ვიკიპედია xmfwiki https://xmf.wikipedia.org/wiki/%E1%83%93%E1%83%A3%E1%83%93%E1%83%AE%E1%83%90%E1%83%A1%E1%83%B7%E1%83%9A%E1%83%90 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter მედია სპეციალური განხილვა მომხმარებელი მომხმარებლის განხილვა ვიკიპედია ვიკიპედია სხუნუა ფაილი ფაილის განხილვა მედიავიკი მედიავიკის განხილვა თარგი თარგის განხილვა დახმარება დახმარების განხილვა კატეგორია კატეგორიის განხილვა TimedText TimedText talk მოდული მოდულის განხილვა Event Event talk 0 370 252945 252942 2026-09-08T17:20:02Z Narazeni 826 /* ისტორია */ 252945 wikitext text/x-wiki {{Short description|ტრანსკონტინენტურ სახენწჷფო ბჟაეიოლ ევროპას დო ბჟადალ აზიას}} {{Pp-semi-protected|small=yes}} {{ინფოდაფა ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = საქართველო |ედომუშამი_ჯოხო = |ოართე_ჯოხო =საქორთუო |შილა = Flag of Georgia.svg |გერბი = Greater coat of arms of Georgia.svg |რუკა = Georgia (orthographic--projection).svg |ჰიმნი = [[საქორთუოშ სახენწჷფო ჰიმნი]]<br/>'''„თავისუფლება“'''<br/><br/><center>[[ფაილი:Tavisupleba vocal.ogg]]</center> |დევიზი =„ძალა ერთობაშია“<br/>„ჭყანა ართობას რე” |ზოხორინალაშ თარიღი =26 მესი 1918 |ოფიციალური_ნინეფი =[[ქორთული ნინა|ქორთულ]]<br />[[აფხაზური ნინა|აფხაზურ]] ^'''1''' <ref>[http://parliament.ge/ge/kanonmdebloba/constitution-of-georgia-68 საქართველოს კონსტიტუცია, მუხლი 8]</ref> |რელიგია= |ნანანოღა= [[ფაილი:Tbilisi City Seal.svg|15px]] [[ქართი]] |latd=41 |latm=43 |latNS=N |longd=44 |longm=47 |longEW=E |უდიდაში_ნოღა =ნანანოღა |თარობაშ_ტიპი = [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარულ]] [[საპარლამენტო რესპუბლიკა]] |ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[საქორთუოშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[მიხეილ ყაველაშვილი]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = [[საქორთუოშ პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_2 = [[ირაკლი კობახიძე]] |ლიდერიშ_ტიპი_3 = [[საქორთუოშ პარლამენტიშ დუდმახვენჯი|პარლამენტიშ დუდმახვენჯი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_3 =[[შალვა პაპუაშვილი]] |ლიდერიშ_ტიპი_4 = |ლიდერიშ_ჯოხო_4 = |სახენწჷფოშ ტიპი = |მიკოღანკუა = |ოფიციალური ჸოფირება 1 = |ოფიციალური თარიღი 1 = |ოფიციალური ჸოფირება 2 = |ოფიციალური თარიღი 2 = |ოფიციალური ჸოფირება 3 = |ოფიციალური თარიღი 3 = |ოფიციალური ჸოფირება 4 = |ოფიციალური თარიღი 4 = |რანგი_ფართობით = 121-ა |ფართობი =69 700 |წყარი_% = |ოეგებიე_მახორობა =3 716 900 კოჩი ^'''2'''<ref>{{cite web|url=https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/41/mosakhleoba |title=მახორობაშ მუდანობა 1 ღურთუთაშ დგომარობათ|publisher= [[საქორთუოშ სტატისტიკაშ ერუანული ნინალა]]|format=|accessdate=2021-02-05|date=1 იანვარი, 2020}}</ref> |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 131-ა |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2020 |მახორობაშ_ცენზი =3 713 804 ^'''3''' |მახორობაშ_ცენზი_წანას = 2014 |მახორობაშ_მეჭედალა = 53.5 კოჩი/კმ² |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = 137-ა |ედპ_ppp_წანა = 2016 |ედპ_ppp = {{nowrap|$35.6 მილიარდი<ref>{{cite web |title=World GDP Ranking 2015 |url=https://knoema.com/nwnfkne/world-gdp-ranking-2015-data-and-charts |access-date=13 May 2016}}</ref>}} |ედპ_ppp_რანგი = 117-ა |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე =$9500 |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = |აგი =0.754 |აგი_ტენდენცია ={{ძინა}} |აგი_კატეგორია = |აგი_რანგი =76-ა |აგი_წანა =2020 |ვალუტა= [[ფაილი:Sign of Georgian Lari.svg|link=ლ|15px]] [[ლარი]] ^'''4''' |ვალუტაშ_კოდი =GEL |ქიანაშ_კოდი = |ბორჯიშ_ორტყაფუ = [[UTC+04:00]]<ref>საქორთუოქ გეგნორთჷ UTC+4 ზონაშე UTC+3 ზონაშა [[2004]] წანაშ 27 მანგის, მარა დართჷ UTC+4 ზონას [[2005]] წანაშ 27 მელახს^{[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3843511.stm]}^{[http://www.timeanddate.com/worldclock/timezone.html?n=371]}.