|url=https://www.statistikportal.li/statistikportal/publications/103-liechtenstein-in-figures/2024/01/1/103.2024.01.1_01_liechtenstein-in-figures-2024.pdf|website=statistikportal.li|publisher={{interlanguage link|Liechtensteinische Landesverwaltung|de}}|access-date=12 October 2024}}</ref> |წყარი_% =2.7<ref>[http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 Raum, Umwelt und Energie] {{webarchive |url= https://web.archive.org/web/20111012083302/http://www.llv.li/pdf-llv-as-jb_2011_1.1_geografie__raumnutzung_2011 |date=12 October 2011 }} Landesverwaltung Liechtenstein. Retrieved 2 October 2011.</ref> |ოეგებიე_მახორობა = 41,232<ref>{{cite web |title=Bevölkerungsstand per 31. Dezember 2023|url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand|website=statistikportal.li|publisher={{interlanguage link|Liechtensteinische Landesverwaltung|de}} |access-date=12 October 2024}}</ref> |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 189-ა |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2023 |მახორობაშ_ცენზი = |მახორობაშ_ცენზი_წანას = |მახორობაშ_მეჭედალა = 249 |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 56-ა |ედპ_ppp_წანა = 2024 |ედპ_ppp = {{ძინა}} $7.172 მილიარდი<ref name="TWF">{{cite web|title=Liechtenstein|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/liechtenstein/factsheets/ |publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=13 September 2025}}</ref> |ედპ_ppp_რანგი = 169-ა |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე ={{ძინა}} $210,600<ref name="TWF"/> |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = |აგი ={{ძინა}} 0.938 |აგი_ტენდენცია = |აგი_კატეგორია = |აგი_რანგი =17-ო |აგი_წანა =2023 |ვალუტა= [[შვეიცარიული ფრანკი]] |ვალუტაშ_კოდი =CHF |ქიანაშ_კოდი =LI |ბორჯიშ_ორტყაფუ = [[UTC+1]] |ზარხულიშ_ბორჯი =[[UTC+2]] |cctld =[[.li]] |ოტელეფონე_კოდი =+423 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა= |სქოლიო= {{maplink|frame=yes|frame-align=right|frame-width=300|type=line|id=Q347|text=<center>ლიხტენშტაინიშ ინტერაქტიულ რუკა</center>}} }} '''ლიხტენშტაინი'''{{efn|ჯოხოდვალა „ლიხტენშტაინი“ მოურს გერმანულნინამ გვარშე [[ლიხტენშტაინეფი]], ნამუეფსჷთ ჯინჯ ავსტიაშე უღჷნა.<ref>{{cite web |url=https://shunculture.com/article/was-lietchenstian-part-of-austria |title=Liechtenstein's Historical Ties With Austria: A Complex Past |publisher=Ruqayyah Snyder |website=shunculture.com |access-date=2025-05-20}}</ref> ფანიაქ რეგიონ [[XVIII ოშწანურა]]ს იჸიდჷ დო [[1719]] წანას ქუდარსხჷ ლიხტენშტაინიშ სათარო.<ref>{{cite web |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/18-century/ |title=18th century: Das Fürstenhaus von Liechtenstein |website=fuerstenhaus.li |access-date=2025-05-20}}</ref>}} ({{lang-de|{{აუდიო|De-Liechtenstein2.ogg|Liechtenstein}}}} {{IPA|[ˈlɪçtn̩ʃtaɪn]}}); ალემან-გერმ. Liachtaschta; ოფიციალურ ჯოხოდვალა — '''ლიხტენშტაინიშ სათარო''' ({{lang-de|{{აუდიო|De-Fürstentum Liechtenstein.ogg|Fürstentum Liechtenstein}}}}{{efn|თეხანობას, Fürstentum Liechtenstein შანენს სათაროს, ნამუსჷთ გამაგენს [[კონსტიტუციური მონარქია|კონსტიტუციურ მონარქია]].<ref>{{cite web |url=https://en.langenscheidt.com/german-english/fuerstentum |title=Fürstentum - Translation in English - Langenscheidt dictionary German-English |website=en.langenscheidt.com |access-date=2025-05-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://fuerstenhaus.li/en/the-monarchy/ |title=The Monarchy |website=fuerstenhaus.li |date=9 April 2021 |access-date=2025-05-20}}</ref> Fürst-ში (მაფასქირიშ) ტიტული უღჷ სახენწჷფოშ მადუდეს, ნამუთ ლიხტენშტაინეფიშ დინასტიაშ მაკათურ რე.<ref>{{cite web |url=https://www.liechtensteinusa.org/index.php/page/princely-house |title=Princely House |website=liechtensteinusa.org |access-date=2025-05-20}}</ref>}}<ref>''Duden Aussprachewörterbuch'', s.v. "Liechtenstein[er]".</ref> {{IPA|[ˈfʏʁstn̩tuːm ˈlɪçtn̩ˌʃtaɪ̯n]}}) — [[ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენი სახენწჷფოეფი#ფირფათ ინოკილერი|ჟირფათ ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ]] [[გერმანული ნინა|გერმანულნინამ]] [[ჯუკუ სახენწჷფო]] ცენტრალურ [[ევროპა|ევროპულ]] [[ალპეფი|ალპეფს]], ნამუსჷთ ბჟაეიოლშე დო ოორუე-ბჟაეიოლშე უხურგანს [[ავსტრია]], ოორუე-ბჟადალშე, ბჟადალშე დო ობჟათეშე — [[შვეიცარია]].<ref>{{Cite journal |year=1992 |title=IGU regional conference on environment and quality of life in central Europe |url=https://archive.org/details/sim_geojournal_1992-12_28_4/page/483 |journal=GeoJournal |volume=28 |issue=4 |page=483 |doi=10.1007/BF00273120 |bibcode=1992GeoJo..28..483. |s2cid=189889904}}</ref> ლიხტენშტაინი რე [[კონსტიტუციური მონარქია|გვერდო-კონსტიტუციურ მონარქია]], ნამუსჷთ დუდენს [[ლიხტენშატინიშ თარი]] [[ლიხტენშტაინეფი|ლიხტენშტაინეფიშ დინასტიაშე]], ასეიან მონარქ რე [[ჰანს-ადამ II]]. სახენწჷფო რე [[ევროპაშ ქიანეფიშ ერკენბული ქიანეფიშ მეჯინათ|ევროპაშ მაანთხა სახენწჷფო ფართობიშ მეჯინათ]], ნამუშ ტერიტორია 160 კმ<sup><small>2</small></sup>-შე ონდეთ უმოსის აკმადგინსჷნ, მახორობა — 40 023 ადამიერ.<ref>[https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand]. Amt für Statistik. Liechtenstein. 30 June 2019</ref> ლიხტენშტაინ რე მოსოფელიშ არძაშე უჭიჭაშ ქიანა, ნამუთ ჟირ ქიანას უხურგანსჷნ<ref>{{Cite web |title=The smallest countries in the world by area |url=https://www.countries-ofthe-world.com/smallest-countries.html |access-date=3 July 2018 |website=www.countries-ofthe-world.com |language=en}}</ref> დო ართ-ართ რე თი აკაკა ქიანეფს შქას, ნამუეფსჷთ ვალ ვაუღჷნან.<ref>{{Cite web |title=The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html#ls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317104350/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2079rank.html#ls |archive-date=2019-03-17 |access-date=2017-05-07 |website=CIA |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> ლიხტენშტაინი [[ლიხტენშტაინიშ მუნიციპალიტეტეფი|11 მუნიციპალიტეტო]] ირთჷ. ქიანაშ ნანანოღა რე [[ვადუცი]], უკაბეტაშ მუნიციპალიტეტ — [[შაანი]]. [[გოერო]]შ, [[ევროპაშ დუდიშული ვაჭუაშ ასოციაცია|ევროპაშ დუდიშულ ვაჭუაშ ასოციაციაშ]] დო [[ევროპაშ სხუნუ]]შ მაკათური რე. ვა რე [[ევროპაშ რსხუ]]შ მაკათური სახენწჷფო, მარა ოკათჷ მუჭოთ [[შენგენიშ ზონა|შენგენიშ ზონასჷნ]], თეშ [[ევროპაშ ეკონომიკური ზონა|ევროპაშ ეკონომიკურ ზონას]]. ქიანას უღჷ [[საბაჟო რსხუ|საბაჟო]] დო [[სავალუტო რსხუ]] შვეიცარიაწკჷმა, [[შვეიცარიული ფრანკი]]შ გჷმორინაფათ. პოლიტიკურო, [[2003]] წანას მანჯებულჷ საკონსტიტუციო რეფერენდუმქ მონარქის უმოსი მეტ ხემანჭუობეფ მეჩჷ, თიშ უკულ, მუთ თიქ რეფერენდუმიშ აკორცუაფაშ შვანს ქიანაშ დოტებათ დირცქინჷნ. თე ხემანჭუოფეფშა მიშმურს თარობაშ გინორინაფაშ, მოსამართალეფიშ დორინაფაშ დო კანონდვალაუშა ვეტო გედვალაშ ნება.<ref>{{cite web |last1=Osborn |first1=Andrew |title=European prince wins new powers |url=https://www.theguardian.com/world/2003/mar/17/andrewosborn |website=The Guardian |access-date=20 March 2024 |date=17 March 2003}}</ref> ეკონომიკურო, ლიხტენშტაინს ართ შურ მახორუშა ართ-ართ არძაშე მაღალ [[ედომუშამი დინოხოელნი პროდუქტი|ედპ]] უღჷ მოსოფელს, [[ჸიდირიშ უნარიშ პარიტეტი]]შ გოთოლწონუათ.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html CIA – The World Factbook – Country Comparison :: GDP – per capita (PPP)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424075526/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2004rank.html|date=24 April 2013}} Cia.gov. Retrieved 24 December 2011.</ref> ქიანას უღჷ ჸონიერ ფინანსურ სექტორი, ნამუშ ცენტრ ვადუცის რე. ქიანა ნამდგარდია ბორჯის მილიარდერეფიშ ოგინაგაფუე ხვაშიათ რდჷ ჩინებული, ნამუქჷთ [[2008]] წანას ოგინოგაფუე სკანდალით გეთჷ, მარა თიშ უკულ სათაროქ შანულამო გიახანდჷ თე რეპუტაციაშ ჩათხინაფალო. ლიხტენშტაინი, ნამუთ [[ალპური ქიანეფი|ალპურ ქიანა]] რენ, გვალამი რე, ნამუსჷთ ქიანას ზოთონჯიშ სპორტულ მეკონაჭაფო გჷნმართინუანს. == ეტიმოლოგია == * '''ოფიციალური''' — ლიხტენშტაინიშ სათარო. * '''ოდაბადური''' — Liechtenstein; Furstentum Liechtenstein. * '''ეტიმოლოგია'''. ჯოხოდვალა შანენს ''ქექე ქუას'' დო გიადჷ ლიხტენშტაინიშ დინასტიაშ მეჯინათ, ნამუეფქჷთ მიძინეს დო აკაშქვეს შელენბერგიშ დო ვადუციშ საგრაფოეფიშ ტერიტორიეფინ. [[ფაილი: Liechtenstein-CIA WFB Map.png |thumb|left|ლიხტენშტაინი]] ==ისტორია== {{თარი|ლიხტენშტაინიშ ისტორია}} ===ორდოიან ისტორია=== [[ფაილი:Liechtenstein asv2022-10 img25 Balzers Burg Gutenberg.jpg|thumb|[[გუტენბერგიშ ჯიხა]], ბალზერსი, ლიხტენშტაინი]] [[ფაილი:Castillo, Vaduz, Liechtenstein, 2022-10-23, DD 65.jpg|thumb|[[ვადუციშ ჯიხა]], მიოჯინით ნანანოღაშა, სოდე ოხორანს ლიხტენშტაინშ თარ [[ჰანს-ადამ II]].]] [[ფაილი:Johann Josef I von Liechtenstein.jpg|thumb|upright|1805-1806 დო 1814-1836 წწ. ლიხტენშტაინიშ თარ [[იოჰან I ფონ ლიხტენშტაინი]]შ სურათი, [[იოჰან ბაპტისტ ლამპი უნჩაში]]შ ნახანტა. [[ლიხტენშტაინიშ მუზეუმი]], ვენა]] ლიხტენშტაინიშ ტერიტორიას ადამიერეფიშ რინაშ პირველ ნოქურ [[შქა პალეოლითი]]შ ხანას ორხველჷ<ref name="Early">[https://web.archive.org/web/20100419174957/http://www.swissworld.org/en/history/prehistory_to_romans/prehistoric_times/ History]. swissworld.org. Retrieved 27 June 2009</ref>. თენა თიშა მიოწურუანს, ნამჷ-და ადამიერეფ ალპეფიშ თე ნორთის დიო ხოლო უჯვეშაშ ბორჯის ოხორანდესჷნ. ჯვ. წ. 5300 წანაშო, ლეხერეფს გეგმორჩქინდჷ [[ნეოლითი|ნეოლითურ]] დიხაშხანდურ ხორუეფქ. თე ბორჯშე ადამიერეფქ: ქჷდიჭყეს დიხაშ დამუშება, აკაგეს პირველ იროიან ხორუეფი, ქჷდიჭყეს ჩხოლარეფიშ დოჭყანაფა. ლიხტენშტაინიშ ტერიტორიას ნეოლითური ხორუეფიშ მეგრაფა ძალამ შანულამ რე, ანდანდე თენა ოძირანს, ნამჷ-და თე რეგიონიშ უკაჭულ რელიეფიშ უმკუჯინალო, ადამიერეფს 5000 წანაშ წოხოლეთ შეულებუდეს ალპურ ლეხერეფს წჷმოძინელ ოფუტეშ მეურნობაშ დოჭყაფა. ლიხტენშტაინიშ ტერიტორიას გვიან რკინაშ ხანას (ჯვ. წ. 450 წანაშე) [[ჰალშტატიშ კულტურა|ჰალშტატიშ]] დო [[ლა-ტენიშ კულტურა|ლა-ტენიშ კულტურეფ]] პეულანდეს. მერჩქინელ რე, ნამჷ-და თე კულტურეფს ჯვეშ ბერძენულ დო ეტრუსკულ ცივილიზაციეფიშ გაულა უღუდესჷნ. რკინაშ ხანაშ განწეხანს დო რომაულ ეპოქაშა, ალპურ რაინიშ ლეხერს აბორიგენულ თური — [[ვენონეფი]] ოხორანდჷ. თე რეგიონიშ [[ჯვეში რომი|რომაულ]] ანექსია ეტაპობურო მიშჷ, ჯვ. წ. 58 წანა: [[იულიუს კეისარი|იულიუს კეისარქ]] [[ბიბრაქტეშ ლჷმა]]ს დამარცხჷ ალპურ თურეფი, ნამუშით რეგიონქ რომიშ გაულაშა გენშართჷ. ჯვ. წ. 15 წანა: იმპერატორ [[ავგუსტუსი]]შ სქუაჸონერეფქ — [[ტიბერიუსი]]ქ (მუმალს რომიშ მაჟირა იმპერატორქ) დო [[ნერონ კლავდიუს დრუზუსი|დრუზუსი]]ქ საბოლათ ქჷდიჸუნუეს ედომუშამ ალპურ ოფირჩა<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon">{{Cite web |title=Römerzeit – Historisches Lexikon |url=https://historisches-lexikon.li/R%C3%B6merzeit |access-date=2023-01-05 |website=historisches-lexikon.li |language=de}}</ref>. თი დიხეფქ, ნამუეფჷთ მოგვიანეთ ლიხტენშტაინიშ ჯოხოთ გინირთჷნ, [[რომიშ პროვინციეფი|რომიშ პროვინცია]] [[რეცია]]შ (Raetia) ნორთო გინირთჷ. ათე არანს [[რომიშ იმპერიაშ არმია|რომიშ არმია]] აკონტროლენდჷ, ნამუსჷთ კაბეტ ლეგიონერულ კარეეფ უღუდჷ [[ბრეგენცი|ბრიგანტიუმს]] (Bregenz, ავსტრია), [[ბოდენიშ ტობა|ბოდენიშ ტობაშ]] გოხოლუას დო [[მაიენფელდი|მაგიას]] (Maienfeld, შვეიცარია). რომაალეფქ აკაგეს დო ულუანდეს [[რომაულ შარეფი|შარეფს]], ნამუთ თე ტერიტორიას გიშმეშჷნ. მეხოლაფირო ახ. წ. 260 წანას ბრიგანტიუმი [[ალემანეფი|ალემანეფქ]] აკორაბადეს — თენა რდჷ [[გერმანულ თურეფი|გერმანულ თური]], ნამუქჷთ მოგვიანეთ, 450 წანაშო, თე დიხეფს ქჷდიხორესჷნ.<ref name="Römerzeit – Historisches Lexikon"/> [[ორდოიან შქა ოშწანურეფი|ორდოიან შქა ოშწანურეფს]], [[ალემანეფი|ალემანეფქ]] V ოშწანურაშო ბჟაეიოლ [[შვეიცარიაშ გაბარი|შვეიცარიაშ გაბარს]] ქჷდიხორეს, [[VIII ოშწანურა]]შ დათებუშო — [[ალპეფი|ალპეფიშ ლეხერეფს]]. ტერიტორია, ნამუთ მოგვიანეთ ლიხტენშტაინიშ ჯოხოთ იჸუაფუდჷ ჩინებულინ, [[ალემანია|ალემანიაშ]] ბჟაეიოლ კირდეს იდვალუაფუდჷ. [[VI ოშწანურა]]ს, ათე არანქ [[ფრანკეფიშ იმპერია|ფრანკეფიშ იმპერიაშ]] ნორთო გინირთჷ თიშ უკული, მუთ [[ხლოდვიგ I|ხლოდვიგ I]]-ქ [[504]] წანას [[ცულპიხი|ტოლბიაკწკჷმა]] ალემანეფს გიორჯგინჷნ.<ref name="Nationsencyclopedia">[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Switzerland-HISTORY.html Switzerland history] Nationsencyclopedia.com. Retrieved 27 November 2009</ref><ref name="Nationsonline">[http://www.nationsonline.org/oneworld/History/Switzerland-history.htm History of Switzerland] Nationsonline.org. Retrieved 27 November 2009.</ref> ტერიტორია, ნამუქჷთ მოგვიანეთ ლიხტენშტაინიშ ჯოხოთ გინირთჷნ, ფრანკეფიშ ჰეგემონიაშ ([[მეროვინგეფი|მეროვინგეფიშ]] დო [[კაროლინგეფიშ იმპერია|კაროლინგეფიშ]] დინასტიეფი) თუდო სქიდუდჷ 843 წანაშახ, სოიშა [[ვერდენიშ აპიჯალა|ვერდენიშ აპიჯალაქ]] კაროლინგეფიშ იმპერია ვაგორთჷნ; თექ მოხვადჷ [[814]] წანას [[კარლოს დიდი|კარლოს დიდიშ]] ღურაშ უკული.<ref name = Early /> ტერიტორია, ნამუთ მოგვიანეთ ლიხტენშტაინო გინირთჷნ, [[ბჟაეიოლ ფრანკეფიშ ომაფე|ბჟაეიოლ ფრანკეფიშ ომაფეშ]] (East Francia) ნორთ რდჷ, მოგვიანეთ — მეხოლაფირო 1000 წანაშო, კჷნე აკიკათეს [[შქა ფრანკეფიშ ომაფე|შქა ფრანკეფიშ ომაფეწკჷმა]] [[საღორონთო რომიშ იმპერია|საღორონთო რომიშ იმპერიაშ]] აკოდგინალუას.<ref name = Early /> მეხოლაფირო [[1100]] წანაშა, თე არანს თარ ენა [[რეტორომანული ნინა|რეტორომანულ]] (Romansch) რდჷ; თეშ უკული, ტერიტორიას [[გერმანული ნინა|გერმანულ ნინაქ]] ქჷდიჭყუ მოდვალა. [[1300]] წანას, რეგიონს ქაკათჷ დო ქჷდიხორუ ხოლო ართ ალემანურ მახორობაქ — [[ვალზერეფი|ვალზერეფქ]], ნამუეფჷთ გოჭყაფათ [[ვალე (კანტონი)|ვალეშე]] (Valais) რდეს; მაღალგვალამ ოფუტე [[ტრიზენბერგი]] ამდღარშათ ეთმისქილიდუანს [[ვალზერულ გერმანულ ნინა|ვალზერულ დიალექტიშ]] მახასიათებელეფს.<ref>{{Cite book |last=Klieger |first=P. Christiaan |url=https://books.google.com/books?id=CrfwGa4aCwYC |title=The Microstates of Europe: Designer Nations in a Post-Modern World |publisher=Lexington Books |isbn=978-0-7391-7427-2 |series=Anthropology, political science |location=Lanham, Maryland |publication-date=2012 |page=41 |chapter=Principality of Liechtenstein |date=29 November 2012 |quote=In 1300, the Walsers, a mountain-dwelling Alemannic speaking group from Valais in Switzerland, entered and inhabited the modern eastern Switzerland, Liechtenstein, and Vorarlberg, Austria. The mountain village of Triesenberg is a modern preserve of the Walser people and their dialect. |access-date=27 January 2021}}</ref> 1200 წანაშო, ალპური გაბარიშ ედომუშამ დომინიონეფს (დიხეფს) სავოიაშ, ცერინგენიშ, ჰაბსბურგიშ დო კიბურგიშ გვარიშეფი აკონტროლენდეს. შხვა რეგიონეფს იმპერიულ დუდიშულიშ სტატუსიქ მიაჩესჷნ, ნამუთ იმპერიას გვალაშ გინაულარეფშა ბონ კონტროლიშ მეშქაშობას არზენდჷ. მუჟანსჷთ 1264 წანას კიბურგიშ დინასტიაქ აკოცუნ, ჰაბსბურგეფქ, მაფა [[რუდოლფ I ჰაბსბურგი|რუდოლფ I]]-იშ (ნამუქჷთ 1273 წანას საღორონთო რომიშ იმპერატორო გინირთჷნ) ხემანჯღვერალათ, მუნეფიშ ტერიტორიეფს ბჟაეიოლ ალპურ გაბარშახ გუძინეს.<ref name = Nationsencyclopedia /> [[1396]] წანას, [[ვადუცი]]ქ, ნამუთ მოგვიანეთ ლიხტენშტაინიშ ობჟათე რეგიონო გინირთჷნ, იმპერიულ დუდიშულ სტატუს მიპალუ; თენა შანენდჷ თის, ნამჷ-და თინა ხვალე [[საღორონთო რომიშ იმპერია|საღორონთო რომიშ იმპერატორს]] დუთმოჸუნდჷნ.<ref name="Eccardt 2005 176">{{Cite book |last=Eccardt |first=Thomas |title=Secrets of the Seven Smallest States of Europe |url=https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca |date=2005 |publisher=Hippocrene Books |isbn=978-0-7818-1032-6 |pages=[https://archive.org/details/secretsofsevensm0000ecca/page/176 176]}}</ref> ===დინასტიაშ გოჭყაფა=== საგვარო, ნამუშეთ ჯოხოდვალა ლიხტენშტაინი მოურსჷნ, გოჭყაფათ [[ვენა]]შ ობჟათეშე, [[თუდონი ავსტრია|თუდოლენ ავსტრიას]] მადვალუ [[ლიხტენშტაინიშ ჯიხაზურგა]]-შე რდჷ. თე ჯიხაზურგა თინეფ არძაშ უკულაშ [[1140]] წანაშე [[XIII ოშწანურა]]შა აპალჷდეს დო კჷნე [[1807]] წანაშე მოჸუნაფილ ასეშა. [[ლიხტენშტაინეფი|ლიხტენშტაინარეფქ]] დიხეფ ქიჸიდეს, თარო [[მორავია]]ს, თუდონ ავსტრიას, [[სილეზია]]ს დო [[შტირიაშ საჰერცოგო]]ს. რახანსუნ თე ტერიტორიეფ ფეოდალურ ოპალუეს ([[ფეოდი]]) რდჷ დო უმოს მაღალ რანგის ფეოდალეფს, გიშაკერზაფილო [[ჰაბსბურგეფი]]შ შხვადოშხვა შტოშ მინჯალას რდჷნ, კერზოთ, ლიხტენშტეინიშ დინასტიაქ ვეშალებუ იმპერიულ პარლამენტშა (საიმპერატორო დიეტშა) აბანიშ მოპალუაშო თარ მოთხირიშ რსულებაქ. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ლიხტენშტეინიშ მუზმარენ თარ ჰაბსბურგეფიშ მუსხირენ გამაგეშ არხო ელმაჩამალო მოღალენდესჷნ, იმპერიულ ხვისტაშ ბონ კონტროლიშ გიმე მარენჯ ტერიტორიეფიშ უმუშო, თინეფს მორჩილ ხემანჭუაფა უღუდეს საღორონთო რომის იმპერიას. ათე სამანჯელით, ფანია ოცადუდჷ საღორონთო რომიშ იმპერიაშ იმპერატორშე ქიჸიდუკო თიცალ დიხეფი, ნამუეფჷთ მირჩქინუაფუდჷ მუჭოთ იმპერიულ დუდიშულაშ მოღვენჯი, ანუ ნამუეფჷთ შქამალ ფეოდალურ დოჸუნალობაშ უმუშო რდესჷნ. [[XVII ოშწანურა]]შ დაჭყაფუს, [[კარლ I ფონ ლიხტენშტაინი|კარლ I ლიხტენშტაინს]] საღორონთო რომიშ იმპერატორ [[მათე (სრი)|მათექ]] თავადიშ (Fürst) ტიტულ მეჩჷ, მუჟანსჷთ კარლქ პოლიტიკურ ბურჯაფის თიშ ხუჯ ქუდეკინჷნ.<ref name=":0">{{Cite web |last=Vaduz-Vienna |first=LIECHTENSTEIN The Princely Collections |title=Prince Karl I von Liechtenstein |url=https://www.liechtensteincollections.at/en/princes/prince-karl-i-von-liechtenstein |access-date=2025-04-19 |website=LIECHTENSTEIN. The Princely Collections, Vaduz–Vienna |language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=17th century {{!}} Das Fürstenhaus von Liechtenstein |url=https://fuerstenhaus.li/en/die-biographien-aller-fuersten/17-century/ |access-date=2025-04-19 |language=en-US}}</ref> მოგვიანეთ, [[ჰანს-ადამ I|ჰანს-ადამ I]]-ს ნება ქიმეჩეს ჰოჰენემსეფშე ქიჸიდუკონ მორჩილ შელენბერგიშ ოპალუე ([[1699]] წანას) დო [[ვადუციშ საგრაფო]] ([[1712]] წანას). ათე მორჩილ ტერიტორიეფს ზუსტას თი პოლიტიკურ სტატუსი უღუდეს, მუთ ოხვილურ რდჷნ: იმპერატორიშ მოხ, თინეფს შხვა ნამთინე ფეოდალ უჟინაშ გამაგე (სიუზერენი) ვაჸუნდეს.<ref name=":0" /> === ლიხტენშტაინიშ სათარო === [[ფაილი:Herzogshut Liechtenstein (1).JPG|thumb|left|[[ლიხტენშტაინიშ ჰერცოგიშ ქუდი]]]] [[1719]] წანაშ 23 ღურთუთას,<ref name="creation">{{Cite web |title=History, creation of Liechtenstein |url=https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |access-date=1 April 2017 |website=liechtenstein.li |publisher=Liechtenstein Marketing |archive-date=10 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210310053248/https://www.liechtenstein.li/en/country-and-people/history/creation-of-liechtenstein/ |url-status=dead }}</ref> თიშ უკული, მუთ დიხეფ ქიჸიდესჷნ, საღორონთო რომიშ იმპერატორ [[კარლ VI (სრი)|კარლ VI]]-ქ გიშაშქჷ ზოჯუა, ნამუშ ნძალათ ვადუც დო შელენბერგ აკოკათეს დო ახალო გოჭყაფილ ტერიტორიას ''რაიხსფურსტენტუმი''შ ({{lang-de|Reichsfürstentum}} — იმპერიულ სათარო) სტატუს ქიმეჩჷ. იმპერატორქ სათაროს ჯოხო „ლიხტენშტაინი“ მუშ „ართგურ მაინალეშ“, [[ანტონ ფლორიან ფონ ლიხტენშტაინი|ანტონ ფლორიან ლიხტენშტაინარიშ]] პატიოცემელო ქეგიოდჷ. ზუსტას თე თარიღშე, ლიხტენშტაინქ გინირთჷ [[საღორონთო რომიშ იმპერია]]შ სუვერენულ დო იმპერიულ დუდიშულაშ მოღვენ მაკათურ სახენწჷფოთ.<ref name="creation" /> [[XIX ოშწანურა]]შ დაჭყაფუს, ევროპას [[ნაპოლეონიშ ლჷმეფი|ნაპოლეონიშ ლჷმეფიშ]] შედეგო, საღორონთო რომიშ იმპერიაქ საფრანგეთიშ ფაქტობურ კონტროლიშ თუდო ქუმოხვადჷ; თეს წჷმი აწოჸუნდჷ, [[1805]] წანას, [[აუსტერლიციშ ლჷმა|აუსტერლიცწკჷმა]] [[ნაპოლეონ ბონაპარტი|ნაპოლეონიშით]] მორინელ მონკა მარცხი. [[1806]] წანას, იმპერატორ [[ფრანც II]]-ქ ხვისტაშე გეგნოდირთჷ დო [[საღორონთო რომიშ იმპერიაშ აკოცჷმა|საღორონთო რომიშ იმპერიაქ აკოცჷ]], ნამუშით 960 ხანერობაშ ფეოდალურ გამაგალაშ ხანაქ გეთუ. ნაპოლეონქ იმპერიაშ კაბეტ ნორთ [[რაინიშ რსხუ|რაინიშ რსხუთ]] (Confederation of the Rhine) გეგნოქიმინჷ. ათე პოლიტიკურ რესტრუქტურიზაციას ლიხტენშტაინშო ფართო შედეგეფ მაჸუნჷ: ისტორიულ იმპერიული, სამართლებურ დო პოლიტიკურ ინსტიტუტეფქ აკოცჷ. სახენწჷფოქ მიოტუ ირნერ ვალდვალუა ნამთინე ფეოდალ უჟინაშიშ წჷმი, ნამუთ თიშ ხურგეფიშ გალე რდჷნ.<ref name="creation" /> ათე მოლინეფი შედეგო, ლიხტენშტაინიშ თარქ მიოტუ ირინერ ვალდვალუა ნამთინე [[სიუზერენი|სიუზერენიშ]] წჷმი. [[1806]] წანაშ 25 კვირკვეშე, მუჟანსჷთ [[რაინიშ რსხუ]]ქ დირსხჷნ, ლიხტენშტაინიშ თარ თიშ მაკათური, ფაქტობურო — ვასალ რდჷ თიშ [[ჰეგემონი|ჰეგემონიშ]], ნამუსჷთ „პროტექტორიშ“ ტიტულ უღუდჷნ — საფრანგეთიშ იმპერატორ ნაპოლეონ I-იშ, 1813 წანაშ 19 გჷმათუთას, რსხუშ აკოცჷმაშა. მალას თეშ უკული, ლიხტენშტაინქ ქაკათჷ [[გერმანიაშ რსხუ|გერმანიაშ რსხუს]] (1815 წანაშ 20 მანგი — 1866 წანაშ 23 მარაშინათუთა), ნამუსჷთ [[ავსტრიაშ იმპერატორი]] დუდმახვენჯენდჷ. 1818 წანას, თარ [[იოჰან I ფონ ლიხტენშტაინი|იოჰან I]]-ქ ტერიტორიას გოხურგელ კონსტიტუცია ქიმეჩჷ. ზუსტას თე წანას, თარ [[ალოის II|ალოის II-ქ]] გინირთჷ ლიხტენშტაინეფიშ საგვაროშ პირველ მაკათურო, ნამუქჷთ ფეხი ქეგიოდჷ თინეფიშ ჯოხოშ მაღვენჯი სათაროშა. გეჸვენჯი ვიზიტიქ ხვალე 1842 წანას მოხვადჷ. 1866 წანას, [[გერმანიაშ რსხუ]] აკოცჷმაშ უკული, ლიხტენშტაინქ ედუმუშამო ზოხორინელო გინირთჷ.<ref name="independent">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein/|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008074740/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/countries/liechtenstein|url-status=dead|archive-date=8 October 2022|title=Liechtenstein - The World Factbook|website=www.cia.gov|access-date=November 12, 2025}}</ref> ლიხტენშტაინიშ არმიაქ ფინანსურ სამანჯელიშ გეშა<ref name=":9" /> [[1868]] წანაშ ფურთუთას გაუქვუ.<ref name=":10" /> [[XIX ოშწანურა]]ს ორხველჷ გეჸვენჯ მოლინეფი: * 1872 წანა: შვეიცარიას დო ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერიას შქას [[ფელდკირხ-ბუქსიშ რკინაშშარა|რკინაშარაშ ღოზიქ]] იჸუ გოჸუნაფილქ, ნამუქჷთ ლიხტენშტაინიშ ტერიტორიაშა გიშართჷ. თეთ ქიანაქ ევროპაშ სატრანსპორტო სისტემას ქაკათჷ. * 1884 წანა: თარ [[იოჰან II ფონ ლიხტენშტაინი|იოჰან II]]-ქ ავსტრიალ არისტოკრატ [[კარლ ფონ ინ დერ მაური]] ლიხტენშტაინიშ გუბერნატორო (Landesverweser — თარობაშ მადუდეთ) ქჷდარინუ. თინა ქიანაშ ისტორიას ართ-ართ არძაშე გაულამ პოლიტიკურ ფიგურა რდჷ. * 1886 წანა: წყარმალუ რაინს შვეიცარიაშა გჷნალი ჟირ ახალ ხინჯ გოდგეს, ნამუქჷთ მეძობელ ქიანაწკჷმა ვაჭრუა დო ურთიართობა გალექინჷ. ===XX დო XXI ოშწანურეფი=== [[აართა მოსოფელიშ ლჷმა|პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ]]შ დათებუშო, ლიხტენშტაინი მეჭედელო რდჷ მერსხილ დიო [[ავსტრიაშ იმპერია]]წკჷმა დო უკული — [[ავსტრია-უნგრეთი|ავსტრია-უნგრეთწკჷმა]]; გამაგე თარეფი მუნეფიშ სიდინდრეს კჷნე ჰაბსბურგეფიშ ტერიტორიეფს მადვალუ მუმალონეფშე ღებულენდეს დო ქაინახანს ვენას, მუნეფიშ ჟირ დოხორეს მანჯენდეს. პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, ქიანა ოფიციალურო ნეიტრალურ რდჷ, მარა მეძობელეფშა რდჷ დოჸუნელი; კანკალეეფი, სამანგათ, მუჭოთ რდჷ [[მაფასქირ ჰენრიხ ფონ ლიხტენშტაინი]], ავსტრია-უნგრეთიშ ოურდუმე სტრუქტურეფს მოღალენდჷ. ლჷმაშ მოღალუ ეკონომიკურ კატასტროფაქ აძვილჷ ქიანა, ნამჷ-და მეძობელ [[შვეიცარია]]წკჷმა [[ლიხტენშტაინ-შვეიცარიაშ ურთიართობეფი|საბაჟო დო ფარაშურ რსხუ]] გუფორმებუდკონ.<ref name="Marxer"/> თეწკჷმა ართო, ლჷმაშ ბორჯიშ ეკონომიკურ გაჭირებათ გჷმოჭანაფილ ხალხიშ გაჟღამებაქ 1918 წანას [[ლიხტენშტაინიშ პუტჩი (1918)|გერგობათუთაშ პუტჩ]] გიმიჭანჷ; ათე პროცესიქ 1921 წანას ახალი, [[კონსტიტუციური მონარქია]]შა გერსხუაფილ [[ლიხტენშტაინიშ კონსტიტუცია|კონსტიტუციაშ]] მეღება მუღჷ ქიანას.<ref name=":02"/><ref name=":1"/> [[1929]] წანას, 75 წანერ თარ [[ფრანც I ფონ ლიხტენშტაინი|ფრანც I]]-ქ ხვისტაშა გეშართჷ. თიქ თიწკჷმა ალმასქუთ ქეკიხუნჷ ელისაბედ ფონ გუტმანი, დინდარ ოსურ ვენაშე, ნამუშ მუმა მორავიალ ურია ბიზნესმენ რდჷ. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ლიხტენშტაინს ოფიციალურ ნაცისტურ პარტია ვაუღუდჷნ, ნაცისტურ სიმპათიაშ ყარაფეფქ „ერუანულ რსხუშ“ (National Union) პარტიაშ დინოხოლე გეგმორჩქინდჷ. [[გერმანიაშ ერუანულ ყარაფ ლიხტენშტაინს|აბანობურ ლიხტენშტაინარ ნაცისტეფქ]] ელისაბედ ფონ გუტმანი მუნეფიშ ურიულ „პრობლემათ“ მირჩქინეს.<ref>{{Cite magazine |date=11 April 1938 |დუდჯოხო=Liechtenstein: Nazi Pressure? |magazine=Time |location=New York |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070309222117/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,759431,00.html |url-status=dead |archive-date=9 March 2007 |access-date=26 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news |date=1 April 1938 |title=NAZIS IN CABINET IN LIECHTENSTEIN; Prince Franz Joseph, the New Ruler, Names Them Though Pledging Independence HITLER MOVEMENT GAINS Its Growing Strength Was One Reason for Abdication of Franz 1, Old Sovereign |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1938/04/01/archives/nazis-in-cabinet-in-liechtenstein-prince-franz-joseph-the-new-ruler.html |access-date=16 May 2023}}</ref> პრო-ნაცისტურ აგიტაცია ლიხტენშტაინს ედომუშამ 1930-იან წანეფს იგჷნძორებუდჷ. 1938 წანაშ მელახის, [[ნაცისტური გერმანია|ნაცისტურ გერმანიაშით]] [[ანშლუსი|ავსტრიაშ ანექსია]]შე ხათეშე, თარ ფრანციქ რეგენტო მუშ 31 წანერ ჯიმაშ მოთა დო მონძე, [[ფრანც იოზეფ II]], ქჷდარინუ. მუშ ჯიმაშ მოთაშ რეგენტო დორინაფაშ უკული, ფრანციქ [[ვალტიცე|ფელდსბერგშა]] ([[ჩეხოსლოვაკია]]) გეგნორთჷ დო 25 კვირკვეს, მუშ ფანიაშ ართ-ართ ჯიხაზურგას, ფელდსბერგიშ დოხორეს დოღურჷ; ფრანც იოზეფიქ თინა ოფიციალურო დოთირუ მუჭოთ ლიხტენშტაინიშ თარი.<ref name="franz life"/> <ref name="Daily News"/> <ref name="Kenosha News"/> 1939 წანაშ მელახის, მუჟანსჷთ [[ფრანც იოზეფ II]] ოფიციალურ ვიზიტით [[ბერლინი|ბერლინს]] რდჷნ, [[ლიხტენშტაინიშ პუტჩი (1939)|სახენწჷფო მინორთაშ (პუტჩიშ) ცადებაქ]] მოხვადჷ.<ref name="NYT 1939">{{Cite news |date=27 April 1939 |title=Liechtenstein Jails Nazi For Attempt at Uprising |work=The New York Times |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1939/04/27/91573866.html |access-date=18 May 2023}}</ref><ref name="Inst 2019">{{Cite web |date=27 March 2019 |title=Prince Franz Josef II visits Adolf Hitler in Berlin |url=https://www.liechtenstein-institut.li/news/furst-franz-josef-ii-besucht-adolf-hitler-berlin |access-date=17 May 2023 |website=Liechtenstein-Institut |language=de}}</ref> [[ფაილი:Franz I Portrait.jpg|thumb|231x231px|[[ფრანც I ფონ ლიხტენშტაინი]] გამაგენდჷ 1929-1938 წანეფს]] [[ფაილი:Fürst Franz Josef II..jpg|thumb|223x223px|[[ფრანც იოზეფ II]] გამაგენდჷ 1938-1989 წანეფს]] [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა|მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ]] ბორჯის, ლიხტენშტაინ ოფიციალურო ნეიტრალურ ქიანათ სქიდუდჷ დო მოხვარაშ დო ხემანჯღვერალაშო უახოლაშ შვეიცარიას მეთმიოჯინედჷ; თე ბორჯის, დინასტიურ დიხეფშე დო ოპალუეფშე ([[ბოჰემია]], [[მორავია]] დო [[სილეზია]]) ფანიაშ განძეულ ლიხტენშტაინშა გეგნიღის ოთხილარო. „[[ოპერაცია ტანენბაუმი]]“ (Operation Tannenbaum), ნაცისტეფიშ გეგმა შვეიცარიაშ ეიოჭოფალო, ლიხტენშტაინსჷთ ითოლწონენდჷ; ნაცისტურ „პანგერმანული“ სისმარი, ნამუთ რეიხის არძა გერმანულენინამ მახორობაშ აკოკათუას შანენდჷნ, ლიხტენშტაინსჷთ მიარზენდჷ. მარა 1944 წანას, ნაცისტეფქ თე გეგმაშ მანჯებაშენ ვარია თქუეს მორსხუეეფიშ საფრანგეთშა მიშაჭკირუაშ (ნორმანდიაშ დესანტიშ) უკული დო ლიხტენშტაინქ ნაცისტურ ოკუპაციას გინასქიდჷ. კონფლიქტიშ დათებუს, [[ჩეხოსლოვაკიაშ მასუმა რესპუბლიკა|ჩეხოსლოვაკიაქ]] დო [[პოლონეთიშ ერუანულ ართობაშ ობორჯე თარობა|პოლონეთიქ]], ნამუეფჷთ თიწკჷმა ოცადუდეს თი ოპალუეფიშ ხეშა ეშაჸოთამას, ნამუეფსჷთ გერმანულ დორხველუათ მირჩქინანდესჷნ, ლიხტენშტაინიშ დინასტიაშ არძა ქონებაშ გილანწყუმა იქუეს თე სუმ რეგიონს.<ref name="Prince Franz Josef II Collection"/> ათე გილანწყუმილჷ ოპალუეფ (ნამუთ ამდღარშათ რე [[ლიხტენშტაინიშ გალენურ ურთიართობეფი#ერეფოშქაშე ნირზი ჩეხოსლოვაკიაწკჷმა, ჩეხეთიშ რესპუბლიკაწკჷმა დო სლოვაკეთწკჷმა|თეხანურ სამართლებურ ნირზიშ]] მეკონ [[გოეროშ ერეფოშქაშე სასამართალო|კანონიერებაშ ერეფოშქაშე სასამართოს]]), იკათუანდჷ 1600 კმ²-შე უმოს ოფუტეშ მეურნობაშ დო ტყაშ დიხას (არძაშე უმოსო ჩინებულ რე იუნესკოშ ერკებულშა მიშაღალირ [[ლედნიცე-ვალტიცეშ კულტურულ ლანდშაფტი]]), თაშნეშე ფანიაშ მუსხირენ ჯიხაზურგას დო დოხორეს. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ თებუშ უკული, ლიხტენშტაინ მონკა ფინანსურ დგომარობას რდჷ. ლიხტენშტაინეფ შხირას ფანიაშ ხანტურულ განძეულს გიმოჩანდჷ, თინეფს შქას [[ლეონარდო და ვინჩი|ლეონარდო და ვინჩიშ]] პორტრეტის — „[[ჯინევრა დე ბენჩი]]“ (Ginevra de' Benci), ნამუთ 1967 წანას ააშ-იშ [[ხელუანობაშ ერუანულ გალერეა|ხელუანობაშ ერუანულ გალერეაქ]] 5 მილიონ ააშ დოლარშა (ამდღარ კურსით მეხოლაფირო $45 მილიონი) ქიჸიდჷ;<ref>{{Cite book |last=Congress |first=United States |url=https://books.google.com/books?id=qT04AQAAMAAJ&dq=Ginevra+de%27+Benci++liechtenstein+5+million&pg=PA791 |title=Congressional Record: Proceedings and Debates of the ... Congress |date=1967 |publisher=U.S. Government Printing Office |language=en}}</ref> თი ბორჯიშო თენა ნახანტაშა გინოგადაფილი რეკორდული ფასი რდჷ.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=q0dNAAAAYAAJ&q=Ginevra+de'+Benci++liechtenstein+5+million |title=Guinness Book of World Records |date=1972 |publisher=Sterling Publishing Company |language=en}}</ref> [[რგილი ლჷმა]]-შ განწხანობას, ლიხტენშტაინიშ მენოღალეეფს აკრძალული აფუდეს [[ჩეხოსლოვაკია]]-შა მიშულა. დიპლომატიური კონფლიქტიქ, ნამუთ ოდონას (სადავო) მადვალუ ლჷმაშ შემდგომი [[ბენეშიშ დეკრეტეფი]]-შ მუკი-მუკი მიშჷნ, შედეგო მუღჷ თინა, ნამდა ლიხტენშტაინს ოგალე ურთიართობეფი ვაუღუდჷ [[ჩეხეთიშ რესპუბლიკა]]-წკჷმა ვარდა [[სლოვაკეთი]]-წკჷმა. [[რგილი ლჷმა]]შ განწეხანს, ლიხტენშტაინიშ მენოღალეეფს ვეშულებუდეს [[ჩეხოსლოვაკია]]შა მიშულა. ლჷმაშუკულიან ოდებელ [[ბენეშიშ დეკრეტეფი]]შ მუკი-მუკი წჷმოჭყაფილ დიპლომატიურ კონფლიქტიქ გჷმიჭანუ თინა, ნამჷ-და ლიხტენშტეინს ვაუღუდჷ ერეფოშქაშე ურთიართობეფ ჩეხეთიშ რესპუბლიკა დო სლოვაკეთწკჷმა. დიპლომატიურ ურთიართობეფ ლიხტენშტაინს დო ჩეხეთიშ რესპუბლიკას შქას 2009 წანაშ 13 კვირკვეს გიჭყჷ,<ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Liechtenstein and the Czech Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222932/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/090713_PM_Beziehungen_CzFl_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=6 August 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 July 2009 |title=Navázání diplomatických styků České republiky s Knížectvím Lichtenštejnsko |trans-title=Establishment of diplomatic relations with the Czech Republic and the Principality of Liechtenstein |url=https://www.mzv.cz/jnp/cz/udalosti_a_media/prohlaseni_a_stanoviska/archiv_prohlaseni_a_stanovisek/archiv_2009/x2009_07_13_lilchtejnstejnsko_navazani_diplomatickych_vztahu.html |access-date=28 October 2011 |publisher=Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic |language=cs}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 July 2009 |title=MINA Breaking News – Decades later, Liechtenstein and Czechs establish diplomatic ties |url=http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070018/http://macedoniaonline.eu/content/view/7526/1 |archive-date=21 November 2009 |access-date=6 June 2010 |publisher=Macedoniaonline.eu}}</ref> სლოვაკეთიწკჷმა — 2009 წანაშ 9 ქირსეთუთას.<ref>{{Cite web |date=9 December 2009 |title=Liechtenstein and the Slovak Republic establish diplomatic relations |url=http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511222920/http://88.82.102.51/fileadmin/_pm.liechtenstein.li/en/091209_Beziehungen_SKFL_en.pdf |archive-date=11 May 2011 |access-date=22 December 2009 |publisher=Government Spokesperson's Office, the Principality of Liechtenstein}}</ref> 1990 წანაშ 20 ეკენიას, ლიხტენშტაინქ ქაკათჷ [[გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაცია|გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაციას]] (გოერო), მუჭოთ 160-ა მაკათურ სახენწჷფონ. მუჭოთ [[გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაციაშ გენერალური ასამბლეა|გოეროშ გენერალურ ასამბლეაშ]] მაკათური, ათე ჯუკუ სახენწჷფო რე ართ-ართ თი უჭიჭაშობეფშე, ნამუეფჷთ ვარსულენს შანულამ როლს [[გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაციაშ სპეციალიზებულ სააგენტოეფიშ ერკებული|გაეროშ სპეციალიზებულ სააგენტოეფს]]. [[ლიხტენშტაინიშ კონსტიტუცია]]ქ [[ლიხტენშტაინიშ საკონსტიტუციო რეფერენდუმი (2003)|2003 წანაშ მელახის დითირჷ]], ნამუშით მონარქის გოძინელ ხემანჭუაფაქ ქემიაჩჷ.<ref name="absolute">{{Cite news |date=8 March 2017 |title=Liechtenstein profile - Overview |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17535108 |access-date=2023-09-03}}</ref> 2004 წანას, თარ [[ჰანს-ადამ II]]-ქ ირდღარ სათარობო მოვალეობეფ მუშ უნჩაშ სქუას, [[ალოიზი (ლიხტენშტაინიშ მონძე მაფასკირი)|მონძე თარ ალოიზის]], მუჭოთ [[რეგენტი|რეგენტის]] თეშ გეგნოჩჷ; ზუსტას თეშ ქიმინჷ მუამუშიქჷთ 1984 წანას თიშო, ნამჷდა თარიშ პოსტიშო გუხაზირებუდჷკონ.<ref>{{Cite web |title=IFES Election Guide {{!}} Elections: Liechtenstein Parliamentary Mar 11 2005 |url=https://www.electionguide.org/elections/id/1407/ |access-date=2023-12-13 |website=www.electionguide.org}}</ref> 2005 წანას, თარობაშ დავალებათ მანჯებულ გონაკვარუაქ ქაძირჷ, ნამჷ-და ურია ჭკორ მუშეფ [[შტრასჰოფ-ან-დერ-ნორდბანი|შტრასჰოფიშ]] [[საკონცენტრაციო კარე|საკონცენტრაციო კარეშეშე]], ნამუეფსჷთ [[შუცშტაფელი|SS]]-იქ უნარღელჸუენდჷნ, მუშენდეს ავსტრიას მადვალუ თი ოპალუეფს, ნამუეფჷთ ლიხტენშტაინიშ თარიშ ფანიას ორხველუდჷნ.<ref>{{Cite news |date=14 April 2005 |title=Nazi crimes taint Liechtenstein |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4443809.stm |access-date=3 August 2017}}</ref> ანგარის მეწურაფილ რდჷ, ნამჷ-და თიშ უმკუჯინალო მუთუნნერ ნტკიცება ვარდჷ ნაძირეფუ თიშ, ნამჷ-და თარიშ ფანიას ინფორმაცია უღუდჷ ჭკორულ ხანდაშ გჷმორინაფაშ გეშან, გამამინჯალა იშენით თე ფანიას გეძუდჷ.<ref>{{cite web |date=14 April 2005 |title=Nazi Camp Labor Used in Liechtenstein |url=https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113070110/https://www.dw.com/en/nazi-camp-labor-used-in-liechtenstein/a-1552304 |archive-date=13 January 2018 |website=[[Deutsche Welle]]}}</ref> 2025 წანაშ პირელს, ლიხტენშტაინქ მუშ პირველ ოსურ პრემიერ-მინისტრი, [[ბრიგიტა ჰაასი]], გეგშაგორჷ. == გეოგრაფია == {{თარი|ლიხტენშტაინიშ გეოგრაფია}} [[ფაილი:Liechtenstein topographic map-de.png|thumb|upright=1.4|ლიხტენშტაინიშ ტოპოგრაფიულ რუკა გერმანულ ნინაშა]] [[ფაილი:Rhein bei Balzers - Blick auf Gonzen.JPG|thumb|left|[[ალპურ რაინი]]შ ხურგი ლიხტენშტაინ დო შვეიცარიაშ შქას (მიოჯინ [[შვეიცარიაშ ალპეფი|შვეიცარიაშ ლაპეფშე]])]] ლიხტენშტაინიშ სათარო სუვერენულ ქიანა რე. იდვალუაფუ [[ავსტრია]] დო [[შვეიცარია]]შ ოშქაშეთ, წყარმალუ [[რაინი|რაინპიჯის]]. ლიხტენშტაინიშ ნანანოღა რე ვადუცი, უკაბეტაშ ნოღა — შაანი. ქიანას ვა უღჷ ზუღაშა გჷშალი, თეწკჷმა, ლიხტენშტაინი მოსოფელიშ თი ჟირ ქიანაშე ართ-ართ რე, ნამუეფსჷთ ვაუხურგანა ნამთინ [[ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენი სახენწჷფოეფი|ზუღაშ კარშა გიშალიშ მოღვენ ქიანან]] (მაჟირა რე [[უზბეკეთი]]). ლიხტენშტაინ ჯუკუ სახენწჷფო რე დო თიშ ფართობ რე 160,48 კვ. კმ. სანძღოეფიშ სიგჷნძა რე 76,6 კმ. ტერიტორიაშა მიშმურს მუჭოთ რზენი, თეშ - ალპეფი. არძაშე უმაღალაშ გვალა რე [[გრაუშპიცი]] — 2599 მ. ქიანას რე ჟირ წყარმალუ — რაინი დო [[ზამინა]]. ქიანაშ მაქსიმალურ სიგჷნძა რე 24,56 კმ, სიგანა — 12,36 კმ. ქიანას რე ხვალე ართ ტობა ''გამპრინერ ზეელე'' ([[გერმანული ნინა|გერმ]]. das Gampriner Seele), ნამუქუთ 1927 წანას წყარმალუ რაინიშ მოძინაშ უკულ გორჩქინდჷ. == სახენწჷფო == ლიხტენშტაინს კონსტიტუციური მონარქია რე, მუთ გერსხუაფილი რე დემოკრატიულ პარლამენტიშა. ოფიციალური ნინა რე [[გერმანული ნინა|გერმანული]], ვალუტა — შვეიცარიული ფრანკი. 1989 წანაშე სახენწჷფოშ მადუდე რე პატჷნი Hans Adam II. სახენწჷფო საქვარეფს 2004 წანაშე დუდენს მონძე პრინცი Alois von und zu Liechtenstein. კანონიშდუმადვალუ ორგანო რე ართპალატამი ''ლიხტენშტაინიშ ლანდტაგი'', აკმოდირთუ 25 მაკათურშე, ნამუსჷთ გიშმაგორუნს კათა 4 წანაშე ართშა. სასამართო ხეშუულობას რე 5 მოსამართე. 1868 წანაშე ქიანას ვა ჸუნს ჯარი. ქიანაშ დინოხოლენჲ უშქურანჯალას პოლიცია თხილანს. ლიხტენშტაინიშ საელჩო რე [[ვენა]]ს, [[ბერნი|ბერნის]], [[ბერლინი|ბერლინს]], [[ბრიუსელი|ბრიუსელს]], [[სტრასბურგი|სტრასბურგის]], [[ვაშინგტონი|ვაშინგტონს]] დო [[ნიუ-იორკი|ნიუ-იორკის]] (გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაცია). ადმინისტრაციულო ირთუ 2 ისტორიულ რეგიონო — ობერლანდი (ცენტრი ვადუცი) დო უნტერლანდი (ცენტრი შელენბერგი). თეშ მოხ, ქიანა 11 ოეპისკოპოსეთ ირთუ. == დემოგრაფია == ქიანას ოხორანს 35,365 კოჩი. რელიგია რე [[კათოლიციზმი]], ნანანოღა — [[ვადუცი]]. == ეკონომიკა == ლიხტენშტაინიშ ჭიჭე ფართობიშ დო ღარჷბი რესურსეფიშ უმკუჯინუო, ეკონომიკაშ დონე გვალო მაღალი რე. ქიანას მახორუეფიშე უმოსი კომპანიეფი რე. ქიანას ირ წანას 1.786 მილიარდი ააშ დოლარიშ ღირებაშ პროდუქცია იწარმებუ დო ოშქაშეთ 25 000 დოლარი მოურს ართ შურ მახორუშე. ინდუსტრიულ სექტორს ჩინებული ფირმეფი რე Hilti (ობურღალი ტექნიკა); Ivoclar Vivadent (სტომატოლოგიური ტექნიკა); Hoval (გოტჷბაფაშ დო ვენტილაციაშ სისტემეფი); Ospelt-Gruppe დო Halicona (ოჭკომალი პროდუქტეფი); Neutrik (ელექტროტექნიკა). == მონძალა == * ოფოსტე მარკეფიშ მუზეუმი, ოთარეშ ჯიხაზურგა (XVI ოშწ.). * XIV ოშწანურაშ ოხვამე. ==კომენტარეფი== <references group="კომ."/> == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.liechtenstein.li/index.php?id=54&L=1 The Principality of Liechtenstein] * [http://www.fuerstenhaus.li/en/ The Princely House of Liechtenstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190816193920/https://www.fuerstenhaus.li/en/ |date=2019-08-16 }} * [http://www.as.llv.li/ Statistics Liechtenstein] გერმანულო * [http://www.landtag.li/default.aspx?auswahl=1&id=390 Parliament] * [http://www.tourismus.li/en/welcome.cfm Tourism Liechtenstein] * [http://www.kunstmuseum.li/ National Art Museum of Liechtenstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218142332/http://www.kunstmuseum.li/ |date=2020-12-18 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ევროპაშ ქიანეფი}} [[კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:ლიხტენშტაინი]] edjz8df7a2ruqcuff4w8fzerg1b352o ოქიანუ 0 4598 252561 219727 2026-08-25T20:34:45Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252561 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა |ჯოხოდვალა = {{PAGENAME}} |რსხულიშ სტილი = |მუკნაჭარა = ოქიანუ |მუკნაჭარაშ სტილი = |ჟილე = |ჟილენი სტილი = |სურათი = [[File:Hubble ultra deep field.jpg|300px]] |სურათიშ სტილი = |ტიტრი = არძოშე შორი ძირაფუან კოსმოსური ნორთეფიშ სურათი, გჷნოღალირი ტელესკოპი [[ჰაბლი]]შით<ref name="spacetelescope.org">{{cite web |url=http://spacetelescope.org/images/heic0406a/ |title=Hubble sees galaxies galore |work=spacetelescope.org |access-date=April 30, 2017 |archive-date=May 4, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504043058/http://www.spacetelescope.org/images/heic0406a/ |url-status=live }}</ref> |ტიტრიშ სტილი = |დუდიშ სტილი = |ჯოხოშ სტილი = |მუნაჩემიშ სტილი = |დუდი1 = [[ოქიანუშ ხანი|ხანი]] ([[ლამბდა-CDM მოდელი|ΛCDM მოდელით]]) — 13.787 ± 0.020 მილიარდი წანერი |ჯოხო1 = |მუნაჩემი1 = |დუდი2 = დიამეტრი — უჩნებუ. [[მეტაგალაქტიკა]]: 8.8×1026 მ (28.5 G[[პარსეკი|პრ]] ვარ-და 93 G[[სინთეშ წანა|სწ]]) |ჯოხო2 = |მუნაჩემი2 = |დუდი3 = წონა (რჩქვანელობური მატერია) — არძაშ უკულაში 10<sup>53</sup> კგ.<ref name="Paul Davies 2006 43">{{cite book|first=Paul|last=Davies|date=2006|title=The Goldilocks Enigma|pages=43ff|publisher=First Mariner Books|isbn=978-0-618-59226-5|url=https://archive.org/details/cosmicjackpotwhy0000davi|url-access=registration}}</ref> |ჯოხო3 = |მუნაჩემი3 = |დუდი4 = ოშქაშე მეჭედალა ([[ენერგია]]შამო) — 9.9×10<sup>−27</sup> კგ/მ<sup>3</sup><ref name="wmap_universe_made_of">{{cite web|author=NASA/WMAP Science Team|date=January 24, 2014|title=Universe 101: What is the Universe Made Of?|url=http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_matter.html|publisher=NASA|access-date=February 17, 2015|archive-date=March 10, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080310235855/http://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_matter.html|url-status=live}}</ref> |ჯოხო4 = |მუნაჩემი4 = |დუდი5 = ოშქაშე ტემპერატურა — 2.72548 [[კელვინი|K]] (−270.4 [[ცელსიუსი|°C]], −454.8 [[ფარენჰაიტი|°F]])<ref name=Fixsen>{{Cite journal |last1=Fixsen |first1=D.J. |date=2009 |title=The Temperature of the Cosmic Microwave Background |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-12-20_707_2/page/916 |journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=707 |issue=2|pages=916–920 |arxiv=0911.1955 |bibcode=2009ApJ...707..916F |doi=10.1088/0004-637X/707/2/916|s2cid=119217397 }}</ref> |ჯოხო5 = |მუნაჩემი5 = |დუდი6 = თარი აკმადგინალეფი — <br>ბარიონული მატერია — (4.9%)<br>რუმე მეატერი — (26.8%)<br>რუმე ენერგია — (68.3%) |ჯოხო6 = |მუნაჩემი6 = |დუდი7 = |ჯოხო7 = |მუნაჩემი7 = |დუდი8 = |ჯოხო8 = |მუნაჩემი8 = |დუდი9 = |ჯოხო9 = |მუნაჩემი9 = |დუდი10 = |ჯოხო10 = |მუნაჩემი10 = |დუდი11 = |ჯოხო11 = |მუნაჩემი11 = |დუდი12 = |ჯოხო12 = |მუნაჩემი12 = |დუდი13 = |ჯოხო13 = |მუნაჩემი13 = |დუდი14 = |ჯოხო14 = |მუნაჩემი14 = |დუდი15 = |ჯოხო15 = |მუნაჩემი15 = |დუდი16 = |ჯოხო16 = |მუნაჩემი16 = |დუდი17 = |ჯოხო17 = |მუნაჩემი17 = |დუდი18 = |ჯოხო18 = |მუნაჩემი18 = |დუდი19 = |ჯოხო19 = |მუნაჩემი19 = |დუდი20 = |ჯოხო20 = |მუნაჩემი20 = |გიმენი სტილი = |გიმე = }} '''ოქიანუ''' ([[ქორთული ნინა|ქორთ.]] ''სამყარო'') — ირი სქჷლედიშ ართოიანალა. ეკონია ომენცარე მუნაჩემეფიშ მეჯინათ ოქიანუშ ხანი აკმადგინანც 13,7±0,2 მილიარდ წანას. ტერმინიშ „ოქიანუ“ შანულობა თი კონტექსტიშა რე მებუნაფილი, ნამუსჷთ თინა გჷმირინუაფუნ. [[მატერიალისტური ფილოსოფია|მატერიალისტური ფილოსოფიას]] ოქიანუ გჷთმიხურგუ, მუჭოთ ართოიანალა არძო რენჯი მატერიალური ნორთიაშ დო ოფირჩაშ, ნამუსჷთ თინეფ შქას ართონქიმინჯალა მუთმოხვადუ. [[კოსმოლოგია]]ს ოქიანუ დო გუმათებუ, ვარა უგუთებუ ბორჯი-ოფირჩაშული კონტინუუმი ართი რე, ნამუსჷთ ედომუშამი მატერია დო ენერგია მილარენ. == ქოძირით თაშნეშე == * [[კოსმოლოგია]] * [[ვაკუუმიშ გოჭყაფა]] == რესურსეფი ინტერნეტის == * [https://web.archive.org/web/20030411094824/http://www.space.com/scienceastronomy/age_universe_030103.html ოქიანუშ ხანი] - Space.Com * [http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html ''სტეფან ჰავკინგიშ ოქიანუ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623201507/http://www.pbs.org/wnet/hawking/html/home.html |date=2012-06-23 }} - მუშენი რე ოქიანუ თინა მუთ ორენი ? * [http://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmology_faq.html კოსმოლოგია] * [http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html კოსმოსი – შარალუა მიკროკოსმოსშე მაკროკოსმოსშა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412094332/http://www.shekpvar.net/~dna/Publications/Cosmos/cosmos.html |date=2008-04-12 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{მერკე}} [[კატეგორია:ოქიანუ]] [[კატეგორია:ასტრონომია]] [[კატეგორია:კოსმოლოგია]] [[კატეგორია:ფილოსოფიური ტერმინეფი]] [[კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2]] 83mrq2a7o1kl9ns19eevh5w8y658iuu თანაფაშ კოკი 0 4782 252538 252113 2026-08-25T20:16:49Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252538 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = ''Rapa Nui </br> Isla de Pascua'' |ედომუშამი_ჯოხო = თანაფაშ კოკი |ოართე_ჯოხო = თანაფაშ კოკი |შილა = Flag of Rapa Nui, Chile.svg |გერბი = Escudo de la Isla de Pascua.svg |რუკა = Easter Island map-ka.svg |ჰიმნი = |დევიზი = |ოფიციალური_ნინეფი = [[ესპანური ნინა|ესპანური]], [[რაპანუი (ნინა)|რაპანუი]]<ref>{{cite web |url=http://www.portalrapanui.cl/rapanui/informaciones.htm |title=Isla de Pascua - Easter Island - Rapa Nui, Informaciones |publisher=PortalRapaNui.cl |accessdate=2011-11-11}}</ref> |რელიგია= |ნანანოღა= [[ჰანგა-როა]] |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |უდიდაში_ნოღა = |თარობაშ_ტიპი = ჩილეშ სპეციალური ტერიტორია<ref>სპეციალური კანონიშ მეღებაშ მოლებს, კოკი კინე იმართუ მუჭოთ [[ვალპარაისო (რეგიონი)|ვალპარაისოშ რეგიონიშ]] ართ-ართი [[ჩილეშ პროვინციეფი|პროვინცია]].</ref> |ლიდერიშ_ტიპი_1 = პროვინციული გუბერნატორი |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[კარმენ კარდინალი]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = მერი |ლიდერიშ_ჯოხო_2 =ლუს ზასო პაოა |ლიდერიშ_ტიპი_3 = |ლიდერიშ_ჯოხო_3 = |ლიდერიშ_ტიპი_4 = |ლიდერიშ_ჯოხო_4 = |სახენწჷფოშ ტიპი = |მიკოღანკუა = |ოფიციალური ჸოფირება 1 = |ოფიციალური თარიღი 1 = |ოფიციალური ჸოფირება 2 = |ოფიციალური თარიღი 2 = |ოფიციალური ჸოფირება 3 = |ოფიციალური თარიღი 3 = |ოფიციალური ჸოფირება 4 = |ოფიციალური თარიღი 4 = |რანგი_ფართობით = |ფართობი = |წყარი_% = |ოეგებიე_მახორობა =5 034<ref>{{cite web |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/MenPrincOK.xls |title=National Statistics Office |publisher=INE.cl |accessdate=2011-11-11 |format=xls}}</ref> |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2011 |მახორობაშ_ცენზი = 3 791 |მახორობაშ_ცენზი_წანას = 2002 |მახორობაშ_მეჭედალა = 30.77 ად |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = |ედპ_ppp_წანა = |ედპ_ppp = |ედპ_ppp_რანგი = |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე = |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = |აგი = |აგი_ტენდენცია =(ათაქ ქენაჭარით თანგი {{ძინა}} ვარა {{რკება}}) |აგი_კატეგორია = <font color="#009900">მაღალი</font> |აგი_რანგი = |აგი_წანა = |ვალუტა= [[ჩილეშ პესო|პესო]] |ვალუტაშ_კოდი =CLP |ქიანაშ_კოდი =CHL |ბორჯიშ_ორტყაფუ = ([[მოსოფელიშ კოორდინირაფილი ბორჯი|UTC]] -6სთ.) |ზარხულიშ_ბორჯი = ([[მოსოფელიშ კოორდინირაფილი ბორჯი|UTC]] -6სთ.) |cctld = [[.cl]] |ოტელეფონე_კოდი =+56 32 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა= |სქოლიო= }} [[File:Easter island and south america.jpg|220პქ|მინი|მარჯვნივ|ბჟაეიოლი კოკი სალა-ი-გომესი]] [[File:Orthographic projection centred over Easter Island.png|220პქ|მინი|მარჯვნივ|ორთოგრაფიული პროექცია თანაფაშ კოკით ცენტრის]] '''თანაფაშ კოკი,''' '''რაპანუი''' ({{lang-es|Isla de Pascua}}, [[რაპანუი (ნინა)|აბანობურო]]. Rapa Nui) — [[ვულკანი|ვულკანური]] გორჩქინაშ [[კოკი]] [[რჩქალი ოკიანე]]შ ბჟაეიოლ ნორთის. 1888 წანაშე ორხველჷ [[ჩილე]]ს. კოკიშ ფართობი რე 165,5 კმ². უმაღალაში ჭურჭულიშ სიმაღალა [[ზუღაშ დონე]]შე დოხოლაფირო 539 მეტრას იდვალუაფუ. კოკიშ ტერიტორიას ბრელი რე შქჷრატილი ვულკანი. ჰავა რე ლამე-ტროპიკული, ნოლექეფიშ ოშქაშე წანამოწანური მაძირაფალი 1300 მმ რე. ორთაშობური ჩანარეფშე ჩანს ბართვეფი დო დოლოეფი. თანაფაშ კოკი ჩინებული რე უჯვეშაში ქუაშ ნოჭახნაკუეფით დო იეროგლიფური ჭარალუეფით. თე კულტურაშ ნოსქილედეფს გურაფულენდეს ინგლისური (1914-1915), ფრანგული დო ბელგიური (1934-1935) ექსპედიციეფი. 1955-56 წანეფს არქეოლოგიურ გონთხორუეფს აწარმენდჷ ნორვეგიულ-ამერიკული ექსპედიცია [[თურ ჰეიერდალი]]შ ხემანჯღვერალათ. თანაფაშ კოკიშ დოხორალაშ ისტორია წიაკალშახ ვარე გჷთოგორილი. თანაფაშ კოკი მერჩქინელი რე, მუჭოთ [[მოსოფელი]]შ არძაშე უმოსი შორული დოხორინელი კოკი.<ref>cite web |url=http://www.portalrapanui.cl/easterisland/index.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101221510/http://www.portalrapanui.cl/easterisland/index.htm |date=2011-11-01 }} |title=¡WELCOME TO RAPA NUI - ISLA DE PASCUA - EASTER ISLAND! |publisher=PortalRapaNui.cl |accessdate=2011-11-11</ref> კოკის დორსხუაფილი [[რაპა-ნუიშ ერუანული პარკი]] 1983 წანას [[იუნესკო]]ქ [[მოსოფელიშ მონძალა]]შ ერკებულშა გემშეღჷ. ==ჯოხოდვალა== ჯოხო "თანაფაშ კოკი" კოკის ოფიციალურო მაართათ ევროპალ მაძირაფუქ, ჰოლანდიარ კჷლმაგორუქ [[იაკობ როგევენი|იაკობ როგევენქ]] გიოდუ, ნამუქჷთ ოგურიათ მოხვადჷ 1722 წანაშ [[თანაფა]] დღას, მუჟამსჷთ თინა დეივისიშ კოკეფს გორჷნდჷ. როგევენქ თეს ''პააშ-ეილანდი'' გიოდუ (XVIII ოშწანურაშ ჰოლანდიურ ნინაშა "თანაფაშ კოკი").<ref name=jrjournal>იაკობ როგევენიშ ჰოლანდიური ჟურნალიშ ორიგინალიშ ნათანგას ინგლისურო, შხვა ინტერესუან ინფორმაციაწკჷმა ართო იჸუ გჷმობჟინაფილქ: Andrew Sharp (ed.), The Journal of Jacob Roggeveen (Oxford 1970).</ref> თეს ამანგანს კოკიშ ოფიციალური [[ესპანური ნინა|ესპანური]] ჯოხოდვალა ისლა-დე-პასკუა ხოლო (''Isla de Pascua''). თეჟამურ [[პოლინეზია|პოლინეზიურ]] ჯოხო რაპანუიქ კოკის 1860-იან წანეფს გიადუ დო მოურს მუში ტოპოგრაფიული მანგურობაშე [[ტუბუაი]]შ კოკეფიშ ბუნაშ [[ბასიშ კოკეფი|ბასიშ კოკეფს]] დვალირ კოკი [[რაპა-იტი|რაპა-იტიწკჷმა]].<ref>{{cite web |author=William Thompson |year=1891 |url=http://www.rongorongo.org/thomson/453.html |archiveurl=http://web.archive.org/web/20071224061303/http://www.rongorongo.org/thomson/453.html |archivedate=2007-24-12 |title=Easter Island: Early Witnesses |publisher=Rongorongo.org |accessdate=2011-11-11}}</ref> თეშ უმკუჯინუო, [[თურ ჰეიერდალი]] ანტკიცენდჷ, ნამდა რაპა კოკიშ დუდშეიანი ჯოხო რე დო რაპა-იტის თე ჯოხოქ თე კოკიშე ნარტინეფქ გიოდვეს. მიარე ვერსია რე ჩინებული კოკიშ "დუდშეიან" პოლინეზიურ ჯოხოშე. თინეფ შქას რე ჯოხო ''ტე-პიტი-ო-ტე-ჰენუა'', მუთ "სქირონაშ ჩუპას," ვარა "სქირონაშ დალიერს" შანენს. პიტო შანენს ქოთ ჩუპას, ვარა უმპას (ჭიპლარი), მუთ მირჩქინუაფუდჷ ოქიანუშ (სამყარო) დო შურეფიშ ოქიანუ პოშ მიმარსხუაფალო, ნამუთ გინოზინდილი რდჷ ოკიანეშ სიტომბაშა, შორეულ ბჟაეიოლშა. თიშენ, ნამდა თანაფაშ კოკი [[პოლინეზია|პოლინეზიაშ]] არძაშე ბჟადალშე დვალირი კოკი რე, შილებე თე ჯოხო თეს ხოლო მიარსხუაფუდას, დჷნოსქილედი მოსოფელიშ "დალიერიშ" განშე დვალაშ გეშა. მუჟამსჷთ კოკიშ ჯოხო [[ალფონს პინარი|ალფონს პინარქ]] მუშ 1877 წანას გჷმობჟინაფილ წინგის ''შარალუა თანაფაშ კოკიშა'' ({{lang-fr|Voyage à l'Île de Pâques}}) გინოთანგჷ, მუჭოთ "სქირონაშ ჩუპა," მუშ მაჟირა შანულობაქ გვალო მედინჷ. კანკალე გინოჩამაშ მეჯინათ, კოკის მაართათ ''ტე-პიტო-ო-ტე-კაინგა-ა-ჰაუ-მაკა'' ანუ "ჰაუ მაკაშ დიხაშ ჭიჭე ნოსოფი" ჯოხოდჷ.<ref>{{cite book |author=Thomas S. Barthel |title=The Eighth Land: The Polynesian Settlement of Easter Island |url=https://archive.org/details/eighthlandpolyne0000bart |location=Honolulu |publisher=University of Hawaii |year=1978}}(დუდშე გჷშაშქუმალირქ იჸუ გერმანიას 1974 წანას)</ref> შხვა ჯოხო ''მატა-კი-ტე-რანგი'' "ცაშა მაჯინუ თოლეფს" შანენს. ==აბანდვალა დო ფიზიკური გეოგრაფია== თანაფაშ კოკი მოსოფელს ართ-ართი არძაშე იზოლირაფილი დოხორელი კოკი რე. მუში უხოლაში დოხორელი მეძობელი რე [[პიტკერნიშ კოკეფი]], ნამუეფით თიშე 2 075 კილომეტრით ბჟადალშე იდვალუაფუ, თიშ მახორობა ხვალე 100 ადამიერი რე. თანაფაშ კოკი [[ჩილე]]შ ნოღა [[კალდერა (ჩილე)|კალდერაშ]] [[განედი|განედის]] იდვალუაფუ დო კონტინენტური ჩილეშ უხოლაშ ჭურჭულშე დოშორაფილი რე 3 510 კილომეტრით. თიშე არძაშე უმოს ხოლოს, 415 კილომეტრით ბჟადალშე იდვალუაფუ კოკი [[სალა-ი-გომესი]], ნამუთ უბირული (უდუხორინუ) რე. კოკიშ მაქსიმალური სიგინძა 24,6 კმ რე, სიგანა 12,3 კმ. უღჷ სუმკუნთხულიშ ფორმა. ედომუშამი ფართობი 163,6 კმ² რე, უმაღალაში კონკა [[ზუღაშ დონე]]შე 507 მეტრას იდვალუაფუ. კოკის რე სუმი ''რანო'' (კრატერიშ ლჷგე ტობეფი) — [[რანო-კაუ]], [[რანო-რარაკუ]] დო რანო-აროი, მარა ნამთინი ვარა ირალი მაფერი, ვარა წყარმალუ. == კლიმატი დო ტაროსი== თანაფაშ კოკიშ კლიმატი ლამე სუბტროპიკული რე. არძაშე დაბალი ტემპერატურა იფიქსირებუ [[მანგი]]ს დო [[მარაშინათუთა]]ს (18 °C - 64 °F) დო არძაშე მაღალი [[ფურთუთა]]ს<ref>{{cite web |url=http://www.enjoy-chile.org/easter-island-climate-chile.php |title=EASTER ISLAND - WEATHER AND CLIMATE |publisher=Enjoy-Chile.org |accessdate=2011-11-11}}</ref> (მაქსიმალური 28 °C - 82 °F), ობჟათე გვერდოსფეროს [[ზარხული|ზარხულს]]. [[ზოთონჯი]] ალაზიმაფათ ლჷბუ რე.<ref>{{cite web |url=http://www.letsgochile.com/locations/central-zone/pacific-islands/easter-island |title=Easter Island |publisher=Letsgochile.com |accessdate=2011-11-11}}</ref> ნოლექეფიშ წანამოწანური გუმნაულაშ თოლონჭაფუთ, არძაშე ჭვემამი თუთა რე [[პირელი]]. კოკიშ იზოლირაფილი აბანდვალაშ გეშა ირქენს ბორიეფი, მუშ გეშათ კოკის დაბალი ტემპერატურა რე. კანკალეშა კოკის რე ზღველა, მერეხი ჭვემეფი დო ჭვემაშ შტორმეფი. თენა უმოსო ხვადუ ზარხულიშ თუთეფს (მანგი-მარაშინათუთა). კოკი იდვალუაფუ ობჟათე რჩქალი ოკიანეშ სუბტროპიკული ანტიციკლონიშ ძგას დო ეკვატორული კონვერგენციული ზონაშ მელე, თეშ გეშა კოკიშ მუკი-მუკის ვაუჩქჷ [[ციკლონი|ციკლონეფი]] დო [[ტროპიკული ციკლონი|ტროპიკული ციკლონეფი]].<ref>{{cite web |url=http://www.islandheritage.org/vg/vg06.html |title=Weather |archiveurl=http://web.archive.org/web/20091002040056/http://www.islandheritage.org/vg/vg06.html |archivedate=2009-10-02 |publisher=islandheritage.org |accessdate=2011-11-11}}</ref> <center> {| class="wikitable" border="1" |- |align=center colspan=14|'''თანაფაშ კოკიშ კლიმატი'''<ref>მუნაჩემეფი ეჭოფილი რე 1942—1990 წანეფს მატავერაშ მეტეოროლოგიურ სადგურს. წყუ: {{cite web|url=http://www.worldclimate.com/cgi-bin/grid.pl?gr=S27W109|publisher=WorldClimate.com|title=Climate data for 27°S 109°W|accessdate=2011-06-09}}</ref> |- ! !![[ღურთუთა|ღურ]]!![[ფურთუთა|ფურ]]!![[მელახი|მელ]]!![[პირელი|პირ]]!![[მესი|მეს]]!![[მანგი|მან]] ![[კვირკვე|კვი]]!![[მარაშინათუთა|მარ]]!![[ეკენია|ეკე]]!![[გჷმათუთა|გჷმ]]!![[გერგობათუთა|გერ]]!![[ქირსეთუთა|ქირ]]!!წანამოწანური |- align=right |align=left|[[ტემპერატურა|ოშქაშე ტემპერატურა]]&nbsp;(°C)||23.3||23.7||23.1||21.8||20.3||18.8||18.2||18.0||18.4||19.2||20.4||21,8||20.5 |- align=right |align=center|ნოლექეფი&nbsp;([[მილიმეტრი|მმ]])||92,2||86,9||86,4||117,5||127,9||102,3||93,9||85,5||84,3||73,1||80,0||92,4||1124,7 |} </center> == გეოლოგია == თანაფაშ კოკი [[ვულკანი|ვულკანური]] გორჩქინაშ მაღალი კოკი რე. ჯინჯიერო აკმოდირთუ სუმი შქჷრატლი აკოშქუმალირ ვულკანშე, თენეფ შქას უდიდაში რე [[ტერევაკა]] (სიმაღალა 507 მ). დჷნოსქილედი ჟირი ვულკანი რე [[პოიკე]] დო [[რანო-კაუ]] ბჟაეიოლ დო ობჟათე ნორთეფს, ნამუეფით კოკის სუმკუნთხულიშ ფორმას არზენა. თენეფიშ გინაწონს ჭიჭე კონუსეფი დო ვულკანური წჷმჷნაქიმინეფი იკათუანს [[რანო-რარაკუ|რანო-რარაკუშ კრატერს]], წიდაშ კონუს პუნა-პუნას დო შხვა მიარე ვულკანურ ფოთქვეფს, ნამუეფით იკათუანა ლავაშ სვირეფს.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=1506-011|title=Easter Island, Global Volcanism Program |publisher=volcano.si.edu |accessdate=2010-03-18}}</ref> ულირს [[პოიკე]] რდჷ მუჭოთ ზოხო კოკი, სოიშა [[ტერევაკა|ტერევაკას]] ვულკანური მასა მუს უმოს დიდ კოკიწკჷმა აკმაშქვანდჷ. კოკის დომინირენს ჰავაიიტეშ დო ბაზალტიშ ნადუეფი, ნამუეფით დიდარი რე რკინათ დო ქოგჷნა [[გალაპაგოსიშ კოკეფი]]შ მაგმურ კჷრდეეფს.<ref>{{cite journal|url=http://www.springerlink.com/content/q752224584lr8qk1/fulltext.pdf|author=P. E. Baker|coauthors=F. Buckley, J. G. Holland |title=Petrology and geochemistry of Easter Island|journal= Contributions to Mineralogy and Petrology|volume=44|pages=85–100|year=1974|doi=10.1007/BF00385783|bibcode=1974CoMP...44...85B}}</ref> თანაფაშ კოკი გოხურგილი რე თიჯგურა ჭიჭე კოკეფით, მუჭომეფით რე [[მოტუ-ნუი]] დო [[მოტუ-იტი]], ნამუეფით ოკიანეშ ქვინჯიშე 2 000 მეტრაშ სიმაღალაშა რენა ერხინილეფი დო კონკეფს წჷმარინუანა. გვალა სალა-ი-გომესის გვალაგჷროხილიშ (უმოსო წყარიშთუდონი) ნორთი რე, გვალაშ მასივიშ, ნამუთ დიდი მუდანობათ იკათუანს წყარიშთუდონ გვალეფს. მასივი გინოზინდილი რე 2 700 კმ-ს ბჟაეიოლ ჸურე, ნასკაშ გვალაგჷროხილშახ დო ორხველჷ კოკიშ ბჟადალშე დვალირი წყარიშთუდონი კონკეფი პუკაო დო მოაი.<ref name=petro1>{{cite web |author=KARSTEN M. HAASE, PETER STOFFERS, C. DIETER GARBE-SCHÖNBERG |year=1997 |url=http://www.oxfordjournals.org/our_journals/petroj/online/Volume_38/Issue_06/html/ega038_gml.html#hd1 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20110524082519/http://www.oxfordjournals.org/our_journals/petroj/online/Volume_38/Issue_06/html/ega038_gml.html |archivedate=2011-05-24 |title=The Petrogenetic Evolution of Lavas from Easter Island and Neighbouring Seamounts, Near-ridge Hotspot Volcanoes in theSE Pacific |publisher=Oxford University Press |accessdate=2011-11-11}}</ref> გვალაგჷროხილიშ ფორმირაფაქ მოხვადჷ [[ნასკაშ ფილა|ნასკაშ ფილაშ]] ბჟაეიოლ [[ჩხე ჭურჭულეფი (გეოლოგია)|ჩხე ჭურჭულშე]] მოხარცქაშ შედეგო.<ref name=petro1/> ნასკაშ გინოაბანაფაქ დო [[ფარალონიშ ფილა|ფარალონიშ ფილაშ]] ფორმირაფაქ გინძე წყარსთუდონი გვალაგჷროხილი წჷმოქიმინჷ. პუკაოქ, მოაიქ დო თანაფაშ კოკიქ 750 000 წანაშ წოხლე აკიქიმინეს დო გვალაგჷროხილიშ არძაშე ახალ კოკეფს წჷმარინუანა. ვულკანიშ ეკონია ეშაგორგოთიქ მოხვადჷ 100 000 წანაშ წოხოლე. XX ოშწანურაშ მაართა გვერდის, რანო-კაუშ კრატერიშ კჷდალეფშე გჷშმეშჷ ორქი, მუთ კოკიშ მამართვალქ ფოტოკამერას დაფიქსირჷ.<ref>{{cite web|url=http://libweb.hawaii.edu/digicoll/rapanui/Box13E01.html |title=Rapanui: Edmunds and Bryan Photograph Collection. |publisher=Libweb.hawaii.edu |accessdate=2010-11-06}}</ref> [[გეოლოგია|გეოლოგეფიშ]] აზრით, ეკონია ვულკანური აქტივობა თანაფაშ კოკის რდჷ 10 000 წანაშ წოხოლე. {{wide image|Pano Rano Kao Hanga Roa.jpg|2000px|<center>რანო-კაუშ კრატერიშ ტობა</center>}} ==ისტორია== {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | '''რაპა-ნუიშ ერუანული პარკი'''<br />[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელი მონძალაშ ობიექტი]] |---- ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | [[ფაილი:Moai Rano raraku.jpg|250px|]] |---- |ქიანა || [[ჩილე]] |---- | ტიპი|| კულტურული |---- | კრიტერიუმეფი|| i, iii, v |---- |ერკებული|| [http://whc.unesco.org/en/list/ იუნესკოშ ერკებული 274 274] |---- | align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid grey;" | |} [[File:Hodges easter-island.jpg|250პქ|მინი|მარცხნივ|ბჟაეიოლ კოკიშ მაართა ჩინებული ნახანტა, 1775 წანა, უილიამ ჰოჯსი]] თანაფაშ კოკიშ ისტორია ძალამი დიდარი, მარა სანირზო რე. მუში მახორობაქ გაურზუ შქჷრენეფს, ეპიდემიეფს, მენოღალურ ლჷმას, დოლმახორეეფითვაჭრუას, კოლონიალიზმის დო დეფორესტაციას. თეშ უმკუჯინუო, ართ დღას, თიქ დეჩიჩიუ. კოკარეფს მუნეფიშ კულტურულ მონძეობაქ ოქიანეთ გოუჸოთჷ ჯოხო, თე მონძეობაშ მუდანობაშ დო ხარისხიშ ვაპროპორციულობაშ უმკუჯინუო თე თიიშ მუდანობაწკჷმა. [[ფაილი:AhuTongariki.JPG|მინი|მარცხნივ|250პქ|[[აჰუ-ტონგარიკი]] [[რანო-რარაკუ]]შ გოხოლუას. 1990-იან წანეფს მეგორაფილი დო ეკონწყილი [[მოაი]]შ 15 ნოჭახნაკუ]] კოკიშ დუდშეიანი ხორუეფი ოეგებიეთ ახ. წ. 300-1200 წანეფით ითარიღებუ, მუთ დოხოლაფირო მეურე მაართა მახორუეფიშ მუკორჩქინას [[ჰავაი (კოკი)|ჰავაის]]. რადიომ-ნოშქერბადიშ მეთოდით დოთარიღაფაქ დოთირუ [[პოლინეზია|პოლინეზიაშ]] ორდოიანი ხორუეფიშ თარიღეფიშ თეიშა ჩინებული დახე არძა პოსტულატი. თეჟამო მერჩქინელი რე, ნამდა თანაფაშ კოკიქ დიხორჷ ახ. წ. დოხოლაფირო 700-1100 წანეფს. თეშ უმკუჯინუო, არქეოლოგეფიშ — ტერი ჰანტიშ დო კარლ ლიპოშ მიმალი გჷმორკვიებეფი მარზიენა ონდეთ გვიან თარიღის: „[[ანაკენა]]ს ორდოული სტრატიგრაფიული ფალეფიშ რადიუმ-ნოშქერბადიშ თარიღეფი ოძირანა, ნამდა კოკიშ კოლონიზაციაქ მოხვადჷ მოგვიანაფილო, ახ. წ. 1200 წანას.“<ref name=huntlipo2006>{{cite journal|author=T. L. Hunt, C.P. Lipo|title=Late Colonization of Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-03-17_311_5767/page/1603|journal=Science|volume=311|issue=5767|pages=1603|year=2006|pmid=16527931|doi=10.1126/science.1121879}}</ref><ref name=huntlipo2011>{{Cite book | publisher = Free Press | isbn = 1-43915031-1 | author= Terry Hunt, Carl Lipo | title = The Statues that Walked: Unraveling the Mystery of Easter Island | url = https://archive.org/details/statuesthatwalke0000hunt | year = 2011 }}</ref> გინოჩამეფიშ მეჯინათ, კოკის მაართა დოხორალა რდჷ [[ანაკენა]]. მუჭოთ [[ჯარედ დაიმონდი]] იჩიებუ, კალეტა-ანაკენაშ ტერიტორია წჷმარინუანდჷ არძაშე უჯგუშ დუდიშმითაფორაფალს გოპატჷნაფილი სუკეფშე, თეშ, მუჭოთ მუში ქვიშამი წყარპიჯეფი კანოეეფიშ ზუღაშა გატებელო, თეშენი შილებე, გვალო თე აბანს გოჭყაფედჷკო მაართა დოხორალა.<ref>''{{cite book |year=2005 |author= Jared M. Diamond |title=Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed |url=http://en.wikipedia.org/wiki/Collapse:_How_Societies_Choose_to_Fail_or_Succeed |publisher= Viking Press |isbn= 0-14-303655-6 |oclc =62868295}}</ref> თეშ უმკუჯინუო, თე ჰიპოთეზა ვემურე რადიოკარბონულ დოთარიღაფას, ნამუშ მეჯინათ, ბრელ წანათ ორდო დოხორაფეფი რდჷ, გჷშაკერძაფილო ტაჰაის, ნამუშ რადიოკარბონული თარიღეფი [[ანაკენა]]ს მუდგაზმარენი ოშწანურათ უწორუანს. არძაშე უმოსი შელებუანი ვერსიათ, კოკიქ დოხორინელქ იჸუ [[პოლინეზია|პოლინეზიარეფით]], ნამუეფქჷთ კანოეეფით ვარა კატამარანეფით მორთეს 3 200 კმ-ით დოშორაფილი [[მარკიზიშ კოკეფი]]შე, ვარა 2 600 კმ-ით დოშორაფილი [[გამბიეშ კოკეფი]]შე (კოკი მანგარევა). მუჟამსჷთ კოკიშა [[ჯეიმზ კუკი]]ქ მორთჷ, მუში ეკიპაჟიშ ართ-ართ პოლინეზიარ მაკათურს კოკი [[ბორა-ბორა]]შე, თაქიანეფწკჷმა კომუნიკაცია ვაგაჭირებუ, თენეფიშ ნინაქ თიშო გაგებუანქ იჸუ. [[რაპანუი (ნინა)|რაპანუიშ ნინა]] გასაკვირო ხოლოს რდჷ მანგარევანულ ნინაწკჷმა, მუში ლექსიკაშ 80% თე ნინაშის მეგჷდჷ. 1999 წანას, პოლინეზიარეფიშ ნიშეფიშ რეკონსტრუქციეფით იშარეს დო თანაფაშ კოკის 19 დღაშა მიოჭირინდეს.<ref>{{cite web|title=The Voyage to Rapa Nui 1999–2000|url=http://honolulu.hawaii.edu/hawaiian/voyaging/pvs/rapanuiback.html|publisher=Polynesian Voyaging Society |accessdate=2011-11-12}}</ref> გინოჩამეფიშ მეჯინათ, ნამუეფით 1860-იან წანეფს მისიონერეფქ ინიჭარეს, კოკის დუდშე ძალიერი კლასობური სისტემა უღუდუ. უმაღალაშ მამართვალ ''არიკის'' უღუდუ დიდი ნძალანება დჷნოსქილედ ჩხორო კლანშე დო მუნეფიშ მამართვალეფშე. უმაღალაში მამართვალი კოკიშ ლეგენდარული გჷმაჭყაფალიშ — [[ჰოტუ მატუა]]შ ბონი გამნარყი რდჷ. კულტურაშ არძაშე გჷშაგორილი ელემენტი რდჷ სტატუეტეფიშ მასივეფიშ — [[მოაი]]შ წარმება, ნამუეფით გოღორონთაფილ კჷნოხონეფს წჷმარინუანდეს. ჯერდეს, ნამდა შურდგჷმილეფს უღუდეს სიმბიოზური ურთიართალა ღურელეფწკჷმა, სოდეთ ღურელეფი მუკურდეს ირფელს, მუსჷთ შურდგჷმილეფი ოხვილჷდეს (ჭყანათელობა, დიხაშ ნოჸოფიერობა, ეღბალი დო შხვა). თეშენი შურდგჷმილეფი ოცადჷდეს ღურელეფიშ ქუას უღურალო გინოშქუმალას, მუთ თინეფს შურეფიშ ქიანას უჯგუში აბანიშ მოკინდაფაშ კვარზალს არზენდჷ. დოხორაფეფი წყარპიჯიწკჷმა რდჷ მონწყილი, თეშ გეშა ნოჭახნაკუეფი წყარპიჯიშ ღოზიშ მანგის რდჷ ინორანწკილი თეში, ნამდა დოხორალას დო მუნეფიშ გამნარყეფს გინაჯინედეს, ოჭიში ზუღაჸურე, შურეფიშ ქიანაშა აფუდეს ჭოფაფილი. ჯარედ დაიმონდიშ აზრით, [[მოაი]]შ კიდანჯალაშ უკული კოკის აბანი უღუდუ [[კანიბალიზმი|კანიბალიზმის]], მუთ გჷმოჭანაფილი რდჷ ორთაშობური გარემოშ დეგრადაციათ დო [[დეფორესტაცია|დეფორესტაციათ]], მუქჷთ გჷმიჭანუ ეკოსისტემაში ედომუშამი დესტაბილიზაცია.<ref>{{cite book |author= Bo Rothstein |year=2005 |url=http://books.google.com/books?id=ECQY4M13-yoC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |title=Social traps and the problem of trust |publisher= Cambridge University Press |page=20 |isbn= 0521848296}}</ref> ბარბარა ვესტი ჭარნჷს: „თანაფაშ კოკიშა ევროპალეფიშ მოულაშა გარკვეული ხანით ორდო, რაპანიუს მოხვადჷ სოციალური სისტემაშ მერმენწა ნწალუაქ, მუთ გჷმოჭანაფილი რდჷ კოკიშ ეკოლოგიაშ თირუათ... 1722 წანას ევროპალეფიშ მოულაშ ბორჯის, კოკიშ მახორობა მორკებული რდჷ 2 000-3 000-შა, თიწკჷმა, მუჟამსჷთ წოხოლენ ოშწანურას მახორობაშ მუდანობაშ 15 000-ს ოჭირინდუანდჷ.“<ref>{{cite book |author=Barbara A. West |year=2008 |url=http://books.google.com/books?id=pCiNqFj3MQsC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |title=Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania |publisher= Infobase Publishing |page=684 |isbn= 0816071098}}</ref> [[File:APinart.jpg|250პქ|მინი|მარჯვნივ|"დიაფალი ნანა" კორეტო მუშ ცირეფწკჷმა, "დიაფალ" კაროლინა დო ჰერიეტიწკჷმა 1877 წანას]] მუჟამსჷთ კოკიშ მახორობაქ მირდჷ დო რესურსეფქ მირკჷ, მალიმორეფქ, ნამუეფით ''მატატოაშ'' ჯოხოთ რენა ჩინებული, ხეშა ქაშეჸოთეს უმოსი ნძალანება დო თე ბორჯის გეთუ კჷნოხონეფიშ კულტიქ, ნამუთ ადამიერი-მაფურინჯეშ კულტიქ დოთირუ. ბევრელი ჰუანი ჭარჷნს: „მანაშ (ნძალანებაშ) ცნება, ნამუთ გერსხუაფილი რდჷ მონძეობით ლიდერეფშა, გინილჷ ადამიერი-მაფურინჯეშ პერსონაშ ხეშა, მუქჷთ დოხოლაფირო 1540 წანას მოხვადჷ დო იგინძორებუდუ მოაიშ პერიოდიშ ფინალურ ეტაპიშახ.“<ref>{{cite book |author=Beverley Haun |year=2008 |url= http://books.google.com/books?id=jHItbEsAQxMC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false |title=Inventing 'Easter Island' |publisher= University of Toronto Press |page= 8 |isbn=0802098886}}</ref> თე კულტი მუჭოთ აწესენდჷ, ღურელ კჷნოხონეფწკჷმა კავშირშო ვარდჷ ოხვილური გჷნძე სტატუეტეფი. თეშ უკული, ადამიერეფქ ნირზი ქჷდიჭყეს. თე პრეოცესის დიდი როლი ილაჸაფუ ღორონთ [[მაკემაკე (მითოლოგია)|მაკემაკექ]], ნამუსჷთ მიაჭარუაფუდუ ადამიერიშ გოჭყაფა. კეტრინ რუტლედჯი, ნამუთ 1919 წანაშ მუშ ექსპედიციაშ<ref name=routledge>{{harvnb|Routledge|(1919)}}</ref> მალობას სისტემატურო გორჷნდჷ კოკიშ ტრადიციეფს, ჭარჷნს, ნამდა ადამიერ-მაფურინჯეფშა ([[რაპანუი (ნინა)|რაპანუიშ ნინაშ]] ''tangata manu'') მეჯღუნილ ნირზეფქ დიჭყჷ დოხოლაფირო 1760 წანაშო, ევროპალეფიშ მუკორჩქინაშ უკული დო მეჭყორდჷ 1878 წანას, მუჟამსჷთ [[კათოლიკეფი|კათოლიკე]] მისიონერეფქ, ნამუეფქჷთ კოკის 1864 წანას მუკორჩქინდეს, მაართა ეკლესია დოკჷდეს. [[პეტროგლიფი|პეტროგლიფეფი]], ნამუეფით თანაფაშ კოკის ადამიერ-მაფურინჯეს ასახიერენა, აბსოლოტურო გჷ [[ჰავაი]]ს მეგორაფილ კანკალე პატროგლიფის, მუთ თიშა მიოწურუანს, ნამდა თიში ცნება კოკიშ მაართა მახორუეფქ მიღეს. ჰანტიშ დო ლიპოშ დოკუმენტაცია, ნამუქჷთ გჷშაშქუმალა Science-ს იჸუ გჷმობჟინაფილქ,<ref name=huntlipo2006/> ბთავაზენა, ნამდა დაიმონდიშ თეზისის ვადასურენს არქეოლოგიური ნტკიცალუეფი. ჰანტის დო ლიპოს ვემიაგორეს 1 200 წანაშახიან ადამიერიფიშ რინაშ მუთუნნერ ნოქურიშა. მანგიორი, თინეფი მარზიენა მოსაზრებას, ნამდა კოკიშ ჯარალუაშ კოლაფსიშ თარი ბაძაძიქ იჸუ [[პოლინეზიური ჸორჭუკი|პოლინეზიურ ჸორჭუკიქ]], ნამუქჷთ ორდოულ მახორუეფიშ ნიშეფს მაჸუნუ. მუნეფიშ ჰიპოთეზათ, ვირეფქ თეშ გემიარეს, ნამდა 20 მილიონ ართურს ქიმიოჭირინდეს დო უკული ხელათ, ედომუშამო მოჯალაგეს აბანობური პალმაშ თასი, მუქჷთ კოკიშ საკვებით აკონაზჷრუაშ კოლაფსი გჷმიჭანუ. მუნეფიშ 1722-1770 წანეფიშ ანგარიშეფს ევროპალეფი შინანა კუჩხის გემარინჯ ნოჭახნაკუეფს, მარა [[ჯეიმს კუკი]]შ 1774 წანაშ ექსპედიციაშ ბორჯის მოაიშ გარკვეული ნორთი დონჯირაფილი რდჷ სახეთ გიმე, მუშ ბაძაძით ლჷმა რდჷ. კოკიშ ისტორიაშე დაიმონდიშ დო თურ ჰეიერდალიშ ვერსიეფიშ მეჯინათ, ''ჰური მოაი'' — ანუ ნოჭახნაკუეფიშ ეკორთინაფა მიშჷ 1830-იან წანეფს, მუთ დინოხოლენი ლჷმათ რდჷ გჷმოჭანაფილი. 1838 წანას დოსქილადირი რდჷ ხვათახვალო ართი კუჩხიშ გემარინჯი მოაი, ნამუთ [[რანო-რარაკუ]]შ კადას (ფერდის) იდვალუაფუდუ. ჩინებული რე კოკიშ ევროპალეფშახიანი ჯარალუაშობური კოლაფსიშ მორჩილი არქეოლოგიური ნტკიცალუა. თე პერიოდიშ კოკიშ მახორუეფიშ ძვალეფიშ პათოლოგიაშ დო ოსტეომეტრული მუნაჩემეფი სინთელუანო ოძირანა, ნამდა თე უბადობეფი შილებე მანგას რდჷკო მერსხუაფილი ძალადობუაწკჷმა. კოკიშ მახორუეფიშ მაართა დოფიქსირაფილ კონტაქტიქ ევროპალეფწკჷმა 1722 წანაშ [[5 პირელი|5 პირელს]] (თანაფა დღას) აკოდირთჷ, მუჟამსჷთ კოკის ჰოლანდიარ მეშარე იაკობ როგევენქ ეჭანუ. თე ბორჯიშო კოკიშ მახორობა დოხოლაფირო აკმადგინანდჷ 2 000-3 000 ადამიერს. თე რიცხუ შილებე უმოსი ხოლო ჸოფედჷკო, მარა შილებე, მახორობაშ გარკვეული ნორთი როგევენიშ ბუნაშ მუკორჩქინაშ გეშა ეტახილ გაუგებრობათ შქურნაფილი დოტყობინელედჷკო. გეჸვენჯ ურცხოალ მაძირაფუეფქ 1770 წანაშ [[15 გერგობათუთა]]ს კოკის ჟირ ესპანურ გემით — ''სან-ლორენცოთ'' დო ''სანტა-როსალიათ'' მიოდირთეს. ესპანარეფქ კოკი ეჭარეს, მუჭოთ მასიურო დამუშებელი, ნამუშ წყარპიჯიშ ზოლსჷთ ქუაშ ნოჭახნაკუეფი რდჷ ინორანწკილი. [[ფაილი:Rano-Kau-2b-Birdman-Cult.JPG|მინი|მარცხნივ|250პქ|ჭიჭე კოკი [[მოტუ-ნუი]], ადამიერი-მაფურინჯეშ კულტიშ ცერემონიაშ ნორთი]] ოთხი წანაშ უკული, 1744 წანას, კოკის ბრიტანალ მარკვიებელ [[ჯეიმზ კუკი]]ქ ეჭანუ, ნამუთ იუჭყაფუდუ, ნამდა კანკალე ნოჭახნაკუ მერეხელი რდჷ. 1825 წანას კოკის ქჷმადირთჷ ბრიტანული ხვამარდი HMS Blossom-ქ, ნამუშ მაკათურეფიშ ეჭარუათ, მუნეფქ კოკის კუჩხის გემარინჯი ნოჭახნაკუეფი ვაძირეს. თანაფაშ კოკიქ XIX ოშწანურაშ მალობას კინე ანდაშა იჸუ ძირაფილქ, მარა თე ბორჯიშო კოკარეფი ვეგმირჩქინდანსეს მაჸალურ მერინას მუნაულეფიშ ჸურე, მუშ გეშათ 1860-იან წანეფშა კოკიშე ძალამი ნორკე ინფორმაცია რდჷ ჩინებული. 1860-იან წანეფს მიმალი მუმაჯალაგარი მოლინეფიშ სერიაქ კოკიშ მახორობაშ უდიდაში ნორთი ქეკიდინუ, ვარა კოკი ქჷდატებაფუ. 1862 წანას მოხვადჷ [[პერუ|პერუალი]] დოლმახორეეფითმოვაჭარეეფიშ გენთხაფაქ. კათაშ ჭოფუეფი თუთეფიშ მალობას იგნიძორებუდუ, მუ ბორჯისჷთ ჭოფილქ იჸუ მახორობაშ გვერდიქ — 1500 კოჩქ დო ოსურქ.<ref>{{harvnb|Diamond|(2005)|ხს=171}}</ref> ჭოფილეფს შქას რდჷ კოკიშ უმაღალაში მამართვალი, მუში ჩილი დო თი ადამიერეფი, ნამუეფსჷთ უჩქჷდეს [[რონგორონგო]]შ ჭარალუაშა ჭარუა დო კითხირი. მუჟამსჷთ დოლმახორეეფითმოვაჭარეეფქ გინოჭყვიდეს ხვამილაფირი კათაშ უკახალე დორთინაფა, კოკიშა თინეფქ კოკიშა დიდპატჷნეფიშ ეპიდემია გემშეღეს, მუქჷთ გეგნადუ კოკის დოსქილადირ მორჩილ მახორობას ხოლო. ეპიდემიაქ გიფაჩჷ თანაფაშ კოკიშე [[მარკიზიშ კოკეფი|მარკიზიშ კოკეფშა]]. თანაფაშ კოკიშ მახორობაქ თი მუდანობაშა მირკჷ, ნამდა ფშხირას ღურელეფიშ მანთხორალი ხოლო მითინი ვარდჷ. XIX ოშწანურაშ შქა წანეფს ვერშაპიშმაჭოფალ გემეფქ კოკიშა [[ტუბერკულიოზი]] გემშეღეს, მუქჷთ თაშნეშე მიარე ადამიერი ქეკიდინუ, თინეფ შქას რდჷ მაართა ქირსიანი მისიონერი ეჟენ ეირო, ნამუქჷთ ლახარათ დოღურუ 1867 წანას. მუს ქიგიაჸუნუ კოკიშ მახორობაშ დოხოლაფირო ნანთხალ ნორთიქ. გეჸვენჯ წანეფს, მეშხურეობაშ ფერმეფიშ მამართვალეფქ დო მისიონერეფქ ღურელეფიშ დიხეფიშ ჸიდირი ქჷდიჭყეს, მუქჷთ ახალმუნაულეფს დო თაქიანეფს შქას დიდი ბანძღი გჷმიჭანუ. [[ჟან-ბაპტისტ დიუტრუ-ბორნიე]]ქ მისიონერეფშე ქიჸიდჷ [[ჰანგა-როა]]შ მუკი-მუკის დვალირი თინეფიშ ტერიტორიეფი დო უკული ოში ჭკობა აბანობური მახორუ კოკი [[ტაიტი]]ს დო მიდეჸონჷ მუშ უნჩაშეფშა ომუშებუშა.<ref>{{harvnb|Routledge|(1919)|ხს=208}}</ref> 1871 წანას დიუტრუ-ბორნიეს მისიონერეფქ ხოლო ქიმუგურეს დო 171 მახორუ [[გამბიეშ კოკეფი]]შა მიდეჸონეს. დოსქილადირეფს შქას უმოსო რჩჷნჷ კოჩეფქ დოსქიდეს. ამშვი წანაშ უკული, თანაფაშ კოკის ხვალე 111 ადამიერი ოხორანდჷ, ნამუეფშეთ ხვალე 36-ს შეულებუდუ გამნარყობაშ გოგინძორაფა.<ref>{{cite web |url=http://www.rongorongo.org/cooke/712.html |title=Easter Island: Early Witnesses |archiveurl=http://web.archive.org/web/20090411204430/http://www.rongorongo.org/cooke/712.html |archivedate=2009-04-11 |author= George Cooke |publisher= Rongorongo.org |accessdate= 2011-11-12}}</ref> გეჸვენჯ დეკადაშე ნორკე პერიოდის, მახორობაშ 97%-ქ დიღუპუ ვარა მიდართჷ, თაშ ნამდა, კოკიშ კულტურული რჩქინაშ უდიდაშ ნორთიქ თინეფწკჷმა ართო მედინჷ. [[ალექსანდრე სალმონი]], ინგლისარი ურია ვაჭარიშ დო [[ტაიტი]]შ [[ტაიტის ომაფე|პომარეშ დინასტიაშ]] პრინცესაშ სქი, ირიათო ოცადჷდჷ მონძეობათ მეღებული კოპრაშ პლანტაციეფშე საბოლოთ დურთინუაფუდუკო მუშეფი ოდაბადეშა. მუქ გეშეჸიდჷ კოკიშ დიხეფიშ უდიდაში ნორთი დო აკა სამუშათ დჷმაქირაფალო გინირთჷ. თინა ბრელს მუშენდჷ თანაფაშ კოკის ტურიზმიშ გოვითარაფაშო, თე ბორჯის თინა თარი ინფორმატორი რდჷ კოკის მომუშე ბრიტანული დო გერმანული არქეოლოგიურ ექსპედიციეფშო. 1888 წანაშ [[2 ღურთუთა]]ს, სალმონქ კოკიშ დიხეფიშ დორხველი ნორთი [[ჩილე]]შ თარობას ქიმეჸიდჷ დო მუქ ხე ქჷმაჭარჷ, მუჭოთ მოწმექ, კოკიშე ნებეფიშ გინოჩამა ბორჯის. თიმ წანაშ ქირსეთუთას, მუქ ტაიტიშა დირთჷ. თანაფაშ კოკის რეალური მუ 1878 წანაშე 1888 წანაშა მართუნდუ, სოიშახ თიშე ნებეფს ჩილეს გინოჩანდჷ. [[ფაილი:Policarpo Toro.jpg|მინი|150პქ|პოლიკარპო ტორო]] კოკიშ ედომუშამი ანექსია [[ჩილე]]ქ 1888 წანაშ [[9 ეკენია]]ს მახვამილუ, ოზუღე ოფიცერ [[პოლიკარპო ტორო]]შ ხემანჯღვერობათ დო „კოკიშ მოძინაშ აპიჯაფათ" ({{lang-es|Tratado de Anexión de la isla}}). პოლიკარპო ტორო, მამუთ წჷმარინუანდჷ ჩილეშ თარობას ატამუ ტეკენაწკჷმა ხეშმოჭარაშ ბორჯის, უმაღალაშ მამართვალიშ დო მუშ ოჯახობაშ ღურაშ უკული, ჩილეშ თარობაშე „მაფათ“ იჸუ დოშანაფილქ. თე აპიჯაფაშ კანონიერებას კოკიშ კანკალე მახორუ ამდღარშა ეჭვიშ თუდო გიორინუანს. ოფიციალურო, ჩილექ იჸიდჷ ხვალე მეზონ-ბრანდერიშ შხურეფიშ რანჩო ელ-მოლიშ ტერიტორიეფით, ნამუეფით ნაჸიდერი რდჷ კოკიშ ეპიდემიათ ღურელი მახორუეფიშ გამნარყეფშე, უკულიანშო [[სუვერენიტეტი]] თელ კოკის გოფაჩჷ. 1960-იან წანეფშა, რაპანუიშ გინოსქილადირი წჷმმარინაფალეფი ხვალე [[ჰანგა-როა]]ს ოხორანდეს. კოკიშ დოსქილადირი ნორთი 1953 წანაშა იჯარათ რდჷ გინოჩამილი უილიამსონ-ბალფურიშ კომპანიაშა, მუჭოთ შხურეფიშ ფერმა.<ref>{{cite web |author= G. Lee |url=http://www.netaxs.com/~trance/annex.html|title=Annexation by Chile |publisher= Netaxs.com |accessdate=2011-11-12}}</ref> 1966 წანაშა კოკის მართუნდუ ჩილეშ ოზუღე-ოურდუმე ძალეფი, თე წანაშე თიქ ედომუშამო რღიათ გინირთჷ დო ჩილეშ მენოღალეეფს გეგნაჩეს დორხველობაშა.<ref>{{harvnb|Diamond|(2005)|ხს=112}}</ref> === XXI ოშწანურა === 2007 წანაშ [[30 მანგი]]ს, [[ჩილეშ კონსტიტუცია|კონსტიტუციური]] რეფორმაშ ძალათ თანაფაშ კოკის დო [[ხუან-ფერნანდესიშ არქიპელაგი|ხუან-ფერნანდესიშ კოკეფს]] (თაშნეშე ჩინებული, მუჭოთ [[რობინზონ კრუზოშ კოკი]]) ჩილეშ „სპეციალური ტერიტორიეფიშ“ სტატუსიქ გეგნაჩეს. სპეციალური კანონიშ მეღებაშ მოლებას, კოკი კინე იმართუ, მუჭოთ [[ვალპარაისო (რეგიონი)|ვალპარაისოშ რეგიონიშ]] ართ-ართი [[ჩილეშ პროვინციეფი|პროვინცია]].<ref>{{cite web |url=http://www.bcn.cl/leyes/pdf/original/263040.pdf |title= Chilean Law 20,193 |publisher= ჩილეშ ერუანული კონგრესი |accessdate=2011-11-12}}</ref> 2010 წანაშ [[11 კვირკვე]]ს, კოკიშ ბორჯით 18:15:15-ს მაართათ დეფქისირჷ 1 300 წანაშ უკული [[ბჟაშ სერუა|ბჟაშ ედომუშამ სერუაქ]].<ref>{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/38166769/ns/technology_and_science-space/|title=Eclipse fever focuses on remote Easter Island|publisher=Msnbc.msn.com |accessdate= 2011-11-12}}</ref> [[BBC]]-შ ინფორმაციათ, 2010 წანაშ [[3 ქირსეთუთა]]ს 25 ადამიერქ დეზიანჷ ჩილეშ პოლიციაშე რიზინიშ ტყვიეფიშ გჷმორინაფა ბორჯის, მუჟამსჷთ თინეფიშ თაქიანეფიშ გარკვეული ბუნაშ თი ნოდგჷმშე გინოხორაფას ოცადჷდეს, ნამუთ მუნეფს სუმ თუთაშ მალობას უკჷნებუდეს დო აცხადენდეს, ნამდა თინეფი თი დიხას რდჷ ეგაფილი, სოდეთ მუნეფიშ კჷნოხონეფს უკანანოთ მიდუღეს დიხეფი.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11917511|title=Easter Island land dispute clashes leave dozens injured|publisher=www.bbc.co.uk |accessdate= 2011-11-12}}</ref> == ეკოლოგია == [[ფაილი:RapaNui L7 03jan01.jpg|მინი|250პქ|მარცხნივ|თანაფაშ კოკიშ გინოჯინუ ალმაშარეშე, 2001 წანას]] თანაფაშ კოკი მუშ უხოლაშ მეძობელ, 415 კილომეტრით ბჟაეიოლშე დვალირ მორჩილ კოკი [[სალა-ი-გომესი|სალა-ი-გომესწკჷმა]] ართო, ეკოლოგეფშე გოშხვანაფილ, რაპანუიშ სუბტროპიკული [[ფართოფურცელამი ტყა|ფართოფურცელამი ტყალეფიშ]] ეკორეგიონო მირჩქინუაფუ. დუდშეიანი, სუბტროპიკული ლამე ფართოფურცელამი ტყალეფი ამდღარშო ვამხვადუნა, მარა ლავაშ ნადუეფს მეგორაფილ ონთხორუეფი, პეულიშ ტვერიშ დო ჯაშ პალეობოტანიკური რკვიებეფი მოიწურუანა, ნამდა კოკი კჷნოხ ტყალამი ჸოფე, ჯალეფიშ მასივით, ბართვეფით, ოდიარეეფით ფორილი. მუჭოთ ნანთხორეფშე ირკვიებუ, კოკის ართ-ართი დომინანტი ჯაშ ჯიშეფი ჸოფე თეჟამო ეშალაფირი პალმა ''Paschalococos disperta'', დო ჩილეური ღვინიშ პალმა (''Jubaea chilensis''). თე ჯალეფი ოშქაშე სიმაღალაშა მიოჭირინდაფალო ოხვილჷდეს დოხოლაფირო 100 წანას. [[პოლინეზიური ჸორჭუკო|პოლინეზიურ ჸორჭუკიქ]], ნამუთ მაართა მახორუეფს მაჸუნეს თაქი, დიდი როლი ილაჸაფეს რაპანუიშ პალმაშ ქჷრაფას. ჸორჭუკიშ კიბირეფი ფოთქვეფს დო შხვა აბანეფს რე ძირაფილი. ჸორჭუკი სერიოზულო ოცილჷდჷ პალმეფიშ გომიარაფას. თე ფაქტიქ დო თაშნეშე მახორუეფიშ განშე პალმეფიშ გოჭვარუაქ, დოხოლაფირო 350 წანაშ წოხლე თე კოკის ჩანარიშ ეშალაფა გჷმიჭანუ.<ref>{{cite web |author=C. Michael Hogan |date=2008-12-18 |url=http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=82831 |title=Chilean Wine Palm: Jubaea chilensis |publisher= GlobalTwitcher.com |accessdate=2011-11-12}}</ref> პრეისტორიული ხანაშე, კოკის ირდუდუ ტრომირიშ ჯა (''Sophora toromiro''), მარა თეჟამო თინა ვულურო მარდუო ვამხვადუნა. თეშ უმკუჯინუო, [[კიუშ ომაფე ბოტანიკური ბაღეფი]] დო [[გოტენბურგიშ ბოტანიკური ბაღი]] თანაფაშ კოკის თე ჩანარიშ კინე გოშენაფაშ ღანკით ომენცარე პროგრამას ახორციელენა. პალმაშ დო ტორომიროშ ფაქტიურო ქჷრაფაშ უკული კოკის შანულამო ნორკე ნოლექი რე, მუთ ნორკე კონდენსაციათ რე გჷმოჭანაფილი. თიშ უკული, მუთ დახე თელი ოშწანურაშ მალობას კოკი გჷმირინუაფუდუ ანთასობათ შხურიშ ოდიარაფალო, 1900-იანი წანეფიშ ოშქაშეთ, კოკი ოდიარეთ დო ტოტორათ (Schoenoplectus californicus tatora) უმოსო [[რანო-რარაკუ]]შ დო [[რანო-კაუ]]შ კრატერული ტობეფიშ გოხოლუას რდჷ ფორილი. თი ფაქტი, ნამდა კოკის თე ლარჭემეფი ირდუ, ნამუეფსჷთ [[ანდეფი|ანდეფს]] ტოტორას უძახჷნა, მოჸუნდეს თიშ თარ არგუმენტო, ნამდა ნოჭახნაკუეფიშ ემაკჷდალეფი [[ობჟათე ამერიკა]]შე რდეს ბადებათ (ბადება-წარმოშობა), მარა მუჭოთ ტობაშ სედიმენტეფიშ დო პეულიშ ტვერიშ ანალიზეფქ ოძირუ, თე ლარჭემეფი კოკის უკვე 30 000 წანა რე, მუთ ირდუნ. ადამიერეფიშ მოულაშა, თანაფაშ კოკის აკმიშაყარუდუ ზუღაშ მაფურინჯეფიშ დიდი კოლონიეფი, ნამუეფ შქას 30 აბანობური სახეობაშ რდჷ. ნანთხორა ტკიცაფილობეფი მოიწურუანს ხუთი ბუნაშ სქირონაშ მაფურინჯეშა (ჟირი [[ლაინაშობურეფი|ლაინა]], ჟირი [[თუთიყუშიშობური|თუთიყუში]] დო ართი [[ჸანჩაშობურეფი|ჸანჩა]], ნამუეფშეთ ამდღარშო თაქ არძა ეშაჭყვადილი რე.<ref>{{Cite|Steadman|(2006)|გვ=248–252}}</ref> იმუნოსუპრეზანტულ ნარკოტიკ სიროლიმუსის მაართათ თანაფაშ კოკიშ ნერჩიშ სინჯეფს, სტრეპტომიცეტიშ (''Streptomyces hygroscopicus'') [[ბაქტერიეფი|ბაქტერიეფს]] მიოგორეს. თეშ გეშა, თე ნარკოტიკი ჩინებული რე, მუჭოთ რაპამიცინი.<ref>{{cite web |url=http://www.ch.ic.ac.uk/local/projects/russell/index.html |title=Rapamycin — Introduction| |author= Joanna Russell |accessdate=2009-07-10}}</ref> თეჟამო თის სიცოცხალაშ გოხანგინძორაფაშ ღანკით ჭუკეფშე ამორსენა.<ref>{{cite web |title=Rapamycin Extends Longevity in Mice |author= Charles Bankhead, Staff Writer |url=http://www.medpagetoday.com/Geriatrics/GeneralGeriatrics/15016 |publisher=Medpagetoday.com |date= 2009-07-09 |accessdate=2011-11-12}}</ref> {{wide image|Pano Anakena beach.jpg|1500px|თანაფაშ კოკიშ [[ანაკენა|ანაკენაშ პლაჟიშ]] პანორამა. ნაძირეფი ნოჭახნაკუეფი მაართა რდჷ, ნამუეფით 1955 წანას აბანობურეფქ ჯვეში მეთოდიშ გჷმორინაფათ ეიოპონეს მუნეფიშ დუდშეიან აბანეფს.}} კოკის ჯალეფი თხჷთხას რე, ვანაფერო რე ორთაშობური ჭალეეფი. თე ირფელიშ ბაძაძი თინა რე, ნამდა თაქიანეფქ ნოჭახნაკუეფიშ კიდანჯალაშ პროცესის კოკი უდუნდებუო გოჭვარეს.<ref name=Jones>{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_7052/is_2007_Nov_6/ai_n28472343/pg_1 |title=Easter Island, What to learn from the puzzles? |work=American Diplomacy |last=David T. Jones |year=2007 |publisher=findarticles.com |accessdate=2011-11-12}}</ref> ექსპერიმენტულ არქეოლოგიაქ ოძირუ, ნამდა კანკალე ნოჭახნაკუს შილებე ინახუნუანდეს Y-იშ ფორმაშ ჯაშ ჩარჩოს, ნამუსჷთ ''მირო მანგა ერუას'' უძახჷდეს დო უკული თინეფიშ მოხვარათ დგჷნდეს საბოლოთ ოცერემონიე აბანეფს.<ref name=Jones>{{cite web |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_7052/is_2007_Nov_6/ai_n28472343/pg_1 |title=Easter Island, What to learn from the puzzles? |work=American Diplomacy |last=David T. Jones |year=2007 |publisher=findarticles.com |accessdate=2011-11-12}}</ref> შხვა თეორიაშ მეჯინათ გჷმირინუანდეს ჯაშ ჟირ პარალელურ რელსის, ნამუეფით გინუღუდეს ნოჭახნაკუეფი.<ref name=Diamond>{{Cite|Diamond|(2005)|გვ=107}}</ref> [[რაპანუი (კათა)|რაპანუიშ]] ტრადიციეფი მეტაფორიულო ნწყჷნს შურიელ ნძალააობას (მანა) მუჭოთ საშუალებას, ნამუთჷთ მოაი „გინიაბანაფუდუ“ ოტახჷრეშე. ობჟათეშ განედის დვალაფაშ გეშა, მორჩილი აკოჸინალუაშ პერიოდის (დოხოლაფირო 1650-1850 წ.წ.) [[კლიმატი|კლიმატურ]] ეფექტეფქ დეფორესტაციაშ პროცესი ხოლო უმოსო გაწვავჷ, თეშ უმკუჯინუო, თე მოლინაშ ნოქური დიდო ვეგინაფუ.<ref name=Jones/> ბრელი მარკვიებელი<ref>Finney (1994), Hunter Anderson (1998); P.D. Nunn (1999, 2003); Orliac and Orliac (1998)</ref> მორჩილ აკოჸინალუათ გჷმოჭანაფილ ტემპერატურაშ დოლაფას რესურსეფიშ გჷმოლიებაშ დო პალმაშ ჯალეფიშ ქჷრაფაშ პროცესის დჷმახვარე ფაქტორო მირჩქინანს. თე მოსაზრებას მენცარეფი ვეზიარენა, მუთ ოწაწჷ პალმეფიშ ქჷრაფას. [[ჯარედ დაიმონდი]] მუშ წიგნის ''[[კოლაფსი (წიგნი)|კოლაფსი]]'', ნამუსჷთ აფასენს ჯვეში თანაფაშ კოკიშ კჷნოხ კოლაფსის, კოკის მოხვალამირ დეფორესტაციაშ უთარაშ ბაძაძო კლიმატურ თირაფას მირჩქინანს. დაიმონდი იჩიებუ, ნამდა ჯალეფიშ ქჷრაფა მეურე მუში ცივილიზაციაშ დაკნინებას XVII-XVIII ოშწანურეფს. თენა იჩიებუ, ნამდა თინეფქ მეჭყვიდეს თე პერიოდის ნოჭახნაკუეფიშ კიდანჯალა დო დიჭყეს ''აჰუეფიშ'' (პლატფორმა, ნამუსჷთ ნოჭახნაკუეფი გედგჷდჷ) აკორღვაფა. თე მოარზაფა ბაჩილა რე, თე პერიოდის ივითარებუდუ ადამიერი-მაფურინჯეშ კულტი, თაშნეშე დიდი გოლინა იღვენუ მარკვიებელეფიშ, ვეშაპიშმაჭოფალი გემეფიშ, სანდლიშ ჯალეფით დო დოლმახორეეფითმოვაჭარეეფიშ მუკორჩქინაქ. სანცხვარებელი ნოსქილედეფიშ გვამორღვაფუეფს იძირებე ჩხომიშ დო ფურინჯეფიშ ძვალეფიშ ალამო რკება, მუშ ბაძაძით რდჷ კოკიშ მახორუეფშე ოჩხომე ხვამარდეფიშ კიდანჯალაშ საშუალებეფიშ დინაფა, მაფურინჯეფქ მიოდინეს ბუდეშ ოგვაჯეშ აბანეფი. კანკალე აბანეფს იძირებე ნერჩიშ ეროზიაშ ნოქური, მუთ ჯალეფიშ სინორკათ რე გჷმოჭანაფილი. დჷნოლექეფიშ მინუშეფი ადასურენა, ნამდა აბანურ ჩანარეფიშ ბუნეფიშ გვერდიშ უმოსიქ გეშალჷ დო კოკიშ ჩანარულ ოფორუქ რადიკალურო დითირჷ. პოლინეზიარეფი დუდშე ფერმერეფი რდეს დო ვართ მეჩხომეეფი, მუნეფიშ საკვები აკმოდირთუდუ თიცალი ჩანარეფიშ პროდუქტეფშე, მუჭომეფით რე ტარიშ ჩხვიჩხვეფი, [[ბატატი|ჰამო კარტოფილი]], [[მანიოკი]], იამსი დო [[ბანანი]]. [[პროტეინი|პროტეინიშ]] დუდი წყუ რდჷ ქოთომი დო ვართ ჩხომი. პოლინეზიაშ არძა კოკის დო თინეფ შქას თანაფაშ კოკის ხოლო აბანი უღუდუ კანიბალიზმის, ხვეიანმუნაწიშობაშ დო შქჷრენაშ პერიოდიშ უგშუგორუო. [[ფაილი:EasterIslandInterior.jpg|მინი|300პქ|მარცხნივ|კოკიშ დინოხოლენი ნორთიშ გინაჯინუ]] [[ანთროპოლოგია|ანთროპოლოგი]] [[ბონი პეისერი]]შ აზრით, კოკის დასაბაღო რდჷ რესურსეფი თი ბორჯიშო, მუჟამსჷთ თაქ ევროპალეფქ მორთეს მაართათ. კოკის დიო ხოლო რდჷ ჭიჭე ჯალეფი, უმოსო ტორმირო, ნამუქჷთ XX ოშწანურას გეშალჷ ოეგებიეთ ნელი რდუალაშე დო კოკიშ ეკოსისტემაშ თირაფაშ გეშა. [[იაკობ როგევენი]]შ კაპიტანი კორნელიუს ბუმენი მუშ ლუბაშ წინგაკის ჭარჷნს: „ჩქი ბძირით [[იამსი]], [[ბანანი|ბანანეფი]] დო ჭე [[ქოქოსიშ პალმა|ქოქოსიშ პალმეფი]] დო ვაჸოფე მუთუნნერი ჯა, ვარა კულტურა“. როგევენიშ ოფიცერი კარლ ფრიდრიხ ბეჰრენსი იჩიებუ: „თაქიანეფი ბთავაზენდეს პალმაშ ჸალეფს რჩქალებაშ შინო“. [[ეთნოგრაფია|ეთნოგრაფ]] ალფრედ მეტრო იჩიებუ, ნამდა ოხორუ ჸუდეეფიშ არძაშე გოფაჩილ ტიპის უძახჷდეს „ჰარე პაენგას“ (ამდღარშო ჩინებული, მუჭოთ „ნიში ჸუდე“), თიშენ, ნამდა მუში ორთვალი გინორთინაფილ ნიშის მოგენდჷ. ჸუდეეფიშ სარწკველო გჷმორინაფილი რდჷ ბაზალტიშ ფილეფი, ნამუეფსჷთ ჯაშ კონჭეფშო დოსქილადირი აფუდუ რხვილეფი, ნამუეფით თარი ბიჯგიშ ფუნქციას ასრულენდეს. თე ირფელს უკული რთუნდეს ტოტორაშ ჭაშ ფათ, მუსჷთ უკული ბეჭილი შანქარიშ ლარჭემიშ ფურცელეფიშ ფა მოჸუნდუ, გვალო ბოლოს — ბეჭილი ოდიარეშ ფა. თი ბორჯიშ ევროპალი მაძირაფუეფი იჩიებუდეს, ნამდა მუნეფქ ძირეს „პალმაშ ჯალეფიშ დიდი ჯიკი.“ პეისერიშ ტკიცაფათ, თენა თიშე მიოწურუანს, ნამდა თე ბორჯიშო დიდი ჯალეფი დიო ხოლო ქორდჷ თაქი, მუთ ვემურე ბოუმანიშ ჟიდოთქუალირ ციტატას. პლანტაციეფი უმოს ფშხირას კოკიშ დინოხოლენ ნორთის იდვალუაფუდუ, სუკეფს მელე, დუდრღია ლავაშ სვირეფს დო შხვა — ჯიმუამი ბორიეფიშ დო წყარპიჯიშე მუმალი წყჷთე ჩხაპეფიშე თხილერ აბანეფს. შილებე, ნამდა ბრელი ევროპალი კოკიშ დინოხოლენ ნორთეფშა მიშულას ვარისკჷნდეს. ევროპალეფშო XIX ოშწანურაშა უგმურკვიებუ სქიდუდუ ნოჭახნაკუეფიშ ოტახჷრე, ნამუთ წყარპიჯიშე ართი კილომეტრიშ დოშორაფათ, ქვერსემ, 100 მეტრაშ სიმაღალაშ კჷრდეს იდვალუაფუდუ. ეკონია ოშწანურეფს კოკის აბანი უღუდუ ნერჩიშ მასშტაბურ ეროზიას, მუთ ოეგებიეთ დიხაშმოქმენდალათ დო მასიური დეფორესტაციათ რე გჷმოჭანაფილი. მუჭოთ რჩქჷ, თე პროცესი ჭიე-ჭიეთ მიშჷ დო შილებე თინა ხოლო უმოსო გაუფრაშჷკო XX ოშწანურას შხურეფიშ დოჭყანაფაქ. მუჭოთ იაკობ როგევენი იჩიებუდუ, ნამდა თანაფაშ კოკი გჷშაკერძაფილო ნოჸოფიერი რდჷ: აკა მაფურინჯე, მუსჷთ თინეფი რდჷნდეს, რდჷ ქოთომი. მუნეფს მოჸუნდეს ბანანი, შანქარიშ ლარჭემი დო ჰამო კარტოფილი. 1876 წანას კოკის ეჭანუ ფრანგი ოზუღე ოფიცერქ დო მარკვიებელქ ჟან-ფრანსუა დე ლაპერუზიქ. მუჭოთ მუში მებაღე იჩიებუ, წანამოწანას სუმი დღაშ მუშობა რდჷ ბაღჷდჷ მახორუეფიშ ეიოჯუმალარო. ლაპერუზიშ ექსპედიციაშ მაიორი როლენი ჭარჷნს: „შქჷრენშე დაღამაკებული ადამიერეფიშ მანგიორო, ჩქიმ თოლიშ წოხოლე გვალო შხვა სურათიქ გეგნიფაჩჷ — დიდი მუდანობაშ მახორობა, ნამუთ გჷშეგორუდუ უმოსი სისქვამეთ, ვინდარო შხვა ნამთინ კოკის. ნერჩი, გვალო ჭიჭე მუშობაშ უკულ ხოლო ირზენდჷ მახორობაშ ეჯუმალაშ საშუალებას, დოვლათი მიშჷ თიშ უმოსი, მუთ რდჷ ოხვილური კოკიშ მახორუეფშო“.<ref>{{Cite|Heyerdahl|(1961)|გვ=57}}</ref> დაიმონდიშ მეჯინათ, კოკიშ ალმახანური მახორუეფიშ ზეპირ ტრადიციეფს რჩქჷ [[კანიბალიზმი]]შ შანეფი, მუსჷთ თინა კოლაფსიშ დჷმაჩქარაფალ ტკიცაფილობათ მირჩქინანს. მაგალითიშო, თინა იშინანს, მუჭო უწუ ართ კონწარო გურმოულირ მახორუქ მუშ ტერს: „დიასქანიშ ხორცი ჩქიმ კიბირეფს შქას გიჭკადუ“. დაიმონდიშ ტკიცაფათ, თენა თიშა მიოწურუანს, ნამდა საკვებიშ მარაგიქ საბოლოთ გოქჷრჷ.<ref>{{cite web |url= http://sscl.berkeley.edu/~oal/background/pacislands.htm |title=Introduction to Pacific Islands Archaeology |archiveurl= http://web.archive.org/web/20081206100604/http://sscl.berkeley.edu/~oal/background/pacislands.htm |archivedate= 2008-12-06 |author= Patrick V. Kirch |work=University of California |publisher=Berkeley.edu |accessdate= 2011-11-12}}</ref> თაქ ოკო ეიშანას, ნამდა პოლინეზიურ კულტურეფს კანიბალიზმი ფართას რდჷ გოფაჩილი.<ref>{{cite web |url= http://sscl.berkeley.edu/~oal/background/pacislands.htm |title=Introduction to Pacific Islands Archaeology |archiveurl= http://web.archive.org/web/20081206100604/http://sscl.berkeley.edu/~oal/background/pacislands.htm |archivedate= 2008-12-06 |author= Patrick V. Kirch |work=University of California |publisher=Berkeley.edu |accessdate= 2011-11-12}}</ref> ადამიერეფიშ ძვალეფშა მეგორაფილი რე რელიგიური პლატფორმეფიშ უკახალე, მუთ თიშა მიოწურუანს, ნამდა თანაფაშ კოკის კანიბალიზმი რიტუალურ ადათიშ ხასიათის ატარენდჷ. ალმახანური [[ეთნოგრაფია|ეთნოგრაფიული]] რკვიებეფი ნამთინ პერიოდის ფართო კანიბალიზმიშ არსებობას ეჭვიშთუდო გიორიანუანა. კოკიშ მაართა მენცარული გჷმორკვიება (1914) ოძირანს, ნამდა თაქიანი კათა კონწარო გინივარანდჷ მუნეფიშ, ვარა მუნეფიშ კჷნოხონეფიშ კანიბალიზმიშ მეთხოზინს.<ref name=routledge/> == კულტურა == === მითოლოგია === არძაშე თარი მითოლოგიური პერსონაჟეფი რენა: *''[[ტანგატა-მანუ]]'' — ადამიერი-მაფურინჯე, ნამუსჷთ დოჸონს ჩანდეს (ქორთ. თაყვანს სცემდნენ) 1860-იან წანეფშა. *''[[მაკემაკე (მითოლოგია)|მაკემაკე]]'' — ნიშულამი ღორონთი *''აკუ-აკუ'' — ფაქვეფიშ მათხილე *''მოია-კავა-კავა'' — ჰანაუ-ეპეშ (გჷნძეჸუჯამეფიშ) ლანდი. *''ჰეკაი იტე უმუ პარე ჰაონჰა ტაკაპუ ჰანაუ ეპე კაი ნორუეგო'' — წიმინდე შელორსა, ნამუსჷთ ფაქვაშა მითულაშა აკუ-აკუშ დარჩქიალაფარო თქუანდეს. === ქუას მუშობა === [[რაპანუი (კათა)|რაპანუიშ კათა]] ფაქტიურო [[ქუაშ ხანა|ქუაშ ხანაშ]] ცივილიზაცია რდჷ დო თინეფი ფართას გჷმირინუანდეს აბანობურ შხვადოშხვა სახეშ ქუას: *[[ბაზალტი]] — ბერჯეკი ქუა, გჷმორინაფილი რე [[მოაი]]შ ხვალე ართ ნოჭახნაკუს, ნამუთ ამდღა [[ლონდონი]]შ მუზეუმს იჩუალუაფუ. *[[ობსიდიანი]] — [[ვულკანი|ვულკანური]] შუშა, ნამუშ კვათიერ პიჯისჷთ ოჭკირალ ანჯარო გჷმირინუანდეს. თაშნეშე, თიშე გოხაზჷრაფილ თოლეფს ინახუნუანდეს ნოჭახნაკუეფს. *ჭითა სკორია [[ჰანგა-როა]]შ კრატერიშ, პუნა-პაუშ ოტახჷრეშე — ბარჩხალა ჭითა ქუა, ნამუსჷთ პუკაოთ (ნოჭახნაკუშ ქუდი) გჷმირინუანდეს. თაშნეშე თიშე რე გოხაზჷრაფილი მუდგაზმარენი ნოჭახნაკუ. *[[ტუფი]] — [[რანო-რარაკუ]]შ კრატერშე ბრელით უმოს ეფას დასამუშებელი ქუა, ვინდარო ბაზალტი. თიშე რე გოხაზჷრაფილი ნოჭახნაკუეფიშ უმეტაში ნორთი. ==== მოაი (ნოჭახნაკუეფი) ==== [[ფაილი:Kneeled moai Easter Island.jpg|მინი|250პქ|ტუკუტური — ვანაფერი, ბირგულდოშქუმალირი ბჟაკეამი მოაი]] ქუაშ ქვერსემი ნოჭახნაკუეფი (მოაი), ნამუეფიშ ჭყოლოფათ თანაფაშ კოკი მოსოფელს რე ჩინებული, ახ. წ. 1100-1680 წანეფს ეიოგეს. გვალო რენჯი 887 მონოლითური ქუაშ ნოჭახნაკუ ათეჟამო დვალირი რე მუჭოთ კოკის, თაშნეშე თიშე დოშორაფილ მუზეუმეფს.<ref>{{cite web|url=http://www.sscnet.ucla.edu/ioa/eisp/|title=Easter Island Statue Project|accessdate=2009-03-30}}</ref> თიშ უმკუჯინუო, ნამდა ნოჭახნაკუს ფშხირას მიშინუანა, მუჭოთ „თანაფაშ კოკიშ დუდეფი“, თინეფი ედომუშამ ასაგასას წჷმარინუანა. კანკალე ნოჭახნაკუს მინდორს აფუ ბირგული დოშქუმალირი, ხელეფი ქვარაშა აფუ გენწყილი.<ref>Skjølsvold, Arne "Report 14: The Stone Statues and Quarries of Rano Raraku In Thor Heyerdahl and Edwin N. Ferdon Jr. (eds.) 'Reports of the Norwegian Archaeological Expedition to Easter Island and the East Pacific'", Volume 1, ''Archaeology of Easter Island'', ამერიკული რკვიებაშ სკოლაშ დო ახალი მეხიკოშ მუზეუმიშ მონოგრაფიეფი, ნომერი 24, ნორთი 1, 1961, ხასჷლა 339-379. (ხასჷლა 346 ნოჭახნაკუეფიშ ზოგადი ეჭარილობაშ დო ნახ.91-შო, ხასჷლა 347, ხასჷლა 360-362 ბირგულდოშქუმალირი ნოჭახნაკუეფიშ ეჭარილობაშო)</ref><ref>{{cite book |author= Van Tilburg, Jo Anne |title=Easter Island. Archaeology, Ecology and Culture |publisher= British Museum Press |year=1994 |page= 134-135, ნახ. 106}}</ref> მიმაცაცუ ნერჩეფიშ გეშა, კანკალე ნოჭახნაკუ კჷსერშახ დიხას რე ინოციკაფილი. დახე არძა მოაი (95%) ეშაკვათილი შხვადოშხვანერო, დოპრესილი, ეფას დამუშებადი გოსკენჩერაფილი [[ვულკანი|ვულკანური]] ფრაველიშე, ვარა ტუფიშე, ნამუეფსჷთ ხვალე აკა ართ აბანს, შქჷრატილ ვულკან რანო-რარაკუს მიპალუანდეს. თაქიანეფი, ნამუეფით თინეფს ჭახნაკანდეს, გჷმირინუანდეს ხვალე ქუაშ ანჯარეფს, უმოსო ბაზალტიშის, ნამუთ კოკის დიდი მუდანობათ რე. მუჟამსჷთ ანჯარეფი დირგალუდუ, თინეფს ახალშო ულასჷრანდეს პიჯის. ეშაკვათუაშ დოჭყაფაშ წოხლე, ვულკანურ ქუას წყარს ორტუანდეს, მუსჷთ სამუშაშ პროცესის პერიოდულო კინე ორტუანდეს. თიშ უმკუჯინუო, ნამდა ართ დო კინ თი ბორჯის შხვადოშხვანერ ნოჭახნაკუეფშე ბრელი ბუნა მუშენდჷ, 5-6 კოჩამი ბუნა ართი მოაიშ ოხაზჷრაფალო დოხოლაფირო ართი წანას ოხვილჷდჷ. ირი ნოჭახნაკუ საგვარეულოშ ღურელ მამართვალს წჷმარინუანდჷ. [[ფაილი:Hangaroa Moais.jpg|მინი|250პქ|ნოღა [[ჰანგა-როა|ჰანგა-როაწკჷმა]] დვალირი ჟირი აჰუ ნოჭახნაკუეფამო]] ეიოშანალი რე, ნამდა ნოჭახნაკუეფიშ ხვალე ნაოთხარქ იჸუ გერინაფილქ, მუჟამს დოხოლაფირო გვერდიქ დოსქიდჷ რანო-რარაკუშ ოტახჷრეს დო შხვადოშხვა აბანეფს, ოეგებიეთ, მუნეფიშ საბოლო აბანშა მიმაულარ შარას. უდიდაში ნოჭახნაკუ გედგჷმილი რე პლატფორმას, ნამუსჷთ „პაროს“ უძახჷნა. თიში წონა რე 82 ტონა დო 9,8 მეტრაშ სიგინძაშ რე.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/easter/explore/paro.html |title=Paro |publisher= Pbs.org |accessdate= 2010-11-06}}</ref> თე წონაშ შხვა მუდგაზმარენი ნოჭახნაკუ დოდგჷმილი რე ოორუე დო ობჟათე წყარპიჯეფს. ამდღაშა უჩინებუ რე ნოჭახნაკუეფიშ გინოღალაშ მეთოდეფი. შელებუან ვარიანტეფს შქას ართ-ართო მირჩქინანა თ.ჯ. ''მირო მანგა ერუას'', Y-შ ფორმაშ მარხილს გინოჯვარედინაფილი ნორთეფით, ნამუსჷთ ნოჭახნაკუეფს ჰაუ-ჰაუშ ჯაშ დჷრიკადი დო სკენჩერე ქერქიშ თოკეფიშ კჷსერს გოქუნუათ გიოკირანდეს.<ref>{{cite journal|author=J. R. Flenley, Sarah M. King |title=Late Quaternary pollen records from Easter Island|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-01-05_307_5946/page/47 |journal=Nature|volume=307|page=47|year=1984|doi=10.1038/307047a0|issue=5946}}</ref> [[მოაი]]შ ზომეფიშ მეჯინათ ირაგადე, ნამდა თინა უღალჷდჷკო ოკო 180-250 ადამიერს. დოხოლაფირო 50 ნოჭახნაკუქ ჩქინ ბორჯის ხეახალშო იჸუ ეპონილქ მუნეფიშ დუდშეიან აბანეფს. თენეფ შქას მაართა რდჷ ''აჰუ ატურე ჰუკე'' [[ანაკენა]]შ პლაჟის 1958 წანას. მუში გერინაფაქ თურ ჰეიერდალიშ ექსპედიციაშ ბორჯის მოხვადჷ დო გჷმორინაფილქ იჸუ ტრადიციულ მეთოდეფქ. ==== აჰუ ==== [[ფაილი:Ahu-Akivi-1.JPG|მინი|250პქ|აჰუ აკივი — ართ-ართი კოკიშ დინოხოლენ ნორთის დვალირი მუდგაზმარენი აჰუშე. თინა ართკაკალია რე, ნამუშ ნოჭახნაკუეფით ოკიანეშა იჯინენა]] თანაფაშ კოკის აჰუს უძახჷდეს ქუაშ პლატფორმეფს. ნოჭახნაკუეფიშ კიდანჯალაშ პერიოდის დო თიშ უკულით ბრელი შხვადოშხვანერი აჰუ ეიოგეს. ბრელ ნოჭახნაკუს გჷმირინუანდეს ადამიერიშ გასაშ (ჩონჩხიშ) ოჩუალარო. ართი ნოჭახნაკუ უკული დინამიტით აფეთქეს; აჰუ ტუნგარიკი ცუნამქ კოკიშ დინოხოლენ ნორთიშა გეგნააბანჷ. 313 ჩინებული აჰუშე 125-ს გერინაფილი რდჷ მოაი — ჯინჯიერო ხვალე ართი, მუშ ბაძაძით ოეგებიეთ მოაიშ კიდანჯალაშ სიკუნტალა დო თინეფიშ გინოაბანაფაწკჷმა მერსხუაფილი სირთულეეფი რე. რანო-რარაკუშე ართ კილომეტრის დვალირ აჰუ ტონგარიკის გერინაფილი რდჷ არძაშე მეტი დო არძაშე უმოსი მაღალი ნოჭახნაკუეფი, გვალო 15 კაკალი. მოაიშ შხვა გჷშაგორილი აჰუეფი რე აჰუ ავივი, ნამუთ გაგშანწყუ 1960 წანას უილიამ მენოიქ, ნაუ-ნაუ ანაკენაშ წყარპიჯის დო ტაჰაი. კანკალე ნოჭახნაკუ, ნამუთ შილებე ჯაშე რდჷკო გოხაზჷრაფილი, დინაფილი რე. [[ფაილი:Ahu Tongariki.jpg|მინი|250პქ|აჰუ ტონგარიკიშ მოაი (ნაძირეფი რე 6 მოაი გვალო არსებული 15-შე)]] აჰუშ მუნაღაზაშ კლასიკური ელემენტეფი რე: *მუდგაზმარენი [[ფუტი]]შ სიმაღალაშ გიობიჯალი კიდალა, ნამუთ მუჭოთ წესი, [[ზუღა]]ს გინაჯინე. *ფორმიაშ [[ბაზალტი]]შ ფილეფით ეგაფილი ფასადური სუმკუნთხული კიდალა, ნამუსჷთ ''პაენგას'' უძახჷდეს *ჭითა სკორიაშე გოხაზჷრაფილი აბრა, ნამუთ ფასადის რდჷ მიკომარგებული *გინოწონილობა კოკიშ დინახანლენ განშე, ნამუთ მეგჷდჷ გოფაჩილ ფსუალეფს *ზომეფიშ მეჯინათ დონწყილი წყარშე შჷრილი კვარკვალია ქუალეფშე აკოქიმინელი ქუაფინილი *ქუალეფიშ რანწკი გინოწონილობაშახ *მორაწკილი მოედანი აჰუშ წოხლე. მუს ''მარაეს'' უძახჷდეს *აჰუშ დინოხოლენი ნორთი ეფშა რდჷ როხეფით ბრელი აჰუშ წვანდის იდვალუაფუდუ: *ოთხკუნთხული პიედსტალს გერინაფილი, კოკიშ დინოხოლენ ნორთიშა მაჯინუ მოაი *პუკაო (ქუდეფი) მოაიშ დუდის (1300 წანაშ უკული ეგაფილ პლატფორმას) *ცერემონიაშ მიმალობაშ ბორჯის, ნოჭახნაკუს თოლეფს ინუხუნუანდეს. თოლიშ ჩე ნორთი გოხაზჷრაფილი რდჷ მარჯანშე, ირისი - ობსიდიანიშ ვარა ჭითა სკორიაშე. აჰუქ გევითარჷ პოლინეზიურ ტრადიციულ მარაეშე. თე კონტექსტის, აჰუ რდჷ ჭიჭე სტრუქტურა, კანკალეშა ჭათ გინორთვილი, სოდეთ წიმინდე მოღეეფი, თენეფ შქას სტატუეტეფი რდჷ ინონწყილი. მუჭოთ წესი, აჰუ, მარაეშ ვარა თარი მოედანიშ ხასჷლას იდვალუაფუდუ, სოდეთ ინწყაფუდუ ცერემონიეფი. თეშ უმკუჯინუო, თანაფაშ კოკის აჰუქ დო მოაიქ ბრელით ფართო ზომეფი ქიმიღეს. თაქ მარაე აჰუშ წოხლე დვალირ მორაწკმოედანს წჷმარინუანს. უდიდაში აჰუშ სიგინძა 220 მეტრა რე დო 15 ნოჭახნაკუს ინტჷრინუანს, ნამუეფშეთ კანკალეშ სიმაღალა 15 მეტრა რე. აჰუშ კიდანჯალაშო გჷმორინაფალი ქუალეფი მუჭოთ წესი ბრელით უმოს ჭიჭე რე, ვინდარო მოაი, თეშენი მოღეეფიშ მონთჷრუა ნორკე ხანდას თხულენდჷ, მარა ძალამ ხანდას ოხვილჷდჷ მუშ წოხლე დვალირი ხელობური მოედანიშ მონწყუალა. აჰუეფი უმოსო წყარპიჯეფს რე ინორანწკილი, ტერევაკაშ გვალაშ ბჟადალ კართეეფს დო რანო-კაუშ დო [[პოიკე]]შ სუკეფიშ მოხ. ართი აჰუ ნოჭახნაკუეფწკჷმა ართო 1880-იან წანეფს ეჭარილი რდჷ რანო-კაუწკჷმა დვალირ კჷრდეეეფს, მარა კატერინ რუტლეჯიშ ექსპედიციაშახ თიქ წყარპიჯიშა გალენწყუ. ==== მოსოფელიშ ჩუპა ==== [[ფაილი:AhuTePitoKura.jpg|მინი|300პქ|„მოსოფელიშ ჩუპა“]] [[ანაკენა|ანაკენაშ პლაჟიშ]] გოხოლუას, აჰუ ტე პიტო კლურაშ ხასჷლას იდვალუაფუ ურჩქვანჷ ქუაშ ძეგლი, ნამუთ წჷმარინუანს წყარშე შჷრილ პლაჟიშ ქუას, მუში მაგურიშა თაშნეშე მეგორაფილი რე [[ახალი ზელანდია|ახალ ზელანდიას]]. მუჭოთ ამდღა თაქიანეფი რაგადანა, ცენტრალური კვარკვალია ქუა [[ჰოტუ მატუა]]ქ მიღჷ მუში შურობუმუშე. [[გეოლოგია|გეოლოგეფს]] მიორჩქჷნა, ნამდა ქუა აბანობური გორჩქინაშ რე, მუთ თაშნეშე მეურე ორდოულ ზეპირ გინოჩამეფს. თე გინოჩამფიშ მეჯინათ, თე კჷრდე დარცხუ კლანქ, ნამუთ თის თანჯაშ ეიოღანკალო გჷმირინუანდჷ. უკულიანშო თინა მუნეფს ოორუეშ კლანეფიშ აკოშქუმალა მირუქ მიდუღუ, ნამუეფქჷთ თინა ტე პიტო კურაშა მიდეღეს, მუჭოთ ლჷმაშ ბორჯის აშნაჸათემი ნორჩვი. თი ფაქტი, ნამდა ქუა რე დიდი დო ორთაშურო კვარკვალია, მიოწურუანს, ნამდა თინა „მანაშ“ ფუნქციეფით რდჷ დოხარგელი დო გჷმირინუაფუდუ, მუჭოთ თილისმა. „ჩუპა“ ქუა იკათუანს რკინას დო გაჩქჷ ჭაჭმენტური მეზინდაფა. ==== ქუაშ კჷდალეფი ==== თანაფაშ კოკიშ ქუათ კიდანჯალაშ ართ-ართი უმაღალაში ხარისხიშ მაგალითი რე ვინაპუშ აჰუშ კჷდალა. თინა ეგაფილი რე კირნწყჷმილიშ უმუშეთ, დამუშებული ბაზალტიშ ნატახერეფშე, ნამუეფით ზომათ ზუსტას ართიანიშ მანგი რე დო დოხოლაფირო 7 ტონა რენა წონათ. მუს გარკვეული ანგარიული მაგურობა უღუ [[ობჟათე ამერიკა]]ს რინელ [[ინკეფიშ ცივილიზაცია|ინკეფიშე]] ენაგეფუ კანკალე ქუაშ კჷდალაწკჷმა. ==== ქუაშ ჸუდეეფი ==== [[ფაილი:Rapa nui cyark 2.jpg|მინი|300პქ|''ჰარე მოა'' — ოკარიე. 3D ლაზერული სკანერით მეღებული ფოტო]] თანაფაშ კოკის კჷნოხ ჸუდეეფიშ ჟირი ტიპი რდჷ გოფაჩილი: ''ჰარე პაენგა'' — ჸუდე ოვალური ოსხჷრით, ეგაფილი ბაზალტიშ ფილეფით დო გინორთვილი ჭათ, მუშ გეშათ მუნორთინაფილ ნიშის აგურუდუ დო ''ჰარე ოკა'' — ქუაშ კვარკვალია სტრუქტურა. ხოლო ართი სახეობაშ ქუაშ სტრუქტურეფს ''ტუპას'' უძახჷდეს, მუთ ძალამო ქოგჷდჷ ''ჰარე ოკას''. ტუპას ასტრონომი-ქურუმეფი ოხორანდეს წყარპიჯიწკჷმა, სოჸურეშეთ მურიცხეფიშ ყარაფიშა დაკვირა ეფას შილებედჷ. ხორუეფი თანშენშე იკათუანდჷ ''ჰარე მოას'', ქუაშ ლაგინძია სტრუქტურეფს, ნამუეფსჷთ ოკარიეეფო გჷმირინუანდეს. უნიკალური რე ოცერემონიე ოფუტე ორონგოშ ჸუდეეფი, თიშენი, ნამდა თინეფი ელაგენა ''ჰარე პაენგას'', მარა ეგაფილი რე ბაზალტიშ ბირტყა ფილეფით, ნამუსჷთ რანო-კაუშ კრატერს მიპალუანდეს. არძა ტიპიშ ჸუდეშა მინაულარი ძალამი დაბალი რე დო დინოხოლე მინულა ხვალე მინოხოხუათ რე შელებუანი. გოფაჩილი ინფორმაციათ, რაპანუიშ ორდოიანი ხანაშ [[რაპანუი (კათა)|თაქიანი მახორობა]] ღურელეფს ჭიჭე ორგუალი კანოეთ ზუღაშა უტენდჷ, თეშ მუჭოთ პოლინეზიაშ შხვა კოკეფს მახორუ მუნეფიშ მოჯიმალეეფი. მოგვიანაფილო მუნეფქ ღურელეფიშ ნაფულ ფაქვას ჭუალა ქჷდიჭყეს თეში, ნამდა ძვალეფი ტერშე შებღალუაშე დოუთხილუდესკო. XVIII ოშწანურაშ გვიანი პერიოდიშ რიაშ ბორჯის, კოკარეფქ ღურელეფიშ ჭუალა ეკორთინაფილ მოაიშ დო სტრუქტურაშ წოხოლენ კიდჷალას შქას ქჷდიჭყეს. [[ეპიდემია|ეპიდემიაშ]] შხაფაშ ბორჯის ეიოგანდეს მასიურ საფულეეფს, ნამუთ გვერდო პირამიდაშ ფორმაშ ქუაშ სტრუქტურას წჷმარინუანდჷ. ==== პეტროგლიფეფი ==== [[პეტროგლიფი|პეტროგლიფეფი]] ქუას ეშაკვათილ სურათეფს ჯოხო. თანაფაშ კოკის თინეფიშ ართ-ართი უდიდარაში კოლექცია აპალუ თელი პოლინეზიაშ მასშტაბით. კატალოგიშა მიშაღალირი რე დოხოლაფირო 1 000 აბანიშ 4 000-შ უმოსი პეტროგლიფი. ნოღაზეფს დო სურათეფს ქუას მიარე ბაძაძით ეშმაკვათჷნდეს, თენეფ შქას რე: აკუქიმინჷდესკო [[ტოტემიზმი|ტოტემეფი]], დოუშანჷდესჷკო ტერიტორია, ვარა უღურალო გუშქვაფუდესჷკო პიროვნება, ვარა მუთუნი მოლინა. კოკის პეტროგლიფეფიშ გჷშაკერძაფილი თემეფიშ სიშხირაშ გოშხვანაფილი ვარიაციეფი რე, ნამუეფით უმეტაშო ადამიერი-მაფურინჯეშ თემატიკაშა რე ღოლამირი დო აკოკათინელი რე ორონგოს. შხვა თემატიკეფს შქას რე ზუღაშ კუეფი, კომარი (ოსურიშ გალეიანი სასქესო ორგანოეფი) დო [[მაკემაკე (მითოლოგია)|მაკემაკე]] — ადამიერი-მაფურინჯეშ კულტიშ უმაღალაში ღორონთი.<ref>{{Cite|Lee|(1992)}}</ref> პეტროგლიფეფი თაშნეშე დჷმახასიათაფალი რე [[მარკიზიშ კოკეფი|მარკიზიშ კოკეფშო]]. <!--spacing--> <center><gallery widths="300px" heights="200px"> File:Makemake.jpeg|ჭითა სკორიას ეშაკვათილი [[მაკემაკე (მითოლოგია)|მაკემაკე]] ჟირ ადამიერ-მაფურინჯეწკჷმა ართო File:Ahu-Tongariki-4-Petroglyph.JPG|აჰუ ტონგარიკიშ გოხოლუას მეგორაფილი ჩხომიშ პეტროგლიფი </gallery></center> ==== ფაქვეფი ==== თანაფაშ კოკის დო მუშ მეძობელ ჭიჭე კოკი [[მოტუ-ნუი]]ს გჷშაკერძაფილო დიდი მუდანობათ რე ფაქვეფი. ბრელ ფაქვას იძირებე ადამიერეფშე თინეფიშ გჷმორინაფაშ ნოქური, მუჭოთ ჩანარეფიშ მაჸონაფალო, თეში ოფორტიფიკაციეთ. თინეფი იკათუანა ონჭირე მითაულარეფს დო მითაფორაფალ აბანეფს. ბრელი ფაქვა მოშინაფილი რე რაპანუიშ მითეფს დო ლეგენდეფს. [[ფაილი:Rongo-rongo script.jpg|მინი|200პქ|მარცხნივ|რონგორონგოშ მინუში]] === რონგორონგო === უჩინებუ რე თანაფაშ კოკიშ ამდღარშა უგუშიფრუ ჭარალუაშ — [[რონგორონგო]]შ გოჭყაფაშ ისტორია — გოჭყაფილქ იჸუ თიქ გალენ გოლინათ, დო ვარ ევროპალეფწკჷმა კონტაქტიშ უკული. ბჟადალური ჭარალუაშ გაჩინებაფაქ 1970 წანაშ ესპანარეფიშ ვიზიტიშ ბორჯის, შილებე კოკიშ მამართვალ კლასის ქაფიქრებაფუ რონგორონგოშ, მუჭოთ რელიგიური ანჯარიშ გოჭყაფა.<ref>{{Cite|Fischer|(1997)|გვ=63}}</ref> რონგორონგოშ გარკვეული მანგურობა უღუ პეტროგლიფეფიშ მოჸონილობაწკჷმა,<ref>{{Cite|Fischer|(1997)|გვ=31, 63}}</ref> მარა ანთასობათ პეტროგლიფიშე გოშხვანაფათ, მუში ნამთინი მინუში ქუას ვარე ეშაკვათილი. რონგორონგოშე მაართათ 1864 წანას [[ფრანგეფი|ფრანგი]] მისიონერი [[ეჟენ ეირო]] იუჭყაფუ. თე ბორჯიშო, მუდგაზმარენი კოკარი აცხადენდჷ, ნამდა მუნეფს შეულებუდეს ნაჭარაშ გაგება, მარა თიში გოშიფრუაშ ირი ცადაქ უმოღექ გჷშართჷ. ტრადიციაშ მეჯინათ, ჭარუა-კითხირი ხვალე მამართვალ ფანიეფს დო პაპეფს უჩქჷდეს. გვალო თექ გინირთჷ რონგორონგოს კითხირიშ ედომუშამი რჩქინაშ დინაფაშ ბაძაძიქ, თიშენ, ნამდა 1860-იან წანეფს კოკიშ ელიტა მოსპეს ედომუშამო. რონგორონგოშ ოშობათ ძირაფილი მინუშიშე (უმოსო ჯაშ დაფეფი, ლაბაშეფი დო სკულპტურეფი) ხვალე 28-ქ გინასქიდჷ, თიშენ, ნამდა მისიონერეფქ თინეფიშ უდიდაში ნორთი მოჯჷლიკეს. თინეფი ამდღა თელი მოსოფელიშ მასშტაბით, შხვადოშხვა მუზეუმეფს რე მიკოცჷმილი, ხვალე მუდგაზმარენი მინუში სქჷდუ თანაფაშ კოკის. ნინა ამდღარშა უგუშიფრუ სქჷდუ. აკა ართი მუდგარენი, მუშეთ გურაფილეფი ითანხმებუნან თინა რე, ნამდა რონგორონგო პიქტოგრაფიული ჭარალუა რე დო [[ბუსტროფედონი]]შ სტილს იკითხირუაფუ, ანუ ჭარუაშ გეზა თირაფადი რე ღოზეფიშ მეჯინათ. === ჯას ეშაკვათუა === [[ფაილი:Fat wooden Moai.JPG|მინი|120პქ|ვატიპური ბურწემიშობური სტატუეტი]] [[ფაილი:Skeletal easter island statue.JPG|მინი|100პქ|მარცხნივ|დაღარი სტატუეტი]] XVIII-XIX ოშწანურეფს თანაფაშ კოკის ჯა-მოღე დიდი ვანაფერობა რდჷ, მარა ჯას ეშაკვათილ მაღალ დონეშ ორნამენტეფქ კოკიშე იშენ ქუმოხვადეს მოსოფელიშ შხვადოშხვა მუზეუმეფს. თენეფ შქას გჷშაკერძაფილეფი რე:<ref>{{Cite|Routledge|(1919)|გვ=268}}</ref> *[[რემირო]] — მაგანაშნერი თუთარჩელაშ ფორმაშ ჸაბუმუშ (ყელსაბამი) ორნამენტი,<ref>{{cite web |url= http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_objects/aoa/w/wooden_gorget_rei_miro.aspx |title= Wooden gorget (rei miro) |work= ბრიტანეთიშ მუზეუმი |publisher= Britishmuseum.org |accessdate=2011-11-12}}</ref> ნამუთ თაშნეშე გჷმოსახილი რე რაპანუიშ შილას. თეჟამო ბრიტანეთიშ მუზეუმს ჟირი რემირო იჩუალუაფუ, ნამუეფსჷთ თან [[რონგორონგო]]შ ჭარალუაშა ღოლამირი ეჭარუა ოხოლჷ. *მოკო მირო — ხვილარიშდუდამი კოჩი *[[მოაი კავაკავა]] — ტორომიროშ ფაჭვაშე ეშაკვათილი ადამიერიშ მაღალდეტალური [[გროტესკი|გროტესკული]] ფიგურეფი, ნამუეფით კჷნოხონეფს ასახიერენა. უმოსი ორდოიანი ფიგურეფი მუჭოთ წესინ ვანაფერი რე დო თინეფი უმოსო ოსურეფს სახენა, ჭკოლა ასაგასათ დო ესპანიოლათ. ფიგურეფიშ ფერცხალეფი დო მალეფი ტარკალე რე. თინეფიშ ასაგასეფი უმოსი ბირტყა რე დო ფშხირას ასაგასაშ გინოკვათუას გჷმოსახილი რე ოსურიშ ხე. თე ფიგურეფს, უმკუჯინუო კანკალეშ დიდი ზომაში, კჷსერს გოქუნილს ატარენდეს ტომიშ მაკათურეფი. უმოსი ფიგურაშ მატარაფალი, უმოს ნიშულამ ადამიერს წჷმარინუანდჷ. *[[აო]] — ოსხაპალი ფაფალამი თვათვეფი === XXI ოშწანურაშ კულტურა === [[რაპანუი (კათა)|რაპანუიშ კათა]] ირწანურო ონწყჷნს ფესტივალ ''ტაპატის'', ნამუთ 1975 წანაშე ინწყუაფუ ფურთუთას დო წჷმარინუანს რაპანუიშ კულტურაშ დღასანწალს. კოკარეფს თაშნეშე დორსხუაფილი აფჷნა თანაფაშ კოკიშ ოკუჩხბურთე ნაშაყარა. ნოღა [[ჰანგა-როა]]ს მოქმედალენს სუმი დისკო-კლუბი. შხვა კულტურულ საქვარუეფშა მიშმურს მუსიკალური ტრადიციეფი, ნამუთ რე ობჟათე ამერიკაშ დო პოლინეზიურ მუსიკაშ ტრადიციეფიშ გოლინაშ თუდო. == დემოგრაფია == === 2002 წანაშ ეჭარუა === 2002 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით, კოკიშ მახორობა 3 791 ადამიერს აკმადგინანდჷ, თენეფშე [[რაპანუი (კათა)|აბანობური]] რდჷ 60%; [[ჩილეშ დემოგრაფია|ჩილეური]], ევროპული ვარა კასტისური (ევროპალიშ დო მეტისიშ ნაკათეფი) ბადებაშ 39%; დჷნოსქილედი — 1% ამერიკაშ აბანობურეფი კონტინენტური [[ჩილე]]შე.<ref>[[ესპანური ნინა|ესპანური]] {{cite web |url=http://www.estrellavalpo.cl/site/edic/20020611093623/pags/20020611124031.html |title=Primeros datos del Censo: Hay 37.626 mujeres más que hombres en la V Región |date=2002-06-11 |publisher= Estrellavalpo.cl |accessdate=2010-11-06}}</ref> თაშნეშე ეკმიშანუ რაპანუიშ კათაშ [[მიგრაცია]] კოკიშ ფარგალეფს გალე. მახორობაშ მეჭედალა აკმადგინანს 23 ადამიერს კმ²-ს. ამდღარშო, აბანობურეფი ოცადჷნა კონტინეტური ჩილეშე იმიგრაციაშ აკობორკუას, მუსჷთ თხულენს ჩილეშ კონსტიტუციაშა მიშაღალირი თირაფა. === დემოგრაფიული ისტორია === 1982 წანას კოკიშ მახორობა 1 936 ადამიერს აკმადგინანდჷ. უკულიან ეჭარუას მახორობაშ მოძინა გოპიჯალაფირი რდჷ კონტინენტური [[ჩილე]]შე ევროპული დო კასტისური ბადებაშ კათაშ გინოხორაფათ. ეკაშანალი რე, ნამდა თინეფიშ უმეტაშობა ნორთიქ აბანობურეფშე იქორწინჷ. თე ბორჯიშო, მახორობაშ დოხოლაფირო 70% [[რაპანუი (კათა)|აბანობური]] რდჷ. ევროპალეფიშ მოულაშა, კოკიშ მახორობა ოეგებიეთ 7 000-17 000 ადამიერს აკმადგინანდჷ. კოკიშ ისტორიას მახორობაშ არძაშე დაბალ მაძირაფალქ 1877 წანას დეფიქსირჷ — 111 ადამიერი, ნამუეფშეთ გამნარყეფი ხვალე 36-ს ჸუნდუ. ამდღარშო, რაპანუიშ არძა აბანობურს დუდი ზუსტას თი 36 ადამიერიშ გამნარყო მოირჩქჷ. === ნინა === კოკიშ ოფიციალური ნინა რე [[ესპანური ნინა|ესპანური]], მარა ირდღალურ რინას მახორობა უმოსო გჷმირინუანს [[რაპანუი (ნინა)|რაპანუის]] — ბჟაეიოლ პოლინეზიური ნინაშ ართ-ართ დიალექტის. [[File:HangaroaAlcaldía.jpg|მინი|250პქ|[[ჰანგა-როა]]შ ნოღაშ ჰოლი]] == ადმინისტრაცია დო სამართალებური სტატუსი == [[ხუან-ფერნანდესიშ კოკეფი|ხუან-ფერნანდესიშ კოკეფწკჷმა]] ართო, თანაფაშ კოკის უღუ ''სუი გენერისი'' ([[ლათინური ნინა|ლათ]]. sui generis) ოკონსტიტუციე სტატუსი — „ჩილეშ სპეციალური ტეროტორია“, მუქჷთ თინეფს 2007 წანას მიაჩეს. თეშ უმკუჯინუო, ოკონსტიტუციე თირაფაშ თე ოკითხუეშა მეძღვინილი დუდი ამდღა ხოლო განსჯაშ საგანი რე, მუშ გეშათ კოკი კინე სქჷდუ მუჭოთ [[ვალპარაისო (რეგიონი)|ვალპარაისოშ რეგიონიშ]] ართ-ართი [[ჩილეშ პროვინციეფი|პროვინცია]]; უღუ ხვალე ართი კომუნა. თეშ მოხ, არძა შხვა ჩილეშ პროვინციას ართიშ უმოსი კომუნა გაჩქჷ. პროვინციასჷთ დო კომუნასჷთ ჩილეს ''Isla de Pascua''-ს უძახჷნა დო თინა იკათუანს მუჭოთ ედომუშამო კოკის, თეშით გოხოლუას დვალირ ჭიჭე კოკეფს დო კჷრდეეფს, თაშნეშე 380 კმ-ით ბჟაეიოლშე დვალირ კოკი [[სალა-ი-გომესი|სალა-ი-გომესის]].<ref name=INE>[[ესპანური ნინა|ესპანური]] {{cite web |url=http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/territorio/division_politico_administrativa/pdf/DPA_COMPLETA.pdf |format=PDF |title=Territorial division of Chile |accessdate=2011-03-14 |work=ჩილეშ სტატისტიკაშ ერუანული ინსტიტუტი |publisher= INE.cl |year=2007}}</ref> === ომენოღალე მართუალა === [[ჩილე]]შ ოგიშაგორუე დორთუალაშ მეჯინათ, თანაფაშ კოკი წჷმარინუანს მა-13 ოგიშაგორუე რაიონს დო მა-6 ოგიშაგორუე ოლქის. [[ხუან-ფერნანდესიშ კოკეფი|ხუან-ფერნანდესიშ კოკეფიშ]] კომუნაწკჷმა ართო, მახორობას ჸუნსუ ჟირი წჷმმარინაფალი დეპუტატეფიშ პალატას, თაშნეშე ჟირი წჷმმარინაფალი სენატორი ჩილეშ სენატის. *პროვინციული გუბერნატორი: პედრო პაბლო ედმუნდს პაოა (2010 —) — დოშანაფილი ჩილეშ პრეზიდენტიშე.<ref name=Gobernadores>[[ესპანური ნინა|ესპანური]] {{cite web |url=http://www.subdere.gov.cl/1510/w3-article-67516.html |title=Gobernadores |archiveurl=http://web.archive.org/web/20110722185206/http://www.subdere.gov.cl/1510/w3-article-67516.html |archivedate= 2011-07-22 |accessdate=2011-11-12 |work=ჩილეშ თარობა |publisher=Subdere.gov.cl}}</ref> *მერი: ლუის ზასო პაოა — ბონი ეშაგორუეფიშ შარათ ეშაგორილი ოთხი წანაშ ვადათ (2010-2012). მართუალა იხორციელებუ [[ჰანგა-როა]]შე. *მუნიციპალური სხუნუ — ბონი ეშაგორუეფიშ შარათ ეშაგორილი ოთხი წანაშ ვადათ (2010-2012): [[File:EasterIslandsFishingBoats.jpg|მინი|250პქ|ოჩხომე ნიშეფი თანაფაშ კოკის]] **მარტა რაკელ ოტუს ტუკი **ხიმენა ტრენგოვე ვალეხოსი **ხულიო არაკი ტეპანო **ელიანა ამელია ოლივარეს სან ხუანი **ალბერტო ოტუს ჩავესი **მარსელო პონტ ილი === რელიგიური მართუალა === თანაფაშ კოკიშ [[კათოლიკური ეკლესია|კათოლიკური]] ოჭყიშე თეჟამო [[ჩილე]]შ [[ვალპარაისო (რეგიონი)|ვალპარაისო]]შ ეპარქიას ორხველჷ, მარა 1911 წანაშე თინა კოკი [[ტაიტი]]შ ეკლესიაშ დორხველობაშა მიშმეშჷ. 1934 წანაშ [[24 გჷმათუთა]]ს მიშელჷ ჩილეშ [[არაუკანია (რეგიონი)|არაუკანიაშ]] ეპარქიაშ აკოდგინალუაშა, 2002 წანაშე გინილჷ ვალპარაისოშ ეპარქიაშა. == ეკონომიკა == [[ფაილი:Mataveri Airport Easter Island Chile.jpg|მინი|250პქ|მატავერაშ აეროპორტიშ გინაჯინუ]] === ინფრასტრუქტურა === [[ფაილი:HangaroaHospital.jpg|მინი|250პქ|[[ჰანგა-როა]]შ ოლეხე]] [[ფაილი:HangaroaCallePrincipal.jpg|მინი|250პქ|ჰანგა-როაშ თარი შოშე — ატამუ ტეკენაშ პროსპექტი]] 1970-იან წანეფს [[ნასა]]ქ კოკის დვალირ მატავერაშ აეროდრომი გაფართინუ დო ქჷდარსხუ კოსმოსური [[შატლი]]შო უციო ეიოფურინალი საროტი, მუშ გეშათ, ამდღა კოკის დიდ ფურინჯეფს ხოლო შეულებუნა დოხუნა. თეშ უკული, ძალამ ჩქარას დიჭყჷ რდუალა [[ტურიზმი|ტურიზმიქ]], მუთ ამდღარშა სქჷდუ კოკიშ ღალაშ დუდი წყუთ. შხვა მასვანჯებუ კოკეფშე გოშხვანაფათ, ტურისტეფიშ მუდანობა ლიმიტირაფილი რე. ბოლო პერიოდის, მინწყუ წყარითმოხაზჷრაფაშ ცენტრალურ სისტემაქ. [[ჰანგა-როა]]შ დო მატავერაშ აეროდრომიშ გოხოლუას დვალირ შარეფი მოასფალტაფირი რე. თაშნეშე მოასფალტაფირი რე [[ჰანგა-როა]]შე [[ანაკენა|ანაკენაშ პლაჟიშა]] მიმალი დო წყარპიჯიშ მანგის, ობჟათეშე, პოიკეშ ჩქონშა მიმალი შარეფი. [[ჰანგა-როა]]შ სკოლას განათლებაშ მეღება შილებე ''პრუებლაშ'' დონეშა, მუთ ფრანგული ბაკალავრიატიშ ექვივალენტური რე. პროფესიული დო უმაღალაში განათლებაშ მეღებაშ აკა შარა რე ოგურაფუშა კონტინენტშა ულა. თაქნე ეიოღანკალი რე, ნამდა [[იუნესკო]] ხუჯის უკინანს ჟირნინამ გურაფას, მუჭოთ[[ესპანური ნინა|ესპანურო]], თეში [[რაპანუი (ნინა)|რაპანუიშა]]. ომედიცინე სერვისი თიშე ბრელით უჯგუში რე, ვინდარო [[ჩილე]]შ შხვა მოშორაფილ ტერიტორიეფს. ჭიჭე ოლეხეს ჸუნსუ ექიმი, სტომატოლოგი დო მედდა. თაშნეშე მოქმენდალენს სასწრაფო მოხვარაშ სერვისი. 1970-იან წანეფშე გეუჯგუშუ შხვა ინფრასტრუქტურაქ ხოლო, თიშნერეფქ, მუჭომეფით რე ეკლესია, ფოსტა, ობანკე მოინალეობა, აფთიაქეფი, ჭიჭე მაღაზიეფი, სუპერმარკეტი, ბარეფი დო რესტორანეფი, მუქჷთ უმოსო ტურისტეფიშ მოთხუალეფიშ დობაღინაფაშ ღანკით მოხვადჷ. თაქნე შელებუანი რე ხოლო შხვა მოინალეობეფი, მაგალითო ტელეფონი დო [[ინტერნეტი]]. მარდუ თაობეფშო ეიოგეს სერიშ კლუბი. === ტურიზმი === 1967 წანას [[სანტიაგო]]შე გოხორციალაფირი მაართა ფურინუაშ უკული, კოკის ტურიზმიქ ჩქარი ტემპეფით დიჭყჷ რდუალა. მუს წანამოწანას დოხოლაფირო 40 000 მაძირაფუ მიაკათუ დო გვალო ტურიზმი წჷმარინუანს კოკიშ ჯინჯიერ რესურსის. 2008 წანაშე ფურინუეფს ახორციელენს ხვათახვალო ართი ავიაკომპანია ჩილეური LAN ავიაღოზეფი. სანტიაგო-[[პაპეეტე|პაპეეტეშ]] რეისი თანაფაშ კოკიშ გოულათ მარას ჟირშა ისრულებუ, მუშ ბორჯისჷთ მეშარეეფს საშუალება ერზიებუნა კოკის დოსქიდანი სუმ დღათ, სოიშა ფურინჯი შარას გაგინძორენს. მატავერაშ ოერეფოშქარე აეროპორტიშ საროტი [[ორონგო]]ს, ადამიერი-მაფურინჯეშ ოფუტეს იდვალუაფუ. კოკის ხვათახვალო ართი ონიშოლი უღუ ჭიჭე გემეფშო. ოკრუიზე გემეფიშ მეღება [[ჰანგა-როა]]შ ონიშოლს ხვადუ. მეშარეეფიშ გჷმახუნაფა ფშხირას ბონას რღია ზუღას ხვადუ, მუთ ვართ ფერი ჰამო პროცესი რე. ტურისტეფს აინალჷნა მუჭოთ კერძო ჸუდეეფი, თეშით სასუმაროეფი, ნამუეფით სუმმურიცხამ კატეგორიას მეურენა. კოკის ფასეფი ძალამი მაღალი რე შხვადოშხვა პროდუქტეფშე, მუშ ბაძაძით რე თინეფიშ კონტინეტშიშე იმპორტირაფა. ტურიზმი მახორობაშ ჯინჯი დარინჯი (თაქ. საარსებო) საშუალება რე. კოკის ბრელი რე არძა ძირითადი ნინაშა მაჩიებე დო ტურიზმიშ სფეროშ ჯგირო მარჩქინე აბანობური გიდეფი. შხვადოშხვა ტურისტულ ოძირაფუეფშა მეულაშ დუდი საშუალება რე ცხენი, მარა გჷმნაცად მეშარეეფს კუჩხით მეულა ხოლო შეულებუნა. == ქოძირით თაშნეშე== * [[მოაი]] * [[ჩილეშ კოკეფიშ ერკებული]] * [[მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ამერიკას]] * [[იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ჩილეს]] ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{commons|Easter Island}} {{wikivoyage|Easter Island}} * [http://www.portalrapanui.cl/easterisland/index.htm კოკიშ პორტალი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111101221510/http://www.portalrapanui.cl/easterisland/index.htm |date=2011-11-01 }} * [http://archive.cyark.org/rapa-nui-info კოკიშ ციფრული მედია არქივი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130808034108/http://archive.cyark.org/rapa-nui-info |date=2013-08-08 }} * [http://www.easterislands.net/ თანაფაშ კოკი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121837/http://www.easterislands.net/ |date=2016-03-04 }} ==ლიტერატურა== === ქორთული === *''ჰეიერდალი ტ.'', აღდგომის კუნძულის საიდუმლოება, თბ., 1962; *{{ქსე|2|48}} === ინგლისური === * {{cite book|authorlink=Jared Diamond|last=Diamond|first= Jared|year=2005|title=[[:en:Collapse (book)|Collapse. How Societies Choose to Fail or Succeed.]]|location=New York|publisher=Viking|isbn=0-14-303655-6 |ref=CITEREFDiamond(2005)}} * {{cite journal|last= Fischer|first= Steven Roger|year= 1995|title= Preliminary Evidence for Cosmogonic Texts in Rapanui’s Rongorongo Inscriptions|journal= Journal of the Polynesian Society |issue=104|pages=გვ. 303–21}} * {{cite book|last= Fischer|first= Steven Roger|year= 1997|title= Glyph-breaker: A Decipherer's Story|location=New York| publisher=Copernicus/Springer-Verlag}} * {{cite book|last=Fischer|first=Steven Roger|year= 1997|title= RongoRongo, the Easter Island Script: History, Traditions, Texts|location= Oxford and New York|publisher=Oxford University Press|isbn=0198237103 |ref=CITEREFFischer(1997)}} * {{cite book|authorlink=თურ ჰეიერდალი|last=ჰეიერდალი|first=თურ |year=1961|title=The Concept of Rongorongo Among the Historic Population of Easter Island|editor=Thor Heyerdahl & Edwin N. Ferdon Jr.|location=Stockholm|publisher=Forum |ref=CITEREFHeyerdahl(1961)}} * ჰეიერდალი, თურ''Aku-Aku; The 1958 Expedition to Easter Island.'' * {{cite journal|authorlink=Alfred Metraux|last=Metraux|first=Alfred|year=1940|title=Ethnology of Easter Island|journal=Bernice P. Bishop Museum Bulletin |issue=160|location= Honolulu|publisher= Bernice P. Bishop Museum Press}} * {{cite book|authorlink=Katherine Routledge|last=Routledge|first=Katherine|year=1919|title= The Mystery of Easter Island. The story of an expedition|url=https://archive.org/details/mysteryofeasteri0000rout_y5e4|location= London|isbn=0404142311 |ref=CITEREFRoutledge(1919)}} * {{cite book|authorlink=David Steadman|last=Steadman|first=David|year=2006|url=http://books.google.com/?id=vBZXJQ3HDg0C|title=Extinction and Biogeography in Tropical Pacific Birds|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-77142-7 |ref=|ref=CITEREFSteadman(2006)}} * {{cite book|last=Altman|first= Ann M.|year= 2004|title= Early Visitors to Easter Island 1864–1877 (translations of the accounts of Eugène Eyraud, Hippolyte Roussel, Pierre Loti and Alphonse Pinart; with an Introduction by Georgia Lee)|location=[[Los Osos]]|publisher=Easter Island Foundation}} * {{cite book| last=Englert|first=Sebastian F. |year=1970|title=Island at the Center of the World| url=https://archive.org/details/islandatcenterof00seba|location=New York|publisher=Charles Scribner's Sons}} * {{cite journal|last=Hunt|first=Terry L.|title=Rethinking the Fall of Easter Island|journal=American Scientist|issue=94|page=p. 412|date=September–October 2006}} * {{cite book|last= Lee|first= Georgia|year= 1992|title= The Rock Art of Easter Island. Symbols of Power, Prayers to the Gods|url= https://archive.org/details/rockartofeasteri0000leeg|location= Los Angeles|publisher= The Institute of Archaeology Publications|isbn= 0917956745 |ref=CITEREFLee(1992)}} * {{cite journal|last= Thomson|first=William J. |year=1891|title=Te Pito te Henua, or Easter Island. Report of the United States National Museum for the Year Ending June 30, 1889|journal=Annual Reports of the Smithsonian Institution for 1889|pages=გვ. 447–552|location=Washington|publisher=Smithsonian Institution}}[http://books.google.com/books?id=8gKvwnWvwjsC in Google Books] * {{cite book|last= van Tilburg|first=Jo Anne|year=1994|title=Easter Island: Archaeology, Ecology and Culture|url= https://archive.org/details/easterislandarch0000joan|location=Washington D.C.|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn= 0714125040}} * Vergano, Dan. [http://www.usatoday.com/tech/science/columnist/vergano/2009-11-13-easter-island_N.htm "Were rats behind Easter Island mystery?"] ''USA Today'' (November 15, 2009) ==სქოლიო== <references/> [[კატეგორია:ჩილე]] [[კატეგორია:თანაფაშ კოკი]] a6nlpgz5n480gdc9ru63rptb3wy09kd სექსოლოგია 0 8348 252554 249651 2026-08-25T20:30:45Z InternetArchiveBot 15194 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252554 wikitext text/x-wiki {{Short description|ადამიერიშ სექსუალობაშ მენცარულ დოგურაფა}} [[ფაილი:SexuologyLogo.svg|thumb|upright|სექსოლოგიაშ ლოგო]] {{სექსუალური ორიენტაცია}} '''სექსოლოგია''' ([[ლათინური ნინა|ლათ]]: sexus — სექსი; [[ბერძენული ნინა|ბერძენ.]]: λόγος — დოგურაფა) — [[ადამიერიშ სექსუალობა]]შ მენცარულ დოგურაფა, ნამუთ იკათუანს ადამიერიშ სექსუალურ ინტერესეფს, [[ადამიერიშ სექსუალურ რჯება|რჯებეფს]] დო ფუნქციეფს.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/sexology|title=Sexology|work=Merriam Webster|access-date=December 29, 2013}}</ref> ტერმინი ''სექსოლოგია'' ზოგადო ვაწაწჷ სექსუალობაშ ვამენცარულ დოგურაფას, მუნერით რე [[სოციალურ კრიტიკა]].<ref name =Bullough1989/><ref name=Haeberle/> სექსოლოგეფ გჷმირინუანა მუსხირენ აკადემიურ სფეროშ ხეჭკუდეფს, მუნერით რე [[ანთროპოლოგია]], [[ბიოლოგია]], [[მედიცინა]], [[ფსიქოლოგია]], [[ეპიდემიოლოგია]], [[სოციოლოგია]] დო [[კრიმინოლოგია]].<ref>{{cite book |last1=Johnson |first1=Mark |title=The International Encyclopedia of Human Sexuality |chapter=Anthropology and sexology |date=20 April 2015 |pages=1–111 |doi=10.1002/9781118896877.wbiehs033 |isbn=9781118896877 |chapter-url=https://doi.org/10.1002/9781118896877.wbiehs033 |access-date=27 May 2022|chapter-url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite web|title=Sexology {{!}} interdisciplinary science|author-first1=Aleksandra|author-last1=Djajic-Horváth|url=https://www.britannica.com/science/sexology|access-date=2020-07-30|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> დოგურაფაშ თემეფ იკათუანს [[სექსობურ მოძოკება|სექსუალურ წუმოძინას]] (სქესობურ მოძოკება), [[სექსუალური ორიენტაცია|სექსუალურ ორიენტაციას]], [[გენდერულ იდენტობა|გენდერულ იდენტობას]], [[სექსუალურ ურთიართობა|სექსუალურ ურთიართობეფს]], სექსუალურ აქტივობეფს, [[პარაფილია|პარაფილიეფს]] დო ატიპურ სექსუალურ ინტერესეფს. თინა თაშნეშე იკათუანს სექსუალობაშ დოგურაფას თელარაშ განწეხას, ნამუთ იკათუანს [[ბაღანეფიშ სექსუალობა|ბაღანეფიშ სექსუალობას]], [[სექსობურ მოძოკება|სექსობურ მოძოკებას]], [[მარდუეფიშ სექსუალობა|მარდუეფიშ სექსუალობას]] დო [[გერიატრიულ სექსუალობა|სექსუალობას ხანერეფს შქას]]. სექსოლოგიაშ სფერო თაშნეშე იკათუანს სექსუალობაშ დოგურაფას ფსიქიკურ ვარ-და ფიზიკურ გოხურგელ შილებუანობაშ მოღვენი პიჯეფს შქას. სექსუალურ [[სექსუალურ დისფუნქცია|დისფუნქციეფი]] დო აკორცუაფეფი, თინეფს შქას [[ერექციულ დისფუნქცია|ერექციულ დისფუნქცია]] დო [[ანორგაზმია|ანორგაზმია]] სექსოლოგიურ დოგურაფაშ თაშნეშე თარ გემაჸვენჯობეფ რე. == ისტორია == === ორდოიან ბორჯი === სექსუალურ ინსტრუქციეფ ოშწანურეფიშ გოძვენას რდჷ, მუნერით რე [[ოვიდიუსი]]შ „ჸოროფაშ ხელუანობა“ ({{Lang-la|Ars Amatoria}}), [[ვაციაიანა]]შ „[[კამასუტრა]]“, „[[ანანგა რანგა]]“ დო „[[საშურა ბაღი|საშურა ბაღი შურიშ სახიოლეთ]]“. 1830-იან წანეფიშ დაჭყაფუშ გჷმორკვიება [[პარიზი]]ს რეგისტრირაფილ 3,558 პროსტიტუციათ დაკებულ ადამიერიშ გეშა — {{lang-fr|De la prostitution dans la ville de Paris}} („პროსტიტუცია ნოღა პარიზის“), ნამუთ ალექსანდრე ჟან ბატისტ პარენ-დიუშატელქ ჭარჷ (გჷმიბჟინუ 1837 წანას, თიშ ღურაშე ართ წანაშ უკული), თეხანურ სექსოლოგიურ რკვიებაშ პირველ ნახანდო იკოროცხჷ.<ref name=Bullough1989>Bullough, V. L. (1989). ''The society for the scientific study of sex: A brief history''. Mt. Vernon, Iowa: The Foundation for the Scientific Study of Sexuality.</ref> ინგლისის [[James Graham (sexologist)|ჯეიმს გრემი]] რდჷ ორდოიან სექსოლოგი, ნამუთ ლექციეფს კითხულენდჷ თიცალ თემეფშე, მუნერით რე სექსიშ პროცეს დო ინოსახება.<ref name="Porter 1989 p. 49">{{cite book | last=Porter | first=R. | title=Health for Sale: Quackery in England, 1660-1850 | publisher=Manchester University Press | year=1989 | isbn=978-0-7190-1903-6 | url=https://books.google.com/books?id=-9BRAQAAIAAJ&pg=PA49 | access-date=2023-06-20 | page=49}}</ref> ადამიერიშ სექსუალურ რჯებაშ მენცარულ დოგურაფაქ [[XIX ოშწანურა]]ს ქიდიჭყჷ [[ჰაინრიხ კაანი|ჰაინრიხ კაანწკჷმა]] ართო, ნამუსჷთ კჷრიბის „Psychopathia Sexualis“ (1844) [[მიშელ ფუკო]] თეშნერო ეჭარუნს: „ფსიქიატრიულ სფეროს სექსუალობაშ დო სექსუალურ აბერაციეფიშ (გინორთაშ) დაბადებაშ თარიღი, ვარ-და ნამდგა შვანს, თინეფიშ გჷშარჩქინაშ თარიღი“.<ref>Michel Foucault, ''Abnormal: Lectures at the  Collège de France, 1974-195 (Picador, 2003)''</ref> ტერმინ ''სექსოლოგია'' პირველაშე ააშ-ს ელისაბედ ოსგუდ გუდრიჩ უილარდიქ გიმიგონჷ 1867 წანას.<ref>Benjamin Kahan, "The unexpected American Origins of Sexology and Sexual science: Elizabeth Osgood Goodrich Willard, Orson Squire Fowler, and the Scientification of Sex ''History of Human Sciences'' 34.1 (2020): 71-88</ref> დოხოლაფირო თე ბორჯის, ჰომოფილ აქტივისტეფიშ ბუნა, ნამუთ დიო ხოლო ვეჩინებულენდეს მუნეფიშ დუდს სექსოლოგეფო, რეაგირენდჷ [[ევროპა]]შ სახენწჷფო ხურგეფიშ თირუაშა — კრიზისი, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ კონფლიქტ სექსუალურო ლიბერალურ კანონეფს დო თი კანონეფს შქას, ნამუეფჷთ კრიმინალო კოროცხუნდეს თიჯგურა რჯებეფს, მუჭომით რდჷ ჰომოსექსუალურ ურთიართობეფი. === ვიქტორიანულ ეპოქაშე მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშახ === [[ფაილი:Havelock Ellis cph.3b08675.jpg|thumb|[[ჰევლოკ ელისი]], სექსუალურ ემანსიპაციაშ ყარაფიშ პიონერ XIX ოშწანურაშ დათებუს]] ვიქტორიანულ ეპოქას სექსუალურ რეპრესიეფიშ უთარაშ სოციალურ გენწყუალაშ უმკუჯინუო, სექსუალურ ემანსიპაციაშ ყარაფიქ XIX ოშწანურაშ დათებუს ინგლისის დო გერმანიას დიჭყჷ. 1886 წანას, [[რიხარდ ფრაიჰერ ფონ კრაფტ-ებინგი|რიხარდ ფრაიჰერ ფონ კრაფტ-ებინგიქ]] გჷშაშქჷ ''[[Psychopathia Sexualis (რიხარდ ფრაიჰერ ფონ კრაფტ-ებინგიშ კჷრიბი)|Psychopathia Sexualis]].'' თე ნახანდ იკოროცხჷ სექსოლოგიაშ, მუჭოთ მენცარულ დისციპლინაშ, დჷმარსხუაფალო.<ref name = Hoenig1977>Hoenig, J. (1977). Dramatis personae: Selected biographical sketches of 19th century pioneers in sexology. In J. Money and H. Musaph (Eds.), ''Handbook of Sexology,'' (pp. 21-43). Elsevier/North-Holland Biomedical Press.</ref> ინგლისის სექსოლოგიაშ მუმა-დუმარსხუაფალ რდჷ ექიმ დო სექსოლოგ [[ჰევლოკ ელისი]], ნამუქჷთ აწუდირთჷ მუშ ეპოქაშ [[სექსუალურ ტაბუ|სექსუალურ ტაბუეფს]] [[მასტურბაცია]]შ დო [[ჰომოსექსუალობა]]შ გეშა დო რევოლუცია მანწყჷ სექსიშ სმებას. თიშ უთარაშ ნახანდ რდჷ 1897 წანაშ ''Sexual Inversion'' („სექსუალურ ინვერსია“), ნამუთ ეჭარუნს ჰომოსექსუალ ქომოლკოჩეფიშ, თინეფს შქას ქომოლკოჩეფიშ დო ბაღანეფიშ სექსუალურ ურთიართობეფს. ელისიქ ჭარჷ ჰომოსექსუალობაშ (ტერმინ გიმიგონჷ [[კარლ-მარია კერტბენი|კარლ-მარია კერტბენიქ]]) პირველ ობიექტურ რკვიება, რახან თინა თეს ვაახასიათენდჷ მუჭოთ ლახარას, უზნობას ვარ-და დჷნოშებუს. ნახანდ ოშქვანსს, ნამჷ-და ართსქესიამ ჸოროფა გინმუს ასაკობურ დო გენდერულ [[ტაბუ|ტაბუეფშე]]. თიშ 21 მონახვამილეფშე შქვით გამნარყეფოშქაშე ურთიართობეფს ოწაწჷ. თიქ თაშნეშე წუმუძინჷ შხვა შანულამ ფსიქოლოგიურ კონცეფციეფი, მუნერით რე [[ავტოეროტიზმი]] დო [[ნარცისიზმი]], ნამუეფჷთ მოგვიანეთ [[ზიგმუნდ ფროიდი]]ქ ხოლო უმოსო წუმუძინჷ.<ref name="google">{{cite book|title=The Language of Psycho-analysis|author1=Laplanche, J.|author2=Pontalis, J.B.|date=1988|publisher=Karnac Books|isbn=9780946439492|url=https://books.google.com/books?id=DCpokE8C2WgC&pg=PA45|page=45|access-date=July 25, 2015}}</ref> ელისიქ გერმანალ [[მაგნუს ჰირშფელდი]]წკჷმა ართო [[ტრანსგენდერი|ტრანსგენდერულ]] ყარაფიშ პიონერ გჷნირთუ. თიქ თინა ქჷდარსხუ მუჭოთ ახალ კატეგორია, ნამუთ ზოხო რდჷ დო გინორთელ ჰომოსექსუალობაშე.<ref name=ttp>Ekins, Richard and King, Dave (2006) ''The transgender phenomenon'', SAGE, {{ISBN|0-7619-7163-7}}, pp. 61-64</ref> ჰირშფელდიშ [[ტრანსვესტიზმი]]შ რკვიებეფიშ გეშა ინფორმირაფილ ელისიქ, მორო თიშ ტერმინოლოგიას ვალამოსილქ, 1913 წანას მუწარზიუ ტერმინ ''sexo-aesthetic inversion'' („სექსო-ესთეტიკურ ინვერსია“) თე ფენომენიშ ეიოჭარალო.<ref name=ellis1933>{{cite book|last=Ellis|first=Albert|title=Psychology of Sex|url=https://books.google.com/books?id=NSLybrnLVeIC&pg=PA209YEAR|isbn=9781443735322|publisher=Read Books|date=2008}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5dNnT3GuF_gC&q=father+of+sexology+ellis|title=The Real Facts Of Life: Feminism And The Politics Of Sexuality C1850-1940|author=Jackson, Margaret|year=1994|publisher=Taylor & Francis|isbn=9780203992395}}</ref> 1908 წანას ქიდიჭყჷ თე სფეროშ პირველი ომენცარე ჟურნალიშ, „სექსოლოგიაშ ჟურნალი“ (''Zeitschrift für Sexualwissenschaft''), გჷმობჟინაფაქ დო იბჟინუაფუდჷ ირთუთას ართ წანაშ განწეხას. ჟურნალიშ ნომერეფ იკათუანთეს ფროიდიშ, [[ალფრედ ადლერი]]შ დო [[ვილჰელმ შტეკელი]]შ სტატიეფი.<ref name=Haeberle>Haeberle, E. J. (1983). ''The birth of sexology: A brief history in documents.'' World Association for Sexology.</ref> 1913 წანას დირსხუ პირველ აკადემიურ ასოციაციაქ: „სექსოლოგიაშ ჯარალუა“.<ref>Kewenig, W. A. (1983). Foreword. In E. J. Haeberle, ''The birth of sexology: A brief history in documents''. World Association for Sexology. p. 3</ref> ფროიდიქ წუმუძინჷ სექსუალობაშ თეორიას. თე [[ფსიგოლოგიურ წუმოძინა|ფსიქოსექსუალურ წუმოძინაშშ ეტაპეფ]] იკათუანს: [[ორალურ სტადია|ორალურ]], [[ანალურ სტადია|ანალურ]], [[ფალურ სტადია|ფალურ]], [[ლატენტურ სტადია|ლატენტურ]] დო [[გენიტალურ სტადია|გენიტალურ]] სტადიეფს. თე ეტაპეფი ჩქჷჩქობაშე სქესობურ მოძოკებაშახ დო უკულიან პერიოდის იკათუანს.<ref name="gutenberg">{{cite book|url=https://www.gutenberg.org/ebooks/14969 |title=Three Contributions to the Theory of Sex by Sigmund Freud - Free Ebook |publisher=gutenberg.org|access-date=July 25, 2015|date=2005-02-08 }}</ref> თე რკვიებეფ მუშ კლიენტეფშე ეჭოფილ მუნაჩემეფს გერსხუდჷ XIX ოშწანურაშ დათებუს დო [[XX ოშწანურა]]შ დაჭყაფუს. [[ვილჰელმ რაიხი]] დო [[ოტო გროსი]] ფროიდიშ მორწაფეეფი რდეს, მარა ივარუეს თიშ თეორიეფი, რახან თინეფ აქცენტის აკეთენდეს სექსუალობაშ როლშა ადამიერეფიშ ემანსიპაციაშო რევოლუციურ ბურჯაფის. [[ფაილი:1933-may-10-berlin-book-burning.JPG|thumb|ნაცისტეფქ ბერლინს დოჭვეს ჰირშფელდიშ კჷრიბეფი, მუჭოთ „ანტი-გერმანული“]] ნაცისტეფშახიან გერმანია, სექსუალურო ლიბერალურ [[ნაპოლეონიშ კოდექსი]]შ პიჯალეფს, ორგანიზებას უკეთენდჷ დო აწუმდირთუდჷ ანტი-სექსუალურ, ვიქტორიანულ კულტურულ გაულეფს. თე ბუნეფიშ ენერგიაქ ხე შეუწყუ სექსოლოგიურ რკვიებეფიშ კოორდინაციას ტრადიციულ [[აკადემიურ დისციპლინა|აკადემიური დისციპლინეფს]] შქას, ნამუქჷთ გერმანია სექსოლოგიაშ ლიდერო გინაშქუ. ექიმ [[მაგნუს ჰირშფელდი]] სექსუალურ უჭიჭაშობეფიშ აქტიურ მათხილე რდჷ დო თიქ ქჷდარსხუ [[მენცარულ-ჰუმანიტარულ კომიტეტი]], პირველ ორგანიზაცია ჰომოსექსუალეფიშ დო ტრანსგენდერეფიშ ნებეფიშ ოთხილარო.<ref>Goltz, Dustin (2008). Lesbian, gay, bisexual, transgender, and queer movements. In A. Lind & S. Brzuzy (Eds.), ''Battleground: Women, gender, and sexuality, 2,'' 291. Greenwood Publishing Group, {{ISBN|978-0-313-34039-0}}</ref> ჰირშფელდიქ თაშნეშე ქჷდარსხუ პირველ ''Institut für Sexualwissenschaft'' (სექსოლოგიაშ ინსტიტუტი) ბერლინს 1919 წანას.<ref>{{cite journal |last1=Coleman |first1=Eli |last2=Ford |first2=Jessie V |title=A brief history of sexology and lessons learned |journal=[[The Journal of Sexual Medicine]] |date=2024 |volume=21 |issue=10 |pages=835–838 |doi=10.1093/jsxmed/qdae081|pmid=39350660 |pmc=11442977 }}</ref> თიშ ბიბლიოთეკას რდჷ 20,000-შე უმოს ტომი, 35,000 ფოტო, ხელუანებაშ მინუშეფიშ დო შხვა ობიექტეფიშ ქვერსემ კოლექცია. კათა ედომუშამ ევროპაშე მიშჷ ინსტიტუტშა, ანდანე უჯგუშო ქუგეგებუდესკო მუნეფიშ [[ასამიერიშ სექსუალობა|სექსუალობა]] დო ქემუღებუდესკონ კონსულტაცია სექსუალურ პრობლემეფიშ დო დისფუნქციეფიშ გეშა. ჰირშფელდიქ წუმუძინჷ სისტემას, ნამუთ აიდენტიფიცირენდჷ მუსხირენ რეალურ ვარ-და ჰიპოთეტურ სექსუალურ შქაფონ ტიპის ჰეტეროსექსუალ ქომოლკოჩიშ დო ოსურს შქას, ანდანე ქოუძირაფუდუკო ადამიერიშ სექსუალობაშ პოტენციურ ანდაკორობუანობან. თის მიაჭარუ თი ადამიერეფიშ ბუნაშ იდენტიფიკაცია, ნამუეფსჷთ ამდღა [[ტრანსსექსუალი|ტრანსსექსუალეფს]] ვარ-და [[ტრანსგენდერი|ტრანსგენდერეფს]] უძახჷნა, მუჭოთ ჰომოსექსუალობაშე გინორთელ კატეგორიას; თინა თე ადამიერეფს ''transvestiten'' (ტრანსვესტიტეფს) უძახუდჷ.<ref>{{Citation | last= Hirschfeld | first= Magnus | title= Die Transvestiten. Eine Untersuchung über den erotischen Verkleidungstrieb. Mit umfangreichen casuistischen und исторических | location= Leipzig | publisher= Verlag von Max Spohr (Ferd. Spohr) | year= 1910}}</ref><ref>{{Citation | last= Hirschfeld | first= Magnus | title= Homosexualitat des Mannes und des Weibes | location= Berlin | year= 1920}}</ref> გერმანიაშ დომინირაფაქ სექსუალურ რჯებაშ რკვიებას [[ნაცისტური გერმანია|ნაცისტური რეჟიმი]]შ მოულაწკჷმა ართო გეთუ.<ref name =Bullough1989/> ნაცისტეფქ ინსტიტუტ დო თიშ ბიბლიოთეკა მოჯალაგეს 1933 წანაშ 8 მესის, ხეშუფლებაშა მოულაშე სუმ თუთაშე კუნტა ხანშა.<ref name=Haeberle/> ინსტიტუტ დოკილეს დო ჰირშფელდიშ კჷრიბეფ დოჭვეს. ორდოიან [[ლგბტ ყარაფი|გეი ნებეფიშ ყარაფის]] შხვა სექსოლოგეფს შქას რდეს [[ერნსტ ბურხარდი]] დო [[ბენედიქტ ფრიდლენდერი]]. [[ერნსტ გრეფენბერგი]]ქ, ნამუშ პატიოცემელო ხოლო [[G-ჭურჭული|G-ჭურჭულს]] ქიგიადჷ ჯოხოქ, გჷმაბჟინჷ პირველ რკვიება [[სასქუოშ მონწყილობა|სასქუოშ მონწყილობაშ]] (IUD) წუმოძინაშ გეშა. === მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკულიან ბორჯი === [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა]]შ უკული, სექსოლოგიაქ რენესანს გიმოცადჷ მუჭოთ ააშ-ს, თეშ ევროპასჷთ. სექსუალურ რჯებაშ, სექსუალურ ფუნქციაშ დო [[სექსუალურ დისფუნქცია|სექსუალურ დისფუნქციაშ]] ფართომასშტაბამ რკვიებეფქ ოსხირ გუჭყჷ [[სექს-თერაპია|სექს-თერაპიაშ]] წუმოძინას.<ref name=Haeberle/> ლჷმაშ გეჸვენჯ ბორჯიშ ამერიკულ სექსოლოგიაშა ქვერსემ გაულა იღვენუ ნაცისტურ რეჟიმშე ნტებულ ევროპალ ლტოლვილეფიშ მულაქ დო კინსიშ ანგარიშეფიშ პოპულარობაქ. თიმ ბორჯიშა, ამერიკულ სექსოლოგია უთარაშო აკმოდირთუდჷ თი ბუნეფშე, ნამუეფჷთ [[პროსტიტუცია]]შ ეშახინტკუას დო ახალნორდობაშ [[სქესობური რზათ გინმადვალუ ინფექციეფი|სქესობურ რზათ გინმადვალუ ინფექციეფიშ]] გეშა გონათუაშო მუშენდესჷნ.<ref name =Bullough1989/> [[ალფრედ კინსი|ალფრედ კინსიქ]] 1947 წანას ქჷდარსხუ [[კინსიშ ინსტიტუტი|სექსუალურ რკვიებეფიშ ინსტიტუტი]] [[ინდიანაშ უნივერსიტეტი (ბლუმინგტონი)|ინდიანაშ უნივერსიტეტის]], ბლუმინგტონს. ამდღა თეს კინსიშ სექსიშ, გენდერიშ დო რეპროდუქციაშ რკვიებაშ ინსტიტუტ ჯოხო. თიქ 1948 წანას გჷმნაბჟინა კჷრიბის ჭარჷ, ნამჷ-და მენცარულ თოლწონუათ ფერმაშ ჩხოლარეფიშ სექსუალურ რჯებაშენ უმოს რდჷ ჩინებული, ვინდარო ადამიერეფშენ.<ref>{{cite book | last1 = Kinsey | first1 = Alfred C. | last2 = Martin | first2 = Clyde E. | last3 = Pomeroy | first3 = Wardell B. | author-link1 = Alfred Kinsey | author-link2 = Clyde Martin | author-link3 = Wardell Pomeroy | title = Sexual behavior in the human male | url = https://archive.org/details/sexualbehaviorin00kins | url-access = registration | page = [https://archive.org/details/sexualbehaviorin00kins/page/3 3] | publisher = W.B. Saunders | location = New York and Philadelphia | year = 1948 | oclc = 705195970 }}</ref> ფსიქოლოგ დო სექსოლოგ [[ჯონ მანი]] 1950-იან წანეფს აკმამუშენდჷ თეორიეფს სექსუალურ იდენტობაშ დო [[გენდერული იდენტობა|გენდერულ იდენტობაშ]] გეშა. თიშ ნახანდი, გიშაკერზაფილო [[დევიდ რაიმერი|დევიდ რაიმერიშ]] მუნახვამილა, მოგვიანეთ ონირზებელ ოკითხირეთ გინირთჷ, მორო თე შვანს კაბეტ შანულობა უღუდჷ ინტერსექს ჩქჷჩქუეფიშ დო ბაღანეფიშ სქილადაშ პროტოკოლეფიშ წუმოძინაშო.<ref name="diamond">{{Cite journal | last1 = Diamond | first1 = Milton | last2 = Sigmundson | first2 = H. Keith | author-link1 = Milton Diamond | title = Sex reassignment at birth: long-term review and clinical implications | url = https://archive.org/details/sim_jama-pediatrics_1997-03_151_3/page/298 | journal = [[JAMA Pediatrics|Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine]] | volume = 151 | issue = 3 | pages = 298–304 | doi = 10.1001/archpedi.1997.02170400084015 | pmid = 9080940 | date = March 1997 }}</ref><ref name="diamond2">{{Cite journal | last = Diamond | first = Milton | author-link = Milton Diamond | title = Sex, gender, and identity over the years: a changing perspective | journal = Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America | volume = 13 | issue = 3 | pages = 591–607, viii | doi = 10.1016/j.chc.2004.02.008 | pmid = 15183375 | date = July 2004 }}</ref> [[კურტ ფროინდი|კურტ ფროინდიქ]] 1950-იან წანეფს [[ჩეხოსლოვაკია|ჩეხოსლოვაკიას]] წუმუძინჷ [[პენისიშ პლეტიზმოგრაფია|პენისიშ პლეტიზმოგრაფი]]. თე მონწყილობა გიმიგონეს ქომოლკოჩეფს [[სექსუალურ ეფურაფა]]შ ობიექტურ ოზჷმალო დო ამდღა თინა გიმირინუაფუ [[პედოფილია|პედოფილიაშ]] დო [[ჰებეფილია|ჰებეფილიაშ]] ფასებაშო. თე ინსტრუმენტ თაშნეშე გიმირინუაფუ სექსუალურ დჷნოშებუშ მაქიმინჯე პიჯეფწკჷმა მუშობაშ ბორჯის.<ref name="apobit">{{cite news | agency = Associated Press | title = Kurt Freund, 82, notable sexologist | url = http://www.s-t.com/daily/10-96/10-29-96/c06wn888.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/19990220222204/http://www.s-t.com/daily/10-96/10-29-96/c06wn888.htm |archive-date=20 February 1999| date = October 26, 1996 }}</ref><ref name="kubanobit">{{cite journal | last = Kuban | first = Michael | title = Sexual Science Mentor: Dr. Kurt Freund | journal = Sexual Science | volume = 45 | issue = 2 | url = http://sexscience.org/uploads/media/sex_sci45-2.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20101222215801/http://sexscience.org/uploads/media/sex_sci45-2.htm | url-status = dead | archive-date = 2010-12-22 | date = Summer 2004 }}</ref> 1966 დო 1970 წანეფს, მასტერსიშ დო ჯონსონიშ ჭკობაქ გჷშაშქუ ნახანდეფი: „ადამიერიშ სექსუალუ რეაქცია“ (''Human Sexual Response'') დო „ადამიერიშ სექსუალურ უგუმართუობა“ (''Human Sexual Inadequacy''). თე ტომეფქ ძალამ ჯგირო გიმიჩინჷ დო თინეფქ 1978 წანას ქჷდარსხუეს თიჯგურა ორგანიზაცია, ნამუთ მასტერსიშ დო ჯონსონიშ ინსტიტუტიშ ჯოხოთ რე ჩინებული. [[ვერნ ბალოუ]] რდჷ თე ეპოქაშ სექსოლოგიაშ ისტორიკოს დო თე სფეროშ აქტიურ მარკვიებელი.<ref name="vernbullough">{{cite web|url=http://www.vernbullough.com/bullough/publications/publicationsindex.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040727172744/http://www.vernbullough.com/bullough/publications/publicationsindex.html |archive-date=July 27, 2004 |url-status=dead |title=Dr. Vern L. Bullough: Profile |website=vernbullough.com |access-date=July 25, 2015 }}</ref> 1980-იან წანეფს [[აივ|HIV]]/[[შიდსი|AIDS-იშ]] გჷმორჩქინაქ დრამატულო დოთირუ სექსოლოგიურ რკვიებეფ — თარ ნძალეფქ ლახარაშ მოდვალაშ მექანიზმეფიშ სმებაშა დო კონტროლშა გეგნორთჷ.<ref>{{cite journal | last = Gagnon | first = John H. | title = Sex research and sexual conduct in the era of AIDS | journal = [[Journal of Acquired Immune Deficiency Syndromes]] | volume = 1 | issue = 6 | pages = 593–601 | pmid = 3225745 | date = December 1988 | url = http://journals.lww.com/jaids/Abstract/1988/12000/Sex_Research_and_Sexual_Conduct_in_the_Era_of.11.aspx }}</ref><ref>{{Cite journal | last = Oriel | first = Jennifer | title = Sexual pleasure as a human right: Harmful or helpful to women in the context of HIV/AIDS? | url = https://archive.org/details/sim_womens-studies-international-forum_september-october-2005_28_5/page/392 | journal = [[Women's Studies International Forum]] | volume = 28 | issue = 5 | pages = 392–404 | doi = 10.1016/j.wsif.2005.05.002 | date = September 2005 }} [https://www.amherst.edu/media/view/248654/original/sexual+pleasure+as+a+HR.pdf Pdf.]</ref> == XXI ოშწანურა == ტექნოლოგიურ პროგრესიქ შელებუანო გინაშქჷ სექსოლოგიურ ოკითხირეფიშ დოგურაფა რჯებაშურ გენეტიკაშ,<ref>{{cite journal|author=Mustanski, B.S. |author2=Dupree, M. G. |author3=Nievergelt, C. |author4=Schork, N. J. |author5=Hamer, D. H. |name-list-style=& |title=Genome-wide scan demonstrates significant linkage for male sexual orientation|journal=Psychological Medicine|volume=45|issue=7|pages=1379–88|pmid=25399360|year=2015|doi=10.1017/S0033291714002451|s2cid=4027333}}</ref> ნეიროვიზუალიზაციაშ (neuroimaging)<ref>{{cite journal|pmid=15961048|year=2005|last1=Ferretti|first1=A|title=Dynamics of male sexual arousal: Distinct components of brain activation revealed by fMRI|journal=NeuroImage|volume=26|issue=4|pages=1086–96|last2=Caulo|first2=M|last3=Del Gratta|first3=C|last4=Di Matteo|first4=R|last5=Merla|first5=A|last6=Montorsi|first6=F|last7=Pizzella|first7=V|last8=Pompa|first8=P|last9=Rigatti|first9=P|last10=Rossini|first10=P. M.|last11=Salonia|first11=A|last12=Tartaro|first12=A|last13=Romani|first13=G. L.|doi=10.1016/j.neuroimage.2005.03.025|s2cid=43785115}}</ref> დო ფართომასშტაბამ ინტერნეტ-გჷმოკითხირეფიშ მეშქაშალათ.<ref>{{cite journal|author=Lippa, R. |title=Guest Editor's Introduction to the BBC Special Section|url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_2007-04_36_2/page/145 |journal=Archives of Sexual Behavior|volume=36|issue=2|page=145|doi=10.1007/s10508-006-9150-3|year=2007|s2cid=144288926|doi-access=free}}</ref> სექსოლოგია კანკალე იურისდიქციას რეგულირებაფონ პროფესია რე. კვებეკის სექსოლოგეფ უციოთ ოკო რდან კვებეკიშ სექსოლოგეფიშ პროფესიულ ორდენიშ (Ordre professionnel des sexologues du Québec) მაკათურეფი. თინეფ წჷმარინუანა ართ-ართ პროფესიას, ნამუეფსჷთ უღჷნა ნება ქიმიღან [[ფსიქოტერაპია|ფსიქოთერაპიაშ]] ოჸია კვებეკიშ ფსიქოლოგეფიშ ორდენშე.<ref>{{cite web |title=Le sexologue |url=https://opsq.org/le-sexologue/ |website=Ordre professionnel des sexologues du Québec |access-date=2 November 2020}}</ref> == გიშარჩქინელ მოღალეეფი == {{თაშნეშე ქოძირით|კატეგორია:სექსოლოგეფი}} თენა რე სექსოლოგეფიშ დო სექსოლოგიაშ სფეროშა შანულამ თიაშ მიშმაღალარ ადამიერეფიშ ერკებული, დაბადებაშ წანაშ მეჯინათ: {{colbegin}} * [[კარლ ჰაინრიხ ულრიხსი]] (1825–1895) * [[კარლ ფრიდრიხ ოტო ვესტფალი]]<ref>Foucault, Michel. The History of Sexuality Vol. 1: The Will to Knowledge. London: Penguin (1976/1998)</ref> (1833–1890) * [[რიხარდ ფრაიჰერ ფონ კრაფტ-ებინგი]] (1840–1902) * [[ალბერტ ეულენბურგი]] (1840–1917) * [[ოგიუსტ ანრი ფორელი]] (1848–1931) * [[ზიგმუნდ ფროიდი]] (1856–1939) * [[ვილჰელმ ფლისი]] (1858–1928) * [[ჰევლოკ ელისი]] (1858–1939) * [[ოიგენ შტაინახი]] (1861–1944) * [[რობერტ ლატუ დიკინსონი]] (1861–1950) * [[ალბერტ მოლი (გერმანალ ფსიქიატრი)|ალბერტ მოლი]] (1862–1939) * [[ედვარდ ვესტერმარკი]] (1862–1939) * [[კლელია დუელ მოშერი]] (1863–1940) * [[ოიგენ ვილჰელმი]] (ფსევდონიმით Numa Praetorius) (1866–1951) * [[მაგნუს ჰირშფელდი]] (1868–1935) * [[ივან ბლოხი]] (1872–1922) * [[თეოდორ ჰენდრიკ ვან დე ველდე]] (1873–1937) * [[გასტონ ფორბერგი]] (1875–1947) * [[მაქს მარკუზე]]<ref>Humboldt-Universität, Berlin. [https://web.archive.org/web/20071126032059/http://www2.hu-berlin.de/sexology/GESUND/ARCHIV/COLLMM1.HTM Magnus Hirschfeld Archive for Sexology.] Retrieved on November 23, 2007.</ref> (1877–1963) * [[ოტო გროსი]] (1877–1920) * [[ერნსტ გრეფენბერგი]] (1881–1957) * [[ბრონისუავ მალინოვსკი]]<ref name="google2">{{cite book|title=Irregular Connections: A History of Anthropology and Sexuality|author1=Lyons, A.P.|author2=Lyons, H.|date=2004|publisher=University of Nebraska Press|isbn=9780803204379|url=https://books.google.com/books?id=d6OKDA1pXV4C&pg=PA60|page=60|access-date=July 25, 2015}}</ref><ref>Malinowski, Bronislaw (1929) ''[[The Sexual Life of Savages in North-Western Melanesia]]''. Kessinger Publishing. {{ISBN|1417904771}}</ref> (1884–1942) * [[ჰარი ბენჯამინი]] (1885–1986) * [[ჰანს ბლიუჰერი]] (1888–1955){{Citation needed|date=July 2021}} * [[თეოდორ რაიკი]] (1888–1969) * [[ჯან ძინშენი]] (1888–1970) * [[ალფრედ კინსი]] (1894–1956) * [[ვილჰელმ რაიხი]] (1897–1957) * [[მერი კალდერონი]] (1904–1998) * [[უორდელ პომეროი]] (1913–2001) * [[ალბერტ ელისი]] (1913–2007) * [[კურტ ფროინდი]] (1914–1996) * [[ერნსტ ბორნემანი]] (1915–1995) * [[უილიამ მასტერსი]] (1915–2001) * [[გერშონ ლეგმანი]] (1917–1999) * [[ჰაროლდ ლიფი]] (1917–2007) * [[პოლ გებჰარდი]] (1917–2015) * [[ალექს კომფორტი]] (1920–2000) * [[ლიკე არეზინი]] (1921–2011) * [[ჯონ მანი]] (1921–2006) * [[რობერტ სტოლერი]] (1924–1991) * [[აირა რაისი]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090427154317/http://www.mcm.edu/~dodd1/TWU/FS5023/Reiss.htm McMurry University, Texas] Retrieved on July 02, 2009.</ref> (1925–2024) * [[ვირჯინია ჯონსონი]] (1925–2013) * [[პრებენ ჰერტოფტი]] (1928–2017) * [[ოსვალტ კოლე]] (1928–2010) * [[ვერნ ბალოუ]]<ref>[http://www.vernbullough.com/bullough/index.html "Dr. Vern L Bullough Distinguished Professor Natural and Social Sciences"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140520061724/http://www.vernbullough.com/bullough/index.html |date=2014-05-20 }} Retrieved on November 23, 2007.</ref> (1928–2006) * [[რუთ ვესტჰაიმერი]] (1928–2024) * [[ჯონ განიონი]] (1931–2016) * [[ფრიც კლაინი (სექსიშ მარკვიალი)|ფრიც კლაინი]] (1932–2006) * [[მილტონ დაიმონდი]] (1934–2024) * [[ერვინ ჯ. ჰებერლე]] (1936–2021) * [[მარკო აურელიო დენეგრი]] (1938–2018) * [[გუნტერ შმიდტი]] (1938–სეშა) * [[როლფ გინდორფი]] (1939–2016) * [[ფოლკმარ ზიგუში]] (1940–2023) * [[ბევერლი უიპლი]] (1941–ასეშა) * [[მარტინ დანეკერი]] (1942–ასეშა) * [[შერ ჰაიტი]] (1943–2020) * [[რეი ბლანჩარდი]] (1945–ასეშა) * [[პეპერ შვარცი]] (1945–ასეშა) * [[გილბერტ ჰერდტი]] (1949–ასეშა) * [[პან სუიმინგი]] (1950–ასეშა) * [[კენეთ ცუკერი]] (1950–ასეშას) * [[ავა კადელი]] (1956–ასეშა) * [[კეროლ ქვინი]] (1957–ასეშა) * [[ჯეიმს კანტორი]] (1966–ასეშა) * [[მარტა კროუფორდი]] (1969–ასეშა) {{colend}} <gallery widths="165px" heights="200px"> File:Sigmund Freud, by Max Halberstadt (cropped).jpg|[[ზიგმუნდ ფროიდი]] File:Magnus Hirschfeld (1928).jpg|[[მაგნუს ჰირშფელდი]] File:Alfred Kinsey 1955.jpg|[[ალფრედ კინსი]] </gallery> ==რესურსეფ ინტერნეტის== *[http://www.issm.info/ სექსოლოგიაშ ასოციაცია] *[http://www.dmoz.org/Society/Sexuality/Sexology/ სექსოლოგია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630084005/http://www.dmoz.org/Society/Sexuality/Sexology |date=2012-06-30 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:სექსი]] [[კატეგორია:სექსოლოგია]] cfe0hsjvb55cloui2h9sycflr5geqtf ლარს ულრიხი 0 12944 252520 207659 2026-08-25T20:00:00Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252520 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუსიკოსი |ჯოხო = ლარს ულრიხი |სურათი = Lars_London_2008_crop.jpg |დუდჯოხო = ლარს ულრიხი ლონდონიშ კონცერტის, 15 ეკენია, 2008 |სურათიშზჷმა = |color = |ფონი = non_vocal_instrumentalist |თახმიჯოხო = |შხვა ჯოხო = |დებადჷ = [[26 ქირსეთუთა]], [[1963]]<ref name=rollingstone>{{cite journal |last=სკაგსი |first=ოსტინ |date=September 2, 2004 |title=ლარს ულრიხი |url=https://archive.org/details/sim_rolling-stone_2004-09-02_956/page/64 |journal=Rolling Stone |issue=956 |page=64 |publisher=Straight Arrow Publishers |issn=0035791X}}</ref> |გარდ = |ბადება = გენტოფტი, [[დანია]] |ინსტრუმენტი = [[გიოშქუმალარი მიოგამალეფი|დრამეფი]] |ჟანრი = [[მონკა მეტალი]], [[თრეშ მეტალი]], [[მონკა როკი]] |საქვარუა = დრამერი, ბირეფიშ ავტორი, პროდიუსერი |აქტიურალაშ წანეფი = [[1981]]-შე ამუდღარშა |ლეიბლი = [[Warner Bros. Records|Warner Bros.]], [[Elektra Records|Elektra]], [[Megaforce Records|Megaforce]] |ასოციაციეფი = [[მეტალიკა]] |ვებ ხასჷლა = [http://www.metallica.com Metallica.com] |მაკათურეფი = |ჸოფილი მაკათურეფი = }} '''ლარს ულრიხი''' (დ. [[26 ქირსეთუთა]] [[1963]], [[გენტოფტი]], დანია) — [[დანია|დანიარი]] დრამერი, უჯგუშო ჩინებული მუჭოთ [[ააშ|ამერიკული]] [[მონკა მეტალი|მონკა მეტალ]] ბუნა [[მეტალიკა|მეტალიკაშ]] წოროდჷმარსხუაფალი. ლარსიქ დებადჷ [[გენტოფტი|გენტოფტის]] ოშქაშე კლასიშ ფანიას [[1963]] წანაშ 26 ქირსეთუთას.<ref name=rollingstone/> ვითოშქვით წანაშ ხანს ლარსიშ ფანიაქ გჷნორთჷ ოხორინალო [[ლოს ანჯელესი|ლოს ანჯელესშა]], [[კალიფორნია]]. თაქ თიქ განცხადება გჷმაბჟინუ გაზეთის ''The Recycler'', აკოხვადჷ [[ჯეიმზ ჰეტფილდი|ჯეიმზ ჰეტფილდის]] დო თინეფქ ქჷდარსხის ბუნა [[მეტალიკა]]. == დისკოგრაფია== {{თარი|მეტალიკაშ დისკოგრაფია}} == ლიტერატურა == #{{cite book | author=სტეფან ჩირაზი დო მეტალიკა | title=[[So What!|So What!: The Good, The Mad, and The Ugly]]| publisher=Broadway | year=2004 | isbn=0767918819 }} == რესურსეფი ინტერნეტის == {{commons|Category:Lars_Ulrich}} *[http://www.vdrums.es/2008/08/11/and-justice-for-all/ And Justice for All Kit for Roland Vdrums TD12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918022318/http://www.vdrums.es/2008/08/11/and-justice-for-all/ |date=2008-09-18 }} *{{cite web | title=ლარს ულრიხიშ ბიოგრაფია Metallica.com-ს | work=Metallica.com | url=http://www.metallica.com/Band/lars.asp | accessdate=30 ქირსეთუთა, 2005}} *{{cite web | title=ულრიხიშ დრამეფი St. Anger-ის ტურნეშ ბორჯის | work=Tamadrum.co.jp | url=http://www.tamadrum.co.jp/world/artists/setup/larsulrich.html | accessdate=19 თებერვალი, 2006}} *{{cite web | title=ულრიხიშ დრამეფი Load/ReLoad/Garage Inc./S&M-იშ ტურნეეფიშ ბორჯის| work=Tama.com | url=http://www.tama.com/artists/artist.asp?ID=83 | accessdate=19 თებერვალი, 2006}} *{{cite web | title=''ნაპსტერი'' ბლოკჷნს 300 000-შე უმოს მახვარებუს მეთალიქაშ ბირეფიშ გჷნოჭარუაშ გურშენი| url=http://www.thefalcononline.com/story/748 | work=thefalcononline.com | accessdate=19 მანგი, 2007}} *[http://www.themusicedge.com/moxie/gear/gearcandy/lars-ulrich-of-metallica.shtml ლარსიშ დრამეფიშ აკოდგინალუა] *[http://www.drummerworld.com/drummers/Lars_Ulrich.html ლარს ულრიხიშ პროფილი Drummerworld.com-ს] *[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E01E2D91E30F931A25756C0A9649C8B63&scp=2&sq=lars%20ulrich&st=cse New York Times ლარსიშ ხელუანობაშ კოლექციაშ გეშა] * [http://fuse.tv/ontv/shows/rock-hall/ ''Rock 'n' Roll Hall of Fame: Metallica'' FuseTV] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20090710004006/http://www.fuse.tv/ontv/shows/rock-hall/ |date=2009-07-10 }} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მეტალიკა}} {{DEFAULTSORT:ულრიხი, ლარს}} [[კატეგორია:მეტალიკა]] [[კატეგორია:დანიარეფი]] [[კატეგორია:დანიარი მუსიკოსეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1963]] j86m8awf7swn4sv6gqystbntskaym6k გაგაუზია 0 17163 252524 200283 2026-08-25T20:01:53Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252524 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = [[მოლდავური ნინა|მოლდ.]]Unitatea Teritorială Autonomă Găgăuzia<br /> [[გაგაუზური ნინა|გაგ.]]Avtonom Territorial Bölümlüü Gagauziya<br />გაგაუზიაშ ადმინისტრატიული გოართოიანაფა |ედომუშამი_ჯოხო = ''Gagauz Yeri'' |ოართე_ჯოხო =გაგაუზია |შილა = Flag of Gagauzia.svg |გერბი = Coat of arms of Gagauzia.svg |რუკა = Gagauzia map.svg |ჰიმნი = [[გაგაუზიაშ ჰიმნი|'''ტარაფიმი''']]<br />'''ჩქიმი დიხა'''<br />↓<br /><center>[[ფაილი:Gagauz Yerin Gimnı.ogg|150px]]</center> |დევიზი ='''Gagauziya Milli Marşı''' |ოფიციალური_ნინეფი =[[გაგაუზური ნინა|გაგაუზური]], [[რუმინული ნინა|რუმინული]], [[რუსული ნინა|რუსული]] |რელიგია= |ნანანოღა= [[კომპრატი]] |latd=46 |latm=19 |latNS=N |longd=28 |longm=40 |longEW=E |უდიდაში_ნოღა =[[კომპრატი]] |თარობაშ_ტიპი = [[რესპუბლიკა]] |ლიდერიშ_ტიპი_1 = დე ფაქტო [[პრეზიდენტი]] (ბაშქანი) |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[მიხაილ ფორმუზალი]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = დე ფაქტო [[სხუნუშ დუდმახვენჯი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_2 =[[ანა ხარლამენკო]] |ლიდერიშ_ტიპი_3 = |ლიდერიშ_ჯოხო_3 = |ლიდერიშ_ტიპი_4 = |ლიდერიშ_ჯოხო_4 = |სახენწჷფოშ ტიპი = [[ზოხორინალა]] |მიკოღანკუა =[[მოლდოვა]]შე |ოფიციალური ჸოფირება 1 =გჷმაცხადჷ |ოფიციალური თარიღი 1 =[[1994]] |ოფიციალური ჸოფირება 2 =აღიარაფა |ოფიციალური თარიღი 2 =ვაღიარაფა |ოფიციალური ჸოფირება 3 = |ოფიციალური თარიღი 3 = |ოფიციალური ჸოფირება 4 = |ოფიციალური თარიღი 4 = |რანგი_ფართობით = |ფართობი =1,832 |წყარი_% = |ოეგებიე_მახორობა =160,700 (დოხოლ.) |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2011 |მახორობაშ_ცენზი = |მახორობაშ_ცენზი_წანას = |მახორობაშ_მეჭედალა = 87.7 ად |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = |ედპ_ppp_წანა = |ედპ_ppp = |ედპ_ppp_რანგი = |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე = |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = |აგი = |აგი_ტენდენცია =(ათაქ ქენაჭარით თანგი {{ძინა}} ვარა {{რკება}}) |აგი_კატეგორია = |აგი_რანგი = |აგი_წანა = |ვალუტა= მოლდავური ლეი |ვალუტაშ_კოდი =MDL |ქიანაშ_კოდი = |ბორჯიშ_ორტყაფუ = (UTC +2სთ.) |ზარხულიშ_ბორჯი = |cctld = ვაუღუ |ოტელეფონე_კოდი =373 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა= |სქოლიო= }} '''გაგაუზია''', '''გაგაუზ-ჰერი''' — ადმინისტრატიული გოართოიანაფა [[მოლდოვა|მოლდოვაშ]] ობჟათეშე. ადმინისტრაცია აკოქიმინელიე [[გაგაუზეფი]]თ კომპაქტურო დოხორელი ტერიტორიეფიშე. == მახორობა == [[ფაილი:Welcome to Gagauzia.jpg|350px|left|გაგაუზია]] 2006 წანაშ მუნაჩამეფით მახორობაშ მუდანობა 155,7 ვითოშის ანჭუ. მახორობაშ უმენტაშობას ეთნიკურო [[გაგაუზეფი]] აკმადგინანა — 82% (133,5 ვთშ.). ტერიოტორიას თაშნეშე ოხორანა [[მოლდავარეფი]] — 7,8%, [[ბულგარალეფი]] — 4,8%, [[რუსეფი]] — 2,4%, [[უკრაინალეფი]] — 2,3%. == თაშნეშე ქოძირით == *[[დნესტრიშპიჯეთიშ ლჷმა]] == ლიტერატურა == *Shabashov A.V., 2002, Odessa, Astroprint, ''"Gagauzes: terms of kinship system and origin of the people"'', (Шабашов А.В., ''"Гагаузы: система терминов родства и происхождение народа"'') *{{cite journal |last=Chinn |first=Jeff |coauthors=Steven D. Roper |year=1998 |month=March |title=Territorial autonomy in Gagauzia |url=https://archive.org/details/sim_nationalities-papers_1998-03_26_1/page/87 |journal=[[Nationalities Papers]] |volume=26 |issue=1 |pages=87–101 |doi = 10.1080/00905999808408552}} == რესურსეფი ინტერნეტის == *Official website|1=http://www.gagauzia.md/index.php?l=en *Dmoz|Regional/Europe/Moldova/Regions/Gagauzia {{მუშითგჷმოცხადაფილი ტერიტორიეფი}} [[კატეგორია:მუშითგჷმოცხადაფილი ქიანეფი]] [[კატეგორია:მოლდოვა]] c1z13x9azrj96y8mh4q4qq1wkymalko ზარხულიშ ბორჯი 0 17652 252557 252030 2026-08-25T20:32:48Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252557 wikitext text/x-wiki [[File:DaylightSaving-World-Subdivisions.png|thumb|ზარხულიშ ბორჯიშ გჷმორინაფა მოსოფელს: {{ლეგენდა|#1a80e6|გჷმირინუანა ზარხულიშ ბორჯის}} {{ლეგენდა|#ef690a|ვაგჷმირინუანა ზარხულიშ ბორჯის}} {{ლეგენდა|#c00000|დღას ვაგჷმურინუაფუნა ზარხულიშ ბორჯი}}]] '''ზარხულიშ ბორჯი''' — [[ბორჯი]], ნამუთ მოჩამილ [[სასაათო ორტყაფუ]]ს მეღებულ ბორჯწკჷმა ელაზჷმაფათ ართი საათით წიმი რე გჷნოკინელი. თე პრაქტიკა ბრელ ქიანას რე მეღებული დო თიში ღანკი რე გოსინთუაშე [[ელექტროენერგია|ელექტროენერგიაშ]] მორჩილო გჷმორინაფა. [[ზოთონჯი]]შ პერიოდის ბორჯი უკახალე „გჷნმიკონუ“ დო კანკალე ქიანა დჷთმართუ „ზოთონჯიშ ბორჯის“ (თე ტერმინი ვარე ოფიციალური). ქიანეფიშ უმენტაშობა თ. გ. „ზოთონჯიშ ბორჯი“ ობორჯე ორტყაფუშ სტანდარტულ ასტრონომიულ ბორჯის უხვადუ. == ლიტერატურა == * {{cite book |author=Ian R. Bartky |title= One Time Fits All: The Campaigns for Global Uniformity |url=https://archive.org/details/onetimefitsallca0000bart |publisher= Stanford University Press |year=2007 |isbn=978-0-8047-5642-6}} * {{cite journal|author=Ian R. Bartky|coauthors=Elizabeth Harrison|title=Standard and daylight-saving time|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1979-05_240_5/page/46|journal=Scientific American|volume=240|issue=5|pages=46–53|year=1979|issn=0036-8733}} * {{cite book |author=Michael Downing |title=Spring Forward: The Annual Madness of Daylight Saving Time |url=https://archive.org/details/springforwardann00down |publisher=Shoemaker & Hoard |year=2005 |isbn=1-59376-053-1 |ref=Spring-Forward }} * {{cite book |author= David Prerau |title=Seize the Daylight: The Curious and Contentious Story of Daylight Saving Time |url= https://archive.org/details/seizedaylightcur0000prer_g8f7 |publisher=Thunder’s Mouth Press |year=2005 |isbn=1-56025-655-9 |ref=Seize }} The British version, focusing on the UK, is {{cite book |title=Saving the Daylight: Why We Put the Clocks Forward |year=2005 |url=https://archive.org/details/savingdaylightwh0000prer |publisher=Granta Books |isbn=1-86207-796-7 |author=<!--David Prerau--> <!--2005--> }} == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.twinsun.com/tz/tz-link.htm Sources for time zone and daylight saving time data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623013511/http://www.twinsun.com/tz/tz-link.htm |date=2012-06-23 }}—technical resources * [http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/T-SP-LT.1-2011-PDF-E.pdf ITU LEGAL TIME 2011] * [http://www.nist.gov/pml/div688/dst.cfm Information about the Current Daylight Saving Time (DST) Rules], U.S. National Institute of Standards and Technology (NIST.gov) * [http://www.worldtimezone.com/daylight.html Countries and territories operating Daylight Saving Time (2010/2011)] {{მერკე}} [[კატეგორია:ბორჯი]] [[კატეგორია:სასაათო ორტყაფუეფი]] [[კატეგორია:ზარხული]] rlfd93hkkrce7t004326bxbhzka852l აზავადი 0 18734 252542 252015 2026-08-25T20:22:45Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252542 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ჸოფილი ქიანა |ჯოხო =აზავადი |ოდაბადური ჯოხო ={{lang|ber|ⴰⵣⴰⵓⴷ}}<ref>{{cite web|title=Mouvement National de Liberation de l'Azawad|url=http://www.mnlamov.net/|website=Mouvement National de Liberation de l'Azawad|publisher=Mouvement National de Liberation de l'Azawad|accessdate=10 January 2018}}</ref><br />{{lang|ar|أزواد}} |სტატუსი =[[ვაღიარაფილი ქიანეფიშ ერკებული|ვაღიარაფილი ქიანა]] |ჰიმნი = |შილა =MNLA flag.svg |შილაშ ეჭარუა = აზავადიშ შილა |გერბი = |გერბიშ ეჭარუა = |რუკა =Azawad (orthographic projection).svg |ეჭარუა =აზავადი წვანეთ დო ობჟათე [[მალი]] ტუტაშფერო |p1 =მალი |flag_p1 =Flag of Mali.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |დორსხუაფილი რე =6 პირელი 2012 |ლიკვიდირაფილი რე =26 მანგი 2012 |s1 =მალი |flag_s1 =Flag of Mali.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |დევიზი = |ნანანოღა =[[ტიმბუქტუ]] <small>(გიმოცხადაფილი)</small><br />[[გაო]] <small>(დოგეგმაფილი)</small> |ნოღეფი = |ნინა =[[ტუარეგი]], [[არაბული ნინა|არაბული]], [[სონგაი]], [[ფულანი]], [[ბამანა]], [[ფრანგული ნინა|ფრანგული]] |რელიგია =[[ისლამი]] |ვალუტა = |გეძინელი პარამეტრი = |პარამეტრიშ შქაგური = |ფართობი =822 000 |მახორობა =1 295 000 ([[2012]]) |დუდალაშ ფორმა =''Conseil de transition de l'État de l'Azawad''<br /><small>(აზავადიშ სახენწჷფოშ გინმალი სხუნუ)</small> |დინასტია = |მადუდეშ ტიტული = პრეზიდენტი |მადუდე1 = [[ბილიალ აგ აშერიფი]] |მადუდე1 წანა = 2012-2012 |მადუდეშ ტიტული2 = <!--გჷმორინაფა მადუდეშ ტიტულიშ თირუაშ შვანს--> |მადუდე2 = |მადუდე2 წანა = |მადუდეშ ტიტული3 = |მადუდე3 = |მადუდე3 წანა = |მადუდეშ ტიტული4 = |მადუდე4 = |მადუდე4 წანა = |მადუდეშ ტიტული5 = |მადუდე5 = |მადუდე5 წანა = |მადუდეშ ტიტული6 = |მადუდე6 = |მადუდე6 წანა = |რელიგია = |გეძინელი პარამეტრი1 = |პარამეტრიშ შქაგური1 = |ეტაპი1 = |თარიღი1 = |წანა1 = |ეტაპი2 = |თარიღი2 = |წანა2 = |ეტაპი3 = |თარიღი3 = |წანა3 = |ეტაპი4 = |თარიღი4 = |წანა4 = |ეტაპი5 = |თარიღი5 = |წანა5 = |ეტაპი6 = |თარიღი6 = |წანა6 = |გეძინელი პარამეტრი2 = |პარამეტრიშ შქაგური2 = |წოხოლენი = |წიმოხონი1 = |წიმოხონი2 = |წიმოხონი3 = |წიმოხონი4 = |წიმოხონი5 = |წიმოხონი6 = |წიმოხონი7 = |გეჸვენჯი = |მონძე1 = |მონძე2 = |მონძე3 = |მონძე4 = |მონძე5 = |მონძე6 = |მონძე7 = |სქოლიო = }} [[ფაილი:Azawad map-georgian.jpg|thumb|left|''აზავადიშ რუკა''.]] '''აზავადიშ ზოხორინელი სახენწჷფო''' ({{lang-ar|دولة أزواد المستقلة‎ ''Dawlat Azawād al-Mustaqillah''}}; {{lang-fr|''État indépendant de l’Azawad''}}) — [[ვაღიარაფილი ქიანეფიშ ერკებული|ვაღიარაფილი]] სახენწჷფო, ნამუქჷთ ცალჸურე გჷმაცხადჷ [[2012]] წანას, [[ტუარეგეფი]]შე მართილი სეპარატისტეფიშ [[აზავადიშ გოდუდიშულაფაშ ერუანული ჸარაფი|აზავადიშ გოდუდიშულაფაშ ერუანული ყარაფიშ]] (MNLA) დო [[მალი]]შ არმიაშ შქას მოხვალამირი კონფლიქტიშ უკული. სეპარატისტეფი მითმითხინა დო აკონტროლენა [[ტომბუქტუ]]ს, [[კიდალი|კიდალს]], [[გაოშ რეგიონი|გაოს]], თაშენეშე [[მოპტიშ რეგიონი]]შ ნორთის — ტერიტორიეფს, ნამუსჷთ საირქიანო ჯარალუაშე [[მალი|მალიშ რესპუბლიკაშ]] უგურთუ ნორთო რე აღიარაფილი.<ref>cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17576725 |title=Mali Tuareg rebels control Timbuktu as troops flee |author= |date=1 April 2012 |work= |publisher=BBC News |accessdate=3 April 2012</ref> მუშითგჷმოცხადაფილი აზავადიშ ტერიტორია მალიშ ოორუე-ბჟაეიოლშე იდვალუაფუ დო ობჟათეშე უხურგანს [[ბურკინა-ფასო]], ბჟადალშე დო ოორუე-ბჟადალშე — [[მავრიტანია]], ოორუეშე — [[ალჟირი]], ბჟაეიოლშე დო ოორუე-ბჟაეიოლშე — [[ნიგერი]]. ნანანოღა დო უშხუაში ნოღა რე [[გაო]].<ref>cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124644412359539.html|title=Tuaregs {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307131545/http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/04/20124644412359539.html%7Ctitle=Tuaregs |date=2016-03-07 }} claim 'independence' from Mali|agency=Al Jazeera|date=6 April 2012|accessdate=6 April 2012</ref> 2012 წანაშ [[6 პირელი|6 პირელს]], MNLA-ქ, ნამუთ რეგიონიშ უდიდაშ ნორთის აკონტროლენს, მუშ ვებ-ხასჷლას გჷმაბჟინუ გჷნაცხადი აზავადიშ მალიშე ზოხორინალაშ გეშა. კინე თიმ დღას, გაოს, ყარაფიშ გენერალურ მელამოსექ [[ბილიალ აგ აშერიფი|ბილიალ აგ აშერიფიქ]] ხე მაჭარჷ [[აზავადიშ ზოხორინალაშ დეკლარაცია]]ს, ნამუთ თაშნეშე გეგმიცხადჷ MNLA-შ მუშითგიმოცხადაფილი ობორჯე ადმინისტრაცია თეიშახ, სოიშახ გიმიქიმინუაფუ „ერუანული თარობა“.<ref>cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/Mali-rebels-declare-independence-in-north/articleshow/12556649.cms|agency=Times of India|date=6 April 2012|title=Mali rebels declare independence in north|accessdate=6 April 2012|archiveurl=http://archive.is/hKUR|archivedate=19 July 2012</ref> დეკლარაციას ოერეფოშქაშე ჯარალუა ვაღიარენდჷ. == თაშნეშე ქოძირით == *[[ვაღიარაფილი ქიანეფიშ ერკებული]] == ლიტერატურა == *{{Cite book | last=Dubois | first=Felix | last2=White | first2=Diana (trans.) | title=Timbuctoo the mysterious | publisher=Longmans |location=New York | year=1896 | url=http://www.archive.org/details/timbuctoomyster01whitgoog | ref=harv | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. *{{Cite book |last = Fage |first = J.D. |title = An Introduction to the History of West Africa |publisher=Cambridge University Press |year = 1956 |location = London |pages = 22 |url = http://books.google.com/?id=RDw9AAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=an+introduction+to+the+history+of+west+africa#v=onepage&q&f=false |ref = harv |postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} *{{Cite book | last=Hunwick | first=J.O. | title=Encyclopaedia of Islam. Volume X | edition=2nd | year=2000 | contribution=Timbuktu |publisher=Brill | place=Leiden | url=http://www.archive.org/stream/encyclopediaofIslam10/Vol.10t-u#page/n532/mode/1up | isbn= 90-04-11211-1 | pages=508–510 | ref=harv | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}. *{{Cite book | last=Hunwick | first= John O.| year=2003 |title= Timbuktu and the Songhay Empire: Al-Sadi's Tarikh al-Sudan down to 1613 and other contemporary documents | publisher=Brill| place=Leiden | isbn=0585-6914 | ref=harv | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. First published in 1999 as ISBN 90-04-11207-3. *{{Cite book | last=Imperato | first=Pascal James | title=Mali: A Search for Direction | url=https://archive.org/details/malisearchfordir0000impe | year=1989 | publisher=Westview Press | isbn=1-85521-049-5 | unused_data=Boulder CO | ref=harv | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. *{{Cite journal | last=Kaba | first=Lansine | year=1981 | title= Archers, Musketeers, and Mosquitoes: The Moroccan Invasion of the Sudan and the Songhay Resistance (1591–1612) | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1981_22_4/page/457 | journal=Journal of African History | volume=22 | issue=4 | pages=457–475 | jstor=181298 | doi=10.1017/S0021853700019861 | pmid=11632225 | ref=harv | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. Link requires subscription to Jstor. *{{cite book |last=Kirkby |first=Coel |last2=Murray |first2=Christina |chapter=Elusive Autonomy in Sub-Saharan Africa |title=Asymmetric Autonomy and the Settlement of Ethnic Conflicts |url=https://archive.org/details/asymmetricautono0000well |editor1-first=Marc |editor1-last=Weller |editor2-first=Katherine |editor2-last=Nobbs |location=Philadelphia |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/asymmetricautono0000well/page/97 97]–120 |isbn=9780812242300 |ref=harv }} *{{Cite book | last=Saad | first=Elias N. | year=1983 | title=Social History of Timbuktu: The Role of Muslim Scholars and Notables 1400–1900 | url=https://archive.org/details/socialhistoryoft0000saad | publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-24603-2 | ref=harv | postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}. == რესურსები ინტერნეტში == *[http://www.mnlamov.net/english.html აზავადიშ გოდუდიშულაფაშ ერუანული ყარაფიშ ოფიციალური საიტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120609111624/http://www.mnlamov.net/english.html |date=2012-06-09 }} == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:მუშითაღიარაფილი ქიანეფი]] [[კატეგორია:მალი]] [[კატეგორია:აზავადი| ]] jfe48jhlv3xb24tzoumb7xudib2x0l4 ნიგერია 0 18818 252556 232778 2026-08-25T20:31:31Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252556 wikitext text/x-wiki {{ვააშგოჩირთან|ნიგერი}} {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = ''Federal Republic of Nigeria''<br>{{smalldiv|{{unbulleted list|{{native name|ha|Jamhuriyar Tarayyar Najeriya}} |{{native name|ig|Ọ̀hàńjíkọ̀ Ọ̀hànézè Naìjíríyà}}|{{native name|yo|Orílẹ̀-èdè Olómìniira Àpapọ̀ Nàìjíríà}}}}}} |ედომუშამი_ჯოხო = ნიგერიაშ ფედერაციული რესპუბლიკა |ოართე_ჯოხო = ნიგერია |შილა = Flag of Nigeria.svg |გერბი = Coat of arms of Nigeria.svg |რუკა = Nigeria (orthographic projection).svg |ჰიმნი = Arise, O compatriots, Nigeria's call obey |დევიზი = ”ართონობა დო ნძალა, თინჩალა და პროგრესი” |ოფიციალური_ნინეფი = [[ინგლისური ნინა|ინგლისური]] |ნანანოღა=[[აბუჯა]] |latd=9 |latm=10 |latNS=N |longd=7 |longm=10 |longEW=E |უდიდაში_ნოღა = [[ლაგოსი]] |თარობაშ_ტიპი =[[საპრეზიდენტო რესპუბლიკა]] |ლიდერიშ_ტიპი_1 =[[ნიგერიაშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_1 = [[ბოლა ტინუბუ]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = |ლიდერიშ_ჯოხო_2 = |ლიდერიშ_ტიპი_3 = |ლიდერის_ჯოხო_3 = |რანგი_ფართობით = 31-ა |ფართობი =923,769 |წყარი_% =1.4 |ოეგებიე_მახორობა =230,842,743 |ოეგებიე_მახორობა_რანგი =მა-6 |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2023 |მახორობაშ_ცენზი = |მახორობაშ_ცენზი_წანას = |მახორობაშ_მეჭედალა = 249.8 |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 42-ა |ედპ_ppp_წანა = 2024 |ედპ_ppp = {{ძინა}}$1.443 ტრილიონი |ედპ_ppp_რანგი = 27-ა |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე ={{ძინა}}$6,340 |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = 142-ა |აგი = {{რკება}}0.548 |აგი_ტენდენცია= |აგი_კატეგორია = <font color="#E0584E">დაბალი</font> |აგი_რანგი =161-ა |აგი_წელი =2022 |ვალუტა= [[ნაირა (ვალუტა)|ნაირა]] (₦) |ვალუტაშ_კოდი =NGN |ქიანაშ_კოდი =NGA |ბორჯიშ_ორტყაფუ =[[ბჟადალი აფრიკაშ ბორჯი|WAT]] ([[UTC]] +1სთ.) |ზარხულიშ_ბორჯი = [[ბჟადალი აფრიკაშ ბორჯი|WAT]] ([[UTC]] +1სთ.) |cctld = [[.ng]] |ოტელეფონე_კოდი =234 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა = |სქოლიო= }} '''ნიგერია''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="en" contenteditable="false">Nigeria</span>), ოფიციალურო — '''ნიგერიაშ ფედერაციული რესპუბლიკა''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="en" contenteditable="false">Federal Republic of Nigeria</span>) — სახენწჷფო [[ბჟადალი აფრიკა|ბჟადალ აფრიკას]].<ref>{{Cite web |title=About Nigeria |url=https://nigeriaembassygermany.org/about-nigeria.htm |access-date=8 September 2023 |website=nigeriaembassygermany.org |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015033706/https://nigeriaembassygermany.org/about-nigeria.htm |url-status=live }}</ref> იდვალუაფუ ოორუეშე [[საჰელი|საჰელიშ]] დო ობჟათეშე [[გვინეაშ ჸუჯი]]შ შკას, [[ატლანტიშ ოკიანე]]ს. ქიანაშ ფართობი რე 923,769 კმ<sup>2</sup>. 230 მილიონიანი [[მახორობა]]თ, [[აფრიკაშ ქიანეფიშ ერკებული მახორობაშ მეჯინათ|აფრიკაშ არძაშე უკაბეტაში ქიანა]] დო [[მოსოფელიშ ქიანეფი მახორობაშ მეჯინათ|მოსოფელს — მაამშვა]]. ნიგერიას ოორუეშე უხურგანს [[ნიგერი]], ოორუე-ბჟაეიოლშე — [[ჩადი]], ოორუეშე — [[კამერუნი]] დო ბჟადალშე [[ბენინი]]. ნიგერია რე [[ფედერაცია|ფედერალური რესპუბლიკა]], ნამუთ აკმოდირთუ 36 [[ნიგერიაშ შტატეფი|შტატიშე]] დო [[ნანანოღაშ ფერეალური ტერიტორია (ნიგერია)|ნანანოღაშ ფედერალური ტერიტორიაშე]], სოდე იდვალუაფუ ქიანაშ ნანანოღა — [[აბუჯა]]. [[ნიგერიაშ ნოღეფიშ ერკებული|ნიგერიაშ უკაბეტაში ნოღა]] რე [[ლაგოსი]], მოსოფელიშ ართ-ართი უკაბეტაში [[უკაბეტაში ნოღეფიშ ერკებული|მეგაპოლისი]] დო [[აფრიკაშ ნოღეფი მახორობაშ მეჯინათ|აფრიკაშ უკაბეტაში ნოღა]]. ჩქ. წ.ე.-შახ II ოშწანურაშ დაჭყაფუშე, ნიგერიაშ ტერიტორიას რდჷ მუსხირენი ჯინჯიერი კოლონიზაციაშახიანი სახენწჷფო დო ომაფე, [[ჯვ. წ. XV ოშწანურა]]ს [[ნოკიშ ცივილიზაცია]] რდჷ პირველი დინოხოლენი აკოკათუა.<ref>{{Cite web |title=Nigeria - Colonialism, Independence, Civil War |url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/History |access-date=8 September 2023 |website=Britannica |language=en |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002112646/https://www.britannica.com/place/Nigeria/History |url-status=live }}</ref> თეხანური სახენწფოქ გიჭყჷ [[XIX ოშწანურა]]ს, ბრიტანული კოლონიალიზმიშ შედეგო დო ასეიანი ტერიტორიული ფორმა მიღჷ [[1914]] წანას, ნიგერიაშ ობჟათე დო ოორუე პროტექტორატეფიშ აკოკათუათ. ბრიტანალეფქ გაჭყეს ადმინისტრაციული დო სამართლებური სტრუქტურეფი, თაშნეშე ორცათ მართუნდეს [[მანჯღვერი|ტრადიციული მანჯღვერეეფით]].<ref>{{Cite book|last=Achebe|first=Nwando|url=https://www.worldcat.org/oclc/707092916|title=The female king of colonial Nigeria : Ahebi Ugbabe|isbn=978-0-253-00507-6|location=Bloomington|oclc=707092916|access-date=15 December 2020|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305145344/https://www.worldcat.org/title/female-king-of-colonial-nigeria-ahebi-ugbabe/oclc/707092916|url-status=live}}</ref> ნიგერიაქ ფორმალური [[ნიგერიაშ ფედერაცია|ზოხორინელი ფედერაციათ]] გჷნირთუ [[1960]] წანაშ [[1 გჷმათუთა]]ს. ქიანას [[1967]]-[[1970]] წანეფს მიშ [[ნიგერიაშ ომენოღალე ლჷმა|ომენოღალე ლჷმა]], ნამუსჷთ მაჸუნუ [[ნიგერიაშ ოურდუმე დიქტატურეფი|ოურდუმე დიქტატურეფიშ]] დო დემოკრატიულო გიშაგორილი ომენოღალე თარობეფიშ წოროგეჸვენჯალაქ, სოიშახ [[1999]] წანას, ნიგერიაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს სტაბილური თარობაქ ვამორთჷნ, [[ოკათე დემოკრატიული პარტია (ნიგერია)|ოკათე დემოკრატიული პარტიაშ ]] კანდიდატი [[ოლუსეგუ ობასანჯო]]შ გიშაგორუათ. თეშ უმკუჯინალო ქიანაშ შხირას მუთმოხვადუ გიშაგორუეფიშ ფალსიფიცირება, ნიგერიაშ პოლიტიკური რინაშ შხვადოშხვა დონეს [[კორუფცია]]ს მეუღუ. ნიგერია ანდაერუანული სახენწჷფო რე, სოდე ოხორანს 250-შე უმოსი ეთნიკური ბუნა, ნამუეფჷთ 500 შხვადოშხვა ნინაშა რაგადანა, თინეფშე არძა მუნეფიშ დუდს გინორთი კულტურაშ წჷმმარინაფალო მითმირჩქინანს.<ref>{{cite web|title=Ethnicity in Nigeria|url=https://www.pbs.org/newshour/updates/africa-jan-june07-ethnic_04-05/|date=5 April 2007|publisher=PBS|access-date=9 May 2015|archive-date=6 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006235712/http://www.pbs.org/newshour/updates/africa-jan-june07-ethnic_04-05/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Nigeria|url=https://www.ethnologue.com/country/NG|website=Ethnologue|access-date=4 July 2019|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227084603/https://www.ethnologue.com/country/NG|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Linguistic diversity in Africa and Europe – Languages Of The World|url=http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|date=16 June 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120515155945/http://www.languagesoftheworld.info/geolinguistics/linguistic-diversity-in-africa-and-europe.html|archive-date=15 May 2012|access-date=4 July 2019|last=Pereltsvaig|first=Asya}}</ref> სუმი უკაბეტაში ეთნიკური ბუნა რე: [[ჰაუსა კათა|ჰაუსა]] [[ოორუე რეგიონი (ნიგერია)|ოორუეშე]], [[იორუბა კათა|იორუბა]] [[იორუბალენდი|ბჟადალშე]] დო [[იგბო კათა|იგბო]] [[იგბოლენდი|ბჟაეიოლშე]], თინეფი ართო ქიანაშ მახორობაშ 60%-ის აკმადგინანა.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|title=Nigeria – CIA World Factbook 2019|access-date=25 May 2020|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923163518/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/attachments/summaries/NI-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> ოფიციალური ნინა რე [[ინგლისური ნინა|ინგლისური]], ნამუთ გიშაგორილი რე ერუანულ დონეშა ლინგვისტური ართუანობაშ გალექინებელო.<ref>{{cite web|last=Mann|first=Charles C.|date=1990|title=Choosing an Indigenous Official Language for Nigeria|url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|access-date=10 July 2020|archive-date=2 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033702/https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED397681.pdf|url-status=live}}</ref> [[ნიგერიაშ კონსტიტუცია]] უნარღელჸენს [[დე იურე]] [[რელიგიაშ დუდიშულა]]ს, <ref>{{cite web|title=Nigerian Constitution|url=http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|work=Nigeria Law|access-date=17 July 2015|archive-date=25 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525192058/http://www.nigeria-law.org/ConstitutionOfTheFederalRepublicOfNigeria.htm#Powers_of_Federal_Republic_of_Nigeria|url-status=live}}</ref> თეწკჷმა თაქ ოხორანს მოსოფელიშ ართ-ართი უკაბეტაში [[ისლამი ქიანეფიშ მეჯინათ|მუსლიმური]] დო [[ქირსიანობა ქიანეფიშ მეჯინათ|ქირსიანული]] ჯარალუეფი.<ref>{{cite web|title=The countries with the 10 largest Christian populations and the 10 largest Muslim populations|url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/04/01/the-countries-with-the-10-largest-christian-populations-and-the-10-largest-muslim-populations/|website=Pew Research Center|date=April 2019 |language=en-US|access-date=25 May 2020|archive-date=18 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118120245/https://www.pewresearch.org/fact-tank/2019/04/01/the-countries-with-the-10-largest-christian-populations-and-the-10-largest-muslim-populations/|url-status=live}}</ref> ნიგერია მეხოლაფირო დორთილი რე ოორუეშე მახორუ მუსლიმეფით დო ობჟათეშე მახორუ [[ქირსიანობა|ქირსიანეფით]]; [[ტრადიციული აფრიკული რელიგიეფი|ჯინჯიერი რელიგიეფი]], ნამუეფთ სამანგათ, დჷმახასიათაფალი რე [[ოდინანი|იგბოშ]] დო [[იორუბაშ რელიგია|იორუბა]]შ კათაშონ, უჭიჭაშობას რენა.<ref name="USEN">{{cite web|title=Nigeria Fact Sheet|url=https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|publisher=United States Embassy in Nigeria|access-date=23 September 2018|archive-date=18 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018101915/https://photos.state.gov/libraries/nigeria/487468/pdfs/Nigeria%20overview%20Fact%20Sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ნიგერია რე [[რეგიონაულური ნძალა]] აფრიკას დო [[ოშქაშე ნძალა]] ერეფოშქაშე ურთიართობეფს. [[ნიგერიაშ ეკონომიკა]] რე აფრიკაშ სიკაბეტათ მაანთხა დო მოსოფელიშ 53-ა მინიმალური [[ედომუშამი დინოხოლენი პროდუქტი|ედპ-შ]] დო 27-ა [[ჸიდირიშ უნარიშ პარიტეტი|ჸუპ-შ]] მეჯინათ. მუში მენმოღალეეფი ნიგერიას შხირას მიშინუანა მუჭოთ აფრიკას გიგანტის კაბეტი მახორობაშ დო კინოხ კაბეტი [[ეკონომიკა]]შ გეშა,<ref>{{cite journal|year=1959|title=Nigeria: The African giant|url=https://archive.org/details/sim_round-table_1959-12_50_197/page/55|journal=[[The Round Table (journal)|The Round Table]]|volume=50|issue=197|pages=55–63|doi=10.1080/00358535908452221|issn=0035-8533 }}</ref> [[მოსოფელიშ ბანკი]] ქიანას კოროცხუნს [[გოვიტარაფონი საბაზარო ეკონომიკა|გოვითარაფონ ეკონომიკათ]]. ნიგერია [[აფრიკაშ რსხუ]]შ ართ-ართი დჷმარსხუაფალი დო ანდა ერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ მაკათური რე, თინეფს შქას: [[გოერო]], [[ერეფიშ წორომაჸალობა]], [[უგინობირაფუობაშ ყარაფი]]<ref>{{cite web |url=https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam |title=Non-Aligned Movement (NAM) - The Nuclear Threat Initiative |access-date=19 October 2021 |archive-date=19 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211019023811/https://www.nti.org/education-center/treaties-and-regimes/non-aligned-movement-nam/ |url-status=live }}</ref>, [[ბჟადალი აფრიკაშ ქიანეფიშ ეკონომიკური წორომაჸალობა]], [[ისლამური წორომაჸალობაშ ორგანიზაცია]] დო [[ნაფთობიშ ექსპორტიორი ქიანეფიშ ორგანიზაცია]] (ოპეკი). == ეტიმოლოგია == ჯოხოდვალა ''[[Wikt:Nigeria|ნიგერია]]'' მოურს ქიანას გიშმალი წყარმალუ [[ნიგერი (წყარმალუ)|ნიგერიშე]]. [[1897]] წანაშ 8 ღურთუთას, თე ჯოხო მიგონჷ ბრიტანალი ჟურნალისტი ფლორა შოუქ. მეძობელი [[ნიგერი|ნიგერიშ რესპუბლიკაქ]] მუში ჯოხოდვალა კჷნე თე წყარმალუშე ეჭოფჷ. ჯოხოდვლა ''ნიგერიშ'' გოჭყაფა, ნამუთ დუდშე ხვალე წყარმალუ ნიგერიშ შკა მალობაშ ეიოშანალო გჷმირინუაფუდჷნ, უჩინებუ რე. ორჩანიეთ, თე ზიტყვა წჷმარინუანს [[ტუარეგეფი]]შ თირელი ჯოხოდვალას ''egerew <u>n-iger</u>ewen'', ნამუსჷთ გჷმირინუანდეს [[ტიმბუქტუ]]შ გოხოლუას, წყარმალუშ შქა მალობაშ მახორუეფი [[XIX ოშწანურა]]შ ევროპული კოლონიალიზმიშახ.<ref>The Arabic name ''nahr al-anhur'' is a direct translation of the Tuareg.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger |title=''Online Etymological Dictionary'' |publisher=Etymonline.com |access-date=28 July 2014 |archive-date=2 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702152902/http://www.etymonline.com/index.php?term=Niger |url-status=live }}</ref> სოიშახ ფლორა შოუქ წჷმარინუ ჯოხოდვალა „ნიგერიან“, მერზიებული რდჷ შხვა ჯოხოდვალეფჷთ: ''ნიგერიშ ომაფე კამპანიაშ ტერიტორიეფი'', ''ცენტრალური სუდანი'', ''ნიგერიაშ იმპერია'', ''ნიგერ-სუდანი'' დო ''ჰაუსაშ ტერიტორეფი''.<ref>{{cite web |last1=Kperogi |first1=Farooq A. |title=Natasha H. Akpoti's Wildly Inaccurate History of Nigeria |url=https://www.farooqkperogi.com/2019/04/natasha-h-akpotis-wildly-inaccurate.html?m=1 |website=Notes From Atlanta |access-date=11 August 2023 |archive-date=11 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230811040153/https://www.farooqkperogi.com/2019/04/natasha-h-akpotis-wildly-inaccurate.html?m=1 |url-status=live }}</ref> == ისტორია <ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad41 HISTORY OF NIGERIA. (n.d.). Retrieved July 06, 2016]</ref> == === ორდოიანი პერიოდი (ჯვ. წ. 500-1500) === ოორუე ნიგერიაშ ნოკიშ ცივილიზაცია პეულანდჷ ჯვ. წ. 500-ახ. წ. 200 წანეფს. თინეფი აკეთენდეს გიშაჭვილი დიხაჭაბუშ ფიგურეფს, ნამუეფჷთ ართ-ართი ორდოიანი სკულპტურეფი რე [[სუბსაჰარული აფრიკა|სუბსაჰარულ აფრიკას]]. უმოსი ოორუეშე, ნოღეფიშ კანოშ დო კასტინაშ ისტორია იჭყაფუ ახ. წ. 999 წანას. ჰაუსაშ ომაფეეფი დო კანემ ბორნუშ იმპერიაქ გევითარეს, მუჭოთ ოვაჭრე პოსტეფი ოორუე დო ბჟადალი აფრიკაშ შქას. იგბო კათაშ [[ნრიშ ომაფე]]ქ აკიკათჷ [[X ოშწანურა]]ს დო ქორდჷ თეიშახ, სოიშახ მიოდინუანდჷ სუვერენიტეტის დო ქაკათჷ ბრიტანეთის [[1911]] წანასჷნ. ნრის დუდენდჷ ეზე ნრი დო ნოღა ნრი მერჩქინელი რე იგბოშ კულტურაშ დაჭყაფურო. ნრი დო აგილერი რდეს იგბოშ მითეფშე, ნამუეფჷთ უმერიშ კლანიშ ტერიტორიას ოხორანდეს. თე კლანიშ წიმოხონეფი პატრიარქალური მაფაშ ერიშე მოულა. ბჟადალი აფრიკას არძაშე უჯვეშაში ბრინჯაოქ გიჭყჷ lost-wax process გჷმორინაფათ, ნამუთ დიგურუეს იგბოქ უკწუშე, ნოღაშე, ნამუთ ნრიშ გაულაშ გიმე რდჷნ. === ბრიტანული ნიგერია (1800-1960) === [[კაბეტი ბრიტანეთი]], [[ნიდერლანდეფი]], [[პორტუგალია]], თაშნეშე შხვადოშხვა აფრიკაშ ქიანეფი დო კერზო კომპანიეფი ოკათუდეს ჭკორეფით ვაჭრუას. ჭკორუაშ სააწმარენჯო სენტიმენტეფით დო ეკონომიკური რეალობაშ თირუათ, 1807 წანას, კაბეტი ბიტანეთიქ გაუქვუ ჭკორუათ ვაჭრუა. ნაპოლეონიშ ლჷმეფიშ უკული, კაბეტი ბრიტანეთიქ გენშეღჷ ბჟადალი აფრიკაშ დივიზიონი ერეფოშქაშე ჭკორეფით ვაჭრუაშ გაჩემებელო. ანუ თინეფი აჩერენდეს შხვა ერეფიშ ხვამარდეფს, სოდე რდეს ჭკორეფი დო გინმიშეს აფრიკაშ წყარპიჯიშენ. დაჭკორებული კათა მეჸუნდეს [[ფრიტაუნი|ფრიტაუნშა]] (Freetown), ნამუთ ბჟადალი აფრიკას მადვალი კოლონია რდჷ დო ბრიტანეთიშით გადუდიშულებური ჭკორეფიშ დახორალო რდჷ გიშართილი. თიმ პერიოდის აფრიკაშო უჭყანერაში სახენწჷფოეფს შკას ბურჯაფი თიჯგურა ინტენსიური რდჷ, ნამჷ-და თინა შილებე ინტერ-იმპერიალისტურ კონფლიქტეფშა დო ლჷმეფშათ გეგნურთუმუდუკონ. თეშ ეიოღებელო გერმანიაშ კანცლერი [[ოტო ფონ ბისმარკი|ოტო ფონ ბისმარკიქ]] (oto fon bismark) 1884-1885 წანეფს მიჭანჷ თი ეპოქაშ თარი ევროპული სახენწჷფოეფიშ დიპლომატიური სამიტი, ნამუშ ღანკი რდჷ აფრიკაშ მუმალიშ გაანალიზება დპ ჭკორალაშ გოუქვაფა. სინანდულეს, უმოსი შანულამი რდჷ კოლონიალიზმი. [[ფაილი:Nigeria royal visit stamp 1956.jpg|მინი|საფოსტო მარკა ელიზაბეტ მაჟირაშ სურათით]] ქიანეფიშ სტრატეგიული დო ეკონომიკური გეგმეფი, მუჭომეფით რე ჯვეში ბაზარეფიშ ჩოლუა, ახალი ტერიტორიეფიშ ათვისება დო მახორობაშ ექსპლუატაცია. კონფერენციას შიმუშეს ხეკულუა, ნამუთ ჩინებული რე, მუჭოთ ბერლინიშ აქტი, ნამუთ ევროპულ სახენწჷფოეფს აფრიკაშ დორთუალას ბურჯაფიშ წესეფს კარნახენდჷნ. ბერლინიშ კონფერენციაქ, ნამუსჷთ აფრიკაშ აკა წჷმმარინაფალი ვაკათუდჷნ, აფრიკაშ დორთუალაშ პროცესი დიჭყჷ დო მუთუნერი გური ვაგუჩამუნა ვართ აბანობურ კულტურაშა, ვართ ეთნიკურ ბუნეფშა დო ართი ტომიშ კათას ევროპალეფიშ გოჸუნაფილი ხურგეფიშ შხვადოშხვა კუნთხუს იტენდჷ. თექ გაჭყჷ ტრაიბალიზმი, ნამუთ ასეთ იგჷნძორებუ. 1901 წანაშ 1 ღურთუთას, ნიგერიაქ გჷნირთუ ბრიტანეთიშ პროტექტორატო დო ბრიტანეთიშ იმპერიაშ ნორთო. XIX ოშწანურაშ დალიას დო XX ოშწანურაშ დაჭყაფუს, ზოხორინელი ომაფეეფი იბურჯუდეს ბრიტანეთიშ იმპერიაშ მეხ, მუნეფიშ ტერიტორიეფიშ გაძინალო. 1897 წანას, ბრიტანეთიქ ლჷმათ შილებუ [[ბენინი]]შ დოჸუნაფა დო ანგლო-აროშ ლჷმას (1901-1902) გიორჯგინჷ შხვა ოპონენტეფსჷთ. 1914 წანას, ბრიტანეთიქ ფორმალურო ქუკათჷ ნიგერი ნიგერიაშ კოლონიას დო პროტექტორატის. ადმინისტრაციულო, ნიგერია დორთიული რდჷ ოორუე დო ობჟათე პროტექტორატეფო დო ლაგოსიშ კოლონიათ. ობჟათე რეგიონიშ მახორუეფს უმოსი მეჭედელი რსხუ უღუდეს ბრიტანეთწკჷა დო შხვა ევროპაშ ქიანეფწკჷმა, მუჭოთ ეკონომიკურო თეშ კულტურულო. ქრისტიანული დელეგაციეფქ პროტექტორატეფს ბჟადალური ოგონათუე დჷნაწესებუეფი გეგმაწიმინეს. ბრიტანეთიშ ორცა კანონიშ დო ისლამური ტრადიციეფიშ გაჸონიერებაშ პოლიტიკაშ მეჯინათ, ომაფე ხიბაქ ხუჯი ვადუკინჷ ქიანაშ ოორუეშე, ისლამურ ნორთის მადვალი ქირსიანულ დელეგაციეფს. ობჟათე პროტექტორატიშ გიშნაგორა ჯარალუაშე კანკალე ბაღანა მიშჷ კაბეტი ბრიტანეთშა უჯგუში გონათუაშ მიოღებელო. ოორუე ნიგერიაქ ხვალე 1936 წანას ივარუ ჭკორალა, მუჟანსჷთ ნიგერიაშ შხვა არანეფს ჭკორალა კოლონიალიზმიშ უკული ხეთეშე მილასჷნ. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული, ნიგერიული ნაციონალიზმიშ და ზოხორინალაშ მოთხირიშ გაძინალო, გეჸვენჯი კონსტიტუციეფქ ნიგერია გეგნართინუეს მუშითმამართალი ქიანათ. XX ოშწანურაშ მაჟირა ნორთის, აფრიკას ზოხორინალაშო ბურჯაფიშ კაბეტი რეღმაქ დიჭყჷ. ნიგერიაქ 1960 წანას მიპალჷ ზოხორინალა. <!-- === ნიგერია პირველ-მეორე მსოფლიო ომების დროს === [[პირველი მსოფლიო ომი]]ს (1914-1918) შემდეგ ნიგერიაში აღმოცენდნენ პირველი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზაციები. 1920 წელს შეიქმნა დასავლეთ აფრიკის ეროვნული კონგრესის ნიგერიის განყოფილება, 1922 წელს კი ნიგერიის პირველი პოლიტიკური პარტია - ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, რომელმაც საკანონმდებლო საბჭოს არჩევნებში იმავე წელს მიიღო ლაგოსისათვის განკუთვნილი სამივე ადგილი. მსოფლიო ეკონომიკურმა კრიზისმა (1929-1933) თავისი დაღი დაასვა ნიგერიის ეკონომიკას. 1929 წლის დამლევს აბაში მოხდა გლეხთა დიდი აჯანყება. 30-იანი წლების დასაწყისისთვის ნიგერიაში აღმოცენდა ახალი მასობრივი ორგანიზაციები, რომელთაც ძირითადად ეროვნული ინტელიგენციის წარმომადგენლები ხელმძღვანელობდნენ. 1933 წელს შეიქმნა ყველაზე მსხვილი ორგანიზაცია - „ლაგოსის ახალგაზრდობის მოძრაობა“, რომელსაც 1936 წელს „ნიგერიის ახალგაზრდობის მოძრაობა“ (ნამ) ეწოდა. [[მეორე მსოფლიო ომი]]ს (1939-1945) წლებში იმპორტის შემცირებამ ხელი შეუწო ადგილობრივი მრეწველობის განვითარებას. ეროვნული ბურჟუაზიის რადიკალურად განწყობილი წარმომადგენლები სულ უფრო აქტიურად ებმებოდნენ განმათავისუფლებელ მოძრაობაში. 1944 წლის აგვისტოში დაარსდა საერთო ნიგერიული პირველი პოლიტიკური პარტია - ნიგერიისა და კამერუნის ეროვნული საბჭო (1962 წლიდან - ნიგერიის მოქალაქეთა ეროვნული საბჭო, ნმეს). 40-იანი წლების დასაწყისში ნიგერიაში შეიქმნა პროფკავშირი, გახშირდა მუშათა გაფიცვები და ორგანიზებული გამოსვლები (1949 წლის 18 ნოემბერში პოლიციამ ცეცხლი გაუხსნა ენუგუს გაფიცულ მაღაროელებს). ანტიკოლონისტური მოძრაობის ნეიტრალიზების მიზნით კოლონისტური ადმინისტრაცია კონსტიტუციური მანევრების გზას დაადგა. 1947 წელს გუბერნატორ [[რიჩარდზი]]ს კონსტიტუციით ნიგერია სამ ოლქად დაიყო. დასავლეთ ნიგერია, აღმოსავლეთ ნიგერია და ჩრდილოეთ ნიგერია, რომელთაც ხელისუფლების ადგილობრივი ორგანოები განაგებდნენ. გუბერნატორს ჰქონდა ვეტოს უფლება. რეგიონალიზაციისაკენ აღებული კურსი კიდევ უფრო განმტკიცდა შემდეგი კონსტიტუციით (1951-[[მაკფერსონი]]სა (ნიგერიის გუბერნატორი) 1954-[[ლიტლტონი]]სა (დიდი ბრიტანეთის კოლონიების მინისტრი)). === დამოუკიდებელი ფედერაცია და პირველი რესპუბლიკა (1960-1966) === ნიგერიამ გაერთიანებული სამეფოსგან დამოუკიდებლობა 1960 წლის 1 ოქტომბერს მიიღო. ნიგერიის მთავრობა კონსერვატიული პარტიის კოალიცია იყო: ნიგერიელი ხალხის კონგრესი ([[NPC]]). ოპოზიცია მოიცავდა შედარებით ლიბერალურ სამოქმედო ჯგუფს, რომელზეც ყველაზე დიდი გავლენა იორუბას ხალხს ჰქონდა და მას მართავდა [[ობაფემი ავოლოვო]]. ნიგერიის დომინანტური ეთნიკური ჯგუფები იყვნენ: [[ჰაუსა (ხალხი)|ჰაუსა]] (ჩრდილოეთის ხალხი), [[იგბო]] (აღმოსავლეთის ხალხი) და [[იორუბა (ხალხი)|იორუბა]] (დასავლეთის ხალხი). მათ შორის საკმაოდ დიდი კულტურული და პოლიტიკური განსხვავებები იყო. დისბალანსი სახელმწიფოებრივ წყობაში 1961 წლის პლებისციტით იყო გამოწვეული. სამხრეთ [[კამერუნი|კამერუნმა]] გადაწყვიტა კამერუნის რესპუბლიკას შეერთებოდა მაშინ, როცა ჩრდილოეთ კამერუნმა ნიგერიაში დარჩენა არჩია. აქედან გამომდინარე, ჩრდილოეთი მხარე უფრო დიდი იყო ვიდრე სამხრეთი მხარე. 1963 წელს ერმა ჩამოაყალიბა ფედერალური რესპუბლიკა და მისი პირველი პრეზიდენტი იყო [[აზიკივი]] (Nnamdi Azikiwe). 1965 წელს არჩევნების დროს, ნიგერიის დასავლეთ რეგიონში მმართველობაში მოვიდა ნიგერიის ნაციონალურ დემოკრატიული პარტია. [[ფაილი:Biafra independent state map-it.svg|მინი|ბიაფრას რესპუბლიკა 1967 წლის ივნისში, როდესაც მან გამოაცხადა დამოუკიდებლობა და გამოეყო დანარჩენ ნიგერიას.]] === სამოქალაქო ომი (1967-1970) === [[ფაილი:1968 3 Nigeria CDC.png|მარცხნივ|მინი|197x197პქ|ნიგერიელი ბავშვები 1968 წელს, სამოქალაქო ომის დროს]] კორუფციამ და გაუწონასწორებლობამ პოლიტიკური პროცესები ნელ-ნელა სამხედრო გადატრიალებებამდე მიიყვანა. პირველი სახელმწიფოებრივი გადატრიალება იგბოს ჯარისკაცების მიერ 1966 წლის იანვარში მოხდა და მას ხელმძღვანელობდნენ [[ემანუელ იფეაჯინა]] (Emmanuel Ifeajuna) და [[ჩუკვუნა კადუნა ნზეოგვუ]] (Chukwuna Kaduna Nzeogwu). აჯანყებულებმა შეძლეს და მოკლეს მთავრობის პირველი პირები [[აბუბაკა ტაფავა ბალევა]] (Abubaka Tafawa Balewa), [[აჰმადუ ბელო]] (Ahmadu Bello) და [[ლადოკე აკინტოლა]] (Ladoke Akintola). 1967 წლის მაისში, აღმოსავლეთ რეგიონმა გამოაცხადა დამოუკიდებლება [[ბიაფრის რესპუბლიკა|ბიაფრის რესპუბლიკის]] სახელწოდებით. ნიგერიის სამოქალაქო ომი დაიწყო ნიგერიის მთავრობის მხარის მიერ, როდესაც 1967 წლის 6 ივლისს გარკემში ბიაფრას დაესხნენ თავს. ომი 30 თვის განმავლობაში გაგრძელდა და 1970 წლის იანვარში დასრულდა. ამ პერიოდში ბიაფრას ალყა ჰქონდა შემორტყმული და ვაჭრობაც იზოლირებული იყო. ყოფილი აღმოსავლეთის რეგიონში მსხვერპლის რაოდენობა 1-დან 3 მილიონ ადამიანამდე აღწევდა. არაპირდაპირი გზით, თუმცა მჭიდროდ, ომში ჩაბმული იყვნენ: [[საფრანგეთი]], [[ეგვიპტე]], [[საბჭოთა კავშირი]], [[ბრიტანეთი]], [[ისრაელი]] და სხვანი. [[ბრიტანეთი]] და [[საბჭოთა კავშირი]] ნიგერიის მთავრობის მთავარი მხარდამჭერები იყვნენ, მაშინ, როცა საფრანგეთი და დანარჩენები მხარს ბიაფრას უჭერდნენ. ასევე აღსანიშნავი ფაქტია ისიც, რომ ნიგერიამ ეგვიპტელი პილოტები გამოიყენა საჰაერო ძალებისთვის. === დემოკრატია (1999) === [[ფაილი:Muhammadu Buhari 2015.jpg|მინი|მუჰამედ ბუჰარი, ნიგერიის მე-15 პრეზიდენტი (2015 წლის 28 მარტიდან)]] ნიგერიამ დემოკრატია 1999 წელს დაიბრუნა მაშინ, როდესაც პრეზიდენტად აირჩიეს [[ოლესეგუნ ობასანჯო]] (Olesegun Obasanjo), შტატის ფორმალური მმართველი. მისმა მოსვლამ დაასრულა 33 წლიანი საომარი მმართველობა (1966-1999), მაგრამ საომარი სიტუაცია არ დასრულებულა მეორე სახელმწიფოში, რომელსაც სამხედრო დიქტატორი მართავდა (1979-1983 წლებში). მან თავის ძალაუფლება გაზარდა სახელმწიფოს გადატრიალებითა და ნიგერიაში საომარი სიტუაცის ჩახშობით, თუმცა ობასანჯოს მმართველობის პერიოდში ჩატარებული არჩევნები იყო არათავისუფალი და უსამართლო. ნიგერიამ ამ ყველაფერს ნელ-ნელა თავი დააღწია და აჩვენა დიდი წინსვლა მთავრობის კორუფციისგან თავის დაღწევისა და განვითარებისკენ სწრაფვაში. ეთნიკურმა მოხალისეებმა კონტროლი აიღეს ნიგერის დელტის ნავთობ-პროდუქციის წარმოებაზე. [[უმარუ იარადუა]] (Umaru Musa Iar'Adua) ხალხის დემოკრატიული პარტიიდან 2007 წელს მოვიდა მმართველობაში გენერალური არჩევნებით. ინტერნაციონალური საზოგადოება აკვირდებოდა ნიგერიის არჩევნებს, რათა დარწმუნებულიყვნენ, რომ ის თავისუფალი ნების და სამართლიანობის ფარგლებქვეშ ტარდებოდა. იარადუა გარდაიცვალა 2010 წლის 5 მაისს. [[გუდლაკ ჯონათანი|გუდლაკ ჯონათანმა]] (Dr. Goodluck jonathan) მისი სიკვდილი გამოაცხადა 6 მაისს და გახდა მე-14 მმართველი. ის მართავდა ნიგერიას სანამ მისი ვიცე-პრეზიდენტი [[ნამადი სამბო]] (Namadi Sambo) მოვიდოდა სათავეში. ნამადი სამბო იყო არქიტექტორი და მართავდა [[კადუნის შტატი|კადუნის შტატს]]. ჯონათანი ქვეყანას მართავდა 2011 წლის 16 აპრილამდე, ანუ არჩევნების ჩატარებამდე. 22 495 187 ხმით მოუგო [[მუჰამადუ ბუჰარი|მუჰამადუ ბუჰარს]] (Muhammadu Buhar), რომელსაც 12 214 853 ხმა ჰქონდა. 2015 წლის მარტში მუჰამედ ბუჰარმა დაამარცხა ჯონათანი 2 მილიონი ხმით. არჩევნების დამკვირვებლები აცხადებენ, რომ არჩევნები ჩატარდა სამართლიანად.--> == გეოგრაფია == [[ფაილი:Nigeria-CIA WFB Map.png|left|200]] ქიანა იდვალუაფუ ბჟადალ აფრიკას. მახურგე ქიანეფი რე: [[ნიგერი]], [[ჩადი]], [[კამერუნი]], [[ბენინი]]. * '''ფართობი''': 924.000 კვ.კმ. * '''ორთა''': უმაღალაში კონკა - [[ფოგელ-პიკი]] 2.042; წყარმალუეფი (კმ) – [[ნიგერი (წყარმალუ)|ნიგერი]] 1.170 (ართო 4.184), [[ბენუე]] 800 (ართო 1.400 კმ); ტობა (კვ.კმ) - [[ჩადი (ტობა)|ჩადი]] 3.800 (ართო 16.300); კლიმატი - ეკვატორული, ტროპიკული. * '''ორთაშობური რესურსეფი''': ორთაშობური აირი, ნაფთობი, კალა, რკინაშ მადენი, ქუანოშქერი, კირქუა, ტყვია, თუთა (ელემენტი). == სახენწჷფო == * '''სახენწჷფო სისტემა''': ფედერაციული რესპუბლიკა. * '''სახენწჷფოშ მანჯღვერი''': პრეზიდენტი Olusegun OBASANJO (1999). * '''ოკანონმადვალუ  ორგანო''': ჟირპალატამ პარლამენტი (107+346 მაკათური). * '''ადმინისტრაციული დორთუალა''': ქიანა ირთუ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულო - 36 შტატი (state) დო ფედერალური ნანანოღა (federal capital territory). == დემოგრაფია == * '''მახორობა''': 133,9 მლნ (2003), თინეფ შკას 21% იორუბა, 29% ჰაუსა დო ფულანი, 18% იგბო, 12% ფულბე. * '''ნინეფი''': [[ინგლისური ნინა|ინგლისური]], ჰაუსა, იორუბა, იგბო, ფულანი. * '''რელიგია''': [[ისლამი]] 46%, ქირსიანობა 32%, ანიმიზმი 20%. * '''ნოღეფი (ათ.) ''': აბუჯა (400), ლაგოსი (8.350; აგლომ. 9.530), კანო (3.330; აგლომ. 3.617), იბადანი (3.140; აგლომ. 3.755), კადუნა (1.510), პორტ-ჰარკურტი (1.093), ბენინი (1.082). == ეკონომიკა == * '''ერუანული პროდუქტი''': მოცულობა - 33 მლრდ $; 1 ადამიერშა - 280 $; სტრუქტურა (%) - ოფუტეშ მეურნეობა 33, რეწუა 42, მოინალა 25. * '''ექსპორტი''': ნაფთობი, კაკაო, პალმაშ ზეთი,კაუჩუკი, ბამბე. * '''ბიუჯეტი''': 3,400 მლნ $. * '''ვალუტა''': ნაირა (NGN). == მონძალა == ოშწანურაშ კულტურული პეიზაჟეფი. == რესურსეფი ინტერნეტის == * {{თარგი:ოფიციალური|http://www.nigeria.gov.ng}} * <span class="cx-segment" data-segmentid="326"></span> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{აფრიკაშ ქიანეფი}} {{აფრიკაშ რსხუ}} {{ერეფიშ წორომაჸალობა}} [[კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:ერეფიშ წორომაჸალობაშ მაკათური ქიანეფი]] [[კატეგორია:ინგლისურნინამი ქიანეფი]] [[კატეგორია:ნიგერია]] lwtdpuyg76uvexxlf6rndkve3wc5o97 ნაურუ 0 19018 252549 252376 2026-08-25T20:27:40Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252549 wikitext text/x-wiki {{Short description|კოკ სახენწჷფო ოკიანეთის}} {{About|კოკ სახენწჷფოშ|ტანზანიურ ოფუტეშ გეშა|ნაურუ (ტანზანია){{!}}ნაურუ, ტანზანია}} {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = {{native name|na|Repubrikin Naoero}}<ref>{{cite book |editor-last1=Franks |editor-first1=Patricia C. |editor-last2=Bernier |editor-first2=Anthony |date=2018 |title=International Directory of National Archives |url=|location= |publisher=Rowman & Littlefield |page=263 |isbn=}}</ref> |ედომუშამი_ჯოხო = ნაოეროშ რესპუბლიკა |ოართე_ჯოხო =ნაურუ |შილა = Flag of Nauru.svg |გერბი = Coat of arms of Nauru.svg |რუკა = NRU orthographic.svg |ჰიმნი = [[ნაურუშ ჰიმნი|Nauru Bwiema]] (ნაურუული)<br />„ნაურუ, ჩქინ ოდაბადე“<br>{{center|[[ფაილი:Nauru Bwiema.ogg]]}} |დევიზი =''God's Will First''<br>„ღოროთიშ ნება უპირველაშო“ |ოფიციალური_ნინეფი =[[ნაურუული ნინა|ნაურუული]]<br> [[ინგლისური ნინა|ინგლისური]] |რელიგია= |ნანანოღა= [[იარენი]] (''[[დე ფაქტო]]''){{efn|ნაურუს ვაუღჷ ოფიციალურ ნანანოღა, მარა იარენს იდვალუადუ პარლამენტი.<ref name=directory>{{cite book |title=Worldwide Government Directory with Intergovernmental Organizations |year=2013 |page=1131 |publisher=CQ Press}}</ref>}} |latd=0 |latm=32 |latNS=S |longd=166 |longm=55 |longEW=E |უდიდაში_ნოღა =[[დენიგომოდუ]] |თარობაშ_ტიპი = [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარულ]] საპრეზიდენტო-[[საპარლამენტო რესპუბლიკა]] [[უპარტიე სისტემა|უპარტიე დემოკრატიათ]]<ref>{{cite web |title=Nauru's Constitution of 1968 with Amendments through 2015 |url=https://constituteproject.org/constitution/Nauru_2015.pdf?lang=en |website=constituteproject.org |access-date=17 March 2023 |archive-date=17 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317104820/https://constituteproject.org/constitution/Nauru_2015.pdf?lang=en |url-status=live }}</ref> |ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[ნაურუშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[დევიდ ადეანგი]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = [[ნაურუშ ვიცე-პრეზიდენტი|ვიცე-პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_2 =[[ლიონელ აინგიმეა]] |ლიდერიშ_ტიპი_3 = [[ნაურუშ პარლამენტიშ სპიკერი|სპიკერი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_3 = [[მარკუს სტივენი]] |ლიდერიშ_ტიპი_4 = |ლიდერიშ_ჯოხო_4 = |სახენწჷფოშ ტიპი = |მიკოღანკუა = |ოფიციალური ჸოფირება 1 = |ოფიციალური თარიღი 1 = |ოფიციალური ჸოფირება 2 = |ოფიციალური თარიღი 2 = |ოფიციალური ჸოფირება 3 = |ოფიციალური თარიღი 3 = |ოფიციალური ჸოფირება 4 = |ოფიციალური თარიღი 4 = |რანგი_ფართობით = 193-ა |ფართობი =21 |წყარი_% = 0.57 |ოეგებიე_მახორობა =12,025 |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 229-ა |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2025 |მახორობაშ_ცენზი = 12,000<ref name="Nauru Census">{{cite web |title=National Report on Population ad Housing |url=http://www.spc.int/prism/nauru/PublicDocuments/Census/Nauru_2011_Census_Report_FINAL.pdf |publisher=Nauru Bureau of Statistics |accessdate=9 June 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924120203/http://www.spc.int/prism/nauru/PublicDocuments/Census/Nauru_2011_Census_Report_FINAL.pdf |archivedate=24 September 2015 |url-status=dead}}</ref> |მახორობაშ_ცენზი_წანას = 2011 |მახორობაშ_მეჭედალა = 480 |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 20-ა |ედპ_ppp_წანა = 2025 |ედპ_ppp = $132 მილიონი<ref name=imf>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=58&pr.y=9&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=836&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |publisher=International Monetary Fund |access-date=1 October 2018 |archive-date=2 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502023235/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=58&pr.y=9&sy=2017&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=836&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC,LP&grp=0&a= |url-status=live }}</ref> |ედპ_ppp_რანგი = 192-ა |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე =$10,962<ref name=imf/> |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = 119-ა |აგი =0.703 |აგი_ტენდენცია ={{ძინა}} ვარა |აგი_კატეგორია = ოშქაშე |აგი_რანგი =124-ა |აგი_წანა =2023 |ვალუტა= [[ავსტრალიური დოლარი|ავსტრალიურ დოლარი]] |ვალუტაშ_კოდი =AUD |ქიანაშ_კოდი =NR |ბორჯიშ_ორტყაფუ = [[UTC+12:00]]<ref>{{cite web |url=http://ronlaw.gov.nr/nauru_lpms/files/acts/e9004de516a6dc7f15596cdc573a7058.pdf |publisher=Department of Justice and Border Control |title=Nauru Standard Time Act 1978 |date=21 December 1978 |accessdate=11 September 2020 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415110312/http://ronlaw.gov.nr/nauru_lpms/files/acts/e9004de516a6dc7f15596cdc573a7058.pdf |url-status=live }} Because of the peculiar way the legislation is worded the legal time is not GMT+12.</ref> |ზარხულიშ_ბორჯი = |cctld = [[.nr]] |ოტელეფონე_კოდი =+674 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა= |სქოლიო= }} '''ნაურუ''' ({{lang-na|Naoero}}), ოფიციალურო '''ნაოეროშ რესპუბლიკა''' ({{lang-na|Repubrikin Naoero}}), უწოხ ჩინებულ მუჭოთ '''ჰამო კოკი''' (Pleasant Island) — ჯუკა [[კოკ ქიანა|კოკ ქიანა]] დო [[მიკროსახენწჷფო]] [[რჩქალი ოკიანე|რჩქალ ოკიანეშ]] ობჟათეშე. იდვალუაფუ [[ოკიანეთი]]შ [[მიკრონეზია]]შ სუბრეგიონს, ნამუშ უახოლაშ მოხურგე კოკ რე [[ბანაბა]] ([[კირიბატი]]შ ნორთი), ნამუთ ოორუე-ბჟაეიოლშე დოხოლაფირო 300 კილომეტრიშ მეძენას რე.<ref>{{cite web |last= |first= |work=II(8) Pacific Islands Monthly |title=Nauru and Ocean Island |date=15 March 1932 |url=https://nla.gov.au/nla.obj-310860816/view?partId=nla.obj-310873107#page/n37/mode/1up |accessdate=26 September 2021 |archivedate=26 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210926061901/https://nla.gov.au/nla.obj-310860816/view?partId=nla.obj-310873107#page/n37/mode/1up |url-status=live}}</ref> 21 კმ<sup>2</sup> ფართობით, ნაურუ მუშ სიჭიჭარეთ მოსოფელიშ მასუმა ქიანა რე [[ქიანეფიშ დო ტერიტორიეფიშ ერკებული ფართობიშ მეჯინით|ფართობიშ მეჯინით]], თაშნეშე [[ერეფიშ წორომაჸალობა]]შ არძაშე უჭიჭაშ მაკათურ სახენწჷფო მუჭოთ ფართობიშ, თეშ მახორობაშ მუდანობათ. ქიანაშ მახორობა დოხოლაფირო 12 000 ადამიერს აკმადგინანს, ნამუთ მოსოფელიშ მასუმა არძაშე უჭიჭაშ რე (კოლონიეფიშ დო ზუღაშმელენ ტერიტორიეფიშ უმუშო). ნაურუ რე [[გოერო|გოეროშ]], ერეფიშ წორომაჸალობაშ დო [[აფრიკაშ, კარიბიშ დო რჩქალ ოკიანეშ ქიანეფიშ ორგანიზაცია]]შ მაკათური. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 1000 წანას [[მიკრონეზიალეფი|მიკრონეზიალეფით]] დოხორელ ნაურუ, [[XIX ოშწანურა]]შ დალიას, [[გერმანიაშ იმპერია|გერმანიაშ იმპერიაქ]] გეჭოფჷ დო მუშ კოლონიათ გჷმაცხადუ. პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, ქიანა [[ნაურუშ ოკუპაცია ავსტრალიაშით|ავსტრალიაქ ქიდიჸუნჷ]], უკულ — გჷნირთუ [[ერეფიშ ლიგა|ერეფიშ ლიგაშ სამანდატოთ]], ნამუსჷთ ავსტრალია გამაგენდჷ ახალ ზელანდია დო კაბეტ ბრიტანეთწკჷმა ართო, მუჭოთ წორომოგამიე. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის, სუმ წანაშ გოძვენას, ნაურუ [[ნაურუშ ოკუპაცია იაპონიაშით|იაპონიაშ ოკუპაციაშ გიმე რდჷ]], ლჷმაშ თებაშ უკულ გჷნირთუ [[გოეროშ მოგამეობაშ ტერიტორია|გოეროშ მოგამეობაშ ტერიტორიათ]]. ნაურუქ ავსტრალიაშე [[ნაურუშ ზოხორინალაშ აქტი 1967|ზოხორინალა მიპალჷ]] 1968 წანას. 2001 წანაშე მოჸუნაფილი, შხვადოშხვა ბორჯის ქიანაქ მიღჷ მოხვარა ავსტრალიაშ თარობაშე ნაურუშ რეგიონალურ გინომუშებაშ ცენტრის, ონირზებელ ავსტრალიურ ემიგრანტეფიშ დაკებაშ ცენტრის დორინაფაშ მანგიორო. ავსტრალიაშა ჸონიერ დოყუნალაშ გეშა, კანკალე წყუ ნაურუს ავსტრალიურ [[კლიენტურ სახენწჷფო]]თ მიშინუანს.<ref>{{cite web |url=http://www.radionz.co.nz/national/programmes/ninetonoon/audio/201759087/pacific-correspondent-mike-field |title=Pacific correspondent Mike Field |date=18 June 2015 |work=Radio New Zealand |accessdate=8 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210212050/http://www.radionz.co.nz/national/programmes/ninetonoon/audio/201759087/pacific-correspondent-mike-field |archivedate=10 December 2015 |url-status=live}}{{cite web |url=http://www.sbs.com.au/news/article/2014/03/13/naurus-former-chief-justice-predicts-legal-break-down |title=Nauru's former chief justice predicts legal break down |date=13 March 2014 |publisher=Special Broadcasting Service |accessdate=8 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210214824/http://www.sbs.com.au/news/article/2014/03/13/naurus-former-chief-justice-predicts-legal-break-down |archivedate=10 December 2015 |url-status=live}}{{cite web |url=https://www.theguardian.com/australia-news/2015/oct/28/this-is-abyans-story-and-it-is-australias-story |title=This is Abyan's story, and it is Australia's story |first=Ben |last=Doherty |work=The Guardian |date=28 October 2015 |accessdate=12 December 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170226051801/https://www.theguardian.com/australia-news/2015/oct/28/this-is-abyans-story-and-it-is-australias-story |archivedate=26 February 2017 |url-status=live}}</ref> ნაურუ რე [[ფოსფორიტი|ფოსფორიტულ]] კოკ, წყარჟიპიშ გოხოლუას მადვალუ დინდარ ობადეშეფით, ნამუშ გეშათ 1900 წანაშე მოჸუნაფილი, დოხოლაფირო ართ ოშწანურაშ გოძვენას, ქიანაშ დინოხოლენ ტერიტორიაშ უკაბეტაშ ნორთ სარგებელამო, მარა აკმარცუაფალო მიპალუანდჷ.<ref>{{cite encyclopedia |last=Hogan |first=C Michael |year=2011 |url=http://www.eoearth.org/article/Phosphate?topic=49557 |title=Phosphate |encyclopedia=Encyclopedia of Earth |publisher=National Council for Science and the Environment |accessdate=17 June 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121025180158/http://www.eoearth.org/article/Phosphate?topic=49557 |archivedate=25 October 2012 |url-status=live}}</ref> კოკის მოახალებაფონ [[ფოსფატი|ფოსფატიშ]] ოზირუექ გეთჷ 1990-იან წანეფს დო [[რესურსეფიშ ჭყალა|რესურსეფიშ ჭყალაშ]] კლასიკურ სამანგათ, მოპალერ სიდინდარეშ უწორწე გამაგალაქ 2000-იან წლეფს სერიოზულ ფინანსურ პრობლემეფ გჷმიჭანუ.<ref>{{Cite journal |last=Pollock|first=Nancy|date=15 December 2014|title=Nauru Phosphate History and the Resource Curse Narrative|url=https://nauru-data.sprep.org/system/files/pollock.pdf|journal=Journal de la Société des Océanistes|pages=107-120}}{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2000/12/10/magazine/the-billion-dollar-shack.html?mcubz=1 |title=The Billion-Dollar Shack |first=Jack |last=Hitt |newspaper=The New York Times |date=10 December 2000 |accessdate=29 January 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180116140500/http://www.nytimes.com/2000/12/10/magazine/the-billion-dollar-shack.html?mcubz=1 |archivedate=16 January 2018 |url-status=live}}</ref> ნაურუშ ეკონომიკაქ ჭიე-ჭიეთ აკინწყუ 2010-იან წანეფს. ==ეტიმოლოგია== ნაურუშ ჯოხოდვალა [[ნაურუული ნინა|ნაურუულ ნინაშა]] რე ''Naoero''. კოკიშ ჯოხოდვალაშ ეტიმოლოგია უჩინებუ რე.<ref> {{cite book|contribution=Father Alois Kayser and the Recent History of the Nauruan Language|url=https://archive.org/details/rosettaproject_nau_detail-1|title=Nauru Grammar|first=Alois|last=Kayser|year=1993|contributor-first=Karl H.|contributor-last=Rensch|isbn=064612854X|publisher=Embassy of the Federal Republic of Germany, Australia | pp=vii-viii}}</ref> გერმანალ ეთნოლოგ [[პაულ ჰამბრუჰი]] ვარაუდენდჷ, ნამჷ-და „ნაურუ“ რდჷ ნაურუულ ფრაზაშ — ''a-nuau-a-a-ororo''-ს (ნამუთ საეგებიოთ შანენდჷ „პლაჟშა მეურქ“) დაკუნტარებულ ფორმა.<ref> {{sfn|Rensch|1993|ხს=vii}}</ref> მარა, [[ალოის კაიზერი|ალოის კაიზერს]] თენა ვაგრამატიკულო მიოჩქუდჷ დო ჰამბრუჰიშ ენწყუმა რდჷ [[ოკათე ეტიმოლოგია]], ნამუქჷთ მიდჷ 1920 წანაშ „''[[Deutsches Kolonial-Lexikon]]''“-შა დინოღალაშ გეშა.<ref> {{sfn|Rensch|1993|ხს=viii}}</ref> კოლონიურ ბორჯის გჷმორინაფილ ორდოიან თინჭარუა იკათუანდჷ გეჸვენჯ ფორმეფს: ''Naura'', ''Nauru'', ''Nawodo'' დო ''Onawero''. მუჟანსჷთ 1888 წანას გერმანიაშ პროტექტორატიქ გუმიცხადჷნ, [[რაიხსკომისარი]]შ ანგარიშის ოფიციალურ ჯოხოდვალათ მიღეს ''Nauru'', ნამუქჷთ უკულ სტანდარტულ ოჭარალ ფორმათ გჷნირთუ მუჭოთ ინგლისურ, თეშ გერმანულ ნინეფს. ინგლისურ ნინაშა კოკის უწოხ „Pleasant Island“ (ჰამო კოკი) ჯოხოდჷ.<ref>{{cite book|first=Cait|last=Storr|year=2020|doi=10.1017/9781108682602|title=International Status in the Shadow of Empire: Nauru and the Histories of International Law|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108682602|p=92}}</ref> 1968 წანას ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, [[ნაურუშ კონსტიტუცია]]ქ ოფიციალურ ინგლისურ ჯოხოდვალათ „Republic of Nauru“ გეგმიცხადჷ. 2026 წანაშ მესის, მეღებულქ იჸუ საკონსტიტუციო თირუაქ, ნამუშ მეჯინათ ინგლისურ ჯოხოდვალაქ დითირჷ დო გინირთჷ „Republic of Naoero“-თ, ნამუთ ომანგუ ნაურუულ ნინას რინელ თინჭარუას.<ref>{{cite news|url=https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|title=Nauru parliament signs off on country's name change, referendum to come|newspaper=Radio New Zealand|date=13 May 2026|archive-date=6 June 2026|access-date=17 May 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260606231612/https://www.rnz.co.nz/news/pacific/595044/nauru-parliament-signs-off-on-country-s-name-change-referendum-to-come|url-status=live}}</ref> == ისტორია == {{თარი|ნაურუშ ისტორია}} [[ფაილი:Nauruan-warrior-1880ers.jpg|thumb|upright|ნაურუალ მალიმორიშ სურათ [[ნაურუშ ომენოღალე ლჷმა]]შ ბორჯის, დოხოლაფირო 1880 წანა.]] თეხანურ ნაურუს პირველაშე [[მიკრონეზიალეფი|მიკრონეზიეალეფქ]] მინიმუმ 3000 წანაშ კინოხ დიხორეს დო პოლინეზიურ გაულაშ შილებუან შანეფით რე.<ref name="UNCCD">{{cite web |author=Nauru Department of Economic Development and Environment |year=2003 |url=http://www.unccd.int/cop/reports/asia/national/2002/nauru-eng.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722013720/http://www.unccd.int/cop/reports/asia/national/2002/nauru-eng.pdf |archivedate=22 July 2011 |title=First National Report to the United Nations Convention to Combat Desertification |publisher=United Nations Convention to Combat Desertification |accessdate=25 June 2012}}</ref> ნაურუშ პრეისტორიაშ გეშა ელაზჷმაფათ მერკეთ რე ჩინებული,<ref>{{Cite web |url=https://storymaps.arcgis.com/stories/5c34b445809e44eaaf91d882fc201e73 |title=Nauru |first=Nancy J. |last=Pollock |date=27 April 2021 |website=ArcGIS StoryMaps |accessdate=13 January 2022 |archivedate=13 January 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220113013856/https://storymaps.arcgis.com/stories/5c34b445809e44eaaf91d882fc201e73 |url-status=live}}</ref> მარა იკოროცხუ, ნამჷ-და კოკის იზოლაციაშ განწეხანიშ ბორჯ უღუდჷ, ნამუთ ეინწყუმუაფუ მახორუეფს შქას წუმოძინელ გინორთელ ნინათ.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Nauru/History |title=Nauru – History |website=Encyclopedia Britannica |accessdate=12 January 2021 |archivedate=16 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210416173402/https://www.britannica.com/place/Nauru/History |url-status=live}}</ref> ტრადიციულო ნაურუს ვითოჟირ კლან ვარ-და თურ რდჷ, ნამუეფჷთ წჷმორინაფილ რენა [[ნაურუშ შილა|ნაურუშ შილაშ]] ვითოჟირკუთხუამ მურიცხით.<ref>{{cite journal |last=Whyte |first=Brendan |title=On Cartographic Vexillology |journal=[[Cartographica]] |year=2007 |volume=42 |issue=3 |pages=251–262 |doi=10.3138/carto.42.3.251}}</ref> ტრადიციულო, [[ნაურუალეფი|ნაურუალეფ]] მუნეფიშ წუმოულობას [[ნანაშ ღოზი|დიდაშ ღოზით]] გეჸუნა. მახორობა დაკებულ რდჷ [[აკვაკულტურა|აკვაკულტურათ]]: თინეფ ჭოფუნდეს ხანოსიშ (ბჟაშ ჩხომიშ) ციტუეფს (ნამუსჷთ [[ნაურუული ნინა|ნაურუულო]] ''ibija'' ჯოხო), მიორჩქვანუანდეს ლიგე წყარს დო რდუნდეს [[ბუადაშ ლაგუნა|ბუადაშ ლაგუნას]], ნამუთ თინეფშო ოჭკომალიშ საიმენდო წყუს უნარღელჸენდჷ. თინეფიშ ოჭკომალიშ შხვა კომპონენტეფს წჷმარინუანდუ [[ქოქოსი|ქოქოს]] დო [[პანდანუსი|პანდანუსიშ გუმნაღელი]].<ref>{{Cite book |last=Pollock|first=Nancy J |chapter=5: Social Fattening Patterns in the Pacific—the Positive Side of Obesity. A Nauru Case Study |editor-last=De Garine|editor-first=I |title=Social Aspects of Obesity |pages=87–111 |publisher=Routledge |year=1995}}</ref><ref>{{cite journal |last=Spennemann |first=Dirk HR |journal=Aquaculture International |date=January 2002 |volume=10 |issue=6 |pages=551–562 |doi=10.1023/A:1023900601000 |title=Traditional milkfish aquaculture in Nauru}}</ref> 1798 წანას, [[ბრიტანალეფი|ბრიტანალ]] მეზუღე [[ჯონ ფერნი (ვერშაპჭოფუ)|ჯონ ფერნიქ]], მუშ სავაჭრე ხვამარდით „ჰანტერი“ (300 ტონა), გინირთჷ მაართა ბჟადალარო, ნამუქჷთ ნაურუშ ძირაფაშენ გაცხადჷნ დო მეკონჭაფურ მეჯინაშ გეშა „ჰამო კოკი“ (Pleasant Island) გიოდჷნ.<ref>{{cite book |first1=Maslyn|last1=Williams |first2=Barrie |last2=Macdonald |title=The Phosphateers |url=https://archive.org/details/phosphateershist0000will|year=1985 |publisher=Melbourne University Press |isbn=0-522-84302-6 |page=[https://archive.org/details/phosphateershist0000will/page/11 11]}}{{cite book |last1=Ellis |first1=Albert F. |title=Ocean Island and Nauru: Their Story |url=https://archive.org/details/oceanislandnauru0000albe |year=1935 |publisher=Angus and Robertson |oclc=3444055 |page=[https://archive.org/details/oceanislandnauru0000albe/page/n56 29]}}</ref> არძაშ უკულაშ 1826 წანაშე, ნაურუალეფს რეგულარულ კონტაქტ უღჷდეს ევროპალეფწკჷმა, ნამუეფჷთ მუშენდეს ვერშაპჭოფ დო სავაჭრე ხვამარდეფს დო თხულენდეს ოჭკომალს დო სუფთა ოშუმალ წყარს. ეკონია ვერშაპჭოფუ ხვამარდიქ, ნამუთ [[ერქემამ ფლოტიშ ხანი|ერქემამ ფლოტიშ ბორჯის]] რდჷნ, 1904 წანას ესურჷ.<ref>{{cite book|last=Langdon|first=Robert |year=1984|title=Where the whalers went: an index to the Pacific ports and islands visited by American whalers (and some other ships) in the 19th century|publisher=Pacific Manuscripts Bureau|pages=180–182|isbn=086784471X}}</ref> მეხოლაფირო თე ბორჯიშო, ევროპულ ხვამარდეფიშ [[დეზერტირობა|დეზერტირ მეზუღეეფქ]] კოკის ქიდიხორეს. კოკიშ მახორობა ოჭკომალს თირანდჷ ალკოჰოლურ [[პალმაშ ღვინი|პალმაშ ღვინშა]] დო დაჩხირჸოთამ ანჯარშა.<ref>{{cite journal |last1=Marshall |first1=Mac |last2=Marshall|first2=Leslie B |title=Holy and Unholy Spirits: The Effects of Missionization on Alcohol Use in Eastern Micronesia |journal=Journal of Pacific History |date=January 1976 |volume=11 |issue=3 |pages=135–166 |doi=10.1080/00223347608572299}}</ref> ანჯარ გჷმირინუეს 1878 წანაშე დოჭყაფილ 10-წანიან [[ნაურუშ ომენოღალე ლჷმა|ნაურუშ ომენოღალე ლჷმაშ]] ბორჯის.<ref>{{cite journal |journal=New York Law School Journal of International and Comparative Law |title=Nauru v. Australia |last=Reyes |first=Ramon E. Jr |volume=16 |issue=1–2 |year=1996 |url=http://heinonline.org/HOL/LandingPage?collection=journals&handle=hein.journals/nylsintcom16&div=6&id=&page=}}</ref> კაბეტ ბრიტანეთწკჷმა დოდვალირ [[ინგლის-გერმანიაშ აპიჯალა ბჟადალ რჩქალ ოკიანეშ გეშა|აპიჯალაშ]] უკული, 1888 წანას გერმანიაქ ნაურუშ ოკუპაცია იქჷ დო ადმინისტრაციულ ღანკეფშო მარშალიშ კოკეფიშ პროტექტორატიშ აკოდგინალუაშა გემშეჸონუ.<ref>{{cite book|title=Commonwealth and Colonial Law|url=https://archive.org/details/commonwealthcolo0000sirk|first=Kenneth |last=Roberts-Wray|publisher=Stevens|year=1966|page=[https://archive.org/details/commonwealthcolo0000sirk/page/884 884]}}{{cite journal |last=Firth |first=Stewart |title=German Labour Policy in Nauru and Angaur, 1906–1914 |journal=The Journal of Pacific History |date=January 1978 |volume=13 |issue=1 |pages=36–52 |doi=10.1080/00223347808572337}}</ref>[[გერმანალეფი]]შ მოულაქ ომენოღალე ლჷმა მაბოლჷ დო კოკიშ გამაგეფო მაფეფქ გეგმიცხადეს. არძაშე უმოსო ჩინებულ რდჷ მაფა [[აუვეიდა]]. [[გილბერტიშ კოკეფი|გილბერტიშ კოკეფშე]] ქირსიან მისიონერეფქ 1888 წანას ქუმორთეს.<ref>{{cite book |last=Ellis|first=AF |year=1935 |title=Ocean Island and Nauru – their story |url=https://archive.org/details/oceanislandnauru0000albe|publisher=Angus and Robertson Limited |pages=[https://archive.org/details/oceanislandnauru0000albe/page/29 29]–39}}</ref>გერმანალეფ ნაურუს სუმ ვითწანურაშ გოძვენას გამაგენდეს. [[რობერტ რაში]], გერმანალ ვაჭარი, ნამუქჷთ 15 წანერ ნაურუალ ცირაშა იგურგინუნჷ, მაართა ადმინისტრატორო გირთჷ დო თე პოსტ დეკინჷ 1890 წანას.<ref><ref name="hill>{{cite book |editor-last=Hill |editor-first=Robert A |title=The Marcus Garvey and Universal Negro Improvement Association Papers |year=1986 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-05817-0 |chapter=2: Progress Comes to Nauru |volume=5}}</ref> [[1900]] წანას, გორუ [[ალბერტ ფულერ ელისი]]ქ ნაურუს [[ფოსფატი]]ს ქემიოგორუ. [[რჩქალ ოკიანეშ ფოსფატიშ კომპანია]] ქგერმანიაწკჷმა დოდვალირ აპიჯალათ 1906 წანას დიჭყჷ ოზირუეფიშ გჷმორინაფა დო მაართა პარტია ექსპორტშა 1907 წანას გეგნიღჷ.<ref>{{cite journal |last1=Manner |first1=HI |last2=Thaman|first2=RR |last3=Hassall|first3=DC |title=Plant succession after phosphate mining on Nauru |url=https://archive.org/details/australian-geographer_1985-05_16_3/page/185 |journal=Australian Geographer |date=May 1985 |volume=16 |issue=3 |pages=185–195 |doi=10.1080/00049188508702872}}}</ref> 1914 წანას, პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ დოჭყაფაშ უკული, ნაურუ [[ნაურუშ ოკუპაცია ავსტრალიაშით|ავსტრალიურ ჯარეფქ ქიდიჸუნეს დო ოკუპაცია იქუეს]]. [[ვერსალიშ ხეკულუა]]თ ნაურუ [[ერეფიშ ლიგა|ერეფიშ ლიგაშ მანდატიშ]] თუდო ქუმოხვადჷ, ნამუქჷთ პერსონალურო მიაჩჷ მაფა [[ჯორჯ V|ჯორჯ V-ს]]. 1919 წანას ავსტრალიაქ, ახალ ზელანდიაქ დო კაბეტ ბრიტანეთიქ ხე მაჭარეს [[ნაურუშ კოკიშ აპიჯალა]]ს, ნამუქჷთ უნარრელჸუ კოკიშ კჷნე გამაგალა ავსტრალიაშით დო ფოსფატიშ ობადეშეფიშ მოპალუა თარობეფოშქაშე [[ბრიტანეთიშ ფოსფატიშ კომისია]]შით (BPC).<ref>{{cite journal |journal=Land Economics |volume=75 |issue=2 |title=The Physical Destruction of Nauru |url=https://archive.org/details/sim_land-economics_1999-05_75_2/page/333 |last1=Gowdy|first1=John M |last2=McDaniel|first2=Carl N |date=May 1999 |pages=333–338 |doi=10.2307/3147015 |jstor=3147015}}</ref> [[ერეფიშ ლიგა|ერეფიშ ლიგაშ]] მანდატიშ პიჯალეფქ 1920 წანას იჸუ შემუშებულქ. კოკის [[XX ოშწანურა]]შ დაჭყაფუს მოხვადჷ [[გრიპი|გრიპიშ]] ეპიდემიაქ დო თიმ ბორჯის მიმალ კოლონიურ აწორინაფეფქ, სოდე აბორიგენ ნაურუალეფს შქას ღურალაშ მაძირაფალქ 18 პროცენტ აკადგინჷ.<ref>{{cite journal |last=Shlomowitz |first=R |title=Differential mortality of Asians and Pacific Islanders in the Pacific labour trade |journal=Journal of the Australian Population Association |date=November 1990 |volume=7 |issue=2 |pages=116–127 |doi=10.1007/bf03029360 |pmid=12343016}}</ref> 1923 წანას, ერეფიშ ლიგაქ ავსტრალიას გინოჩჷ მეგამუა მანდატ ნაურუშ გეშა, კაბეტ ბრიტანეთ დო ახალ ზელანდია წორომოგამიე რდეს.<ref>{{cite journal |last=Hudson |first=WJ |title=Australia's experience as a mandatory power |journal=Australian Outlook |date=April 1965 |volume=19 |issue=1 |pages=35–46 |doi=10.1080/10357716508444191}}</ref> 1940 წანაშ 6 დო 7 ქირსეთუთას, გერმანულ მოხვარე კრეისერეფქ — „[[კომეტი (გერმანულ მოხვარე კრეისერი)|კომეტი]]'' დო „[[ორიონი (გერმანულ მოხვარე კრეისერი)|ორიონქ]]“ — ნაურუშ გოხოლუას [[გერმანიაშ მენტება ნაურუშა|ხუთ მოხაზირე ხვამარდ დონწყვეს]] . უკულ „კომეტიქ'' დობომბჷ ნაურუშ ფოსფატიშ წარმებაშ ტერიტორიეფი, ნაფთობპროდუქტეფიშ ოჩუაშე ონწკარუეფ დო ხვამარდეფიშ მახარგალ კონსოლეფი.<ref>{{cite book |last=Waters |first=SD |title=German raiders in the Pacific |year=2008 |publisher=Merriam Press |isbn=978-1-4357-5760-8 |edition=3rd |page=39}}{{cite journal |last=Bogart|first=Charles H |title=Death off Nauru |pages=8–9 |date=November 2008 |journal=CDSG Newsletter |url=http://cdsg.org/reprint%20PDFs/CDSGNnov08.pdf |accessdate=16 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012031555/http://cdsg.org/reprint%20PDFs/CDSGNnov08.pdf |archivedate=12 October 2013}}{{cite web |last=|first= |work=XI(7) Pacific Islands Monthly |title=How Nauru Took the Shelling |date=14 February 1941 |url=https://nla.gov.au/nla.obj-316032928/view?partId=nla.obj-316050130#page/n36/mode/1up |accessdate=28 September 2021 |archivedate=28 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210928112546/https://nla.gov.au/nla.obj-316032928/view?partId=nla.obj-316050130#page/n36/mode/1up |url-status=live}}</ref> [[ფაილი: Nauru Island under attack by Liberator bombers of the Seventh Air Force.jpg|thumb|[[ამერიკაშ აკოშქუმალირ შტატეფიშ არმიაშ ოჰეერე ნძალეფი|ააშ-იშ არმიაშ ოჰეერე ნძალეფ]] ბომბუნს იაპონურ ოურდუმე აეროდრომს ნაურუს (1943).]] [[ნაურუშ ოკუპაცია იაპონიაშით|იაპონარ ჯარიშკოჩეფქ ნაურუ გეჭოფეს]] 1942 წანაშ 25 მარაშინათუთას. იაპონარეფქ აკაგეს ჟირ აეროდრომი, ნამუეფჷთ პირველაშე 1943 წანაშ 25 მელახის დობომბეს, ნამუქჷთ მონჩალჷ ნაურუშა ფურინჯეფით ოჭკომალიშ მეჭირინაფა.<ref>{{cite web |last= |first= |work=XVI(11) Pacific Islands Monthly |title=Interesting Sidelights on Jap Occupation of Nauru |date=18 June 1946 |url=[https://nla.gov.au/nla.obj-317564791/view?partId=nla.obj-317661362#page/n50/mode/1up](https://nla.gov.au/nla.obj-317564791/view?partId=nla.obj-317661362#page/n50/mode/1up) |accessdate=29 September 2021 |archivedate=1 June 2023 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20230601062815/https://nla.gov.au/nla.obj-317564791/view?partId=nla.obj-317661362#page/n50/mode/1up](https://web.archive.org/web/20230601062815/https://nla.gov.au/nla.obj-317564791/view?partId=nla.obj-317661362#page/n50/mode/1up) |url-status=live}}</ref> იაპონარეფქ გეგნახორეს 1 200 ნაურუალ მუშეფო [[ჩუუკიშ ლაგუნა|ჩუუკიშ კოკეფშა]],<ref>{{cite journal |last=Haden|first=JD |year=2000 |url=[http://166.122.164.43/archive/2000/April/04-03-19.htm](http://166.122.164.43/archive/2000/April/04-03-19.htm) |title=Nauru: a middle ground in World War II |journal=Pacific Magazine |accessdate=16 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20120208125727/http://166.122.164.43/archive/2000/April/04-03-19.htm](https://web.archive.org/web/20120208125727/http://166.122.164.43/archive/2000/April/04-03-19.htm) |archivedate=8 February 2012}}</ref> ნამუთ თაშნეშე ოკუპირაფილ რდჷ იაპონიაშით. ნაურუქ საბოლოათ იაპონიაშე 1945 წანაშ 13 ეკენიას გედუდიშლჷ, მუჟანსჷთ მადუდე ჰისაკი სოედაქ კოკ ავსტრალიაშ არმიაშ დო [[ავსტრალიაშ ომაფე ოურდუმე-ოზუღე ფლოტი|ომაფე ოურდუმე-ოზუღე ფლოტის]] ჩაბარჷ.<ref>{{cite web |first1=Akira |last1=Takizawa |first2=Allan |last2=Alsleben |url=[https://warfare.gq/dutcheastindies/japan_garrison.html](https://warfare.gq/dutcheastindies/japan_garrison.html) |title=Japanese garrisons on the by-passed Pacific Islands 1944–1945 |date=1999–2000 |work=Forgotten Campaign: The Dutch East Indies Campaign 1941–1942 |accessdate=30 March 2021 |archivedate=6 January 2016 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20160106231303/http://www.dutcheastindies.webs.com/japan_garrison.html](https://web.archive.org/web/20160106231303/http://www.dutcheastindies.webs.com/japan_garrison.html) |url-status=dead}}</ref> კაპიტულაცია მიღჷ ბრიგადირ [[ჯონ როულსტონ სტივენსონი|ჯონ როულსტონ სტივენსონქ]], ნამუთ წჷმარინუანდუ პირველ ავსტრალიურ არმიაშ მადუდეს, [[გენერალ-ლეიტენანტი (ავსტრალია)|გენერალ-ლეიტენანტ]] [[ვერნონ სტარდის]], ოურდუმე ხვამარდის [[HMAS Diamantina (K377)|HMAS ''Diamantina'']].<ref>''[[The Times]]'', 14 September 1945{{cite news |url=[http://nla.gov.au/nla.news-article971354](http://nla.gov.au/nla.news-article971354) |title=Nauru Occupied by Australians; Jap Garrison and Natives Starving |newspaper=The Argus |date=15 September 1945 |accessdate=30 December 2010 |archivedate=1 March 2021 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20210301084244/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/971354](https://web.archive.org/web/20210301084244/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/971354) |url-status=live}}{{cite web |last=|first= |work=XVI(3) Pacific Islands Monthly |title=Nauru Officials Murdered By Japs |date=16 October 1945 |url=[https://nla.gov.au/nla.obj-317552084/view?partId=nla.obj-317560904#page/n7/mode/1up](https://nla.gov.au/nla.obj-317552084/view?partId=nla.obj-317560904#page/n7/mode/1up) |accessdate=29 September 2021 |archivedate=30 July 2022 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20220730032111/https://nla.gov.au/nla.obj-317552084/view?partId=nla.obj-317560904#page/n7/mode/1up](https://web.archive.org/web/20220730032111/https://nla.gov.au/nla.obj-317552084/view?partId=nla.obj-317560904#page/n7/mode/1up) |url-status=live}}</ref> მეღებულქ იჸუ ზჷმეფქ ჩუუკშე თი 745 ნაურუალიშ ოდაბადეშა დართინაფალო, ნამუეფქჷთ თექ იაპონურ ჭკორალა გჷნიღესინ.<ref>{{cite web |last= |first= |work=XX(10) Pacific Islands Monthly |title=Only 745 Returned |date=1 May 1950 |url=[https://nla.gov.au/nla.obj-322270499/view?partId=nla.obj-322562760#page/n82/mode/1up](https://nla.gov.au/nla.obj-322270499/view?partId=nla.obj-322562760#page/n82/mode/1up) |accessdate=30 September 2021 |archivedate=3 June 2022 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20220603055653/https://nla.gov.au/nla.obj-322270499/view?partId=nla.obj-322562760#page/n82/mode/1up](https://web.archive.org/web/20220603055653/https://nla.gov.au/nla.obj-322270499/view?partId=nla.obj-322562760#page/n82/mode/1up) |url-status=live}}</ref> თინეფ ნაურუს BPC-იშ ხვამარდით „ტრიენცა“ 1946 წანაშ ღურთუთას დართინუეს.<ref>{{cite book |last=Garrett|first=J |year=1996 |title=Island Exiles |publisher=Australian Broadcasting Corporation |isbn=0-7333-0485-0 |pages=176–181}}</ref> 1947 წანას, გოეროშით მიშაღალირქ იჸუ მოგამურ ტერიტორია, ნამუშ მოგამეეფ რდეს ავსტრალია, ახალ ზელანდია დო გოართოიანაფილ ომაფე. თე აპიჯალაშ მეჯინათ, კაბეტ ბრიტანეთი, ავსტრალია დო ახალ ზელანდია წჷმარინუანდეს ართობურ გამაგე ორგანოს. ნაურუშ კოკიშ გეშა აპიჯალა ითთოლწონენდჷ, ნამჷ-და პირველ ადმინისტრატორს ხუთ წანაშ ხანით დარინუანდჷ ავსტრალია, ხოლო უკულიან დორინაფაშ ოკითხირეს სუმ თარობა ართობურო გეგნოჭყვიდუნდჷ. პრაქტიკას — ადმინისტრაციულ ხემანჭუაფას ხვალე ავსტრალია მანჯენდჷ. 1948 წანას [[ნაურუშ რიეფი (1948)|ნაურუს რიეფქ]] მოხჷ, მუჟანსჷთ ჩინარ მემაღაროეფქ ხეშ ქირაშ დო სამუშა პიჯალეფიშ გეშა პროტესტ დიჭყეს. ავსტრალიურ ადმინისტრაციაქ გამაღურ დგომარობა გეგმაცხადჷ, ნამუშ ბორჯისჷთ მობილიზაფილ რდჷ აბანობურ პოლიცია, აბანობური დო ავსტრალიურ ოფიციალურ პიჯეფიშ აკოანჯარაფილ მოხალისეეფი. თე ნძალაქ, ნამუეფქჷთ ტვიაჸოთამ დო შხვა დაჩხირჸიოთამ ანჯარ გიმირინუეს, ტყვია ქაჸათეს ჩინარ მუშეფს, დოღურჷ ჟირ კოჩიქ დო დიჭყოლჷ — ვითაამშვიქ. ოჭოფეს დოხოლაფირო 50 მუშა; თინეფშე ჟირ ხვილიშას ხიშტეფით დოჸვილეს. პოლიციარი, ნამუქჷთ ჭოფილეფ ხიშტეფით ჸვილჷნ, ბრალეულქ იჸუ, მარა უკულ გამართეს თი არგუმენტით, ნამჷ-და „მარცხო რდეს“ ჭყოლირინ.<ref>{{cite news |url=[http://nla.gov.au/nla.news-article63066635](http://nla.gov.au/nla.news-article63066635) |title=Nauru Riot |newspaper=Townsville Daily Bulletin |date=2 July 1949 |accessdate=17 February 2020 |page=1 |via=Trove |archivedate=24 February 2021 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20210224013923/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/63066635](https://web.archive.org/web/20210224013923/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/63066635) |url-status=live}}{{Cite journal |title=Chinese Lose Nauru and Manus Cases |journal=Pacific Islands Monthly |year=1949 |volume=XIX |issue=6|publisher=Pacific Publications |url=[http://nla.gov.au/nla.obj-330063007](http://nla.gov.au/nla.obj-330063007) |id=nla.obj-330063007 |accessdate=17 February 2020 |via=Trove |archivedate=24 February 2021 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20210224025240/https://trove.nla.gov.au/narrative/article/63066635](https://www.google.com/search?q=https://web.archive.org/web/20210224025240/https://trove.nla.gov.au/narrative/article/63066635) |url-status=live}}</ref> [[სსრრ|სხუნუეფიშ სოციალისტურ რესპუბლიკეფიშ რსხუშ]] დო [[ჩინეთიშ რესპუბლიკა|ჩინეთიშ რესპუბლიკაშ]] თარობეფქ თე ინციდენტიშ გეშა ავსტრალიას ოფიციალურ ჩიულით მუკართეს გოეროს.<ref>{{cite news |url=[http://nla.gov.au/nla.news-article49714695](http://nla.gov.au/nla.news-article49714695) |title=Nauru, New Guinea |newspaper=The Courier-Mail |date=5 October 1949 |accessdate=17 February 2020 |page=4 |via=Trove |archivedate=24 February 2021 |archiveurl=[https://web.archive.org/web/20210224025521/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/49714695](https://web.archive.org/web/20210224025521/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/49714695) |url-status=live}}</ref> == ადმინისტრაციული მონწყუალა == [[ფაილი:Nauru-districts-fr.svg|მარცხნივ|thumb|300px|ნაურუშ ადმინისტრაციულ რუკა]] ნაურუშ რესპუბლიკა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ მონწყუალაშჸურე აკმოდირთუ 14 [[ნაურუშ რაიონეფი|რაიონშე]]: {| class="wikitable" |-class="hintergrundfarbe6" ! № || რაიონი || ჯვეშ<br />ოხორუე || ფართობი,<br />კმ² || მახორობა,<br />ად. (2005) || მეჭედალა,<br />ად./კმ² || ოფუტეეფიშ<br />მუდანობა |- | 1 || [[აივო]] || აიუე || align="right" | 1,00 || align="right" | 1092 || align="right" | 1092,00 || align="right" | 8 |- | 2 || [[ანაბარი (რაიონი)|ანაბარი]] || ანებვორი || align="right" | 1,43 || align="right" | 502 || align="right" | 351,05 || align="right" | 15 |- | 3 || [[ანეტანი]] || ანეტანი || align="right" | 1,00 || align="right" | 516 || align="right" | 516,00 || align="right" | 12 |- | 4 || [[ანიბარი]] || ენიბოდი || align="right" | 3,14 || align="right" | 160 || align="right" | 50,96 || align="right" | 17 |- | 5 || [[ბაიტი (რაიონი)|ბაიტი]] || ბაიდი || align="right" | 1,23 || align="right" | 572 || align="right" | 465,04 || align="right" | 15 |- | 6 || [[ბოე]] || ბოი || align="right" | 0,66 || align="right" | 795 || align="right" | 1204,55 || align="right" | 4 |- | 7 || [[ბუადა]] || არენიბოკი || align="right" | 2,66 || align="right" | 716 || align="right" | 269,17 || align="right" | 14 |- | 8 || [[დენიგომოდუ]] || დენიკომოტუ || align="right" | 1,18 || align="right" | 2827 || align="right" | 2395,76 || align="right" | 17 |- | 9 || [[ევა (რაიონი)|ევა]] || ეუა || align="right" | 1,17 || align="right" | 318 || align="right" | 271,79 || align="right" | 12 |- | 10 || [[იუვი]] || იუბი || align="right" | 1,12 || align="right" | 303 || align="right" | 270,54 || align="right" | 13 |- | 11 || [[მენენგი]] || მენენი || align="right" | 2,88 || align="right" | 1830 || align="right" | 635,42 || align="right" | 18 |- | 12 || [[ნიბოკი]] || ენიბეკი || align="right" | 1,36 || align="right" | 432 || align="right" | 317,65 || align="right" | 11 |- | 13 || [[უაბო]] || უებოი || align="right" | 0,97 || align="right" | 335 || align="right" | 345,36 || align="right" | 6 |- | 14 || [[იარენი]] || მოკუა || align="right" | 1,50 || align="right" | 820 || align="right" | 546,67 || align="right" | 7 |-style="background: #CCC;" | class="sortbottom" | || '''ნაურუ''' || ნაოურო|| align="right" | 21,30 || align="right" | 11 218 || align="right" | 526,67 || align="right" | 169 |} ==კომენტარეფი== <references group="კომ."/> == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.krugosvet.ru/articles/85/1008594/1008594a1.htm ინფორმაცია ნაურუშ გეშა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080629054739/http://www.krugosvet.ru/articles/85/1008594/1008594a1.htm |date=2008-06-29 }} * [http://minicount.narod.ru/nauru.html კ. ნაურუ] * [http://archive.travel.ru/nauru/3607.html ნაურუ (1998)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121113221324/http://archive.travel.ru/nauru/3607.html |date=2012-11-13 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{Commons|Nauru|ნაურუ}} {{მერკე}} {{ერეფიშ წორომაჸალობა}} [[კატეგორია:ინგლისურნინამი ქიანეფი]] [[კატეგორია:ოკიანეთიშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი]] [[კატეგორია:კოკი სახენწჷფოეფი]] 07tzr84errzk7oq1xgludcozatglbpt ახალი გვინეა 0 19111 252574 252045 2026-08-25T20:44:06Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252574 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა კოკი | დუდჯოხო = ახალი გვინეა | ოდაბადური ჯოხო = {{lang-id|Pulau Irian}}<br />{{lang-en|New Guinea}}<br />ტოკ-პისინის ენა — Niugini | native name link = | მეტჯოხო = | სურათიშ ჯოხო = LocationNewGuinea.svg | სურათიშ მიკნაჭარა = კოკი ახალი გვინეა | სურათიშ ზჷმა = 250პქ | ალტ სურათი =[[ფაილი:Karte Neuguinea.png]] | locator map = | locator map size = | map_custom = yes | ორენი = [[მელანეზია]] | კოორდინატეფი = {{Coord|5|20|S|141|36|E|}} | ორენი = [[მელანეზია|მელანეზიაშ არქიპელაგი]] | კოკეფიშ მუდანობა = | თარი კოკი = | ფართობი_კმ2 = 786 000 | ერკებული = | სიგჷრძა_კმ = | სიგანე_კმ = | წყარპიჯიშ სიგჷრძა = |წყარპიჯიშღოზი_კმ = | უმაღალაში გვალა = [[პუნჩაკ-ჯაია]] | სიმაღალე_მ =4884 | ქიანაშ ჯოხო = | ქიანა = {{შილა|ინდონეზია}}<br />{{შილა|პაპუა-ახალი გვინეა}} | ქიანაშ ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო = | ქიანაშ ადმინისტრაციული დორთუალა = | ქიანაშ ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო 1 = | ქიანაშ ადმინისტრაციული დორთუალა 1 = | ქიანაშ ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო 2 = | ქიანაშ ადმინისტრაციული დორთუალა 2 = | ქიანაშ ნანანოღა = | ქიანაშ უდიდაში ნოღა = | ქიანაშ უდიდაში ნოღაშ მახორობა = | ქვიანაშ ლიდერიშ ტიპი = | ქიანაშ ლიდერიშ ჯოხო = | ქიანა 1 = | ქიანაშ 1 ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო = | ქიანაშ 1 ადმინისტრაციული დორთუალა = | ქიანაშ 1 ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო 1 = | ქიანაშ 1 ადმინისტრაციული დორთუალა 1 = | ქიანაშ 1 ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო 2 = | ქიანაშ 1 ადმინისტრაციული დორთუალა 2 = | ქიანაშ 1 ნანანოღა = | ქიანაშ 1 უდიდაში ნოღა = | ქიანაშ 1 უდიდაში ნოღაშ მახორობა = | ქიანაშ 1 ლიდერიშ ტიპი = | ქიანაშ 1 ლიდერიშ ჯოხო = | ქიანა 2 = | ქიანაშ 2 ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო = | ქიანაშ 2 ადმინისტრაციული დორთუალა = | ქიანაშ 2 ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო 1 = | ქიანაშ 2 ადმინისტრაციული დორთუალა 1 = | ქიანაშ 2 ადმინისტრაციული დორთუალაშ დუდჯოხო 2 = | ქიანაშ 2 ადმინისტრაციული დორთუალა 2 = | ქიანაშ 2 ნანანოღა = | ქიანაშ 2 უდიდაში ნოღა = | ქიანაშ 2 უდიდაში ნოღაშ მახორობა = | ქიანაშ 2 ლიდერიშ ტიპი = | ქიანაშ 2 ლიდერიშ ჯოხო = | მახორობა =~ 9 500 000 | ეჭარუაშ წანა =2010 | მეჭედალა_კმ2 =12 | ეთნიკური ბუნეფი = [[პაპუასეფი]] დო [[მელანეზიარეფი]] | ვებ-ხასჷლა = | გეძინაფონი ინფო = }} '''ახალი გვინეა''' ({{lang-id|Pulau Irian}}, {{lang-en|New Guinea}}, ტოკ-პისინიშ ნინაშა — Niugini) — მოსოფელიშ სიდიდათ [[კოკეფიშ ერკებული ფართობიშ მეჯინათ|მაჟირა კოკი]] ([[გრენლანდია|გრენლანდიაშ]] უკული), ნამუშ ფართობი აკმადგინანს 786 000 კმ²-ს. კოკი იდვალუაფუ [[რჩქალი ოკიანე|რჩქალ ოკიანეშ]] ობჟათე-ბჟადალ ნორთის. გეოგრაფიულო თე ტერიტორია ორხველჷ [[მალაიშ არქიპელაგი|მალაიშ არქიპელაგის]]<ref name=Wallace>{{cite web |last=Wallace |first=Alfred Russell |authorlink=Alfred Russell Wallace |title=On the Physical Geography of the Malay Archipelago |url=http://web2.wku.edu/~smithch/wallace/S078.htm |year=1863 |accessdate=30 November 2009}}; {{Cite book | last = Wallace | first = Alfred Russel | authorlink = Alfred Russel Wallace | title = The Malay Archipelago | url = https://archive.org/details/bub_gb_pZ4hwlbaOkwC | publisher = Macmillan and Co | year = 1869 | location = London | page = [https://archive.org/details/bub_gb_pZ4hwlbaOkwC/page/n11 2] }}</ref> თე კოკი წჷმარინუანს [[აზია|აზიაშ]] დო [[ოკიანეთი]]შ გჷმართალს. ახალი გვინეა ორხველჷ [[ავსტრალია (კონტინენტი)|ავსტრალიაშ კონტინენტის]]<ref>{{Cite journal |last=Allen |first=Jim |last2=Gosden |first2=Chris |last3=Jones |first3=Rhys |last4=White |first4=J. Peter |year=1988 |title=Pleistocene dates for the human occupation of New Ireland, northern Melanesia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-02-25_331_6158/page/707 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=331 |issue=6158 |pages=707–709 |doi=10.1038/331707a0 }}</ref> ახალი გვინეა [[ავსტრალია|ავსტრალიაშე]] გიშართილი რე [[ტორესიშ საროტი|ტორესიშ საროტიშ]] მეშქაშობათ. თე ტერიტორია მირჩქინუაფუ [[მელანეზია|მელანეზიაშ]] კოკეფიშ ბუნაშ ნორთო. მუთ ოხუ პოლიტიკურ თოლოზირუსჷნ, ახალი გვინეა ირთუ ჟირ ნორთო. [[ბჟადალი პაპუა (რეგიონი)|ბჟადალი პაპუა]] მიშმურს [[ინდონეზია|ინდონეზიაშ]] აკოდგინალუაშა რანწკითი პროვინციაშ სახეთ. ბჟაეიოლ ნორთის იდვალუაფუ, სუვერენული სახენწჷფო [[პაპუა-ახალი გვინეა]]. კოკის დოხოლაფირო 9 500 000 ადამიერი (2010) ოხორანს, თე ტერიტორია ართ-ართი არძაშე მერჩხას დოხორელი აკანი რე (12 კაცი/კმ²). ახალი გვინეა გეოლოგიური თოლწონუათ, ეშახე ტექტონიკურო აქტიურ ზონას. თაქ რე მიარე ვულკანი, თინეფს შქას სიმაღალეშ თოლწონუათ უმაღალაში რე [[პუნჩაკ-ჯაია]], სიმაღალე — 4884 მ (16 023 ფტ). კოკი დიდარი რე ფლორაშ დო ფაუნაშ მიარეფერუამობათ, თაქ რე მიარე ენდემური ჯიშიშ ჩხოლარი დო ჩანარი. == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://natzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/2001/2/intoxnewguineabirds.cfm ''The Intoxicating Birds of New Guinea'' by John Tidwell] * [http://www.fpcn-global.org/index.php?module=htmlpages&func=display&pid=1 Online documentaries re OPM sponsored by West German-based Friends of Peoples Close to Nature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129153315/http://www.fpcn-global.org/index.php?module=htmlpages&func=display&pid=1 |date=2010-11-29 }} * [http://www.papuaweb.org/gb/peta/sejarah/collingridge/ Facsimile of material from "The Discovery of New Guinea" by George Collingridge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129025545/http://www.papuaweb.org/gb/peta/sejarah/collingridge/ |date=2010-11-29 }} * [http://news.independent.co.uk/environment/article343740.ece Scientists hail discovery of hundreds of new species in remote New Guinea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060209023212/http://news.independent.co.uk/environment/article343740.ece |date=2006-02-09 }} * [http://www.papuaweb.org PapuaWeb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116121904/http://www.papuaweb.org/ |date=2021-01-16 }} * [http://rainforests.mongabay.com/20png.htm ''პაპუა-ახალი გვინეა.'' mongabay.com] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მერკე}} [[კატეგორია:ინდონეზიაშ კოკეფი]] [[კატეგორია:პაპუა-ახალი გვინეა]] dwndxdu0g5tjjhzl4whonr9rjv1xzwg ისლამ ქარიმოვი 0 19834 252523 121091 2026-08-25T20:01:27Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252523 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო = ისლამ ქარიმოვი<br/>Ислом Каримов | სურათი=Islam Karimov (2009).jpg | სურათიშ ზჷმა =250პქ | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო= | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[უზბეკეთი]]შ 1-ა [[უზბეკეთიშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ = [[24 მელახი]], [[1990]] | პოსტი დიტუ = [[2 ეკენია]], [[2016]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[აბდულჰაშიმ მუტალოვი]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი= ''საპრეზიდენტო პოსტიშ მიშაღალა'' | მონძე = [[ნიგმატილა იულდაშევი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|30|01|1938}} | დაბადებაშ აბანი= [[სამარყანდი]], [[უზბეკეთიშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა|უზბეკეთიშ სსრ]], {{შილა|სსრრ}}, (ასე [[უზბეკეთი]]) | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2016|09|02|1938|01|30}} | ღურაშ აბანი=[[ტაშკენტი]] | მენოღალობა = | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =აბდუღანი ქარიმოვი | ნანა =სანობარ ქარიმოვა | ალმასქუ =ტატიანა კარიმოვა | სქუალეფი=[[გულნარა ქარიმოვა|გულნარა]]<br />[[ლოლა ქარიმოვა|ლოლა]] | განათება =[[ოშქაშეაზიური პოლიტექნიკური ინსტიტუტი]]<br />[[ტაშკენტიშ სახენწჷფო ეკონომიკური უნივერსიტეტი]] | პროფესია = | საქვარუა =[[პოლიტიკა|პოლიტიკოსი]], [[ეკონომიკურ მენცარობეფიშ კანდიდატი]] | რელიგია =[[ისლამი]] | ჯილდოეფი =ინჟინერ-მექანიკოსი, ეკონომისტი | პარტია = [[უზბეკეთიშ კომუნისტური პარტია]] (1964–1991)<br />[[უზბეკეთიშ ოკათე-დემოკრატიული პარტია]] (1991–2007)<br />[[უზბეკეთიშ ლიბერალურ-დემოკრატიული პარტია]] (2007–ასე) | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 = | პოსტი დეკინჷ2 = | პოსტი დიტუ2= | წიმოხონი2 = | მონძე2 = | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ისლამ აბდუგანიშ სქი ქარიმოვი''' ({{lang-uz|Ислом Абдуғаниевич Каримов}}; {{lang-ru|Ислам Абдуганиевич Каримов}}; დ. [[30 ღურთუთა]], [[1938]], [[სამარყანდი]] - ღ. [[2 ეკენია]], [[2016]], [[ტაშკენტი]]) — [[უზბეკეთი]]შ [[უზბეკეთიშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] [[1990]] წანაშე [[2016]] წანაშ 2 ეკენიაშახ, ღურაშახ. ქარიმოვი ირდუდჷ [[სამარყანდი]]შ ომბოლეფიშ დუდმიკაფორუს. [[1989]] წანას, თინა უზბეკეთიშ [[სხუნუეფიშ რსხუშ კომუნისტური პარტია|სხუნუეფიშ რსხუშ კომუნისტური პარტიაშ]] მაართა მელამოსეთ გჷნირთჷ. [[1990]] წანაშ 24 მელახის, [[უზბეკეთიშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა|უზბეკეთიშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკაშ]] პრეზიდენტო გჷნირთჷ. [[1991]] წანაშ [[31 მარაშინათუთა]]ს თიქ გჷმაცხადჷ უზბეკეთიშ ზოხორინალა დო 29 ქირსეთუთას 86%–ით მიგჷ უზბეკეთიშ მაართა საპრეზიდენტო გიშაგორუეფი. კარიმოვიშ ხეშუულება გიშეგორუაფუ ავტორიტარიზმით, ნამუთ ოპოზიციურ პარტიეფს ვარძენს საქვარუაშ კვარზალს.<ref>Gulsen Aydin, Orta Dogu Teknik Universitesi, [http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12604690/index.pdf "Authoritarianism versus democracy in Uzbekistan: domestic and international factors"], (Ankara: METU, 2004), p. 41.</ref> == ლიტერატურა == * {{cite book |last=Bohr |first=Annette |title=Uzbekistan: Politics and Foreign Policy |location=London |publisher=Royal Institute of International Affairs |year=1998 |isbn=1-86203-081-2 }} * {{cite journal|author=Schatz, Edward |title=Access by Accident: Legitimacy Claims and Democracy Promotion in Authoritarian Central Asia|url=https://archive.org/details/sim_international-political-science-review_2006-07_27_3/page/263 |journal=International Political Science Review|volume=27 |issue=3 |year=2006|pages=263–284|jstor=20445055|doi=10.1177/0192512106064463 }} == რესურსეფი ინტერნეტის == {{commons category|Islam Karimov}} *[http://www.press-service.uz/en/section.scm?sectionId=4711#en/content/glava_gosudarstva/biografiya/ Official biography] *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4554997.stm Profile on BBC News] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{ზსწ-შ ქიანეფიშ ლიდერეფი}} [[კატეგორია:დუნაბადი 1938]] [[კატეგორია:უზბეკეთიშ პრეზიდენტეფი]] js3u42w2yk9dv9e1r1soss9j1draw9u შუმერული ნინა 0 20056 252560 252097 2026-08-25T20:33:57Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252560 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ნინა | ჯოხო = შუმერული ნინა | მუშითჯოხოდვალა = | ქიანეფი = [[შუმერი]] (ობჟათე [[მესოპოტამია]] | კლასიფიკაცია = იზოლირაფილი ნინა | ჭარალუა = [[მარჭვალური ჭარალუა]] | სტატუსი = ღურელი ნინა | კოდეფი = ISO 639-2: sux }} {{ჯვეში მესოპოტამია}} '''შუმერული ნინა''' — [[შუმერეფი]]შ ნინა, ნამუშათ იჩიებუდეს ობჟათე [[მესოპოტამია]]ს [[ჯვ. წ. IV ვითოშწანურა|ჯვ. წ. IV ვითოშწანურას]]. დოხოლაფირო [[ჯვ. წ. XX ოშწანურა]]ს შუმერული დოთირუ [[აკადური ნინა|აკადურ ნინაქ]] დო თიქ ხვალე ქურუმეფიშ დო სარიტუალო ნინათ დოსქიდჷ. საბოლოოთ შუმერულ ნინაქ [[ჯვ. წ. I ოშწანურა|ჯვეში წანეფიშეკოროცხუაშ]] ბოლოს გოქჷრჷ. შუმერეფი ჭარჷნდეს შოლირ [[თიხა]]ს. შუმერეფიშ [[იეროგლიფი|იეროგლიფეფი]] მეგჷდჷ ფსალეფს, მუშ გეშათ მენცარეფქ თინეფს '''[[ფსალეფიშობური ჭარალუა]]''' (ვარა ''მარჭვალური'') გიოდვეს. == ისტორია == შუმერული ნინაშ გოვითარაფაშ 5 პერიოდის გჷშმართჷნა. # არქაული - [[ჯვ. წ. 3000]] - [[ჯვ. წ. 2750]] # ჯვეში შუმერული - [[ჯვ. წ. 2750]] — [[ჯვ. წ. 2136]] # ახალი შუმერული - [[ჯვ. წ. 2136]] - [[ჯვ. წ. 1996]] # გვიანდელი შუმერული ანუ ჯვეშბაბილონური შუმერული - [[ჯვ. წ. 1996]] - [[ჯვ. წ. 1736]] # პოსტშუმერული - [[ჯვ. წ. 1736]] - [[ჯვ. წ. II ოშწანურა]] == ჭარალუა == [[ფაილი:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|left|[[ჯვ. წ. XXVI ოშწანურა|ჯვ. წ. XXVI ოშწანურაშ]] დოკუმენტი შუმერულ ნინაშა]] შუმერული ნინა უჯვეშაში ჭარალუაშ მაღვენჯი ნინა რე. შუმერეფი ირინუანდეს [[მარჭვალური ჭარალუა|მარჭვალურ ჭარალუას]]. ==ლიტერატურა== *{{cite book |last=Attinger |first=Pascal |year=1993 |title=Eléments de linguistique sumérienne: La construction de du<sub>11</sub>/e/di |url=https://archive.org/details/elementsdelingui0000atti |publisher=Vandenhoeck&Ruprecht |location=Göttingen |isbn=37-2780-869-1}} *{{cite journal |last=Diakonoff |first=I. M. |year=1976 |title=Ancient Writing and Ancient Written Language: Pitfalls and Peculiarities in the Study of Sumerian |journal=Assyriological Studies |volume=20 |issue=Sumerological Studies in Honor of Thorkild Jakobsen |pages=99–121}} *{{cite book |last=Edzard |first=Dietz Otto |year=2003 |title=Sumerian Grammar |url=https://archive.org/details/sumeriangrammar0000edza |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-12608-2}} (grammar treatment for the advanced student) *Hayes, John (1990; 2nd ed. 2000), ''A Manual of Sumerian: Grammar and Texts''. UNDENA, Malibu CA. ISBN 0-89003-197-5. (primer for the beginning student) *Hayes, John (1997), ''Sumerian''. Languages of the World/Materials #68, LincomEuropa, Munich. ISBN 3-929075-39-3. (41 pp. précis of the grammar) *Jestin, J. (1951), ''Abrégé de Grammaire Sumérienne'', Geuthner, Paris. ISBN 2-7053-1743-0. (118pp overview and sketch, in French) *{{Cite journal |doi=10.2307/1359671 |last1=Michalowski |first1=Piotr |year=1980 |title=Sumerian as an Ergative Language |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cuneiform-studies_1980-04_32_2/page/86 |journal=Journal of Cuneiform Studies |volume=32 |issue=2 |pages=86–103 |jstor=1359671}} *Rubio, Gonzalo (2007), "Sumerian Morphology". In ''Morphologies of Asia and Africa'', vol. 2, pp.&nbsp;1327–1379. Edited by Alan S. Kaye. Eisenbrauns, Winona Lake, IN, ISBN = 1-57506-109-0. *{{cite book |last=Thomsen |first=Marie-Louise |year=2001 |origyear=1984 |title=The Sumerian Language: An Introduction to Its History and Grammatical Structure |publisher=Akademisk Forlag |location=Copenhagen |isbn=87-500-3654-8}} (Well-organized with over 800 translated text excerpts.) *{{cite book |last=Volk |first=Konrad |year=1997 |title=A Sumerian Reader |publisher=Pontificio Istituto Biblico |location=Rome |isbn=88-7653-610-8}} (collection of Sumerian texts, some transcribed, none translated) [[კატეგორია:იზოლირაფილი ნინეფი]] [[კატეგორია:ღურელი ნინეფი]] 4fw23bo0afy9v6hw18di3t24qf77mdt ადამ სმითი 0 20313 252517 252051 2026-08-25T19:58:37Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252517 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ადამ სმითი | ოდაბადური ჯოხო = {{lang-en|Adam Smith}} | ფოტო =AdamSmith.jpg | სიგანა = | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|5|6|1723}} | დაბადებაშ აბანი = [[კერკოლდი]], [[შოტლანდია]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1790|7|17|1723|6|5}} | ღურაშ აბანი = [[ედინბურგი]], [[შოტლანდია]] | მენოღალობა = {{შილა|გოართოიანაფილი ომაფე}} | ომენცარე სფერო = [[ეკონომიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[გლაზგოშ უნივერისტეტი]] | ალმა-მატერი = | ომენცარე ხემანჯღვერი = ლორდ კეიმსი | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = თეხანური ეკონომიკური თეორიაშ ართ-ართი ნერჩმადვალუ | ჯილდოეფი დო პრემიეფი = | ხეშმოჭარუა = AdamSmithsignature.png | სიგანა = | საიტი = }} '''ადამ სმითი''' ({{lang-en|Adam Smith}}); (დ. სავარაუდეთ [[5 მანგი]], [[1723]], [[კერკოლდი]], [[შოტლანდია]] ― ღ. [[17 კვირკვე]], [[1790]], [[ედინბურგი]]) — [[შოტლანდიარეფი|შოტლანდიარი]] პოლიტიკური [[ეკონომიკა|ეკონომისტი]] დო ფილოსოფოსი. თეხანური ეკონომიკური თეორიაშ ართ-ართი დჷმარხუაფალი. სმითიშ მიარე ნახანდიშ შქას არძაშე ჩინებული რე: „თეორია მორალური გინაფეფიშ გეშა“ (1759) დო „[[გჷმორკუალა კათეფიშ სიდიდარეშ ორთაშ დო ბაძაძეფიშ გეშა]]“ (1776), ნამუსჷთ 9 წანაშ გოძვენას აკმოქიმინუნდჷ. უკული ზუსტას თე ეკონიაქ თიშ უდიდაშ ნახანდო გჷნირთჷ (Magnum opus). == ლიტერატურა == {{commons|Category:Adam Smith (philosopher)}} [[File:Smith - Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations, 1922 - 5231847.tif|thumb|''Inquiry into the nature and causes of the wealth of nations'', 1922]] * {{Cite book|last=Bussing-Burks|first=Marie|title=Influential Economists|url=https://archive.org/details/influentialecono00buss|publisher=The Oliver Press|location=Minneapolis|year=2003|isbn=1-881508-72-2|ref=harv}} * {{Cite book |authorlink=|first=John|last=Rae |title=Life of Adam Smith |publisher=Macmillan Publishers |year=1895 |location=New York City|url=http://books.google.com/?id=V80JAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Adam+Smith+-inauthor:%22Adam+Smith%22 |isbn=0722226586 |ref=harv}} * {{Cite book|title=New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought|url=https://archive.org/details/newideasfromdead0000buch_e2e8|first=Todd|last=Buchholz|publisher=Penguin Books|year=1999|isbn=0140283137|ref=harv}} * {{Cite book|title=A Catalogue of the Library of Adam Smith|first=James|last=Bonar|publisher=Macmillan|location=London|year=1895|oclc=2320634|url=http://books.google.com/?id=pUmfjlAfM3kC|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Authentic Adam Smith: His Life and Ideas|url=https://archive.org/details/authenticadamsmi0000buch|first=James|last=Buchan|publisher=W. W. Norton & Company|year=2006|isbn=0-393-06121-3|ref=harv}} * {{Cite book|title=New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought|url=https://archive.org/details/newideasfromdead0000buch_e2e8|first=Todd|last=Buchholz|publisher=Penguin Books|year=1999|isbn=0-14-028313-7|ref=harv}} * {{Cite book|last=Bussing-Burks|first=Marie|title=Influential Economists|url=https://archive.org/details/influentialecono00buss|publisher=The Oliver Press|location=Minneapolis|year=2003|isbn=1-881508-72-2|ref=harv}} * {{Cite book|title=Adam Smith|last=Campbell|first=R. H.|author2=Skinner, Andrew S.|publisher=Routledge|year=1985|isbn=0-7099-3473-4}} * {{Cite journal |last=Coase|first=R.H.|authorlink=Ronald Coase|journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=19 |issue=3 |title=Adam Smith's View of Man |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-law-and-economics_1976-10_19_3/page/529|month=October |year=1976 |pages=529–546 |doi=10.1086/466886 |ref=harv}} * {{Cite book |authorlink=John Rae (biographer)|first=John|last=Rae |title=Life of Adam Smith |publisher=Macmillan|year=1895|location=London & New York|url=http://books.google.com/?id=V80JAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Adam+Smith+-inauthor:%22Adam+Smith%22 |isbn=0-7222-2658-6 |ref=harv}} * {{Cite book|title=The Life of Adam Smith|url=https://archive.org/details/lifeofadamsmith0000ross|first=Ian Simpson|last=Ross|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=0-19-828821-2|ref=harv}} * {{Cite book|first=Mark|last=Skousen|authorlink=Mark Skousen|title=The Making of Modern Economics: The Lives and Ideas of Great Thinkers|publisher=M.E. Sharpe|year=2001|url=http://books.google.com/?id=nsnl3hHPuowC |isbn=0-7656-0480-9 |ref=harv}} * {{Cite book|title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|first=Adam|last=Smith|publisher=University Of Chicago Press|origyear=1776|year=1977|isbn=0-226-76374-9|ref=harv}} * {{Cite book|title=The Theory of Moral Sentiments|editor=D.D. Raphael and A.L. Macfie|first=Adam|last=Smith|publisher=Liberty Fund|origyear=1759|year=1982|url=http://oll.libertyfund.org/index.php?option=com_staticxt&staticfile=show.php%3Ftitle=192&Itemid=27|isbn=0-86597-012-2}} * {{Cite book|last=Smith|first=Adam|title=The Theory of Moral Sentiments|editor=Knud Haakonssen|publisher=Cambridge University Press|origyear=1759|year=2002|isbn=0-521-59847-8|url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0-521-59847-8|ref=harv}} * {{cite journal |title=The Two Faces of Adam Smith |url=https://archive.org/details/sim_southern-economic-journal_1998-07_65_1/page/n5 |first=Vernon L. |last=Smith |journal=Southern Economic Journal |pages=2–19 | volume=65 |issue=1 |month=July |year=1998 |doi=10.2307/1061349}} * {{Cite book |title=A Critical Bibliography of Adam Smith |last=Tribe |first=Keith |author2=Mizuta, Hiroshi |publisher=Pickering & Chatto |year=2002 |isbn=978-1-85196-741-4}} * {{cite book |title=Essays on the Intellectual History of Economics |url=https://archive.org/details/essaysonintellec0056vine |editor=Douglas A. Irwin |first=Jacob |last=Viner |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=0-691-04266-7 |year=1991 |ref=harv}} == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=5&t=4579 ადამ სმითი — საქორთუოშ პარლამენტიშ ერუანული ბიბლიოთეკა] * [http://burusi.wordpress.com/philosophy/adam-smith/ ადამ სმითი — ინფორმაცია დო ნახანდეფი] * [http://to-name.ru/biography/adam-smit.htm ადამ სმითიშ ბიოგრაფია] * [http://dostavka-portretov.ru/info-adamsmith.html ადამ სმითიშ ბიოგრაფია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225119/http://dostavka-portretov.ru/info-adamsmith.html |date=2016-03-04 }} {{მერკე-ბიოგრაფია}} {{DEFAULTSORT:სმითი, ადამ}} [[კატეგორია:შოტლანდიარი ეკონომისტეფი]] [[კატეგორია:კლასიკური ეკონომისტეფი]] [[კატეგორია:გჷნმანათებელი ფილოსოფოსეფი]] [[კატეგორია:შოტლანდიარი ფილოსოფოსეფი]] [[კატეგორია:ნაღურა 1790]] s954jk2ct8z1n2iq1y526und0xuzoi4 კამერონ დიასი 0 21108 252521 122421 2026-08-25T20:00:33Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252521 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიჯი |ჯოხო = კამერონ დიასი |ოდაბჯოხო = კამერონ მიშელ დიასი |პორტრეტი = CameronDiazByCarolineRenouard2010.jpg |ზჷმა = 220პქ |მუკნაჭარა = კამერონ დიასი [[2010|2010 წანას]] |დაბჯოხო = |მოღალობა = [[არტისტი]]<br />[[მოდელი (პროფესია)|მოდელი]] |დაბ თარიღი = [[30 მარაშინათუთა]], [[1972]] |დაბ აბანი = [[სან-დიეგო]], [[კალიფორნია]], [[ააშ]] |მენოღალობა = |დოლმახორალა = |ღურ თარიღი = |ღურ აბანი = |ნთხორ აბანი= |ერუანობა= |მუმა = |ნანა = |ალმასქუ = |სქუალეფი = |ჯილდოეფი = |ვებ-ხასჷლა = |შხვადოშხვა = }} '''კამერონ დიასი''' ({{lang-en|Cameron Diaz;}} დ. [[30 მარაშინათუთა]], [[1972]]) — ამერიკალი [[არტისტი]] დო ჸოფილი [[მოდელი (პროფესია)|მოდელი]]. პოპულარობა მიპალუ [[1990]]-იან წანეფს, მუჟამსჷთ აკათჷ ფილმეფს: „[[მარშიმი (ფილმი)|მარშიმი]]“, „[[საუჯგუშო მაჸალეშ დიარა]]“ დო „[[არძა მერიშე იხანგებუ]]“. დიასიქ ილაყაფჷ ხოლო ფილმის „[[ჩარლიშ ანგილოზეფი]]“, სოდეთ არსულჷ ნატალი კუკიშ როლი. შხვადოშხვა ბორჯის ნომინირაფილი რდჷ [[ორქოშ გლობუსი|ორქოშ გლობუსის]] რსულებრი როლეფიშო ფილმეფს: „[[არძა მერიშე იხანგებუ]]“, „[[რდა ჯონ მალკოვიჩი]]“, „[[ვანილიშ ცა]]“ დო „[[ნიუ-იორკიშ ბანდეფი (2002 წანაშ ფილმი)|ნიუ-იორკიშ ბანდეფი]]“. == ბიოგრაფია == კამერონ დიასიქ დებადჷ [[კალიფორნია|კალიფორნიაშ შტატიშ]] ნოღას [[სან-დიეგო]]ს, დიამუშიშ ობაჟეშ აგენტიშ ბილიშ დო მუამუშიშ ნავთობიშ კომპანიაშ მუშაშ ემილიო დიასიშ ფანიას.<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/gallery/0,,639320_3,00.html |title=Family ties, Father & mother |work=People |date=May 20, 2004 |accessdate=March 5, 2010}}</ref><ref>FilmReference.com: [http://www.filmreference.com/film/63/Cameron-Diaz.html Cameron Diaz Biography (1972–)]</ref> მუმაშ განშე კამერონიშ ბები დო ბაბუ ერუანობათ [[ესპანარეფი]] რდეს, ნამუეფქჷთ დიხორეს [[ააშ]]-ს, კერძოთ, ნოღა ტამპას ([[ფლორიდა (შტატი)|ფლორიდაშ შტატი]]).<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=WohVWRTSOHE YouTube interview about her Spanish-Cuban roots]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.urbancinefile.com.au/home/view.asp?a=594&s=interviews |title=CAMERON DIAZ: A Life Less Ordinary: Interview |publisher=Urbancinefile.com.au |accessdate=March 5, 2010}}</ref> კამერონიშ დიდა გვერდო [[ინგლისარეფი|ინგლისარი]], [[გერმანალეფი|გერმანალი]] დო [[ჩეროკი]] გორჩქინაშ რე.<ref name="ref0801">{{cite news|last=Jenkins|first=David|title=Girl, interrupted|work=The Daily Telegraph |location=UK |date=January 9, 2003|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/4729585/Girl-interrupted.html|accessdate=March 6, 2008 }}</ref><ref>{{cite news |title=Cameron Diaz: Hollywood crowd-pleaser |work=BBC News |date=July 29, 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/4717013.stm |accessdate=January 12, 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=Hawk |first=Mason |title=A Cheap Date With Cameron Diaz |work=NYRock |year=1998 |url=http://www.nyrock.com/spc/1998/diaz.asp |accessdate=January 12, 2008}}</ref> კამერონს ჸუნს უნჩაში და ჯოხოთ ხიმენე.<ref name=tca>Stated on ''Inside the Actors Studio'', 2005</ref> 16 წანაშ ასაკის დიასიქ კარიერა დიჭყჷ მუჭოთ [[მოდელი (პროფესია)|მოდელქ]].<ref name=tca/> უკულიან წანეფს კონტრაქტის აფორმენდჷ შხუ კომპანიეფწკჷმა, თინეფ შქას რდჷ Calvin Klein Inc. დო Levi Strauss & Co. 17 წანაშ ასაკის გიმორჩქინდჷ ჟურნალ Seventeen-იშ კაბრას.<ref>{{cite web|url=http://www.seventeen.com/fun/articles/65th-anniversary-cover-archive |title=Covers Throughout the Years – Historic Seventeen Magazine Covers |publisher=Seventeen |date=October 30, 2010 |accessdate=February 22, 2011}}</ref> კამერონ დიასი რდჷ ლონგ-ბიჩიშ ოშქაშე პოლიტექნიკურ სკოლას.<ref name=tca/><ref name="Yahoo Movies">{{cite web|title=Cameron Diaz biography|url=http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800020297/bio|publisher=Yahoo! Movies|accessdate=June 9, 2011}}</ref> 21 წანაში ასაკის ილაჸაფჷ ფილმის „მარშიმი“, სოდეთ თიში პარტნიორქ იყუ [[ჯიმ კერი]]ქ. [[2008]] წანაშ [[15 პირელი|15 პირელს]], 58 წანაშ ასაკის კამერონს პნევმონიათ მუმაქ დუღურჷ.<ref>{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/hollywood/top-stories/scoop/2008/cameron-diaz-father-pneumonia-dead-160408.html|title=Cameron Diaz's father succumbs to pneumonia|accessdate=April 16, 2008|date=April 16, 2008}}</ref> [[1995]] წანაშე დიასი ურთიართობას რდჷ არტისტ მეტ დილონწკჷმა; 3 წანაშ უკული ჭკობაქ ართიანს დეთხიუ.<ref name = Diaz>{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800020297/bio |title=Cameron Diaz Biography |publisher=Movies.yahoo.com |accessdate=February 22, 2011}}</ref> [[1999]] წანაშე ხვადუდ [[ჯერედ ლეტო]]ს,<ref>{{cite web|title=Cameron Diaz Biography|work=''About.com''|last=Mimon|first=Diana|publisher=The New York Times Company|url=http://gossip.about.com/od/celebrityprofiles/p/Cameron_Diaz.htm|accessdate=July 31, 2011}}</ref> მორო [[2003|2003 წანას]] თინეფქ ართიანს დეთხის<ref>{{cite journal|date=June 30, 2003|title=Back on the Market|url=https://archive.org/details/sim_people_2003-06-30_59_25/page/85|journal=People|publisher=Time Inc.|volume=59|issue=25|pages=85}}</ref> [[2003]] წანაშე [[2006]] წანაშა ხვადუდჷ მობირეს დო არტისტის [[ჯასტინ ტიმბერლეიკი|ჯასტინ ტიმბერლეიკის]],<ref name = Diaz/> [[2010]] წანაშ [[კვირკვე]]შე [[2011]] წანაში [[ეკენია|ეკენიაშა]] ხვადუდჷ ავსტრალიარ სპორტსმენს ალექს როდრიგესის.<ref>[http://www.people.com/people/article/0,,20530082,00.html "Alex Rodriguez on Split with Cameron Diaz: 'We'll Always Be Friends'"] September 22, 2011, People Magazine</ref> == ფილმოგრაფია == {{ფილმისჟილე}} {{ფილმის|1994| [[მარშიმი (ფილმი)|მარშიმი]] |The Mask| თინა კარლაილი}} {{ფილმის|1997| [[ჩქიმი საუჯგუშო მაჸალეშ დიარა]] |My Best Friend's Wedding| კიმი უოლასი }} {{ფილმის|1998| [[რზაფა დო გურიშრია ლას-ვეგასის (ფილმი)|რზაფა დო გურიშრია ლას-ვეგასის]] |Fear and Loathing in Las Vegas| ტელერეპორტიორი}} {{ფილმის|1998| [[არძა მერიშე იხანგებუ]] |There's Something About Mary| მერი ჯენსენი}} {{ფილმის|1999| [[რდა ჯონ მალკოვიჩი]] |Being John Malkovich| ლოტი}} {{ფილმის|2000| [[ჩარლიშ ანგილოზეფი]] |Charlie's Angels| ნატალი კუკი}} {{ანფილმის|2001| [[შრეკი]] |Shrek| {{abbr|პრინცესა ფიონა|ხმა}} }} {{ფილმის|2001| [[ვანილიშ ცა]] |Vanilla Sky| ჯილი}} {{ფილმის|2002| [[ნიუ-იორკიშ ბანდეფი (2002 წანაშ ფილმი)]] | Gangs of New York| ჯენი ევერდინი}} {{ფილმის|2003| [[ჩარლიშ ანგილოზეფი: ედომუშამი წუმოძინა]] |Charlie's Angels: Full Throttle| ნატალი კუკი}} {{ფილმის|2005| [[თიშ მადვალარს]] |In Her Shoes| მეგი ფელერი}} {{ფილმის|2009| [[ჩქიმი მაფორალი ანგელოზი]] |My Sister's Keeper| სარა ფიცჯერალდი}} {{ფილმის|2011| [[გლახა მაგურაფალი]] |Bad Teacher| ელიზაბეთ ჰელზი}} {{ფილმის|2013| [[ალმაჩამალი (ფილმი)|ალმაჩამალი]] | The Counselor|მალკინა}} {{ფილმის|2014| [[შხვა ოსური (2014 წანაში ფილმი)|შხვა ოსური]] | The Other Woman|კარლი უითინი}} {{ფილმის|2014| [[სექსიშ ინნაჭარეფი]] | Sex Tape|ენი}} {{ფილმისგიმე}} == რესურსეფი ინტერნეტის == {{commons|Cameron Diaz}} * {{IMDb name|139}} * [http://www.people.com/people/cameron_diaz კამერონ დიასი] {{en}} * [http://movies.yahoo.com/person/cameron-diaz/ კამერონ დიასი] {{en}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:დიასი, კამერონ}} [[კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი მოდელეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1972]] 0pdsk7phj4vyj480z31ykv1udvta3ux სულეიმან I 0 21929 252533 252028 2026-08-25T20:13:53Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252533 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:EmperorSuleiman.jpg|მინი|250პქ|სულეიმან I - [[ოსმალეთიშ იმპერია|ოსმალეთიშ]] [[სულთანი]]]] '''სულეიმან I კანუნი''', ''სულეიმან კანონმადვალი'' ({{lang-tr|Muhteşem Süleyman}}, {{lang-ar|سليمان القانوني}}; დ. [[6 გერგობათუთა]], [[1494]] – ღ. [[7 ეკენია]], [[1566]]) — [[ოსმალეთიშ იმპერია|ოსმალეთიშ იმპერიაშ]] მავითა სულთანი. ქიანას მართუნდჷ [[1520]]-[[1566]] წანეფს. სულეიმანი იკოროცხუდჷ [[ოსმანეფიშ დინასტია|ოსმანეფიშ დინასტიაშ]] ართ-ართ თოლოძირე წჷმმარინაფალო. თიშ მართუალაშ პერიოდის ოსმალეთიშ პორტაქ<ref>[http://www.nplg.gov.ge/gwdict/index.php?a=term&d=3&t=32224 ოსმალეთიშ პორტა]</ref> გოვითარაფაშ უმაღალაშ კონკას მიოჭირინუ. ==ქოძირით თაშნეშე== * [[ოსმალეთიშ სულთანეფიშ ერკებული]] * [[ავსტრია-ოსმალეთიშ ლჷმეფი]] == ლიტერატურა == {{ქსე|9|600}} *{{cite book |last=Ahmed|first=Syed Z|title=The Zenith of an Empire : The Glory of the Suleiman the Magnificent and the Law Giver |url=https://archive.org/details/zenithofempiregl0000ahme|year=2001 |publisher=A.E.R. Publications |isbn=978-0-9715873-0-4}} *{{cite book |last=Atıl |first=Esin |title=The Age of Sultan Süleyman the Magnificent|url=https://archive.org/details/ageofsultansleym0000atle |year=1987 |publisher=National Gallery of Art |location=Washington, D.C.|isbn=978-0-89468-098-4}} *{{cite journal |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198704/the.golden.age.of.ottoman.art.htm|title=The Golden Age of Ottoman Art|accessdate=18 April 2007 |journal=Saudi Aramco World |date=July–August 1987|volume=38|issue=4|pages=24–33 |issn=1530-5821 |location=Houston, Texas|publisher=Aramco Services Co|last=Atıl|first=Esin}} *{{cite book |last=Barber|first=Noel|title=Lords of the Golden Horn : From Suleiman the Magnificent to Kamal Ataturk |url=https://archive.org/details/lordsofgoldenhor0000barb|publisher=Pan Books|location=London|year=1976 |isbn=978-0-330-24735-1}} *{{cite book |last=Bridge |first=Anthony|title=Suleiman the Magnificent, Scourge of Heaven |url=https://archive.org/details/suleimanmagnific0000brid_b6b3 |year=1983 |location=New York |publisher=F. Watts |oclc=9853956 |isbn=0-88029-169-9}} *{{cite book |last=Downey |first=Fairfax Davis |title=The Grand Turke, Suleyman the Magnificent, sultan of the Ottomans |year= |publisher=Minton, Balch & Company |location=New York|oclc=25776191}} *{{cite web |url=http://www.wsu.edu:8080/~dee/OTTOMAN/SULEYMAN.HTM |last=Hooker|first=Richard |title=The Ottomans: Suleyman |accessdate=2 September 2007 }} *{{cite book |last=Lybyer|first=Albert Howe|title=The government of the Ottoman empire in the time of Suleiman the Magnificent |url=http://archive.org/details/governmentofotto00lyby |year=1913 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |oclc=1562148 |isbn=0-404-14681-3}} *{{cite journal|journal=International journal of Middle East studies|last=Labib|first=Subhi|title=The Era of Suleyman the Magnificent: Crisis of Orientation |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1979-11_10_4/page/435|location=London|publisher=Cambridge University Press|date=November 1979|pages=435–451|volume=10|issue=4|issn=0020-7438}} *{{cite book |last=Lamb|first=Harold |title=Suleiman, the Magnificent, Sultan of the East|url=https://archive.org/details/suleimanthemagni001564mbp|location=Garden City, N.Y. |publisher=Doubleday |year=1951 |oclc=397000 |isbn=1-4067-7271-2}} *{{cite book |last=Levey|first=Michael|title=The World of Ottoman Art |url=https://archive.org/details/worldofottomanar0000leve_n0z4|publisher=Thames & Hudson|year=1975 |isbn=0-500-27065-1}} *{{cite book |last=Lewis |first=Bernard|title=What Went Wrong? : Western Impact and Middle Eastern *{{cite book |last=Kinross|first=Patrick|title=The Ottoman centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire |publisher=Morrow |year=1979 |location=New York|isbn=978-0-688-08093-8}}Response|url=https://archive.org/details/whatwentwrongcla0000lewi |year=2002|publisher=Phoenix|location=London |isbn=978-0-7538-1675-2}} *{{cite book |last=Mansel |first=Phillip |title=Constantinople : City of the World's Desire, 1453–1924|url=https://archive.org/details/constantinopleci0000mans |year=1998|publisher=St. Martin's Griffin |location=New York |isbn=978-0-312-18708-8}} *{{cite book |last=Merriman|first=Roger Bigelow|title=Suleiman the Magnificent, 1520–1566|location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press|year=1944|oclc=784228 |isbn=1-4067-7272-0}} *{{cite journal|journal=National geographic|last=Severy|first=Merle |title=The World of Süleyman the Magnificent |url=https://archive.org/details/sim_national-geographic_national-geographic_1987-11_172_5/page/n23|location=Washington, D.C. |publisher=National Geographic Society |date=November 1987 |pages=552–601 |volume=172|issue=5 |issn=0027-9358}} *{{cite book |last=Sicker|first=Martin |title=The Islamic World In Ascendancy : From the Arab Conquests to the Siege of Vienna|url=https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick|year=2000 |publisher=Praeger |location=Westport, Connecticut |isbn=978-0-275-96892-2}} *{{cite journal |title=Suleiman The Lawgiver|accessdate=18 April 2007 |journal=Saudi Aramco World |date=March–April 1964 |volume=15 |issue=2|pages=8–10 |issn=1530-5821 |location=Houston, Texas|publisher=Aramco Services Co|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/196402/suleiman.the.lawgiver.htm}}</div> *{{cite book |last=Bridge |first=Anthony|title=Suleiman the Magnificent, Scourge of Heaven |url=https://archive.org/details/suleimanmagnific0000brid_b6b3 |year=1983 |location=New York |publisher=F. Watts |oclc=9853956 |isbn=0-88029-169-9}} *{{cite book |last=Downey |first=Fairfax Davis |title=The Grand Turke, Suleyman the Magnificent, sultan of the Ottomans |year= |publisher=Minton, Balch & Company |location=New York|oclc=25776191}} *{{cite book |last=Lybyer|first=Albert Howe|title=The government of the Ottoman empire in the time of Suleiman the Magnificent |url=http://archive.org/details/governmentofotto00lyby |year=1913 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |oclc=1562148 |isbn=0-404-14681-3}} == რესურსეფი ინტერნეტის == {{Commons category|Suleiman I}} * [http://www.britannica.com/biography/Suleyman-I Suleyman I - Encyclopedia Britannica] * [http://www.sinanasaygi.com/en/eserler.asp?action=eserDetay&ID=77 Sultan Suleyman Tomb] * [http://www.paradoxplace.com/Perspectives/Genl%20Images/Single%20Frames/Suleiman.htm Portraits and Tughra of Suleiman] * [http://biography.yourdictionary.com/suleiman-i Suleiman I - Biography]{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.allaboutturkey.com/suleyman.htm Sultan Suleyman the Magnificent] * [http://www.nndb.com/people/916/000092640/ Suleyman the Magnificent] * [http://www.theottomans.org/english/family/suleyman1.asp Suleyman I - Ottoman] * [http://asianhistory.about.com/od/turkeyhistoryculture/fl/Suleiman-the-Magnificent.htm Suleiman the Magnificent - Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906002501/http://asianhistory.about.com/od/turkeyhistoryculture/fl/Suleiman-the-Magnificent.htm |date=2015-09-06 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} {{ქჷდიჭყი დაფა}} {{მონძალაშ დაფა | წიმოხონი = [[სელიმ I]]| ტიტული = [[ოსმალეთიშ სულთანეფიშ ერკებული|ოსმალეთიშ იმპერიაშ სულთანი]]| წანეფი = [[30 ეკენია]], [[1520]] — [[7 ეკენია]], [[1566]]| გეჸვენჯი = [[სელიმ II]] }} {{მონძალაშ დაფა | წიმოხონი = [[სელიმ I]]| ტიტული = [[ხალიფა]]| წანეფი = [[30 ეკენია]], [[1520]] — [[7 ეკენია]], [[1566]]| გეჸვენჯი = [[სელიმ II]] }} {{გათე დაფა}} {{მერკე}} [[კატეგორია:ოსმალეთიშ სულთანეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1494]] [[კატეგორია:ნაღურა 1566]] [[კატეგორია:ოსმანეფიშ დინასტია]] [[კატეგორია:XVI ოშწანურაშ მონარქეფი]] 2jq1ks79ugd9u459hz6j82rm2fqycvb ბჰაგავატაპურანა 0 22260 252551 210764 2026-08-25T20:28:57Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252551 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Meister der Bhâgavata-Purâna-Handschrift 001.jpg|thumb|300px|ბჰაგავატაპურანაშ ილუსტრაცია: ნანა ბონუნს [[კრიშნა]]ს]] '''ბჰაგავატაპურანა''' ([[სანსკრიტი|სანსკრ]]. भागवतपुराण bhāgavatapurāṇa „უჯვეშაში ხანიშ გჷნოჩამა ღორონთიშ გეშა“, თაშნეშე ჩინებული რე მუჭოთ '''შრიმად ბჰაგავატამი''') — [[სანსკრიტი|სანსკრიტ]]შა გოჭყაფილი [[ინდუიზმი|ინდუისტური]] უჯვეშაში ტექსტი. იკათუანს 18.000 ლერსის დო ენძღვიებუ ღორონთიერაფა [[ვიშნუ]]ს დო თიშ [[ავატარა|ავატარეფს]], თარო თხობელენს ლეგენდეფს [[კრიშნა]]შ გეშა.<br /> ბჰაგავატაპურანაშ დინორე რე [[ვიშნუ]]შ გონდიდაფა დო [[ბჰაკტი]] [[იოგა]]შ (ღორონთწკჷმა ჸოროფაშ მეშქაშალათ დოახოლაფაშ) ქადაგება. == თაშნეშე ქოძირით == *[[ბჰაკტი]] *[[პურანეფი]] == ლიტერატურა == *{{cite journal| last=Beach| first = Milo Cleveland |year=1965| title=A Bhāgavata Purāṇa from the Punjab Hills and related paintings| journal=Bulletin of the Museum of Fine Arts| volume=63| issue=333| pages=168–177| jstor=4171436| publisher=Museum of Fine Arts, Boston}} *{{cite book| last=Brown| first=Cheever Mackenzie|title=The Devī Gītā: the song of the Goddess ; a translation, annotation, and commentary| publisher=SUNY Press| year=1998| isbn=978-0-7914-3940-1| url=http://books.google.com/?id=OxayHczql9EC&pg=PA17}} *{{cite journal| last=Brown| first=C. Mackenzie| year=1983| month= Dec.| title=The Origin and Transmission of the Two "Bhāgavata Purāṇas": A Canonical and Theological Dilemma| url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-religion-journal_1983-12_51_4/page/n4| journal=Journal of the American Academy of Religion| publisher=Oxford University Press| volume=51 | issue=4| pages=551–567| jstor=1462581}} == რესურსეფი ინტერნეტის == {{commons category|Bhagavata Purana}} *[http://vedabase.com/en/sb Read online latest BBT edition of Srimad Bhagavatam]. *[http://www.srimadbhagavatam.com/ translated by A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada and disciples] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100810035242/http://srimadbhagavatam.com/ |date=2010-08-10 }}. *[http://bhagavata.org/ Anand Aadhar version]. *[http://www.bhagavatam.in Bhagavatam Complete English Translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190819174234/http://bhagavatam.in/ |date=2019-08-19 }} *[http://bhakti.tv/shrimad-bhagwat/ Shrimad Bhagwat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722100839/http://bhakti.tv/shrimad-bhagwat/ |date=2013-07-22 }}. *[http://www.atributetosankaradeva.org/Gunamala_trans.pdf The Translation of Sankaradeva's Gunamala - the 'pocket-Bhagavata']. *[http://atributetosankaradeva.org/Veda_Stuti.pdf Translation of Sankaradeva's Veda-Stuti (The Prayer of the Vedas), Bhagavata, Book X, from Sankaradeva's Kirttana Ghosa, the 'Bhagavata in miniature']. {{ინდუიზმი}} {{მერკე-რელიგია}} [[კატეგორია:სანსკრიტული ტექსტეფი]] [[კატეგორია:ინდუისტური ტექსტეფი]] [[კატეგორია:პურანეფი]] [[კატეგორია:კრიშნა]] 5qsh321wfm0uruqo2c7uijox024m9di დიქტატურა 0 22300 252553 252053 2026-08-25T20:29:58Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252553 wikitext text/x-wiki {{Pp-semi-protected|small=yes}} {{მართუალაშ ფორმეფი}} '''დიქტატურა''' ({{lang-la|dictatura}}) — [[ავტოკრატია|ავტოკრატიული]] პოლიტიკური რეჟიმი, ნამუშოთ დჷმახასიათაფალი რე ლიდერი ვარ-და ლიდერეფიშ ბუნა, ნამუეფსჷთ მოკინებული აფჷნა სათარობო ხეშუულობა მორჩილ გოხურგუეფით ვარ-და უგუხურგეთ. დიქტატურას, პოლიტიკურ კონტროლს მანჯენს [[დიქტატორი]] დო არსულენს დინოხოლენი ელიტეფიშ წირეთ, ნამუშათ მიშმულა ელმაჩამალეფი, გენერალეფი დო შხვა მაღალჩინამეფი. დიქტატორი კონტროლს ათმიტენს არხო მორინელეფშა გაულათ დო ათინჩალენს, თაშნეშე აკმორანგუნს ირნერი ოპოზიციას, ნამუშათ შილებე მიშმეშანი კონკურენტი პოლიტიკური პარტიეფი, აკოანჯარაფილი აწორინა ვარ-და დიქტატორიშ არხო მორინელეფიშ ვალოიალური მაკათურეფი. დიქტატურაქ შილებე გეგმიქიმინას [[ოურდუმე მინორთა]]თ, ნამუშ შედეგო კინოხიანი თარობას გითმარაგუანა ნძალათ, თაშნეშე გიმიქიმინუ მუშითმინორთათ, ნამუშ ბორჯისჷთ გიშაგორილი ლიდერეფი იროიანი ოსხირით მიშმეღანა მუნეფიშ მანჯღვერალას. დიქტატურა რე [[ავტორიტარიზმი|ავტორიტარული]] ვარ-და [[ტოტალიტარიზმი|ტოტალიტარული]],<ref name="Encyclopedia Britannica 1965 r189">{{cite web | title=What is the difference between totalitarianism and authoritarianism? | website=Encyclopedia Britannica | date=1965-03-12 | url=https://www.britannica.com/question/What-is-the-difference-between-totalitarianism-and-authoritarianism | access-date=2024-01-13}}</ref> თინეფიშ კლასიფიკაცია შილებე მუჭოთ [[ოურდუმე დიქტატურა]], [[ართპარტიული სახენწჷფო|ართპარტიული დიქტატურა]], [[დიქტატურა#პერსონალური|პერსონალური დიქტატურა]] ვარ-და [[აბსოლუტური მონარქია]].<ref name="Wintrobe 2019 pp. 285–310">{{cite book | last=Wintrobe | first=Ronald | editor-first1=Roger D. | editor-first2=Bernard | editor-first3=Stefan | editor-last1=Congleton | editor-last2=Grofman | editor-last3=Voigt | title=The Oxford Handbook of Public Choice, Volume 2 | chapter=Are There Types of Dictatorship? | publisher=Oxford University Press | date=2019-02-28 | isbn=978-0-19-046977-1 | doi=10.1093/oxfordhb/9780190469771.013.13 | pages=285–310}}</ref> ლათინური ზიტყვა ''[[დიქტატორი (ჯვეში რომი)|დიქტატორქ]]'' გიჭყჷ ორდოაინი [[რომიშ რესპუბლიკა]]ს, ნამუთ შანენდჷ კონსტიტუციური პოსტიშ " ლიდერშა ობორჯეთ აბსოლუტური ხემანჭუაფაშ გინოჩამა გიშაგორილი სიტუაციეფიშ გინაჭყვიდირალო."<ref name="Guriev, Treisman 2022">{{Cite web |last1=Guriev |first1=Sergei |last2=Treisman |first2=Daniel |date=6 December 2022 |title=How Do Dictatorships Survive in the 21st Century? |url=https://www.carnegie.org/our-work/article/how-do-dictatorships-survive-21st-century/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416235952/https://www.carnegie.org/our-work/article/how-do-dictatorships-survive-21st-century/ |archive-date=16 April 2023}}</ref> პირველი ოურდუმე დიქტატურეფქ გიჭყეს პოსტკლასიკური ხანს, კერზოთ იაპონიას [[შოგუნი|შოგუნიშ]] პერიოდის დო [[ინგლისი]]ს [[ოლივერ კრომველი]]შ ნჯღვერალაშ ბორჯის. თეხანური დიქტატურეფქ პირველაშე გიჭყეს [[XIX ოშწანურა]]ს, ნამუსჷთ ორხველუ [[ბონაპარტიზმი]] [[ევროპა]]ს დო ''[[კაუდილიო]]'' ლათინური ამერიკას. [[XX ოშწანურა]]ს ევროპას წუმიძინეს [[ფაშიზმი|ფაშისტური]] დო [[კომუნიზმი|კომუნისტური]] დიქტატურეფქ; ფაშიზმიქ უმენტაშო ეშაჯალაგერქ იჸუ [[1945]] წანას, [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა]]შ უკული, თეწკჷმა კომუნიზმი მუთმადვალუდჷ შხვა კონტინენტეფსჷთ, ნამუქჷთ მუში გაულა ქეიტჷ [[1991]] წანაშა, [[რგილი ლჷმა]]შ დალიაშა. XX ოშწანურას, თაშნეშე აფრიკასჷთ ხოლო მიძინჷ პერსონალური დიქტატურეფქ დო ლათინური ამერიკასჷთ ოურდუმე დიქტატურეფქ, ნამუეფჷთ გიშაკერზაფილო გიშეძირებედეს 1960-იანი დო 1970-იანი წანეფს. [[სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმა]]შ უკულიანი პერიოდის, ედომუშამი მოსოფელს სპორადულო მიძინჷ [[დემოკრატია|დემოკრატიეფქ]], თეშ უმკუჯინალო, [[XXI ოშწანურა]]სჷთ ქუდოსქიდეს მუსხირენი დიქტატურაქ, გიშაკერზაფილო [[აფრიკა]]ს დო [[აზია]]ს. XXI ოშწანურაშ დაჭყაფუს დემოკრატიული თარობეფი მუდანობათ უმოსი მეტი რდჷ ვინდარო დიქტატუეფი. მაჟირა ვითწანურა ეიშანუაფუდჷ [[დემოკრატიული კინოკინა]]თ, [[მოსოფელიშ ფინანსური კრიზისი (2007–2008)|2008 წანაშ გლობალური ფინანსური კრიზისი]]შ უკული, ნამუქჷთ კვათირეთ გეურკჷ ბჟადალური მოდელიშ ნერიობას. [[2019]] წანაშო, ავტორიტარული თარობეფიშ მუდანობაქ კჷნი უმოსო მიძინჷ.<ref name="Guriev, Treisman 2022"/> დიქტატურეფი შხირას ოცადჷნა გაჭყანი დემოკრატიული სახე, შხირას მანჯენა გიშაგორუეფს მუნეფიშ კანონიერებაშ დადასურებელო ვარ-და მანჯღვერი პარტიაშ მაკათურეფიშ ახნარებაშო, მარა თე გიშაგორუეფი ვა რე კონკურენტული ოპოზიციაშო. დიქტატურაშ პიჯალეფს სტაბილურობა მითმიჭირინუაფუ [[ფიზიკური ვარ-და ფსიქიკური აძვილება|აძვილებათ]] დო [[პოლიტიკური რეპრესია|პოლიტიკური რეპრესიათ]], ნამუთ იკათუანს ინფორმაციაშა ჭირინაფაშ გოხურგუა, პოლიტიკური ოპოზიციაშ ჩინორუა დო ნძალაშ მერინული აქტეფი. დიქტატურეფი, ნამუეფსჷთ ვეშულებჷნა ოპოზიციაშ ინორანგუან, დითმიხუაფჷნა მინორთაშ ვარ-და [[რევოლუცია]]შ შედეგო. == არღა == დიქტატურეფიშ ხემანჭუაფაშ არღა შხვადოშხვანერი რე დო დიქატატურაშ შხვადოშხვა გოთანჯუა თე არღაშ შხვადოშხვა ელემენტის გუთმოსხუნუნს. სამანგათ, პოლიტოლოგეფი [[ხუან ხოსე ლინცი]] დო [[სემუელ ჰანტიგტონი|სემუელ ფ. ჰანტიგტონი]], გიშმართჷნა დიქტატურაშ ხემანჭუაფაშ არღაშ გჷმათანჯე თარი ატრიბუტეფს, თინეფს შქას ართი ლიდერს ვარ-და კათაშ მორჩილი ბუნას, ხემანჭუაფაშ რსულებას მორჩილი გოხურგუეფით, გოხურგელი [[პოლიტიკური პლურალიზმი]]თ დო გოხურგელი [[სოციალური მობილიზაციათ]].{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|p=2}} დიქტატორი თარობაშა დო ჯარალუაშა არსულენს ხემანჭუაფაშ უმენტაშობას ვარ-და რსულას, მარა კანკალეშა დიქტატორული ნჯღვერუაშ ორსულებერო ოხვილური რენა [[ელიტა|ელიტეფი]]. თინეფი გჷმოქიმინუნა დინოხოლენი წირეს, ელიტაშ კლასის, ნამუეფსჷთ დიქტატურაშ ფარდის უღჷნა გოთანჯილი ხემანჭუაფა დო მუნეფიშ ხუჯიშ დოკინაშ მანგიორო ღებულენა ფენდას. თეჯგურეფი შილებე ორდანი ოურდუმეეფი, პარტიაშ მაკათურეფი, დიქტატორიშ ფანიაშ მაკათურეფი ვარ-და მაჸალეეფი. თაშნეშე მუშჸურე დიქტატორშო კჷნე თე ელიტეფი წჷმარინუანა თარი პოლიტიკური ოშქურანჯობას, ანდანე თინეფს შეულებჷნა მუნეფიშ ხემანჭუაფა გჷმირინუანი დიქტატურაშა გაულაშ ოღვენებელო ვარ-და თიში გიმარაგვაფალო.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=82–83}} დიქტატორიშ ზოჯუეფიშ ორსულებერო ოხვილური რე არხო მორინელეფიშ ხუჯიშ დოკინა, თეშენ ელიტა არსულენს დიქტატორიშ ხემანჭუაფაშ გინმაჯინალიშ ფუნქციას. დიქტატორქ მუში პოლიტიკაშ ომანჯებელო ელიტა ვარ-და დარჩქალას ოკო დო ვარ-და თიში თირუას ეცადას ოკო.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=113–117}} თაშნეშე ელიტეფქ იბურჯანი ოკო უმოსი ხემაჭუაფაშო, დო ვართ ართიანს ობურჯუფანი ოკო, მარა ხემანჭუაფაშ სიდიდა, ნამუთ ელიტეფს უღჷნან, თაშნეშე თინეფიშ ართუანობას დოჸუნს. ელიტეფს შქას დორთუალა ვარ-და აკორთა გეურკენს თინეფიშ დიქტატორწკჷმა მორაგადეფიშ უნარს, შედეგო დიქტატორს მიაჩამუ უმოსი უგუხურგუ ხემანჭუაფა.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|pp=65–66}} აკოკათელი დინოხოლენი წირეს შეულებუ დიქტატორიშ გითორაგვაფა, თეშენ დიქტატორქ დინოხოლენი წირეწკჷმა კაბეტას გჷმასქიდას ოკო ხემანჭუაფაშ ატებელო.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|pp=76–79}} თენა გიშაკერზაფილო შანულამი რე, მუჟანსჷთ დინოხოლენი წირე აკმოდირთუ ოურდუმე ოფიცერეფშე, ნამუეფსჷთ ოურდუმე მინორთაშ ოკეთებელი რესურსი უღჷნან.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|pp=97–99}} დიქტატურაშ ოპოზიცია რე არძა თი ბუნა, ნამუეფჷთ დიქტატურაშ ნორთი ვა რენან, თაშნეშე არძა თინეფი, ნამუეფჷთ რეჟიმს ხუჯის ვაუკინანან. ორგანიზებული ოპოზიცია წჷმარინუანს სტაბილური დიქტატურაშ ოშქურანჯობას, ანდანე თინა ინჭაფუ დიქტატორიშ ჯარალობური დობიორაფაშა დო მოუჭანუანს რეჟიმიშ თირუაშა. დიქტატორს შეულებუ ოპოზიციას ებურჯას თიში ნძალური ინორაბადუათ, თინეფიშ ხემანჭუაფაშ გახურგალო კანონეფიშ თირუეფით ვარ-და გოხურგელი ფენდათ დორჩქალაფა.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=56–57}} ოპოზიციაქ შილებე იჸუას გალენური ბუნაქ, ვარ-და შილებე იკათუანდასი დიქტატურიშ უახოლაში მორინელეფიშ ჸოფირი მაკათურეფს.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|p=178}} ტოტალიტარიზმი რე დიქტატურაშ გვარობა, ნამუთ იხასიათებუ ართი პოლიტიკური პარტიაშ ჸოფათ, კერზოთ, ჸონიერი ლიდერით, ნამუსჷთ მიშმუღუ მუში პიჯული დო პოლიტიკური შანულობა. ხემანჭუაფა იმანჯებუ ხეშუულობაშ დო წუმოძინელი იდეოლოგიაშ იროიანი წოროხანდათ. ტოტალიტარული თარობა ახორციელენს „მასმედიაშა, სოციალური დო ეკონომიკური ორგანიზაციეფშა რსული კონტროლს“.<ref>{{Cite journal |last=McLaughlin |first=Neil |date=2010 |title=Review: Totalitarianism, Social Science, and the Margins. |journal=The Canadian Journal of Sociology |volume=35 |issue=3 |pages=463–69 |doi=10.29173/cjs8876 |jstor=canajsocicahican.35.3.463 |doi-access=free}}</ref> პოლიტიკური ფილოსოფოსი [[ჰანა არენდტი]], ტოტალიტარიზმის ეთმეჭარუნს მუჭოთ დიქტატურაშ ახალი დო ექსტრემალური ფორმათ, ნამუთ აკმოდირთუ „ატომიზირებული, იზოლირებული ინდივიდუუმეფშე“, სოდე იდელოგია კაბეტი როლს არსულენს ედომუშამი ჯარალუაშ ორგანიზებაშ გოთანჯუას.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|p=3}} პოლიტოლოგი, ხუან ხოსე ლინცი გჷთმოთანჯუნს პოლიტიკური სისტემეფიშ სპექტრის, ნამუთ იკათუანს დემოკრატიეფს დო ტოტალიტარულ რეჟიმეფს, ნამუეფჷთ გიშართილი რენა ავტორიტარული რეჟიმეფშე [[ჰიბრიდული რეჟიმი|ჰიბრიდული სისტემეფიშ]] შხვადოშხვა კლასიფიკაციათ.<ref name="LinzLinz2000">{{cite book |author1=[[ხუან ხოსე ლინცი]] |url=https://books.google.com/books?id=8cYk_ABfMJIC&pg=PA143 |title=Totalitarian and Authoritarian Regimes |date=2000 |publisher=Lynne Rienner Publisher |isbn=978-1-55587-890-0 |pages=143 |oclc=1172052725}}</ref><ref name="Michie2014">{{cite book | editor-first = ჯოინათან | editor-last = მიჩი | date = 3 February 2014 | title = Reader's Guide to the Social Sciences | publisher = Routledge | page = 95 | isbn = 978-1-135-93226-8 | url = https://books.google.com/books?id=ip_IAgAAQBAJ&pg=PA95}}</ref> == გოჭყაფა == [[ფაილი:Naples Fascist rally on 24 October 1922 (2).jpg|thumb|[[ბენიტო მუსოლინი]] [[რომიშ მარში]]ს, ნამუქჷთ იტალიაშა გენშიღჷ დიქტატურა]] დიქტატურა გითმიჭყაფუ მუჟანსჷთ კონკრეტული ბუნა ხემანჭუაფას ხეშა ქეშიოთანსჷნ, თეწკჷმა თე ბუნაშ აკოდგინალუა გაულას იღვენუანს, მუჭოთ ხეშუულობაშ ხეშა ეშაჸოთამაშ პროცესიშა, თაშნეშე საბოლათ სახენწჷფოს მუჭო უნჯღვერდას იჸი დიქტატურან. ბუნა შილებე ორდას ოურდუმე ვარ-და პოლიტიკური, კვანწილი ვარ-და აკოტარკუნელი, თაშნეშე შილებე კონკრეტული დემოგრაფიული ბუნა ვაპროპორციულო ორდას წჷმორინაფილინ.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|pp=3–5}} ხეშუულობაშ ხეშა ეშაჸოთამაშ უკული ბუნაქ გოთანჯას ოკო, თიში მაკათურეფი ნამუ პოსტეფს დიკენა ახალი თარობას დო მუჭო იმუშენსი თე თარობან, ნამუთ შხირა გჷმიჭანუანს აკორთეფს, აკმოწეწუნს ბუნას. ახალი დიქტატურაშ დაჭყაფუს, ბუნაშ მაკათურეფი რჩქვანელობურო ელიტას აკმადგინანა დიქტატორიშ დინოხოლენი წირეს, მარა დიქტატორს გეძინელი ხემანჭუაფაშ მიოღებელო თინეფიშ ჩათხიებათ შეულებუ.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|pp=11–12}} მუშითმინორთა ვა აფჷნა ნკეთებჷდა, ინწკჷმა თინეფს, ნამუეფჷთ ხეშუულობას ხეშა ეშმიოთანან, რჩქვანელობურო მორჩილი რჩქიან უღჷნა სახეწნჷფოშ ნჯღვერუაშენ დო ვა უღჷნა წიმიწორეთ შემუშებული ოქიმინჯე გეგმა.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|p=37}} დო დიქტატორქ ხეშუულობაშ ხეშა ქეშიოთუ ვა პოლიტიკური პარტიათ-და, ინწკჷმა პარტიაქ შილებე გეგმიქიმინას მუჭოთ მოხუჯეეფიშ დოჯილდაფაშ მექანიზმო დო ხეშუულობა აკოდვას პოლიტიკური მორსხუეეფშე, დო ვართ მალიმორე მორსხუეეფშე. ხეშუულობაშ ხეშა ეშაჸოთამაშ უკული გოჭყაფილი პარტიეფს შხირა კაბეტი გაულა ვაუღჷნა დო რე ხვალო დიქტატორიშ ოინალეთ.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|pp=115–116}} დიქტატურეფიშ უმენტაშო გითმიჭყაფუ ოურდუმე რზათ ვარ-და პოლიტიკური პარტიათ. დიქტატურეფიშ დოხოლაფირო გვერდი ოურდუმე მინორთათ იჭყაფუ, მარა შხვეფქ გიჭყეს შხვაში თური (ურცხოური) ინოკათაფით, პოსტიშა გიორინაფალი პიჯეფიშ გიშაგორუაშის კონკურენტული გიშაგორუეფიშ გოუქვაფათ, ებუძოლერი ეჭოფუეფით, საარძო ომენორალე კაბუზუათ ვარ-და მუნეფიშ თარობაშ ხეშა ეშაჸოთამაშ ღანკით ავტოკრატიული ელიტეფიშ სამართლებური მანევრეფით{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|p=27}} 1946-2010 წწ. პერიოდი დიქტატურეფიშ 42% იჭყაფუდჷ შხვა დიქტატურეფიშ გიმოხუაფათ, 26% — შხვაში თური თარობაშე ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული. ანდა შხვა დიქტატურაქ გორჩქინდჷ ოურდუმე მადუდეეფიშ ნჯღვერუაშ უკული.{{Sfn|გედესი|რაითი|ფრანცი|2018|p=26}} ==დიქტატურაშ გვარობეფი== [[1999]] წანას, პოლიტოლოგი ბარბარა გედესიქ შიმუშჷ დიქტატურეფიშ კლასიფიკაცია, ნამუთ გურს გუთმუჩანს, დო სო რე ხემანჭუაფან. თე სისტემაშ ფარდეფს რე დიქტატურაშ სუმი ტიპი. [[ოურდუმე დიქტატურა|ოურუმე დიქტატურეფს]] აკონტროლენა ოურდუმე ოფიცერეფი, [[ართპარტიული სახენწჷფო|ართპარტიული დიქტატურეფს]] აკონტროლენა პოლიტიკური პარტიეფიშ ლიდერეფი დო [[#პერსონალური|პერსონალური დიქტატურეფს]] აკონტოლენს ართი ინდივიდი. კანკალე შვანეფს, თაშნეშე [[მონარქია|მონარქიეფით]] იკოროცხჷნა დიქტატურათ, მონარქეფს ქოუღჷნა შანულამი პოლიტიკური ხემანჭუაფა-და. ჰიბრიდული დიქტატურეფი არძა ჟილემოჸონაფილი კლასიფიკაციას იკათუანა.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=20–22}} === ოურდუმე<span class="anchor" id="Military dictatorship"></span> === {{main|ოურდუმე დიქტატურა}} [[ფაილი:Marines-march-on-Government-Building-Seoul 1962-05-17.jpg|thumb|[[სეული]]შ ოკუპაცია ჯარიშკოჩეფიშით, ობჟათე კორეა, 16 მესისშ მინოღთაშ მალობაშის, ნამუშ შედეგო ხეშუულობაშა ქუმორთჷ გენერალი [[პაკ ჩონ ჰი]]ქ.]] ოურდუმე დიქტატურა რე რეჟიმი, ნამუშ ბორჯისჷთ ხემანჭუაფა ოურდუმეეფიშ ხეს რენ დო ნამუეფჷთ გუთმოთანჯჷნა მი უნჯღვერს სახენწჷფოსჷნ დო გაულა უღჷნა ქიანაშ პოლიტიკაშა.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|p=20}}<ref>{{Cite journal|last=Friedrich|first=Carl|date=1950|title=Military Government and Dictatorship — ოურდუმე თარობა დო დიქტატურა |journal=The Annals of the American Academy of Political and Social Science|volume= 267|pages= 1–7|oclc=5723774494|doi=10.1177/000271625026700102|s2cid=146698274}}</ref> თეჯგურა დიქტატურეფი უმენტაშო მოდვალირი რე აფრიკაშ, აზიაშ დო ლათინური ამერიკაშ მაძინე ქიანეფს. თინეფი შხირას აკოტარკუნელეფი რენა, ოურდუმე დიქტატურაშ ოშქაშე განწეობა ხუთ წანას აკმადგინანს, მარა თინეფს შხირა გეჸუნა ახალი ოურდუმე მინორთეფი დო ოურდუმე დიქტატურეფი. მარა [[XX ოშწანურა]]ს ოურდუმე დიქტატურეფი რჩქვანელობური მოლინა რდჷ, თინეფიშ გაულაქ დიკინჷ 1970-იან დო 1980-იან წანეფს.<ref>{{Cite book |last=Danopoulos |first=Constantine P. |title=The Decline of Military Regimes: The Civilian Influence — ოურდუმე რეჟიმეფიშ დონთხაფა: ომენორალე გაულა |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9780367291174 |editor-last=Danopoulos |editor-first=Constantine P. |pages=1–24 |chapter=Military Dictatorships in Retreat: Problems and Perspectives}}</ref> ოურდუმე დიქტატურეფი რჩქვანელობურო გიმმიქიმინჷნა ოურდუმე მინორთათ, ნამუშ ბორჯისჷთ მაღალი რანგიშ ოფიცერეფი არმიას თარობაშ გიტარაგვაფალო გჷმმირინუანა. დემოკრატიულ ქიანეფს ოურდუმე მინორთაშ ოშქურანჯობა მერსხილი რე დემოკრატიაშ გოჭყაფაშ პერიოდიშე, მარა მასშტაბური ოურდუმე რეფორმეფიშ მანჯებაშახ. [[ოლიგარქია|ოლიგარქიულ ქიანეფს]] ოურდუმე მინორთაშ ოშქურანჯობა მოურს ოურდუმე ნძალეფიშ რესურსეფშე, ნამუთ ეწონილი რე ოურდუმეეფშა კეთებული მუკოსქილადეფით. ოურდუმე მინორთაწკჷმა მერსხილი შხვა ფაქტორეფშა მიშმურს ქვერსემი ორთაშობური რესურსეფი, ერეფოშქაშე რანგის ოურდუმეეფიშ გოხურგილი გჷმორინაფა დო ქიანაშ დინოხოლე ოურდუმეეფიშ გჷმორინაფა რეპრესიული ნძალათ.<ref>{{Cite journal |last1=Acemoglu |first1=Daron |last2=Ticchi |first2=Davide |last3=Vindigni |first3=Andrea |date=2010 |title=A Theory of Military Dictatorships — ოურდუმე დიქტატურაშ თეორია |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/mac.2.1.1 |journal=American Economic Journal: Macroeconomics |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=1–42 |doi=10.1257/mac.2.1.1 |hdl=1721.1/61747 |issn=1945-7707|hdl-access=free }}</ref> ოურდუმე მინორტა უციოთ ვეგჷმიჭანუანს ოურდუმე დიქტატურაშ გოჭყაფას, ანდანე უკული ხემანჭუაფაქ შილებე გეგნაჩას კონკრეტულ პიჯის ვარ-და ოურდუმეეფქ შილებე მანჯან დემოკრატიული გიშაგორუეფი.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=34–38}} ოურდუმე დიქტატურეფს შხირას უღჷნა ართნერი ანდეფი, ნამუთ გოთანჯილი რე ოურდუმე დიქტატურეფიშ ართამი ულირით. ვაპარტიული სტატუსიშ გეშა, დიქტატორეფქ სახენწჷფოშ კონტროლს შილებე მუნეფიშ დუდი გიშაკერზაფილო იკოროცხანი დო მუენფიშ დუდი „სახენწჷფოშ მათხილეთ“ გიშეჸონანი. ოურდუმე მოზადებას ნძალაშა მერინაშ დომინირება გუმიარგამებუ ნძალებაშ პოლიტიკურ ხეჭკუდო მეღებათ დო ნძალებაშ კაბეტი მასშტაფით ორგანიზებათ. თაშნეშე ოურდუმე დიქტატურეფი შილებე ორდანი მერკეთ ონდებელი ვარ-და დიპლომატიურეფი დო ვაფასენდანი პოლიტიკას მორაგადეფიშ დო კომპრომისეფიშ გჷმორინაფასჷნ.<ref>{{Cite book |last=Kim |first=Nam Kyu |title=Routledge Handbook of Illiberalism |publisher=Routledge |year=2021 |isbn=9780367260569 |editor-last=Sajó |editor-first=András |pages=571–581 |chapter=Illiberalism of Military Regimes |editor-last2=Uitz |editor-first2=Renáta |editor-last3=Holmes |editor-first3=Stephen}}</ref> === ართპარტიული<span class="anchor" id="One-party dictatorship"></span> === {{Main|ართპარტიული სახენწჷფო}} [[ფაილი:RIAN archive 851899 Pioneers and schoolchildren greet delegates and guests of XVII convention of trade unions of the USSR.jpg|thumb|ყარუა [[კრემლიშ სახენწჷფო დოხორე]]ს, მოსკოვი, სხუნუეფიშ რსხუ]] ართპარტიული დიქტატურეფი რენა თარობეფი, სოდე პოლიტიკას ართი პოლიტიკური პარტია დომინირენსჷნ. ართპარტიული დიქტატურა რე ართპარტიული სახენწჷფო, სოდე კანონიერი რე ხვალე მამართალი პარტია, კანაკლეშა მორჩილი მორსხუეფი პარტიეფით (მარიონეტი პარტიეფით), არძა პოლიტიკური პარტია ვარებული რე. [[დომინანტური პარტიული სისტემა|დომინანტური პარტიული დიქტატურა]] ვარ-და გიშაგორუაფონი ავტორიტარული დიქტატურა რე ართპარტიული დიქტატურა, სოდე ოპოზიციური პარტიეფი ნომინალურო კანონიერი რე, მარა თარობაშა შანულამი გაულა ვაქიმინენა. ართპარტიული დიქტატურეფი უმოსო მოდვალირი რდჷ რგილილჷმაშ ბორჯის, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმაშ უკული დომინანტური პარტიული დიქტატურეფქ უმოსო მადვეს კანკალე ქიანეფს.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Magaloni |first1=Beatriz |last2=Kricheli |first2=Ruth |date=2010 |title=Political Order and One-Party Rule — პოლიტიკური წკარუ დო ართპარტიული ნჯღვერუა |journal=Annual Review of Political Science |volume=13 |pages=123–143 |doi=10.1146/annurev.polisci.031908.220529|doi-access=free }}</ref> ართპარტიული დიქტატურული მანჯღვერე პარტიეფს, დიქტატორიშ ოინალეთ გოჭყაფილი პოლიტიკური პარტიეფშე თით უღჷნა გინორთი, ნამჷ-და ართპარტიულ დიქტატურას მანჯღვერე პარტია ჯარალუაშ არძა დონეს რე გოხუნელი.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=39–42}} ართპარტიული დიქტატურა უმოსი სტაბილური რე, ვინდარო ავტორიტარული ნჯღვერუაშ შხვა ფორმეფი, ანდანე თინეფი მერკეთ რენა მერინელი ებუძოლეფშა დო უმოსი მაღალი ეკონომიკური ძინას ოძირანა. მანჯღვერე პატიეფი დიქტატურას მახორობშა უმოსი ფართო გაულაშ ალობას არზენა დო პარტიული ელიტეფს პოლიტიკური აპიჯალაშ მეჭირინაფას ოხვარჷნა. 1950-2016წწ. პერიოდის, მოსოფელიშ ავტორიტარული რეჟიმეფს შქას ართპარტიული დიქტატურეფი 57%-ის აკმადგინანდჷ<ref name=":4" /> დო ართპარტიული დიქტატურეფქ აგინძორენდეს უმოს უწაიათ მოდვალას, ვინდარო [[XX ოშწანურა]]შ მაჟირა ნორთიშ დიქტატურაშ შხვა ფორმეფი.<ref>{{Cite journal |last1=Magaloni |first1=Beatriz |last2=Kricheli |first2=Ruth |date=2010-05-01 |title=Political Order and One-Party Rule |journal=Annual Review of Political Science |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=123–143 |doi=10.1146/annurev.polisci.031908.220529 |issn=1094-2939|doi-access=free }}</ref> დიქტატურაშ შხვა ფორმეწკჷმა ელაზჷმაფატ, ოურდუმე დიქტატურეფი, მუნეფიშ მანჯღვერეეფიშ სტრუატუტაშ გეშა, შანულო მერკეთ ეიაზადჷნა ომენოღალე კონფლიქტეფი, ებუძოლეფი ვარ-დ ტერორიზმი.<ref>{{Cite journal |last=Fjelde |first=Hanne |date=2010 |title=Generals, Dictators, and Kings: Authoritarian Regimes and Civil Conflict, 1973—2004 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0738894210366507 |journal=Conflict Management and Peace Science |language=en |volume=27 |issue=3 |pages=195–218 |doi=10.1177/0738894210366507 |s2cid=154367047 |issn=0738-8942}}</ref><ref name="Terrorism In Dictatorships">{{Cite journal |last1=Aksoy |first1=Deniz |last2=Carter |first2=David B. |last3=Wright |first3=Joseph |date=2012-07-01 |title=Terrorism In Dictatorships |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1017/S0022381612000400 |journal=The Journal of Politics |volume=74 |issue=3 |pages=810–826 |doi=10.1017/S0022381612000400 |s2cid=153412217 |issn=0022-3816}}</ref> დიქტატურაშ შხვა ფორმეწკჷმა ელაზჷმაფათ, თაშნეშე მაჯღვერე პარტიაშ გჷმორინაფა მადუდეეფს დო ელიტეფს კაბეტი ლეგიტიმაციათ უანრღეჸუენს<ref name=":5">{{Cite journal |last=Pinto |first=António Costa |date=2002 |title=Elites, Single Parties and Political Decision-making in Fascist-era Dictatorships |url=https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/abs/elites-single-parties-and-political-decisionmaking-in-fascistera-dictatorships/B0B01AD1C565221CC855FA1B2B2FDE6B |journal=Contemporary European History |language=en |volume=11 |issue=3 |pages=429–454 |doi=10.1017/S0960777302003053 |s2cid=154994824 |issn=1469-2171}}</ref> დო დიქტატორიშ ნჯღვერუაშ დალიას ხეს უნწყუნს ხემანჭუაფაშ თინჩალი გინოჩამას.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|p=200}} რგილი ლჷმაშ პერიოდის, ართპარტიული დიქტატურეფი ნაკილი რდჷ აზიას დო ბჟაეიოლი ევროპას, მუჟანსჷთ მუსხირენ ქიანაშა ხეშუულობაშა ქუმორთეს კომუნისტური თარობეფქ.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=39–42}} თაშნეშე დეკოლონიზაციაშ პერიოდის, 1960-იანი დო 1970-იანი წანეფს, ართპარტიული ნჯღვერუაქ გიჭყჷ აფრიკაშ მუსხირენი ქიანას, ნამუეფშე მუსხირენქ ავტორიტარული რეჟიმეფი გაჭყეს.<ref>{{Cite book |last=Darkwa |first=Samuel Kofi |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-14667-1 |title=Jerry John Rawlings: Leadership and Legacy: A Pan-African Perspective |date=2022 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-031-14666-4 |editor-last=Kumah-Abiwu |editor-first=Felix |location=Cham |pages=37–38 |language=en |chapter=One-Party Rule and Military Dictatorship in Africa |doi=10.1007/978-3-031-14667-1 |s2cid=253840274 |editor-last2=Abidde |editor-first2=Sabella Ogbobode}}</ref> ართპარტიულ დიქტატურას მანჯღვერე პარტიას შეულებჷ ინჯღვერუას ნამდგა იდეოლოგია ვარ-და შეულებუ ვაუღუდას მუთუნნერი იდეოლოგია. მარქსისტულ ართპარტიულ სახენწჷფოეფს კანკალეშა გინორთი უღჷნა შხვა ართპარტიული სახენწჷფოეფშე, მარა მუშენა ართნერო.<ref>{{Cite journal |last=Lidén |first=Gustav |date=2014 |title=Theories of dictatorships: sub-types and explanations |url=https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/39064 |journal=Studies of the Transition States and Societies |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=50–67 |issn=1736-8758}}</ref> მუჟანსჷთ ათპარტიული დიქტატურა ჭიეჭიეთ წჷმმიძინანს კანონიერი რზეფითჷნ, თექ შილებე კონფლიქტი გჷმიჭანუას პარტიულ ორგანიზაციაშ, სახენწჷფო აპარატიშ დო ომენორალე ნინალაშ შქას, ანდანე პარტია პარალელურო უნჯღვერს დო შხირას მუში პარტიაშ მაკათურეფს დუთმარინუანს შანულამ პოსტეფს. პარტიეფი, ხემანჭუაფას ნძალობუათ ხეშა ეშმიოთანან, შხირას კაბეტი თირუეფი მიშმუღუნა კუნტა პერიოდიშ განწეხანს.<ref name=":5" /> === პერსონალური<span class="anchor" id="Personalist dictatorship"></span> === {{ქოძირით|ავტოკრატია|პიჯული კულტი}}{{თაშნეშე ქოძირით|პეროსნალიზმი|დინასტია#მონძალური დიქტატურა}} [[ფაილი:The statues of Kim Il Sung and Kim Jong Il on Mansu Hill in Pyongyang (april 2012).jpg|thumb|left|ოორუე კორეაშ მენმოღალეეფი პატის არზენა ყოფირი დიქტაროეფიშ, [[კიმ ირ სენი]]შ დო [[კიმ ჩენ ირი]]შ ნაჭახნაკეფს, 2012 წანა.]] პერსონალური დიქტატურა რე რეჟიმი, სოდე ნთელი ხემანჭუაფა აკოშაყარელი რე ართი ადამიერიშ ხეს.<ref name=":12" /> შხვა დიქტატორული ფორმეფშე გინორთი უღჷ, თით, ნამჷ-და დიქტატორს უმოსო ხე მიალე შანულამი პოლიტიკურ პოსტეფშა დო სახენწჷფო ხაზნაშა, ნამუეფჷთ შხირას დოჸუნა დიქტატორიშ თოლწონუას. პერსონალური დიქტატორეფი შილებე ორდანი ოურდუმე მოღალეეფი ვარ-და პოლიტიკური პარტიაშ ლიდერეფი, მარა ვართ ოურდუმეეფი დო ვართ პარტია ვარსულენს ხემანჭუაფას დიქტატორშე ზოხორინელო. პერსონალურ დიქტატურას ელიტური კორპუსი რჩქვანელობურო დიქტატორიშ ფანიაშ მაკათურეფშე ვარ-და არხო მაჸალეეფშე, ნამუსჷთ შხირას პიჯულო დიქტატორი გიშმაგორუნს პოსტეფშა დარინაფალო.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=215–216}}<ref>{{cite journal|last=Peceny|first=Mark|date=2003|title=Peaceful Parties and Puzzling Personalists.|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2003-05_97_2/page/339|journal=The American Political Science Review|volume= 97| issue = 2|pages= 339–42|oclc=208155326|doi=10.1017/s0003055403000716|doi-broken-date=1 January 2025 |s2cid=145169371}}</ref> თეჯგურა დიქტატურა შხირას გითმიჭყაფუ ვარ-და დაღარას ორგანიზებული ხემანჭუაფაშ ხეშა ეშაჸოთამაშ შედეგო (ნამუთ ლიდერს ხემანჭუაფაშ კონსოლიდირებაშ (აკოკათუაშ) საშველს არზენს), ვარ-და დაღარი ინსტიტუტეფიშ მოღვენი ქიანაშ დემოკრატიულო აღიარებული ლიდერეფშე, ნამუთ ლიდერს კონსტიტუციაშ თირუაშ ჯან-ღვენას არზენს. პერსონალური დიქტატურეფი უმოსო მოდვალირი რე საჰარაშ ობჟათეშე მადვალი აფრიკაშ ქიანეფს, ნამუშ ბაძაძი რე რეგიონიშ დაღარი ინსტიტუტეფი.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=42–45}} რგილი ლჷმაშ თებაშ უკული მიხუნუაფუ პეროსნალრი დიქტატურეფიშ მუდანობაშ ძინა.<ref name=":12">{{Citation |last=Frantz |first=Erica |title=Personalist Dictatorship |date=2024 |work=The Oxford Handbook of Authoritarian Politics |url=http://dx.doi.org/10.1093/oxfordhb/9780198871996.013.8 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oxfordhb/9780198871996.013.8 |isbn=978-0-19-887199-6 |quote=პერონალური დიქტატურა რე რეჟიმი, სოდე ართი ადამიერი აკონტროლენს პოლიტიკურ პოსტეფშა დო პოლიტიკური გაულაშა ჭირინაფას, თაშნეშე ვა რე მუთუნნერი ინსტიტუტი, ნამუეფჷთ ზოხორინელი იჸუაფუდეს თე ადამიერშენ (გედესი, 2003). თეთ უღჷ გინორთი ავტორიტარიზმიშ შხვა უმოსი ინტიტუციონალიზებული ფორმეფშე, სოდე პოლიტიკას კარნახენს ართი პოლიტიკური პარტია (მუჭოთ დომინანტური პარტიული დიქტატურეფს რენ) ვარ-და [[ოურდუმე ხუნტა]] (მუჭოთ ოურდუმე დიქტატურეფს რენ). პერსონალური დიქტატურაშ პიჯალეფს შილებე რდას პოლიტკური პარტიეფი, მარა თინეფს შანულამო ვაუბაღჷნა პოლიტიკური აავტონომია.}}</ref> <!--Personalist dictators typically favor loyalty over competence in their governments and have a general distrust of [[intelligentsia]]. Elites in personalist dictatorships often do not have a professional political career and are unqualified for the positions they are given. A personalist dictator will manage these appointees by segmenting the government so that they cannot collaborate. The result is that such regimes have no internal [[checks and balances]], and are thus unrestrained when exerting repression on their people, making radical shifts in foreign policy, or starting wars with other countries.<ref>{{Cite book |last=Van den Bosch |first=Jeroen J. J. |url=https://books.google.com/books?id=cxYeEAAAQBAJ |title=Personalist Rule in Africa and Other World Regions |date=2021-04-19 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-37707-1 |pages=10–11 |language=en}}</ref> Due to the lack of accountability and the smaller group of elites, personalist dictatorships are more prone to [[corruption]] than other forms of dictatorship,{{sfn|Ezrow|Frantz|2011|pp=134–135}} and they are more repressive than other forms of dictatorship.<ref>{{Cite journal|last1=Frantz|first1=Erica|last2=Kendall-Taylor|first2=Andrea|last3=Wright|first3=Joseph|last4=Xu|first4=Xu|date=2019-08-27|title=Personalization of Power and Repression in Dictatorships|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/706049|journal=The Journal of Politics|volume=82|pages=372–377|doi=10.1086/706049|s2cid=203199813|issn=0022-3816}}</ref> Personalist dictatorships often collapse with the death of the dictator. They are more likely to end in violence and less likely to democratize than other forms of dictatorship.{{sfn|Ezrow|Frantz|2011|pp=61–67}} [[ფაილი:Stans08-036 (3134870208).jpg|thumb|[[საფარმურატ ნიაზოვი]]შ მართუაფუ ნაჭახნაკუ [[თურქმენეთი]]ს]] Personalist dictatorships fit the exact classic stereotype of authoritarian rule.<ref>Frantz 2018</ref> Within a personalist regime, an issue called "the dictator's dilemma" arises.<ref>Wintrobe 2012{{Full citation needed|date=December 2024}}</ref> This idea references the heavy reliance on repression of the public to stay in power, which creates incentives for all constituents to falsify their preferences, which does not allow for dictators to know the genuine popular beliefs or their realistic measure of societal support.<ref>Kuran 2011</ref> As a result of authoritarian politics, a series of major issues may ensue. [[Preference falsification]], internal politics, data scarcity, and restriction on the [[freedom of the press]] are just a few examples of the dangers of a personalistic authoritarian regime.<ref>Robinson Tanneberg 2018</ref> Although, when it comes to polling and elections a dictator could use their power to override private preferences. Many personalist regimes will install open ballots to protect their regimes and implement heavy security measures and [[censorship]] for those whose personal preferences do not align with the values of the leader.<ref>Donno 2013</ref> The shift in the power relation between the dictator and their inner circle has severe consequences for the behavior of such regimes as a whole. Personalist regimes diverge from other regimes when it comes to their longevity, methods of breakdown, levels of corruption, and proneness to conflicts. On average, they last twice as long as military dictatorships, but not as long as one-party dictatorships.<ref>{{Cite report |title=Authoritarian Breakdown: Empirical Test of a Game Theoretic Argument |last=Geddes |first=Barbara |date=2004 |pages=18–19}}</ref> Personalist dictatorships also experience growth differently, as they often lack the institutions or qualified leadership to sustain an economy.<ref>Van den Bosch, Jeroen J. J., Personalist Rule in Africa and Other World Regions, (London-New York: Routledge, 2021): 13-16</ref> --> === აბსოლუტური მონარქია === {{Main|აბსოლუტური მონარქია}} [[ფაილი:Salman of Saudi Arabia (2017-10-05) 2.jpg|thumb|მაფა [[სალმან იბნ აბდულ-აზიზ ალ საუდი|სალმან ალ საუდი]]]] აბსოლუტური მონარქია რე [[მონარქია]], სოდე მონარქი უნჯღვერს სახენწჷფოს სამართლებური გოხურგუეფიშ უმუშო. თეთ უღჷ თის გინორთი [[კონსტიტუციური მონარქია]]შე დო [[მონარქიული რესპუბლიკა|ცერემონიული მონარქიაშე]].{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=240–241}} აბსოლუტურ მონარქიას ხემანჭუაფა გოხურგელი რე ომაფე ფანიათ დო კანონიერობა ისტორიული ფაქტეფით გითმითანჯუ. მონარქიეფი შილებე ორდას დინასტიური, სოდე ომაფე ფანია არსულენს მანჯღვერი ინსტიტუტიშ ფუნქციას, თეშ მუჭოთ პოლიტიკური პარტია რე ართპარტიული სახენწჷფოსჷნ, ვარ-და ვადინასტიური, სოდე მონარქი უნჯღვერს სახენწჷფოს ომაფე ფანიაშ უმუშო მუჭოთ პერსონალური დიქტატორი.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|p=259}} მონარქიეფს მიშმუღჷნა მონძალაშ კონწარი წესეფი, ნამუეფჷთ უნარღელჸუენა მონარქიშ ღურაშ უკული ხემანჭუაფაშ თინჩალი გინოჩამას, ომაფე ფანიაშ მუსხირენი მაკათური ქოთხულენს მონძალაშ ნებას-და, თაშნეშე თექ შილებე გჷმიჭანუას დება მონძალაშენ.{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|p=254}} თეხანურ ეპოქას, აბსოლუტური მონარქიეფი უმოსო მოდვალირი რე [[არხო ბჟაეიოლი|არხო ბჟაეიოლს]].{{sfn|ეზროუ|ფრანცი|2011|pp=46–48}} == თაშნეშე ქოძირით == {{Div col|colwidth=15em}} * [[ავტოკრატია]] * [[ავტორიტარიზმი]] * [[ფაშიზმი]] * [[გენერალისიმუსი]] * [[პლუტოკრატია]] * [[სტალინიზმი]] * [[ტოტალიტარიზმი]] * [[ტირანია]] * [[ფრიდრიხ ჰაიეკი]] * [[ბაასიზმი]] * [[ნებაჸოფური დიქტატურა]] * [[კომუნიზმი]] * [[კონსტიტუციური დიქტატურა]] * [[დესპოტიზმი]] * [[გიშაგორუაფონი დიქტატურა]] * [[ხოჯაიზმი]] * [[ჯუჩე]] * [[ლენინიზმი]] * [[პიჯული კულტეფიშ ერკებული]] * [[დიქატორეფიშით ნახვარებუ ტიტულეფიშ ერკებული]] * [[ტოტალიტარული რეჟიმეფიშ ერკებული]] * [[მობუტიზმი]] * [[ნაციზმი]] * [[ოკათე დემოკრატიული დიქტატურა]] * [[პუტინიზმი]] * [[რაშიზმი]] * [[სელექტორატიშ თეორია]] * [[უჟინაში ლიდერი (მიარეშანულამობა)]] {{Div col end}} == ლიტერატურა == *{{cite book |last=Friedrich |first=Carl J. |coauthors=Brzezinski, Zbigniew K. |title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy |url=https://archive.org/details/totalitariandict0000frie |publisher=Praeger |edition=2nd ed. |year=1965}} *{{cite book |last=Bueno de Mesquita|first=Bruce|coauthors=Alastair Smith, Randol * {{Cite book |last1=Ezrow |first1=Natasha M. |last2=Frantz |first2=Erica |year=2011 |title=Dictators and Dictatorships: Understanding Authoritarian Regimes and Their Leaders |url=https://books.google.com/books?id=N8eoAwAAQBAJ |publisher=Bloomsbury |isbn=9781441196828}} * {{Cite book |last=Galván |first=Javier A. |date=2012-12-21 |title=Latin American Dictators of the 20th Century: The Lives and Regimes of 15 Rulers — 20-ა ოშწანურაშ ლათინოამერიკალი დიქტატირეფი: 15 მანჯღვერიშ რინა დო რეჟიმეფი |url=https://books.google.com/books?id=kW3P9uf-jRYC |publisher=McFarland |isbn=978-0-7864-6691-7 |language=en}} * {{Cite book |last1=Geddes |first1=Barbara |last2=Wright |first2=Joseph |last3=Frantz |first3=Erica |year=2018 |title=How Dictatorships Work — მუჭო ფუნქციონირენა დიქტატურეფი |url=https://books.google.com/books?id=qnlnDwAAQBAJ |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107115828}} * {{Cite book |last=Lee |first=Stephen J. |year=2016 |title=European Dictatorships 1918–1945 — ევროპუალი დიქტატურეფი 1918-1945 |url=https://archive.org/details/europeandictator0000lees |publisher=Routledge |isbn=9781315646176 |edition=4th}} * {{Cite book |last=Staar |first=Richard F. |year=1982 |title=Communist Regimes in Eastern Europe — კომუნისტური რეჟიმეფი ბჟაეიოლი ევროპას |url=https://archive.org/details/communistregimes0000staa |edition=4th |publisher=Hoover Institution Press |isbn=9780817976934}} == რესურსეფი ინტერნეტის == * {{Wikiquote}} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:დიქტატურა| ]] [[კატეგორია:ავტორიტარიზმი]] [[კატეგორია:ოლიგარქია]] agxzj33nh9infezgzzquuqylzkjel8b ჰეიდენ პანეთიერი 0 23770 252496 252300 2026-08-25T14:36:39Z Njilo 1885 252496 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა არტისტი | ფერი = | ჯოხო = ჰეიდენ ფანეთიერი | სურათი = Hayden Panettiere 2009 (Straighten Crop).jpg | სურათიშ ზჷმა = 220პქ | დუდჯოხო = ფანეთიერი [[2009]] წანას | დაბადებაშ ჯოხო = ჰეიდენ ლესლი ფანეთიერი | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|08|1989}} | დაბადებაშ აბანი = [[ნიუ-იორკი]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი ={{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|08|16|1989|08|21}} | ღურაშ აბანი = | საქვარუა = [[არტისტი]], [[მოდელი (პროფესია)|მოდელი]], [[მობირე]], აქტივისტი | შხვა ჯოხოეფი= | აკოქიმინჯალაშ წანეფი = [[1990]]–[[2026]] | ალმასქუ= | მასქერეფი = | ოხორინალი აბანი= | ვებხასჷლა= | აკადემიაშ ჯილდოეფი= | ემმიშ ჯილდოეფი= | შხვა ჯილდოეფი= | BAFTA ჯილდოეფი | ორქოშ გლობუსიშ ჯილდოეფი | ტონიშ ჯილდოეფი }} '''ჰეიდენ ლესლი ფანეთიერი''' ({{lang-en|Hayden Lesley Panettiere}}; დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1989]], [[ნიუ-იორკი]] — გ. [[16 მარაშინათუთა]], [[2026]], გრინვილი, [[ობჟათე კაროლინა]], [[ნიუ-იორკიშ შტატი|ნიუ-იორკი]]) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[არტისტი]], [[მოდელი (პროფესია)|მოდელი]], [[მობირე]] დო აქტივისტი. ჩინებული რე [[კლერ ბენეთი]]შ როლით [[National Broadcasting Company|NBC]]-იშ სერიალშე [[გერგეზეფი (ტელესერიალი)|გერგეზეფი]]. ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{Commons category}} * {{IMDb ჯოხო|nm0659363}} {{DEFAULTSORT:ფანეთიერი, ჰეიდენ}} [[კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1989]] [[კატეგორია:ნაღურა 2026]] raxy6ilz1jwwgns5pw2uz7n26p7fuvv მენინგიტი 0 25159 252535 233901 2026-08-25T20:15:07Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252535 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლახარა |Name = მენინგიტი |Image = Neisseria meningitidis.jpg |Caption = წიმინდე კულტურა ''Neisseria meningitidis''. ფერი გრამიშ მეჯინათ |DiseasesDB = 22543 |ICD10 = {{ICD10|G0-G3}} |ICD9 = {{ICD9|320-322}} |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = 000680 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 2613 |MeshID = D008581 }} '''მენინგიტი''' (ტერმინი აკმოდირთუ {{lang-grc|μῆνιγξ}}-შე დო (ლათ. meninx, meningis-შე) — „ტვინიშ დაცხი“ დო სუფიქსი [[ლათინური ნინა|ლათ.]] -itis — [[ანთება|ანთებაშ პროცესის]] შანენს) — [[დუდიშ ტვინი]]შ დო [[ოჭიშიშ ტვინი]]შ [[ტვინიშ დაცხი|დაცხიშ]] [[ანთება]]. გიშმართჷნა ''ლეპტომენინგიტის'' — [[ტვინიშ ლიბუ დაცხი|ლიბუ]] დო [[ტვინიშ ბონდღილი დაცხი|ბონდღილი]] ტვინიშ დაცხეფიშ ანთებას დო ''პაჰიმენინგიტი'' — [[ტვინიშ მანგარი დაცხი|ტვინიშ მანგარ დაცხიშ]] ანთებას. კლინიკურ პრაქტიკას ტერმინი „მენინგიტიშ“ გიმე რჩქავენლობურო იგურიშხონარენა ტვინიშ ლიბუ დაცხიშ ანთებას. მენინგიტი გუთმორჩქინდუ მუჭოთ ზოხო ლახარა ვარდა მუჭოთ შხვა პროცესეფიშ გოუფრაშაფა. მენინგიტიშ არძაშე შხირი სიმპტომეფი რე — დუდიშ ჭუა, კინჩხიშ [[რიგიდულობა]] [[ჩხე ლახარა]]წკჷმა ართო, გიმეჩინებიერობაშ დგომარობაშ თირუა დო სინთეშ ([[ფოტოფობია]]) დო ხონარიშ მაგინაფობა. კანკალეშა, გიშაკერზაფილო ბაღანეფს, შილებე უღუდას ვასპეციფიკური სიმპტომეფი — გაჟღამება დო ლურენჯობა. მენინგიტიშ დიაგნოსტიკაშ გიმირინუანა [[ლუმბალური პუნქცია|ლუმბალურ პუნქციას]]. ნამუთ დგომარენს [[გაგაჩიშ არხი|გაგაჩიშ არხშე]] [[ოჭიშიშ ტვინიშ სითხა]]შ შპრიცით ეშაღალას დო ეშნაღელს გიმირკუენა ლახარაშ გიმმაჭანაფალიშ მიოგორაფალო<ref>{{cite journal |author=Tunkel AR, Hartman BJ, Kaplan SL, ''et al'' |title=Practice guidelines for the management of bacterial meningitis |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=39 |issue=9 |pages=1267–84 |year=2004 |month=November |pmid=15494903 |doi=10.1086/425368 |url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/425368}}</ref>. მენინგიტიშ ოკურნალე [[ანტიბიოტიკეფი]]შ, ვირუსაწმარენჯი დო სოკოშ აწმარენჯი საშუალებეფიშ მოხვარათ. კანკალეშა ანთებაშ გორთულებეფიშ დუდშე აღებელო გიმირინუანა [[კორტიკოსტეროიდეფი|სტეროიდულ მეშქაშალეფს]]. მენინგიტის, გიშაკერძაფილო კურნალუაშ გინოდვალათ, შეულებუ სერიოზული გორთულება გიმიჭანუასჷნ: [[დაჸუნგება]], [[ეპილეფსია]], [[ჰიდროცეფალია]] დო ბაღანეფს გონებური გოვითარაფაშ პრობლემეფი. შილებე ლეტალური შედეგი (ღურა) გიმიჭანუასჷნ. მენინგიტიშ კანკალე ფორმა (ნამუსჷთ მენინგოკოკეფი გიმიჭანუანა, b ტიპიშ [[პემოფილური ილარი|ჰემოფილური ილარით]], [[პნევმოკოკი|პნევმოკოკეფით]] დო [[ეპიდემიური პაროტიტი|პაროტიტიშ]] ვირუსეფით) შილებე დუდშე ეჩილითაფირქ იჸუას [[აცრა (მედიცინა)|აცრეფით]]<ref>{{cite journal |author=Sáez-Llorens X, McCracken GH |title=Bacterial meningitis in children |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_2003-06-21_361_9375/page/2139 |journal=Lancet |volume=361 |issue=9375 |pages=2139–48 |year=2003 |month=June |pmid=12826449 |doi=10.1016/S0140-6736(03)13693-8}}</ref>. == კლასიფიკაცია == {| class="wikitable" |'''1. ანთებითი პროცესიშ მახასიათაფალით''' * ჩირქამი * სეროზული '''2. გიმოჭანაფათ''' * მაართაფონი * მაჟირაფონი '''3. ეტიოლოგიათ''' * ბაქტერიული (მენინგოკოკური, სიფილისტური დო შხვა) * ვირუსული (ეპიდემიური პაროტიტი, ჩხე ლახარა) * სოკოვანი ([[კანდიდოზი|კანდიდოზური]], [[კრიპტოკოკოზი|ტორულოზური]]) * პროტოზოული ([[ტოქსოპლაზმა|ტოქსოპლაზმოზი]]) * ესვარილი * შხვა ეტიოლოგიეფი '''4. სიმპტომეფიშ მალობათ''' * მალასიანი (ფულმინანტური) * წვავე * წვავეშახიანი * ქრონიკული |'''5. დორხველური ლოკალიზაციათ''' * ბაზალური * კონვექსიტალური * ტოტალური * სპინალური '''6. სიმონკაშ მეჯინათ''' * ქექე * ოშქაშე-სიმონკაშ * მონკა '''7. გართულაფაშ მეჯინათ''' * გორთულაფირი * ვაგორთულაფირი |'''კლინიკური ფორმეფით მენინგოკოკური ინფექცია ირთუ''' ''1) ლოკალიზაფილი ფორმეფი:'' * მენინგოკონოსიტურობა. * წვავე ნაზოფარინგიტი. ''2) გენერალიზაფილი ფორმეფი:'' * მენინგოკოქცემია (სეფსისიშ ვარიანტი). :* ტიპიური :* მალასიანი :* ქრონიკული * მენინგიტი * მენინგოენცეფალიტი * ესვარილი ფორმეფი (მენინგიტი, მენინგოკოკცემია). ''3) ოშა-გოშა ფორმეფი:'' * მენინგოკოკური ენდოკარდიტი * პნევმონია * ართრიტი * ირიდოციკლიტი |} [[ფაილი:Meningitis-Epidemics-World-Map.png|right|thumb|250px|[[მენინგოკოკური მენინგიტი]]შ მოსოფელს გოფაჩუაშ მაძირაფალი ([[2009]])<br /> <font color="#FF0000" size="+1">♦</font> მენინგიტიშ ორტყაფუ<br /> <font color="#E08040" size="+1">♦</font> ეპიდემიური ზონეფი<br /> <font color="#C0C0C0" size="+1">♦</font> სპორადული შვანეფი]] == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://zabolevaniya.ru/zab.php?id=11021&act=full მენინგიტი: კურნალუა, ეჭარუა, სიმპტომეფი, გორთულობეფი, პროფილაქტიკა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509082039/http://zabolevaniya.ru/zab.php?id=11021&act=full |date=2009-05-09 }} * [http://medinfa.ru/12/meningit მენინგიტიშ სიმპტომეფი დო კურნალუა]{{Dead link|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://medinfo.com.ua/diseases/2609/2878 მენინგიტი, მენინგოკოკური ინფექცია] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203073743/http://medinfo.com.ua/diseases/2609/2878 |date=2009-02-03 }} * [http://organizm.name/index/meningit.html მენინგიტი — სიმპტომეფი, დიაგნოსტიკა, ბაძაძეფი, კურნალუა, პროფილაქტიკა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218193625/http://organizm.name/index/meningit.html |date=2010-12-18 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ურგენტული დგომარობეფი]] fdk4gxboirhgani37k8jj8kmwex56ui ჯოღორი 0 25465 252537 204618 2026-08-25T20:16:05Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252537 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | ჯოხო =ჸუდეშ ჯოღორი | სურათიშ ფაილი =Coat types 3.jpg | სურათიშ მუკნაჭარა = | სურათიშ ეჭარუა =ჯოღორიშ შხვადოშხვა ჯიში | ჟინომაფე = | ომაფე =ჩხოლარეფი | გიმენომაფე = | გჷნართი = | გიმენგჷნართი = | ჟინტიპი = | ტიპი =[[ქორდიანეფი]] | გიმენტიპი = | superdivisio = | divisio = | subdivisio = | ჟინკლასი = | კლასი =[[ბჟაშუმუეფი]] | გიმენკლასი = | ინფრაკლასი = | ჟინრანწკი = | რანწკი =[[მახვამილაფარეფი]] | გიმენრანწკი = | ინფრარანწკი = | ჟინფანია = | ფანია =[[ჯოღორიშობურეფი]] | გიმენფანია = | ჟინტრიბა = | ტრიბა = | გიმენტრიბა = | გვარი =[[ნგერი]] | გიმენგვარი = | supersectio = | sectio = | subsectio = | ბუნა =[[გერი]] | გიმენბუნა ='''ჸუდეშ ჯოღორი''' | ლათ =Canis lupus familiaris | სექციაშ ჯოხო = | სექციაშ ტექსტი = | არეალიშ რუკა = | არეალიშ რუკაშ მუკნაჭარა = | არეალიშ რუკაშ სიგანა = | არეალიშ ლეგენდა = | iucnstatus = | ვიკინერობეფი =Canis lupus familiaris | commons = | iucn = | itis = | ncbi = }} '''ჸუდეშ ჯოღორი''' ({{lang-la|Canis lupus familiaris}})<ref name = "MSW3 Canis lupus familiaris">{{cite web|url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000752|title=Mammal Species of the World – Browse: Canis lupus familiaris|publisher=Bucknell.edu |year=2005 |accessdate=2012-03-12}}</ref><ref name = "MSW3 Lupus">{{cite web|url=http://www.bucknell.edu/MSW3/browse.asp?id=14000738 |title=Mammal Species of the World – Browse: lupus |publisher=Bucknell.edu |accessdate=2010-08-10}}</ref> — [[ნგერი]]შ გიმეგვარობა, [[ჯოღორიშობურეფი]]შ [[ფანია (ბიოლოგია)|ფანია]]შ მაკათური [[მახვამილაფარეფი]]შ რანწკიშ მორჩქვანაფილი [[ბჟაშუმუეფი|ბჟაშუმუ]] [[ჩხოლარი]]. [[კატუ|კატუეფწკჷმა]] ართო წჷმოქიმინუნს კოჩოშობაშ ართ–ართ არძაშე პოპულარული „ალმაშარე“ ჩხოლარს. იკოროცხუ, ნამჷ-და ჯოღორი რე არძაშე ორდოიანი მჷნარჩქვანეფი ჩხოლარი. ასეიანი სახეთ თინა მოთვნიერებული რე 15 000 წანაშ კინოხ.<ref name="science2002">{{Cite journal|author=Savolainen P, Zhang YP, Luo J, Lundeberg J, Leitner T |title=Genetic evidence for an East Asian origin of domestic dogs |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-11-22_298_5598/page/1610 |journal=Science |volume=298 |issue=5598 |pages=1610–3 |year=2002 |month=November |pmid=12446907 |doi=10.1126/science.1073906 |bibcode=2002Sci...298.1610S}}</ref> მორო, ნაძირეფუ რე ნანთხორა ნასქილედეფი ცჷნდჷრს დო ბელგიას, ნამუეფით დოთარიღაფილი რე ჯვეში წანეფიშეჭარუაშ 31 000 წანათ. აკა თინეფშე ვეგნოსქილადე ეკონია გოსქანჩუაშ მაქსიმუმს. mDNA მარზიენა ჯოღორეფიშ გიშართუალაშ თანჯათ გერეფშე 100 000 წანას, მარა ჸუდეშ ჯოღორიშ არსებუა 33 000 წანაშ კინოხ ვარე მორფოლოგიურო დოდასურაფილი.<ref>{{cite journal|title=Fossil dogs and wolves from Palaeolithic sites in Belgium, the Ukraine and Russia: osteometry, ancient DNA and stable isotopes|doi=10.1016/j.jas.2008.09.033|year=2009|last1=Germonpré|first1=Mietje|last2=Sablin|first2=Mikhail V.|last3=Stevens|first3=Rhiannon E.|last4=Hedges|first4=Robert E.M.|last5=Hofreiter|first5=Michael|last6=Stiller|first6=Mathias|last7=Després|first7=Viviane R.|journal=Journal of Archaeological Science|volume=36|issue=2|pages=473}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.jas.2011.02.028|author=Pionnier-Capitan M, Bemilli C, Bodu P, Célérier G, Ferrié J-G, Fosse P, Garcià M, and Vigne J-D|title=New evidence for Upper Palaeolithic small domestic dogs in South-Western Europe|year=2011|journal=Journal of Archaeological Science|volume=38|issue=9|pages=2123}}</ref> == რესურსეფი ინტერნეტის== * [http://www.biodiversitylibrary.org/name/Canis_lupus_familiaris Biodiversity Heritage Library bibliography] for ''Canis lupus familiaris'' * [http://www.fci.be/ Fédération Cynologique Internationale (FCI) – World Canine Organisation] == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მერკე-ზოოლოგია}} [[კატეგორია:ჯოღორეფი|*]] 2e0l7ctpoh7hqdc07okr05fdbffr602 ქიმიური ელემენტეფიშ პერიოდული სისტემა 0 28820 252572 252141 2026-08-25T20:43:00Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252572 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Periodic table ru.svg|thumb|300px|ცხრილი]] '''ქიმიური ელემენტეფიშ პერიოდული სისტემა''' [[დიმიტრი მენდელეევი|მენდელეევიშით]] [[1869]] წანაშ [[1 მელახი|1 მელახის]] ახვილაფირი [[ქიმიურ ელემენტეფიშ პერიოდულობაშ კანონი|პერიოდულობაშ კანონიშ]] გრაფიკული ეხანტუა რე. სისტემაშა ვაფორმალურო „მენდელეევიშ რცხილი“, „პერიოდულობაშ სისტემა“ ვარდა უბრალოთ „პერიოდულ სისტემა“ უჯოხონა, მარა ეიშინუას ოკო, ნამჷ-და ჯოხო „პერიოდულობაშ სისტემა“ უგუმართებელი რე მუჭოთ ქიმიური, თაშნეშე გრამატიკული თოლწონუათ. რსებენს ქიმიურ ელემენტეფიშ პერიოდული სისტემაშ წჷმოსახუაშ მუსხირენ სახე. თინეფს შქას არძაშე უმოს გჷმორინაფონი რე გოფაჩილი დო ჭიჭიხელი რცხილეფი (ქძ. სურათი გომე). == რცხილი == {{ქიმიურ ელემენტეფიშ პერიოდული სისტემა}} == ლიტერატურა == * {{cite book |last=Ball |first=Philip |title=The Ingredients: A Guided Tour of the Elements |url=https://archive.org/details/ingredientsguide0000ball |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=0-19-284100-9}} * {{cite journal |author=Bouma, J. |title=An Application-Oriented Periodic Table of the Elements |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_1989-09_66_9/page/741 |journal=J. Chem. Ed. |volume=66 |page=741 |year=1989 |doi=10.1021/ed066p741 |bibcode = 1989JChEd..66..741B |issue=9}} * {{cite journal |author= Hjørland, Birger |year= 2011 |title= The periodic table and the philosophy of classification |journal= Knowledge Organization |volume= 38 |issue= 1 |pages= 9–21 |accessdate= 2011-03-13 |url= http://ucla.academia.edu/EricScerri/Papers/432740/Forum%5FThe%5FPhilosophy%5Fof%5FClassification }} * {{cite book |author=Kean, Sam |title=The Disappearing Spoon - and other true tales from the Periodic Table|url=https://archive.org/details/disappearingspoo0000samk |publisher=Black Swan |location=London |year=2010 |isbn=978-0-552-77750-6}} * {{cite book |author=Primo Levi, Primo |title=The Periodic Table [1975]|publisher=Penguin Books|location=London |year=1984|isbn=978-0-141-39944-7}} * {{cite book |author=Mazurs, E.G |title=Graphical Representations of the Periodic System During One Hundred Years |publisher=University of Alabama Press |location=Alabama |year=1974}} * {{cite book |last=Moore |first=John |title=Chemistry For Dummies |url=https://archive.org/details/chemistryfordumm0000moor |year=2003 |publisher=Wiley Publications |location=New York |isbn=978-0-7645-5430-8 |oclc=51168057 |page=[https://archive.org/details/chemistryfordumm0000moor/page/111 111]}} * {{cite book |author=Scerri, Eric |title=The periodic table: its story and its significance |url=https://archive.org/details/periodictableits0000scer |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2007 |isbn=0-19-530573-6}} {{refend}} {{პორტალი|ქიმია|The Chemistry trophy.JPG}} [[კატეგორია:ქიმიური ელემენტეფი|*]] hr4mjbmpi0tgt6gx8ehiykys1ydayhk ჰომოსექსუალობა 0 29096 252575 214597 2026-08-25T20:45:09Z InternetArchiveBot 15194 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252575 wikitext text/x-wiki [[File:Gay Couple Savv and Pueppi 02.jpg|thumb|ჰომოსექსუალეფი]] [[File:Свадьба Ирины и Алёны Шумиловых в Санкт-Петербурге (2).jpg|thumb]] {{სექსუალური ორიენტაცია}} [[File:World laws pertaining to homosexual relationships and expression.svg|thumb|National laws<br> {{legend|#025|Marriage}} {{legend|#06F|Other partnerships}} {{legend|#decd87|Laws against expression}} {{legend|#f9dc36|Fines or prison (not applied)}} {{legend|#ec8028|Fines or prison}} {{legend|#c63|Death penalty (not applied)}} {{legend|#800000|Death penalty}} ]] [[File:LGBT rights at the UN.svg|thumb|UN declarations on LGBT rights<br> {{legend|#5b92e5|Supporting (2008 or 2011)}} {{legend|#aa0000|In opposition}} ]] '''ჰომოსექსუალობა''' — რომანტიკული დო სექსუალური მენტება ვარდა რჯება ართი სქესიშ წჷმმარინაფალეფს შქას. მუჭოთ [[სექსუალური ორიენტაცია]], ჰომოსექსუალობა შანენს „სექსუალური, ოჸოროფე ვარდა რომანტიკული მენტებაშ ხანგჷრძე მინუშის ვარდა ხასიათის“ უთარაშო ვარდა ექსკლუზიურო ართო დო იგივე სქესიშ კათაშა; „თაშნეშე შანენს ინდივიდიშ პიჯულ გინაფას ვარდა იდენტობას.“<ref name="apahelp">{{citation |url=http://www.apa.org/helpcenter/sexual-orientation.aspx |title=Sexual Orientation, Homosexuality,and Bisexuality |periodical=[[ამერიკაშ ფსიქოლოგეფიშ ასოციაცია|APA]]HelpCenter.org |accessdate=2010-03-30}}</ref><ref name=amici>{{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/courts/supreme/highprofile/documents/Amer_Psychological_Assn_Amicus_Curiae_Brief.pdf |title=Case No. S147999 in the Supreme Court of the State of California, In re Marriage Cases Judicial Council Coordination Proceeding No. 4365(…) - APA California Amicus Brief - As Filed |format=PDF |date= |accessdate=2010-12-21}}</ref> ჰომოსექსუალობა, სექსუალური ორიენტაციაშ სუმ თარი კატეგორიაშე ართ-ართი რე, [[ბისექსუალობა]] დო [[ჰეტეროსექსუალობა]]წკჷმა ართო ჰეტერო-ჰომოსექსუალურ კონტინუუმს. ბიჰევიორისტი დო სოციალური მენცარობეფიშ, თაშნეშე სინთელუანობაშ დო მენტალური სინთელუანობაშ პროფესიეფიშ კონსესუსი (ართნერი არზი) რე, ნამჷ-და ჰომოსექსუალობა ადამიერიშ სექსუალური ორიენტაციაშ ნორმალური დო პოზიტიური გვარობა რე, მორო მიარე რელიგიური ჯარალუა, თინეფს შქას [[კათოლიციზმი]],<ref name="catholic-oppose">{{cite web|url=http://www.catholic.com/library/Homosexuality.asp|title=Homosexuality|accessdate=2010-12-23}}</ref> [[მორმონიზმი]],<ref name="mormon-oppose">{{cite web|url=http://lds.org/ensign/1999/09/when-a-loved-one-struggles-with-same-sex-attraction?lang=eng|title=When a Loved One Struggles with Same-Sex Attraction|work=Ensign|accessdate=2010-12-23}}</ref> და [[ისლამი]]<ref name="islam-oppose">{{cite web|url=http://www.missionislam.com/knowledge/homosexuality.htm|title=Homosexuality and Islam|accessdate=2010-12-23}}</ref> დო კანკალე ფსიქოლოგიური ჯარალუა, სამანგათ ''ჰომოსექსუალობაშ რკუალაშ დო თერაპიაშ ერუანული ჯარალუა'' (NARTH), ტრადიციულო ოგურუანა, ნამჷ-და ჰომოსექსუალობა რე ცოდა დო ვაფუნქციერებაფონი რჯება. ტერმინი ''[[ლესბოსელი]]'' გჷმირინუაფუ [[ოსური]] ჰომოსექსუალიშ ეიოშანალო, ''[[გეი]]'' — [[ქომოლკოჩი]]შო, მორო ''გეი'' შილებე კოჩისჷთ გჷმოხანტჷნდასჷნ დო ოსურსჷთ. მარკვიალეფშო, მიარე ბაძაძიშ გეშა, რთული რე თი ადამიერეფიშ რიცხუშ დოდგინა, ნამუეფით დუდს ჰომოსექსუალეფს მიორხველანა ვარდა ართი სქესიშ სექსუალური გჷმოცდილება უღჷნან.<ref name="levay">LeVay, Simon (1996). ''Queer Science: The Use and Abuse of Research into Homosexuality.'' Cambridge: The MIT Press ISBN 0-262-12199-9</ref> თეხანიშ ბჟადალს, მიარე რკუალაშ მეჯინათ, მახორობაშ 2%-შე 13%-შახ ჰომოსექსუალი რე.<ref name = ACSF1992>{{cite journal | doi = 10.1038/360407a0 | author = Investigators ACSF | year = 1992 | title = AIDS and sexual behaviour in France | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-12-03_360_6403/page/407| journal = Nature | volume = 360 | issue = 6403| pages = 407–409 | pmid = 1448162 | ref = harv }}</ref><ref name = Billy1993>{{Cite journal|doi=10.2307/2136206|author=Billy JO, Tanfer K, Grady WR, Klepinger DH |title=The sexual behavior of men in the United States|url=http://jstor.org/stable/2136206 |journal=Family Planning Perspectives |volume=25 |issue=2 |pages=52–60 |year=1993 |pmid=8491287|ref=harv}}</ref><ref name = Binson1995>{{Cite journal|doi=10.1080/00224499509551795|first1=Diane |last1=Binson |first2=Stuart |last2=Michaels |first3=Ron |last3=Stall |first4=Thomas J. |last4=Coates |first5=John H. |last5=Gagnon |first6=Joseph A. |last6=Catania |year=1995 |title=Prevalence and Social Distribution of Men Who Have Sex with Men: United States and Its Urban Centers |journal=The Journal of Sex Research |volume=32 |issue=3 |pages=245–54 |url=http://www.jstor.org/stable/3812794|ref=harv}}</ref><ref name = Bogaert2004>{{Cite journal|author=Bogaert AF |title=The prevalence of male homosexuality: the effect of fraternal birth order and variations in family size |journal=Journal of Theoretical Biology |volume=230 |issue=1 |pages=33–7 |year=2004 |month=September |pmid=15275997 |doi=10.1016/j.jtbi.2004.04.035|ref=harv}} Bogaert argues that: "The prevalence of male homosexuality is debated. One widely reported early estimate was 10% (e.g., Marmor, 1980; Voeller, 1990). Some recent data provided support for this estimate (Bagley and Tremblay, 1998), but most recent large national samples suggest that the prevalence of male homosexuality in modern western societies, including the United States, is lower than this early estimate (e.g., 1–2% in Billy et al., 1993; 2–3% in Laumann et al., 1994; 6% in Sell et al., 1995; 1–3% in Wellings et al., 1994). It is of note, however, that homosexuality is defined in different ways in these studies. For example, some use same-sex behavior and not same-sex attraction as the operational definition of homosexuality (e.g., Billy et al., 1993); many sex researchers (e.g., Bailey et al., 2000; Bogaert, 2003; Money, 1988; Zucker and Bradley, 1995) now emphasize attraction over overt behavior in conceptualizing sexual orientation." (p. 33) Also: "...the prevalence of male homosexuality (in particular, same-sex attraction) varies over time and across societies (and hence is a ‘‘moving target’’) in part because of two effects: (1) variations in fertility rate or family size; and (2) the fraternal birth order effect. Thus, even if accurately measured in one country at one time, the rate of male homosexuality is subject to change and is not generalizable over time or across societies." (p. 33)</ref><ref name = Fay1989>{{Cite journal|author=Fay RE, Turner CF, Klassen AD, Gagnon JH |title=Prevalence and patterns of same-gender sexual contact among men |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-01-20_243_4889/page/338 |journal=Science |volume=243 |issue=4889 |pages=338–48 |year=1989 |month=January |pmid=2911744 |doi=10.1126/science.2911744|ref=harv}}</ref><ref name = Johnson1992>{{Cite journal|author=Johnson AM, Wadsworth J, Wellings K, Bradshaw S, Field J |title=Sexual lifestyles and HIV risk |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-12-03_360_6403/page/410 |journal=Nature |volume=360 |issue=6403 |pages=410–2 |year=1992 |month=December |pmid=1448163 |doi=10.1038/360410a0|ref=harv}}</ref><ref name = Sell1995>{{Cite journal|doi=10.1007/BF01541598|author=Sell RL, Wells JA, Wypij D |title=The prevalence of homosexual behavior and attraction in the United States, the United Kingdom and France: results of national population-based samples |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-sexual-behavior_1995-06_24_3/page/n2|journal=Archives of Sexual Behavior |volume=24 |issue=3 |pages=235–48 |year=1995 |month=June |pmid=7611844|ref=harv}}</ref><ref name="aftenposten">{{cite web|author=AVJonathan Tisdall&nbsp;&nbsp; |url=http://www.aftenposten.no/english/local/article633160.ece |title=Norway world leader in casual sex, Aftenposten |publisher=Aftenposten.no |date= |accessdate=2010-08-24}}</ref><ref name="guardianpoll">{{Cite news|url=http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2008/oct/26/relationships |title=Sex uncovered poll: Homosexuality |publisher=Guardian |date= 2008-10-26|accessdate=2010-08-24 | location=London}}</ref> [[2006]] წანაშ რკუალეფიშ მეჯინათ, მახორობაშ 20%-იქ ანონიმურო ოტყვინაფუ ჰომოსექსუალური გინაფეფიშ გეშა, მორო რკუალაშ მორჩილ მაკათურქ მირჩქინჷ დუდი ჰომოსექსუალო.<ref name="McConaghy et al">McConaghy et al., 2006</ref> ჰომოსექსუალობა თაშნეშე ფართოთ რე მეგორაფილი [[ჩხოლარეფი]]შ 1500-შახ გვარობას.<ref>[http://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090616122106.htm Science Daily: Same-Sex Behavior Seen In Nearly All Animals]</ref><ref>[http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx ''1,500 animal species practice homosexuality'' - The Medical News, 23 October 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110210172226/http://www.news-medical.net/news/2006/10/23/20718.aspx |date=10 February 2011 }}</ref><ref>Sommer, Volker & Paul L. Vasey (2006), Homosexual Behaviour in Animals, An Evolutionary Perspective. [[Cambridge University Press]], Cambridge. ISBN 0-521-86446-1</ref> == ლიტერატურა == {{ქსე|11|685}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მერკე}} [[კატეგორია:სექსუალური ორიენტაცია]] [[კატეგორია:ლგბტ ტერმინეფი]] ad6ntfilzk672ezzrfq7bglzvdpcjgi ასექსუალობა 0 29097 252568 228218 2026-08-25T20:39:44Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252568 wikitext text/x-wiki ''ვაშგოჩირთან [[ანტისექსუალიზმი|ანტისექსუალობაშა]]'' [[ფაილი:WorldPride 2012 - 175.jpg|მინი|მარჯვნივ|250პქ|ასექსუალეფიშ მარში]] {{სექსუალური ორიენტაცია}} '''ასექსუალობა''' — გჷშართილი ვარ-და მუშითგიშარკვიებული [[ადამიერი|ადამიერეფი]], ნაუეფსჷთ ვაუღჷნა [[სექსუალური მიკონჭაფა]]. ასექსუალობათ ვეკოროცხუ სმებული სქესობური დუდიშ შეკება, სექსუალური მიკონჭაფაშ რსებაშ ბორჯის. ასექსუალობათ იკოროცხუ [[სექსუალური ორიენტაცია]]შ ვარ-და ართ-ართი თიშ ვარიანტიშ [[ჰეტეროსექსუალობა]]შ, [[ჰომოსექსუალობა]]შ ვარ-და [[ბისექსუალობა]]შ უღვენობა<ref name="Bogaert2004">{{cite journal|last=Bogaert|first=Anthony F. |year=2004 |title=Asexuality: prevalence and associated factors in a national probability sample |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2004-08_41_3/page/279|journal=[[Journal of Sex Research]] |volume=41 |issue=3 |pages=279–87|pmid=15497056 |doi=10.1080/00224490409552235}}</ref><ref name="Sexual orientation">{{cite journal|last=Melby|first=Todd|title=Asexuality gets more attention, but is it a sexual orientation?|journal=Contemporary Sexuality|date=November 2005|volume=39|issue=11|pages=1, 4–5 | issn = 1094-5725|url = http://www.apositive.org/wordpress_backup/?page_id=222|accessdate=6 February 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151106135903/http://www.apositive.org/wordpress_backup/?page_id=222 |archivedate=6 November 2015 |via=the [[Wayback Machine]] | postscript = &nbsp;&nbsp;[http://journalseek.net/cgi-bin/journalseek/journalsearch.cgi?field=title&query=1094-5725 The journal currently does not have a website]}}</ref><ref name="Sex and society">{{cite book|editor=Marshall Cavendish|title=Sex and Society|url=https://books.google.com/books?id=aVDZchwkIMEC&pg=PA82|accessdate=27 July 2013|volume=2|year=2010|publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7906-2|pages=82–83|contribution=Asexuality}}</ref>. == თაშნეშე ქოძირით == * [[ჰიპოლიბიდემია]] * [[ცელიბატი]] * [[ჰიპერსექსუალობა]] == რესურსეფი ინეტრნეტის == * {{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/vert-fut-36716058|title=Люди, не испытывающие сексуального влечения — кто они?|publisher=BBC Russian|author=Саймон Паркин|date=2016-07-08|accessdate=2016-07-09}} ([http://www.bbc.com/future/story/20160621-i-have-never-felt-sexual-desire англ. версия]) * [http://www.asexuality.org/home The Asexual Visibility and Education Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619194535/http://www.asexuality.org/home/ |date=2006-06-19 }}{{ref-en}} — ინგლისურნინამი ვებ-ხასჷლა AVEN. ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{მერკე}} [[კატეგორია:სექსუალობაშ ნებაჸოფური ვარდა აძვილებური ვარება]] [[კატეგორია:სექსუალური ორიენტაცია]] [[კატეგორია:ასექსუალობა]] oqrvyhw7i3kihnxm6689tgtr9szdfhr დიქტატორი 0 29191 252571 252047 2026-08-25T20:42:37Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252571 wikitext text/x-wiki {{Pp-semi-protected|small=yes}} [[ფაილი:Historical dictators.jpg|thumb|upright=1.25|[[XX ოშწანურა]]შ ლიდერეფი, ნამუეფჷთ ჯოხოიდვალუაფჷნა დიქტატორეფო, კვარჩხიშე მორძგვიშა დო ჟილეშე გიმე რენა გეჸვენჯი კათა: [[იოსებ სტალინი]], [[სხუნუეფიშ რსხუშ კომუნისტური პარტია]]შ [[სხუნუეფიშ რსხუშ კომუნისტური პარტიაშ გენერალური მელამოსე|გენერალური მელამოსე]] ; [[ადოლფ ჰიტლერი]], [[ნაცისტური გერმანია]]შ ''[[ფიურერი]]''; [[აუგუსტო პინოჩეტი]], [[ჩილეშ ოურდუმე დიქტატურა|ჩილეშ]] [[ჩილეშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]]; [[მაო ძედუნი]], [[ჩინეთიშ კომუნისტური პარტია]]შ [[ჩინეთიშ კომუნისტური პარტიაშ დუდმახვენჯი|დუდმახვენჯი]]; [[ბენიტო მუსოლინი]], [[ფაშისტური იტალია (1922–1943)|იტალიაშ]] [[დუჩე]] დო [[იტალიაშ პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]]; [[კიმ ირ სენი]], [[ოორუე კორეა]]შ [[ოორუე კორეაშ უჟინაში ლიდერი|უჟინაში ლიდერი]].]] [[ფაილი:Retrato de Julio César (26724093101) (cropped).jpg|thumb|upright=0.9|[[იულიუს კეისარი|იულიუს კეისარქ]] დარჯგინჷ მუში აწმარენჯეეფს ჯვეში რომს დო საირონო დიქტატორო გჷნირთუ.]] '''დიქტატორი''' — პოლიტიკური ლიდერი, ნამუსჷთ უღჷ აბსოლუტურ ხემანჭუაფა. [[დიქტატურა]] — სახენწჷფო, ნამუსჷთ გამაგენს ართი დიქტატორი ვარ-და პოლიტელიტა. ზიტყვა მოურს რომიშ [[დიქტატორი (ჯვეში რომი)|დიქტატორიშ]] ტიტულშე, ნამუსჷთ გიშმაგორუნდჷ [[რომიშ სენატი]] რესპუბლიკაშ ოგამაგე სიტუაციეფს მანჯღვერეთ. ტერმინეფი „[[ტირანია|ტირანიშ]]“ და „[[ავტოკრატია|ავტოკრატიშ]]“ მოგვენო, ტერმინი „დიქტატორი“ გჷმირინუაფუდჷ მუჭოთ ვატიტულამი ტერმინი რეპრესიული ნჯღვერაშო. თეხანობას ტერმინი „დიქტატორი“ ზოგადო გჷმირინაუფუ თიჯგურა ლიდერიშ ეიოჭარალო, ნამუსჷთ უღჷ ვარ-და უბადეთ გჷმირინუანს ქვერსემი პერსონალურ ხემანჭუაფას. დიქტატურეფი შხირას იხასიათებჷნა კანკალე გეჸვენჯი ანდეფით: გიშაგორუეფიშ დო ომენოღალე დუდიშულეფიშ აკოსანგუათ; ოგანაგე დგომარობაშ გჷმოცხადება; ზოჯუეფით გამაგება; [[პოლიტიკური რეპრესია|პოლიტიკური ოპონენტეფიშ რეპრესია]]; კანონიშ უჟინაშობაშ პროცედურეფიშ უშუსრულებობა დო ლიდერშა ორიენტირებული პიჯიშ კულტიშ ჸოფა. დიქტატურები შხირას ართპარტიული ვარ-და დომინანტური პარტიული სახენწჷფოეფი რე.<ref>{{Cite journal|last=Papaioannou|first=Kostadis|date=2015|title=The Dictator Effect: How long years in office affect economic development|journal=Journal of Institutional Economics|volume=11|issue=1|pages=111–139|doi=10.1017/S1744137414000356|author2=vanZanden, Jan Luiten|hdl=1874/329292 |s2cid=154309029|hdl-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Dictatorship, Democracy, and Development|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_1993-09_87_3/page/567|last=Olson|first=Mancur|date=1993|journal=[[American Political Science Review]]|volume=87|issue=3|pages=567–576|doi=10.2307/2938736|jstor=2938736|s2cid=145312307 }}</ref> ლიდერეფიშ ანდანერობა, ნამუეფქჷთ ხეშუულობაშა მორთეს შხვადოშხვა ტიპიშ რეჟიმეფსჷნ, მუჭომით რე ართპარტიული ვარ-და დომინანტური პარტიული სახენწჷფოეფი დო ომენოღალე თარობეფი პიჯული ნჯღვერაშ გიმე, ეიჭარუაფჷნა მუჭოთ დიქტატორეფი. == ეტიმოლოგია == {{main|დიქტატორი (ჯვეში რომი)}} ზიტყვა ''დიქტატორი'' მოურს [[ლათინური ნინა|ლათინური]] ზიტყვაშე ''dictātor'' (თქვი ბრელშა, ანტკიცი, ზოჯი).<ref>{{Cite web |title=Charlton T. Lewis, Charles Short, A Latin Dictionary, dicto |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059:entry=dicto |access-date=2024-01-17 |website=www.perseus.tufts.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=Oxford English Dictionary |url=http://www.oed.com/view/Entry/52304?p=emailAOE6bjQCOi1ZQ&d=52304}}</ref> დიქტატორი — რომიშ მაგისტრატი, ნამუსჷთ ართპიჯული ხემანჭუაფა მიაჩამუდჷ გოხურგელი ხანით. დუდშე ტერმინი „დიქტატორი“ შანენდჷ ოგანაგე პოსტის რომიშ რესპუბლიკას დო [[ეტრუსკეფი|ეტრუსკულ კულტურას]], მარა თეხანური გლახა შანულობათ ვა რდჷ ჩინებული.<ref>{{Cite book|last=Le Glay, Marcel.|url=http://worldcat.org/oclc/760889060|title=A history of Rome|date=2009|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-8327-7|oclc=760889060|access-date=2020-05-21|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725132827/http://worldcat.org/oclc/760889060|url-status=live}}</ref> ტერმინქ თეხანური გლახა შანულობა მიღჷ ომენოღალე ლჷმაშ უკული [[სულა|კორნელიუს სულაშ]] ხეშუულობაშა მულაშის, ნამუშით რომს პირველი დიქტატორო გჷნირთუ ართი ოშწანურაშე უმოსი განწეხანით (ნამუშ განწეხანს თე პოსტიქ ორჩანიეთ გეუქვუ), თაშნეშე ფაქტიურო გაუქვუ პოსტის გერინაშ ბორჯი დო სენატიშე ალობაშ მეჩამაშ უციობა. სულაქ დუდშე ეიღჷ ქვერსემი კონსტიტუციური კრიზისი, გეგნოდირთჷ მეხოლაფირო ართ წანაშა დო მუსხირენ წანაშა დოღურჷ. [[ჯვ. წ. 49]] წანას, [[იულიუს კეისარი|იულიუს კეისარქ]] ქეგიაჸუნჷ სულაშ სამანგას დო [[ჯვ. წ. 44]] წანაშ ფურთუთას დუდი გეგმიცხადჷ ''Dictator perpetuo-თ'' („იროიანი დიქტატორი“), ოფიციალურო გაუქვუ მუში ხემანჭუაფაშ ირნერი გოხურგუა, ნამუთ ქეიტჷ მუმალი თუთაშა, [[იულიუს კეისარიშ ჸვილუა|თიში ჸვილუაშახ]]. კეისარიშ ჸვილუაშ უკული, თიში მონძე [[ავგუსტუსი]]ს მიარზუეს დიქტატორიშ ტიტული, მარა თიქ მივარუ. უმოსი გვიანიშ მონძეეფით ივარენდეს დიქტატორიშ ტიტულს დო მალას რომიშ მანჯღვერეეფს შქას თე ტიტულიშ გჷმორინაფაქ მირკჷ. == თეხანური ეპოქა == {{multiple image | direction = vertical | width = 300 | align = right | image1 = 2023 Freedom in the World.png | image2 = Economist Intelligence Unit Democracy Index 2023.svg | caption1 = 2022 წანაშ ქიანეფიშ რეიტინგი [[Freedom House]]-იშ ''Freedom in the World 2022-შე''<ref>{{Cite web|last1=Gorokhovskaia|first1=Yana|last2=Shahbaz|first2=Adrian|last3=Slipowitz|first3=Amy|date=9 March 2023|title=Marking 50 Years in the Struggle for Democracy|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2023/marking-50-years|access-date=9 March 2023|website=Freedom House}}</ref><br />{{legend|#16A983|დუდიშული (82)}} {{legend|#E5B63B|გვერდო დუდიშული (56)}} {{legend|#6973A5|ვა დუდიშული (55)}} | caption2 = 2023 წანაშ [[Democracy Index|დემოკრატიაშ ინდექსი]] ''[[The Economist]]-იშ'' ვერსიათ, სოდე შხვადოშხვა მოჭითე ფერიშ გრადაციეფით ვადემოკრატიული ქიანეფო რე მერჩქინელი, სოდე უმენტაშობას დიქტატურა რე<ref name="index2023">{{Cite web |date=2024 |title=Democracy Index 2023: Age of conflict |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy-Index-2023-Final-report.pdf |website=[[Economist Intelligence Unit]] |page=3 |language=en-GB}}</ref> }} დიო ხოლო [[XIX ოშწანურა]]შ მაჟირა ნორთიშე, ტერმინს „დიქტატორი“ ჯგირი შანულობა უღუდჷ. სამანგათ, [[1848]] წანაშ [[უნგრეთიშ რევოლუცია (1848)|უნგრეთიშ რევოლუციაშ]] ბორჯის, ერუანული ლიდერი [[ლაიოშა კოშუტა]]ს შხირას უძახუდეს დიქტატორს, თიში მოხუჯეეფშე დო აწმარენჯეეფშე ირნერი გლახა კონოტაციაშ (სმებაშ) უმუშო, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და თიში ოფიციალური წოდება რდჷ რეგენტ-პრეზიდენტინ.<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/biography/Lajos-Kossuth|title=Lajos Kossuth|first=Carlile Aylmer|last=Macartney|publisher=[[Encyclopedia Britannica]]|date=September 15, 2020|access-date=October 31, 2020|archive-date=November 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101191955/https://www.britannica.com/biography/Lajos-Kossuth|url-status=live}}</ref> [[1860]] წანას, [[ვითოშიშ ექსპედიცია]]შ ბორჯის, [[ჯუზეპე გარიბალდი]]ქ სიცილიას გაჭყჷ ობორჯე ემაჸონაფალი ხეშუულება დო ოფიციალურო მიღჷ წოდება „დიქტატორი“ (ქძ. [[გარიბალდიშ დიქტატურა]]). თეშე ჭეხანით უკული, პოლონეთის [[1863]] წანაშ ღურთუთაშ ებუძოლეფიშ ბორჯის, „დიქტატორქ“ გჷნირთუ ოთხი ლიდერიშ ოფიციალური წოდებაქ, თინეფშე პირველი რდჷ [[ლუდვიკ მიეროსუავსკი]]. [[ფაილი:Teodoro Obiang.png|thumb|upright|left|[[ეკვატორული გვინეა]]შ პრეზიდენტი [[თეოდორო ობიანგ ნგემა მბასოგო]] აფრიკაშ არძაშე განწეხანიშ მოღალე დიქტატორი რე.<ref>"[https://www.independent.co.uk/news/world/africa/teodoro-obiang-nguema-mbasogo-equatorial-guinea-french-corruption-trial-a7238501.html The brutal central African dictator whose playboy son faces French corruption trial]". ''[[The Independent]]''. 12 September 2016.</ref><ref>"[http://www.forbes.com/sites/mfonobongnsehe/2012/02/09/the-five-worst-leaders-in-africa/ The Five Worst Leaders In Africa]". ''[[Forbes]]''. 9 February 2012.</ref>]] მარა თეჸურეშე მოჸუნაფილი ტერმინს „დიქტატორი“ ნეგატიური შანულობაქ მიაჩჷ. ირდღარი რინას, ''დიქტატურა'' შხირას მეგურაფილი რე აჯამობა დო ჩაგრებაწკჷმა. შედეგო, თის შხირას გჷმირინუანა პოლიტიკური ოპონენტეფიშ ოლანძღარი ზიტყვათ. <!-- The term has also come to be associated with [[wiktionary:megalomania|megalomania]]. Many dictators create a [[cult of personality]] around themselves and they have also come to grant themselves increasingly grandiloquent titles and honours. For instance, [[Idi Amin|Idi Amin Dada]], who had been a British army lieutenant prior to [[Uganda]]'s independence from Britain in October 1962, subsequently styled himself "''[[Excellency|His Excellency]], [[President for Life]], [[Field marshal (Uganda)|Field Marshal]] [[Hajji|Al Hadji]] [[Doctor of Law|Doctor]]{{Ref label|Doctorate|A|}} Idi Amin Dada, VC,{{Ref label|VC|B|}} [[Distinguished Service Order|DSO]], [[Military Cross|MC]], Conqueror of the [[British Empire]] in Africa in General and Uganda in Particular''".<ref name="guardian_obit">{{cite news |last=Keatley |first=Patrick |title=Obituary: Idi Amin |url=https://www.theguardian.com/news/2003/aug/18/guardianobituaries |work=[[The Guardian]] |date=18 August 2003 |access-date=2008-03-18 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205070235/http://www.theguardian.com/news/2003/aug/18/guardianobituaries |archive-date=2013-12-05 |url-status=live }}</ref> In the movie ''[[The Great Dictator]]'' (1940), [[Charlie Chaplin]] satirized not only [[Adolf Hitler]] but the institution of dictatorship itself. === Characteristics === ==== Benevolent dictatorship ==== {{Main|Benevolent dictatorship}} A [[benevolent dictatorship]] refers to a government in which an authoritarian leader exercises absolute political power over the state but is perceived to do so with regard for the benefit of the population as a whole, standing in contrast to the decidedly malevolent stereotype of a dictator. A benevolent dictator may allow for some [[civil liberties]] or [[democracy|democratic decision-making]] to exist, such as through public [[referendum]]s or [[elect]]ed [[Representative democracy|representative]]s with limited power, and often makes preparations for a [[Democratization|transition to genuine democracy]] during or after their term. The label has been applied to leaders such as [[Mustafa Kemal Atatürk]] of [[Turkey]] (1923–38),<ref>{{Cite web |title=Atatürk, Ghazi Mustapha Kemal (1881–1938) {{!}} Encyclopedia.com |url=https://www.encyclopedia.com/international/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ataturk-ghazi-mustapha-kemal-1881-1938 |access-date=2023-09-18 |website=www.encyclopedia.com}}</ref> [[Josip Broz Tito]] of [[SFR Yugoslavia]] (1953–80),<ref name="shapiro">{{cite book |last1=Shapiro |first1=Susan |last2=Shapiro |first2=Ronald |title=The Curtain Rises: Oral Histories of the Fall of Communism in Eastern Europe |publisher=McFarland |year=2004 |isbn=978-0-7864-1672-1 |url=https://books.google.com/books?id=oCqWFQ1WKlkC&pg=PA180 |ref=Shapiro_2004 |access-date=2019-01-19 |archive-date=2021-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512060314/https://books.google.com/books?id=oCqWFQ1WKlkC&pg=PA180 |url-status=live }}<br />"...All Yugoslavs had educational opportunities, jobs, food, and housing regardless of nationality. Tito, seen by most as a benevolent dictator, brought peaceful co-existence to the Balkan region, a region historically synonymous with factionalism."</ref> and [[Lee Kuan Yew]] of Singapore (1959–90).<ref>{{Cite news |title=What Singapore can teach us |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/what-singapore-can-teach-us/2012/05/02/gIQAlQEGwT_story.html |newspaper=The Washington Post |date=2012-05-02 |access-date=2015-11-25 |issn=0190-8286 |first=Matt |last=Miller |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311045232/https://www.washingtonpost.com/opinions/what-singapore-can-teach-us/2012/05/02/gIQAlQEGwT_story.html |archive-date=2016-03-11 |url-status=live }}</ref> ==== Military roles ==== [[File:F. Solano López.jpg|thumb|upright|Paraguayan dictator [[Francisco Solano López]] is one of the most controversial figures in South American history, particularly because of the [[War of the Triple Alliance]]]] The association between a dictator and the military is a common one. Many dictators take great pains to emphasize their connections with the military and they often wear military uniforms. In some cases, this is perfectly legitimate; for instance, [[Francisco Franco]] was a general in the Spanish Army before he became [[Head of state|Chief of State]] of Spain,<ref>{{Cite book|ref=Thomas|first=Hugh|author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton|last=Thomas|year=1977|title=The Spanish Civil War|url=https://archive.org/details/spanishcivilwar0000thom_s0o0|isbn=978-0-06-014278-0|pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar0000thom_s0o0/page/421 421]–424|publisher=Harper & Row }}</ref> and [[Manuel Noriega]] was officially commander of the [[Panamanian Defense Forces]]. In other cases, the association is mere pretense. ==== Crowd manipulation ==== Some dictators have been masters of [[crowd manipulation]], such as [[Benito Mussolini]] and Adolf Hitler. Others were more prosaic speakers, such as [[Joseph Stalin]] and [[Francisco Franco]]. Typically, the dictator's people seize control of all media, censor or destroy the opposition, and give strong doses of propaganda daily, often built around a [[cult of personality]].<ref>{{cite book|last=Morstein |first=Marx Fritz |display-authors=etal |title=Propaganda and Dictatorship |publisher=Princeton UP |isbn=978-1-4067-4724-9|date=March 2007 }}</ref> Mussolini and Hitler used similar, modest titles referring to them as "the Leader". Mussolini used "Il [[Duce]]" and Hitler was generally referred to as "der [[Führer]]", both meaning 'Leader' in Italian and German respectively. Franco used a similar title, "El [[Caudillo]]" ("the Head", 'the chieftain')<ref>{{cite book|ref=Hamil|editor=Hamil, Hugh M. |title=Caudillos: Dictators in Spanish America|url=https://archive.org/details/caudillosdictato0000hugh|publisher =University of Oklahoma Press|year= 1992|isbn=978-0-8061-2428-5|chapter=Introduction|pages=[https://archive.org/details/caudillosdictato0000hugh/page/5 5]–6}}</ref> and for Stalin his adopted name, meaning "Man of Steel", became synonymous with his role as the absolute leader. For Mussolini, Hitler, and Franco, the use of modest, non-traditional titles displayed their absolute power even stronger as they did not need any, not even a historic legitimacy either. However, in the case of Franco, the title "Caudillo" did have a longer history for political-military figures in both Latin America and Spain. Franco also used the phrase "[[By the Grace of God]]" on coinage or other material displaying him as ''Caudillo'', whereas Hitler and Mussolini rarely used such language or imagery. {{cn|date=October 2024}} ==== Human rights abuses, war crimes and genocides ==== [[File:0718-Syria-Defectors-reemerge.jpg|thumb|Under Syrian dictator [[Bashar al-Assad]], [[Syrian military]] inflicted industrial-scale atrocities on civilian population during the [[Syrian civil war]]. These include hundreds of chemical attacks, such as the [[Ghouta chemical attack]], the largest chemical attack in the 21st century.<ref>{{cite news |author=S.B. |url=https://www.economist.com/blogs/pomegranate/2013/08/syria-s-war |title=Syria's war: If this isn't a red line, what is? |newspaper=The Economist |date=21 August 2013 |access-date=15 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220174814/http://www.economist.com/blogs/pomegranate/2013/08/syria-s-war |archive-date=20 December 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theweek.co.uk/world-news/syria-uprising/54759/syria-gas-attack-death-toll-1400-worst-halabja|title=Syria gas attack: death toll at 1,400 worst since Halabja|work=The Week|date=22 August 2013|access-date=24 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825115627/http://www.theweek.co.uk/world-news/syria-uprising/54759/syria-gas-attack-death-toll-1400-worst-halabja|archive-date=25 August 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=D. Ward |first=Kenneth |date=September 2021 |title=Syria, Russia, and the Global Chemical Weapons Crisis |url=https://www.armscontrol.org/act/2021-09/features/syria-russia-global-chemical-weapons-crisis |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708153519/https://www.armscontrol.org/act/2021-09/features/syria-russia-global-chemical-weapons-crisis |archive-date=8 July 2023 |website=Arms Control Association}}</ref>]] Over time, dictators have been known to use tactics that violate human rights. For example, under the Soviet dictator Joseph Stalin, government policy was enforced by [[secret police]] and the [[Gulag]] system of prison labour camps. Most Gulag inmates were not political prisoners, although significant numbers of political prisoners could be found in the camps at any one time. Data collected from Soviet archives gives the death toll from Gulags as 1,053,829.<ref>"Gulag Prisoner Population Statistics from 1934 to 1953." ''Wasatch.edu''. Wasatch, n.d. Web. 16 July 2016: "According to a 1993 study of Soviet archival data, a total of 1,053,829 people died in the Gulag from 1934 to 1953. However, taking into account that it was common practice to release prisoners who were either suffering from incurable diseases or on the point of death, the actual Gulag death toll was somewhat higher, amounting to 1,258,537 in 1934–53, or 1.6 million deaths during the whole period from 1929 to 1953.."</ref> The [[International Criminal Court]] issued an arrest warrant for [[Sudan]]'s military dictator [[Omar al-Bashir]] over alleged [[War in Darfur|war crimes]] in [[Darfur]]. Similar crimes were committed during [[Chairman of the Chinese Communist Party|Chairman]] [[Mao Zedong]]'s [[History of the People's Republic of China (1949–1976)|rule]] over the [[China|People's Republic of China]] during China's [[Cultural Revolution]], where Mao set out to purge dissidents, primarily through the use of youth groups strongly committed to [[Mao Zedong's cult of personality|his cult of personality]],<ref>{{cite web|date=18 August 2012|title=Remembering the dark days of China's Cultural Revolution|url=https://www.scmp.com/news/china/article/1017272/remembering-dark-days-chinas-cultural-revolution|access-date=2021-07-15|website=South China Morning Post|language=en|archive-date=2018-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609084717/http://www.scmp.com/news/china/article/1017272/remembering-dark-days-chinas-cultural-revolution|url-status=live}}</ref> and during [[Augusto Pinochet]]'s [[Government Junta of Chile (1973)|junta]] in [[Military dictatorship of Chile (1973–1990)|Chile]].<ref>[[Pamela Constable]] and [[Arturo Valenzuela]], ''A Nation of Enemies: Chile Under Pinochet,'' New York: W.W Norton & Company, 1993., p. 91</ref> Some dictators have been associated with [[genocide]] on certain races or groups; the most notable and wide-reaching example is [[the Holocaust]], [[Adolf Hitler]]'s genocide of eleven million people, of whom six million were Jews.<ref>{{cite web|title=The Holocaust|url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/holocaust|access-date=2021-07-15|website=The National WWII Museum {{!}} New Orleans|language=en|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715152635/https://www.nationalww2museum.org/war/articles/holocaust|url-status=live}}</ref> Later on in [[Democratic Kampuchea]], [[General Secretary of the Communist Party of Kampuchea|General Secretary]] [[Pol Pot]] and his policies killed an estimated 1.7&nbsp;million people (out of a population of 7 million) during his four-year dictatorship.<ref>"{{cite magazine |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097426_2097427_2097449,00.html |title=Top 15 Toppled Dictators |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=20 October 2011 |access-date=4 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824000146/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097426_2097427_2097449,00.html |archive-date=2013-08-24 |url-status=dead }}</ref> As a result, Pol Pot is sometimes described as "the [[Adolf Hitler|Hitler]] of Cambodia" and "a genocidal tyrant".<ref>William Branigin, [http://www.highbeam.com/doc/1P2-664002.html Architect of Genocide Was Unrepentant to the End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509211319/http://www.highbeam.com/doc/1P2-664002.html |date=2013-05-09 }} ''[[The Washington Post]]'', April 17, 1998</ref> === Modern usage in formal titles === [[File:Giuseppe Garibaldi portrait2.jpg|thumb|right|upright|[[Giuseppe Garibaldi]], celebrated as one of the greatest generals of modern times<ref name="scholar and patriot">{{Cite web|title=Scholar and Patriot|url=https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&q=Garibaldi%2Bone%2Bof%2Bthe%2Bgreatest%2Bgenerals%2Bof%2Bmodern%2Btime&pg=PAPA133|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152801/https://books.google.com/books?id=iWK7AAAAIAAJ&pg=PAPA133&q=Garibaldi%2Bone%2Bof%2Bthe%2Bgreatest%2Bgenerals%2Bof%2Bmodern%2Btime#v=onepage&q=Garibaldi%2Bone%2Bof%2Bthe%2Bgreatest%2Bgenerals%2Bof%2Bmodern%2Btime&f=false|archive-date=28 March 2024|access-date=5 April 2020|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> and as the "Hero of the Two Worlds" because of his military enterprises in South America and Europe,<ref name="Garibaldi on Encyclopædia Britannica">{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> who fought in many military campaigns that led to [[Italian unification]]. He proclaimed himself [[Dictatorial Government of Sicily|dictator of Sicily]] in 1860 during the [[Expedition of the Thousand]]]] Because of its negative and pejorative connotations, modern authoritarian leaders very rarely (if ever) use the term ''dictator'' in their formal titles, instead they most often simply have title of [[President (government title)|president]]. In the 19th century, however, its official usage was more common:<ref>Moisés Prieto, ed. ''Dictatorship in the Nineteenth Century: Conceptualisations, Experiences, Transfers'' (Routledge, 2021).</ref> * The [[Dictatorial Government of Sicily]] (27 May – 4 November 1860) was a provisional executive government appointed by [[Giuseppe Garibaldi]] to rule [[Sicily]] during the [[Expedition of the Thousand]]. The government ended when [[Sicily#Italian unification|Sicily's annexation]] into the Kingdom of Italy was ratified by plebiscite.<ref>Cesare Vetter, "Garibaldi and the dictatorship: Features and cultural sources." in ''Dictatorship in the Nineteenth Century'' (Routledge, 2021) pp. 113–132.</ref> * [[Marian Langiewicz]] of Poland proclaimed himself Dictator and attempted (unsuccessfully) to form a Polish government in March 1863.<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Langiewicz, Maryan}}</ref> * [[Romuald Traugutt]] was Dictator of Poland from 17 October 1863 to 10 April 1864.<ref>Stefan Kieniewicz, "Polish Society and the Insurrection of 1863." ''Past & Present'' 37 (1967): 130–148.</ref> * The [[Dictatorial Government of the Philippines]] (24 May – 23 June 1898) was an insurgent government in the Philippines which was headed by [[Emilio Aguinaldo]], who formally held the title of Dictator.<ref name=aguinaldo>{{cite web|title=The First Philippine Republic|url=http://nhcp.gov.ph/the-first-philippine-republic/|publisher=National Historical Commission|access-date=26 May 2018|date=7 September 2012|quote=On June 20, Aguinaldo issued a decree organizing the judiciary, and on June 23, again upon Mabini’s advice, major changes were promulgated and implemented: change of government from Dictatorial to Revolutionary; change of the Executive title from Dictator to President|archive-date=27 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127011004/http://nhcp.gov.ph/the-first-philippine-republic/|url-status=live}}</ref> The dictatorial government was superseded by the [[Revolutionary Government of the Philippines (1898–1899)|revolutionary government]] with Aguinaldo as president. === Criticism === The usage of the term ''dictator'' in western media has been criticized by the left-leaning organization [[Fairness & Accuracy in Reporting]] as "Code for Government We Don't Like". According to them, leaders that would generally be considered authoritarian but are allied with the United States such as [[Paul Biya]] or [[Nursultan Nazarbayev]] are rarely referred to as "dictators", while leaders of countries opposed to U.S. policy such as [[Nicolás Maduro]] or [[Bashar al-Assad]] have the term applied to them much more liberally.<ref>{{cite web|date=2019-04-11|title=Dictator: Media Code for 'Government We Don't Like'|url=https://fair.org/home/dictator-media-code-for-government-we-dont-like/|access-date=2021-04-07|website=FAIR|language=en-US|archive-date=2021-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416210800/https://fair.org/home/dictator-media-code-for-government-we-dont-like/|url-status=live}}</ref> --> {{მერკე}} == რესურსეფი ინტერნეტის == {{ვიქსიკონი}} *[https://www.britannica.com/topic/dictatorship Dictatorship]- ''ენციკლოპედია ბრიტანიკა'' ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:დიქტატურა|*]] [[კატეგორია:თარობაშ მადუდეეფი]] [[კატეგორია:სახენწჷფოშ მადუდეეფი]] [[კატეგორია:ტიტულეფი]] bkee15un608ia2ev36ors6idkpwdc5m ბჟადალი გატეფი 0 29228 252541 134888 2026-08-25T20:22:14Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252541 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გვალა | ჯოხო = ბჟადალი გატეფი<br>'''საჰიადრი'''<br>'''Sahyadri''' | ფოტო = Jog falls.JPG | დუდჯოხო = ბჟადალი გატეფი | სიმაღალა =2695 მ. | ორენი = {{შილა|ინდოეთი}} | ფართობი =160,000 კმ2 | სიგჷრძა =1600 კმ. | სიგანა =100 კმ. | ქჷნდჷრი =[[ანამუდი]], [[კერალა]] ([[ერავიკულამიშ ერუანული პარკი]]) |lat_dir = N |lat_deg =10 |lat_min =10 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg =77 |lon_min =04 |lon_sec = | რანგი = | ტოპოგრაფიული რუკა = | ტიპი = | ხანი = [[კაინოზოური ბუნა|კაინოზოური]] | პოზრუკა = ინდოეთი | პოზრუკა2 = ინდოეთი კერალა | ბოლო ეშაგორგოთი = | მაართა ეშულა = | ულექინაში მარშრუტი = | ნათანგა = | ნინა = | გჷმოთქუალა = }} {{მოსოფელიშ მონძალა|1342}} '''ბჟადალი გატეფი''', '''საჰიადრი''' (აიარი გვალეფი) — [[ქჷნდჷრი]] [[ინდოეთი|ინდოეთის]], [[ინდოსტანიშ ჩქონი]]შ ბჟადალ ნორთის. ბჟადალი კართე [[დეკანიშ გაბარი]]შ გარახა ქირქე რე, ნამუთ ეშალიშობურო დინმურს [[არაბეთიშ ზუღა]]შჸურე. ბჟადალი კართე ორცა რზენეფი რე, ნამუეფით ინდოსტანიშ ჩქონიშ დინოხოლენი რაიონეფშა დინმურს. ქჷნდჷრი იჭყაფუ [[გუჯარათი]]შ დო [[მაჰარაშტრა|მაჰარაშტრაშ]] შტატეფიშ მანგას, წყარმალუ [[ტაპტი]]შ ობჟათეშე. გჷნოზინდილი რე [[მაჰარაშტრა|მაჰარაშტრაშ]], [[გოა]]შ, [[კარნატაკა|კარნატაკაშ]], [[ტამილნადუ]]შ დო [[კერალა|კერალაშ]] შტატეფიშ ტერიტორიას, დოხოლაფირო 1600 [[კილომეტრი|კმ]]-შ სიგჷრძას. ქჷნდჷრიშ ოთებუე [[კანიაკუმარი]]შ გოხოლუას რე, ინდოსტანი ობჟათე ნორთის. ბჟადალი გატეფიშ ფართობიშ დოხოლაფირო 60% ეშახე [[კარნატაკა|კარნატაკაშ შტატის]]. ფართობი 60 000 კმ². ოშქაშე სიმაღალა 1200 მ. მაქსიმალური — 2695 მ (გვალა [[ანამუდი]]). ბჟადალ გატეფს მუთმოფხვადჷნა [[პიოლამი ჩანარეფი|პიოლამ ჩანარეფიშ]] 5000-შე უმოსი გვარობა, თეშ მოხ [[ძუძუშმაწუალეფი]]შ — 139, [[მაფურინჯეეფი]]შ — 508 დო [[ამფიბიეფი]]შ — 179 გვარობა. გვარობეფიშ უმენტაშობა [[ენდემიზმი|ენდემური]] რე. ქჷნდჷრი მიშურს „ბიომიარეფერუამობაშ ჩხე ჭურჭულეფი“-შ ერკებულშა. 325 გვარობა გლობალური თოლოზირეთეშალაფაშ კარს გერე.<ref>Myers, N., R.A. Mittermeier, C.G. Mittermeier, G.A.B. Da Fonseca, and J. Kent. (2000) “Biodiversity Hotspots for Conservation Priorities.” Nature 403:853–858, retrieved 6/1/2007 [http://www.nature.com/nature/journal/v403/n6772/abs/403853a0.html MYERS, N.]</ref> ბჟადალი გატეფი რე [[დეკანაშ გაბარი|დეკანიშ გაბარიშ]] ნიკვალი კუნთხუ. მერჩქინელი რე, ნამჷ-და [[ქჷნდჷრი|ქჷნდჷრქ]] გჷმიქიმინუ [[სუპერკონტინენტი]] [[გონდვანა|გონდვანაშ]] აკოცჷმაშ შედეგო, დოლოლაფირო 150 ''მლნ''. წანა შკინოხ. მარა, მაიამიშ უნივერსიტეტიშ გეოფიზიკოსეფიშ მეჯინათ, [[ინდოეთი]]შ ბჟადლი წყარპიჯიქ გჷმიქიმინუ 100-80 ''მლნ''. წანაშ კინოხ, თიშ უკული, მუთ თიქ [[მადაგასკარი|მადაგასკარს]] დეთხიუნ. აკოცჷმაშ შედეგო, ინდოეთიშ ბჟადალ წყარპიჯის გჷმიქიმინუ დოხოლაფირო 1000 მ სიმაღალაშ ქირქე სუკეფს.<ref name="Barron, E.J.">{{cite journal|coauthors=Barron, E.J., Harrison, C.G.A., Sloan, J.L. II and Hay, W.W. |year=1981|title= Paleogeography, 180 million years ago to the present|url=https://archive.org/details/eclogae-geologicae-helvetiae_1981_74_2/page/443 |journal=Eclogae geologicae Helvetiae|volume=74|issue=2|pages=443–470}}</ref> [[ბაზალტი]] თარი აკმანწყუ [[ქანი (გეოლოგია)|ქანი]] რე, ნამუთ 3 [[კილომეტრი|კმ]]-შახ სიტომბეს იფაჩუ. [[ჩარნოკიტი]], [[გრანიტი|გრანიტული]] [[გნაისი|გნაისეფი]], [[გრანულიტეფი]] დო შხვ. ქანეფი თაშნეშე აკმაგანა ბჟადალი გატეფიშ გვალეფს. ობჟათე ზუგეფს გოპატინაფილი რე [[ლატერიტი|ლატერიტეფი]] დო [[ბოქსიტი|ბოქსიტეფი]]. გორთილიე განური ტექტონიკური ლეხერეფით, ნამუეფით ართიანწკჷმა მიორსხუანს [[მალაბარიშ წყარპიჯი]]ს დო [[დეკანიშ გაბარი|დეკანიშ გაბარს]]. რე ტობეფი დო წყაროჩუაშეეფი. [[ინდოეთი]]შ ართ-ართი უშანულამაში წყარგჷმართუ რე. წყარმალუეფშე შანულამიე: [[გოდავარი]] (სიგჷრძა 1465 კმ), [[კრიშნა]] (სიგჷრძა 1300 კმ) დო [[კავერი]] (სიგჷრძა 760 კმ), ნამუეფით უმენტაშო ბჟაეიოლშა მეულა დო [[ბენგალიშ ჸუჯი]]ს აკათუნა. ჰეერი სუბეკვატორული, მუსონური რე. [[ზუღაშ დონე|ზუღაშ დონეშე]] 1500-2000 მ-შახ ზჷმიერი [[კლიმატი]] რე. ოშქაშე წანმოწანური [[ტემპერატურა]] ომანგუ 15&nbsp;°C-ის. კანკალე რაიონს ჸინი რჩქვანელობური მოლინა რე. ჭვემამი სეზონი [[მანგი]]შწ [[ეკენია]]შ დალიაშა რე. [[ატმოსფერული ნოლექეფი]] ბორიაპიჯი კართეფს 2000-5000 მმ, მაზარბორია კართეფს 600-700 მმ წანმოწანას. [[ტყა]]ლეფს უკებჷ ქჷნდჷრიშ 30%. ბჟადალი კართეეფიშ ოსხირს დო ოორუე ესვარილ ფურცელმაცჷმე მიროწვანე ტყალეფი რე, ობჟათეშე — იროწვანე ლამე ტროპიკული ტყალეფი; ბჟაეიოლ კართეეფს — სქირე სავანა, სოდე ჩანს [[ლაკაცია]] დო [[დელებიშ პალმა]]. ფაუნაშ წჷმმარინაფალეფშე ეიოშინალი რე: [[ვანდერუ]], [[ჟირქამი კალაო]] დო შხვ. ბჟადალ გატეფს იდვალუაფუ მუსხირენი [[ეროვნული პარკი]]. == იხილეთ აგრეთვე == * [[ბჟაეიოლი გატეფი]] == რესურსეფი ინტერნეტის == {{დსე|043447|ბჟადალი გატეფი}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მერკე-გეოგრაფია}} [[კატეგორია:ინდოეთიშ ქჷნდჷრეფი]] [[კატეგორია:ფიზიოგრაფიული პროვინციეფი]] [[კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი ინდოეთის]] 73wwtctrzub0dcrnzjokn4e7f9v3zw9 451º ფარენჰაიტით 0 29351 252530 135319 2026-08-25T20:09:14Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252530 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა წინგი | ჯოხო = 451º ფარენჰაიტით | ოდაბ_ჯოხო = Fahrenheit 451 | მათანგალი = | სურათი = | მუკნაჭარა = | ავტორი = [[რეი ბრედბერი]] | ილუსტრატორი = | გალენკაბრაშ_ხანტუ = | ქიანა = [[ააშ]] | ნინა = [[ინგლისური ნინა|ინგლისური]] | სერია = | თემა = | ჟანრი = [[ანტიუტოპია]] | გჷშმაშქუმალარი = [[Ballantine Books]] | გჷშაშქ_თარიღი = [[1953]] | ქორთულო/მარგალურო_გჷშაშქ_თარიღი = | მედია = | გვერდი = 179 | isbn = 978-0-7432-4722-1 | oclc = 53101079 | წიმოხონი = | გეჸვენჯი = }} „'''451º ფარენჰაიტით'''“ — ამერიკალი ჭარუშ, [[რეი ბრედბერი]]შ რომანი. თის ეჭარილიე მუმალიშ ჯარალუა, სოდეთ ვაშინერს წინგეფი, ჯარალობურ წესრიგის მეხანძარეეფი თხილანა. 451 გრადუსი ფარენჰაიტით რე ტემპერატურა, ნამუსჷთ ქაღარდი იჭუ. 1966 წანას გჷშართჷ წინგიშ [[451º ფარენჰაიტით (ფილმი)|ეკრანიზაციაქ]], ნამუშ რეჟისორით რე [[ფრანსუა ტრიუფო]]. ==ლიტერატურა== *{{cite book |authorlink=Donald H. Tuck |last=Tuck |first=D. H. |year=1974 |title=The Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy |location=Chicago |publisher=Advent |page=62 |isbn=0-911682-20-1 }} *{{cite journal |last=McGiveron |first=R. O. |year=1996 |title=What 'Carried the Trick'? Mass Exploitation and the Decline of Thought in Ray Bradbury's Fahrenheit 451 |url=https://archive.org/details/sim_extrapolation-pre-2012_fall-1996_37_3/page/245 |journal=Extrapolation |volume=37 |issue=3 |pages=245–256 }} *{{cite journal |last=McGiveron |first=R. O. |year=1996 |title=Bradbury's Fahrenheit 451 |url=https://archive.org/details/sim_explicator_spring-1996_54_3/page/177 |journal=Explicator |volume=54 |issue=3 |pages=177 |issn=00144940 }} *{{cite journal |last=Smolla |first=R. A. |year=2009 |title=The Life of the Mind and a Life of Meaning: Reflections on ''Fahrenheit 451'' |journal=Michigan Law Review |volume=107 |issue=6 |pages=895–912 |url=http://www.michiganlawreview.org/assets/pdfs/107/6/smolla.pdf }} [[კატეგორია:1953 წანაშ რომანეფი]] [[კატეგორია:ამერიკული რომანეფი]] [[კატეგორია:ფილმეფო ადაპტირაფილი რომანეფი]] [[კატეგორია:დისტოპიური რომანეფი]] [[კატეგორია:ომენცარე ფანტასტიკური რომანეფი]] [[კატეგორია:სოციალური ომენცარე ფანტასტიკა]] [[კატეგორია:რეი ბრედბერიშ ნაწარმებეფი]] m4a39fvalwoo7rpmdxl991pccm8ay3v SARS-CoV-2 0 31023 252550 214392 2026-08-25T20:28:16Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252550 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | ჯოხო =<big>'''2019-nCoV'''</big> | სურათიშ ფაილი =SARS-CoV-2 virion animation.gif | სურათიშ მუკნაჭარა =SARS-CoV-2-შ ანიმაცია, მორფოლოგიური ილუსტრაცია | სურათიშ ეჭარუა =SARS-CoV-2-შ ანიმაცია, მორფოლოგიური ილუსტრაცია | ჟინომაფე = | ომაფე =ვირუსეფი | გიმენომაფე = | გჷნართი =[[Riboviria]] | გიმენგჷნართი = | ჟინტიპი = | ტიპი =[[incertae sedis]] | გიმენტიპი = | superdivisio = | divisio = | subdivisio = | ჟინკლასი = | კლასი = | გიმენკლასი = | ინფრაკლასი = | ჟინრანწკი = | რანწკი =[[Nidovirales]] | გიმენრანწკი = | ინფრარანწკი = | ჟინფანია = | ფანია =[[კორონავირუსეფი|Coronaviridae]] | გიმენფანია = | ჟინტრიბა = | ტრიბა = | გიმენტრიბა = | გვარი =[[ბეტაკორონავირუსეფი|Betacoronavirus]] | გიმენგვარი =[[Sarbecovirus]] | supersectio = | sectio = | subsectio = | ბუნა =[[ახალი კორონავირუსი 2019-nCoV|ახალი კორონავირუსი<br>2019-nCoV]] | გიმენბუნა = | ლათ =2019-nCoV | სექციაშ ჯოხო = | სექციაშ ტექსტი = | არეალიშ რუკა = | არეალიშ რუკაშ მუკნაჭარა = | არეალიშ რუკაშ სიგანა = | არეალიშ ლეგენდა = | iucnstatus = | ვიკინერობეფი = | commons =Category:Novel coronavirus (2019-nCoV) | iucn = | itis = | ncbi =2697049 }} '''SARS-CoV-2''' (''[[მონკა მუნწე რესპირატორული სინდრომი|Severe acute respiratory syndrome]] coronavirus 2'')<ref>{{Cite web|url=https://www.ecdc.europa.eu/sites/default/files/documents/communicable-disease-threats-report-15-Feb-2020-PUBLIC.pdf|title=Communicable disease threats report, 9-15 February 2020, week 7|date=2020-02-10|publisher=ECDC}}</ref>, კინოხ '''2019-nCoV''' ({{lang-en|2019 novel coronavirus}}, თაშნეშე ''[[უჰანი|Wuhan]] coronavirus'', ''[[უჰანიშ ზუღაშპროდუქტეფიშ ბაზარიშ პნევმონიური ვირუსი|Wuhan seafood market]] pneumonia virus''{{sfn|Wu et al.|2020}}<ref>{{cite web|lang=en|title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|website=Taxonomy browser |publisher=NCBI|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=2697049|ref=NCBI:txid2697049}}</ref>) — [[კორონავირუსეფი|კორონავირუსეფიშ]] ახალი [[შტამი]], ნამუქჷთ [[2019]] წანაშ დალიას გიშარჩქინდჷ [[COVID-19 კორონავირუსიშ პანდემია|2019—2020 წანეფიშ უჰანიშ პნევმონიაშ ეპიდემიაშ]] ბორჯის, ნამუთ გჷმიჭანუანს ოშქურანჯი ინფექციურ ლახარას — '''[[COVID-19 კორონავირუსული ინფექცია|COVID-19]]'''. მუშჸურე ვირუსი წჷმარინუანს ცალსპირალურ [[რიბონუკლეინიშ ბჟე|რნბ]]-მაკათური ვირუსის<ref>{Публикация|книга|язык=en|заглавие=Surveillance case definitions for human infection with novel coronavirus (nCoV)|подзаголовок=Interim guidance v2|примечание=WHO/2019-nCoV/Surveillance/v2020.2|год=2020 |месяц=01 |день=15|allpages=1 |издательство=[[World Health Organization]]|ссылка=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/20200115-surveillance-case-definitions-ncov-final.pdf}}</ref><ref>{{Cite web 2|lang=en|showlang=1|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/novel-coronavirus-2019.html|title=Novel coronavirus (2019-nCoV), Wuhan, China|publisher=[[ააშ-იშ ლახარეფიშ პროფილაქტიკაშ დო კონტროლიშ ცენტრეფი|CDC USA]]|date=2020-01-23 |accessdate=2020-01-23Коронавирусная инфекция COVID-19}}</ref>. SARS-CoV-2-ს არხო გენეტიკური მოგვენობა უღუ [[სერიშ ჭუკი]]შ [[კორონავირუსეფი|კორონავირუსეფწკჷმა]] დო ოდუდესჷთ ორჩანიეთ თე ჩხოლარეფშე ღებულენს.<ref>{{cite journal | vauthors = Perlman S | title = Another Decade, Another Coronavirus | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 382 | issue = 8 | pages = 760–762 | date = February 2020 | pmid = 31978944 | doi = 10.1056/NEJMe2001126 }}</ref> ადამიანეფშა გოფაჩუაშ შქამალი ჩხოლარო [[პანგოლინეფი|პანგოლინი]] რე მერჩქინელი.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.dw.com/en/coronavirus-from-bats-to-pangolins-how-do-viruses-reach-us/a-52291570|title=Coronavirus: From bats to pangolins, how do viruses reach us?|last=Shield|first=Charli|date=7 February 2020|website=[[Deutsche Welle]]|access-date=15 February 2020|name-list-format=vanc}}</ref> ტაქსონომიული გინაჯინუშე, SARS-CoV-2 კლასიფიცირაფილი რე ''კონწარი რესპირატორულ სინდრომწკჷმა მერსხილი კორონავირუსეფიშ'' (SARSr-CoV) გვარობათ. ლახარა SARS-წკჷმა ესვარუაშ დუდშე აღებელო, ჭყანთხილუაშ მოსოფელიშ ორგანიზაციას ჯალაუაწკჷმა ურთიართობაშ ბორჯის, კანკალეშა ვირუსშა „COVID-19-იშ გჷმმაჭანაფალი ვირუსი“ უჯოხო.<ref name="COVIDname">{{cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-2019) and the virus that causes it|publisher=World Health Organization|accessdate=24 February 2020|quote=From a risk communications perspective, using the name SARS can have unintended consequences in terms of creating unnecessary fear for some populations.... For that reason and others, WHO has begun referring to the virus as “the virus responsible for COVID-19” or “the COVID-19 virus” when communicating with the public. Neither of these designations are [sic] intended as replacements for the official name of the virus as agreed by the ICTV.}}</ref> [[2020]] წანაშ [[30 ღურთუთა]]ს, [[ჭყანთხილუაშ მოსოფელიშ ორგანიზაცია]]ქ [[ეპიდემია]]შ გოფაჩუაშ გეშა, ნამუთ მერსხილი რდჷ SARS-CoV-2-წკჷმა, ოერეფოშქაშე შანულობაშ ჭყანთხილუაშჸურე ოგანაგე სიტუაცია გაცხადჷ<ref>{{Cite web|url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200131-sitrep-11-ncov.pdf?sfvrsn=de7c0f7_2|title=Novel Coronavirus(2019-nCoV) Situation Report - 11|author=|website=|date=2020-01-31|publisher=World Health Organisation}}</ref>. 2020 წანაშ [[11 მელახი]]ს, [[ჭყანთხილუაშ მოსოფელიშ ორგანიზაცია]]ქ კორონავირუსი SARS-CoV-2-შ [[პანდემია]] გჷმაცხადჷ<ref>[https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/society/11/03/2020/5e6912ac9a794726b69d8ea7|title=ВОЗ объявила о пандемии коронавируса|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. ==ვირუსოლოგია== ===ინფექცია=== [[კორონავირუსიშ ეპიდემია 2019-2020|2019-2020 წანაშ კორონავირუსული ეპიდემიაშ]] ბორჯის დედასურჷ ვირუსიშ ადამიერშე ადამიერშა გინოდვალაქ. თარო გჷნმიდვალუაფჷ დოხვალაფაშ დო დოჩიონაფაშ ბორჯის წჷმოქიმინელი რესპირატორული ჭვათეფით, 1,8 მეტრით მოჩილათირ მეძენას.<ref>{{cite web|url=https://www.nbcnews.com/health/health-news/how-does-new-coronavirus-spread-n1121856|title=How does coronavirus spread?|website=NBC News|access-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128081650/https://www.nbcnews.com/health/health-news/how-does-new-coronavirus-spread-n1121856|archive-date=28 January 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|title=How COVID-19 Spreads |date=27 January 2020|website=U.S. [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC)|access-date=29 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128152653/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html|archive-date=28 January 2020|url-status=live}}</ref> ინფექციაშ გინოდვალაშ ხოლო ართი ბაძაძი რე ვირუსით დანძვარებულ ჟინპიჯეფწკჷმა კონტაქტი.<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/getting-workplace-ready-for-covid-19.pdf|title=Getting your workplace ready for COVID-19|date=27 February 2020|website=World Health Organization|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=3 March 2020}}</ref> ვირუსული რნბ-ს თაშნეშე მიოგორეს დაინფიცირაფილ პაციენტეფიშ გუმნაულაშ მინუშეფს.<ref>{{cite journal | vauthors = Holshue ML, DeBolt C, Lindquist S, Lofy KH, Wiesman J, Bruce H, Spitters C, Ericson K, Wilkerson S, Tural A, Diaz G, Cohn A, Fox L, Patel A, Gerber SI, Kim L, Tong S, Lu X, Lindstrom S, Pallansch MA, Weldon WC, Biggs HM, Uyeki TM, Pillai SK | display-authors = 3 | title = First Case of 2019 Novel Coronavirus in the United States | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 382 | issue = 10 | pages = 929–936 | date = March 2020 | pmid = 32004427 | doi = 10.1056/NEJMoa2001191 }}</ref> შილებე, ნამჷ-და ვირუსი ინფექციური ორდას ინკუბაციაშ პერიოდსჷთ, მარა თეჯგურა შვანი დიო ვადასურაფე<ref>{{cite journal |title=Study claiming new coronavirus can be transmitted by people without symptoms was flawed |journal=Science |vauthors=Kupferschmidt K|date=February 2020 | doi=10.1126/science.abb1524}}</ref> დო 2020 წანაშ 1 ფურთუთას ჭყანთხილუაშ მოსოფელიშ ორგანიზაციაქ გაცხადჷ, ნამჷ-და „თე ბორჯიშო, ასიმპტომურ შვანეფს გინოდვალა ორჩანიეთ ვა რე გინოდვალაშ თარი ბაძაძი“. ომანგეთ, მერჩქინელი რე, ნამჷ-და ადამიერეფს შქას ინფექცია თარო იყოს COVID-19-იშ სიმპტომეფიშ მაღვენი პიჯეფშე გინოდვალაშ შედეგი ორდას ოკო. ===რეზერვუარი=== [[ფაილი:SARS-CoV-2 49534865371.jpg|მინი|270პქ|SARS-CoV-2 ვირუსი ელექტრონულ მიკროსკოპის]] SARS-CoV-2-აშ მოულირი მაართა ჩინებულ ინფექციას მიოგორეს [[ჩინეთი]]შ ნოღა [[უჰანი|უჰანს]]. ადამიერეფშა გინოდვალაშ მაართა წყუ უჩინებუ რე.<ref>{{cite journal | vauthors= Cohen J | title=Wuhan seafood market may not be source of novel virus spreading globally | journal=Science | date=January 2020 | issn=0036-8075 | doi=10.1126/science.abb0611 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.popsci.com/story/health/wuhan-coronavirus-china-wet-market-wild-animal/|title=We're still not sure where the Wuhan coronavirus really came from|vauthors=Eschner K|date=28 January 2020|website=[[Popular Science]]|url-status=live|archive-url=https://archive.md/NXjMq|archive-date=29 January 2020|access-date=30 January 2020}}</ref> მარა, [[2003]] წანაშ SARS-იშ ეპიდემიაშ რკუალაქ დადგინჷ, ნამჷ-და სერიშ ჭუკეფიშ SARS-იშ მოგვენ კორონავირუსეფიშ უმენტაშობა დუდს ეთმეჭოდფჷნს ''Rhinolophus''-იშ გვარიშ [[ჩხვინდნალიშობურეფი|ჩხვინდნალიშობური სერიშ ჭუკეფშე]]. [[ჩინური ღანჯიშფერი ჩხვინდნალიშობური სერიშ ჭუკი|ჩინური ღანჯიშფერი ჩხვინდნალიშობური სერიშ ჭუკშე]] (''Rhinolophus sinicus'') ენაჭოფა მინუშეფს მენაგორეფჷ ნუკლეინიშ ბჟეშ ჟირ ვირუსულ წოროგეჸვენჯობაქ 80%-იანი მოგვენობა ოძირჷ SARS-CoV-2-წკჷმა.<ref name=":4">{{cite journal | vauthors = Benvenuto D, Giovanetti M, Ciccozzi A, Spoto S, Angeletti S, Ciccozzi M | title = The 2019-new coronavirus epidemic: Evidence for virus evolution | journal = Journal of Medical Virology | volume = 92 | issue = 4 | pages = 455–459 | date = April 2020 | pmid = 31994738 | doi = 10.1002/jmv.25688 }}</ref> [[იუნანი|იუნანიშ პროვინციას]] [[შქაში ჩხვინდნალიშობური სერიშ ჭკი|შქაში ჩხვინდნალიშობური სერიშ ჭუკიშ]] (''Rhinolophus affinis'') ნუკლეინიშ ბჟეშ მასუმა ვირუსულ წოროგეჸვენჯობაქ — SARS-CoV-2-წკჷმა 96%-იანი მოგვენობა ოძირჷ. [[ჭყანთხილუაშ მოსოფელიშ ორგანიზაცია]] სერიშ ჭუკეფს SARS-CoV-2-იშ არძაშე ორჩანიე ორთაშობურ რეზერვუარო მირჩქინუანს. [[2019]] წანას გჷმობჟნაფილი მეტაგენომური რკუალაშ შედეგო დედგინჷ, ნამჷ-და [[SARS-CoV]], [[შტამი]], ნამუთ ლახარა [[SARS]]-ს იჭანუანსჷნ, არძაშე ფართოთ გოფაჩილი კორონავირუსი რდჷ [[იავური პანგოლინი|იავური პანგოლინეფიშ]] მინუშეფს.<ref>{{cite journal | vauthors = Liu P, Chen W, Chen JP | title = Viral Metagenomics Revealed Sendai Virus and Coronavirus Infection of Malayan Pangolins (Manis javanica) | journal = Viruses | volume = 11 | issue = 11 | pages = 979 | date = October 2019 | pmid = 31652964 | pmc = 6893680 | doi = 10.3390/v11110979 }}</ref> [[2020]] წანაშ 7 ფურთუთას ჩინებულქ იჸუ, ნამჷ-და მენცარეფქ ნოღა [[გუანჯოუ]]ს [[პანგოლინეფი|პანგოლინიშე]] ენაჭოფა მინუშის მიოგორეს ნუკლეინიშ ბჟეშ ვირუსული წოროგეჸვენჯობას, ნამუთ 99%-ით SARS-CoV-2-იშ მოგვენი რე.<ref>{{cite journal |vauthors=Cyranoski D |title=Did pangolins spread the China coronavirus to people? |url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-00364-2 |journal=Nature |doi=10.1038/d41586-020-00364-2 |date=7 February 2020}}</ref> შედეგეფს ჭარუდჷ, ნამჷ-და ახალას მეგორაფილ პანგოლინიშ კორონავირუსიშ S ცილაშ რეცეპტორეფი ქიმიური სტრუქტურათ SARS-CoV-2-იშ მოგვენი რე, გინორთი ხვალე ართი [[ამინობჟეფი|ამინობჟეთ]]“.<ref>{{cite biorxiv|vauthors=Xiao K, Zhai J, Feng Y|title=Isolation and Characterization of 2019-nCoV-like Coronavirus from Malayan Pangolins|date=February 2020|biorxiv=2020.02.17.951335}}</ref> პანგოლინეფს ჩინეთიშ კანონდვალა თხილანს, მარაიშენით რე თინეფიშ ბრაკონიერობაშ დო ვაჭარობაშ შვანეფი, თიშ გეშა, ნამჷ-და თე ჩხოლარს აქტიურო ხვარენა [[ტრადიციული ჩინური მედიცინა|ტრადიციულ ჩინურ მედიცინას]].<ref>{{cite news|newspaper=The Telegraph|url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/03/15/pangolins-13-facts-about-the-worlds-most-hunted-animal/|last=Kelly|first=Guy|date=1 January 2015|title=Pangolins: 13 facts about the world's most hunted animal|access-date=9 March 2020}}</ref> მიკრობიოლოგეფქ დო გენეტიკოსეფქ, [[ტეხასი|ტეხასიშ შტატის]] ზოხორინელო მიოგორეს კორონავირუსეფს გენეტიკური გიშახსხუნუაშ (რეასორტიმენტი) ბეჭედუა, ნამუთ SARS-CoV-2-იშ გოჭყაფას ხოლო ართშა მიოწურუანს პანგოლინეფიშ კათაფაშ გეშა.<ref name="WongRecombination">{{Cite biorxiv|vauthors=Wong MC, ((Cregeen SJJ)), Ajami NJ, Petrosino JF|title=Evidence of recombination in coronaviruses implicating pangolin origins of nCoV-2019 |biorxiv=2020.02.07.939207 |date=February 2020}}</ref> კინ თე ბორჯის, მარკვიალეფს ესმებჷნა, ნამჷ-და სქიდუ უჩნებუ ფაქტორეფი დო აქტიურო აგჷნძორენა შხვა ჩხოლარეფიშ რკუალას.<ref name="WongRecombination" /> ===ფილოგენეტიკა დო ტაქსონომია=== SARS-CoV-2 ორხველჷ [[კორონავირუსეფი]]შ ჯოხოთ ჩინებულ ვირუსეფიშ ფართო ფანიას. წჷმარინუანს დადებითი შანულობაშ ცანდსპირალურ რნბ (+ssRNA) ვირუსის. შხვა კორონავირუსეფს შეულებუ გჷმიჭანუას შხვადოშხვა ლახარეფი, რჩქვანელობური გორგილაფათ დოჭყაფილი, [[არხო ბჟაეიოლიშ რესპირატორული სინდრომი]]თ (MERS) თებული. თინა ადამიერეფს გოფაჩლი ჩქინო ჩინებული მაშქვითა კორონავირუსი რე, შხვა ამშვიშ ერკებული თეჯგურა რე: 229E, NL63, OC43, HKU1, MERS-CoV და SARS-CoV.<ref name="NEJM">{{cite journal | vauthors = Zhu N, Zhang D, Wang W, Li X, Yang B, Song J, Zhao X, Huang B, Shi W, Lu R, Niu P, Zhan F, Ma X, Wang D, Xu W, Wu G, Gao GF, Tan W | display-authors = 3 | title = A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 382 | issue = 8 | pages = 727–733 | date = February 2020 | pmid = 31978945 | doi = 10.1056/NEJMoa2001017 }}</ref> 2003 წანაშ SARS-იშ ეპიდემიაშ გჷმმაჭანაფალი SARS-წკჷმა მერსხილ კორონავირუსული შტამიშ მოგვენო, SARS-CoV-2 ორხველჷ ''კონწარი რესპირატორულ სინდრომწკჷმა მერსხილ კორონავირუსეფიშ'' გიმენგვარს (beta-CoV ღოზი B).<ref name="Hui14Jan2020">{{cite journal | vauthors = Hui DS, I Azhar E, Madani TA, Ntoumi F, Kock R, Dar O, Ippolito G, Mchugh TD, Memish ZA, Drosten C, Zumla A, Petersen E | title = The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health - The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China | journal = International Journal of Infectious Diseases | volume = 91 | issue = | pages = 264–266 | date = February 2020 | pmid = 31953166 | doi = 10.1016/j.ijid.2020.01.009 |display-authors=3}}{{open access}}</ref><ref>{{cite web |url=https://nextstrain.org/groups/blab/sars-like-cov |title=Phylogeny of SARS-like betacoronaviruses |website=nextstrain |access-date=18 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120190511/https://nextstrain.org/groups/blab/sars-like-cov |archive-date=20 January 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="Wong2019">{{cite journal | vauthors = Wong AC, Li X, Lau SK, Woo PC | title = Global Epidemiology of Bat Coronaviruses | journal = Viruses | volume = 11 | issue = 2 | pages = 174 | date = February 2019 | pmid = 30791586 | pmc = 6409556 | doi = 10.3390/v11020174 }}</ref> თიშიი რნბ-შ წოროგეჸვენჯობა სიგჷრძას დოხოლაფირო 30 000 [[აზოტოვანი ნერჩეფი|ნერჩი]] რე. მუში მიარენერჩამი დოწეწუაშ აბანით, SARS-CoV-2 აკა რე ჩქინო ჩინებულ ბეტაკორონავირუსეფს შქას; ჩინებული რე, ნამჷ-და თე მახასიათაფალი უძინანს ვირუსეფიშ პათოგენურობას დო გინოდვალას.<ref>{{cite biorxiv|vauthors=Walls AC, Park YJ, Tortorici MA, Wall A, McGuire AT, Veesler D|title=Structure, function and antigenicity of the SARS-CoV-2 spike glycoprotein|display-authors=3|date=February 2020|biorxiv=2020.02.19.956581|name-list-format=vanc}}</ref><ref>{{cite web|title=The Proximal Origin of SARS-CoV-2|vauthors=Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF|url=http://virological.org/t/the-proximal-origin-of-sars-cov-2/398|publisher=Virological|display-authors=3|name-list-format=vanc|access-date=4 March 2020|date=16 February 2020}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Coutard B, Valle C, de Lamballerie X, Canard B, Seidah NG, Decroly E | title = The spike glycoprotein of the new coronavirus 2019-nCoV contains a furin-like cleavage site absent in CoV of the same clade | journal = Antiviral Research | volume = 176 | pages = 104742 | date = February 2020 | pmid = 32057769 | doi = 10.1016/j.antiviral.2020.104742|display-authors=3 }}</ref> სეკვენსირებული გენომეფიშ ობაღერი მუდანობათ, შილებე ვირუსეფიშ ფანიაშ მუტაციაშ ისტორიაშ ფილოგენეტიკური ჯაშ ენწყუალა. 2020 წანაშ 12 ღურთთაშო, უჰანს მენცარეფს უკვე იზოლირაფილი აფჷდეს SARS-CoV-2-იშ ხუთი გენომი, ნამუთ ჩინეთიშ ლახარეფიშ კონტროლიშ დო პრევენციაშ ცენტრიქ შხვა ინსტიტუციეფსჷთ გინოჩჷ;<ref>{{cite web |url=http://virological.org/t/initial-genome-release-of-novel-coronavirus/319 |title=Initial genome release of novel coronavirus |date=11 January 2020 |website=Virological |access-date=12 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112100227/http://virological.org/t/initial-genome-release-of-novel-coronavirus/319 |archive-date=12 January 2020 |url-status=live }}</ref> 2020 წანაშ 11 ფურთუთაშო, გენომეფიშ მუდანობაქ 81-შახ მიძნჷ.<ref name="Nextstrain">{{cite web|url=https://nextstrain.org/ncov|title=Genomic epidemiology of novel coronavirus (nCoV)|website=nextstrain.org|access-date=11 February 2020}}</ref> მინუშეფიშ ფილოგენეტიკურ ანალიზეფქ ოძირჷ, ნამჷ-და თინეფი „ჭყანიერო მერხილი რდეს უმოსო შკვით მუტაციაწკჷმა, ვინდარო ოართე წიმოხონწკჷმა“, ნამუთ თის შანენს, ნამჷ-და ადამიერეფს ინფექცია უჰანს მაართაშე 2019 წანაშ გერგობათუთას ვარ-და ქირსეთუთას დაიქსირებედკოოკო.<ref name="Nextstrain" /> 2020 წანაშ 11 ფურთუთას, ვირუსეფიშ ტაქსონომიაშ ოერეფოშქაშე კომიტეტიქ (ICTV) გაცხადჷ, ნამჷ-და რსებული წესეფიშ მეჯინათ, ნამუთ [[ნუკლეინიშ ბჟეფი|ნუკლეინიშ ბჟეფიშ]] კონსერვირებული წოროგეჸვეჯიბაშ ოსხირშა აფასენს იერარქიულ ურთიართიბას კორონავირუსეფს შქას, გინორთი თიმწკჷმა 2019-nCoV-ო ჯოხოდვალირ ვირუსის დო 2003 წანაშ SARS-იშ ეპიდემიაშ ვირუსულ შტამს შქას, უბაღებუ რდჷ, თიშ ზოხო ვირუსულ გვარობათ ოკოროცხალო. თაჸურეშე გიშნაველი, 2019-nCoV-ი თინეფქ დააიდენტიფიცირეს მუჭთ ''კონწარი რესპირატორულ სინდრომწკჷმა მერსხილ კორონავირუსეფიშ'' შტამი. ===სტრუქტურული ბიოლოგია=== {{Gallery |title=SARS-CoV-2-იშ ცირფული ფერაია [[მიკროსკოპი|ელექტრონული მიკროფოტოგრაფია]] |width=160 | height=160 |align=center |footer=წყუ: [[:en:Rocky Mountain Laboratorie|როკი მაუნთინიშ ლაბორატორია]] (RML), ააშ-იშ [[:en:National Institute of Allergy and Infectious Disease|ალერგიაშ დო ინფექციური ლახარეფიშ ერუანული ინსტიტუტი]] (NIAID) |File:SARS-CoV-2 49531042877.jpg |alt1=SARS-CoV-2 (ჸვინთელი) ადამიერიშ თოლიშე გიშმურს |SARS-CoV-2 (ჸვინთელი) ადამიერიშ [[თოლი]]შე გიშმურს |File:SARS-CoV-2 49534370233.jpg |alt2=SARS-CoV-2 ვირიონეფი ოძირაფე კორონეფით |SARS-CoV-2 ვირიონეფი ოძირაფე [[კორონავირუსეფი|კორონეფით]] |File:SARS-CoV-2 49534865371.jpg |alt3=SARS-CoV-2 ვირიონეფი ოძირაფე კორონეფით |SARS-CoV-2 ვირიონეფი ოძირაფე კორონეფით |File:SARS-CoV-2 49530315733.jpg |alt4=SARS-CoV-2 (ჸვინთელი) ადამიერიშ თოლიშე გიშმურს |SARS-CoV-2 (ჸვინთელი) ადამიერიშ თოლიშე გიშმურს }} SARS-CoV-2-იშ ირი [[ვირიონი]] დიამეტრის 50–200 ნანომეტრი რე.<ref>{{cite journal |vauthors=Chen N, Zhou M, Dong X, Qu J, Gong F, Han Y, Qiu Y, Wang J, Liu Y, Wei Y, Sia J, You T, Zhang X, Zhang L |title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study |url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)30211-7/fulltext |journal= Lancet |volume = 395 | issue = 10223 |pages=507–513 |display-authors=3 |doi=10.1016/S0140-6736(20)30211-7 |pmid=32007143 |date=15 February 2020}}</ref> შხვა კორონავირუსეფიშ მოგვენო, SARS-CoV-2-ს ოთხი სტრუქტურული ცილა უღუ, ნამუშათ S (წვანდი), E (დაცხი), M (მემბრანა) დო N (ნუკლეოკაპსიდი) ცილეფი უჯოხონა; N ცილას უღუ რნბ გენომი, s, E დო M ცილეფი — ართობურო აკმადგინანა ვირუსულ დაცხის. წვანდი ცილა ვირუსის მენძელი [[თოლი]]შ მემბრანაშა მერტყაპუაშ მეშქაშბას არზენს.<ref name="WuStructure">{{cite journal|vauthors=Wu C, Liu Y, Yang Y, Zhang P, Zhong W, Wang Y, Wang Q, Xu Y, Li M, Li X, Zheng M, Chen L, Li H|display-authors=3|title=Analysis of therapeutic targets for SARS-CoV-2 and discovery of potential drugs by computational methods |journal=Acta Pharmaceutica Sinica B| date=February 2020| doi=10.1016/j.apsb.2020.02.008}}</ref> The spike protein is responsible for allowing the virus to attach to the [[cell membrane|membrane]] of a host cell.<ref name="WuStructure" /> ვირუსიშ S-ცილაშა მანჯაფილჷ მოდელირაფაშ ექსპერიმენტიქ ოძირჷ, ნამჷ-და SARS-CoV-2 ადამიერიშ თოლშა მიშანჭაფაშო გჷმირინუანს ადამიერიშ კურთხუშ მემბრანას მიშახუნაფილი ანგიოტენზინიშ გჷნმაქიმინალი ფერმენტიშ (აგფ, ACE2 ) რეცეპტორს.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu X, Chen P, Wang J, Feng J, Zhou H, Li X, Zhong W, Hao P | display-authors = 3 | title = Evolution of the novel coronavirus from the ongoing Wuhan outbreak and modeling of its spike protein for risk of human transmission | journal = Science China Life Sciences | volume = 63 | issue = 3 | pages = 457–460 | date = March 2020 | pmid = 32009228 | doi = 10.1007/s11427-020-1637-5 }}</ref> 2020 წანაშ 22 ღურთუთაშო, ვირუსიშ რსულ გენომშა ჩინეთის დო ააშ-ს მოხანდე ბუნეფქ ართიანშე ზოხოთ გჷმირინეს რევერსული გენეტიკაშ მეთოდი დო ექსპერიმენტულო წჷმარინეს, ნამჷ-და ACE2 ACE2-იშ რეცეპტორიშ ფუნქციას არსულენს.<ref>{{cite journal|vauthors=Letko M, Munster V|title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for lineage B β-coronaviruses, including 2019-nCoV|date=January 2020 |journal=[[bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.01.22.915660 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Letko M, Marzi A, Munster V | title = Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses | journal = Nature Microbiology | date = February 2020 | pmid = 32094589 | doi = 10.1038/s41564-020-0688-y }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=((El Sahly HM))|title=Genomic Characterization of the 2019 Novel Coronavirus |url=https://www.jwatch.org/na50823/2020/02/06/genomic-characterization-2019-novel-coronavirus |journal=New England Journal of Medicine |access-date=9 February 2020}}</ref><ref name="Gralinski2020">{{cite journal | vauthors = Gralinski LE, Menachery VD | title = Return of the Coronavirus: 2019-nCoV | journal = Viruses | volume = 12 | issue = 2 | pages = 135 | date = January 2020 | pmid = 31991541 | doi = 10.3390/v12020135 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Lu R, Zhao X, Li J, Niu P, Yang B, Wu H, Wang W, Song H, Huang B, Zhu N, Bi Y, Ma X, Zhan F, Wang L, Hu T, Zhou H, Hu Z, Zhou W, Zhao L, Chen J, Meng Y, Wang J, Lin Y, Yuan J, Xie Z, Ma J, Liu WJ, Wang D, Xu W, Holmes EC, Gao GF, Wu G, Chen W, Shi W, Tan W | display-authors = 6 | title = Genomic characterisation and epidemiology of 2019 novel coronavirus: implications for virus origins and receptor binding | journal = Lancet | volume = 395 | issue = 10224 | pages = 565–574 | date = February 2020 | pmid = 32007145 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30251-8 }}</ref> თაშნეშე რკუალეფქ ოძირჷ, ნამჷ-და SARS-CoV-2-ს ადამიერიშ ACE2-წკჷმა თიშე უმოსი მოგვენობა უღუ, ვინდარო SARS ვირუსიშ შტამს.<ref name="SCI-20200219">{{cite journal | vauthors = Wrapp D, Wang N, Corbett KS, Goldsmith JA, Hsieh CL, Abiona O, Graham BS, McLellan JS | display-authors = 6 | title = Cryo-EM structure of the 2019-nCoV spike in the prefusion conformation | url = https://archive.org/details/science_2020-03-13_367_6483/page/1260 | journal = Science | volume = 367 | issue = 6483 | pages = 1260–1263 | date = February 2020 | pmid = 32075877 | doi = 10.1126/science.abb2507 }}</ref> კრიოგენული ელექტრონული მიკროსკოპით გჷნიღეს S ცილაშ ატომური დონეშ ფოტო.<ref name="SCI-20200219" /><ref name="GZM-20200220">{{cite news |vauthors=Mandelbaum RF |title=Scientists Create Atomic-Level Image of the New Coronavirus's Potential Achilles Heel |url=https://gizmodo.com/scientists-create-atomic-level-image-of-the-new-coronav-1841795715 |date=19 February 2020 |publisher=[[Gizmodo]] |access-date=13 March 2020}}</ref> SARS-Cov-2 წჷმოწიმინჷნს არძაშ უკულაში სუმ ვირულენტობაშ ფაქტორს, ნამუთ ხეს უნწყუნს მენძელი თოლშე ახალი ვირიონეფიშ გოფაჩუას დო ბორკუნს ადამიერიშ [[იმუნური სისტემა|იმუნური სისტემაშ]] რეაგირაფას.<ref name="WuStructure" /> == სიმპტომეფი == [[File:Symptoms of coronavirus disease 2019 in Mingrelian.png|thumb|350პქ|ვირუსიშ ოართე სიმპტომეფი]] [[2019-nCoV]] კორონავირუსიშ სიმპტომეფი [[პნევმონია]]შ ვარ-და [[მონკა კონწარი რესპირატორული ინფექცია]]შ მანგური რე: <br /> * სუსტება *სქირე, ვაპროდუქტიული [[ხვალი]] *[[ჩხე დო ჩხურუ (ლახარა)|ჩხე]] დო ტემპერატურაშ ძინა (38°С ვარდა უმოსი, [[ჩხურს მიშაჸოთამა]]) *[[შურიშღალაშ გორთულაფა]] * ჭუეფი კიდირიშ გოხოლუას *[[დუდიშ ჭუა]] *[[მიალგია|მიალგიეფი]] (კუთეფიშ ჭუეფი) *[[ასთენია|ოართე უხასიათობა]] ინკუბაციური პერიოდი მუსხირენი დღას იგჷნძარებჷ. ინფიცირაფაქ ადამიერშე ადამიერშა ქჷმოხვადჷ-და, ინკუბაციური პერიოდი ხუთ დღაშე უმოსი ვა რე. ოინკუბაციე პერიოდიშ ხანი უმოსი რე, მუჟამსჷთ ინფიცირაფა ჩხოლარშე ადამიერშა მუთმოხვადჷნ. მუნაჩემეფიშ ოწმახუ ანალიზი თიში დოდასურაფაშ მეშქასალას ირძენს, ნამჷ-და მაღალი კონტაგიოზობა (გინმადვალობა) უღუ დალახებური ადამიერწკჷმა კონტაქტით. ადამიერშე ადამიერშა ვირუსიშ გინოდვალა დოდასურაფილით დო დემონსტრირაფილით რე<ref>{{Cite web|url=https://www.cbc.ca/news/health/coronavirus-human-to-human-1.5433187|title=China confirms human-to-human transmission of new coronavirus|author=The Associated Press|website=CBC / Radio Canada|date=Jan 20, 2020 11:19 AM ET {{!}} Last Updated: January 21|publisher=}}</ref>. ადამიერეფს, ნამუეფსჷთ დალახებურეფწკჷმა კონტაქტი უღუდეს ჸუდეს ვარ-და ოსქილადეშ პიჯალეფსჷნ, [[მონკა მუნწე რესპირატორული ინფექცია]]შ გორჩქინაშ სტადიაშ უმოსი რისკიშ გიმე რენა, ნამუშ შვანს ღურაშ უშქაშე სამანჯელი რე პროგრესული მუნწე ვაკონტროლირებაფონი შურღალაშ უდუბაღუობა (რესპირატორული დისტრეს-სინდრომი). == პროფილაქტიკა == ჭყანთხილუაშ მოსოფელიშ ორგანიზაციაქ გჷშაშქჷ რეკომენდაციეფი<ref>[https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public Novel Coronavirus (2019-nCoV) advice for the public]</ref> კორონავირუსიშ 2019-nCoV დოინფიცირაფაშ რისკიშ ფაქტორიშ დაკინალო: *ხელეფიშ შხირას ბონუა საპონით დო სპირტიშ მაკათური მეშქაშალეფით (გიბონით მინიმუმ 20 მერქას იშენით); *ხვალუაშ დო ჩიონიშ ბორჯის პიჯიშ დო ჩხვინდიშ დუჸით ვარ-და ნოჭკერით (თეშ უკული ნოჭკერი უციოთ გეგნაათით ვარდა დოჭვით) ეფორაფათ; *სინჩხუან დო მაღალი ტემპერატურაშ მაღვენჯი კათაშე მეჭედას კონტაქტიშა დუდიშ ეღალა; *ვა ჭკომათ ჩხოლარული გოჭყაფაშ ბოლოშა უზადუ (უხაშუ, უკარწუ, ურჩხუ, თერმოუდუმუშებუ) პროდუქტეფი. ==თაშნეშე ქოძირით== * [[პნევმონია]] *[[COVID-19]] *[[კორონავირუსიშ პანდემია 2019-2020]] *[[COVID-19-შ დიაგნოსტიკა]] ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{პორტალი|ვირუსეფი}} * {{Wiktionary-inline|Wuhan pneumonia}} ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:რნბ-მაკათური ვირუსეფი]] [[კატეგორია:ბეტაკორონავირუსეფი]] [[კატეგორია:Nidovirales]] q8q3ekqwt6kenh032thttiv5ttsa1cm თოლიშ გვირზილი 0 31195 252569 252058 2026-08-25T20:40:43Z InternetArchiveBot 15194 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252569 wikitext text/x-wiki {{მიარეშანულამობა*|გვირზილი (მიარეშანულამი)}} {{ნეირონი}} [[ფაილი:HeLa Hoechst 33258.jpg|thumb]] '''თოლიშ გვირზილი''' — [[ეუკარიოტული დო პროკარიოტული თოლეფი|გვირზილამი თოლიშ]] თარი კომპონენტი. თეშ მოხ რდჷ ხვალე [[ჩანარეფი]]შ ტკიბირიშობური მილეფიშ თოლეფი დო [[ბჟაშუმუეფი|ბჟაშუმუ]] [[ჩხოლარი|ჩხოლარეფიშ]] ზისხირიშ ძინათებული ჭითა თოლეფი ვარ-და [[ერითროციტეფი]] რე. == ეჭარუა == თოლეფიშ უმენტაშობას ართი გვირზილი უღუ. რე ჟირ დო მიარეგვირზილამი თოლეფჷთ. სამანგათ, ჟირი გვირზილი უღუ ართგვირზილამ ჩხოლარს - ქალამანას დო ჩხონჩხიშ მინი თოლს, მიარეგვირზილამი კანკალე კუთამი თოლი. შხვადოშხვა ტიპიშ თოლეფიშ გვირზილი, თარო, რგვალი ვარ-და ოვალური რე, მორო, რე თოლეფი ვარჩქვანელობური ფორმაშ გვირზილჷთ - ზისხირიშ ჩე თოლეფი ანუ [[ლეიკოციტეფი]]. გვირზილიშ თარი კომპონენტეფი რე: * გვირზილიშ დაცხი * გვირზილიშ წვენი * ქრომატინი * გვირზილა გვირზილიშ დაცხი ჟირი მემბრანაშე აკმოდირთუ, თინეფშე ირს პლაზმური მემბრანაშ მოგვენი აკოგაფა უღუ. გვირზილიშ დაცხიშ მემბრანეფს შქას რე ინწრო ოფირჩა გვერდოთხითხუ ღვანდით აკოფშაფილი. გვირზილიშ დაცხიშ გალე მემბრანა უშქაშეთ [[ენდოპლაზმური ბადე|ენდოპლაზმური ბადეშ]] მემბრანეფწკჷმა რე მერსხილი დო თიშ ჟინპიჯისჷთ [[რიბოსომეფი]] რე დვალირი. გვირზილიშ დაცხის მიარე მუდანობაშ ნაჩხვირთეფი, ანუ გვირზილიშ ფორეფი უღუ. თნეფიშ მეშქაშალათ მუთმოხვადუ შხვადოვა ღვანდიშ ციტოპლაზმაშე გვირზილშა გინულა დო მინი. გვირზილიშ დინოხი აკოფშაფილი რე წვენით. თის რე ქრომატინი დო ართი ვარდ-და მუსხირენი გვირზილა. გვირზილიშ წვენიშ თარი ნორთი წყარი რე, ნამუსჷთ მიარე ქიმიური ღვანდი რე გონწყუმილი. ქრომატინი გვირზილიშ შანულამი ნორთი რე. ზიტყვაზიტყვათ ქრომატინი მარგალურო ღაფილ მასალას შანენს დო მიოწურუანს თის, ნამჷ-და [[სინთეშ მიკროსკოპი|სინთეშ მიკროსკოპის]] გითანაკვერალო თოლეფიშ დამუშებაშ ბორჯის ქრომატინი ლექინას იღაფუ კვათირი ფერეფო. ქრომატინი აკმოდირთუ ართიანსგინოხართელი უჭიფაში ძაფეფშე. ირი ძაფიშ დიამეტრი 14 ნანომეტრი რე, სიგჷრძა — ართ მილიმეტრშე უმოსით შილებე ორდასინ. სინჯათლიშ მიკროსკოპის ქრომატინი, თარო, ჭიფე ლაწკარეფიშ სახეთ ჩქჷ. ქრომატინი აკმოდირთუ [[დეზოქსირიბონუკლეინიშ ბჟე]]შ ([[დნბ]]) გჷრძე მოლეკულაშ დო თიწკჷმა მერსხილი ცილეფიშ მოლეკულეფშე. == წყუ == * {{cite journal | last = Goldman | first = Robert D. | title = Nuclear lamins: building blocks of nuclear architecture | journal = Genes & Dev. | issue = 16 | pages = 533–547 | year = 2002 | doi = 10.1101/gad.960502 | volume = 16 | pmid = 11877373 | last2 = Gruenbaum | first2 = Y | last3 = Moir | first3 = RD | last4 = Shumaker | first4 = DK | last5 = Spann | first5 = TP }} :A review article about nuclear lamins, explaining their structure and various roles * {{cite journal | last = Görlich | first = Dirk | title = Transport between the cell nucleus and the cytoplasm | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-cell-and-developmental-biology_1999_15/page/607 | journal = Ann. Rev. Cell Dev. Biol. | volume = 15| issue = 15 | pages = 607–660 | year = 1999 | pmid =10611974 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.15.1.607 | last2 = Kutay | first2 = U }} :A review article about nuclear transport, explains the principles of the mechanism, and the various transport pathways * {{cite journal | last = Lamond | first = Angus I. | title = Structure and Function in the Nucleus | url = https://archive.org/details/sim_science_1998-04-24_280_5363/page/547 | journal = Science | volume = 280 | pages = 547–553 | date = 1998-04-24 | pmid =9554838 | doi = 10.1126/science.280.5363.547 | last2 = Earnshaw | first2 = WC | issue = 5363}} :A review article about the nucleus, explaining the structure of chromosomes within the organelle, and describing the nucleolus and other subnuclear bodies * {{cite journal | author = Pennisi E.| title = Evolutionary biology. The birth of the nucleus | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-08-06_305_5685/page/766| doi = 10.1126/science.305.5685.766| journal = Science | volume = 305 | issue =5685 | pages = 766–768 | year =2004 | pmid = 15297641}} :A review article about the evolution of the nucleus, explaining a number of different theories * {{cite book | last = Pollard | first = Thomas D. | coauthors = William C. Earnshaw | title = Cell Biology | url = https://archive.org/details/cellbiology0000poll | publisher = Saunders | year = 2004 | location = Philadelphia | isbn = 0-7216-3360-9}} :A university level textbook focusing on cell biology. Contains information on nucleus structure and function, including nuclear transport, and subnuclear domains {{Commonscat|Cell nucleus}} [[კატეგორია:ციტოლოგია]] [[კატეგორია:თოლი]] jgiym959ac27r1rfdpu73wln6meg3e1 ბარბარა მაკ-კლინტოკი 0 34451 252531 159410 2026-08-25T20:11:15Z InternetArchiveBot 15194 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252531 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ბარბარა მაკ-კლინტოკი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Barbara McClintock | ფოტო =Barbara McClintock (1902-1992) shown in her laboratory in 1947.jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = ბარბარა მაკ-კლინტოკი მუშ ლაბორატორიას 1947 წანას | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|16|6|1902}} | დაბადებაშ აბანი = [[ჰარტფორდი (კონექტიკუტი)|ჰარტფორდი]], [[კონექტიკუტი]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1992|9|2|1902|6|16}} | ღურაშ აბანი = [[ჰანთინგტონი (ნიუ-იორკი)|ჰანთინგტონი]], [[ნიუ-იორკიშ შტატი]], ააშ | მენოღალობა = {{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ციტოგენეტიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[მისურიშ უნივერსიტეტი]]<br>კოულდ-სპრინგ-ჰარბორიშ ლაბორატორია | ალმა-მატერი = [[კორნელიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =მენცარობაშ ერუანული აკადემიაშ მაკათური (1944)<br>[[მენცარობაშ ერუანული მენდალი]] (1970)<br>[[ტომას ჰანტ მორგანიშ მენდალი]] (1981)<br>[[ლუიზა გროს ჰორვიციშ პრემია]] (1982)<br>[[ნობელიშ პრემია]] ფიზიოლოგიას დო მედიცინას (1983)<br>ომაფე საზოგადოებაშ მაკათური (1989)<br>[[ალბერტ ლასკერიშ პრემია]] (1981)<br>[[ვულფიშ პრემია]] (1981)<br>ბენჯამინ ფრანკლინიშ მენდალი (1993) | ხეშმოჭარუა = Barbara McClintock (signature).svg | სიგანა = | საიტი = }} '''ბარბარა მაკ-კლინტოკი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Barbara McClintock; დ. [[16 მანგი]], [[1902]], [[ჰარტფორდი (კონექტიკუტი)|ჰარტფორდი]], [[კონექტიკუტი]], [[ააშ]] — ღ. [[2 ეკენია]], [[1992]], [[ჰანთინგტონი (ნიუ-იორკი)|ჰანთინგტონი]], [[ნიუ-იორკიშ შტატი]], ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[მენცარობა|მენცარი]], ციტოგენეტიკოსი, [[ნობელიშ პრემია]]შ ლაურეატი ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის (1983). გურაფულენდჷ [[ლაიტი]]შ ციტოგენეტიკას, ლაიტიშ [[ქრომოსომა|ქრომოსომეფს]] დო ქრომოსომეფიშ თირუაშ პროცესის, ლაიტიშ რეპროდუქციაშ ბორჯის. ბარბარა მაკ-კლინტოკიქ აკიმუშუ მეთოდეფ ლაიტიშ ქრომოსომაშ ვიზუალიზაციაშო, გიმირინუანდჷ მიკროსკოპულ ანალიზის ლაიტიშ გენეტიკურ სტრუქტურეფიშ დაგურაფალო. ართ-ართ თარი იდეა ნამუშ დემონსტრირება მაკ-კლინტოკიქ აკეთჷ, რდჷ [[კროსინგოვერი]]შ გენეტიკური [[რეკომბინაცია (ბიოლოგია)|რეკომბინაცია]] [[მეიოზი]]შ ბორჯის. მაკ-კლინტოკიქ აკადგინჷ ლაიტიშ გენეტიკური რუკა. დიგურუ [[ტელომერეფი]]შ დო [[ცენტრომერა|ცენტრომერეფიშ]] როლი გენეტიკური ინფორმაციაშ კონსერვაციაშო. მაკ-კლინტოკი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. ==ბიოგრაფია== ბარბარა მაკ-კლინტოკიქ დებადჷ [[1902]] წანაშ [[16 მანგი]]ს, ჰარტფორდის, კონექტიკუტის, ჰომეოპატი ექიმიშ ტომას ჰენრი მაკ-კლინტოკიშ ფანიას. 1908 წანას მაკ-კლინტოკეფქ ოცხოვრებშა [[ბრუკლინი|ბრუკლინშა]] გინილეს. ბარბარა მაკ-კლინტოკი გურაფულენდჷ ერასმუსიშ სკოლას. სკოლაშ უკულ ბარბარაქ გურაფა გაგინძორჷ [[კორნელიშ უნივერსიტეტი]]ს, სოდეთ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1927 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ, მაკ-კლინტოკი მუშენდჷ [[მისურიშ უნივერსიტეტი]]ს დო უკულ კოულდ-სპრინგ-ჰარბორიშ ლაბორატორიას. ბარბარა მაკ-კლინტოკი ვაგათხუებე დო ვართ სკუა ჸუნდუ. ==ჯილდოეფი დო პრემიეფი== * 1959: ''ამერიკაშ მენცარობაშ აკადემიაშ მაკათური'' * 1967: ''კიმბერიშ პრემია გენეტიკას'' * 1970: ''მენცარობაშ ერუანული მენდალი'' *1978: ''როზენსტილიშ პრემია'' * 1981: ''ალბერტ ლასკერიშ პრემია'' * 1981: ''ვულფიშ პრემია მედიცინას'' * 1981: ''ტომას ჰანტ მორგანიშ მენდალი'' * 1982: ''ლუიზა გროს ჰორვიციშ პრემია'' * 1983: ''ნობელიშ პრემია ფიზიოლოგიას დო მედიცინას'' * 1986: ''ოსურეფიშ ერუანული დიდობაშ დარბაზი'' * 1989: ''ომაფე საზოგადოებაშ მაკათური'' * 1993: ''ბენჯამინ ფრანკლინიშ მენდალი'' ==პუბლიკაციეფი== * {{Cite journal | last1 = McClintock | first1 = B. | title = A Cytological and Genetical Study of Triploid Maize | url = https://archive.org/details/sim_genetics_1929-03_14_2/page/180 | journal = Genetics | volume = 14 | issue = 2 | pages = 180–222 | year = 1929 | doi = 10.1093/genetics/14.2.180 | pmid = 17246573 | pmc = 1201029 |ref=none}} * {{Cite journal | last1 = Creighton | first1 = H. B. | last2 = McClintock | first2 = B. | title = A Correlation of Cytological and Genetical Crossing-Over in Zea Mays | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1931-08-15_17_8/page/492 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 17 | issue = 8 | pages = 492–497 | year = 1931 | pmid = 16587654 | pmc = 1076098 | doi=10.1073/pnas.17.8.492 | bibcode = 1931PNAS...17..492C |ref=none}} * {{Cite journal | last1 = McClintock | first1 = B. | title = The Order of the Genes C, Sh and Wx in Zea Mays with Reference to a Cytologically Known Point in the Chromosome | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1931-08-15_17_8/page/485 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 17 | issue = 8 | pages = 485–491 | year = 1931 | pmid = 16587653 | pmc = 1076097 | doi=10.1073/pnas.17.8.485 | bibcode = 1931PNAS...17..485M |ref=none}} * {{Cite journal | last1 = McClintock | first1 = B. | title = The Stability of Broken Ends of Chromosomes in Zea Mays | url = https://archive.org/details/sim_genetics_1941-03_26_2/page/234 | journal = Genetics | volume = 26 | issue = 2 | pages = 234–282 | year = 1941 | doi = 10.1093/genetics/26.2.234 | pmid = 17247004 | pmc = 1209127 |ref=none}} * {{Cite journal | last1 = McClintock | first1 = B. | title = Neurospora. I. Preliminary Observations of the Chromosomes of Neurospora crassa | journal = American Journal of Botany | volume = 32 | issue = 10 | pages = 671–678 | doi = 10.2307/2437624 | year = 1945 | jstor = 2437624 |ref=none}} * {{Cite journal | doi = 10.1073/pnas.36.6.344 | last1 = McClintock | first1 = B. | title = The origin and behavior of mutable loci in maize | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1950-06_36_6/page/n9 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 36 | issue = 6 | pages = 344–355 | year = 1950 | pmid = 15430309 | pmc = 1063197 | bibcode = 1950PNAS...36..344M |ref=none}} * {{Cite journal | last1 = McClintock | first1 = B. | title = Induction of Instability at Selected Loci in Maize | url = https://archive.org/details/sim_genetics_1953-11_38_6/page/579 | journal = Genetics | volume = 38 | issue = 6 | pages = 579–599 | year = 1953 | doi = 10.1093/genetics/38.6.579 | pmid = 17247459 | pmc = 1209627 |ref=none}} * {{Cite journal | last1 = McClintock | first1 = B. | title = Some Parallels Between Gene Control Systems in Maize and in Bacteria | url = https://archive.org/details/sim_american-naturalist_september-october-1961_95_884/page/265 | journal = The American Naturalist | volume = 95 | issue = 884 | pages = 265–277 | doi = 10.1086/282188 | year = 1961 | s2cid = 56345866 |ref=none}} *McClintock, B., Kato Yamakake, T. A. & Blumenschein, A. (1981). ''Chromosome constitution of races of maize. Its significance in the interpretation of relationships between races and varieties in the Americas''. Chapingo, Mexico: Escuela de Nacional de Agricultura, Colegio de Postgraduados. ==ლიტერატურა== * Nina V. Fedoroff, David Botstein : The Dynamic Genome: Barbara McClintock's Ideas in the Century of Genetics. Cold Spring Harbor Laboratory Press, Plainview, NY 1992, ISBN 0-87969-422-X. * Kendall Haven, Donna Clark: 100 Most Popular Scientists for Young Adults: Biographical Sketches and Professional Paths, Libraries Unlimited, Englewood 1999, ISBN 978-1-56308-674-8. ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{Commons category|Barbara McClintock}} * [https://web.archive.org/web/20110927171607/http://library.cshl.edu/archives/archives/bmcbio.htm Cold Spring Harbor Laboratory Archives, Barbara McClintock:A Brief Biographical Sketch] * [https://www.newscientist.com/people/barbara-mcclintock/ Barbara McClintock] archive on New Scientist * [https://profiles.nlm.nih.gov/LL/ The Barbara McClintock Papers] – Profiles in Science, National Library of Medicine. * [http://www.amphilsoc.org/mole/view?docId=ead/Mss.Ms.Coll.79-ead.xml;query=;brand=default Barbara McClintock Papers, 1927–1991] at the American Philosophical Society [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი გენეტიკოსეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ციტოგენეტიკოსეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1902]] [[კატეგორია:ნაღურა 1992]] exi28a2jmmu00xnnj49udslnvtq6n4v ედუინ მატისონ მაკ-მილანი 0 34456 252558 201124 2026-08-25T20:33:07Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252558 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ედუინ მატისონ მაკ-მილანი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Edwin Mattison McMillan | ფოტო =Edwin McMillan Nobel.jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|18|9|1907}} | დაბადებაშ აბანი = [[რედონდო-ბიჩი (კალიფორნია)|რედონდო-ბიჩი]], [[კალიფორნია]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1991|9|7|1907|9|18}} | ღურაშ აბანი = [[ელ-სერიტო (კალიფორნია)|ელ-სერიტო]], კალიფორნია, ააშ | მენოღალობა = {{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ფიზიკა]], [[ქიმია]] | მუშობაშ აბანი = [[კალიფორნიაშ უნივერსიტეტი (ბერკლი)]]<br>ლოურენსიშ ჯოხონობაშ ერუანული ლაბორატორია | ალმა-მატერი = [[კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]<br>[[ფრინსთონიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = [[ედვარდ ულერ კონდონი]] | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[ნობელიშ პრემია]] ქიმიას (1951)<br>[[მენცარობაშ ერუანული მენდალი]] (1990)<br>მენცარობაშ ერუანული აკადემიაშ მაკათური (1947) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ედუინ მატისონ მაკ-მილანი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Edwin Mattison McMillan; დ. [[18 ეკენია]], [[1907]], [[რედონდო-ბიჩი (კალიფორნია)|რედონდო-ბიჩი]], [[კალიფორნია]], [[ააშ]] — ღ. [[7 ეკენია]], [[1991]], [[ელ-სერიტო (კალიფორნია)|ელ-სერიტო]], კალიფორნია, ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[ფიზიკა|ფიზიკოსი]] დო [[ქიმია|ქიმიკოსი]]. [[ტრანსურანიუმიშ ელემენტი]]შ, [[ნეპტუნიუმი]]შ ძირაფაშ დო დოგურაფაშ გეშა, [[1951]] წანას გინოჩეს [[ნობელიშ პრემია]] [[ქიმია]]შ დარგის ([[გლენ თეოდორ სიბორგი]]წკჷმა ართო). ==ბიოგრაფია== ედუინ მატისონ მაკ-მილანი გურაფულენდჷ [[კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]ს, უკულ [[ფრინსთონიშ უნივერსიტეტი]]ს, სოდეთ [[ედვარდ ულერ კონდონი]]შ ხემანჯღვერობათ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1933 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (ბერკლი) დო ლოურენსიშ ჯოხონობაშ ერუანულ ლაბორატორიას. მაკ-მილანქ ბერკლიშ რადიაციაშ ლაბორატორიას ძირუ დო დიგურუ [[იზოტოპეფი]]: [[ჟანგბადი-15]] დო [[ბერილიუმი-10]]. რდჷ [[მანჰეტენიშ პროექტი]]შ მაკათური დო პროექტიშ ლოს-ალამოსიშ ლაბორატორიაშ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. მაკ-მილანქ დო [[ვლადიმერ ვექსლერი|ვლადიმერ ვექსლერქ]] გიმიგონეს [[სინქროტრონი]]. [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა]]შ უკულ დართჷ ბერკლიშ ერუანულ რადიაციაშ ლაბორატორიას, სოდეთ რდჷ ასოცირებული დირექტორი 1954 წანაშე. [[ერნესტ ლოურენსი]]შ ღურაშ უკულ, რდჷ ლაბორატორიას დირექტორი 1973 წანაშა. 1990 წანას, გინოჩეს მენცარობაშ ერუანული მენდალი. ედუინ მატისონ მაკ-მილანქ ღურუ 1991 წანაშ 7 ეკენიას. ==პუბლიკაციეფი== *McMillan, E. M.[https://www.osti.gov/biblio/4421909-focusing-linear-accelerators "Focusing in Linear Accelerators"], University of California Radiation Laboratory, Lawrence Berkeley National Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (August 24, 1950). *McMillan, E. M.[https://www.osti.gov/biblio/4390661-thick-target-synchrotrons-betatrons "A Thick Target for Synchrotrons and Betatrons"], University of California Radiation Laboratory, Lawrence Berkeley National Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (September 19, 1950). *McMillan, E. M.[https://www.osti.gov/biblio/4392046-transuranium-elements-early-history "The Transuranium Elements: Early History (Nobel Lecture)"], University of California Radiation Laboratory, Lawrence Berkeley National Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (December 12, 1951). *McMillan, E. M.[https://www.osti.gov/biblio/915423-notes-quadrupole-focusing "Notes on Quadrupole Focusing"], University of California Radiation Laboratory, Lawrence Berkeley National Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (February 9, 1956). *McMillan, E. M.[https://www.osti.gov/biblio/4505965-some-thoughts-stability-nonlinear-periodic-focusing-systems "Some Thoughts on Stability in Nonlinear Periodic Focusing Systems"], University of California Radiation Laboratory, Lawrence Berkeley National Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (September 5, 1967). ==ლიტერატურა== *{{cite journal | title= Biographical Memoirs: Edwin Mattison McMillan (18 September 1907 – 7 September 1991) | url= https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1993-06_137_2/page/286 | first= Glenn |last=Seaborg | author-link = Glenn T. Seaborg | journal= Proceedings of the American Philosophical Society | pages= 286–291 | volume= 137 | issue= 2 | year= 1993 | jstor=986736 }} ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/edwin-mcmillans-lecture Audio lecture by Edwin McMillan at Los Alamos National Laboratory] Voices of the Manhattan Project * [http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/elsie-mcmillans-lecture Audio lecture by Elsie McMillan at Los Alamos National Laboratory] Voices of the Manhattan Project * McMillan's Nobel Lecture: [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/mcmillan-lecture.html The Transuranium Elements: Early History] [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ქიმიკოსეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიას]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1907]] [[კატეგორია:ნაღურა 1991]] dizfaf1ypoo097ilbahcmfoq8nob7o3 სტანფორდ მური 0 34487 252518 159918 2026-08-25T19:59:11Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252518 wikitext text/x-wiki '''სტანფორდ მური''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Stanford Moore; დ. [[4 ეკენია]], [[1913]], [[ჩიკაგო]], [[ააშ]] — ღ. [[23 მარაშინათუთა]], [[1982]], [[ნიუ-იორკი]], ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[ბიოქიმია|ბიოქიმიკოსი]], [[ფერმენტეფი]]შ [[რიბონუკლეაზი]]შ სტრუქტურაშ დოგურაფაშ გეშა, 1972 წანას, გინოჩეს [[ნობელიშ პრემია]] [[ქიმია]]შ დარგის ([[კრისტიან ბემერ ანფინსენი]] დო [[უილიამ ჰოვარდ სტაინი]]წკჷმა ართო). სტანფორდ მური გურაფულენდჷ [[ვანდერბილტიშ უნივერსიტეტი]]ს დო [[ვისკონსინიშ უნივერსიტეტი (მადისონი)|ვისკონსინიშ უნივერსიტეტის]]. ვისკონსინიშ უნივერსიტეტის მურიქ თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია [[ქიმია]]ს. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ [[როკფელერიშ უნივერსიტეტი]]ს, რდჷ როკფელერიშ უნივერსიტეტიშ ბიოქიმიაშ პროფესორი. 1958 წანას მურიქ დო უილიამ სტაინქ გიმიგონეს [[ამინობჟეეფი]]შ მაართა ავტომატური ანალიზატორი. ==ლიტერატურა== *{{cite journal | last=Marshall | first=Garland R |author2=Feng Jiawen A |author3=Kuster Daniel J | year=2008 | title=Back to the future: Ribonuclease A | journal=Biopolymers | volume=90 | issue=3 | pages=259–77 | pmid=17868092 | doi=10.1002/bip.20845| s2cid=2905312 | doi-access=free }} *{{cite journal | last=Hirs | first=C H |date=January 1984 | title=Stanford Moore. Some personal recollections of his life and times | url=https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1984-01_136_1/page/3 | journal=Anal. Biochem. | volume=136 | issue=1 | pages=3–6 | pmid=6370037| doi=10.1016/0003-2697(84)90301-4}} ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1972/moore/facts/ სტანფორდ მური Nobelprize.org-ის] [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ბიოქიმიკოსეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ქიმიას]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1913]] [[კატეგორია:ნაღურა 1982]] cttgk5avs7r029rsiaayr3u4g4uozep ფრედერიკ ჩაპმენ რობინსი 0 34497 252562 159913 2026-08-25T20:35:51Z InternetArchiveBot 15194 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252562 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ფრედერიკ ჩაპმენ რობინსი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Frederick Chapman Robbins | ფოტო =Frederick C. Robbins 1954.jpg | სიგანა =150პქ | მუკნაჭარა = ფრედერიკ ჩაპმენ რობინსი 1954 წანას | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|25|8|1916}} | დაბადებაშ აბანი = [[ობერნი (ალაბამა)|ობერნი]], [[ალაბამა]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2003|8|4|1916|8|25}} | ღურაშ აბანი = [[კლივლენდი]], [[ოჰაიო]], ააშ | მენოღალობა = {{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ვირუსოლოგია]], [[პედიატრია]] | მუშობაშ აბანი = [[კეიზიშ ბჟადალი ორეზერვე უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = [[მისურიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ჰარვარდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =ედვარდ მედ-ჯონსონიშ პრემია (1953)<br>[[ნობელიშ პრემია]] ფიზიოლოგიას დო მედიცინას (1954) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ფრედერიკ ჩაპმენ რობინსი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Frederick Chapman Robbins; დ. [[25 მარაშინათუთა]], [[1916]], [[ობერნი (ალაბამა)|ობერნი]], [[ალაბამა]], [[ააშ]] — ღ. [[4 მარაშინათუთა]], [[2003]], [[კლივლენდი]], [[ოჰაიო]], ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[პედიატრია|პედიატრი]] დო [[ვირუსოლოგია|ვირუსოლოგი]], [[ნობელიშ პრემია]]შ ლაურეატი ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის ([[ჯონ ფრანკლინ ენდერსი]] დო [[ტომას ჰაკლ უელერი]]წკჷმა ართო). ==ბიოგრაფია== ფრედერიკ ჩაპმენ რობინსი გურაფულენდჷ [[მისურიშ უნივერსიტეტი]]ს დო უკულ [[ჰარვარდიშ უნივერსიტეტი]]ს. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ [[კეიზიშ ბჟადალი ორეზერვე უნივერსიტეტი]]ს. 1952 წანაშე რდჷ კეიზიშ ბჟადალი ორეზერვე უნივერსიტეტიშ პედიატრიაშ პროფესორი. 1966-1980 წანეფს რობინსი რდჷ უნივერსიტეტიშ მედიცინაშ სკოლაშ დეკანი. 1962 წანაშე რდჷ ამერიკაშ ხელუანობაშ დო მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური. 1980 წანაშე ფრედერიკ ჩაპმენ რობინსი რდჷ მენცარობაშ ერუანულ აკადემიაშ მედიცინაშ ინსტიტუტიშ პრეზიდენტი. 1985 წანას რობინსიქ დირთჷ კეიზიშ ბჟადალი ორეზერვე უნივერსიტეტიშა, სოდეთ რდჷ დეკანი ემერიტუსი დო პროფესორი ემერიტუსი. 1954 წანას, მენცარეფს რობინსის, ჯონ ფრანკლინ ენდერსის დო ტომას ჰაკლ უელერს გინოჩეს [[ნობელიშ პრემია]] ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის, [[პოლიოვირუსი]]შ იზოლაციაშ დო კულტივაციაშ გეშა. ართ წანათ ადრე რობინსის გინოჩეს პრესტიჟული ედვარდ მედ-ჯონსონიშ პრემია. ღურჷ 2003 წანაშ 4 მარაშინათუთას, 86 წანერქ, ნოღა [[კლივლენდი]]ს, [[ოჰაიო]]ს. ==ლიტერატურა დო რესურსეფი ინტერნეტის== *{{cite journal |last=Zetterström |first=Rolf |author2=Lagercrantz Hugo |year=2006 |title=J.F. Enders (1897–1985), T.H. Weller (1915–) and F.C. Robbins (1916–2003): a simplified method for the multiplication of poliomyelitis virus. Dreams of eradicating a terrifying disease |url=https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2006-09_95_9/page/1026 |journal=Acta Paediatr. |volume=95 |issue=9 |pages=1026–8 | pmid = 16938745 |doi = 10.1080/08035250600900073 |s2cid=30811791 }} *{{cite journal |year=1988 |title=The Abraham Flexner Award for distinguished service to medical education. Frederick C. Robbins, M.D |url=https://archive.org/details/sim_academic-medicine_1988-02_63_2/page/121 |journal=Journal of Medical Education |volume=63 |issue=2 |pages=121–2 | pmid = 3276892 |doi=10.1097/00001888-198802000-00006 |doi-access=free }} *{{cite journal |last=Bendiner |first=E |year=1982 |title=Enders, Weller, and Robbins: the trio that 'fished in troubled waters' |url=https://archive.org/details/sim_hospital-practice_1982-01_17_1/page/163 |journal=Hosp. Pract. (Off. Ed.) |volume=17 |issue=1 |pages=163, 169, 174–5 passim | pmid = 6295913 |doi=10.1080/21548331.1982.11698030 }} *{{cite journal |last=Sulek |first=K |year=1968 |title=[Nobel prizes for John F. Enders, Frederick Ch, Robbins and Thomas H. Weller in 1954 for discovery of the possibility of growing poliomyelitis virus on various tissue media] |journal=Wiad. Lek. |volume=21 |issue=24 |pages=2301–3 | pmid = 4303387 }} [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი პედიატრეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ვირუსოლოგეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1916]] [[კატეგორია:ნაღურა 2003]] p84vnxd9m1oujchwlkldq1mehyeztul ჩარლზ პედერსენი 0 34503 252543 159909 2026-08-25T20:23:13Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252543 wikitext text/x-wiki '''ჩარლზ ჯონ პედერსენი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Charles John Pedersen; დ. [[3 გჷმათუთა]], [[1904]], [[პუსანი]], [[კორეაშ იმპერია]] — ღ. [[26 გჷმათუთა]], [[1989]], [[სეილემი (ნიუ-ჯერსი)|სეილემი]], [[ნიუ-ჯერსი]], [[ააშ]]) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[ქიმია|ქიმიკოსი]]. გურაფულენდჷ [[კრაუნ-ეთერი]]შ სინთეზიშ მეთოდეფს. 1987 გინოჩეს [[ნობელიშ პრემია]] ქიმიაშ დარგის ([[დონალდ ჯეიმს კრამი]] დო [[ჟან-მარი ლენი]]წკჷმა ართო). ==ბიოგრაფია== ჩარლზ ჯონ პედერსენი გურაფულენდჷ [[დეიტონიშ უნივერსიტეტი]]ს დო [[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]ს. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ ამერიკულ კომპანია ''DuPont''-ის. ==პერსონალური რინა== ჩარლზ პედერსენიშ ოსური რდჷ სუზან ოლტი. ცხოვრენდეს [[ნიუ-ჯერსი]]შ [[ნოღა]] სეილემს. სუზან ოლტიქ ღურუ 1983 წანას. ჩარლზ პედერსენქ ღურუ 1989 წანას მიელომაშ კიბოთ. ==პუბლიკაციეფი== *{{cite journal | last1 = Pedersen | first1 = Charles J | year = 1988 | title = The Discovery of Crown Ethers | url = https://archive.org/details/sim_science_1988-07-29_241_4865/page/536 | journal = Science | volume = 241 | issue = 4865| pages = 536–540 | doi = 10.1126/science.241.4865.536 | pmid = 17774576 | bibcode = 1988Sci...241..536P }} *{{cite journal | last1 = Pedersen | first1 = Charles J | year = 1967| title = Cyclic polyethers and their complexes with metal salts | journal = Journal of the American Chemical Society| volume = 89 | issue = 10| pages = 2495–2496 | doi = 10.1021/ja00986a052 }} ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{Wikiquote}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1987/pedersen/facts/ ჩარლზ პედერსენი Nobelprize.org-ის] [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ქიმიკოსეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1904]] [[კატეგორია:ნაღურა 1989]] {{მერკე}} dcbx8ccenxz5a8g7zi7cgm0zt2839lx მარტინ როდბელი 0 34513 252519 159943 2026-08-25T19:59:31Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252519 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = მარტინ როდბელი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Martin Rodbell | ფოტო =Rodbell, Martin (1925-1998).jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|12|1925}} | დაბადებაშ აბანი = [[ბალტიმორი]], [[მერილენდი]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1998|12|7|1925|12|1}} | ღურაშ აბანი = [[ჩაპელ-ჰილი (ოორუე კაროლინა)|ჩაპელ-ჰილი]], [[ოორუე კაროლინა]], ააშ | მენოღალობა = {{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ბიოქიმია]] | მუშობაშ აბანი = [[ჭყანათელობაშ ერუანული ინსტიტუტი]]<br>[[დიუკიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოორუე კაროლინაშ უნივერსიტეტი (ჩაპელ-ჰილი)]] | ალმა-მატერი = [[ჯონ ჰოპკინზიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ვაშინგტონიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[ნობელიშ პრემია]] ფიზიოლოგიას დო მედიცინას (1994)<br>[[გაირდნერიშ პრემია]] (1984)<br>[[რიჩარდ ლუნსბერიშ პრემია]] (1987) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''მარტინ როდბელი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Martin Rodbell; დ. [[1 ქირსეთუთა]], [[1925]], [[ბალტიმორი]], [[მერილენდი]], [[ააშ]] — ღ. [[7 ქირსეთუთა]], [[1998]], [[ჩაპელ-ჰილი (ოორუე კაროლინა)|ჩაპელ-ჰილი]], [[ოორუე კაროლინა]], ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[ბიოქიმია|ბიოქიმიკოსი]] დო მოლეკულური ენდოკრინოლოგი. [[G-ცილეფი]]შ ძირაფაშ დო დოგურაფაშ გეშა 1994 წანას გინოჩეს [[ნობელიშ პრემია]] ფიზიოლოგიაშ დო მედიცინაშ დარგის ([[ალფრედ გილმანი]]წკჷმა ართო). ==ბიოგრაფია== მარტინ როდბელი გურაფულენდჷ ბალტიმორიშ კოლეჯის, ჯონ ჰოპკინზიშ უნივერსიტეტის დო ვაშინგტონიშ უნივერსიტეტის. ვაშინგტონიშ უნივერსიტეტის თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია [[ბიოლოგია]]ს, 1954 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ როდბელი მუშენდჷ ჭყანათელობაშ ერუანულ ინსტიტუტის, დიუკიშ უნივერსიტეტის დო ოორუე კაროლინაშ უნივერსიტეტის. ==ჯილდოეფი დო პრემიეფი== * 1994: ''ნობელიშ პრემია ფიზიოლოგიას დო მედიცინას'' * 1984: ''გაირდნერიშ პრემია'' * 1987: ''რიჩარდ ლუნსბერიშ პრემია'' * 1995: ''Golden Plate Award'' ==ლიტერატურა== *{{cite journal |last=Bogucki |first=W M |year=1995|title=[Nobel prize in physiology and medicine in the year 1994] |journal= Pneumonologia I Alergologia Polska |volume=63 |issue=1–2 |pages=120–2 |location = [[Poland]]| issn = 0867-7077| pmid = 7633362 }} *{{cite journal |last=Flawia |first=M M |year=1995|title=[Nobel Prize in medicine 1994: Martín Rodbell and Alfred Gilman. Signal transduction] |journal=Medicina (B Aires) |volume=55 |issue=1 |pages=75–80 |location = Argentina| issn = 0025-7680| pmid = 7565041 }} *{{cite journal |last=Blum |first=H E |date=December 1994 |title=[The Nobel Prize for Medicine 1994] |url=https://archive.org/details/sim_deutsche-medizinische-wochenschrift_1994-12-23_119_51-52/page/n45 |journal=Dtsch. Med. Wochenschr. |volume=119 |issue=51–52 |pages=1792–5 |location = Germany| issn = 0012-0472| pmid = 7736935 |doi=10.1055/s-0029-1235137 }} ==რესურსეფი ინტერნეტის== *[https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1994/rodbell/facts/ მარტინ როდბელი Nobelprize.org-ის] *[http://oculus.nlm.nih.gov/cgi/f/findaid/findaid-idx?c=nlmfindaid;id=navbarbrowselink;cginame=findaid-idx;cc=nlmfindaid;view=reslist;subview=standard;didno=rodbell Martin Rodbell Papers (1925-1999)] - National Library of Medicine finding aid *[https://profiles.nlm.nih.gov/GG/ The Martin Rodbell Papers] - Profiles in Science, National Library of Medicine [[კატეგორია:ამერიკალი ბიოქიმიკოსეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1925]] [[კატეგორია:ნაღურა 1998]] sz6cl2bbbqj7b04xadcqzynlfd8qbgl ჯულიან შვინგერი 0 34537 252545 160413 2026-08-25T20:25:14Z InternetArchiveBot 15194 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252545 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ჯულიან სეიმურ შვინგერი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Julian Seymour Schwinger | ფოტო =Schwinger.jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|12|2|1918}} | დაბადებაშ აბანი = [[ნიუ-იორკი]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1994|7|16|1918|2|12}} | ღურაშ აბანი = [[ლოს-ანჯელესი]], [[კალიფორნია]], ააშ | მენოღალობა = {{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ფიზიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[კალიფორნიაშ უნივერსიტეტი (ბერკლი)]]<br>[[პერდიუშ უნივერსიტეტი]]<br>[[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]<br>[[ჰარვარდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[კალიფორნიაშ უნივერსიტეტი (ლოს-ანჯელესი)]] | ალმა-მატერი = [[სიტი-კოლეჯი]]<br>[[კოლუმბიაშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = [[ისიდორ ისააკ რაბი]] | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = [[რიჩარდ არნოუიტი]]<br>[[როი გლაუბერი]]<br>[[ბენ როი მოტელსონი]]<br>[[ოიგენ მერცბახერი]]<br>[[შელდონ ლი გლეშოუ]]<br>[[ვალტერ კონი]]<br>[[ბრაის დევიტი]]<br>[[დენიელ კლეიტმანი]]<br>[[სემუელ ფრედერიკ ედვარდსი]]<br>[[გორდონ ბეიმი]]<br>[[ლოუელ ბრაუნი]]<br>[[სტენლი დეზერი]]<br>[[ლოურენს პოლ ჰორვიცი]]<br>[[მარგარეტ კიველსონი]]<br>[[ჩარლზ სომერფილდი]] | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი = [[ალბერტ აინშტაინიშ პრემია]] (1951)<br>[[მენცარობაშ ერუანული მენდალი]] (1964)<br>[[ნობელიშ პრემია]] ფიზიკას (1965) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ჯულიან სეიმურ შვინგერი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Julian Seymour Schwinger; დ. [[12 ფურთუთა]], [[1918]], [[ნიუ-იორკი]], [[ააშ]] — ღ. [[16 კვირკვე]], [[1994]], [[ლოს-ანჯელესი]], [[კალიფორნია]], ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[ფიზიკა|ფიზიკოსი]], [[ნობელიშ პრემია]]შ ლაურეატი ფიზიკას. უმოსო ხანდენდჷ [[კვანტური ელექტროდინამიკა|კვანტურ ელექტროდინამიკა]]ს. შინელი რე [[პერტურბაციაშ თეორია]]თ დო კვანტურ ელექტროდინამიკაშ (კედ) რენორმალიზაციათ. მერჩქინელ რე [[XX ოშწანურა]]შ ართ-ართ უდიდაშ ფიზიკოსო. ==ბიოგრაფია== ჯულიან სეიმურ შვინგერქ დებადჷ 1918 წანაშ 12 ფურთუთას, [[ნიუ-იორკი]]ს, [[ურიეფი]]შ, ბენჯამინ დო ბელ შვინგერეფიშ ფანიას. ჯულიანი გურაფულენდჷ ტაუნსენდ ჰარისიშ სკოლას დო უკულ ნიუ-იორკიშ სიტი-კოლეჯის. სიტი-კოლეჯიშე გინორთჷ [[კოლუმბიაშ უნივერსიტეტი]]შა სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი. კოლუმბიაშ უნივერსიტეტის 21 წანერ ჯულიან შვინგერქ, 1939 წანას, თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია [[ისიდორ ისააკ რაბი]]შ ხემანჯღვერობათ. გურაფაშ თებაშ უკულ მუშენდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (ბერკლი) დო [[პერდიუშ უნივერსიტეტი]]ს. [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა]]შ ბორჯის შვინგერი მუშენდჷ [[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]შ რადიაციულ ლაბორატორიას, სოდეთ დიდი თია მიშეღჷ [[რადარი]]შ გოვითარაფაშა. ლჷმაშ თებაშ უკულ, შვინქერქ ქიდიტუ პერდიუშ უნივერსიტეტი დო გინილჷ [[ჰარვარდიშ უნივერსიტეტი]]შა, სოდეთ მუშენდჷ 1945-1974 წანეფს. შვინგერიშ ხემანჯღვერობათ თხილეს 73 ოდოქტორე დისერტაცია. შვინგერიშ სტუდენტეფიშე ოთხიქ მიპალუ ნობელიშ პრემია ([[როი გლაუბერი]], [[ბენ როი მოტელსონი]], [[შელდონ ლი გლეშოუ]], [[ვალტერ კონი]]). 1965 წანას შვინგერს კვანტურ ელექტროდინამიკაშ გოვითარაფაშ გეშა გინოჩეს ნობელიშ პრემია ([[რიჩარდ ფეინმანი]] დო [[სინიტირო ტომონაგა]]წკჷმა ართო). 1951 წანას შვინგერქ მიპალუ ალბერტ აინშტაინიშ პრემია დო 1964 წანას მენცარობაშ ერუანული მენდალი. ==შვინგერი დო ფეინმანი== ჯულიან შვინგერო რო [[რიჩარდ ფეინმანი]] კოლეგეფ რდეს, [[ნობელიშ პრემია]] ხოლო ართო მიპალეს. შვინგერი დო ფეინმანი კვანტურ ელექტროდინამიკას დო კვანტურ თეორიას ჭიჭე შხვადოშხვანერო ორწყედეს. შვინგერს ვამოწონდჷ ფეინმანიშ შინელი [[ფეინმანიშ დიაგრამეფი|დიაგრამეფი]] დო თის მუშ სტუდენტს ვაგურუანდჷ. ==პერსონალური რინა== ჯულიან შვინგერიშ ოსური რდჷ კლერის კეროლი. ჯულიან შვინგერქ ღურუ პანკრეასიშ კიბოთ, 1994 წანაშ 16 კვირკვეს, [[ლოს-ანჯელესი]]ს. ნთხორილი რე მაუნტ-ობერნიშ სასაფლას, [[მასაჩუსეტსი]]ს. ==გიშნაგორა პუბლიკაციეფი== * {{cite journal | last1 = Schwinger | first1 = J | year = 1948 | title = On Quantum-Electrodynamics and the Magnetic Moment of the Electron | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-02-15_73_4/page/416 | journal = Phys. Rev. | volume = 73 | issue = 4| pages = 416–417 | bibcode = 1948PhRv...73..416S | doi = 10.1103/PhysRev.73.416 | doi-access = free }} * {{cite journal | last1 = Schwinger | first1 = J | year = 1948 | title = Quantum Electrodynamics. I. A Covariant Formulation | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1948-11-15_74_10/page/1439 | journal = Phys. Rev. | volume = 74 | issue = 10| pages = 1439–1461 | bibcode = 1948PhRv...74.1439S | doi = 10.1103/PhysRev.74.1439 }} * {{cite journal | last1 = Schwinger | first1 = J | year = 1949 | title = Quantum Electrodynamics. II. Vacuum Polarization and Self-Energy | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-02-15_75_4/page/651 | journal = Phys. Rev. | volume = 75 | issue = 4| pages = 651–679 | bibcode = 1949PhRv...75..651S | doi = 10.1103/PhysRev.75.651 }} * {{cite journal | last1 = Schwinger | first1 = J | year = 1949 | title = Quantum Electrodynamics. III. The Electromagnetic Properties of the Electron Radiative Corrections to Scattering | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1949-09-15_76_6/page/790 | journal = Phys. Rev. | volume = 76 | issue = 6| pages = 790–817 | bibcode = 1949PhRv...76..790S | doi = 10.1103/PhysRev.76.790 }} * Feshbach, H., Schwinger, J. and J. A. Harr. [https://www.osti.gov/biblio/4395389-effect-tensor-range-nuclear-two-body-problems "Effect of Tensor Range in Nuclear Two-Body Problems"], Computation Laboratory of Harvard University, United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission) (November 1949). * {{cite journal | last1 = Schwinger | first1 = J | year = 1951 | title = On Gauge Invariance and Vacuum Polarization | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1951-06-01_82_5/page/664 | journal = Phys. Rev. | volume = 82 | issue = 5| pages = 664–679 | doi = 10.1103/PhysRev.82.664 | bibcode=1951PhRv...82..664S}} * Schwinger, J. [https://www.osti.gov/biblio/4389568-angular-momentum "On Angular Momentum"], Harvard University, Nuclear Development Associates, Inc., United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission) (January 26, 1952). * Schwinger, J. [https://www.osti.gov/biblio/4369628-theory-quantized-fields-ii "The Theory of Quantized Fields. II"], Harvard University, United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission) (1951). * Schwinger, J. [https://www.osti.gov/biblio/4368814-theory-quantized-fields-part "The Theory of Quantizied Fields. Part 3"], Harvard University, United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission) (May 1953). * Schwinger, J. ''Einstein's Legacy'' (1986). Scientific American Library. [https://books.google.com/books/about/Einstein_s_Legacy.html?id=7EvCAgAAQBAJ 2012 e-book] ==ლიტერატურა== *Mehra, Jagdish, and Milton, Kimball A. (2000) Climbing the Mountain: the scientific biography of Julian Schwinger. Oxford University Press. *Ng, Y. Jack, ed. (1996) Julian Schwinger: The Physicist, the Teacher, and the Man. Singapore: World Scientific. ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{Commons category|Julian Schwinger}} {{Wikiquote}} *[https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1965/schwinger/facts/ ჯულიან შვინგერი Nobelprize.org-ის] [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1918]] [[კატეგორია:ნაღურა 1994]] 6f1xxy4uw80svbktzy72yz2mjksicls ჩარლზ ტაუნსი 0 34545 252522 160405 2026-08-25T20:01:05Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252522 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ჩარლზ ჰარდ ტაუნსი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Charles Hard Townes | ფოტო =Charles Townes.jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|28|7|1915}} | დაბადებაშ აბანი = [[გრინვილი (ობჟათე კაროლინა)|გრინვილი]], [[ობჟათე კაროლინა]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2015|1|27|1915|7|28}} | ღურაშ აბანი = [[ოკლენდი (კალიფორნია)|ოკლენდი]], [[კალიფორნია]], ააშ | მენოღალობა = {{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ფიზიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[კალიფორნიაშ უნივერსიტეტი (ბერკლი)]]<br>[[ბელიშ ლაბორატორია]]<br>[[კოლუმბიაშ უნივერსიტეტი]]<br>[[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]<br>[[მიჩიგანიშ უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = [[ფურმანიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[დიუკიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = უილიამ სმაიტი | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = [[ალი ჯავანი]]<br>[[ჯეიმს პაუერ გორდონი]]<br>[[რობერტ უილიამ ბოიდი]]<br>[[რეიმონდ ჩიაო]] | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[კომსტოკიშ პრემია]] ფიზიკას (1958)<br>რიხტმაიერიშ პრემია (1959)<br>ჯონ კარტიშ პრემია (1961)<br>რუმფორდიშ პრემია (1961)<br>[[სტიუარტ ბალანტაინიშ მენდალი]] (1962)<br>[[იუნგიშ მენდალი დო პრემია]] (1963)<br>[[ჯონ სკოტიშ მენდალი]] (1963)<br>[[ნობელიშ პრემია]] ფიზიკას (1964)<br>[[ვილჰელმ ექსნერიშ მენდალი]] (1970)<br>ომაფე საზოგადოებაშ მაკათური (1976)<br>ნილს ბორიშ მენდალი (1979)<br>[[მენცარობაშ ერუანული მენდალი]] (1982)<br>[[ფრედერიკ აივსიშ მენდალი]] (1996)<br>[[ჰენრი ნორის რასელიშ პრემია]] (1998)<br>[[ლომონოსოვიშ ორქოშ მენდალი]] (2000)<br>კარლ შვარცშილდიშ მენდალი (2002)<br>ტემპლეტონიშ პრემია (2005)<br>[[ვენივარ ბუშიშ პრემია]] (2006)<br>SPIE-იშ ორქოშ მენდალი (2010) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ჩარლზ ჰარდ ტაუნსი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Charles Hard Townes; დ. [[28 კვირკვე]], [[1915]], [[გრინვილი (ობჟათე კაროლინა)|გრინვილი]], [[ობჟათე კაროლინა]], [[ააშ]] — ღ. [[27 ღურთუთა]], [[2015]], [[ოკლენდი (კალიფორნია)|ოკლენდი]], [[კალიფორნია]], ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] [[ფიზიკა|ფიზიკოსი]]. უმოსო ხანდენდჷ კვანტურ ელექტრონიკას. მიშუძჷ დიდი თია [[ლაზერი]]შ დო [[მაზერი]]შ გიმოგონებაშა. 1964 წანას მიპალუ [[ნობელიშ პრემია]] ფიზიკაშ დარგის ([[ნიკოლაი ბასოვი]] დო [[ალექსანდრე პროხოროვი]]წკჷმა ართო). ==ბიოგრაფია== ჩარლზ ტაუნსი გურაფულენდჷ ფიზიკას [[ფურმანიშ უნივერსიტეტი]]ს, სოდეთ მიპალუ ბაკალავრიშ ხარისხი. უკულ გურაფა გაგინძორჷ [[დიუკიშ უნივერსიტეტი]]ს, სოდეთ მიპალუ მაგისტრიშ ხარისხი. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ [[კალიფორნიაშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]ს 1939 წანას. [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა]]შ ბორჯის მუშენდჷ [[ბელიშ ლაბორატორია]]ს. 1950 წანაშე ტაუნსი რე [[კოლუმბიაშ უნივერსიტეტი]]შ პროფესორი დო 1950-1952 წანეფს რდჷ კოლუმბიაშ უნივერსიტეტიშ რადიაციულ ლაბორატორიაშ დირექტორი. 1967 წანაშე ტაუნსი რდჷ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტიშ (ბერკლი) ფიზიკაშ პროფესორი. კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის იმუშუ დახე 50 წანა. რდჷ ნობელიშ, კომსტოკიშ, სტიუარტ ბალანტაინიშ, იუნგიშ, ვენივარ ბუშიშ დო შხვა პრემიეფიშ ლაურეატი. ==გიშნაგორა პუბლიკაციეფი== * {{cite journal |title=The Maser—New Type of Microwave Amplifier, Frequency Standard, and Spectrometer |url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1955-08-15_99_4/page/1264 |journal=Physical Review |volume=99 |issue=4 |pages=1264–1274 |year=1955 |doi=10.1103/PhysRev.99.1264 |last1=Gordon |first1=J. |last2=Zeiger |first2=H. |last3=Townes |first3=Charles |bibcode = 1955PhRv...99.1264G |doi-access=free }} * {{cite journal |title=Further Aspects of the Theory of the Maser |journal=Physical Review |volume=102 |issue=5 |pages=1308–1321 |year=1956 |doi=10.1103/PhysRev.102.1308 |last1=Shimoda |first1=K. |last2=Wang |first2=T. |last3=Townes |first3=Charles |bibcode = 1956PhRv..102.1308S }} * {{cite journal |last1=Schawlow |first1=Arthur |author-link1=Arthur Leonard Schawlow |last2=Townes |first2=Charles |title=Infrared and Optical Masers |year=1958 |doi=10.1103/PhysRev.112.1940 |journal=Physical Review |volume=112 |issue=6 |pages=1940–1949|bibcode = 1958PhRv..112.1940S |doi-access=free }} * {{cite book |last=Townes |first=Charles |title=How the Laser Happened: Adventures Of a Scientist |url=https://archive.org/details/howlaserhappened0000town |url-access=registration |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn= 978-0-19-512268-8}} * {{cite book |last1=Townes |first1=Charles |last2=Schawlow |first2=Arthur |title=Microwave Spectroscopy |url=https://archive.org/details/microwavespectro0000town |url-access=registration |year=1955 |publisher=McGraw-Hill |isbn= 978-0-07-065095-4}} * {{cite book |last=Townes |first=Charles |title=Making Waves |journal=Nature |volume=432 |issue=7014 |pages=[https://archive.org/details/makingwaves00town_9/page/153 153] |url=https://archive.org/details/makingwaves00town_9 |url-access=registration |publisher=American Institute of Physics Press |year=1995 |isbn= 978-1-56396-381-0|pmid=15538346 |doi=10.1038/432153a |s2cid=4427024 }} ==ლიტერატურა== *Chiao, Raymond, ed. (2005). Visions of Discovery: New Light on Physics, Cosmology, and Consciousness, A Volume Dedicated to Charles Hard Townes on his 90th Birthday. Cambridge. *Haynie, Rachel (2014). First, You Explore: The Story of Young Charles Townes (Young Palmetto Books). University of South Carolina Press. ==რესურსეფი ინტერნეტის== *[http://ethw.org/Oral-History:Charles_H._Townes_%281992%29 Charles Townes Oral History part 2] Studies at Caltech and work at Bell Labs on the eve of World War II, Recorded at IEEE History Center, September 1992, Retrieved May 1, 2015 *[https://achievement.org/achiever/charles-h-townes-ph-d/#interview Charles H. Townes, Ph.D., Biography and Interview] with Academy of Achievement|American Academy of Achievement *Massachusetts Institute of Technology, [https://archivesspace.mit.edu/repositories/2/resources/29 Office of the Provost, Records of Charles H. Townes, AC-0031]. Department of Distinctive Collections, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, Massachusetts. [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ფიზიკოსეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკას]] [[კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1915]] [[კატეგორია:ნაღურა 2015]] e7typwchn8s53rdy6w1r6aaidhjgfwv ოლივერ უილიამსონი 0 34551 252540 252149 2026-08-25T20:21:49Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252540 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ოლივერ იტონ უილიამსონი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Oliver Eaton Williamson | ფოტო =Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-42.jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = ოლივერ უილიამსონი 2009 წანას | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|27|9|1932}} | დაბადებაშ აბანი = [[სიუპირიორი (ვისკონსინი)|სიუპირიორი]], [[ვისკონსინი]], [[ააშ]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2020|5|21|1932|9|27}} | ღურაშ აბანი = [[ბერკლი (კალიფორნია)|ბერკლი]], [[კალიფორნია]], ააშ | მენოღალობა = {{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[მიკროეკონომიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[კალიფორნიაშ უნივერსიტეტი (ბერკლი)]]<br>[[იელიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[პენსილვანიაშ უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = [[კარნეგი-მელონიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სტენფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[ნობელიშ პრემია]] ეკონომიკას (2009) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ოლივერ იტონ უილიამსონი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Oliver Eaton Williamson; დ. [[27 ეკენია]], [[1932]], [[სიუპირიორი (ვისკონსინი)|სიუპირიორი]], [[ვისკონსინი]], [[ააშ]] — ღ. [[21 მესი]], [[2020]], [[ბერკლი (კალიფორნია)|ბერკლი]], [[კალიფორნია]], ააშ) — [[ამერიკალეფი|ამერიკალი]] ეკონომისტი, [[ნობელიშ პრემია]]შ ლაურეატი [[ეკონომიკა]]შ დარგის ([[ელინორ ოსტრომი]]წკჷმა ართო, 2009 წ.). უმოსო შინელი რე [[ტრანზაქციაშ ხარჯიშ თეორია]]თ. ==ბიოგრაფია== ოლივერ უილიამსონი გურაფულენდჷ [[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიაშ ინსტიტუტი]]ს, [[სტენფორდიშ უნივერსიტეტი]]ს დო [[კარნეგი-მელონიშ უნივერსიტეტი]]ს. კარნეგი-მელონიშ უნივერსიტეტის თხილუ ოდოქტორე დისერტაცია 1963 წანას. გურაფაშ თებაშ უკულ, 1963-1965 წანეფს, უილიამსონი რდჷ ეკონომიკაშ ასისტენტ-პროფესორი კალიფორნიაშ უნივერსიტეტის (ბერკლი), 1965-1983 წანეფს რდჷ [[პენსილვანიაშ უნივერსიტეტი]]შ პროფესორი დო 1983-1988 წანეფს [[იელიშ უნივერსიტეტი]]შ პროფესორი. ==ჯილდოეფი დო პრემიეფი== * 2009: ნობელიშ პრემია ეკონომიკას * 2009: რიკსბანკიშ პრემია * 2004: ჰორსტ კლაუს რეკტენვალდიშ პრემია * 1999: ჯონ ფონ ნეიმანიშ პრემია * 1997: ამერიკაშ პოლიტიკურ დო სოციალურ მენცარობეფიშ აკადემიაშ მაკათური * 1994: ამერიკაშ მენცარობეფიშ ერუანული აკადემიაშ მაკათური * 1983: ამერიკაშ ხელუანობაშ დო მენცარობაშ აკადემიაშ მაკათური * 1977: ეკონომეტრიკული საზოგადოებაშ მაკათური * 1962: ჰენდერსონიშ პრემია * ==გიშნაგორა პუბლიკაციეფი== * {{cite journal | author = Oliver E. Williamson | year = 1981 | title = The Economics of Organization: The Transaction Cost Approach | url = https://www2.bc.edu/~jonescq/mb851/Feb19/Williamson_AJS_1981.pdf | journal = The American Journal of Sociology | pages = 548–577 | volume = 87 | issue = 3 | access-date = 2012-01-11 | doi = 10.1086/227496 | s2cid = 154070008 | url-status=dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20090530032307/http://www2.bc.edu/~jonescq/mb851/Feb19/Williamson_AJS_1981.pdf | archive-date = 2009-05-30 }} * {{cite journal | author = Oliver E. Williamson | year = 2002 | title = The Theory of the Firm as Governance Structure: From Choice to Contract | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-perspectives_summer-2002_16_3/page/171 | jstor = 3216956 | journal = Journal of Economic Perspectives | pages = 171–195 | volume = 16 | issue = 3 | doi = 10.1257/089533002760278776| doi-access = free }} ==წინგეფი== * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=Markets and Hierarchies: Analysis and Antitrust Implications |date=1975 |publisher=Macmillan Publishers |location=New York |isbn=978-0029353608 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/marketshierarchi00will }} * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=The Economic Institutions of Capitalism |date=1985 |publisher=Macmillan |location=New York |isbn=9780029348208 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/economicinstitut0000will }} * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=Antitrust Economics |url=https://archive.org/details/antitrusteconomi0000oliv |date=1989 |publisher=Basil Blackwell |isbn=9780631171829}} * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=Economic Organization |date=1990 |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=9780814792407}} * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=The Nature of the Firm |date=1991 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780195065909 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/natureoffirmorig0000unse }} * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=Organization Theory: From Chester Barnard to the Present and Beyond |url=https://archive.org/details/isbn_9780195098303 |date=1995 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=9780195098303}} * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=The Mechanisms of Governance |url=https://archive.org/details/mechanismsofgove0000will |date=1996 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0195078244}} * {{cite book |last1=Williamson |first1=Oliver E. |title=Industrial Organization |date=1996 |publisher=Elgar Pub. |location=USA |isbn=9781858984889 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/industrialorgani0000unse_z8h4 }} ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{commons category|Oliver E. Williamson}}{{wikiquote}} * [http://groups.haas.berkeley.edu/bpp/oew/ Oliver E. Williamson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030421091738/http://groups.haas.berkeley.edu/bpp/oew/ |date=2003-04-21 }} at University of California, Berkeley * [https://ideas.repec.org/e/pwi200.html Profile] and [http://econpapers.repec.org/RAS/pwi200.htm Papers] at Research Papers in Economics/RePEc * {{Worldcat id|lccn-n50-19005}} ''From the Haas School of Business, University of California, Berkeley:'' * [https://web.archive.org/web/20100620215850/http://www2.haas.berkeley.edu/News/Newsroom/091012williamson.aspx HNW Story] * [https://web.archive.org/web/20100411022552/http://www.haas.berkeley.edu/news/20091012_nobelprize.html Press Release] ''From the University of California, Berkeley:'' * [https://web.archive.org/web/20091015044824/http://www.berkeley.edu/news/media/releases/2009/10/12_nobel.shtml Press Release] [[კატეგორია:ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ეკონომისტეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1932]] [[კატეგორია:ნაღურა 2020]] ijn3f0k9dl4ktk6w7ghpfoa7qfswz3q ტიალინგ კუპმანსი 0 34937 252525 164532 2026-08-25T20:02:31Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252525 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ტიალინგ კუპმანსი | ოდაბადური ჯოხო = [[ნიდერლანდური ნინა|ნიდერლ.]] Tjalling Koopmans | ფოტო =TjallingKoopmans1967.jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|28|8|1910}} | დაბადებაშ აბანი = [[გრაველანდი]], [[ნიდერლანდეფი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1985|2|26|1910|8|28}} | ღურაშ აბანი = [[ნიუ-ჰეივენი (კონექტიკუტი)|ნიუ-ჰეივენი]], [[კონექტიკუტი]], [[ააშ]] | მენოღალობა = {{შილა|ნიდერლანდეფი}}<br>{{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ეკონომიკა]]<br>[[ფიზიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[იელიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ჩიკაგოშ უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = [[უტრეხტიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ლეიდენიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = [[ჰენდრიკ ანტონი კრამერსი]]<br>[[იან ტინბერგენი]] | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = [[კარლ კრისტი]]<br>[[სტენლი რეიტერი]]<br>[[როლფ მანტელი]]<br>[[გილერმო კალვო]] | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[ნობელიშ პრემია]] ეკონომიკაშ დარგის (1975) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ტიალინგ ჩარლზ კუპმანსი''' ([[ნიდერლანდური ნინა|ნიდერლ.]] Tjalling Charles Koopmans; დ. [[28 მარაშინათუთა]], [[1910]], [[გრაველანდი]], [[ნიდერლანდეფი]] — ღ. [[26 ფურთუთა]], [[1985]], [[ნიუ-ჰეივენი (კონექტიკუტი)|ნიუ-ჰეივენი]], [[კონექტიკუტი]], [[ააშ]]) — ნიდერლანდარი-ამერიკალი [[მათემატიკა|მათემატიკოსი]] დო [[ეკონომიკა|ეკონომისტი]], რესურსეფიშ ოპტიმალური გორთუალაშ თეორიაშ რკვიებაშ გეშა გინოჩეს [[ნობელიშ პრემია]] ეკონომიკაშ დარგის 1975 წანას ([[ლეონიდ კანტოროვიჩი]]წკჷმა ართო). ==ბიოგრაფია== ტიალინგ კუპმანსიქ დებადჷ [[1910]] წანაშ [[28 მარაშინათუთა]]ს, [[ნიდერლანდეფი]]შ [[ოფუტე]] [[გრაველანდი]]ს. გურაფულენდჷ მათემატიკას [[უტრეხტიშ უნივერსიტეტი]]ს. 1930 წანას, კუპმანსიქ მათემატიკაშ გურაფა მიოტუ დო დიჭყჷ [[თეორიული ფიზიკა]]შ დოგურაფა. 1933 წანას გეჩინებაფუ შინელი ეკონომისტი, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატი [[იან ტინბერგენი]], მიდართჷ [[ამსტერდამი]]შა დო დიჭყჷ [[მათემატიკური ეკონომიკა]]შ გურაფა ტინბერგენიშ ხემანჯღვერობათ. 1936 წანას კუპმანსიქ მიპალუ მენცარობაშ დოქტორიშ ხარისხი [[ლეიდენიშ უნივერსიტეტი]]ს. 1940 წანას კუპმანსიქ მიდართჷ [[ააშ|ამერიკაშა]]. ართ პერიოდის იმუშუ დიო [[ვაშინგტონი|ვაშინგტონს]] დო უკულ [[ჩიკაგო]]ს. რდჷ ეკონომიკაშ რკვიებაშ კაულესიშ კომისიაშ კონსულტანტი. კაულესიშ კომისია აფილირებული რდჷ ჩიკაგოშ უნივერსიტეტიწჷმა. 1948 წანაშე კუპმანსი რდჷ კაულესიშ კომისიაშ დირექტორი. 1948 წანაშე ტიალინგ კუპმანსი რდჷ ამერიკაშ სტატისტიკაშ აკადემიაშ მაკათური დო 1950 წანაშე ნიდერლანდეფიშ მენცარობეფიშ დო ხელუანობეფიშ აკადემიაშ მაკათური-კორესპონდენტი. 1950-იან წანეფს კაულესიშ კომისიაქ ომუშებუშა [[იელიშ უნივერსიტეტი]]შა გეგნორთჷ დო კუპმანსიქ ხოლო კარიერა იელიშ უნივერსიტეტის გაგინძორჷ. ტიალინგ კუპმანსიქ ღურუ [[1985]] წანაშ [[26 ფურთუთა]]ს, 74 წანერქ, [[კონექტიკუტი]]შ [[ნოღა]] ნიუ-ჰეივენს. [[კვანტური ქიმია|კვანტურ ქიმიას]] რე კუპმანსიშ ჯოხონობაშ [[კუპმანსიშ თეორემა]]. ==გიშნაგორა პუბლიკაციეფი== * {{Cite journal | last = Koopmans | first = Tjalling C. | title = Serial correlation and quadratic forms in normal variables | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-mathematical-statistics_1942-03_13_1/page/14 | journal = Annals of Mathematical Statistics | volume = 13 | issue = 1 | pages = 14–33 | publisher = [[Institute of Mathematical Statistics]] | doi = 10.1214/aoms/1177731639 | jstor = 2236158 | date = March 1942 | doi-access = free }} * {{Cite journal | last1 = Koopmans | first1 = Tjalling C. | last2 = Montias | first2 = J.M. | title = On the Description and Comparison of Economic Systems | year = 1971 }} Cowles Foundation Paper No. 357. * {{cite book | last = Koopmans | first = Tjalling C. | title = Nobel Memorial Lecture: Concepts of optimality and their uses | url = https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/koopmans-lecture.pdf | date = December 11, 1975 }} * {{Cite journal | last1 = Koopmans | first1 = Tjalling C. | last2 = Debreu | first2 = Gérard | author-link2 = Gérard Debreu | title = Additively decomposed quasiconvex functions | journal = Mathematical Programming | volume = 24 | issue = 1 | pages = 1–38 | publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]] | doi = 10.1007/BF01585092 | date = December 1982 | s2cid = 206799604 | url = http://cowles.yale.edu/sites/default/files/files/pub/d05/d0574.pdf }} ==ქოძირით თაშნეშე== * [[ღოზური პროგრამირაფა]] ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{commons category}} {{wikiquote}} * Herbert Scarf, [https://web.archive.org/web/20060901092041/http://newton.nap.edu/html/biomems/tkoopmans.html "Tjalling Charles Koopmans: August 28, 1910 – February 26, 1985"], ''National Academy of Science'' * {{Cite book |title=Tjalling Charles Koopmans (1910–1985) |url=http://www.econlib.org/library/Enc/bios/Koopmans.html |work=The Concise Encyclopedia of Economics |edition= |series=Library of Economics and Liberty |publisher=Liberty Fund |year=2008 }} * [https://www.informs.org/About-INFORMS/History-and-Traditions/Biographical-Profiles/Koopmans-Tjalling-C Biography of Tjalling Koopmans] from the Institute for Operations Research and the Management Sciences * [http://hdl.handle.net/10079/fa/mssa.ms.1439 Tjalling Charles Koopmans Papers (MS 1439).] Manuscripts and Archives, Yale University Library. [[კატეგორია:ნიდერლანდარეფი]] [[კატეგორია:ნიდერლანდარი ეკონომისტეფი]] [[კატეგორია:ნიდერლანდარი-ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ეკონომიკაშ დარგის]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1910]] [[კატეგორია:ნაღურა 1985]] su7tk7plq2m2xbnew2holcno02fgrh4 რიკარდო ჯაკონი 0 34983 252573 205855 2026-08-25T20:43:32Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252573 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = რიკარდო ჯაკონი | ოდაბადური ჯოხო = [[იტალიური ნინა|იტალ.]] Riccardo Giacconi | ფოტო =RiccardoGiacconi.jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|6|10|1931}} | დაბადებაშ აბანი = [[გენუა]], [[იტალიაშ ომაფე (1861-1946)|იტალიაშ ომაფე]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2018|12|9|1931|10|6}} | ღურაშ აბანი = [[სან-დიეგო]], [[კალიფორნია]], [[ააშ]] | მენოღალობა = {{შილა|იტალია}}<br>{{შილა|ააშ}} | ომენცარე სფერო = [[ფიზიკა]]<br>[[ასტროფიზიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[ჯონს ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = [[მილანიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[ელიოტ კრესონიშ მენდალი]] (1980)<br>დენი ჰაინემანიშ პრემია ასტროფიზიკას (1981)<br>[[ნობელიშ პრემია]] ფიზიკას (2002)<br>[[მენცარობაშ ერუანული მენდალი]] (2003) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''რიკარდო ჯაკონი''' ([[იტალიური ნინა|იტალ.]] Riccardo Giacconi; დ. [[6 გჷმათუთა]], [[1931]], [[გენუა]], [[იტალიაშ ომაფე (1861-1946)|იტალიაშ ომაფე]] — ღ. [[9 ქირსეთუთა]], [[2018]], [[სან-დიეგო]], [[კალიფორნია]], [[ააშ]]) — იტალიარი-ამერიკალი [[ასტროფიზიკა|ასტროფიზიკოსი]], [[ნობელიშ პრემია]]შ ლაურეატი ფიზიკაშ დარგის 2002 წანას, [[რენტგენული ასტრონომია]]შ ართ-ართი დუმარსხუაფალი. ==ბიოგრაფია== რიკარდო ჯაკონიქ დებადჷ [[1931]] წანაშ [[6 გჷმათუთა]]ს, [[იტალია]]შ [[ნოღა]] [[გენუა]]ს. გურაფულენდჷ [[ფიზიკა]]ს [[მილანიშ უნივერსიტეტი]]ს, უკულ ფულბრაიტიშ სტიპენდიათ გურაფა გაგინძორჷ [[ააშ|ამერიკას]], [[ინდიანაშ უნივერსიტეტი]]ს, სოდეთ [[ასტროფიზიკა]]ს გურაფულენდჷ ამერიკალი პროფესორიშ რ. ტომპსონიშ ხემანჯღვერობათ. რიკარდო ჯაკონიშ მენცარულ რკვიებეფქ ასტროფიზიკაშ გოვითარაფაშა დიდი თია მიშეღჷ. რენტგენული რადიაცია ნამუთ კოსმოსის წჷმიქიმინჷ, [[დიხაუჩა]]შ [[ატმოსფერო]]ს დინუ. ჸათეშ გურშენ საჭირო რდჷ კოსმოსის ბაზირებული ტელესკოპეფი, რენტგენული ასტრონომიაშ დაგურაფალო. ჸათე მისიათ 1950-1960-1970-იან წანეფს კოსმოსიშა გოტებულქ იჸუ შხვადოშხვა დეტექტორეფქ, ტელესკოპეფქ დო სატელიტეფქ. 1970 წანას კოსმოსიშა გოუტეს მაართა ორბიტული რენტგენულ-რადიაციული სატელიტი [[Uhuru]]. Uhuru-ქ ორბიტაშა გიშელჷ [[1970]] წანაშ [[12 ქირსეთუთა]]ს. რიკარდო ჯაკონი ოკათუდჷ [[HEAO-2]]-შ პროექტის ხოლო. HEAO-2 ტელესკოპიქ ორბიტაშა გიშელჷ 1978 წანაშ გერგობათუთას დო ოპერირებადი რდჷ [[1981]] წანაშ [[26 პირელი]]შა. ტელესკოპიქ მიოგორუ ანთასობათ რადიაციულ წყუს. ართ-ართი უდიდაში პროექტი ნამუსჷთ ჯაკონი ოკათუდჷ, რდჷ [[ჩანდრა (ტელესკოპი)|ტელესკოპი ჩანდრა]]. ჩანდრას შეულებჷ წოხოლიან ტელესკოპეფიშე ოშიშა ომოს სუსტი რენტგენული რადიაციაშ წყუეფიშ მეგორაფა. ჩანდრა ასე ხოლო ოპერირებადი რე. ტელესკოპი გიშარჩქინელი ინდოარი ასტროფიზიკოსიშ, ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატიშ, [[სუბრაჰმანიან ჩანდრასეკარი]]შ ჯოხონობაშ რე. რიკარდო ჯაკონის შხვადოშხვა ბორჯის უკებუდჷ შხვადოშხვა პოზიციეფი: 1981-1993 წანეფს რდჷ კოსმოსური ტელესკოპეფიშ მენცარობაშ ინსტიტუტიშ დირექტორი, 1993-1999 წანეფს მუშენდჷ ევროპაშ ობჟათეშ ობსერვატორიაშ გენერალურ-დირექტორო. 1999-2004 წანეფს ჯაკონი რდჷ მენცარული რკვიებეფიშ კორპორაციაშ [[Associated Universities, Inc.]]-იშ პრეზიდენტი. 1982-1997 წანეფს ჯაკონი რდჷ [[ჯონ ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტი]]შ ფიზიკაშ დო ასტრონომიაშ პროფესორი, 1998 წანაშე ღურაშახ რდჷ ჰოპკინსიშ უნივერსიტეტიშ მარკვიალი პროფესორი. 2002 წანას ჯაკონის გინოჩეს [[ნობელიშ პრემია]], მენცარული რკვიებეფიშ გეშა, ნამუქჷთ შელებუ კოსმოსური რენტგენული რადიაციაშ წყუეფიშ ძირაფა. ჯაკონიქ პრემია მიპალუ [[იაპონარეფი|იაპონარი]] ფიზიკოსი [[მასატოსი კოსიბა]] დო ამერიკალი მენცარი [[რეიმონდ დეივისი]]წკჷმა ართო. 1966 წანას ჯაკონის გინოჩეს [[ჰელენ უორნერიშ პრემია]] ასტროფიზიკას, 1981 წანას - [[ბრიუსიშ მენდალი]], ჰენრი ნორის რასელიშ ლექციაშ პრემია დო დენი ჰაინემანიშ პრემია. 1987 წანას რიკარდო ჯაკონიქ მიპალუ ვოლფიშ პრემია ფიზიკას დო 2003 წანას ამერიკაშ ართ-ართი პრესტიჟული ჯილდო [[მენცარობაშ ერუანული მენდალი]]. რიკარდო ჯაკონიშ ჯოხონობაშ რე ართ-ართი ასტეროიდი. ==ჯილდოეფი დო პრემიეფი== * 1966: [[ჰელენ უორნერიშ პრემია]] * 1971: რენტგენიშ პრემია ასტროფიზიკას * 1971: NASA-შ მენდალი * 1975: რიხტმაიერიშ მემორიალური პრემია * 1980: [[ელიოტ კრესონიშ მენდალი]] * 1981: [[ბრიუსიშ მენდალი]] * 1981: ჰენრი ნორის რასელიშ ლექცია * 1981: [[ჰაინემანიშ პრემია]] * 1982: ასტრონომიაშ ომაფე ჯარალუაშ ორქოშ მენდალი * 1987: ვოლფიშ პრემია ფიზიკას * 2000: მარსელ გროსმანიშ პრემია * 2002: [[ნობელიშ პრემია]] ფიზიკას * 2003: [[მენცარობაშ ერუანული მენდალი]] * 2004: კარლ შვარცალდიშ მენდალი * 2012: კარლ სეიგანიშ მემორიალური პრემია ==ლიტერატურა== *Rosati, Piero {{cite journal |last1=Rosati |first1=Piero |title=Retrospective: Riccardo Giacconi (1931-2018) |url=https://archive.org/details/science_2019-01-25_363_6425/page/349 |journal=Science |date=25 January 2019 |volume=363 |issue=6425 |page=349 |doi=10.1126/science.aaw5309 |pmid=30679362 |s2cid=59248482 |language=en}} ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2002/giacconi/facts/ რიკარდო ჯაკონი Nobelprize.org-ის] [[კატეგორია:იტალიარეფი]] [[კატეგორია:იტალიარი ამერიკალეფი]] [[კატეგორია:იტალიარი ასტროფიზიკოსეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:იტალიარი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი]] [[კატეგორია:ნობელიშ პრემიაშ ლაურეატეფი ფიზიკას]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1931]] [[კატეგორია:ნაღურა 2018]] ijae2k7a64ct973j6wkj3d81frmo8ly კენეთ ბრანა 0 35082 252555 248683 2026-08-25T20:31:10Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252555 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა პიჯი |ჯოხო = კენეთ ბრანა |ოდაბჯოხო = Kenneth Branagh |პორტრეტი = KennethBranaghApr2011.jpg |ზჷმა = 250პქ |მუკნაჭარა = კენეთ ბრანა 2011 წანას |დაბჯოხო = კენეთ ჩარლზ ბრანა |მოღალობა = {{hlist|[[არტისტი]]|[[რეჟისორი]]|[[პროდიუსერი]]|[[სცენარისტი]]}} |დაბ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი დო ხანი|1960|12|10}}<ref>{{cite journal|title=Monitor|url=https://archive.org/details/sim_entertainment-weekly_2012-12-14_1237/page/26|journal=Entertainment Weekly|date=14 December 2012|issue=1237|page=26}}</ref> |დაბ აბანი = [[ბელფასტი]], [[ოორუე ირლანდია]] |მენოღალობა = {{შილა|გოართოიანაფილი ომაფე}} |დოლმახორალა = |ღურ თარიღი = |ღურ აბანი = |ნთხორ აბანი= |ერუანობა= |მუმა = |ნანა = |ალმასქუ = |სქუალეფი = |ჯილდოეფი = |ვებ-ხასჷლა = |შხვადოშხვა = }} '''სერ კენეთ ჩარლზ ბრანა''' ({{lang-en|Sir Kenneth Charles Branagh}}; {{IPAc-en|ˈ|b|r|æ|n|ə}}; დ. [[10 ქირსეთუთა]], [[1960]]) — [[ოორუე ირლანდია|ოორუე ირლანდიარი]] არტისტი, რეჟისორი, პროდიუსერი დო სცენარისტი. [[2015]] წანაშე [[დრამატული ხელუანობაშ ომაფე აკადემია|დრამატული ხელუანობაშ ომაფე აკადემიაშ]] პრეზიდენტი. გინოღალირჷ აფჷ [[უილიამ შექსპირი]]შ ნაწარმეფიშ მუსხირენ კინოადაპტაცია: „[[ჰენრი V (1989 წანაშ ფილმი)|ჰენრი V]] (1989) (ნამუშ გეშა მიპალჷ [[ოსკარი]]შ ჟირი ნომინაცია), „[[ჭაჭალი მუთუნვარშენ (1993 წანაშ ფილმი)|ჭაჭალი მუთუნვარშენ]]“ ([[1993]]), „[[ოტელო (1995 წანაშ ფილმი)|ოტელო]]“ ([[1995]]), „[[ჰამლეტი (1996 წანაშ ფილმი)|ჰამლეტი]]“ ([[1996]]) (ნამუშ გეშა მიპალჷ [[ოსკარი]]შ ნომინაცია [[ოსკარი საუჯგუშო ადაპტირაფილი სცენარიშო|საუჯგუშო ადაპტირაფილი სცენარიშო]]) „[[მიშაფურთხონი ჸოროფაშის (ფილმი)|მიშაფურთხონი ჸოროფაშის]]“ ([[2000]]), „[[თეშ მუჭო სი გიჸორსჷნ (ფილმი)|თეშ მუჭო სი გიჸორსჷნ]]“ ([[2006]]). თაშნეშე რეჟისორი რე ფილმეფიში: „[[ოლორიშ ბირა (1992 წანაშ ფილმი)|ოლორიშ ბირა]]“ ([[1992]]), „[[მერი შელიშ ფრანკენშტეინი]]“ (1994), „[[მაგიური ფლეიტა (2006 წანაშ ფილმი)|მაგიური ფლეიტა]]“ ([[2006]]), „[[გჷთმანაკვერალი (2007 წანაშ ფილმი)|გჷთმანაკვერალი]]“ ([[2007]]), „[[თორი (ფილმი)|თორი]]“ (2011), „[[ჯეკ რაიანი: ბანძღუაშ თეორია]]“ ([[2014]]), „[[ჭონჭია (2015 წანაშ ფილმი)|ჭონჭია]]“ ([[2015]]), „[[ჸვილუა ბჟაეიოლ ექსპრესის (2017 წანაშ ფილმი)|ჸვილუა ბჟაეიოლ ექსპრესის]]“ (2017). მუჭოთ არტისტი ოკათუდჷ შხვადოშხვა ფილმეფს დო ტელესერიალეფს: „[[ლჷმაშ ფორტუნა (ტელესერიალი)|ლჷმაშ ფორტუნა]]“ ([[1987]]), „[[პოპულარალა (ფილმი)|პოპულარალა]]“ ([[1998]]), „[[ტყარი, ტყარი ბჟადალი]]“ ([[1999]]), „[[აკორაგადი (2001 წანაშ ფილმი)|აკორაგადი]] (2001), „[[რზა ელდორადოშა]]“ ([[2000]]), „[[ჰარი პოტერი დო ფულირი ოთახი (ფილმი)|ჰარი პოტერი დო ფულირი ოთახი]]“ ([[2002]]), „[[სიტიბაშ ოდუდეეფი]]“ ([[2005]]), „[[ვალკირია (ფილმი)|ვალკირია]] ([[2008]]), „[[როკ–რეღმა]]“ ([[2009]]), „[[ვალანდერი (ბრიტანული ტელესერიალი)|ვალანდერი]]“ (2008–2016), „[[ართი მარა მერლინწკჷმა]]“ ([[2011]]) დო „[[დიუნკერკი (2017 წანაშ ფილმი)|დიუნკერკი]]“ ([[2017]]). რე [[ემიშ ჯილდო|ემიშ]] დო [[BAFTA]]-შ ლაურეატი (სუმი ნომინაციაშე), [[ორქოშ გლობუსი]]შ დო [[ოსკარი|აკადემიაშ ჯილდოშ]] ხუთ-ხუთ რზაშ ნომინანტი. [[2012]] წანაშ [[9 გერგობათუთა]]ს მიაჩჷ რაინდი-ბაკალავრიშ წოდებაქ.<ref name="Knight">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-18456061|title=Birthday Honours: Branagh, Winslet and royal designer Burton on list|date=16 June 2012|work=[[BBC News]]|publisher=BBC|accessdate=16 June 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-18456061|date=16 ივნისი, 2012 |title=Honours for Branagh and Jowell|publisher=BBC|accessdate=29 მარტი, 2019}}</ref> ==ლიტერატურა== * Kenneth Branagh (1990) ''Beginning'', London: Chatto and Windus, {{ISBN|0-7011-3388-0}}; New York: W. W. Norton & Co, {{ISBN|0-393-02862-3}}. * Ian Shuttleworth (1994) ''Ken & Em'', London: Headline. {{ISBN|0-7472-4718-8}}. * Mark White (2005) ''Kenneth Branagh'', London: Faber and Faber. {{ISBN|0-571-22068-1}}. ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{Commonscat-inline|Kenneth Branagh}} * {{iMDb name|0000110}} * [https://web.archive.org/web/20120927054756/http://www.talktalk.co.uk/entertainment/film/biography/artist/kenneth-branagh/biography/71 კენეთ ბრანაშ ბიოგრაფია] ვებ-ხასჷლას Tiscali film section * [https://web.archive.org/web/20050410224403/http://home.nyc.rr.com/alweisel/premierekennethbranagh.htm ინტერვიუ კენეთ ბრანაწკჷმა] (1996) * [https://www.qub.ac.uk/directorates/InformationServices/TheLibrary/SpecialCollections/FileStore/Filetoupload,677760,en.pdf Branagh Collection at Queen's University, Belfast] * [http://www.birmingham.ac.uk/schools/edacs/departments/shakespeare/research/shakespeare-institute-library.aspx Renaissance Theatre Company Archive, Shakespeare Institute, University of Birmingham] ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:კენეთ ბრანა}} [[კატეგორია:ბრიტანალი არტისტეფი]] [[კატეგორია:ბრიტანალი ტელეარტისტეფი]] [[კატეგორია:XX ოშწანურაშ არტისტეფი]] [[კატეგორია:XXI ოშწანურაშ არტისტეფი]] [[კატეგორია:ბრიტანალი კინორეჟისორეფი]] [[კატეგორია:ბრიტანალი სცენარისტეფი]] [[კატეგორია:ბრიტანალი პროდიუსერეფი]] [[კატეგორია:BAFTA-შ გომორძგვილეფი (პიჯეფი)]] [[კატეგორია:ემიშ ჯილდოშ მაპალუეფი]] lo0qb45ehvuqt06w8jp1qh3zn99uu2m ევოლუცია 0 35087 252566 219731 2026-08-25T20:38:33Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252566 wikitext text/x-wiki '''ევოლუცია''' — [[ბიოლოგია|ბიოლოგიური]] [[პოპულაცია|პოპულაციეფიშ]] [[მონძალუა|მონძალური]] შან-მუშობურობეფიშ მათირალა გეჸვენჯ გამნარყეფს.<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4 4–6]}}</ref><ref>{{cite web|title=Evolution Resources|publisher=National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine|year=2016|url=http://www.nas.edu/evolution/index.html}}</ref> თე შან-მუშობურობეფი წჷმარინუანს თი გენეგიშ გჷმოხანტუას, ნამუთ მასქერშე ერჩქის რეპროდუქციაშ შედეგო გინაჩამუ. ირნერ მოჩამილ პოპულაციას შილებე, რდას გინორთელი მუშობურობეფი, ნამუთ რე მუტაციაშ, გენეტიკური რეკომბინაციაშ დო გენეტიკური ვარიაციეფიშ შხვა ფაქტორეფიშ შედეგი.<ref name="Futuyma2017c">{{harvnb|Futuyma|Kirkpatrick|2017|pp=79–102|loc=Chapter 4: Mutation and Variation}}</ref> ევოლუცია მუთმოხვადჷ თინწკჷმა, მუჟამსჷთ ევოლუციური პროცესეფი, მუჭოთ რე, სამანგათ, ორთაშობური გიშაგორუა (თინეფს შქას, სქესობური გინოგორუა) დო გენური დრეიფი გაულას იღვენუანა ეშანილ ვარიაციეფშა, ნამუთ იჭანუამს პოპულაციაშ დინოხოლე კონკრეტული მუშობურაშ მოდვალას ვარ-და გასაიასაღაფას.<ref name="Scott-Phillips">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |date=May 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |quote=Evolutionary processes are generally thought of as processes by which these changes occur. Four such processes are widely recognized: natural selection (in the broad sense, to include sexual selection), genetic drift, mutation, and migration (Fisher 1930; Haldane 1932). The latter two generate variation; the first two sort it.}}</ref> ევოლუციაშ ზუსტას ათე პროცესიქ გაჭყჷ ბიოანდანერალა ბიოლოგიური ორგანიზმეფიშ არძა დონეშა, გვარობაშ, ინდივიდუალური ორგანიზმეფიშ დო მოლეკულეფიშამო.<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=3–5}}</ref><ref name="Voet2016a">{{harvnb|Voet|Voet|Pratt|2016|pp=1–22|loc=Chapter 1: Introduction to the Chemistry of Life}}</ref> ==რესურსეფი ინტერნეტის== ;ართამკ ინფორმაცია * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00545gl ევოლუცია In Our Time-ზე] BBC * {{cite web |url=http://www.newscientist.com/topic/evolution |title=ევოლუცია |publisher=''[[New Scientist]]'' |accessdate=2011-05-30}} * {{cite web |url=http://nationalacademies.org/evolution/ |title=Evolution Resources from the National Academies |publisher=National Academy of Sciences |location=Washington, D.C. |accessdate=2011-05-30}} * {{cite web |url=http://evolution.berkeley.edu/ |title=Understanding Evolution: your one-stop resource for information on evolution |publisher=[[ბერლკიშ კალიფორნიაშ უნივერსიტეტი]] |accessdate=2011-05-30}} * {{cite web |url=http://www.nsf.gov/news/special_reports/darwin/textonly/index.jsp |title=Evolution of Evolution – 150 Years of Darwin's 'On the Origin of Species' |publisher=National Science Foundation |location=Arlington County, VA |accessdate=2011-05-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130527130449/http://www.nsf.gov/news/special_reports/darwin/textonly/index.jsp |archivedate=2013-05-27 }} * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Human Timeline (Interactive)] – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016). ;ბიოლოგიური ევოლუციაშ პროცესწკჷმა მერსხილი ექსპერიმენტეფი * {{cite web |url=http://myxo.css.msu.edu/index.html |title=Experimental Evolution |last=Lenski |first=Richard E |authorlink=Richard Lenski |publisher=[[მიჩგანიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი]] |accessdate=2013-07-31}} * {{cite journal |last1=Chastain |first1=Erick |last2=Livnat |first2=Adi |last3=Papadimitriou |first3=Christos |authorlink3=Christos Papadimitriou |last4=Vazirani |first4=Umesh |authorlink4=Umesh Vazirani |date=July 22, 2014 |title=Algorithms, games, and evolution |url=http://www.pnas.org/content/111/29/10620.full |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |location=Washington, D.C. |publisher=National Academy of Sciences |volume=111 |issue=29 |pages=10620–10623 |bibcode=2014PNAS..11110620C |doi=10.1073/pnas.1406556111 |issn=0027-8424 |accessdate=2015-01-03}} ;ონლაინ-ლექციეფი * {{cite web |url=http://www.molbio.wisc.edu/carroll/Fittest.html |title=The Making of the Fittest |last=Carroll |first=Sean B |authorlink=Sean B. Carroll |accessdate=2011-05-30}} * {{cite web |url=http://oyc.yale.edu/ecology-and-evolutionary-biology/principles-of-evolution-ecology-and-behavior/ |title=Principles of Evolution, Ecology and Behavior |last=Stearns |first=Stephen C |authorlink=Stephen C. Stearns |accessdate=2011-08-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323050059/http://oyc.yale.edu/ecology-and-evolutionary-biology/principles-of-evolution-ecology-and-behavior |archivedate=2011-03-23 }} ==სქოლიო== <div style="height:250px; overflow:auto; padding:3px; border:1px solid #aaa;" class="scrollbox"> {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }}</div> {{მერკე}} [[კატეგორია:ევოლუცია]] [[კატეგორია:ევოლუციური ბიოლოგია]] [[კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2]] iz4qf2f6src191hh4j8jd411dp6lq11 რემდესივირი 0 35165 252528 166774 2026-08-25T20:04:39Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252528 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Remdesivir.svg|მინი|რემდესივირიშ ქიმიური სტრუქტურა]] '''რემდესივირი''' ({{lang-en|Remdesivir}}, შემუშებაშ კოდი: GS-5734) — ახალი ანტივირუსული პრეპარატი ნუკლეოტიდ ანალოგეფიშ კლასის. აკეთჷ ამერიკულ ბიოტექნოლოგიურ კომპანიაქ Gilead Sciences ებოლაშ ვირუსული ლახარაშ დო მარბურგიშ ვირუსული ინფექციაშ ოსქილადაფარო;<ref>{{cite journal | vauthors = Warren TK, Jordan R, Lo MK, Ray AS, Mackman RL, Soloveva V, Siegel D, Perron M, Bannister R, Hui HC, Larson N, Strickley R, Wells J, Stuthman KS, Van Tongeren SA, Garza NL, Donnelly G, Shurtleff AC, Retterer CJ, Gharaibeh D, Zamani R, Kenny T, Eaton BP, Grimes E, Welch LS, Gomba L, Wilhelmsen CL, Nichols DK, Nuss JE, Nagle ER, Kugelman JR, Palacios G, Doerffler E, Neville S, Carra E, Clarke MO, Zhang L, Lew W, Ross B, Wang Q, Chun K, Wolfe L, Babusis D, Park Y, Stray KM, Trancheva I, Feng JY, Barauskas O, Xu Y, Wong P, Braun MR, Flint M, McMullan LK, Chen SS, Fearns R, Swaminathan S, Mayers DL, Spiropoulou CF, Lee WA, Nichol ST, Cihlar T, Bavari S | display-authors = 6 | title = Therapeutic efficacy of the small molecule GS-5734 against Ebola virus in rhesus monkeys | url = https://archive.org/details/nature-uk_2016-03-17_531_7594/page/381 | journal = Nature | volume = 531 | issue = 7594 | pages = 381–5 | date = March 2016 | pmid = 26934220 | pmc = 5551389 | doi = 10.1038/nature17180 | bibcode = 2016Natur.531..381W }}</ref> მარა, უკული ჭიე-ჭიეთ გჷმორჩქინდჷ ანტივირუსული აქტიურობაქ შხვა რნბ ვირუსეფიშ სააწმარენჯოთ, მუჭოთ რე რესპირატორულ-სინციტიური ვირუსეფი, იუნინიშ ვირუსი, ლასაშ ჩხე დო ჩხურუშ ვირუსი, ნიპაჰიშ ვირუსი, ჰენდრაშ ვირუსი დო კორონავირუსეფი (თინეფს შქას [[არხობჟაეიოლური რეზპირატორული სინდრომი|MERS]] დო [[SARS-CoV-2|SARS]] ვირუსეფი).<ref>{{cite journal | vauthors = Lo MK, Jordan R, Arvey A, Sudhamsu J, Shrivastava-Ranjan P, Hotard AL, Flint M, McMullan LK, Siegel D, Clarke MO, Mackman RL, Hui HC, Perron M, Ray AS, Cihlar T, Nichol ST, Spiropoulou CF | display-authors = 6 | title = GS-5734 and its parent nucleoside analog inhibit Filo-, Pneumo-, and Paramyxoviruses | journal = Scientific Reports | volume = 7 | issue = 1 | pages = 43395 | date = March 2017 | pmid = 28262699 | pmc = 5338263 | doi = 10.1038/srep43395 | bibcode = 2017NatSR...743395L }}</ref><ref name="pmid28659436">{{cite journal | vauthors = Sheahan TP, Sims AC, Graham RL, Menachery VD, Gralinski LE, Case JB, Leist SR, Pyrc K, Feng JY, Trantcheva I, Bannister R, Park Y, Babusis D, Clarke MO, Mackman RL, Spahn JE, Palmiotti CA, Siegel D, Ray AS, Cihlar T, Jordan R, Denison MR, Baric RS | display-authors = 6 | title = Broad-spectrum antiviral GS-5734 inhibits both epidemic and zoonotic coronaviruses | journal = Science Translational Medicine | volume = 9 | issue = 396 | pages = eaal3653 | date = June 2017 | pmid = 28659436 | pmc = 5567817 | doi = 10.1126/scitranslmed.aal3653 }}</ref><ref name="Agostini_2018">{{cite journal | vauthors = Agostini ML, Andres EL, Sims AC, Graham RL, Sheahan TP, Lu X, Smith EC, Case JB, Feng JY, Jordan R, Ray AS, Cihlar T, Siegel D, Mackman RL, Clarke MO, Baric RS, Denison MR | display-authors = 6 | title = Coronavirus Susceptibility to the Antiviral Remdesivir (GS-5734) Is Mediated by the Viral Polymerase and the Proofreading Exoribonuclease | journal = mBio | volume = 9 | issue = 2 | date = March 2018 | pmid = 29511076 | pmc = 5844999 | doi = 10.1128/mBio.00221-18 }}</ref> ასე მეურს თიში რკუალა [[SARS-CoV-2]]-იშ, ნიპაჰიშ დო ჰენდრაშ ვირუსული ინფექციეფიშ სააწმარენჯოთ.<ref>{{cite web | first = Doug | last = Brunk | name-list-format = vanc |title=Remdesivir Under Study as Treatment for Novel Coronavirus |url= https://www.medscape.com/viewarticle/924964 |website=Medscape |access-date=11 February 2020}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.timesnownews.com/health/article/experimental-ebola-drug-remdesivir-may-help-protect-against-nipah-virus-say-scientists/430329 |title=Experimental Ebola drug 'remdesivir' may help protect against Nipah virus, say scientists| work = Times Now Digital | date=3 June 2019}}</ref><ref>{{cite web | author = The Wire Staff |url=https://thewire.in/health/nipah-virus-ebola-cure-remdesivir|title=Scientists Claim Drug Designed to Beat Ebola Also Fights Off Nipah | work = The Wire |date=2 June 2019}}</ref> შხვა ტიპიშ კორონავირუფწკჷმა ბურჯაფიშ წჷმოძინაშე გიშნაველი, 2020 წანას Gilead-ქ რემდესივირი ექიმეფს გინოჩჷ [[SARS-CoV-2]]-ით ინფიცირაფილი ამერიკალი პაციენტიშ ოსქილადაფარო ვაშინგტონიშ შტატიშ ნოღა სნოჰომიშის;<ref name="Holshue_2020">{{cite journal | vauthors = Holshue ML, DeBolt C, Lindquist S, Lofy KH, Wiesman J, Bruce H, Spitters C, Ericson K, Wilkerson S, Tural A, Diaz G, Cohn A, Fox L, Patel A, Gerber SI, Kim L, Tong S, Lu X, Lindstrom S, Pallansch MA, Weldon WC, Biggs HM, Uyeki TM, Pillai SK | display-authors = 6 | collaboration = Washington State 2019-nCoV Case Investigation Team | title = First Case of 2019 Novel Coronavirus in the United States | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 382 | issue = 10 | pages = 929–936 | date = March 2020 | pmid = 32004427 | doi = 10.1056/NEJMoa2001191 }}</ref> კომპანია პრეპარატის თაშნეშე მეთმიოჭირინუანს ჩინეთის მუსხირენი ტესტირაფაშ ოკეთებელო თი პაციენტეფშა, ნამუეფსჷთ უღჷნაონკა სიმპტომეფი ვარ-და გვალე უსიმპტომოეფი რენან უსიმპტომოდ.<ref>{{cite news | last = Johnson | first = Carolyn Y. | name-list-format = vanc | date = 10 February 2020, 11:53 a.m. | title = Scientists Hope an Antiviral Drug Being Tested in China Could Help Patients | work = [[The Washington Post]] | url = https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/10/67115416-4b9a-11ea-bf44-f5043eb3918a_story.html | access-date = 19 March 2020}}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:ნუკლეოტიდეფი]] [[კატეგორია:აზოტოამი ჰეტეროციკლეფი]] [[კატეგორია:ნიტრილეფი]] [[კატეგორია:წამალეფი ანბანიშ მეჯინათ]] [[კატეგორია:COVID-19]] 5kypstt4cpfgkacmawbufcdzrzw0wcf ბაშარ ალ-ასადი 0 37821 252559 252016 2026-08-25T20:33:35Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252559 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო = ბაშარ ალ-ასადი<br>{{lang-ar|بشار حافظ الأسد‎}} | სურათი= Bashar al-Assad in May 2024.png | სურათიშ ზჷმა =250პქ | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=ბაშარ ალ-ასადი. 2024 წანაშ მესი. | ხეშმოჭარუა =Bashar al-Assad Signature.png | რანწკი = [[ფაილი:Unofficial standard of the President of Syria (1980–2024).svg|სირიაშ პრეზიდენტიშ შილა|20პქ]] [[სირიაშ პრეზიდენტი]] [[ფაილი:Emblem of Syria (1980–2024).svg|სირიაშ გერბი|20პქ]] | პოსტი დეკინჷ = [[17 კვირკვე]], [[2000]] | პოსტი დიტუ = [[8 ქირსეთუთა]], [[2024]] | ვიცე-პრეზიდენტი =აბდულ ჰალიმ ქჰადამი<br/>ზუჰაირ მაშარქა<br/>ფარუკ ალ-შარა<br/>ნაჯაჰ ალ-ატარი | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი =მუჰამედ მერო<br/>მუჰამედ ალ-ოთარი<br/>ადელ საფარი<br/>რიად ჰიდჯაბი<br/>ომარ გალავანჯი<br/>ვაელ ალ-ჰალკი | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი= [[ჰაფეზ ალ-ასადი]]<br/>[[აბდულ ჰალიმ ქჰადამი]] (ს/მ) | მონძე = [[აჰმედ ალ-შარაა]] (მუჭოთ ''დე ფაქტო'' სახენწჷფო მადუდე) | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი დო ხანი|1965|9|11}} | დაბადებაშ აბანი= [[დამასკო]]<br/>{{შილა|სირია}} | ღურაშ თარიღი = | ღურაშ აბანი= | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|სირია}} | ერუანობა =[[ალავიტეფი|ალავიტი]] | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[ჰაფეზ ალ-ასადი]] | ნანა =[[ანისა მახლუფი]] | ალმასქუ =[[ასმა ალ-ასადი]] | სქუალეფი='''ქომოლსქუალეფი''': ჰაფეზი დო კარიმი<br/>'''ცირასქუა''': ზეინი | გონათაფა =[[დამასკოშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ექიმი-ოფთალმოლოგი, ოურდუმე | საქვარუა = | რელიგია =[[ისლამი|მუსლიმი]] (ალავიტი) | ჯილდოეფი = | პარტია = [[ბაასი (სირიალეფიშ დომინანტური ფრაქცია)|სირიაშ ბაასიშ პარტია]]<br>{{small|([[არაბეთიშ სოციალისტური ბაასიშ პარტია – სირიაშ რეგიონი|სირიაშ რეგიონი]])}} | ვებ-საიტი=[http://sana.sy/eng/article/5.htm ოფიციალური ვებ-ხასჷლა] | მიკოღანკუა= | რანწკი2 = | პოსტი დეკინჷ2 = | პოსტი დიტუ2= | წიმოხონი2 = | მონძე2 = | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ბაშარ ალ-ასადი''' ({{lang-ar|بشار حافظ الأسد}}; დ. [[11 ეკენია]] [[1965]], [[დამასკო]], [[სირია]]) — [[სირია|სირიალი]] ჸოფირი სახენწჷფო დო [[პოლიტიკა|პოლიტიკური]] მოღალე, [[2000]] წანაშ [[17 კვირკვე]]შე [[ასადიშ რეჟიმიშ დონთხაფა]]შახ, [[2024]] წანაშ [[8 ქირსეთუთა|ქირსეთუთაშახ]] რდჷ [[სირიაშ პრეზიდენტი]]. მუჭოთ პრეზიდენტინ, ასადი რდჷ [[სირიაშ ოურდუმე აკოანჯარაფილი ნძალეფი]]შ თარსარდალი დო [[ბაასი (სირიალეფიშ დომინანტური ფრაქცია)|ბაასიშ პარტიაშ]] ცენტრალური სარდლობაშ გენერალური მელამოსე. თინა რე [[ჰაფეზ ალ-ასადი]]შ ქომოლსკუა, ნამუთ სირიაშ პრეზიდენტი რდჷ 1971 წანაშე 2000 წანაშახ, თიშ ღურაშახ. [[1994]] წანას, მუში უნჩაში ჯიმა [[ბასელ ალ-ასადი]]შ ავტოავარიას ღურაშ უკული, ბაშარქ სირიაშა იჸუ მოჭანაფილქ, ბასელიშ აბანიშ დაკებელო, მუჭოთ ხვისტაშ მონძენ. ბაშარ ალ-ასადიქ გენშართჷ ოურდუმე აკადემიაშა დო [[1998]] წანას დუდენდჷ [[ლიბანიშ ოკუპაცია სირიაშით|ლიბანიშ ოკუპაციას]]. 2000 წანაშ 17 კვირკვეს, გჷნირთუ პრეზიდენტო, ნამუქჷთ 2000 წანაშ 10 მანგის მუამუშიშ ღურაშ უკული მონძეთ გჷნირთუ.<ref>{{Cite web |date=11 February 2004 |title=ICG Middle East Report: Syria Under Bashar |url=https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/icg%20report%2011-02-2004/icg%20report%2011-02-2004en.pdf |access-date=30 November 2024 |website=European Parliament}}</ref> 2001–2002 წანეფიშ რეპრესიეფიშ სერიაქ მაბოლუ დამასკოშ აფუნი — პერიოდი, ნამუთ იშანუაფუდჷ ქანთელუაშ დო დემოკრატიაშ მოჭანაფათ. მენცარეფი დო ანალიტიკოსეფი ბაშარ ალ-ასადიშ პრეზიდენტალას ახასიათენა, მუჭოთ უკიდაში პერსონალური [[დიქტატურა]]ს,<ref>Sources characterising the [[Al-Assad family|Assad]] family's rule of Syria as a [[Dictatorship#Personalist|personalist dictatorship]]: *{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/comparative-politics/politics-authoritarian-rule|title=The Politics of Authoritarian Rule|last=Svolik|first=Milan|website=Cambridge University Press|language=en|access-date=21 October 2019|archive-date=15 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915144932/https://www.cambridge.org/us/academic/subjects/politics-international-relations/comparative-politics/politics-authoritarian-rule|url-status=live}} *{{Cite book|title=Dictators at War and Peace|url=https://archive.org/details/dictatorsatwarpe00week|last=Weeks|first=Jessica|publisher=Cornell University Press|year=2014|page=[https://archive.org/details/dictatorsatwarpe00week/page/18 18]}} *{{Cite book|url=https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo41676402.html|title=Authoritarian Apprehensions|last=Wedeen|first=Lisa|series=Chicago Studies in Practices of Meaning|publisher=University of Chicago Press|year=2018|access-date=21 October 2019|archive-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021203359/https://www.press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/A/bo41676402.html|url-status=live}} *{{Cite journal|last=Hinnebusch|first=Raymond|date=2012|title=Syria: from 'authoritarian upgrading' to revolution?|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_2012-01_88_1/page/95|journal=International Affairs|language=en|volume=88|issue=1|pages=95–113|doi=10.1111/j.1468-2346.2012.01059.x}} *{{Cite book|last=Michalik|first=Susanne|chapter=Measuring Authoritarian Regimes with Multiparty Elections|date=2015|title=Multiparty Elections in Authoritarian Regimes: Explaining their Introduction and Effects|pages=33–45|editor-last=Michalik|editor-first=Susanne|series=Studien zur Neuen Politischen Ökonomie|publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden|language=en|doi=10.1007/978-3-658-09511-6_3|isbn=978-3658095116}} *{{Cite book|last1=Geddes|first1=Barbara|title=How Dictatorships Work|last2=Wright|first2=Joseph|last3=Frantz|first3=Erica|date=2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-33618-2|pages=233|doi=10.1017/9781316336182|s2cid=226899229}}</ref> ნამუთ სირიას მართუნდჷ მუჭოთ [[ტოტალიტარიზმი|ტოტალიტალური]] [[პოლიციური სახენწჷფო]],<ref>Multiple sources: *{{Cite book |last1=Khamis |last2=Gold |last3=Vaughn |first1=Sahar |first2=Paul B. |first3=Katherine |title=The Oxford Handbook of Propaganda Studies |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-976441-9 |editor1=Auerbach, Castronovo |editor2=Jonathan, Russ |location=New York |pages=422 |chapter=22. Propaganda in Egypt and Syria's "Cyberwars": Contexts, Actors, Tools, and Tactics}} *{{Cite book |last=Wieland |first=Carsten |title=Syria and the Neutrality Trap: The Dilemmas of Delivering Humanitarian Aid Through Violent Regimes |publisher=I. B. Tauris |year=2018 |isbn=978-0-7556-4138-3 |location= London |pages=68 |chapter=6: De-neutralizing Aid: All Roads Lead to Damascus}} *{{Cite book |last=Ahmed |first=Saladdin |title=Totalitarian Space and the Destruction of Aura |publisher=Suny Press |year=2019 |isbn=9781438472911 |location=State University of New York Press, Albany |pages=144, 149}} *{{Cite book |last=Hensman |first=Rohini |title=Indefensible: Democracy, Counterrevolution, and the Rhetoric of Anti-Imperialism |publisher=Haymarket Books |year=2018 |isbn=978-1-60846-912-3 |location=Chicago |chapter=7: The Syrian Uprising}}</ref> დო ეიშანუაფუდჷ ანდამუდანობამი ადამიერიშ ნებეფიშ აკორცუაფათ დო კონწარი რეპრესიეფით. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ასადიშ თარობა მუში დუდს სეკულარულო მირჩქინანდჷნ, შხვადოშხვა პოლიტოლოგი დო მარკვიალი ეთმეშანენა, ნამჷ-და თიში რეჟიმქ გჷმირინუ ქიანაშ ანდაკონფესიური აშაციმა. ბაშარშა მუამუშიშე მონძალათ გინოჩამილი ხემანჭუაფაშ სტრუეტეურეფიშ დო პიროვნებაშ კულტიშ უმკუჯინალო, თის ვაუღუდჷ მუამუშიშე გინოჩამილი ლოიალობა დო მაძინუ გაღვინჯებაქ მადირთჷ თიში მართუალაშ სააწმარენჯოთ. შედეგო, ჯვეში გვარდიაშ ანდა მაკათურქ გეგნოდირთუ ვარ-და გეგნოქოსეს დო პოლიტიკური დინოხოლენი წირე დოთირეს [[ალავიტეფი|ალავიტური]] კლანეფიშ ჸონიერი ლოიალისტეფქ. ასადიშ ორდოაინი ეკონომიკური ლიბერალიზაციაშ პროგრამეფქ გაუფრაშუ უწორწალა დო ასადიშ ფანიაშ ართგური დამასკალი ელიტაშ სოციალურ-პოლიტიკური ხემანჭუაფაშ ცენტრალიზება გჷმიჭანუ. [[2005]] წანაშ ფურთუთას, ლიბანს მოხვალამერი [[კედარიშ რევოლუცია]]ქ, ნამუთ გჷმოჭანაფილი რდჷ ლიბანიშ პრემიერ-მინისტრი [[რაფიკ ჰარირი]]შ ჸვილუათ, აძვილჷ ასადი მეუტებუდუკო სირიაშით ლიბანიშ ოკუპაცია. [[2011]] წანას, [[ააშ]]-ქ, [[ევროპაშ რსხუ]]ქ დო [[არაბული ქიანეფიშ ლიგა]]შ უმენტაშობაქ მოუჭანუეს ასადის გეგნურინუდუკო [[არაბული აფუნი]]შ მომიტინგეეფიშ აკორაბადუაშ უკული [[სირიაშ რევოლუცია (2011)|სირიაშ რევოლუციაშ]] მოლინეფიშ ბორჯის, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ [[სირიაშ ომენოღალე ლჷმა]]. ომენოღალე ლჷმას გოჭყორდჷ დოხოლაფირო 580,000 ადამიერქ, თაურეშე მინიმუმ 306,000 გოჭყორდჷ ვაობურჯაფე სიტუაციეფს; ადამიერიშ ნებეფიშ სირიაშ რშვილიშ მეჯინათ, ასადიშ მოხუჯე ნძალეფქ თინჩალი მახორობაშ 90%-შე უმოსიშ მეციმა გჷმიჭანუ.<ref>{{Cite web |date=September 2022 |title=Civilian Death Toll |url=https://snhr.org/blog/2021/06/14/civilian-death-toll/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305114908/https://snhr.org/blog/2021/06/14/civilian-death-toll/ |archive-date=5 March 2022 |website=SNHR}}</ref> სირიაშ ომენოღალე ლჷმაშის ასადიშ თარობაქ ანდა ოურდუმე დჷნაშებუ იქჷ,<ref>ანდა წყუ: *{{Cite book |last=Robertson QC |first=Geoffrey |title=Crimes Against Humanity: The Struggle for Global Justice |publisher=The New Press |year=2013 |isbn=978-1-59558-860-9 |edition=4th |location=New York |pages=560–562, 573, 595–607 |chapter=11: Justice in Demand}} *{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=SdxEAQAAMAAJ&dq=Assad+crimes+against+humanity&pg=PA229 |title=Syria Freedom Support Act; Holocaust Insurance Accountability Act of 2011 |publisher=Committee on Foreign Affairs, House of Representatives |year=2012 |location=Washington DC |pages=221–229}} *{{Cite news |last=Vohra |first=Anchal |date=16 October 2020 |title=Assad's Horrible War Crimes Are Finally Coming to Light Under Oath |work=Foreign Policy |url=https://foreignpolicy.com/2020/10/16/assads-horrible-war-crimes-are-finally-coming-to-light/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102212057/https://foreignpolicy.com/2020/10/16/assads-horrible-war-crimes-are-finally-coming-to-light/ |archive-date=2 November 2020}} *{{Cite news |date=13 January 2022 |title=German court finds Assad regime official guilty of crimes against humanity |work=Daily Sabah |url=https://www.dailysabah.com/world/syrian-crisis/german-court-finds-assad-regime-official-guilty-of-crimes-against-humanity |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122082145/https://www.dailysabah.com/world/syrian-crisis/german-court-finds-assad-regime-official-guilty-of-crimes-against-humanity |archive-date=22 January 2022}} *{{Cite web |last=Nosakhare |first=Whitney Martina |date=15 March 2022 |title=Some Hope in the Struggle for Justice in Syria: European Courts Offer Survivors a Path Toward Accountability |url=https://www.hrw.org/news/2022/03/15/some-hope-struggle-justice-syria |archive-url=https://web.archive.org/web/20220405071705/https://www.hrw.org/news/2022/03/15/some-hope-struggle-justice-syria |archive-date=5 April 2022 |website=Human Rights Watch}}</ref> მუჟანსჷთ [[სირიაშ არაბული ოურდუმე აკოანჯარაფილი ნძალეფი|თიში არმიაქ]] მუსხირენი გენთხაფა მანჯჷ ქიმიური ანჯარით (ნამუეფშე არძაშე ჩინებული რე 2013 წანაშ 21 მარაშინათუთას [[ღუტაშა ქიმიური ანჯარით გენთხაფა|ზარინიშ გაზით გენთხაფა ღუტაშა]] ).<ref>*{{Cite news |date=6 March 2023 |title=Security Council Deems Syria's Chemical Weapon's Declaration Incomplete |work=United Nations: Meetings Coverage and Press Releases |url=https://press.un.org/en/2023/sc15220.doc.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314022057/https://press.un.org/en/2023/sc15220.doc.htm |archive-date=14 March 2023}} * {{Cite web |date=15 May 2023 |title=Fifth Review Conference of the Chemical Weapons Convention |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/fifth-review-conference-chemical-weapons-convention-eu-priorities-reinforce-convention_en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230515121348/https://www.eeas.europa.eu/eeas/fifth-review-conference-chemical-weapons-convention-eu-priorities-reinforce-convention_en |archive-date=15 May 2023 |website=European Union External Action}}</ref> [[გოერო]]შ ადამიერიშ ნებეფიშ უმაღალაში კომისარქ გჷმაცხადუ, ნამჷ-და გოეროშით მანჯებული კვერუაშ დუნასქვეფით, ასადიქ ლჷმაშ დჷნაშებუქფი იქჷ დო თინა ერეფოშქაშე გითონაკვერუეფიშ დო გადღანებაშ გჷმე მოხვადჷ მუში ნაქიმინეფიშ გეშა. მიგჷ უალტერნატივე საპრეზიდენტე გიშაგორუეფი [[2000]] დო [[2007]] წანეფს, თაშნეშე [[2014]] წანაშ 3 მანგის გეგშაგორეს პრეზიდენტო პირველ ალტერნატიულ გიშაგორუეფს, ოფიციალური შედეგით 88,7%.<ref>[http://lenta.ru/news/2014/06/04/bashar/ Сирия переизбрала президентом Башара Асада]</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2014/06/140604_syria_assad_reelected.shtml Башар Асад вновь переизбран президентом Сирии]</ref> [[2014]] წანას, გიშაგორუეფი მიშჷ ომენოღალე ლჷმაშ პიჯალეფს დო ბოიკოტირაფილი რდჷ ოპოზიციაშით. შედეგეფი ვა რე აღიარაფილი ოპოზიციაშ მოხუჯე სახენწჷფოეფიშით.<ref> * [http://www.km.ru/world/2014/06/03/siriiskii-krizis/741530-v-ssha-nazvali-farsom-predstoyashchie-vybory-v-sirii В США назвали фарсом предстоящие выборы в Сирии] — KM.ru * [http://news.rambler.ru/25359757/ США и ЕС не признали результаты выборов в Сирии] — Rambler * [http://ria.ru/arab_sy/20140515/1007930391.html «Друзья Сирии» призвали не признавать предстоящие выборы в Сирии] — РИА Новости</ref> [[2024]] წანაშ გერგობათუთას, სირიალი ახიებუეფიშ კოალიციაქ [[2024 Syrian opposition offensives|მუსხირენი მენტება]] მანწყჷ ქიანაშ მეხჷ ასადიშ გინოჸოთამაშ ღანკით.<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/live/2024/12/07/world/syria-war-damascus/syria-rebels-assad-al-jolani |title=The leader of Syria's rebels told The Times that their aim is to oust al-Assad. |date=7 December 2024 |last=Abdulrahim |first=Raja |work=[[The New York Times]] |access-date=7 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/ |title=Syrian army command tells officers that Assad's rule has ended, officer says|publisher=Reuters}}</ref> 8 ქირსეთუთაშ ოჭმარეს, მუჟანსჷთ ებუძოლირეფიშ ჯარეფქ პირველო მიშართეს დამასკოშან, ასადიქ ირტჷ [[მოსკოვი|მოსკოვშა]] დო [[რუსეთიშ თარობაქ]] თის მეჩჷ პოლიტიკური ხვაშია.<ref name=":2">{{Cite web |title=Syria's Assad and his family are in Moscow after Russia granted them asylum, say Russian news agencies |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syrias-assad-his-family-are-moscow-after-russia-granted-them-asylum-say-russian-2024-12-08/|date=8 December 2024 |access-date=8 December 2024 |website=Reuters|first1=Maya|last1=Gebeily|first2=Timour|last2=Azhari}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cqx89reeevgo|title=Bashar al-Assad and family given asylum in Moscow, Russian media say|publisher=BBC News}}</ref> კჷნე თიმ დღას, მოგვიანაფათ, [[დამასკოშ დონთხაფა|დამასკოქ გეგნორთჷ]] ებუძოლირებიშ ხემანჭუაფაშა დო [[ასადიშ რეჟიმიშ დონთხაფა|ასადიშ რეჟიმქ ქუდანთხჷ]].<ref>{{Cite news |date=7 December 2024 |title=Syrian rebels topple President Assad, prime minister calls for free elections |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/syria-rebels-celebrate-captured-homs-set-sights-damascus-2024-12-07/ |access-date=7 December 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref>https://www.cbc.ca/news/world/syria-damascus-falls-to-rebels-1.7404700</ref><ref>{{cite news|date=8 December 2024|title=Syria's President Bashar al Assad is in Moscow and has been granted asylum, confirms Russian state media|url=https://uk.news.yahoo.com/syrias-president-bashar-al-assad-175000548.html}}</ref> ==რესურსეფი ინტერნეტის== * {{Official website|sana.sy/en/}} ** [https://web.archive.org/web/20110811101337/http://www.sana.sy/eng/article/123.htm Biography] ** [https://web.archive.org/web/20110529042116/http://sana.sy/section.html?&req=shownews&topicid=13&newlang=eng Decrees] ** [https://web.archive.org/web/20110529042110/http://sana.sy/section.html?&req=shownews&topicid=11&newlang=eng Speeches] ** [https://web.archive.org/web/20110529041500/http://sana.sy/section.html?&req=shownews&topicid=12&newlang=eng Interviews] ** [https://web.archive.org/web/20110529042829/http://sana.sy/section.html?&req=shownews&topicid=10&newlang=eng Press releases] * {{C-SPAN|93150}} * {{Guardian topic}} * {{IMDb name|1519747}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{DEFAULTSORT:ალ-ასადი, ბაშარ}} [[კატეგორია:სირიაშ პრეზიდენტეფი]] [[კატეგორია:სირიალი პოლიტიკოსეფი]] [[კატეგორია:ანტი-ამერიკანიზმი]] [[კატეგორია:ანტისიონიზმი არაბულ ოქიანუს]] [[კატეგორია:ალ-ასადიშ ფანია]] [[კატეგორია:ბაასიზმი]] [[კატეგორია:სირიაშ პრეზიდენტეფიშ ბაღანეფი]] [[კატეგორია:გინორაჸილი პოლიტიკოსეფი]] [[კატეგორია:ჰოლოკოსტიშ მოვარიეეფი]] [[კატეგორია:პოლიტიკური პარტიეფიშ ლიდერედფი]] [[კატეგორია:მუსლიმი სოციალისტეფი]] [[კატეგორია:ტოტალიტარიზმი]] chuwc8kgu35h5g44nbhwxj2z81hlhjx ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე 0 38370 252576 221057 2026-08-26T06:15:55Z Ziv 20878 ([[c:GR|GR]]) [[File:Frkekulé.jpg]] → [[File:Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1890er).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless name 252576 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე | ოდაბადური ჯოხო = [[გერმანული ნინა|გერმ.]] Friedrich August Kekulé | ფოტო =Friedrich August Kekulé von Stradonitz (1890er).jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|7|9|1829}} | დაბადებაშ აბანი = [[დარმშტადტი]], [[ჰესენიშ დიდი ოჰერცოგე]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1896|7|13|1829|9|7}} | ღურაშ აბანი = [[ბონი]], [[გერმანიაშ იმპერია]] | მენოღალობა = [[File:Flag of Prussia (1892-1918).svg|23px]] [[პრუსიაშ ომაფე]]<br>[[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|23px]] [[გერმანიაშ იმპერია]] | ომენცარე სფერო = [[ორგანული ქიმია]] | მუშობაშ აბანი = [[ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[გენტიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ბონიშ უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი = [[გისენიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = [[იუსტუს ფონ ლიბიხი]] | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = [[იაკობ ჰენდრიკ ვანტ-ჰოფი]]<br>[[ემილ ფიშერი]]<br>[[ადოლფ ბაიერი]] | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[კოპლიშ მენდალი]] (1885)<br>[[ლონდონიშ ომაფე ჯარალუა]]შ ურცხოალი მაკათური (1875)<br>[[მენცარობეფიშ ერუანული აკადემია]]შ მაკათური (1892) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე ფონ შტრადონიცი''' ([[გერმანული ნინა|გერმ.]] Friedrich August Kekulé von Stradonitz; დ. [[7 ეკენია]], [[1829]], [[დარმშტადტი]], [[ჰესენიშ დიდი ოჰერცოგე]] — ღ. [[13 კვირკვე]], [[1896]], [[ბონი]], [[გერმანიაშ იმპერია]]) — [[გერმანალეფი|გერმანალი]] [[ქიმია|ქიმიკოსი]], უმოსო მოღალენდჷ [[ორგანული ქიმია]]შ დარგის. კეკულე, 1850-იან წანეფიშე ღურაშახ, რდჷ ევროპაშ ართ-ართი გიშარჩქინელი ქიმიკოსი, [[თეორიული ქიმია]]შ დისციპლინას. რდჷ [[სტრუქტურული ფორმულა|ქიმიური სტრუქტურაშ]] თეორიაშ დუმარსხუაფალი. კეკულე რდჷ პირველი ქიმიკოსი ნამუქჷთ წჷმარინუ იდეა ჟანგბადიშ დო წურწუფაშ ჟირვალენტიანობაშ გეშა. 1857 წანას კეკულექ ელემენტეფი დორთუ ართ, ჟირ დო სუმფუძიანეფო. 1865 წანას, აკადგინჷ [[ბენზოლი]]შ მოლეკულაშ ციკლური ფორმულა. ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე გურაფულენდჷ არქიტექტურას [[გისენიშ უნივერსიტეტი]]ს. პირველ კურსის რდუნ თეში, შინელი გერმანალი ქიმიკოსიშ [[იუსტუს ფონ ლიბიხი]]შ გოლინათ ქიმიათ დეინტერესჷ დო მალას ქიდიჭყჷ ქიმიაშ დოგურაფა. 1852 წანას მიპალუ დოქტორიშ ხარისხი ქიმიას. 1856 წანას კეკულექ გინირთჷ [[ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტი]]შ პრივატ-დოცენტო. 1858 წანას მუშობა ქიდიჭყჷ [[გენტიშ უნივერსიტეტი]]შ ქიმიაშ პროფესორო. 1867 წანას კეკულექ [[ბონიშ უნივერსიტეტი]]შა გინილჷ, სოდეთ ღურაშახ მუშენდჷ. კეკულე რდჷ ომენცარე ხემანჯღვერი შინელი ქიმიკოსეფიშ, [[ნობელიშ პრემია]]შ ლაურეატეფიშ: [[იაკობ ჰენდრიკ ვანტ-ჰოფი]]შ, [[ემილ ფიშერი]]შ დო [[ადოლფ ბაიერი]]შ. კეკულექ 1885 წანას მიპალუ პრესტიჟული ჯილდო [[კოპლიშ მენდალი]]. კეკულე რდჷ [[ლონდონიშ ომაფე ჯარალუა]]შ დო [[მენცარობეფიშ ერუანული აკადემია]]შ მაკათური. ==გიშნაგორა პუბლიკაციეფი== * {{Cite book|title=Lehrbuch der Organischen Chemie|volume=1|publisher=Enke|location=Erlangen|year=1859–1861|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6594362}} * {{Cite book|title=Lehrbuch der Organischen Chemie|volume=2|publisher=Enke|location=Erlangen|year=1862–1866|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6590969}} * {{Cite book|title=Lehrbuch der Organischen Chemie|volume=3|publisher=Enke|location=Erlangen|year=1867|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=7160987}} * {{Cite book|title=Lehrbuch der Organischen Chemie|volume=4|publisher=Enke|location=Stuttgart|year=1880|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6596723}} * {{Cite book|title=Lehrbuch der Organischen Chemie|volume=5|publisher=Enke|location=Stuttgart|year=1881|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6590228}} * {{Cite book|title=Lehrbuch der Organischen Chemie|volume=6|publisher=Enke|location=Stuttgart|year=1882|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6593252}} * {{Cite book|title=Lehrbuch der Organischen Chemie|volume=7|publisher=Enke|location=Stuttgart|year=1887|language=de|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=6593621}} ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [https://www.britannica.com/biography/August-Kekule-von-Stradonitz ფრიდრიხ ავგუსტ კეკულე] ენციკლოპედია ბრიტანიკას * [https://web.archive.org/web/20070216002324/http://www.woodrow.org/teachers/ci/1992/Kekule.html ბიოგრაფიული ფაქტეფი] * [https://www.dictionary.com/browse/kekule-s-formula კეკულეშ ფორმულა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220911095933/https://www.dictionary.com/browse/kekule-s-formula |date=2022-09-11 }} [[კატეგორია:გერმანალეფი]] [[კატეგორია:გერმანალი ქიმიკოსეფი]] rnbs4fjrle2shokkcdtwrzlc7c7u6xd ემილ ერლენმეიერი 0 38372 252529 188039 2026-08-25T20:08:21Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252529 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ემილ ერლენმეიერი | ოდაბადური ჯოხო = [[გერმანული ნინა|გერმ.]] Emil Erlenmeyer | ფოტო =Richard August Carl Emil Erlenmeyer-1.jpeg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|28|6|1825}} | დაბადებაშ აბანი = ვეჰენი, ნასაუშ ოჰერცოგე (ასეიან [[ტაუნუსშტაინი]], გერმანია) | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1909|1|22|1825|6|28}} | ღურაშ აბანი = [[აშაფენბურგი]], [[გერმანიაშ იმპერია]] | მენოღალობა = [[File:Flag of Germany (1867–1918).svg|23px]] [[გერმანია]] | ომენცარე სფერო = [[ორგანული ქიმია]] | მუშობაშ აბანი = [[მიუნხენიშ ტექნოლოგიური უნივერსიტეტი|მიუნხენიშ პოლიტექნიკური სკოლა]] | ალმა-მატერი = [[გისენიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = [[იუსტუს ფონ ლიბიხი]] | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი =[[ჰანს ბუნტე]] | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[ბავარიაშ მენცარობეფიშ აკადემია]]შ მაკათური | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''რიხარდ ავგუსტ კარლ ემილ ერლენმეიერი''', უმოსო შინელი რე მუჭოთ '''ემილ ერლენმეიერი''' ([[გერმანული ნინა|გერმ.]] Richard August Carl Emil Erlenmeyer; დ. [[28 მანგი]], [[1825]], ვეჰენი, ნასაუშ ოჰერცოგე (ასეიან [[ტაუნუსშტაინი]], გერმანია) — ღ. [[22 ღურთუთა]], [[1909]], [[აშაფენბურგი]], [[გერმანიაშ იმპერია]]) — [[გერმანალეფი|გერმანალი]] [[ქიმია|ქიმიკოსი]], ნამუქჷთ მიშეღჷ დიდი თია სტრუქტურული თეორიაშ გოვითარაფაშა, წჷმარინუ [[ენოლეფი|ერლენმეიერიშ კანონი]] დო გიმიგონჷ სპეციალური [[ერლენმეიერიშ კოლბა|კოლბა]], ნამუთ თიშ ჯოხონობაშ რე დო ასე ხოლო გიმირინუაფჷ ქიმიურ ლაბორატორიეფს. ემილ ერლენმეიერი გურაფულენდჷ მედიცინას [[გისენიშ უნივერსიტეტი]]ს. ქიმიური რკვიებეფით უკულიან წანეფს დეინტერესჷ. 1846 წანას გურაფა გაგინძორჷ [[ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტი]]ს, სოდეთ ფიზიკას, ბოტანიკას დო მინერალოგიას გურაფულენდჷ. 1847 წანას კინ გისენიშა დირთჷ. ერლენმეიერი ართი პერიოდის დაინტერესებული რდჷ ფარმაცევტული ქიმიათ ხოლო. ოდოქტორე დისერტაცია თხილუ 1850 წანას. [[File:Erlenmeyer flask.jpg|მინი|ერლენმეიერიშ კოლბა]] 1855 წანას მუშობა ქიდიჭყჷ ჰაიდელბერგის, [[რობერტ ბუნზენი]]შ ლაბორატორიას. 1857 წანას გინირთჷ პრივატ-დოცენტო. 1863 წანას გინირთჷ ჰაიდელბერგიშ უნივერსიტეტიშ ასოცირაფილ-პროფესორო. ერლენმეიერიქ, 1868 წანაშე ომენცარე კარიერა გაგინძორჷ მიუნხენიშ პოლიტექნიკურ სკოლას დო რდჷ ჸათე სკოლაშ ლაბორატორიული რკვიებეფიშ ხემანჯღვერი ღურაშახ. ==ლიტერატურა== *{{cite journal | title = Emil Erlenmeyer | author = M. Conrad | journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft | volume = 43 | issue = 3 | pages = 3645–3664 | year = 1910 | doi = 10.1002/cber.191004303163 | url = https://zenodo.org/record/1426415 }} *{{cite journal | title = Emil Erlenmeyer, 1825–1909 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-chemical-society-transactions_1911_99_part-ii/page/n459 | author = Otto N. Witt | journal = Journal of the Chemical Society, Transactions | volume = 99 | pages = 1646–1668 | year = 1911 | doi = 10.1039/CT9119901646 }} *{{cite journal | title = Das Portrait: Emil Erlenmeyer 1825–1909 | author = Otto Krätz | journal = Chemie in unserer Zeit | volume = 6 | issue = 2 | pages = 53–58 | year = 1972 | doi = 10.1002/ciuz.19720060204 }} *{{cite journal | title = Theory versus Practice in German Chemistry: Erlenmeyer beyond the Flask | url = https://archive.org/details/isis_2018-06_109_2/page/254 | author = Alan Rocke | journal = Isis | volume = 109 | issue = 2 | pages = 254-275 | year = 2018}} [[კატეგორია:გერმანალეფი]] [[კატეგორია:გერმანალი ქიმიკოსეფი]] 08voe381dkhel36mcnunh71fmmj9h98 ხელუანური ინტელექტი 0 38887 252516 239454 2026-08-25T18:30:15Z Narazeni 826 252516 wikitext text/x-wiki {{Short description|მანქანურ ინტელექტი}} {{Redirect|AI|შხვა შანულობეფიშ|[[AI (მიარეშანულამი)]]||ხელუანურ ინტელექტი (მიარეშანულამი)}} [[ფაილი:Artificial_neural_network.svg|მინი|ხელუანურ ინტელექტიშ ნერვულ რშვილ რე ნოსქვეფიშ ურთართმერსხილ ბუნა, ნამუთ ადამიერიშ ტვინიშ [[ნეირონი|ნეირონეფიშ]] რშვილს მოგენს.]] <!-- დაჭყაფურ დო შხვა კაბეტ სექციეფ გიშართილ რე კომენტარეფით, ანდანე რედაქტირაფაშ უწაიათ თებაშ უკულ თინეფიშ ორგანიზება უმოს ეფექტურ იჸუასჷნ. --> <!-- გოსხუნუეფი --> '''ხელუანურ ინტელექტი''' ({{lang-en|artificial intelligence}}, კუნტას '''AI''') — [[კომპიუტერი|გჷმოკოროცხულ სისტემეფიშ]] გაღა, აკეთან თიჯგუარ ეშაჩინებეფი, ნამუეფჷთ რჩქვანელობურო იასოციებუ [[ადამიერიშ ინტელექტი|ადამიერიშ ინტელექტწკჷმა]], მუჭომით რე [[გურაფა]], [[თოლწონუა]], [[პრობლემაშ გინოჭყვიდუა]], [[ნაარზი|ნაარზ]] დო [[გინოჭყვიდირიშ მეღება]]. თენა რე [[ინჟინერია|ინჟინერიაშ]], [[მათემატიკა|მათემატიკაშ]] დ [[კომპიუტერულ მენცარობა|კომპიუტერულ მენცარობაშ]] მენცარულ სფერო, ნამუთ შიმუშენს დო დიგურუანს მეთოდეფს დო [[პროგრამულ უნარღელჸუა|პროგრამულ უნარღელჸუას]], ნამუთ მანქანეფს მეშქაშობას არზენს გიარზან ელმოლ დო გჷმირინუან [[მანქანურ დოგურაფა|გურაფა]] დო [[ინტელექტი|ინტელექტ]] თიჯგუარ ქიმინუეფიშ ოკეთებელო, ნამუეფჷთ მაქსიმალურო უძინანს დოდგინელ ღანკეფიშ მეჭირინაფაშ შანსის.{{Sfnp|Russell|Norvig|2021|ხს=1–4}} [[ფაილი:Kismet robot at MIT Museum.jpg|thumb|200px|რობოტი [[Kismet (რობოტი)|Kismet]] ხელუანურ ინტელექტით [[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიურ უნივერსიტეტი]]შ მუზეუმს, 2006 წანა]] [[ფაილი:HONDA ASIMO.jpg|200px|thumb|[[ASIMO]] — [[Honda]]-შ ფირმაშ ინტელექტუალურ [[ანდროიდი|ჰუმანოიდურ რობოტი]]]] [[ფაილი:MSL robocup 2006.jpg|thumb|ტურნირ [[RoboCup]]|200px]] ==ქოძირით თაშნეშე== *[[ხელუანურ ნეირონულ რშვილი]] *[[ორთაშობურ ნინაშ დამუშება]] {{მერკე}} [[კატეგორია:ხელუანური ინტელექტი]] [[კატეგორია:კიბერნეტიკა]] feld5z2arj6tzb53wx408qoy41sufxp 252577 252516 2026-08-26T11:42:07Z Narazeni 826 252577 wikitext text/x-wiki {{Short description|მანქანურ ინტელექტი}} {{Redirect|AI|შხვა შანულობეფიშ|[[AI (მიარეშანულამი)]]||ხელუანურ ინტელექტი (მიარეშანულამი)}} [[ფაილი:Artificial_neural_network.svg|მინი|ხელუანურ ინტელექტიშ ნერვულ რშვილ რე ნოსქვეფიშ ურთართმერსხილ ბუნა, ნამუთ ადამიერიშ ტვინიშ [[ნეირონი|ნეირონეფიშ]] რშვილს მოგენს.]] <!-- დაჭყაფურ დო შხვა კაბეტ სექციეფ გიშართილ რე კომენტარეფით, ანდანე რედაქტირაფაშ უწაიათ თებაშ უკულ თინეფიშ ორგანიზება უმოს ეფექტურ იჸუასჷნ. --> <!-- გოსხუნუეფი --> '''ხელუანურ ინტელექტი''' ({{lang-en|artificial intelligence}}, კუნტას '''AI''') — [[კომპიუტერი|გჷმოკოროცხულ სისტემეფიშ]] გაღა, აკეთან თიჯგუარ ეშაჩინებეფი, ნამუეფჷთ რჩქვანელობურო იასოციებუ [[ადამიერიშ ინტელექტი|ადამიერიშ ინტელექტწკჷმა]], მუჭომით რე [[გურაფა]], [[თოლწონუა]], [[პრობლემაშ გინოჭყვიდუა]], [[ნაარზი|ნაარზ]] დო [[გინოჭყვიდირიშ მეღება]]. თენა რე [[ინჟინერია|ინჟინერიაშ]], [[მათემატიკა|მათემატიკაშ]] დ [[კომპიუტერულ მენცარობა|კომპიუტერულ მენცარობაშ]] მენცარულ სფერო, ნამუთ შითმიმუშენს დო დითმიგურუანს მეთოდეფს დო [[პროგრამულ უნარღელჸუა|პროგრამულ უნარღელჸუას]], ნამუთ მანქანეფს მეშქაშობას არზენს გიარზან ელმოლ დო გჷმირინუან [[მანქანურ დოგურაფა|გურაფა]] დო [[ინტელექტი|ინტელექტ]] თიჯგუარ ქიმინუეფიშ ოკეთებელო, ნამუეფჷთ მაქსიმალურო უძინანს დოდგინელ ღანკეფიშ მეჭირინაფაშ შანსის.{{Sfnp|Russell|Norvig|2021|ხს=1–4}} [[ფაილი:Kismet robot at MIT Museum.jpg|thumb|200px|რობოტი [[Kismet (რობოტი)|Kismet]] ხელუანურ ინტელექტით [[მასაჩუსეტსიშ ტექნოლოგიურ უნივერსიტეტი]]შ მუზეუმს, 2006 წანა]] [[ფაილი:HONDA ASIMO.jpg|200px|thumb|[[ASIMO]] — [[Honda]]-შ ფირმაშ ინტელექტუალურ [[ანდროიდი|ჰუმანოიდურ რობოტი]]]] [[ფაილი:MSL robocup 2006.jpg|thumb|ტურნირ [[RoboCup]]|200px]] ==ქოძირით თაშნეშე== *[[ხელუანურ ნეირონულ რშვილი]] *[[ორთაშობურ ნინაშ დამუშება]] {{მერკე}} [[კატეგორია:ხელუანური ინტელექტი]] [[კატეგორია:კიბერნეტიკა]] lsqou3kquqzwrdjgqetiqojvckwj9nu გავიალიშობურეფი 0 38905 252544 197393 2026-08-25T20:23:41Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252544 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | ჯოხო = გავიალიშობურეფი | სურათიშ ფაილი = Indian Gharial Crocodile Digon3.JPG | სურათიშ მუკნაჭარა = გავიალი | სურათიშ ეჭარუა = [[გავიალი]] | ჟინომაფე = [[ევკარიოტეფი]] | ომაფე = ჩხოლარეფი | გიმენომაფე = | გჷნართი = | გიმენგჷნართი = | ჟინტიპი = | ტიპი = [[ქორდამეფი]] | გიმენტიპი = [[გაგაჩამეფი]] | superdivisio = | divisio = | subdivisio = | ჟინკლასი = [[ოთხკუჩხამეფი]] | კლასი = [[ქვერქვენწეფი]] | გიმენკლასი = [[არქოზავრეფი]] | ინფრაკლასი = | ჟინრანწკი = [[Crocodylomorpha]] | რანწკი = [[ნიანგეფი]] | გიმენრანწკი = | ინფრარანწკი = | ჟინფანია = | ფანია = [[გავიალიშობურეფი]] | გიმენფანია = | ჟინტრიბა = | ტრიბა = | გიმენტრიბა = | გვარი = | გიმენგვარი = | supersectio = | sectio = | subsectio = | ბუნა = | გიმენბუნა = | ლათ = Gavialidae | სექციაშ ჯოხო = | სექციაშ ტექსტი = | არეალიშ რუკა = | არეალიშ რუკაშ მუკნაჭარა = | არეალიშ რუკაშ სიგანა = | არეალიშ ლეგენდა = | iucnstatus = | ვიკინერობეფი = Category:Gavialidae | commons = Gavialidae | iucn = | itis = | ncbi = }} '''გავიალიშობურეფი''' ({{lang-la|Gavialidae}}) — [[ჩხოლარი]] [[ქვერქვენწეფი]]შ [[ფანია (ბიოლოგია)|ფანიაშ]] [[ნიანგეფი]]შ [[რანწკი (ბიოლოგია)|რანწკიშე]]. აკმოკათჷნს ჟირ [[გვარი (ბიოლოგია)|გვარიშ]] ჟირ [[გვარობა]]ს: [[განგიშ გავიალი]] (Gavialis gangeticus)<ref name="RDB">The Reptile Database: [http://reptile-database.reptarium.cz/species.php?genus=Gavialis&exact%5B%5D=genus&species=gangeticus Gavialis gangeticus]</ref> დო [[გავიალიშობური ნიანგე]] (Tomistoma schlegelii).<ref name="Willis2007">{{Cite journal |title=Evidence for placing the false gharial (''Tomistoma schlegelii'') into the family Gavialidae: Inferences from nuclear gene sequences |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2007_43_3/page/787 |date=June 2007 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |issue=3 |doi=10.1016/j.ympev.2007.02.005 |volume=43 |pages=787—794 |pmid=17433721 |author=Willis R. E., McAliley L. R., Neeley E. D., Densmore L. D.}}</ref> ელაზჷმაფათ არხოს რე [[ნანდული ნიანგეფი|ნანდულ ნიანგეფწკჷმა]], მარა თინეფშე გინორთი ინწრო ნიჩვი უღჷნა, ნამუთ თინეფს ჩხომიშ ჭოფუაშის ოხვარჷ. ეკონია გენეტიკური გჷმორკუსლაშ შედეგეფიშ მეჯინათ, შილებე გავიალიშობურეფწ დიკინან [[გიმენფანია]]შ რანგშე დო ქაკათან ნანდულ ნიანგეფიშ ფანიას.<ref>''Gordon Grigg'', ''David Kirshner'', ''Rick Shine''. [https://www.amazon.com/Biology-Evolution-Crocodylians-Gordon-Grigg/dp/0801454107 Biology and Evolution of Crocodylians]. — 1 edition. — Comstock Publishing Associates, 2015-05-26. — 672 с. — ISBN 9780801454103.</ref><ref>Raymond T. Hoser (2012). A review of the taxonomy of the living crocodiles including the description of three new tribes, a new genus, and two new species. ''Australasian Journal of Herpetology'' '''14''': 9—16.</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მერკე-ჩხოლარი}} [[კატეგორია:გავიალიშობურეფი|*]] [[კატეგორია:ნიანგეფი]] cbxhe6toe4zewhp824shmgs0g4yb15c ალცჰაიმერიშ ლახარა 0 39103 252548 199888 2026-08-25T20:26:51Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252548 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლახარა |Name = ალცჰაიმერიშ ლახარა |Image = Alzheimer's_disease_brain_comparison.jpg |Caption = დუდიშ ტვინიშ ნორმალური აკოგაფა (კვარჩხანშე) დო ალცჰაიმერიშ ლახარაშ მოღვენი ადამიერიშ დუდიშ ტვინი (მარძგვანშე). მახასიათაფალეფი, ნამუეფჷთ თინეფს ართიანშე გიშმართჷნს. |DiseasesDB = 499 |ICD11 = |ICD10 = {{ICD10|G|30||g|30}}, {{ICD10|F|00||f|00}} |ICD9 = {{ICD9|331.0}}, {{ICD9|290.1}} |ICDO = |OMIM = 104300 |MedlinePlus = 000760 |eMedicineSubj = |eMedicineTopic = |MeshID = D000544 }} '''ალცჰაიმერიშ ლახარა''' ('''AD'''), თაშნეშე ჩინებული მუჭოთ '''ალცჰაიმერი''' — ქრონიკული ნეიროდეგენერაციული ლახარა ([[ნერვული სისტემა|ნერვული სისტემაშ]] დეგენერაციული ლახარა), ნამუთ დუდშე ონდეთ ივითარებუ დო ბორჯიშ გოძვენას იუფრაშებუ<ref name="BMJ2009">{{cite journal | vauthors = Burns A, Iliffe S | title = Alzheimer's disease | journal = BMJ | volume = 338 | pages = b158 | date = February 2009 | pmid = 19196745 | doi = 10.1136/bmj.b158 }}</ref><ref name="WHO2017">{{cite web|url=http://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/dementia|title=Dementia Fact sheet|date=December 12, 2017|publisher=World Health Organization}}</ref><ref name=WHO2017/>. დემენციაშ გჷმმაჭანაფალ ბაძაძეფს შქას რე, ალცჰაიმერი არძაშე შხირას — გიშარჩქინელ შვანეფიშ 60-70%-ის ჯოხოიდვალუაფუ. ლახარაშ გოვითარაფაშ დაჭყაფურ ეტაპის, თარი სიმპტომი რე ბოლო ბორჯის მჷნახვამილეფუ მოლინეფიშ დოჭყოლადა<ref name="BMJ2009"/>. ლახარაშ პროგრესირაფაშეხ, სიმპტომეფი შილებე იკათუანდას რაგადიშ პრობლემეფს, დეზორიენტაციას, ხასიათის გუმოარგამებულ თირუეფს, მოტივაციას დინაფას დო რჯებაშ ოკითხირეეფიშ გოუფრაშაფა<ref name=BMJ2009/><ref name=WHO2017/>. დგომარობაშ გოუფრაშაფაწკჷმა ართო, ალცჰაიმერიშ დიაგნოზიშ მოღვენი ადამიერუ ფანიაწკჷმა დო ჯარალუაწკჷმა რინელ ურთიართობას მეთმიოტალენს<ref name="nihstages">{{cite web|title=About Alzheimer's Disease: Symptoms|url=http://www.nia.nih.gov/alzheimers/topics/symptoms|publisher=National Institute on Aging|access-date=28 December 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120115201854/http://www.nia.nih.gov/alzheimers/topics/symptoms|archive-date=15 January 2012|df=dmy-all}}</ref>. ჭიე-ჭიეთ, ოთელარე ფუნქციეფი აკმირცუაფუ, ნამუთ საბოლათ, ფატალური შედეგით ითებუ<ref name="nihstages"/>. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ალცჰაიმერიშ პროგრესირაფა ინდივიდუალური რე, ლახარაშ გოვითარაფაშ დაჭყაფური პერიოდიშე დალახებური ადამიერიშ თელარაშ ოშქაშე ხანგჷნძინალა 3-9 წანა რე<ref name=NEJM2010>{{cite journal | vauthors = Querfurth HW, LaFerla FM | title = Alzheimer's disease | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2010-01-28_362_4/page/329 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 362 | issue = 4 | pages = 329–44 | date = January 2010 | pmid = 20107219 | doi = 10.1056/NEJMra0909142 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Todd S, Barr S, Roberts M, Passmore AP | title = Survival in dementia and predictors of mortality: a review | url = https://archive.org/details/international-journal-of-geriatric-psychiatry_2013-11_28_11/page/1109 | journal = International Journal of Geriatric Psychiatry | volume = 28 | issue = 11 | pages = 1109–24 | date = November 2013 | pmid = 23526458 | doi = 10.1002/gps.3946 }}</ref>. ალცჰაიმერიშ ლახარაშ გჷმმაჭანაფალი ბაძაძეფიშ დოდგინა, შხირ შვანს, ვემიხუჯინე<ref name=BMJ2009/>. ლახარაშ გჷმმაჭანაფალი რისკეფიშ დოხოლაფირო 70%, [[გენეტიკა|გენეტიკურ]] ფაქტორეფს არსხუაფუ. თაშნეშე, ალცჰაიმერი, შილებე გჷმიჭანუას დუდიშ ზოკოშ დაღამაკებაქ, [[დეპრესია]]ქ ვარ-და არტერიულ ჰიპერტენზიაქ<ref name=BMJ2009/>. ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{Commons category|Alzheimer's disease}} * {{dmoz|Health/Conditions_and_Diseases/Neurological_Disorders/Alzheimer%27s/}} ==სქოლიო== <div style="height:250px; overflow:auto; padding:3px; border:1px solid #aaa;" class="scrollbox">{{reflist}}</div> [[კატეგორია:პათოფსიქოლოგია]] [[კატეგორია:ლახარეფი უჩინებუ გოჭყაფათ]] [[კატეგორია:შვენაშ აკორცუაფეფი]] 9iph73ov0slw0i6zh27f77awxotx1cv ვლადიმირ დემიხოვი 0 39731 252536 211301 2026-08-25T20:15:36Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252536 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო = ვლადიმირ დემიხოვი | ოდაბადური ჯოხო = [[რუსული ნინა|რუს.]] Владимир Петрович Демихов | ფოტო = | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|31|7|1916}} | დაბადებაშ აბანი = [[კულიკოვსკი (ვოლგოგრადიშ ოლქი)|კულიკოვსკი]], [[დონიშ ჯარიშ ოლქი]], [[რუსეთიშ იმპერია]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1998|11|22|1916|7|31}} | ღურაშ აბანი = [[მოსკოვი]], [[რუსეთი]] | მენოღალობა = {{შილა|სსრრ}}<br>{{შილა|რუსეთი}} | ომენცარე სფერო = [[ტრანსპლანტოლოგია]] | მუშობაშ აბანი = [[მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი]] | ალმა-მატერი =[[მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = | ჩინებული რე მუჭოთ = ორგანოეფიშ [[ტრანსპლანტაცია]]შ დუმარსხუაფალი | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[სსრრ-შ სახენწჷფო პრემია]] | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''ვლადიმირ პეტრეშ სქი დემიხოვი''' ([[რუსული ნინა|რუს.]] Владимир Петрович Демихов; დ. [[31 კვირკვე]] [ჯვ.სტ. 18 კვირკვე], [[1916]] — ღ. [[22 გერგობათუთა]], [[1998]]) — [[რუსეფი|რუსი]] მენცარი, ორგანოეფიშ [[ტრანსპლანტაცია]]შ დუმარსხუაფალი. დებადჷ ნოღა კულიკოვსკის, გლეხეფიშ ფანიას. მუმაქ [[რუსეთიშ ომენოღალე ლჷმა]]ს დუღურჷ დო უმოსი დიდა რდუნდჷ. დემიხოვიქ ახალნორდობაშე დეინტერესჷ მედიცინათ. თიშა არზუანობაშა დიდი გოლინა იღვენუ [[ივანე პავლოვი]]შ ექსპერიმენტეფქ. დემიხოვიქ 1934 წანას გემშართჷ [[ვორონეჟიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი]]შა. 1937 წანას დემიხოვიქ გიმიგონჷ დო ჯოღორს ქინუდგჷ ხელუანური გური. ოპერაციაშ უკულ ჯოღორი ჟირი საათიშ გოძვენას ვაღურე. ვორონეჟიშ უნივერსიტეტიშ უკულ, დემიხოვიქ ოგურაფუშა გინილჷ [[მოსკოვიშ სახენწჷფო უნივერსიტეტი]]შა, სოდეთ ბიოლოგიას გურაფულენდჷ. უნივერსიტეტი დემიხოვიქ 1940 წანას გათუ. დემიხოვი მონაწილენდჷ [[მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმა]]ს. ლჷმაშ თებაშ უკულ, ომენცარე კარიერა კინ მოსკოვიშ უნივერსიტეტის გაგინძორჷ. 1947 წანაშე მუშენდჷ მოსკოვიშ ქირურგიაშ ინსტიტუტის. 1940-1950-იან წანეფს დემიხოვი ორთუდჷ ჩხოლარეფიშ გურიშ, ფიჟვიშ, ჭაჭაშ დო ჩხონჩხიშ ტრანსპლანტაციაშ ოპერაციეფს. ბრელი ჩხოლარი გინმასკიდუდჷ ოპერაციას დო დღალეფიშ დო მარეფიშ გოძვენას ცხოვრენდჷ. ართი ჯოღორქ, ნამუსჷთ დემიხოვიქ გური გინუნერგუ 1953 წანას, იცხოვრუ შკვითი წანა ტრანსპლანტაციაშ უკული. 1954 წანას დემიხოვიქ აკეთჷ მაართა ექსპერიმენტული [[კორონარული შუნტირაფა]]შ ოპერაცია. დემიხოვი ფირქენდჷ ნამდა შილებედჷ ადამიერიშ ორგანოეფიშ ტრანსპლანტაცია ხოლო. დემიხოვიშ ჸათე პოზიციას მენცარეფი სკეპტიკურო უჯინედეს. 1954 წანას დემიხოვიქ აკეთჷ თიში არძაშე უმოსო შინელი ექსპერიმენტი: ართი ჯოღორს გინუნერგუ მაჟირა ჯოღორიშ დუდი. ჸათეცალი ექსპერიმენტეფიშ გეშა, თის ფშხირას აკრიტიკენდეს. დუდშე დემიხოვიშ ექსპერიმენტეფი რჩქინელი რდჷ ხვალე [[სსრრ]]-შ მასშტაბით. მარა 1950-იან წანეფიშე დემიხოვიქ გინირთჷ შინელი მენცარო მოსოფელს. [[File:Bundesarchiv Bild 183-61478-0004, Kopftransplantation durch Physiologen Demichow.jpg|მინი|ჟირდუდამი ჯოღორი. ჯოღორიშ დუდიშ გინონერგუაშ ეკონია ოპერაცია დემიხოვიქ აკეთჷ 1959 წანაშ 13 ღურთუთას, [[გერმანიაშ დემოკრატიული რესპუბლიკა|გდრ]].]] ბრელი ურცხოალი მენცარი გილეშჷ დემიხოვიშა. გურაფულენდეს თიში იდეეფს დო ინოვაციეფს. ართ-ართი ჸათეცალი მენცარი დო ექიმი რდჷ ობჟათე აფრიკალი ქირურგი [[კრისტიან ბარნარდი]]. ბარნარდიქ ჟირშა იძირუ დემიხოვიშ ლაბორატორია მოსკოვს, 1960 დო 1960 წანეფს. ბარნარდიქ, დემიხოვიშ ექსპერიმენტეფიშ გოლინათ დერწუმჷ ნანდა ადამიერიშ გურიშ ტრანსპლანტაცია რეალური რდჷ. ბარნარდი დემიხოვს გურიშ დო ფიჟვიშ ტრანსპლანტაციაშ მუმას უძახუდჷ. ვლადიმირ დემიხოვიქ ღურუ 1998 წანაშ 22 გერგობათუთას, 82 წანერქ, [[ანევრიზმა]]თ. ==ლიტერატურა== * {{cite journal|last=Shumacker |first=H. B. |title=A surgeon to remember: notes about Vladimir Demikhov |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-thoracic-surgery_1994-10_58_4/page/1196 |journal=The Annals of Thoracic Surgery |volume=58 |issue=4 |date=October 1994 |pages=1196–1198 }} ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [https://www.thefamouspeople.com/profiles/vladimir-demikhov-40950.php დემიხოვიშ ბიოგრაფია] * [https://www.nytimes.com/1998/11/25/world/vladimir-p-demikhov-82-pioneer-in-transplants-dies.html ნეკროლოგი] ნიუ-იორკ თაიმსის [[კატეგორია:რუსეფი]] [[კატეგორია:რუსი ტრანსპლანტოლოგეფი]] [[კატეგორია:რუსი ექიმეფი]] bvzympfbjhpdaq7hmvt9salpzrl22s2 დუდიშ ჸვილუა 0 39777 252552 245095 2026-08-25T20:29:31Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252552 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Henry Wallis - The Death of Chatterton.jpg|thumb|right|320px|[[ინგლისარეფი|ინგლისარი]] [[რომანტიზმი|რომანტიკოსი]] [[პოეტი]]შ [[თომას ჩათერთონი]]შ დუდიშ ჸვილუა (1770), ავტორი: ჰენრი უალისი.]] '''დუდიშ ჸვილუა''' ვარ-და '''სუიციდი''' — დორხველი [[თელარა]]შა კუჩხიშ გედგუმა. დუდიშ ჸვილუა შილებე გჷმოჭანაფილი ორდას ანდა ბაძაძით, თინეფს შქას უმოსო შხირი რე [[დეპრესია]], [[ონჯღორე]], დუნაშებუშ ჭუალა, უგურძებუ ფიზიკური [[ჭუა]], ემოციური გინოხარგუა, თომაშ მიკოკვარჩხუა, ფინანსური პრობლემეფი დო თ.უ.<ref>{{cite journal|vauthors=Hawton K, van Heeringen K|s2cid=208790312|title=Suicide|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372|journal=Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1372–81|date=April 2009|pmid=19376453|doi=10.1016/S0140-6736(09)60372-X}}</ref><ref name="Autism2014">{{cite journal|vauthors=Richa S, Fahed M, Khoury E, Mishara B|s2cid=25741716|title=Suicide in autism spectrum disorders|journal=Archives of Suicide Research|volume=18|issue=4|pages=327–39|date=2014|pmid=24713024|doi=10.1080/13811118.2013.824834}}</ref><ref name="Dod2017">{{cite journal|vauthors=Dodds TJ|title=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=19|issue=2|date=March 2017|pmid=28257172|doi=10.4088/PCC.16r02037|doi-access=free}}</ref> [[ჭყანთხილუაშ მოსოფელიშ ორგანიზაცია]]შ ჩინებათ, ირწანას ართ მილიონშე უმოსი ადამიერი იჸვილუნს დუდს, დო ღურალაშ არძაშე უკაბეტაში თია [[ომორდუალე|ომორდუალეფიშ]] დო 35 წანაშ გიმეიან ახალნორდეფიშ, დუდიშ ჸვილუაშა მოურს.<ref>[http://www.rferl.org/content/article/1071203.html CIS: UN Body Takes On Rising Suicide Rates]</ref> დოხოლაფირო 10-20 მილიონი შვანი — ვაოღურალე შედეგით ითებუ.<!---In WHAT COUNTRY...?----><ref>{{cite web |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1489848 |title=Suicide and psychiatric diagnosis: a worldwide perspective |date=2002-10-01 |publisher=[[World Psychiatry]]}}</ref> ფსიქიკური ჭყანთხილუაშ ააშ-იშ ერუანული ინსტიტუტიშ მუნაჩემეფიშ მეჯინათ, ტომბა დეპრესიას მარენჯი ახალნორდეფიშ 7% თელარას დუდიშ ჸვილუათ ანჭუაფუ. თე ცირფჷთ ვეგნჷმოჩანს პრობლემაშ ედომუშამ ორთას, თიშ გეშა, ნამჷ-და ახალნორდეფიშ დუდიშ ჸვილუაშ შვანეფიშ მოხ, ანდა დუდიშ ჸვილუაშ ცადებაშ შვანქ დეფიქსირჷ. ათეშენ ომორდუალეფიშ გოვითარაფაშ ოკითხირეეფშა მამუშებე [[კარნეგიშ სხუნუ]]შ ანგარიშის, გითოჸუნელო რდჷ ეშანილი: „ამდღა ომორდუალეფიშ პრობლემეფიშოთ უგურიე მერინა ეჭყვადუაშ ძალით დუდს გეტახუაშ ოსხირი რე. თეჯგურა კუჩხიშ გებიჯგაფა ნანდულო რისკიშ წჷმი გეთმიორინუანს მუმალ გამნარყის“. ფრანგ სოციოლოგ ემილ დიურკემიშ მოარზაფათ, სუიციდიშ გეჸვენჯი ტიპეფი რე: * ეგოისტური დუდიშ ჸვილუეფი - ორხველჷ დეპრესიაშ, ადამიერული ურთიართობეფიშ დო სოციალური ფაქტორეფიშ გეშა ნაქიმინა სუიციდიშ ფაქტეფი; * ანომიური დუდიშ ჸვილუა - ახასიათენს ეკონომიკური ბაძაძით გიმოჭანაფილჷ სუიციდურ ფაქტეფს; * ალტრუისტული დუდიშ ჸვილუა - თე~ შვანს ადამიერი დორხველ თელარას კუჩხის გეთმიობიჯგუანს შხვაშა ორიენტირაფალაშ გეშა. თენა თინწკჷმა ხვადუ, მუჟანსჷთ პიჯი თიშბნერო უამნგენს მუშ დუდს მიდგაინს, ნამჷ-და თიშ უმუშო რინა მუთუნო ვემიოჩქჷ. თარო, ალტრუისტულ დუდიშ ჸვილუას ჸოროფათ იმენდიშე ხებონილეფი მიანჭაფჷნა. * ფატალისტური დუდიშ ჸვილუა - ადამიერი რინას ათენს ჯარალობური დოგმეფიშ დო სტერეოტიპეფიშ გაპროტესტაფალო. * რე ფულირი დუდიშ ჸვილუათ, ნამუთ იხორციელებუ ნარკოტიკეფიშ დო ალკოჰოლიშ მეღებათ. თინეფიშ მეღება მუშითდესტრუქციული რჯება რე, ნამუთ ბონას მეწურაფილი რე რინას დაკუნტარაფაშა. ნარკოტიკიშდო ალკოჰოლიშ მოხვარება იძინანს სოციალური პრობლემეფიშ ომანგეთ, მუჟანსჷთ ადამიერი თინეფიშ მეშქაშობათ ოცადჷ რეალობაშე რტებას, მარა, სინანდულეს, თიშო საუბადოთ, რინას ეთმერტებუ. დუდიშ ჸვილუა შხირას რე მერსხილი მონკა სოციალურ ფონწკჷმა, მარა რე შხვა სამანჯელეფჷთ, ნამუშ გეშა ადამიერეფი დორხველ რინას კუჩხის გეთმიობიჯგაუნან, თენეფი რე: ** სიხანგე, მუჟანსჷთ ადამიერი დალახებური, აკობანძღილი რე დო თენა ორგანული დოღამაკაფაშე მოურს. ** სტრესი - შილებე, პირიქ აფექტიშ შედეგო მიღას მოგვენი გინოჭყვიდირი. ** დეპრესიული დგომარობა, მუჟანსჷთ პიჯი მუშ რინაშ არზის ვარწყენ, ნამუქჷთ, შილებე, მუში რინაშ დინაფაშ გინოჭყვიდუაშა ქიმიონასჷნ - თეთ გჷმოხანტუნს აგრესიას მუშ დუდიშოთ. გიმე მოჩამილი გურგაჩამალი შანეფი თი ომორდუალეფს მიოხე, ნამუეფჷთ შილებე დუდიშ ჸვილუაშოთ ფირქენან: * ფანიაშ მაკათურეფწკჷმა დო მაჸალეეფწკჷმა ურთიართობაშ კორინიშ დინაფა; * ჭკომუაშ დო დორულაფაშ რეჟიმიშ აკორცუაფა; * კინოხ სიამნებაშ მუმაღელი საქვარიშოთ ინტერესიშ დინაფა; * ხასიათიშ შანულამო თირუა; * ნარკოტიკეფიშ დო ალკოჰოლიშ უბადოთ გჷმორინაფა; * საჸოროფო მეკონეფიშ გაჩუქება; * უგუთებუ რაგადი ღურაშენ დო ღურაწკჷმა მერსხილ თემეფშენ. დოქტორ [[ქეთლინ მაკ-კოი]]ქ ეშანჷ, ნამჷ-და მასქერეფიშ არძაშე უკაბეტაში ჩილათა ათე გურიშ გაჩამალი შანეფიშ კუჩხიშ გედგუმა რე. თინა რაგადანს: {{ციტატა|აკა მასქერს ვაკო თიშ დაჯერება, ნამჷ-და თიშ სქუას მუდგაინ ოჭენ. ათეშენ პრობლემას ვაკვირუნა. „ხანიშ ბრალი რე“, „ქეკნუოთანს“ ვარ-და „თინა ირო ირფელს გუთმუძინანს“, — თაშ მითმიქექუანა გურს მასქერეფი. თენა ოშქურანჯი რე. ოშქურანჯობაშ საუბადო ირნერ შანს მასქერქ სერიოზულო ოკო მიკართას.}} == რესურსეფი ინტერნეტის == * {{cite web|url=http://facepsy.ru/samoubijstvo.htm|title=Самоубийство с точек зрения различных теорий.|accessdate=2017-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110727183459/http://facepsy.ru/samoubijstvo.htm|archivedate=2011-07-27}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მერკე}} [[კატეგორია:დუდიშ ჸვილუა| ]] 4qs3p7g20mq5gxwtoaotyt0jo100gg2 ურუქი 0 40151 252534 251102 2026-08-25T20:14:32Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252534 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ჯვეში ნოღა | დუდჯოხო = | მარგალური ჯოხო =ურუქი | მასქერული ჯოხო =[[შუმერული ნინა|შუმ]]. {{script|Xsux|𒀕𒆠}} უნუგ, [[აქადური ნინა|აქად]]. {{script|Xsux|𒌷𒀔}} ურუქ, [[არამეული ნინა|არამ]]. אֶרֶךְ | გონთხორუაშ აბანიშ ჯოხო =ელ-უარკა ([[მუტანა]], [[ერაყი]]) | ქიანა =ერაყი | რეგიონი = | დორსხუაფაშ თარიღი =ჯვ. წ. IV ვითოშწანურა | მოჯალაგუაშ თარიღი =700 | თარიღეფიშ ვიკიფიცირაფაშ უმუშო = | დჷმარსხუაფალი = | მოჯალაგუაშ ბაძაძეფი = | პირველი შინაუ =ჯვ. წ. III ვითოშწანურა | ალტერნატიული ჯოხო(ეფი) = | მახორობაშ მუდანობა = | ეთნოქორონიმი = | თეხანური ლოკაცია ={{შილა|ერაყი}}, მუტანა; ელ-უარქა | აკნაცჷმეფიშ სურათი =Uruk Archaeological site at Warka.jpg | სურათიშ სიგანა = | მუკნაჭარა =ურუქიშ გონთხორუეფ თეხანურ ერაყის. წჷმი ჩქჷ — ქუაშ ნოდგჷმიშ აკნაცჷმეფი |lat_dir = N |lat_deg = 31 |lat_min = 19 |lat_sec = 20 |lon_dir = E |lon_deg = 45 |lon_min = 38 |lon_sec = 10 |CoordAddon = |CoordScale = | კატეგორია ვიკიოწკარუეს =Uruk Period }} {{ჯვეში მესოპოტამია}} '''ურუქი''' ([[შუმერული ნინა|შუმ]]. {{script|Xsux|𒀕𒆠}} უნუგ, [[აქადური ნინა|აქად]]. {{script|Xsux|𒌷𒀔}} ურუქ, [[არამეული ნინა|არამ]]. אֶרֶךְ) — ჯვეშ [[შუმერეფი|შუმერულ]] დო მოგვიანეთ [[ბაბილონეთი|ბაბილონურ]] ნოღა. ორჩანიეთ იდვალუაფუდჷ წყარმალუ [[ევფრატი]]შ ბჟაეიოლშე. ვარაუდენა, ნამჷ-და [[ერაყი]]შ ჯოხოდვალა ზუსტას ურუქშე გიჭყჷნ. == არტეფაქტეფი == '''ვარკაშ მარშიმი''', თაშნეშე ჩინებულ მუჭოთ „ოსურპატჷნ ურუქშე“ დო „შუმერ [[მონა ლიზა]]<nowiki/>“, ითარიღებუ ჯვ.წ.ეე. 3100 წანათ, რე [[ადამიერი]]შ სახეშ უჯვეშაშ გჷმოხანტუალა. მარმარილოს ეშაკვათილ ოსურიშ სახე ორჩანიეთ ორხველჷდას ოკო ინანას. რე დოხოლაფირო 20 სანტიმეტრიშ სიმაღალაში, შილებე ჸოფედუკო კაბეტ საკულტო სურათიშ ნორთი. თიქ [[ერაყიშ ერუანულ მუზეუმი (ბაღდადი)|ერაყიშ ერუანულ მუზეუშე]] [[2003]] წანას [[ბაღდადი]]შ ეჭოფუაშ ბორჯის მედინჷ, უკულ თიმ წანაშ ეკენიას დოგორეს დო დართინუეს მუზეუმშა. ურუქის მეგორაფილ სამეურნე დო იურიდიულ დოკუმენტეფ ღებულ წყუ რე ჯვეშ დო გვიანიშ ბაბილონურ ბორჯიშ შქაწყარმალონაშ ეკონომიკურ რინაშ სურათიშ აკადგინალო. ==გალერეა== <gallery caption="ურუქიშ არტეფაქტეფი"> File:Male bust Louvre AO10921.jpg|ლუგალ-კისალ-სი, ურუქიშ მაფა File:UrukHead.jpg|ვარკაშ მარშიმი File:Bull Warka Louvre AO8218.jpg|ხოჯიშ სკულპტურა, [[ჯემტედ-ნასრიშ პერიოდი]], ჯვ.წ.ეე. 3100 </gallery> == ლიტერატურა == {{ქსე|10|183|შარაშენიძე, ჯ.}} * {{Cite journal |last = Green |first = MW |year = 1984 |title = The Uruk Lament |url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-1984_104_2/page/253 |journal = Journal of the American Oriental Society |volume = 104 |issue = 2 |pages = 253–279 |jstor = 602171 |doi = 10.2307/602171 }} * {{Cite book | last = Kuhrt | first = Amélie | authorlink = | coauthors = | title = The Ancient Near East | publisher = Routledge | year = 1995 | location = London | pages = 782 | url = http://books.google.com/?id=EGu_p23NaS8C | doi = | isbn = 0-415-16763-9}} == რესურსეფ ინტერნეტის== * [http://www.scienceblog.com/9508 Earliest evidence for large scale organized warfare in the Mesopotamian world (Hamoukar vs. Uruk?] * [http://cdli.ucla.edu/wiki/doku.php/uruk_mod._warka Uruk at CDLI wiki]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116135828/http://cdli.ucla.edu/wiki/doku.php/uruk_mod._warka |date=2013-01-16 }} * [http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section2/c225.htm Lament for Unug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605231432/http://www-etcsl.orient.ox.ac.uk/section2/c225.htm |date=2011-06-05 }} [[კატეგორია:შუმერული ნოღეფი]] [[კატეგორია:ბაბილონეთი]] [[კატეგორია:ერაყიშ არქეოლოგიური ძეგლეფი]] [[კატეგორია:გილგამეშიშ ეპოსი]] gs4z4a3bb425juelob32lsvjpt3madv გილგამეში 0 40313 252563 246139 2026-08-25T20:36:19Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252563 wikitext text/x-wiki {{short description|შუმერ გამაგე დო გიგამეშიშ ეპოსიშ გერგეზი}} {{ინფოდაფა მადუდე |ქიანა = [[ურუქი]]შ |პოსტი = მაფა |ჯოხო = გილგამეში |ორიგინალური ჯოხო = {{nobold|{{lang-akk|{{cuneiform|6|𒀭𒄑𒂆𒈦}}|label=none}}<br>{{lang-sux|{{cuneiform|4|𒀭𒄑𒉋𒂵𒎌}}|label=none}}}} |რანწკი = |რანწკი-ალმასქუეფიშ = |სურათი = Hero lion Dur-Sharrukin Louvre AO19862.jpg |მუკნაჭარა = |დუდალაშ დაჭყაფუ = ჯვ. წ. 2900 |დუდალაშ დათებუ = ჯვ. წ. 2700 ([[ორდოდინასტიურ ბორჯი (მესოპოტამია)|ოდბ]])<ref>{{cite book |last1=George |first1=A.R. |title=The Epic of Gilgamesh: The Babylonian Epic Poem and Other Texts in Akkadian and Sumerian |date=2003 |publisher= Penguin Books |isbn=978-0-14044919-8 |page=lxi |url= https://books.google.com/books?id=eCZRK_61adMC}}</ref><ref>{{cite book |last1=Isakhan |first1=Benjamin |title=Democracy in Iraq: History, Politics, Discourse |date=May 13, 2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-31715309-2 |pages=200 |url= https://books.google.com/books?id=dwUpDAAAQBAJ}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Marchesi |first1= Gianni |title=Who Was Buried in the Royal Tombs of Ur? The Epigraphic and Textual Data |url=https://archive.org/details/orientalia_2004_73_2/page/197 |journal=Orientalia |date=2004 |volume=73 |issue=2 |page= 197}}</ref><ref>{{cite book |last1= Pournelle |first1=Jennifer |title= Marshland of Cities:Deltaic Landscapes and the Evolution of Early Mesopotamian Civilization |date=2003 |location=San Diego |url= https://www.academia.edu/843377 |page=268}}</ref><ref>{{cite web |title= Pre-dynastic architecture (UA1 and UA2) | place = Berlin |url= http://www.artefacts-berlin.de/portfolio-item/pre-dynastic-architecture-ua1-and-ua2/ |website= Artefacts}}</ref> |კორონაცია = |წიმოხონი = [[დუმუზი (ურუქიშ მაფა)|დუმუზი]] |მონძე = [[ურნუნგალი]] |შხვა წოდებეფი = |ვიცე-პრეზიდენტი = |პარტია = |დაბადებაშ თარიღი = |დაბადებაშ აბანი = |ღურაშ თარიღი = |ღურაშ აბანი = |ალმასქუ = |სქუალეფი = |ედომუშამი ჯოხო = |დინასტია = |მუმა = [[ლუგალბანდა]] (შუმერულ პოეზიას) |ნანა = [[ნინსუნი]] (შუმერულ პოეზიას) |რელიგია = |გონათაფა = |ხეშმოჭარუა = }} {{სპეცსიმბოლოეფი|მარჭვალური}} '''გილგამეში''' ({{lang-akk|{{cuneiform|6|[[wikt:Gilgāmeš|𒀭𒄑𒂆𒈦]]}}|translit=Gilgāmeš}}; დუდმაართაშე {{lang-sux|{{cuneiform|4|𒀭𒄑𒉋𒂵𒎌}}|translit= Bilgames}})<ref>{{Cite book|title=The Babylonian Gilgamesh epic: introduction, critical edition and cuneiform texts |date=2003|publisher=Oxford University Press|editor-first=A. R. |editor-last=George|translator-first=A. R. |translator-last=George |isbn=0-19-814922-0|location=Oxford|pages=71–77|oclc= 51668477}}</ref>{{efn |ჯოხო მეხოლაფირო ითანგუ მუჭოთ „მონძე რე ახალნორდ კოჩი“,<ref>{{Cite book |last= Hayes |first=J. L. |url= http://enenuru.net/pdfs/Hayes_Sumerian_Grammar_2000.pdf |title=A Manual of Sumerian Grammar and Texts |access-date=21 May 2018 | via = Enenuru |archive-url= https://web.archive.org/web/20180522111644/http://enenuru.net/pdfs/Hayes_Sumerian_Grammar_2000.pdf |archive-date=22 May 2018 |url-status=dead}}</ref> ''Bil.ga''-შე „მონძე“, უნჩაში<ref name="Sum.Lexicon" />{{rp|33}} დო ''Mes/Mesh3''-შე „ახალნორდ კოჩი“.<ref name= "Sum.Lexicon">{{Cite book |last= Halloran |first=J. |title= Sum. Lexicon}}</ref>{{rp|174}} ქძ. თაშნეშე {{cite book | publisher = პენსილვანიაშ უნივერსიტეტი | url = http://psd.museum.upenn.edu/epsd1/nepsd-frame.html | title = The Electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary | access-date = 7 August 2014 | archive-date = 24 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180924044239/http://psd.museum.upenn.edu/epsd1/nepsd-frame.html | url-status = dead }}}}) — ჯვეშ [[შქაწყარმალონა|მესოპოტამიურ]] მითოლოგიაშ დო [[ეპოსი|ეპიკურ პოემა]] — ''[[გილგამეშიშ ეპოსი]]შ'' გერგეზი. საეგებიოთ, [[შუმერი|შუმერულ]] [[ნოღა-სახენწჷფო]] [[ურუქი]]შ მაფა, ნამუთ ღურაშ უკულ გაღორონთეს. საეგებიოთ, თიშ გამაგალაქ დიჭყჷ [[ორდოდინასტიურ ბორჯი (მესოპოტამია)|ორდოდინასტიურ ბორჯის]], მეხოლაფირო ჯვ. წ. ეე. 2900–2350 წანეფს, მარა შუმერულ ლეგენდეფიშ შანულამ გერგეზო გჷნირთუ [[ურიშ მასუმა დინასტია]]შ ბორჯის ({{circa| ჯვ. წ. ეე. 2112|ჯვ. წ. ეე. 2004 წწ.}}). გილგამეშიშ ლეგენდარულ გერგეზობეფიშ გეშა ისტორიეფ ხუთ ასქილადირ [[გილგამეშიშ ეპოსი#შუმერულ პოემეფი|შუმერულ პოემას]] რე თხობელერი. თინეფშე არძაშე ორდოიან რე, ორჩანიეთ, „გილგამეში, ენქიდუ დო ქიანაუჩა“,<ref>{{Cite web|title= Gilgamesh, Enkidu and the nether world: translation | publisher = Oxford University |url= https://etcsl.orinst.ox.ac.uk/section1/tr1814.htm|access-date=2021-03-18|website=etcsl}}</ref> სოდე გილგამეში ოსურღორონთ [[ინანა]]ს ოხვარუ დო ინანაშ ''ჰულუპუშ'' ჯას გიმახვენ რინუეფს გინმორაჸუნს. ინანა გილგამეშის ჟირ უჩინებ მეკონს გინმოჩანს, ''მიკუს'' დო ''პიკუს'', ნამუეფსჷთ გილგამეშ მიოდინუანს. [[ენქიდუ]]შ ღურაშ უკული, თიშ [[ორო (მითოლოგია)|ორო]] გილგამეშის ქიანაუჩას რინელ დირხან პიჯალეფიშ გეშა ურაგადუ. პოემა ''[[გილგამეში დო აგი]]'' ეთმეჭარუნს გილგამეშიშ აშონთებას [[ქიში]]შ მაზოჯალიშ, [[აგი]]შ მეხჷ. შხვა შუმერულ პოემეფს რაგად რე გილგამეშიშით გიგანტ [[ჰუმბაბა]]შ დო [[ჟინიშ ხოჯი]]შ გერჯგინაშ გეშა დო თეწკჷმა მახუთა, გლახათ ასქილადირჷ პოემა თიშ ღურაშ დო ნთხორუაშ ისტორიას თხობელენს. გვიან [[ბაბილონი|ბაბილონურ]] ბორჯის თე ისტორიეფ ართიანწკჷმა მერსხილ ნარატივს რდჷ აკორშვილი. სტანდარტულ აქადურ ''გილგამეშიშ ეპოსი'' ჭარჷ მეკჷრიბე, ჯოხოთ სინ-ლექი-უნნინინნქ, ორჩანიეთ, [[კასიტეფი|შქა ბაბილონურ ბორჯის]] ({{circa|ჯვ. წ. ეე. 1600|1155 წწ.}}), ნამუთ გერსხჷ ბრელით უჯვეშაშ წყუეფს. ეპოსის, გილგამეში ორთაშ ჭყანეფიშ მოგვენ გვერდოღორონთ რე, ნამუთ მაჸალენს ტყარ კოჩ [[ენქიდუ|ენქიდუწკჷმა]]. თინეფ ართო ანდა შარალუას იჭყანა, ნამუეფშე არძაშე ჩინებულ რე [[ჰუმბაბა]]შა (შუმერულო: ჰუვავა) დო [[ჟინიშ ხოჯი]]შა გერჯგინა, ნამუსჷთ [[იანანა|იშთარი]] (შუმერულო: ინანა) უტენს თინეფშა გიონთხაფშა, თიშ უკული, მუთ გილგამეში ივარიენს ინანაშ მერზიებას, თიშ მასქერო გჷნორთედუკონ. თიშ უკული, მუთ ენქიდუ ღორონთეფიშით მეჯღონილ საჯიშ შედეგო დოღურუნ, გილგამეშის მუშ ღურაშა ოშქურუ დო [[გილგამეშიშ წყარბუმაშ მითი|კაბეტ წყარბუმას]] გინნასქილედჷ ჭკვერ [[უტნაპიშტიმი]]ს ესურებუ, თი იმენდით, ნამჷ-და უღურუობას დოგორუნსჷნ. გილგამეშის ანდაშა ვამახუჯინე თიშ წჷმი წჷმოჭკირილ მორსეფშა დო ჸუჩა, ურუქშა დირთუ, ანდანე გუხვადუ, ნამჷ-და უღურუობა თიშო ხეუმუჭირინაფუ რენ. მენცარეფიშ უმენტაშობა თი არზის რე, ნამჷ-და „გილგამეშიშ ეპოსიქ“ შანულამ გაულა იღვენუ „[[ილიადა|ილიადაშა]]“ დო „[[ოდისეა|ოდისეაშა]]“, ჟირ ეპიკურ პოემაშა, ნამუეფქჷთ [[ჯვეში ბერძენული ნინა|ჯვეშ ბერძენულ ნინაშა]] იჭარჷ ჯვ.წ. VIII ოშწანურას. გილგამეშიშ ბადებაშ ისტორია ეჭარილ რე ბერძენ ჭარუშ, [[კლავდიუს აელიანუსი|აელიანუსიშ]] (ახ.წ. [[II ოშწანურა]]) „ჩხოლარეფიშ ორთაშ გეშა“ ანეკდოტის. აელიანუს თხობელენს, ნამჷ-და გილგამეშიშ ბაბუ გილგამეშიშ ნანას გილათხილანდჷ ვადამოკათუბედკონ, ანდანე ორაკულქ ურაგადუ, ნამჷ-და მოთა თის ხვისტაშე გექთარაგუანდჷნ. ოსურქ დემოკათჷ დო მათხილარეფქ ჩქჷჩქუ ყორშიშე გეგნაჸათეს, მარა კიღურაქ გილგამეშ დონთხაფაშე გეგნასქილიდჷ დო თხილერო ქიმიყონუ ხილიშ ბაღშა, სოდე მებაღექ მორდჷ. ''გილგამეშიშ ეპოსის'' [[ასურბანიპალიშ ბიბლიოთეკა]]ს [[1849]] წანას მიოგორეს. 1870-იან წანეფიშ დაჭყაფუს თანგუაშ უკული, თიქ ძალამ ნირზ გჷმიჭანუ თიშ ნორთეფს დო ურიულ ბიბლიაშ შქას მოგვენობაშ გეშა. გილგამეში თარო უჩინებუ სქიდუდჷ [[XX ოშწანურა]]შ ოშქაშე ბორჯიშახ, მარა XX ოშწანურაშ დალიაშე თიქ თეხანურ კულტურას უმოსო საჩინება ფიგურათ გჷნირთუ. ==ქოძირით თაშნეშე== * [[გილგამეშიშ ეპოსი]] ==ლიტერატურა== * [https://www.britannica.com/topic/Gilgamesh ენციკლოპედია ბრიტანიკა] * [https://www.worldhistory.org/gilgamesh/ მოსოფელიშ ისტორიაშ ენციკლოპედია] ==კომენტარეფი== <references group="კომ."/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{შუმერიშ ჩინებულ გამაგეეფი}} [[კატეგორია:გილგამეში]] [[კატეგორია:გილგამეშიშ ეპოსი]] [[კატეგორია:ურუქიშ მაფეფი]] 4u5qtv9j6ba8sefwcr20ol6ri4q7ph7 ძღაბქურცამიშობურეფი 0 40365 252546 218671 2026-08-25T20:25:37Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252546 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | ჯოხო =ძღაბქურცამიშობურეფი | სურათიშ ფაილი =Igel.JPG | სურათიშ მუკნაჭარა = | სურათიშ ეჭარუა = | ჟინომაფე =[[ევკარიოტეფი]] | ომაფე =ჩხოლარეფი | გიმენომაფე = | გჷნართი = | გიმენგჷნართი = | ჟინტიპი = | ტიპი =[[ქორდამეფი]] | გიმენტიპი = | superdivisio = | divisio = | subdivisio = | ჟინკლასი = | კლასი =[[ბჟაშუმუეფი]] | გიმენკლასი = | ინფრაკლასი = | ჟინრანწკი = | რანწკი =[[ჭანდიჭკომუეფი]] | გიმენრანწკი = | ინფრარანწკი = | ჟინფანია = | ფანია = | გიმენფანია = | ჟინტრიბა = | ტრიბა = | გიმენტრიბა = | გვარი = | გიმენგვარი = | supersectio = | sectio = | subsectio = | ბუნა = | გიმენბუნა = | ლათ =Erinacidae | სექციაშ ჯოხო = | სექციაშ ტექსტი = | არეალიშ რუკა = | არეალიშ რუკაშ მუკნაჭარა = | არეალიშ რუკაშ სიგანა = | არეალიშ ლეგენდა = | iucnstatus = | ვიკინერობეფი =Erinacidae | commons = | iucn = | itis =552310 | ncbi =9363 }} '''ძღაბქურცამიშობურეფი''' თაშნეშე '''ზღაბქურცამიშობურეფი''', '''ძღაფურსამიშობურეფი''', '''გიძღაბიშობურეფი''' ({{lang-la|Erinaceidae}}) — [[ბჟაშუმუეფი]]შ ფანიაშ [[ჭანდიწკომუეფი]]შ რანწკიშ [[ჩხოლარი]]. ფანიას 8 გვარიშ 20 გვარობა რე, ნამუთ აკოკათელი რე 2 გიმეფანიას: [[ჸორჭუკიშობური ძღაბქურცამეფი]] (Echinosoricinae) დო [[ნანდული ძღაბქურცამეფი]] (Erinaceinae). ნანდულ ძღაბქურცამეფს უღჷნა კუნტა კუდელი, გაგაჩის ძღეფი, კანგიმენი თაჯური კუთეფი, ნამუეფიშ აკოკიროკუაშ შედეგო რსხული იკვარკვალუ. ხე ევროპას, აზიაშ ზჷმიერ ორტყაფუს, ინდოეთის დო აფრიკას. [[საქორთუო]]ს დახე ირდიხას აფხვადჷნა რჩქვანელობური ანუ [[ევროპული ძღაბქურცამი]] (Erinaceus europaeus), ჭკომუნს [[ჭანდეფი (Insecta)|ჭანდეფს]], ღვერწკეფს, ჭიე-ჭიე [[გაგაჩამეფი|გაგაჩამეფს]] ([[ხვილარეფი|ხვილარეფს]], [[გვერეფი|გვერეფს]] დო შხვა), ორგებელი ჩხოლარეფი რე, მუთმოჯალაგანა ჭანდეფს. ძღაბქურცამიშობურეფი რენა [[მონოფილია|მონოფილეტურეფი]].<ref name=Beck>{{cite journal | author = Robin MD Beck, Olaf RP Bininda-Emonds, Marcel Cardillo, Fu-Guo Robert Liu and Andy Purvis | year = 2006 | title = A higher level MRP supertree of placental mammals | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 6 | url = http://www.biomedcentral.com/1471-2148/6/93 | doi = 10.1186/1471-2148-6-93 | pmid = 17101039 | pages = 93 | pmc = 1654192}}</ref> შხვა ჭანდიჭკომუეფშე თინეფწკჷმა არძოშე არხოს რენა [[ბიგაშობურეფი]].<ref name=Rocaetal04>{{cite journal | author = Roca, A.L., G.K. Bar-Gal, E. Eizirik, K.M. Helgen, R. Maria, M.S. Springer, S.J. O'Brien, and W.J. Murphy | year = 2004 | title = Mesozoic origin for West Indian insectivores | journal = Nature | volume = 429 | issue = 6992| pages = 649–651 | url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-06-10_429_6992/page/649| doi = 10.1038/nature02597 | pmid = 15190349}}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიო}} {{მერკე-ზოოლოგია}} [[კატეგორია:ძღაბქურცამეფი]] giwmc45fs7msj6bzi3im88uzcb8cclb შოგუნი 0 42526 252547 243767 2026-08-25T20:26:06Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252547 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Minamoto no Yoritomo.jpg|მინი|[[მინამოტო იორიტომო]] პირველი შოგუნი, (1192–1199)]] '''შოგუნი''' თაშნეშე '''სიოგუნი''' ({{lang-ja|将軍 しょうぐん}}; ''სეიი ტაიშოგუნიშ'' კუნტა ჯოხოდვალა, აიწორო — კაბეტი ცხენენჯმადუდე, ნამუქჷთ ქიდიჸუნუ ბარბაროსეფი) — დუდშე [[იაპონია|იაპონიაშ]] იმპერიაშ ოურდუმე წოდება დო თი ჯარეფიშ სარდალეფს გინმოჩანდეს, ნამუეფსჷთ [[794]]-შე [[811]]-შახ კოკი [[ჰონსიუ|ჰონსიუშ]] ოორუე-ბჟაეიოლშა უტენდეს [[ემისეფი]]შ დაჸუნაფალო. [[1192]] წანას, შოგუნიშ წოდებაქ მიაჩჷ მინამოტოშ ფეოდალური ჸუდეშ მადუდე [[მინამოტო იორიტომო]]ს. თიმ ბორჯიშე შოგუნი უჯოხოდეს იაპონიაშ ოურდუმე-ფეოდალურ გამაგეეფშა (ნამუეფჷთ ქიანას უნჯღვერდეს იმპერატორიშ ჯოხოთ): [[მინამოტო]]შა ([[1192]]-[[1333]]), [[ასიკაგა]]შა ([[1335]]([[1338]])-[[1573]]), [[ტოკუგავა]]შა ([[1603]]-[[1867]]) ფეოდალური დინასტიეფშე. ==ქოძირით თაშნეშე== *[[იაპონიაშ ისტორია]] *[[ფეოდალიზმი]] ==ლიტერატურა== * Beasley, William G. (1955). ''Select Documents on Japanese Foreign Policy, 1853–1868.'' London: Oxford University Press. [reprinted by RoutledgeCurzon, London, 2001. 10-ISBN 0-197-13508-0; 13-ISBN 978-0-197-13508-2 (cloth)] * {{cite web |url=http://www.factmonster.com/ce6/world/A0858985.html |title=Japan: History: Early History to the Ashikaga Shoguns |author=Columbia University |work=Factmonster |year=2000 |accessdate=2007-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120301025853/http://www.factmonster.com/ce6/world/A0858985.html |archivedate=2012-03-01 }} * {{cite journal |title=The Changing of the Shogun 1289: An Excerpt from Towazugatari |first=Karen |last=Brazell |journal=The Journal of the Association of Teachers of Japanese |volume=8 |issue=1 |date= November, 1972 |pages=58–65 |doi=10.2307/489093 |jstor=489093| issn=0885-9884}} * {{cite journal |title=The Shogun's 'Painting Match' |url=https://archive.org/details/sim_monumenta-nipponica_winter-1995_50_4/page/n6 |first=Karen L. |last=Brock |journal=Monumenta Nipponica |volume=50 |issue=4 |date= Winter, 1995 |pages=433–484 |doi=10.2307/2385589 |jstor=2385589}} * {{cite journal |title=Bakufu Bugyonin: The Size of the lower bureaucracy in Muromachi Japan |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1976-08_35_4/page/651 |first=Kenneth A. |last=Grossberg |journal=The Journal of Asian Studies |volume=35 |issue=4 |date= August, 1976 |pages=651–654 |doi=10.2307/2053677 |jstor=2053677}} [[კატეგორია:იაპონიაშ ოურდუმე წოდებეფი]] sa0zuayb2l7k7nngaam4wiwsun50zea მუნჭყვიშობურეფი 0 42908 252526 239884 2026-08-25T20:03:28Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252526 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | ჯოხო =მუნჭყვიშობურეფი | სურათიშ ფაილი =Elephas maximus (Bandipur).jpg | სურათიშ მუკნაჭარა = | სურათიშ ეჭარუა =[[აზიური მუნჭყვი]] (Elephas maximus) | ჟინომაფე =[[ევკარიოტეფი]] | ომაფე =ჩხოლარეფი | გიმენომაფე = | გჷნართი = | გიმენგჷნართი = | ჟინტიპი = | ტიპი =[[ქორდამეფი]] | გიმენტიპი = | superdivisio = | divisio = | subdivisio = | ჟინკლასი = | კლასი =[[ბჟაშუმუეფი]] | გიმენკლასი = | ინფრაკლასი = | ჟინრანწკი = | რანწკი =[[ჭყვამეფი]] | გიმენრანწკი = | ინფრარანწკი = | ჟინფანია = | ფანია ='''მუნჭყვიშობურეფი''' | გიმენფანია = | ჟინტრიბა = | ტრიბა = | გიმენტრიბა = | გვარი = | გიმენგვარი = | supersectio = | sectio = | subsectio = | ბუნა = | გიმენბუნა = | ლათ ={{Btname|Elephantidae|([[J. E. Gray]], [[1821]])}} | სექციაშ ჯოხო = | სექციაშ ტექსტი = | არეალიშ რუკა =Aire-éléphant.png | არეალიშ რუკაშ მუკნაჭარა = | არეალიშ რუკაშ სიგანა = | არეალიშ ლეგენდა = | iucnstatus = | ვიკინერობეფი =Elephantidae | commons =Category:Elephantidae | iucn = | itis = 584935 | ncbi = 9780 }} '''მუნჭყვიშობურეფი''' (Elephantidae) — [[ბჟაშუმუეფი]]შ [[ფანია (ბიოლოგია)|ფანიაშ]] [[ჭყვამეფი]]შ [[რანწკი (ბიოლოგია)|წანრკიშ]] [[ჩხოლარი]]. ტანო კაბეტი ჩხოლარეფი. თინეფიშ სიმაღალა 3,5 მეტრის, წონა — 4-5 ტონაშახ ონჭუ. უღჷნა მასიური რსხული, კაბეტი დუდი, კუნტა კინჩხი, ბოჯგიშობური კუჩხეფი, წოხოლანიკუჩხი 5-კითამი რე, უკახალენი — 5 ვარ-და 4-კითამი. ირი კითის ჭიჭე ორქო უღჷ. ჟილენი ლეჩქვიშ დო ჩხვინდიშ არტიანშა მერდუალაშ შედეგო გოჭყაფილოი რე გნძე დო ზღვანდალა ჭყვა. თინა წჷმარინუანს წაწაფიშ დო შურაფიშ, თეწკჷმა მეკონეფიშ ინაყარაფალი ორგანოს. ღვეფს 4-4 კიბირი უღჷნა. კიბირეფი ბორჯიშ გოძვენას გჷთმიცვითუ დო თინეფიშ აბანს იკენს გეჸვენჯი კიბირეფი, ნამუთ ჩხოლარიშ თელარაშ განწეობას 6-შა იმაჟირებუ. ჩქვეფი ვაუღჷნა. ჟილენი შქა მაჭკირალი კიბირეფი წუმოგჷნძორებული რე დო წუმოქიმინჷნა შქალონეფს, ნამუეფიშ სიგჷნძა შილებე 4 მეტრიშახ იჸუასჷნ, წონა — 100 კგ-შახ. შქალონეფი უღნა ხვალე მუმული მუნჭყვეფს, ოიშა-გოშათ ურჷნა დადული [[აფრიკული მუნჭყვი|აფრიკულ მუნჭყვეფს]] (თინათ უმოსო კუნტა). მუნჭყვიშობურეფიშ [[კუჭი]] უკაჭული რე, კანიშ სისქა 3-4 სმ-შახ უღჷნა. ბოწოწიშ ოფორუე რედუცირებული რე. მაკეობა 628 დღაშახ (კანკალე ჩინებეფით 24 თუთაშახ) იგჷნძორებუ. ხანა ართ ერჩქის, ნამუშ წონა 90 კგ-შახ რე. სქესობურო გამიარებას იჭყანა 17-20 წანაშ ხანშე, გუთმარზჷნა 80 წანაშახ. ჭკომჷნა ცანარეფს, მინშა ჭკომჷნა კაბეტ ნოჸელეფს, ფიჩხეფს, ფურჩელეფს, ჯაშ ქორქეფს. ოჭკომალიშ ოგორალო შხირას 100 კმ-შე უმოსიშ ულა უწიენა. დუდიშულო გითმიჭვარჷნა რზას ტყაურუმუს, ჭყენჭყამ აბანეფს დო შხვა. [[წყარი|წყარს]] ჭყვათ ეტმეჭოფჷნა დო პიჯიშა მითმიბუნა. ცხოვრენა ჯოგეფო, სოდე აკმიშაყარუ 10-შე 100-შე უმოსი ეგზემპლარი. მუნჭყვიშობურეფი ანდა აბანს მოსპილი რე. ასე ირდიხას თხილანა. გმირინუანა მუნჭყვიშობურეფიშ ჸვილს (შქალონეფს). ხორცი ოჭკომალო ირგებე. ჩინებული რე მუნჭყვიშობურეფიშ 2 გვარიშ აკა გვარობა: [[აზიური მუნჭყვი]] (Elephas maximus) ხე [[ინდოეთი|ინდოეთის]], [[ბირმა]]ს, [[ნეპალი|ნეპალს]], [[ტაილანდი|ტაილანდის]], [[ვიეტნამი|ვიეტნამს]], [[მალაიზია]]ს, [[სუმატრა|კოკი სუმატრას]], [[შრი-ლანკა]]ს. თიში მოთვინიერება დო წვართუა ლექინი რე. მუჭოთ ეშალაფას გემარენჯი გვარობა, მშაღალირი რე „ჭითა კჷრიბიშა“. მუნჭყვიშ ყვილშა ძალამი კაბეტი მოთხირი რე. თიში უკაბეტაში მუმახვარე რე იაპონია, მოგვენი მოტხირი ურჷ ჩინეთისჷთ, სოდე მუნჭყვიშ ჭყვილიშ კალმეფი ასეშა პოპულარობათ რგებულენს. აფრიკული მუნჭყვიშე გინორთი, ინდური მუნჭყვეფიშე ხვალე მუმულეფს ურნა თ.ჯ. „ჩქვეფი“. თაშ ნამჷ—და, ჯინორეფიშ თარი ოღანკე რე ძინათებული „ჩხვამი“ მუნჭყვეფი. ართ–ართი ოფიციალური მუნაჩემეფიშ მეჯინათ, ინდოეთის ირწანას ოშობათ [მუმულ] მუნჭყვიშ ჸვილჷნა, ნამუშით მუმული დო დადული მუნჭყვეფიშ მანგობა აკმირცუაფუ. მოგვენი ჯინორუა ტე გვარობაშ ჸოფაშ ეშალაფაშ ოშქურანჯობას გჷთმაჭყანს. სავანაშ მუნჭყვი (Loxodonta africana) აფხვადჷნა დახე ედომუშამი [[აფრიკა]]ს, [[საჰარა|საჰარაშ]] ობჟათეშე. დოსქილადირი გვარობეფი, თინეფს შქას, [[მამონტი|მამონტეფი]] (Mammuthus), გოჸინუაშ პერიოდის გეშალეს, ნამუქჷთ დოხოლაფირო 10 000 წანაშ კინოხ გეთჷნ. ვარაუდენა, ნამჷ-და მუნჭყვეფქ ნაანთხალური პერიოდის გორჩქინდესჷნ. მუნჭყვეფშა ჯინორენა თინეფიშ ყვილიშ გეშა, ნამუსჷთ გჷმირინუანა ხაჭუჭეფიშო. მუნჭყვიშობურეფიშ საბოლა ეშალაფაშე ოთხილარო, გენშერეს ერეფოშქაშე ჭითა კჷრიბიშა. [[ინდური მუნჭყვი|ინდური მუნჭყვეფი]] ლექინი ოწვართალი რენა. თინეფს ტრანსპორტიშორო გჷმირინუანა, რთულას მიორინალი აბანეფს ტანჯალეფიშ გინაღალარო. ინდურ მუნჭყვეფს აფხვადუთ [[ცირკი|ცირკსჷთ]]. [[აფრიკული მუნჭყვი|აფრიკული მუნჭყვ]]ეფი ვეწვართჷნა. == კლასიფიკაცია == * {{bt-latrus|Loxodonta|აფრიკული მუნჭყვი}} ** {{bt-latrus|Loxodonta africana|სავანაშ მუნჭყვი}} ** {{bt-latrus|Loxodonta cyclotis|ტყაშ მუნჭყვი}} ** {{bt-latrus|Loxodonta creutzburgi|}} {{ეშალაფირი}} * {{bt-latrus|Elephas|აზიური მუნჭყვი (გვარი){{!}}აზიური მუნჭყვი}} ** {{bt-latrus|Elephas maximus|აზიური მუნჭყვი}} ** {{bt-latrus|Elephas beyeri|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas chaniensis|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas creticus|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas cypriotes|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas falconeri|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas melitensis|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas moghrebiensis|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas nawataensis|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Elephas priscus|}} {{ეშალაფირი}} * {{ეშალაფირი}} {{bt-latrus|Mammuthus|მამონტი}}, გეშალეს [[გოჸინუაშ პერიოდი]]შ დალიას, დოხოლაფირო 10&nbsp;000 წანაშ კინოხ. ** {{bt-latrus|Mammuthus columbi|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Mammuthus exilis|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Mammuthus hayi|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Mammuthus imperator|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Mammuthus lamarmorae|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Mammuthus meridionalis|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Mammuthus primigenius|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Mammuthus trogontherii|}} {{ეშალაფირი}} * {{bt-latrus|Primelephas|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Primelephas korotorensis|}} {{ეშალაფირი}} * {{bt-latrus|Stegodibelodon|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Stegodibelodon schneideri|}} {{ეშალაფირი}} * {{bt-latrus|Stegolophodon|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Stegolophodon sahabianus|}} {{ეშალაფირი}} * {{bt-latrus|Palaeoloxodon|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Palaeoloxodon antiquus|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Palaeoloxodon mnaidriensis|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Palaeoloxodon naumanni|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Palaeoloxodon recki|}} {{ეშალაფირი}} ** {{bt-latrus|Palaeoloxodon tokunagai|}} {{ეშალაფირი}} *{{bt-latxmf|Selenotherium}} {{ეშალაფირი}} == ლიტერატურა == * {{Cite journal | doi = 10.1016/S1055-7903(02)00292-0 | author = Debruyne, R., Barriel, V., & Tassy, P. | year = 2003 | title = Mitochondrial cytochrome b of the lyakhov mammoth (proboscidea, mammalia): New data and phylogenetic analyses of elephantidae | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2003-03_26_3/page/421| journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 26 | issue = 3 | pages = 421–434 | pmid = 12644401 | issn=1055-7903}} * [[s:The Blindmen and the Elephant|Wikisource: "The Blindmen and the Elephant"]] by John Godfrey Saxe * {{cite book | last=უილიამსი| first=ჰეთკოტი|authorlink=ჰეთკოტ უილიამსი| title=Sacred Elephant | location=New York | publisher=Harmony Books | year=1989 | isbn=0-517-57320-2}} {{ქსე|9|517|ჯანაშვილი ა.}} == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.elephantvoices.org/ ElephantVoices] * http://elephant.kulichki.net/ * http://mirnov.ru/arhiv/mn793/mn/05-3.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161122104939/http://mirnov.ru/arhiv/mn793/mn/05-3.php |date=2016-11-22 }} [[კატეგორია:მუნჭყვიშობურეფი|*]] [[კატეგორია:ჭყვამეფი]] 68mezdd9u3zlujybrbaplytcr28ftsd ფლეგრეიშ ველეფი 0 43983 252527 247381 2026-08-25T20:04:16Z InternetArchiveBot 15194 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252527 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა გვალა | ჯოხო = ფლეგრეიშ ველეფი | ფოტო = VedutaEremo2.jpg | დუდჯოხო = ფლეგრეიშ ველეფი, ნეაპოლიშ კამალდოლიშ ერმიტაჟშე | სიმაღალა = 458 მ | ორენი = [[ნეაპოლი (მეტროპოლიურ ნოღა)|ნეაპოლიშ მეტროპოლიურ ნოღა]], [[კამპანია (იტალია)|კამპანია]], [[იტალია]] | ფართობი = 100 კმ² | სიგჷრძა = | სიგანა = | ქჷნდჷრი = [[კამპანიაშ ვულკანურ ორტყაფუ]] |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 49 |lat_sec = 37 |lon_dir = E |lon_deg = 14 |lon_min = 08 |lon_sec = 20 | რანგი = | ტოპოგრაფიული რუკა = | ტიპი = [[კალდერა]] | ხანი = 40,000 წანა | პოზრუკა = იტალია | პოზრუკა2 = | ბოლო ეშაგორგოთი = 1538 წანაშ 29 ეკენია — 6 გჷმათუთა | მაართა ეშულა = | ულექინაში მარშრუტი = | ნათანგა = Campi Flegrei | ნინა = იტალიური | გჷმოთქუალა = }} [[ფაილი:Shepherd-vicinity of Naples.jpg|მარძგვანშე|thumb|upright 1.25|1911 წანაშ ფლეგრეიშ ველეფიშ რუკა]] [[ფაილი:Phlegraean Fields Relief Map, SRTM-1.jpg|thumb|upright 1.25|ფლეგრეიშ ველეფიშ ტოპოგრაფიულ რელიეფურ რუკა]] [[ფაილი:Vesuvius SRTM3.png|მარძგვანშე|thumb|upright 1.25|ნეაპოლიშ ჸუჯიშ ტოპოგრაფიულ რელიეფურ რუკა ფლეგრეიშ ველეფით დო [[ვეზუვი|ვეზუვიშ გვალათ]]]] [[ფაილი:Pozzuoli NASA ISS004-E-5376 added names.jpg|thumb|upright 1.25|ფლეგრეიშ ველეფიშ ალმაშარულ ფოტო]] '''ფლეგრეიშ ველეფი''' ({{lang-it|Campi Flegrei}}; {{lang-nap|Campe Flegree}}; {{lang-la|Phlegraei campi}}; {{lang-grc|Φλεგრία Πεδία}}; მარგალურო — „ბარბანჩია ველეფი“) — კაბეტ [[ვულკანი|ვულკანურ]] [[კალდერა]] [[ნეაპოლი]]შ ბჟადალშე, [[იტალია]]ს.<ref>{{cite web |url=https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html |title=Questions About Supervolcanoes |publisher=[[USGS]] Yellowstone Volcano Observatory |work=Volcanic Hazards Program |date=2015-08-21 |access-date=2017-08-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170703184836/https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/yellowstone/yellowstone_sub_page_49.html |archive-date=3 July 2017 }}</ref> ნეაპოლურ ჸვინთელ ტუფიშ ეშაგორგოთიქ (დოხოლაფირო 12 ვითოშ წანაშ კინოხ) ხვალე 50 კუბურ კილომეტრ მასალა გეშაბურინუ.<ref name="Scarpati et al">{{cite journal |title=The Neapolitan Yellow Tuff — A large volume multiphase eruption from Campi Flegrei, Southern Italy |url=https://archive.org/details/bulletin-of-volcanology_1993-07_55_5/page/343 |journal= Bulletin of Volcanology|first1=Claudio |last1=Scarpati |first2=Paul |last2=Cole |first3=Annamaria |last3=Perrotta |date= 1993 |volume=55 |issue= 5 |pages=343–356|doi= 10.1007/BF00301145 |bibcode= 1993BVol...55..343S }}</ref> თინა, მუჭოთ ვულკანი, ძალამ კაბეტ რე [[კალდერა]]შ ოფორმირებელო. ფლეგრეიშ ველეფი [[კამპანიაშ ვულკანურ ორტყაფუ|კამპანიაშ ვულკანურ ორტყაფუშ]] ნორთ რე, ნამუთ თაშნეშე იკათუანს [[ვეზუვი|ვეზუვიშ გვალას]], ნეაპოლიშ ბჟაეიოლშე დოხოლაფირო 9 კილომეტრიშ მეძენას. ფლეგრეიშ ველეფს აკონტროლენს [[ვეზუვიშ ობსერვატორია]].<ref>{{cite web |title=Campi Flegrei - stato attuale |url= https://www.ov.ingv.it/index.php/flegrei-stato-attuale |publisher=Vesuvius Observatory |access-date=11 November 2023}}</ref> ნოღა [[ნეაპოლი]]შ ნორთ ბონას თე ვულკანურ არანს რე აკოგაფილი. ფლეგრეიშ ველეფიშ ჩინებულ უკაბეტაშ ეშაგორგოთეფიშ [[ვულკანური ექსპლოზიურობაშ ინდექსი]] (VEI) 7-ით იფასებუ. პოპულარულ მედიას თის შხირას [[სუპერვულკანი|სუპერვულკანს]] უძახჷნა, თიშ უმუკუჯინალო, ნამჷ-და თე ტერმინიშ მენცარულ გოთანჯუა რე ვულკანი, ნამუშ ეშაგორგოთიშ ინდექსი 8-ს (უმაღალაშ დონე) ოჭირინუანსჷნ.{{efn|ვამენცარულ მედია თე არანს მირჩქინანს მუჭოთ [[სუპერვულკანი|სუპერვულკანს]],<ref>{{cite web |last=Howard |first=Brian Clark |title=One of Earth's Most Dangerous Supervolcanoes Is Rumbling |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/supervolcano-campi-flegrei-stirs-under-naples-italy |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405175312/https://www.nationalgeographic.com/science/article/supervolcano-campi-flegrei-stirs-under-naples-italy |archive-date=April 5, 2021 |website=Nationalgeographc.com |date=22 December 2016 |publisher=National Geographic}}</ref> მარა თინა ვაუხუჯანს ვულკანოლოგეფიშით დოდგენილ კრიტერიუმს: [[ვუკლანიშ ეშაგორგოთუა|ეშაგორგოთუას]] [[ვულკანური ექსპლოზიურობაშ ინდექსი|ვულკანური ექსპლოზიურობაშ ინდექსით]] (VEI) 8,<ref>{{cite journal |author=de Silva, Shanaka|title=Arc magmatism, calderas, and supervolcanos|url=https://archive.org/details/sim_geology_2008-08_36_8/page/671|journal=Geology|year=2008|volume=36|issue=8 |page=671 |doi=10.1130/focus082008.1 |bibcode=2008Geo....36..671D|doi-access=free}}</ref> ნამუთ ინდექსიშ უმაღალაშ მაძირაფალ რე. თენა შანენს, ნამჷ-და ეშაგორგოთელ მასალაშ ნტირა 1,000 კმ<sup>3</sup>-შე უმოს რე.}} ==კომენტარეფი== <references group="კომ."/> == რესურსეფ ინტერნეტის == {{Commons category|Campi Flegrei|ფლეგრეიშ ველეფი}} * [https://www.ov.ingv.it/index.php/flegrei-home ვეზუვიშ ობსერვატორია - ფლეგრეიშ ველეფი] {{it icon}} == სქოლიო == {{სქოლიო}} [[კატეგორია:იტალიაშ ვულკანეფი]] [[კატეგორია:იტალიაშ კალდერეფი]] [[კატეგორია:კამპანიაშ გეოგრაფია]] [[კატეგორია:ფლეგრეიშ ველეფი| ]] 3w9mmxjbvu4gxg9599voi3fchnu4dx1 ტესტოსტერონი 0 44213 252539 252008 2026-08-25T20:21:11Z InternetArchiveBot 15194 Add 14 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252539 wikitext text/x-wiki {{About|ჰორონ ტესტოსტერონიშ|თიშ, მუჭოთ მედიკამენტიშ გჷმორინაფაშ გეშა|ტესტოსტერონი (მედიკამენტი)|შხვა შანულონეფიშ გეშა|ტერსოსტერონი (მიარეშანულამი)}} [[ფაილი:Testosteron.svg|მინი|ტესტოსტერონიშ ქიმიურ სტრუქტურა]] [[ფაილი:Testosterone molecule ball.png|მინი|ტესტოსტერონიშ მოლეკულაშ მოდელი]] '''ტესტოსტერონი''' ({{lang-en|''Testosterone''}}) — თარ ქომოლურ [[სქესობურ ჰორმონი|სექსობურ ჰორმონ]] დო [[ანდროგენი|ანდროგენ]] [[ქომოლკოჩი|ქომოლკოჩეფს]].<ref>{{cite web |title=Understanding the risks of performance-enhancing drugs |url=https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/performance-enhancing-drugs/art-20046134 |website=Mayo Clinic |access-date=30 December 2019 |language=en |archive-date=April 21, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421045948/https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/fitness/in-depth/performance-enhancing-drugs/art-20046134 |url-status=live }}</ref> ადამიერეფს ტესტოსტერონ თარ როლს არსულენს [[ქომოლურ რეპროდუქციულ სისტემა|ქომოლურ რეპროდუქციულ]] ნორშვეფიშ წუმოძინას, მუნერით რე [[ჸვაჯიშ კაკალი|ჸვაჯიშ კაკალ]] დო [[პროსტატა]], თაშნეშე ხეს უნწყუნს [[მაჟირულ სქესობურ შანი|მაჟირულ სქესობურ შანეფიშ]] წუმოძინას, მუნერით რე [[კუთი]]შ დო [[ყვილი|ყვილეფიშ]] მასაშ ძინა დო [[ანდროგენულ თომა|ანაგიშ თომაშ]] რდუალა. თინა მერსხილ რე მოძინელ [[აგრესია]]წკჷმა, [[სექსუალურ კორინი|სექსუალურ კორინწკჷმა]], [[დომინანტობაშ იერარქია|დომინანტობაწკჷმა]], [[რიტუალურ რჯება|რიტუალურ რჯებაწკჷმა]] დო რჯებულ მახასიათებელეფიშ ფართო სპექტრწკჷმა.<ref>{{cite journal | vauthors = Mooradian AD, Morley JE, Korenman SG | title = Biological actions of androgens | journal = Endocrine Reviews| volume = 8 | issue = 1 | pages = 1–28 | date = Feb 1987 | pmid = 3549275 | doi = 10.1210/edrv-8-1-1 }}</ref> თეწკჷმა ართო, ტესტოსტერონ ჟირხოლო სქესის ოკათჷ ჭყანთელუას დო ჯგირო რინას, სოდეთ შანულამ გაულა უღჷ ართამ გუნება-გენწყუალაშა, დოგურაფაშა (კოგნიციაშა), სოციალურ დო სექსუალურ რჯებაშა, მეტაბოლიზმშა დო ენერგიაშ გჷმომუშებაშა, გურ-ზისხირჯარღვეფიშ სისტემაშა დო [[ოსტეოპოროზი]]შ პრევენციაშა.<ref>{{cite journal | vauthors = Bassil N, Alkaade S, Morley JE | title = The benefits and risks of testosterone replacement therapy: a review | journal = Therapeutics and Clinical Risk Management | volume = 5 | issue = 3 | pages = 427–48 | date = Jun 2009 | pmid = 19707253 | pmc = 2701485 | doi = 10.2147/tcrm.s3025 | doi-access = free }}{{cite book | vauthors = Tuck SP, Francis RM | chapter = Testosterone, bone and osteoporosis | volume = 37 | pages = 123–32 | year = 2009 | pmid = 19011293 | doi = 10.1159/000176049 | isbn = 978-3-8055-8622-1 | series = Frontiers of Hormone Research | title = Advances in the Management of Testosterone Deficiency }}</ref> ქომოლეფს ტესტოსტერონიშ უბაღერობაქ შილებე გჷმიჭანუას აკორცუაფეფი, თინეფ შქას სიდაღარე, ანაგიშ ცჷმუამ ნორშვეფიშ შაყარუა, მუწოლაფა დო დეპრესია, სექსუალურ პრობლემეფ დო ყვილიშ მასაშ დინაფა. ქომოლეფს ტესტოსტერონიშ უმოსობა შილებე მერსხილ რდას [[ჰიპერანდროგენიზმი|ჰიპერანდროგენიზმწკჷმა]], [[გურიშ უბაღერობა|გურიშ უბაღერობაშ]] მაღალ რისკწკჷმა, მოძინელ [[ღურალა|ღურალაწკჷმა]] [[პროსტატაშ კიბო|პროსტატაშ კიბოთ]] დალახებაშ გეშა,<ref>{{cite journal | vauthors = Gann PH, Hennekens CH, Ma J, Longcope C, Stampfer MJ | title = Prospective study of sex hormone levels and risk of prostate cancer | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_1996-08-21_88_16/page/1118 | journal = Journal of the National Cancer Institute | volume = 88 | issue = 16 | pages = 1118–1126 | date = August 1996 | pmid = 8757191 | doi = 10.1093/jnci/88.16.1118 | doi-access = free | citeseerx = 10.1.1.524.1837 }}</ref> დო [[ქომოლურ ტიპიშ გოტვიფინაფა|ქომოლურ ტიპიშ გოტვიფინაფაწკჷმა]]. ტესტოსტერონ რე [[სტეროიდული ჰორმონი|სტეროიდულ ჰორმონი]] [[ანდროსტანი]]შ კლასშე, ნამუთ იკათუანს [[კეტონი|კეტონურ]] დო [[ჰიდროქსილი|ჰიდროქსილურ]] ბუნაშ მასუმა დო მავითოშკვითა პოზიციეფს ომანგეთ. თინა [[ბიოსინთეზი|ბიოსინთეზირებულ]] რე ქოლესტერინშე მუსხირენ ბიჯგით დო ჩხონჩხის უქიმინჯუ მეტაბოლიტეფო გინმირთუ.  თინა ქიმინჯენს [[ანდროგენულ რეცეპტორი|ანდროგენულ რეცეპტორწკჷმა]] მებუნაფაშ დო აქტივაციაშ მეშქაშობათ.<ref>{{cite book | veditors = Nieschlag E, Behre HM, Nieschlag S | title = Testosterone: Action, Deficiency, Substitution | vauthors = Luetjens CM, Weinbauer GF | pages = 15–32 | chapter = Chapter 2: Testosterone: Biosynthesis, transport, metabolism and (non-genomic) actions | chapter-url = https://books.google.com/books?id=MkrAPaQ4wJkC&pg=PA15 | date = 2012 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 978-1-107-01290-5 | edition = 4th }}</ref> ადამიერეფს დო შხვა უმენტაშ [[გაგაჩამეფი|გაგაჩამეფს]], ტესტოსტერონ თარო ქომოლეფიშ [[ჸვაჯიშ კაკალი|ჸვაჯკაკალშე]] გიშმურს დო უმოს მორჩილ ზჷმათ, ოსურეფიშ [[სამარქვალო|სამარქვალოეფშე]]. ოშქაშეთ, ძინათებულ ქომოლეფს ტესტოსტერონიშ დონე დოხოლაფირო შქვითშახ-ბრუოშახ უმოს რე, ვინდარო ძინათებულ ოსურეფს.<ref>{{cite journal | vauthors = Torjesen PA, Sandnes L | title = Serum testosterone in women as measured by an automated immunoassay and a RIA | journal = Clinical Chemistry | volume = 50 | issue = 3 | pages = 678; author reply 678–9 | date = Mar 2004 | pmid = 14981046 | doi = 10.1373/clinchem.2003.027565 | doi-access = free }}</ref> თიშენ, ნამჷ-და ქომოლეფს ტესტოსტერონიშ მეტაბოლიზმ უმოს კვათიერ რე, ირღდარ გჷმომუშება ქომოლეფს დოხოლაფირო 20-შა უმოს რე.<ref>{{cite journal | vauthors = Southren AL, Gordon GG, Tochimoto S, Pinzon G, Lane DR, Stypulkowski W | title = Mean plasma concentration, metabolic clearance and basal plasma production rates of testosterone in normal young men and women using a constant infusion procedure: effect of time of day and plasma concentration on the metabolic clearance rate of testosterone | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1967-05_27_5/page/686 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism| volume = 27 | issue = 5 | pages = 686–94 | date = May 1967 | pmid = 6025472 | doi = 10.1210/jcem-27-5-686 }}{{cite journal | vauthors = Southren AL, Tochimoto S, Carmody NC, Isurugi K | title = Plasma production rates of testosterone in normal adult men and women and in patients with the syndrome of feminizing testes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1965-11_25_11/page/1441 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism| volume = 25 | issue = 11 | pages = 1441–50 | date = Nov 1965 | pmid = 5843701 | doi = 10.1210/jcem-25-11-1441 }}</ref> ოსურეფ თაშნეშე უმოს მაგინაფუეფ რენა თე ჰორმონიშოთ.<ref>{{cite book | vauthors = Dabbs M, Dabbs JM | title = Heroes, rogues, and lovers: testosterone and behavior | url = https://archive.org/details/heroesrogueslove00jame | url-access = registration | publisher = McGraw-Hill | location = New York | year = 2000 | isbn = 978-0-07-135739-5 }}</ref> თიშ მუჭოთ ორთაშობურ ჰორმონიშ როლწკჷმა ართო, ტესტოსტერონ გჷმირინუაფუ მუჭოთ [[წამალი|მედიკამენტ]] [[ჰიპოგონადიზმი]]შ დო [[კიდირიშ კიბო|კიდირიშ კიბოშ]] ოკურნალებერო.<ref>{{cite web |date=December 4, 2015 |title=Testosterone |url=https://www.drugs.com/monograph/testosterone.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820173417/https://www.drugs.com/monograph/testosterone.html |archive-date=August 20, 2016 |access-date=3 September 2016 |website=Drugs.com |publisher=American Society of Health-System Pharmacists}}</ref> თიშენ, ნამჷ-და [[ანდროპაუზა|ტესტოსტერონიშ დონე ირკენს ქომოლეფიშ ხანიშ ძინაწკჷმა ართო]], ტესტოსტერონ მინშა გჷმირინუაფუ ხანშამიშულირ ქომოლეფს თე დეფიციტიშ ოკომპენსირებელო. თინა თაშნეშე გჷმირინუაფუ უკანონეთ ფიზიკურ ანაგიშ დო წჷმოძინაშ გაუჯგუშებელო, სამანგათ, სპორტსმენეფს შქას.<ref>{{cite report |collaboration=Institute of Medicine (US) Committee on Assessing the Need for Clinical Trials of Testosterone Replacement Therapy |vauthors=Liverman CT, Blazer DG |chapter=Introduction |title=Testosterone and Aging: Clinical Research Directions |date=2004 |publisher=National Academies Press (US) |chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216164/ |language=en |access-date=September 26, 2016 |archive-date=January 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160110170928/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK216164/ |url-status=live }}</ref> [[მოსოფელიშ ანტიდოპინგურ სააგენტო]] თის მითმიოჭარანს S1 ანაბოლურ აგენტეფიშ სუბსტანციას, ნამუთ „ნამდგა ბორჯის ვაშინერებულ“ რე.<ref>{{Cite web|title=What is Prohibited|url=https://www.wada-ama.org/en/content/what-is-prohibited/prohibited-at-all-times/anabolic-agents|access-date=2021-07-18|website=World Anti-Doping Agency|language=en|archive-date=November 12, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112011132/https://www.wada-ama.org/en/content/what-is-prohibited/prohibited-at-all-times/anabolic-agents}}</ref> == ბიოლოგიურ ეფექტეფი == === გაულა ფიზიოლოგიურ წუმოძინაშა === ართო ეჭოფილი, [[ანდროგენეფი]], მუნერით რე ტესტოსტერონი, ხეს უნწყუნა [[ცილაშ სინთეზი|ცილაშ სინთეზის]] დო თეშნერო თი ნორშვეფიშ რდუალას, ნამუეფსჷთ ანდროგენულ რეცეპტორეფ უღუნან.<ref>{{cite journal | vauthors = Sheffield-Moore M | title = Androgens and the control of skeletal muscle protein synthesis | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-medicine_2000-04_32_3/page/181 | journal = Annals of Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 181–186 | date = April 2000 | pmid = 10821325 | doi = 10.3109/07853890008998825 | s2cid = 32366484 }}</ref> ტესტოსტერონქ შილებე იხასიათას მუჭოთ [[ანაბოლიზმი|ანაბოლურ]] დო ანდროგენულ ([[ვირილიზაცია|ვირილიზაციაშ]]) ეფექტეფიშ მოღვენქ, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და თე კატეგორიულ ეჭარუეფ გოთანჯილ თიათ პიჯობურ რე, ანდანე თინეფს შქას კაბეტ ურთიართგინოკვათუა რე.<ref>{{cite book | chapter = Androgen Physiology, Pharmacology and Abuse | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279000/ | vauthors = Handelsman DJ | title = Endotext [Internet] | publisher = MDText.com, Inc | date = January 2013 | pmid = 25905231 | access-date = November 11, 2016 | archive-date = March 9, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210309030923/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279000/ | url-status = live }}</ref> თე ეფექტეფიშ მანგურ ნძალა შილებე დოჸუნდას შხვადოშხვა ფაქტორს დო მიმალ რკვიებეფიშ თემა რე.<ref>{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-29456-8_11-1 | doi=10.1007/978-3-319-29456-8_11-1 | chapter=Anabolic and Metabolic Effects of Testosterone and Other Androgens: Direct Effects and Role of Testosterone Metabolic Products | title=Thyroid Diseases | series=Endocrinology | date=2017 | last1=Čeponis | first1=Jonas | last2=Wang | first2=Christina | last3=Swerdloff | first3=Ronald S. | last4=Liu | first4=Peter Y. | pages=1–22 | isbn=978-3-319-29195-6 | access-date=April 6, 2024 | archive-date=April 7, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240407084734/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-29456-8_11-1 | url-status=live }}{{cite journal |vauthors=Kuhn CM |title=Anabolic steroids |journal=Recent Prog Horm Res |volume=57 |issue= |pages=411–34 |date=2002 |pmid=12017555 |doi=10.1210/rp.57.1.411 |url=|doi-access=free }}</ref> ტესტოსტერონს შეულებჷ ვარ-და ბონას ქიმინჯას ღანკობურ ნორშვეფშე, ვარ-და 5α-რედუქტაზაშ მეშქაშობათ დიჰიდროტესტოსტერონო (დჰტ) გინირთასჷნ, ვარ-და არომატიზაციაშ შედეგო ესტრადიოლო (E2) გინიქიმინასჷნ. ჟირხოლო, ტესტოსტერონით დო დჰტ-თ, ანდროგენულ რეცეპტორს მითმიაბუნუნა; მარა, დჰტ-ს უღჷ უმოს ჸონიერ მებუნაფაშ მეშქაშობა ვინდარო ტესტოსტერონს დო შილებე უღჷდას უმოს ანდროგენულ ეფექტ გოთანჯილ ნოშვეფს დაბალ დონესჷთ. * ''ანაბოლურ ეფექტეფი'' იკათუანს [[კუთეფიშ მასა|კუთეფიშ მასაშ]] დო ჭყანაშ ძინა-რდუალას, ყვილიშ სქინჩინიშ დო ჭყანაშ ძინას, [[ყვილიშ მოგვანება|ყვილიშ მოგვანებაშ]] სტიმულაციას დო ღოზობურ რდუალას. * ''ანდროგენულ ეფექტეფი'' იკათუანს [[წუმოძინაშ ბიოლოგია|სქესობრურ ორგანოეფიშ მოძოკებას]], გიშაკერზაფილო [[პენისი|პენისიშ]] დო სქემაშ [[ფერთხი]]შ ფორმირებას; ბადებაშ უკულ (რჩქვანელობურო [[პუბერტატი|სქესობურ მოძოკებაშის]]) — [[ადამიერიშ ხონარი|ხონარიშ]] დაბოხება, სახეშ თომაშ (მუნერით რე [[ბჟაკე]]) დო [[ჸუჯიშთუდონ თომა]]შ რდუალა. თინეფიშ უმენტაშობა ქომოლურ [[მაჟირულ სქესობურ შანი|მაჟირულ სქესობურ შანეფიშ]] კატეგორიაშა მიშმურს. ტესტოსტერონიშ ეფექტეფქ თაშნეშე შილებე იკლასიფიცირას ხანერობაშ მეჯინათ. მუჭოთ ქომოლეფს, თეშ ოსურეფს [[მოსქილადაშ ბორჯი]]შ ეფექტეფ თარო დოჸუნა [[#დუდიშულ ტესტოსტერონი|დუდიშულ ტესტოსტერონიშ]] დონეს დო განწეობას.<ref>{{Cite book |vauthors=Sfetcu N |url=https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Testosterone+effects+can+also+be+classified+by+the+age+of+usual+occurrence.+For+postnatal+effects+in+both+males+and+females%2C+these+are+mostly+dependent+on+the+levels+and+duration+of+circulating+free+testosterone&pg=PA1081 |title=Health & Drugs: Disease, Prescription & Medication |date=2014-05-02 |publisher=Nicolae Sfetcu |language=en |access-date=November 21, 2022 |archive-date=November 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118175431/https://books.google.com/books?id=8jF-AwAAQBAJ&dq=Testosterone+effects+can+also+be+classified+by+the+age+of+usual+occurrence.+For+postnatal+effects+in+both+males+and+females%2C+these+are+mostly+dependent+on+the+levels+and+duration+of+circulating+free+testosterone&pg=PA1081 |url-status=live }}</ref> ==== ბადებაშახ (გორჩქინაშახ) ==== ბადებაშახიან ეფექტეფ ჟირ კატეგორიათ ირთუ, ნამუეფჷთ წუმოძინაშ სტადიეფიშ მეჯინათ რე კლასიფიცირებული. პირველ მენარქე [[უხენობა]]შ 4-6 მარას იჭყაფუ. სამენგეფ იკათუანა გენიტალურ ვირილიზაციას, მუნერით რე შქა ღოზიშ აკოკათუა, [[პირველჸოფურ ფალოსი|ფალოსურ]] [[ბჟღეროლუ|ურეთრა]], [[ფერთხი]]შ დათხითხარება დო აკოხუჭუა, [[პირველჸოფურ ფალოსი|ფალოსიშ]] გადინდორება; თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ტესტოსტერონიშ როლ ბრელით მერკე რე, ვინდარო [[დიჰიდროტესტოსტერონი]]შინ. თაშნეშე ხვადუ [[პროსტატა|პროსტატაშ]] ჯარკვალიშ დო [[სათასო ბუშტი|სათასო ბუშტეფიშ]] წუმოძინა. მაჟირა ტრიმესტრიშ განწეხანს, ანდროგენეფიშ დონე მერსხილ რე სქესიშ ფორმირებაწკჷმა.<ref>{{cite journal | vauthors = Swaab DF, Garcia-Falgueras A | title = Sexual differentiation of the human brain in relation to gender identity and sexual orientation | journal = Functional Neurology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 17–28 | year = 2009 | pmid = 19403051 }}</ref> კონკრეტულო, ტესტოსტერონი, ანტი-მიულერიშ ჰორმონწკჷმა (AMH) ართო, ხეს უნწყუნს ვოლფიშ ოულურიშ რდუალას დო მიულერიშ ოულურიშ დეგენერაციას ომანგეთ.<ref>{{cite journal | vauthors = Xu HY, Zhang HX, Xiao Z, Qiao J, Li R | title = Regulation of anti-Müllerian hormone (AMH) in males and the associations of serum AMH with the disorders of male fertility | journal = Asian Journal of Andrology | volume = 21 | issue = 2 | pages = 109–114 | date = 2019 | pmid = 30381580 | pmc = 6413543 | doi = 10.4103/aja.aja_83_18 | doi-access = free }}</ref> თე ბორჯ გაულას იღვენუანს სქემაშ ფემინიზაციაშა ვარ-და მასკულინიზაციაშა დო შილებე რდას სქესობურ რჯებაშ უმოსო ზუსტ პროგნოზირებაშ მაძირაფალი, ვინდარო ძინათებულ ადამიერიშ დორხველ ჰორმონეფიშ დონე. ბადებაშახიან ანდროგენეფი, მუჭოთ ჩქჷნ, გაულას იღვენუანა ინტერესეფშა დო გენდერულ აქტივობეფშა, დო უღჷნა ზჷმიერ ეფექტ ოფირჩულ უნარეფშა.<ref>{{cite journal | vauthors = Berenbaum SA | title = Beyond Pink and Blue: The Complexity of Early Androgen Effects on Gender Development | journal = Child Development Perspectives | volume = 12 | issue = 1 | pages = 58–64 | date = March 2018 | pmid = 29736184 | pmc = 5935256 | doi = 10.1111/cdep.12261 }}</ref> ოსურეფს შქას, ნამუეფსჷთ [[ჭაჭაშ ჟილენ ჯარკვალიშ ათოჸუნელ ჰიპერპლაზია]] უღჷნან, ბაღანობას ქომოლურ ტიპიშ ლაჸაფ კორელაციას რე ოსურულ გენდერით გუმორძღაფაშ რკებაწკჷმა დო ძინთებაშის ჰეტეროსექსუალურ ინტერესიშ დარკებაწკჷმა.<ref>{{cite journal | vauthors = Hines M, Brook C, Conway GS | s2cid = 33519930 | title = Androgen and psychosexual development: core gender identity, sexual orientation and recalled childhood gender role behavior in women and men with congenital adrenal hyperplasia (CAH) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-research_2004-02_41_1/page/75 | journal = Journal of Sex Research | volume = 41 | issue = 1 | pages = 75–81 | date = February 2004 | pmid = 15216426 | doi = 10.1080/00224490409552215 }}</ref> ==== ორდოიან ჩქჷჩქჷუობა ==== ორდოიან ჩქჷჩქჷუობაშ ანდროგენულ ეფექტეფ არძაშე მერკეთ რე რკვიებული. ბოშ ჩქჷჩქჷუეფშო, რინაშ პირველ მარეფს ტესტოსტერონიშ დონე იძინანს. დონეეფ მუსხირენ თუთაშ განწეხანს პუბერტატულ დიაპაზონს სქიდუ, მარა რჩქვანელობურო 4–7 თუთაშ ხანშო ბაღანობაშ ძალამ დაბალ, კაჭულო ეიოხანტალ დონეს ოჭირინუანს.<ref>{{cite journal | vauthors = Forest MG, Cathiard AM, Bertrand JA | title = Evidence of testicular activity in early infancy | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-endocrinology-and-metabolism_1973-07_37_1/page/148 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism| volume = 37 | issue = 1 | pages = 148–51 | date = July 1973 | pmid = 4715291 | doi = 10.1210/jcem-37-1-148 }}{{cite journal | vauthors = Corbier P, Edwards DA, Roffi J | title = The neonatal testosterone surge: a comparative study | journal = Archives Internationales de Physiologie, de Biochimie et de Biophysique | volume = 100 | issue = 2 | pages = 127–31 | year = 1992 | pmid = 1379488 | doi = 10.3109/13813459209035274 }}</ref> ადამიერეფს თე ძინაშ ფუნქცია უჩინებუ რე. რე თეორია, ნამჷ-და ტვინიშ [[ვირილიზაცია|მასკულინიზაცია]] მუთმოხვადუ, ანდანე რსხულიშ (ანაგიშ) შხვა ნორთეფს შანულამ თირაფეფ ვა რე ფიქსირებული.<ref>{{cite journal | vauthors = Dakin CL, Wilson CA, Kalló I, Coen CW, Davies DC | title = Neonatal stimulation of 5-HT(2) receptors reduces androgen receptor expression in the rat anteroventral periventricular nucleus and sexually dimorphic preoptic area | journal = The European Journal of Neuroscience | volume = 27 | issue = 9 | pages = 2473–80 | date = May 2008 | pmid = 18445234 | doi = 10.1111/j.1460-9568.2008.06216.x | s2cid = 23978105 | doi-access = free }}</ref> ქომოლურ ტვინიშ მასკულინიზაცია მუთმოხვადუ ტესტოსტერონიშ [[ესტრადიოლი|ესტრადიოლო]] არომატიზაციაშ მეშქაშობათ, ნამუთ [[ჰემატოენცეფალურ ბარიერი|ჰემატოენცეფალურ ბარიერს]] გინმოკვათუნს დო ქომოლურ ტვინშა მიშმურს, მუჟანსჷთ ოსურ სქემეფს უღჷნა α-ფეტოპროტეინინ, ნამუთ მითმიობუნუანს ესტროგენს, თეშნერო ოსურულ ტვინ თე პროცესით ვერამაკებუ.<ref>{{cite book | vauthors = Kalat JW | title = Biological psychology | publisher = Wadsworth, Cengage Learning | location = Belmont, Calif | year = 2009 | isbn = 978-0-495-60300-9 | chapter = Reproductive behaviors | chapter-url = https://books.google.com/books?id=ZlSbk5rUY60C&pg=PA321 | page = 321 | access-date = October 8, 2020 | archive-date = January 11, 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230111143031/https://books.google.com/books?id=ZlSbk5rUY60C&pg=PA321 | url-status = live }}</ref> ==== სქესობურ მოძოკებაშახ (პუბერტატშახ) ==== სქესობურ მოძოკებაძას, ანდროგენეფიშ დონეშ ძინაშ ეფექტეფ მუთმოხვადუ მუჭოთ ბოშეფს, თეშ ძღაბეფს. თინეფშა მიშმურს ძინათებულიშ ტიპიშ [[რსხულიშ შური]], კანიშ დო თომაშ ცჷმუანობაშ ძინა, [[აკნე]], [[პუბარქე]] ([[მეხვენჯიშ თომა]]შ გუმორჩქინა), [[ჸუჯიშთუდონ თომა]], [[რდუალაშ კვათირ ძინა]], ყვილეფიშ დგორქიულ [[ეპიფიზი|მოგვანება]] დო [[სახეშ თომა]].<ref>{{cite journal | vauthors = Pinyerd B, Zipf WB | title = Puberty-timing is everything! | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatric-nursing_2005-04_20_2/page/n26 | journal = Journal of Pediatric Nursing | volume = 20 | issue = 2 | pages = 75–82 | year = 2005 | pmid = 15815567 | doi = 10.1016/j.pedn.2004.12.011 | s2cid = 28274693 }}</ref> ==== სქესობურ მოძოკება (პუბერტატი) ==== [[სქესობურ მოძოკება|პუბერტატულ]] ეფექტეფ იჭყაფუ თიწკჷმა, მუჟანსჷთ ანდროგენეფიშ დონე ძინათებულ ოსურიშ ნორმალურ დონეშე მაღალ რე თუთეფიშ ვარ-და წანეფიშ განწეხანს. ქომოლეფს მოძკებაშ ეფექტეფ რჩქვანელობური გვიანს გუმურჩქინდჷნა, ოსურეფს — გუმურჩქინდჷნა ზისხირს [[#დუდიშულ ტესტოსტერონი|დუდიშულ ტესტოსტერონიშ]] დონეშ განწეხანიშ ძინაშ უკული. თე ეფექტეფშა მიშმურს:<ref>{{cite book | vauthors = Barrett KE, Ganong WF | title = Ganong's Review of Medical Physiology | url = https://archive.org/details/ganongsmedicalph0000barr | publisher = TATA McGRAW Hill | isbn = 978-1-259-02753-6 | pages = [https://archive.org/details/ganongsmedicalph0000barr/page/423 423]–25 | edition = 24 | year = 2012 }}</ref> * ჸვაჯკაკალეფს [[სპერმატოგენეზი|სპერმატოგენულ]] ნორშვეფიშ რდუალა, ქომოლურ ჸოფურობა, [[პენისი]]შ ვარ-და [[კლიტორი]]შ ზჷმაშ ძინა, მოძინელ [[ლიბიდო]] დო [[ერექცია]]შ ვარ-და კლიტორიშ ერექციაშ სიშხირა. * [[ღვა]], წაბი, ნჷკი დო ჩხვინდიშ რდუალა დო სახეშ ყვილეფიშ კონტურეფიშ რემოდელირება, [[რდუალაშ ჰორმონი|რდუალაშ ჰორმონწკჷმა]] კომბინაციას.<ref>{{cite journal | vauthors = Raggatt LJ, Partridge NC | title = Cellular and molecular mechanisms of bone remodeling | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2010-08-13_285_33/page/25103 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 33 | pages = 25103–8 | year = 2010 | pmid = 20501658 | pmc = 2919071 | doi = 10.1074/jbc.R109.041087 | bibcode = 2010JBiCh.28525103R | doi-access = free }}</ref> * ყვილეფიშ მოგვანებაშ დათებუ დო რდუალაშ გაჩემება. თენა ხვადუ ორცათ [[ესტრადიოლი|ესტრადიოლიშ]] [[მეტაბოლიტი|მეტაბოლიტეფიშ]] მეშქაშობათ დო, ომანგეთ, ქომოლეფს უმოს ონდეთ მეურს, ვინდარო ოსურეფს. * კუთეფიშ ჭყანაშ დო მასაშ ძინა, ხუჯეფ უმოსო ფართო გინმირთუ დო ნთილას იფართებუ, ხონარიშ დაბოხება, [[ხორხოტა|ხორხოტაშ]] (ადამიშ უშქური) რდუალა. * [[ციმურ ჯარკვალი|ციმურ ჯარკვალეფიშ]] გადიდარება. თექ შილებე აკნე გჷმიჭანუას, სახეშე კანთუდონ [[ორგანიზმიშ ციმუ|ციმუ]] ირკენს. * მეხვენჯიშ თომა იფაჩუ კვინჭიხეშე [[ჩუპა|ჩუპაშა]], [[სახეშ თომა]]შ წუმოძინა ([[ბაკენბარდეფი]], [[ბჟაკე]], [[ოშმეში]]), დუდიშ თომაშ დინაფა (ანდროგენულ ალოპეცია), [[კიდირიშ თომა]]შ რდუალა, პერიარეოლარული, [[გვამიში დუდი|პერიანალურ]] თომაშ, [[კუჩხიშ თომა]]შ დო [[ჸუჯიშთუდონ თომა]]შ ძინა. ==== ძინათებული ==== ტესტოსტერონ ოხვილურ რე [[სპერმა|სპერმაშ]] ნორმალურ წუმოძინაშო. თინა ააქტიურენს გენეფს [[სერტოლიშ თოლი|სერტოლიშ თოლეფს]], ნამუეფჷთ ხეს უნწყუნა [[სპერმატოგონია|სპერმატოგონიეფიშ]] დიფერენციაციას. თინა არეგულირენს [[ჰიპოთალამურ-ჰიპოფიზურ-ჭაჭაშჟილენ ლირე|ჰიპოთალამურ-ჰიპოფიზურ-ადრენალურ (HPA) ლირეშ]] სანწალე რეაქციას დომინირაფაშ გიმოჭანაფაშ ბორჯის.<ref>{{cite journal |vauthors=Mehta PH, Jones AC, Josephs RA |title=The social endocrinology of dominance: basal testosterone predicts cortisol changes and behavior following victory and defeat |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=94 |issue=6 |pages=1078–1093 |date=Jun 2008 |pmid=18505319 |doi=10.1037/0022-3514.94.6.1078 |url=http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/faculty/josephs/pdf_documents/index.cfm.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419200557/http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/faculty/josephs/pdf_documents/index.cfm.pdf |archive-date=April 19, 2009 |citeseerx=10.1.1.336.2502}}</ref> ანდროგენეფი, თინეფს შქას ტესტოსტერონი, უძინანს კუთეფიშ რდუალას. ტესტოსტერონ თეშნეშე არეგულირენს [[თრომბოქსან A2|თრომბოქსან A2]] რეცეპტორეფიშ მუდანობას [[მეგაკარიოციტეფი|მეგაკარიოციტეფს]] დო [[თრომბოციტეფი|თრომბოციტეფს]], ომანგეთ ადამიერეფს თრომბოციტეფს აკმაშქვანს.<ref>{{cite journal |vauthors=Ajayi AA, Halushka PV | title = Castration reduces platelet thromboxane A2 receptor density and aggregability |url=https://archive.org/details/sim_qjm_2005-05_98_5/page/349 |journal=QJM |volume=98 |issue=5 |pages=349–356 |date=May 2005 |pmid=15820970 |doi=10.1093/qjmed/hci054 |doi-access=free}}{{cite journal |vauthors=Ajayi AA, Mathur R, Halushka PV |title=Testosterone increases human platelet thromboxane A2 receptor density and aggregation responses |url=https://archive.org/details/sim_circulation_1995-06-01_91_11/page/2742 |journal=Circulation |volume=91 |issue=11 |pages=2742–2747 |date=Jun 1995 |pmid=7758179 |doi=10.1161/01.CIR.91.11.2742}}</ref> ძინათებულ ქომოლკოჩეფს ტესტოსტერონიშ ეფექტეფ უმოსო არგამათ იძირებე, ვინდარო ოსურეფს, მარა ჟირხოლო სქესიშო უშანულამაშ რე. კანკალე თე ეფექტიქ შილებე მირკას, ანდანე ტესტოსტერონიშ დონე ძინათებულიშ შურდგუმაშ გვიან წანეფს ირკენს.<ref>{{cite journal | vauthors = Kelsey TW, Li LQ, Mitchell RT, Whelan A, Anderson RA, Wallace WH | title = A validated age-related normative model for male total testosterone shows increasing variance but no decline after age 40 years | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 10 | article-number = e109346 | date = October 8, 2014 | pmid = 25295520 | pmc = 4190174 | doi = 10.1371/journal.pone.0109346 | bibcode = 2014PLoSO...9j9346K | doi-access = free }}</ref> ტვინ ხოლო ითირუ თე სქესობურ დიფერენციაციათ; [[ფერმენტი|ფერმენტ]] [[არომატაზა]] ტესტოსტერონს [[ესტრადიოლი|ესტრადიოლო]] გინმაშქვანს, ნამუთ ქომოლ ჭუკეფს ტვინიშ მასკულინიზაციაშენ რე გამამინჯე. ადამიერეფს, ერჩქიშ ტვინიშ მასკულინიზაცია, ანდროგენეფიშ წჷმოქიმინუაშ ვარ-და ანდროგენული- რეცეპტორეფიშ ფუნქციაშ [[წუმოძინაშ დეფექტეფი|წოროდოჸუნელ]] ლახარეფიშ მოღვენ პაციენტეფს სქესობურ პრეფერენციაშ დაკვირებათ, ფუნქციურ ანდროგენულ რეცეპტორეფწკჷმა რე მერსხუაფილი.<ref>{{cite journal |vauthors=Wilson JD |date=Sep 2001 |title=Androgens, androgen receptors, and male gender role behavior |department=Review |journal=Hormones and Behavior |volume=40 |issue=2 |pages=358–66 |doi=10.1006/hbeh.2001.1684 |pmid=11534997 |s2cid=20480423}}</ref> [[სქესობურ გინორთეფიშ ნეირომენცარობა|ქომოლკოჩიშ დო ოსურიშ ტვინს შქას გინორთეფ]] რე, ნამუთ შილებე ტესტოსტერონიშ შხვადოშხვა დონეთ რდას გიმოჭანაფილინ; თინეფშე ართ-ართ რე ზჷმა: ქომოლკოჩიშ ტვინი, ოშქაშეთ, უმოსო კაბეტ რე.<ref>{{cite journal |vauthors=Cosgrove KP, Mazure CM, Staley JK |date=Oct 2007 |title=Evolving knowledge of sex differences in brain structure, function, and chemistry |url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2007-10-15_62_8/page/847 |journal=Biological Psychiatry |volume=62 |issue=8 |pages=847–55 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.03.001 |pmc=2711771 |pmid=17544382}}</ref> === გაულა სინთელუანობაშა === ტესტოსტერონ, მუჭოთ ჩქჷ, [[პროსტატაშ კიბო|პროსტატაშ კიბოშ]] წუმოძინაშ რისკიშ მაძინალ ვა რე. მარა თი ადამიერეფს, ნამუეფქჷთ ტესტოსტერონიშ დორკებაშ თერაპია მუკორთესჷნ, ტესტოსტერონიშ დონეშ ძინაქ კასტრაციულ დონეშ ეშე ოძირუ რინელ პროსტატაშ კიბოშ მოდვალუაშ ტემპიშ (ბიწორაშ) ძინა.<ref>{{cite book | vauthors = Morgentaler A, Schulman C | chapter = Testosterone and prostate safety | volume = 37 | pages = 197–203 | year = 2009 | pmid = 19011298 | doi = 10.1159/000176054 | isbn = 978-3-8055-8622-1 | series = Frontiers of Hormone Research | title = Advances in the Management of Testosterone Deficiency }}{{cite journal | vauthors = Rhoden EL, Averbeck MA, Teloken PE | title = Androgen replacement in men undergoing treatment for prostate cancer | journal = The Journal of Sexual Medicine | volume = 5 | issue = 9 | pages = 2202–08 | date = Sep 2008 | pmid = 18638000 | doi = 10.1111/j.1743-6109.2008.00925.x }}{{cite journal | vauthors = Morgentaler A, Traish AM | title = Shifting the paradigm of testosterone and prostate cancer: the saturation model and the limits of androgen-dependent growth | journal = European Urology | volume = 55 | issue = 2 | pages = 310–20 | date = Feb 2009 | pmid = 18838208 | doi = 10.1016/j.eururo.2008.09.024 }}</ref> [[ტესტოსტერონ დო გურ-ზისხირჯერღვეფიშ სისტემა|ტესტოსტერონიშ შანულობაშ გეშა გურ-ზისხირჯერღვეფიშ სინთელუანობაშ თხილუას]] გინორთელ შედეგეფ რე მეღებული.<ref>{{cite journal | vauthors = Haddad RM, Kennedy CC, Caples SM, Tracz MJ, Boloña ER, Sideras K, Uraga MV, Erwin PJ, Montori VM | title = Testosterone and cardiovascular risk in men: a systematic review and meta-analysis of randomized placebo-controlled trials | url = https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2007-01_82_1/page/29 | journal = Mayo Clinic Proceedings | volume = 82 | issue = 1 | pages = 29–39 | date = Jan 2007 | pmid = 17285783 | doi = 10.4065/82.1.29 }}{{cite journal | vauthors = Jones TH, Saad F | title = The effects of testosterone on risk factors for, and the mediators of, the atherosclerotic process | journal = Atherosclerosis | volume = 207 | issue = 2 | pages = 318–27 | date = Dec 2009 | pmid = 19464009 | doi = 10.1016/j.atherosclerosis.2009.04.016 }}</ref> თეშ უმკუჯინალო, ხანშა მიშულირ ქომოლკოჩეფს ტესტოსტერონიშ ნორმალურ დონეშ თხილუაქ ოძირუ ბრელ თი პარამეტრიშ გაუჯგუშება, ნამუთ გურ-ზისხირჯერღვეფიშ ლახარეფიშ რისკის ურკენს, სამანგათ: კუთეფიშ მასაშ ძინა, ქვარაშ ქონიშ (ვისცერალურ ციმუ) დორკება, ქოლესტერინიშ დონეშ დორკება დო გლიკემიურ კონტროლიშ გაუჯგუშება.<ref>{{cite journal | vauthors = Stanworth RD, Jones TH | title = Testosterone for the aging male; current evidence and recommended practice | journal = Clinical Interventions in Aging | volume = 3 | issue = 1 | pages = 25–44 | year = 2008 | pmid = 18488876 | pmc = 2544367 | doi = 10.2147/CIA.S190 | doi-access = free }}</ref> ანდროგენეფიშ მაღალ დონე მერსხილ რე [[მენსტრუაციულ ციკლი|მენსტრუალულ ციკლიშ]] აკორცუაფეფწკჷმა მუჭოთ კლინიკურ პოპულაციეფს, თეშ ჭყანთელ ოსურეფსჷთ.<ref>{{cite journal | vauthors = Van Anders SM, Watson NV | title = Menstrual cycle irregularities are associated with testosterone levels in healthy premenopausal women | journal = American Journal of Human Biology | volume = 18 | issue = 6 | pages = 841–44 | year = 2006 | pmid = 17039468 | doi = 10.1002/ajhb.20555 | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/83925/1/menstrual_cycle_irregularities_are_associated_with_testosterone_levels_in_healthy_premenopausal_women.pdf | hdl = 2027.42/83925 | s2cid = 32023452 | hdl-access = free | access-date = August 29, 2019 | archive-date = February 13, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210213011139/https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/83925/menstrual_cycle_irregularities_are_associated_with_testosterone_levels_in_healthy_premenopausal_women.pdf;jsessionid=AC61249B183224834C48B1216A6F6FC6?sequence=1 | url-status = live }}</ref> თაშნეშე შილებე გიმიჭანუას ვარჩქვანელობურ თომალა, აკნე, წონაშა ძინა, უსქუალობა დო კანკალეშა დუდიშ თომაშ რცუაფასჷთ. თე ეფექტეფ უმენტაშო ომარქვალეეფიშ პოლიკისტოზიშ სინდრომიშ (PCOS) მოღვენ ოსურეფს მიოხენა. პკოს-ით (PCOS) დალახებულ ოსურეფშო, ჰორმონეფი, სამანგათ [[ორალურ კონტრაცეპტივეფი|ინოსახებაშ სააწმარენჯო ტაბლეტეფი]], შილებე გჷმორინაფილქ იჸუას ტესტოსტერონიშ მოძინელ დონეშ ეფექტეფიშ დარკებელო.<ref> {{cite web |author= |date=June 6, 2020 |title=Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) |url=https://studentaffairs.psu.edu/health-wellness/healthcare-and-medical-services/health-information-resources/polycystic-ovary#:~:text=In%20PCOS%2C%20the%20ovaries%20do,hair%20loss%20from%20the%20scalp. |access-date=May 14, 2024 |website=Penn State Student Affairs |publisher=Penn State University 2022}}</ref> გურგოჩამილობა, შვენა დო ოფირჩულ უნარეფ რე თარ კოგნიტურ ფუნქციეფი, ნამუეფშათ ადამიერეფს ტესტოსტერონ გაულას იღვენუანსჷნ. წიმიწორე მუნაჩემეფ მიოწურუანს თიშა, ნამჷ-და ტესტოსტერონიშ დაბალ დონე შილებე რდას კოგნიტურ უნარეფიშ დარკებაშ დო შილებე, ალცჰაიმერიშ ტიპიშ [[დემენცია|დემენციაშ]] რისკ-ფაქტორი,<ref>{{cite journal |vauthors=Pike CJ, Rosario ER, Nguyen TV |date=Apr 2006 |title=Androgens, aging, and Alzheimer's disease |journal=Endocrine |volume=29 |issue=2 |pages=233–41 |doi=10.1385/ENDO:29:2:233 |pmid=16785599 |s2cid=13852805}}{{cite journal |vauthors=Rosario ER, Chang L, Stanczyk FZ, Pike CJ |date=Sep 2004 |title=Age-related testosterone depletion and the development of Alzheimer disease |url=https://archive.org/details/sim_jama_september-22-29-2004_292_12/page/1431 |journal=JAMA |volume=292 |issue=12 |pages=1431–32 |doi=10.1001/jama.292.12.1431-b |pmid=15383512}}{{cite journal |vauthors=Hogervorst E, Bandelow S, Combrinck M, Smith AD |year=2004 |title=Low free testosterone is an independent risk factor for Alzheimer's disease |journal=Experimental Gerontology |volume=39 |issue=11–12 |pages=1633–39 |doi=10.1016/j.exger.2004.06.019 |pmid=15582279 |s2cid=24803152}}{{cite journal |vauthors=Moffat SD, Zonderman AB, Metter EJ, Kawas C, Blackman MR, Harman SM, Resnick SM |date=Jan 2004 |title=Free testosterone and risk for Alzheimer disease in older men |url=https://escholarship.org/uc/item/9kh190b5 |journal=Neurology |volume=62 |issue=2 |pages=188–93 |doi=10.1212/WNL.62.2.188 |pmid=14745052 |s2cid=10302839 |access-date=April 1, 2022 |archive-date=November 19, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119073953/https://escholarship.org/uc/item/9kh190b5 |url-status=live }}</ref> ნამუთ რე თარ არგუმენტ [[თელარაშ განწეხანობა|შურდგუმუაშ განწეხანობაშ]] მედიცინას სირჩინუეშ სააწმარენჯო თერაპიეფს ტესტოსტერონიშ გჷმორინაფაშო. თეშ უმკუჯინალო, ლიტერატურაშ კაბეტ ნორთ მიოწურუანს ღულაღოზამ დო გვალოთ კვადრატულ რსხუშა ოფირჩულ უნარეფს დო ცირკულირებაფონ ტესტოსტერონს შქას,<ref>{{cite journal |vauthors=Moffat SD, Hampson E |date=Apr 1996 |title=A curvilinear relationship between testosterone and spatial cognition in humans: possible influence of hand preference |url=https://archive.org/details/sim_psychoneuroendocrinology_1996-04_21_3/page/323 |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=21 |issue=3 |pages=323–37 |doi=10.1016/0306-4530(95)00051-8 |pmid=8817730 |s2cid=7135870}}</ref> სოდეთ ცირკულირებაფონ ანდროგენეფიშ მუჭოთ ჰიპო-, თეშ ჰიპერსეკრეციას (მერკე ვარ-და ხვეიან გჷმორთუალას (სეკრეციას)) მანებელ გაულა უღჷ კოგნიტურ ფუნქციეფშა. ==== იმუნურ სისტემა დო ანთება ==== ტესტოსტერონიშ დეფიციტ მერსხილ რე [[მეტაბოლურ სინდრომი|მეტაბოლურ სინდრომიშ]], [[გურ-ზისხირჯერღვეფიშ ლახარა|გულ-ზისხირჯერღვეფიშ ლახარაშ]] დო [[ღურალაშ მაძირაფალი|ღურალაშ]] რისკიშ ძინაწკჷმა, ნამუეფჷთ თაშნეშე ქრონიკულ [[ანთება|ანთებაშ]] შედეგეფს წჷმარინუანს.<ref>{{cite journal |vauthors=Bianchi VE |date=January 2019 |title=The Anti-Inflammatory Effects of Testosterone |journal=Journal of the Endocrine Society |volume=3 |issue=1 |pages=91–107 |doi=10.1210/js.2018-00186 |pmc=6299269 |pmid=30582096}}</ref> ტესტოსტერონიშ პლაზმურ კონცენტრაცია კჷნოპროპორციულ რე ანთებაშ ანდა [[ბიომარკერი|ბიომარკერწკჷმა]], თინეფს შქას [[C-რეაქტიულ ცილა|CRP]], [[ინტერლეიკინ 1 ბეტა]], [[ინტერლეიკინ 6]], [[კიბოშ ნეკროზიშ ფაქტორი-ალფა|TNF ალფა]] დო [[ენდოტოქსინი|ენდოტოქსინიშ]] კონცენტრაციაწკჷმა, თაშნეშე [[ლეიკოციტი|ლეიკოციტეფიშ]] მუდანობაწკჷმა. მუჭოთ [[მეტა-ანალიზი|მეტა-ანალიზ]] ოძირანსჷნ, ტესტოსტერონით გითოთირუაფონ თერაპია იჭანუანს ანთებურ მარკერეფიშ შანულამ რკებას. თე ეფექტეფ გოპიჯაფილ რე შხვადოშხვა მექანიზმით, ნამუეფსჷთ სინერგიულ ქიმინჯალა უღჷნა. ანდროგენდეფიციტურ ქომოლკოჩეფს წოროგეჸუნელ [[ჰაშიმოტოშ თიროიდიტი|ავტოიმუნურ თიროიდიტით]], ტესტოსტერონით გითოთირუაფონ თერაპია იჭანუანს [[ფარიშობურ ჯარკვალიშ ავტოანტირსხული|ფარიშობურ ჯარკვალიშ ავტოანტირსხულეფიშ]] ტიტრეფიშ რკებას დო [[ფარიშობურ ჯარკვალიშ სეკრეტორულ შილებუანობა|ფარიშობურ ჯარკვალიშ სეკრეტორულ შილებუანობაშ]] (SPINA-GT) ძინას.<ref>{{cite journal |vauthors=Krysiak R, Kowalcze K, Okopień B |date=October 2019 |title=The effect of testosterone on thyroid autoimmunity in euthyroid men with Hashimoto's thyroiditis and low testosterone levels |journal=Journal of Clinical Pharmacy and Therapeutics |volume=44 |issue=5 |pages=742–749 |doi=10.1111/jcpt.12987 |pmid=31183891 |s2cid=184487697 |doi-access=free}}</ref> ==სქოლიო== {{სქოლიო|2}} [[კატეგორია:ტესტოსტერონი| ]] [[კატეგორია:ანდროგენეფი]] [[კატეგორია:ანდროსტანეფი]] [[კატეგორია:ციკლოპენტანოლეფი]] [[კატეგორია:ენონეფი]] [[კატეგორია:ესტროგენეფი]]<!-- მეტაბოლიზმიშ მეშქაშობათ ესტრადიოლო დო ანდროსტანედიოლეფო --> [[კატეგორია:GABAA რეცეპტორიშ პოზიტიურ ალოსტერულ მოდულატორეფი]]<!-- მეტაბოლიზმიშ მეშქაშობათ 3α-ანდროსტანედიოლო --> [[კატეგორია:ყვაჯკაკალიშ ჰორმონეფი]] [[კატეგორია:სამარქვალოშ ჰორმონეფი]] [[კატეგორია:ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-გონადურ ლირეშ ჰორმონეფი]] [[კატეგორია:ჭაჭაშ ჟილენ ჯარკვალიშ ქორქაშ ჰორმონეფი]] [[კატეგორია:ადამერიშ ჰორმონეფი]] [[კატეგორია:ნეიროენდოკრინოლოგია]] [[კატეგორია:სქესობურ ჰორმონეფი]] n7e4ijjjsqndy3z2q749ho9jg0obn9i კვამაზიაშობურეფი 0 44275 252567 250021 2026-08-25T20:39:05Z InternetArchiveBot 15194 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260825sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 252567 wikitext text/x-wiki {{ტაქსოდაფა | ჯოხო = კვამაზიაშობურეფი | სურათიშ ფაილი = CrataerhinaPallida.jpg | სურათიშ მუკნაჭარა = Crataerina pallida | სურათიშ ეჭარუა = უფსუე კვამაზია ''[[Crataerina pallida]]'' | ჟინომაფე =[[ევკარიოტეფი]] | ომაფე = ჩხოლარეფი | ტიპი = [[კუჩხორსხუამეფი]] | კლასი = [[ჭანდეფი (Insecta)|ჭანდეფი]] | რანწკი = [[ჟირფსუამეფი]] | ფანია = '''კვამაზიაშობურეფი''' | ლათ = Hippoboscidae | ვიკინერობეფი = Hippoboscidae | commons = Category:Hippoboscidae | iucn = | itis =152644 | ncbi =81710 }} '''კვამაზიაშობურეფი''' ({{lang-la|Hippoboscidae}}) — [[ბჟაშუმუეფი]]შ დო [[მაფურინჯეეფი]]შ [[ობლიგატურ პარაზიტი|ობლიგატურ პარაზიტეფი]]. თე [[ფანია (ბიოლოგია)|ფანიაშ]] ფსუამი ბუნეფს შეულებჷნა დასაბაღო ჯგირო ფურინუა, მუჟანსჷთ შხვეფი, რუდიმენტულ ფსუეფით ვარ-და ფსუეფიშ უმუშო, ფურინუა ვეშულებჷნა დო ძალამ [[აპომორფია|აპომორფულეფ]] რენა. მუჭოთ რჩქვანელობურო თინეფიშ ჟინფანიას [[Hippoboscoidea]], [[ლარვა]]შ წუმოძინაშ უმენტაშ ნორთ ნანაშ რსხულიშ დინოხოლე მეურს დო მესქუალა ხვადუ ხათეშე.<ref>{{cite book|author=Hutson, A.M|year=1984|title=Diptera: Keds, flat-flies & bat-flies (Hippoboscidae & Nycteribiidae)|page=84 |publisher= [[Royal Entomological Society of London]] | series = [[R.E.S Handbooks|Handbooks for the Identification of British Insects]]|volume = 10 pt 7 }}</ref> [[ფაილი:Fly June 2008-2.jpg|thumb|left|ფსუამ კვამაზია ''[[Pseudolynchia canariensis]]'']] შხურიშ კვამაზია, ''[[შხურიშ კვამაზია|Melophagus ovinus]]'' რე უფსუე, მოჭითე-ბურნათ ჭანდი, ნამუთ [[შხური|შხურს]] პარაზიტენს. ნეოტროპიკულ ერემიშ კვამაზია, ''[[ერემიშ კვამაზია|Lipoptena mazamae]]'' რე [[ჩეკუდელამ ერემი|ჩეკუდელამ ერემიშ]] (''Odocoileus virginianus'') მოდვალირ [[ექტომაპარაზიტი|ექტოპაერაზიტ]] ააშ-იშ ობჟათე-ბჟაეიოლშე. შეთმეფხვადჷნა მუჭოთ ფსუამი, თეშ უფსუე კვამაზიეფიშ ფორმეფი. მოდვალირ ფსუამი ბუნა რე ''[[Hippobosca equina]]'', ნამუსჷთ „პარაზიტ ჭანდის“ უძახჷნა. შხვა გვარიშ ბუნეფ ფურინჯეფს უხენა; სამანგათ, ''[[Ornithomya bequaerti]]'' უხე [[ალასკა]]შ მაფურინჯეეფს. Hippoboscidae-იშ ჟირ ბუნა – ''[[Ornithoica podargi|Ornithoica (Ornithoica) podargi]]'' დო ''[[Ornithomya fuscipennis]]'' თაშნეშე უხენა ავსტრალიაშ [[ბურნათ გორდპიჯამი|ბურნათ გორდპიჯამეფს]] (''Podargus strigoides''). == რესურსეფ ინტერნეტის == {{Commons category}} *[{{cite journal |author1=Jackson S. Whitman |author2=Nixon Wilson |title=Incidence of Louse-flies (Hippoboscidae) in Some Alaskan Birds |journal=North American Bird Bander |volume=17|issue=2 |pages=65–8 |date=April–June 1992 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/nabb/v017n02/p0065-p0068.pdf}} *[http://ipm.ncsu.edu/AG369/notes/sheep_ked.html Sheep Ked]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://edis.ifas.ufl.edu/IN584 Pigeon Louse Fly] *[http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/204805.htm ''Pseudolychia canariensis'' as Vector of Pigeon Malaria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150929102327/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/204805.htm |date=2015-09-29 }} *{{cite journal |vauthors=Halos L, Jamal T, Maillard R, etal |title=Role of Hippoboscidae flies as potential vectors of Bartonella spp. infecting wild and domestic ruminants |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2004-10_70_10/page/6302 |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=70 |issue=10 |pages=6302–5 |date=October 2004 |pmid=15466580 |pmc=522062 |doi=10.1128/AEM.70.10.6302-6305.2004 |bibcode=2004ApEnM..70.6302H }} *[http://bugguide.net/node/view/13354 Photograph of A Louse Fly] *Images from Diptera.info.[http://www.diptera.info/photogallery.php?photo_id=644] *Images from BugGuide [http://bugguide.net/node/view/13382] * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/livestock/pigeon_fly.htm ''Pseudolychia canariensis'', pigeon louse fly] on the [[University of Florida|UF]] / [[Institute of Food and Agricultural Sciences|IFAS]] Featured Creatures Web site * [http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/livestock/deer_ked.htm ''Lipoptena mazamae'', Neotropical deer ked] on the [[University of Florida|UF]] / [[Institute of Food and Agricultural Sciences|IFAS]] Featured Creatures Web site ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:Hippoboscidae| ]] [[კატეგორია:Brachycera-შ ფანიეფი]] [[კატეგორია:მაფურინჯეეფიშ პარაზიტეფი]] ji03v9s6foik0wobq4ahne8aalwjf41 ფესტუს მოგაე 0 44583 252478 252469 2026-08-25T12:39:11Z Njilo 1885 /* */ 252478 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 8q1vswmqenh3ddfft4aa5swakodcbsn 252479 252478 2026-08-25T12:42:41Z Njilo 1885 /* */ 252479 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. bri1zbupomf5d59w223crjvu274y7rg 252480 252479 2026-08-25T12:54:11Z Njilo 1885 /* */ 252480 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივურული მედიკამებტეფი დო შიდსიშ t8vgmxd0mrn5iw3jcbei7eku667r30b 252481 252480 2026-08-25T12:56:46Z Njilo 1885 /* */ 252481 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივურული მედიკამებტეფი დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს ხოლო ართიშა გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ მაჟირა ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. 7i39ssxkwlxvaa1arjvrbqsa7xxb6jq 252482 252481 2026-08-25T12:58:28Z Njilo 1885 /* */ 252482 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივურული მედიკამებტეფი დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს ხოლო ართიშა გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ მაჟირა ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. bm1k6uvxco5or0uq3jgxoaqp2tra8jy 252483 252482 2026-08-25T14:23:23Z Njilo 1885 /* */ 252483 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივურული მედიკამებტეფი დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს ხოლო ართიშა გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ მაჟირა ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ dsex6grmj6wl2ksot6hjdj9fqvb0hlq 252484 252483 2026-08-25T14:25:22Z Njilo 1885 /* */ 252484 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივურული მედიკამებტეფი დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს ხოლო ართიშა გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ მაჟირა ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ. 955h5ao8pc0c40y0f60usvwqy7ypjjs 252485 252484 2026-08-25T14:25:45Z Njilo 1885 /* */ 252485 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივურული მედიკამებტეფი დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს ხოლო ართიშა გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ მაჟირა ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ. 7wjpivi6h1excx9suyhog27kd2x0zsq 252486 252485 2026-08-25T14:26:43Z Njilo 1885 /* */ 252486 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს ხოლო ართიშა გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ მაჟირა ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ. 1ll2kmzlbpjns27v3voolghrx3k44v1 252487 252486 2026-08-25T14:27:26Z Njilo 1885 /* */ 252487 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართ ვადათ იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ. 08mjx49fb1wguqi7e31jlosckj6xb5f 252488 252487 2026-08-25T14:27:47Z Njilo 1885 /* */ 252488 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ. oajn6kswee5mjaqcsea4jiblwu8mk8y 252489 252488 2026-08-25T14:28:18Z Njilo 1885 /* */ 252489 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ. 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ. 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, მოგაექ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ. o1kvab11m3mao41srcromuo9ux5tu2n 252490 252489 2026-08-25T14:30:27Z Njilo 1885 /* */ 252490 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, მოგაექ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> == წყარეფი == {{სქოლიოეფი}} ```0 m5hrdmidufsgr5nsl63h8p9cyais393 252491 252490 2026-08-25T14:30:44Z Njilo 1885 252491 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, მოგაექ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> == წყარეფი == {{სქოლიოეფი}} emlfu57wkgga0f0xbh55bxcxj3xhf0k 252492 252491 2026-08-25T14:30:54Z Njilo 1885 252492 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, მოგაექ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> == სქოლიო == {{სქოლიოეფი}} 5xu222o7b8rfoib15n4twjo8r33ud15 252493 252492 2026-08-25T14:31:02Z Njilo 1885 252493 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, მოგაექ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> == სქოლიო == d00pk4ju8bk4sr78ic4him86h083hml 252494 252493 2026-08-25T14:32:12Z Njilo 1885 252494 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, მოგაექ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> == სქოლიო == [[კატეგორია:ბოტსვანარეფი]] [[კატეგორია:ბოტსვანარი პოლიტიკოსეფი]] [[კატეგორია:ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტეფი]] [[კატეგორია:ბოტსვანაშ პრეზიდენტეფი]] 3g9u5fv79a7eu6lvlatfw809wospyjq 252495 252494 2026-08-25T14:32:38Z Njilo 1885 /* */ 252495 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ფესტუს მოგაე<br>Festus Mogae | სურათი=Festus Mogae 2009-06-23.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=მოგაე 2009 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[1 პირელი]], [[1998]] | პოსტი დიტუ = [[1 პირელი]], [[2008]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[იან კჰამა]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კვეტ მასირე]] | მონძე =[[იან კჰამა]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|21|8|1939}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|2026|5|8|1939|8|21}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ბარბარა მოგაე]] | სქუალეფი=3 | გონათაფა =[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[სასექსიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია =ეკონომისტი | საქვარუა = | რელიგია = | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-4 ვიცე-პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[1991]] | პოსტი დიტუ2=[[1998]] | წიმოხონი2 =[[პიტერ მუსი]] | მონძე2 =[[იან კჰამა]] | პრეზიდენტი2=[[კვეტ მასირე]] | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ფესტუს გონტებანიე მოგაე''' (დ. [[21 მარაშინათუთა]], [[1939]] — ღ. [[8 მესი]], [[2026]]) — [[ბოტსვანა]]რი პოლიტიკოსი დო ეკონომისტი, [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-3 პრეზიდენტი]] 1998-2008 წანეფს. გურაფულენდჷ ოქსფორდიშ დო სასექსიშ უნივერსიტეტეფს. გურაფაშ თებაშ უკულ ოდაბადეშა დირთჷ დო 1968 წანაშე მოღალენდჷ საფინანსო სექტორს. მუშენდჷ [[ოერეფოშქაშე სავალუტო ფონდი]]ს დო [[ბოტსვანაშ ბანკი]]ს. 1980-1981 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ბანკიშ მამართალი. 1980-იან წანეფიშ დათებუშე უკინებუდჷ ოთარობე პოსტეფი. 1989-1998 წანეფს რდჷ ბოტსვანაშ ფინანსეფიშ მინისტრი. [[კვეტ მასირე]]შ ადმინისტრაციას, 1991-1998 წანეფს მოგაე რდჷ ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტი. 1998 წანას პოსტიშე გეგნოდირთჷ მასირექ. შედეგო, ქიანაშ პრეზიდენტიშ პოსტი ქიდეკინჷ მოგაექ. მოგაეშ პრეზიდენტობაშ გოძვენას, ბოტსვანაშ მიოჭირინუ შანულამ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს. მოგაეშ ადმინისტრაცა ოლიმუდჷ [[შიდსი]]შ გოფაჩუას, ნამუთ სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანდჷ. ინფექციაშ გოფაჩუაშ დონეთ ბოტსვანა მოსოფელიშ მასშტაბით ართ-ართ პირველ არდგილს რდჷ. მოგაეშ თარობაქ ქიანაშა გემშეღჷ ანტივირუსულ მედიკამენტეფ დო შიდსიშ კურნალუაქ უფასოთ გინირთჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 2004 წანას გიშაგორუეფს კინ გემორძგჷ [[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]]ქ დო მოგაექ ხოლო ართშა იჸუ გიშაგორილქ ქიანაშ პრეზიდენტო. მოგაექ პიჯალა ქუდოდვუ ნამდა თიშ ადმინისტრაცია გაგინძორენდჷ ლჷმას სიღარიბეშ, უმუშელობაშ დო შიდსიშ სააწმარენჯოთ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> 1997 წანაშ ბოტსვანაშ საკონსტიტუციო თირუაშ ნძალათ, პრეზიდენტის შეულებუდჷ პოსტის გერინა ხვალე ვით წანათ. შედეგო, მოგაექ პრეზიდენტიშ პოსტიშე გეგნოდირთჷ 2008 წანაშ 1 პირელს. გეჸვენჯი პრეზიდენტო გინირთჷ ვიცე-პრეზიდენტიქ [[იან კჰამა]]ქ, ნამუთ ბოტსვანაშ მაართა პრეზიდენტიშ [[სერეტსე კჰამა]]შ სქუა რდჷ.<ref>{{cite web |title=Festus Mogae |url=https://www.britannica.com/biography/Festus-Mogae |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 August 2026}}</ref> ==ქოძირით თაშნეშე== * [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი]] == სქოლიო == [[კატეგორია:ბოტსვანარეფი]] [[კატეგორია:ბოტსვანარი პოლიტიკოსეფი]] [[კატეგორია:ბოტსვანაშ ვიცე-პრეზიდენტეფი]] [[კატეგორია:ბოტსვანაშ პრეზიდენტეფი]] 1ecba7g0ymmnsftxihvbs2qittspnfi ენგელბერტ დოლფუსი 0 44584 252497 2026-08-25T16:56:14Z Njilo 1885 ახალი ხასჷლა: უ 252497 wikitext text/x-wiki უ dlln83fralzs3ljcivqn4iqqe97n653 252498 252497 2026-08-25T16:56:59Z Njilo 1885 /* */ 252498 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =სერეტსე კჰამა<br>Seretse Khama | სურათი=Seretse Khama 1977 (2).png | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=კჰამა 1977 წანას | ხეშმოჭარუა =Seretse Khama () signature.svg | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-1 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[30 ეკენია]], [[1966]] | პოსტი დიტუ = [[13 კვირკვე]], [[1980]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[კვეტ მასირე]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=მუ, მუჭოთ პრემიერ-მინისტრი | მონძე =[[კვეტ მასირე]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|7|1921}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1980|7|13|1921|7|1}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბეჩუანალენდიშ პრემიერ-მინისტრი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[3 მელახი]], [[1965]] | პოსტი დიტუ2=[[30 მელახი]], [[1966]] | წიმოხონი2 =პოსტიქ გიჭყჷ | მონძე2 =მუ, მუჭოთ პრეზიდენტი | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 =[[ელისაბედ II]] | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 7rp3xgw34dgn0d9oqpmnyi9fuibaj98 252499 252498 2026-08-25T16:58:51Z Njilo 1885 /* */ 252499 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Seretse Khama 1977 (2).png | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=კჰამა 1977 წანას | ხეშმოჭარუა =Seretse Khama () signature.svg | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-1 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[30 ეკენია]], [[1966]] | პოსტი დიტუ = [[13 კვირკვე]], [[1980]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[კვეტ მასირე]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=მუ, მუჭოთ პრემიერ-მინისტრი | მონძე =[[კვეტ მასირე]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|7|1921}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1980|7|13|1921|7|1}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბეჩუანალენდიშ პრემიერ-მინისტრი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[3 მელახი]], [[1965]] | პოსტი დიტუ2=[[30 მელახი]], [[1966]] | წიმოხონი2 =პოსტიქ გიჭყჷ | მონძე2 =მუ, მუჭოთ პრეზიდენტი | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 =[[ელისაბედ II]] | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} qp3hdq431rarypwk1afiiisuuuhcw37 252500 252499 2026-08-25T16:59:15Z Njilo 1885 /* */ 252500 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=კჰამა 1977 წანას | ხეშმოჭარუა =Seretse Khama () signature.svg | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-1 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[30 ეკენია]], [[1966]] | პოსტი დიტუ = [[13 კვირკვე]], [[1980]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[კვეტ მასირე]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=მუ, მუჭოთ პრემიერ-მინისტრი | მონძე =[[კვეტ მასირე]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|7|1921}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1980|7|13|1921|7|1}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბეჩუანალენდიშ პრემიერ-მინისტრი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[3 მელახი]], [[1965]] | პოსტი დიტუ2=[[30 მელახი]], [[1966]] | წიმოხონი2 =პოსტიქ გიჭყჷ | მონძე2 =მუ, მუჭოთ პრეზიდენტი | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 =[[ელისაბედ II]] | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 4zrhmp2gau0n2ap7irr3jayzuaoklza 252501 252500 2026-08-25T16:59:38Z Njilo 1885 /* */ 252501 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა =Seretse Khama () signature.svg | რანწკი = [[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბოტსვანაშ მა-1 პრეზიდენტი]] | პოსტი დეკინჷ =[[30 ეკენია]], [[1966]] | პოსტი დიტუ = [[13 კვირკვე]], [[1980]] | ვიცე-პრეზიდენტი =[[კვეტ მასირე]] | მონარქი = | პრეზიდენტი = | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=მუ, მუჭოთ პრემიერ-მინისტრი | მონძე =[[კვეტ მასირე]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|7|1921}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1980|7|13|1921|7|1}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბეჩუანალენდიშ პრემიერ-მინისტრი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[3 მელახი]], [[1965]] | პოსტი დიტუ2=[[30 მელახი]], [[1966]] | წიმოხონი2 =პოსტიქ გიჭყჷ | მონძე2 =მუ, მუჭოთ პრეზიდენტი | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 =[[ელისაბედ II]] | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 6ymke004c4gjnjxj6it1ahuvn4os8je 252502 252501 2026-08-25T17:02:31Z Njilo 1885 /* */ 252502 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|7|1921}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1980|7|13|1921|7|1}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ბოტსვანაშ პრეზიდენტი|ბეჩუანალენდიშ პრემიერ-მინისტრი]] | პოსტი დეკინჷ2 =[[3 მელახი]], [[1965]] | პოსტი დიტუ2=[[30 მელახი]], [[1966]] | წიმოხონი2 =პოსტიქ გიჭყჷ | მონძე2 =მუ, მუჭოთ პრეზიდენტი | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 =[[ელისაბედ II]] | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} nefmx27qe5b7gse9jgccjzkucvsxdue 252503 252502 2026-08-25T17:06:59Z Njilo 1885 /* */ 252503 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|7|1921}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1980|7|13|1921|7|1}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რუდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 988a15fknxyr3pz584sofhxdpugf5ju 252504 252503 2026-08-25T17:09:28Z Njilo 1885 /* */ 252504 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|1|7|1921}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1980|7|13|1921|7|1}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 9oue15ewp0413zop8t6vh075mpdmgzb 252505 252504 2026-08-25T17:10:32Z Njilo 1885 /* */ 252505 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[გაბორონე]], [[ბოტსვანა]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 902s7vb8vsr2baed6ybvjjdrsc1fpbq 252506 252505 2026-08-25T17:11:56Z Njilo 1885 /* */ 252506 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[სეროვე]], [[ბეჩუანალენდი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი =ომაფე სასაფლა, [[სეროვე]], ბოტსვანა | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} rf16mth7b9n1boq5vo4pw1x3ohemgfi 252507 252506 2026-08-25T17:12:41Z Njilo 1885 /* */ 252507 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი = | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა =[[სეკგომა II]] | ნანა =[[ტებოგო კებაილელე]] | ალმასქუ =[[რუთ უილიამს კჰამა|რუთ უილიამსი]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 7u7pygm3vcc6jy03qqha1djtz5zt9l5 252508 252507 2026-08-25T17:14:41Z Njilo 1885 /* */ 252508 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჟაკლინი, [[იან კჰამა|იანი]], [[ტშეკენდი კჰამა II|ტშეკენდი]], ენტონი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 2fszdy1arxs8dkqy7kdypyuwgfph33l 252509 252508 2026-08-25T17:16:08Z Njilo 1885 /* */ 252509 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჰანერლი, ევა, რუდოლფი | გონათაფა =[[ფორტ-ჰეირიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ოქსფორდიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა =ბარისტერი, პოლიტიკოსი | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ბოტსვანაშ დემოკრატიული პარტია]] | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 29petxuaxvdnty496k3ilp3rd9d73o2 252510 252509 2026-08-25T17:18:54Z Njilo 1885 /* */ 252510 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ბოტსვანა}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჰანერლი, ევა, რუდოლფი | გონათაფა =[[ვენაშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა = | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ქირსიან-სოციალური პარტია (ავსტრია)|ქირსიან-სოციალური პარტია]] (1933 წანაშახ)<br>[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტი]] (1933-1934) | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} 9raje537inwuss8w0yuddx1lodl52gq 252511 252510 2026-08-25T17:20:25Z Njilo 1885 /* */ 252511 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ავსტრია}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჰანერლი, ევა, რუდოლფი | გონათაფა =[[ვენაშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა = | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ქირსიან-სოციალური პარტია (ავსტრია)|ქირსიან-სოციალური პარტია]] (1933 წანაშახ)<br>[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტი]] (1933-1934) | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} nhlu7rdhnz0jb445naaju7qhge66heg 252512 252511 2026-08-25T17:23:23Z Njilo 1885 /* */ 252512 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ავსტრია}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჰანერლი, ევა, რუდოლფი | გონათაფა =[[ვენაშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა = | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ქირსიან-სოციალური პარტია (ავსტრია)|ქირსიან-სოციალური პარტია]] (1933 წანაშახ)<br>[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტი]] (1933-1934) | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ენგელბერტ დოლფუსი''' ([[გერმანული ნინა|გერმ.]] Engelbert Dollfuß; დ. [[4 გჷმათუთა]], [[1892]] ღ. [[25 კვირკვე]], [[1934]]) ავსტრიალი პოლიტიკოსი დო დიქტატორი, [[ავსტრია]]შ კანცლერი 1932-1934 წანეფს. 59lex5cbi7pdfyy0fif6wx222cw2530 252513 252512 2026-08-25T17:24:51Z Njilo 1885 /* */ 252513 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ავსტრია}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჰანერლი, ევა, რუდოლფი | გონათაფა =[[ვენაშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა = | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ქირსიან-სოციალური პარტია (ავსტრია)|ქირსიან-სოციალური პარტია]] (1933 წანაშახ)<br>[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტი]] (1933-1934) | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ენგელბერტ დოლფუსი''' ([[გერმანული ნინა|გერმ.]] Engelbert Dollfuß; დ. [[4 გჷმათუთა]], [[1892]] — ღ. [[25 კვირკვე]], [[1934]]) — ავსტრიალი პოლიტიკოსი დო დიქტატორი, [[ავსტრია]]შ კანცლერი 1932-1934 წანეფს. ajw7b0phgbwm8fylm9sqovs9z1s0fz3 252514 252513 2026-08-25T17:25:18Z Njilo 1885 /* */ 252514 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ავსტრია}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჰანერლი, ევა, რუდოლფი | გონათაფა =[[ვენაშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა = | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ქირსიან-სოციალური პარტია (ავსტრია)|ქირსიან-სოციალური პარტია]] (1933 წანაშახ)<br>[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტი]] (1933-1934) | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ენგელბერტ დოლფუსი''' ([[გერმანული ნინა|გერმ.]] Engelbert Dollfuß; დ. [[4 გჷმათუთა]], [[1892]] — ღ. [[25 კვირკვე]], [[1934]]) — [[ავსტრიალეფი|ავსტრიალი]] პოლიტიკოსი დო დიქტატორი, [[ავსტრია]]შ კანცლერი 1932-1934 წანეფს. 1dms9r0sh6mzsew535iy3ctv4rbdo5l 252515 252514 2026-08-25T17:25:57Z Njilo 1885 /* */ 252515 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლიდერი | ჯოხო =ენგელბერტ დოლფუსი<br>Engelbert Dollfuß | სურათი=Engelbert Dollfuss 1-E-652.jpg | სურათიშ ზჷმა =230px | მუკნაჭარა სურათიშ თუდო=დოლფუსი 1932 წანას | ხეშმოჭარუა = | რანწკი = [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|ავსტრიაშ კანცლერი]] | პოსტი დეკინჷ =[[20 მესი]], [[1932]] | პოსტი დიტუ = [[25 კვირკვე]], [[1934]] | ვიცე-პრეზიდენტი = | მონარქი = | პრეზიდენტი =[[ვილჰელმ მიკლასი]] | კანცლერი = | პრემიერ-მინისტრი = | დუდმახვენჯი= | წიმოხონი=[[კარლ ბურეში]] | მონძე =[[კურტ შუშნიგი]] | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|4|10|1892}} | დაბადებაშ აბანი=[[ტექსინგტალი]], [[ავსტრია-უნგრეთიშ იმპერია|ავსტრია-უნგრეთი]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1934|7|25|1892|10|4}} | ღურაშ აბანი=[[ვენა]], [[ავსტრია]] | ღურაშ ბაძაძი =ჸვილუა | ნთხორუ აბანი = | მენოღალობა ={{შილა|ავსტრია}} | ერუანობა = | ოგიშაგორაშე ოლქი = | მუმა = | ნანა = | ალმასქუ =[[ალვინ დოლფუსი|ალვინ გლინკე]] | სქუალეფი=ჰანერლი, ევა, რუდოლფი | გონათაფა =[[ვენაშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხარისხი = | პროფესია = | საქვარუა = | რელიგია =[[კათოლიციზმი]] | ჯილდოეფი = | პარტია =[[ქირსიან-სოციალური პარტია (ავსტრია)|ქირსიან-სოციალური პარტია]] (1933 წანაშახ)<br>[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტი]] (1933-1934) | ვებ-საიტი= | მიკოღანკუა= | რანწკი2 =[[ოდაბადეშ ფრონტი (ავსტრია)|ოდაბადეშ ფრონტიშ]] ლიდერი | პოსტი დეკინჷ2 =[[20 მესი]], [[1933]] | პოსტი დიტუ2=[[25 კვირკვე]], [[1934]] | წიმოხონი2 =პარტიაქ დირსხჷ | მონძე2 =[[ერნსტ რიდიგერ შტარხემბერგი]] | პრეზიდენტი2= | მონარქი2 = | კანცლერი2 = | ვიცე-პრეზიდენტი2 = | პრემიერ-მინისტრი2= | დუდმახვენჯი2= | რანწკი3 = | პოსტი დეკინჷ3 = | პოსტი დიტუ3 = | წიმოხონი3 = | მონძე3 = | პრეზიდენტი3 = | მონარქი3= | კანცლერი3 = | პრემიერ-მინისტრი3= | დუდმახვენჯი3= | რანწკი4 = | პოსტი დეკინჷ4 = | პოსტი დიტუ4 = | წიმოხონი4 = | მონძე4 = | პრეზიდენტი4 = | მონარქი4 = | კანცლერი4 = | პრემიერ-მინისტრი4= | დუდმახვენჯი4= | რანწკი5 = | პოსტი დეკინჷ5 = | პოსტი დიტუ5 = | წიმოხონი5 = | მონძე5 = | პრეზიდენტი5 = | მონარქი5 = | კანცლერი5 = | პრემიერ-მინისტრი5= | დუდმახვენჯი5= }} '''ენგელბერტ დოლფუსი''' ([[გერმანული ნინა|გერმ.]] Engelbert Dollfuß; დ. [[4 გჷმათუთა]], [[1892]] — ღ. [[25 კვირკვე]], [[1934]]) — [[ავსტრიალეფი|ავსტრიალი]] პოლიტიკოსი დო დიქტატორი, [[ავსტრია]]შ [[ავსტრიაშ ფედერალური კანცლერი|კანცლერი]] 1932-1934 წანეფს. hqlln30jip50zi7x97qgpot4utxa4up