</ref> |ზარხულიშ_ბორჯი = |cctld = [[.ge]] |ოტელეფონე_კოდი =+995 |ოტელეფონე_კოდი_მეწურაფა= |სქოლიო= ^'''1'''აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას ოფიციალურ ნინა ქორთულ ნინაწკჷმა ართო რე [[აფხაზური ნინა]].<br> ^'''2'''მახორობაშ მუდანობაშა დო მეჭედალაშა ვენშმურს აფხაზეთიშ დო სამაჩაბლოშ ნორთი, ნამუეფჷთ ოკუპირებულჷ რე რუსეთიშით დო საქორთუოშ ხეშულობა ვაკონტროლენს.<br> ^'''3'''მეხოლებურ მუნაჩემეფ აფხაზეთიშო დო სამაჩაბლოშამო.<br> ^'''4'''რუსეთიშით ოკუპირებულჷ აფხაზეთის დო სამაჩაბლოს თაშნეშე ხვარებას რე [[რუსული რუბლი|რუსულ რუბლი]].<br> {{maplink|frame=yes|frame-align=right|frame-width=300|type=line|id=Q230|text=<center>საქორთუოშ ინტერაქტიულ რუკა</center>}} }} '''საქორთუო''' ({{Lang-ka|{{აუდიო|Sakartvelo.ogg|საქართველო}}}}) — [[სახენწჷფო]] [[ბჟაეიოლი ევროპა|ბჟაეიოლ ევროპას]] დო [[ბჟადალი აზია|ბჟადალ აზიას]].<ref>Encyclopedic World Atlas, George Philip & Son, [[Oxford University Press]]: 2002, p.104</ref><ref>''[[Histories (Herodotus)|Histories]]'' 4.38. C.f. James Rennell, ''The geographical system of Herodotus examined and explained'', Volume 1, Rivington 1830, [[iarchive:bub gb enQ-AAAAcAAJ/page/n274|p. 244]]</ref><ref>[[Encyclopedia Britannica]]", [https://www.britannica.com/place/Caucasus Caucasus], June 2021: "One widely accepted scheme draws the dividing line along the crest of the Greater Caucasus range, putting the portion of the region north of the line in Europe and the portion south of it in Asia. Another puts the western portion of the Caucasus region in Europe and the eastern part (the bulk of Azerbaijan and small portions of Armenia, Georgia, and Russia's Caspian Sea coast) in Asia..."</ref> [[კავკაცია]]შ რეგიონიშ ნორთი, ნამუსჷთ ბჟადალშე ომძღჷ [[უჩა ზუღა]], ოორუე დო ოორუე-ბჟაეიოლშე უხურგანს [[რუსეთი|რუსეთიშ ფედერაცია]], ობჟათე-ბჟადალშე — [[თურქეთი]], ობჟათეშე — [[სომხეთი]] დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე — [[აზერბაიჯანი]]. საქორთუოშ ფართობ რე 69700 კმ²,<ref>[[Nana Bolashvili]], Andreas Dittmann, Lorenz King, Vazha Neidze (eds.): ``National Atlas of Georgia``, 138 pages, Steiner Verlag, 2018, {{ISBN|978-3-515-12057-9}}</ref> [[საქორთუოშ დემოგრაფია|მახორობა]] — 3.7 მილიონ ადამიერი,{{efn|აფხაზეთიშ დო სამაჩაბლოშ მოხ, თე ჟირ [[ვაღიარაფილი სახენწჷფო|სეპარატისტულ რეგიონ]] [[საქორთუოშ ოკუპირაფილი ტერიტორიეფი|რუსეთიშ ოკუპაციაშ]] გიმე რე. [[საქორთუოშ თარობა]] თე ჟირ სეპარატისტულ რეგიონს ქიანაშ უგურთუ ნორთო მითმირჩქინანს, ერეფოშქაშე ხუჯიშ დოკინათ.}}<ref name="statspopulation">{{cite web|title=Population and Demography |publisher=National Statistics Office of Georgia, Geostat |url=https://www.geostat.ge/en/modules/categories/316/population-and-demography |access-date=29 December 2021}}</ref> ნამუშ ნასუმორ ოხორანს ქიანაშ ნანანოღა დო [[საქორთუოშ ნოღეფიშ ერკებული|უკაბეტაშ ნოღა]] [[ქართი]]ს. [[ქორთუეფი]], რეგიონიშ ჯინჯიერ მახორუეფი, აკმადგინანა ქიანაშ მახორობაშ უმენტაშობას, ნამუეფსჷთ ეთნოლინგვისტურო გინორთ უღჷნა არძა მეძობელ ქიანაწკჷმა და უმენტაშო რაგადანა [[ქორთული ნინა|ქორთულო]], ართ-ართ [[ქართველური ნინეფი|ქორთულურ ნინაშა]], ნამუთ მოსოფელიშ აკა შხვა ნინეფიშ ფანიას ვარსხუაფუ.{{sfn|Dalby|2002|ხს=38}} საქორთუოშ ასეიან ტერიტორია დოხორელ რე [[მაართაჸოფილი ჯარალუა|პრეისტორიულ]] ბორჯიშე, სოდე იდვალუაფუ მოსოფელიშ არძაშე ორდოიან [[მეღვინალა|ღვინიშ]], ორქოშ მოპალუაშ დო ტექსტილიშ წარმებაშ აბანეფი.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-41977709 'World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia]. BBC News: 13 November 2017</ref><ref name="archeologyMethodTheory2014322">{{cite journal|last=Doce|first=Elisa Guerra|year=2004|title=The Origins of Inebriation: Archaeological Evidence of the Consumption of Fermented Beverages and Drugs in Prehistoric Eurasia|journal=[[Journal of Archaeological Method and Theory]]|volume=22|issue=3| pages=751–782 | doi=10.1007/s10816-014-9205-z | s2cid=143750976 |issn=1072-5369}}</ref> [[ანტიკური ხანი|კლასიკურ ხანს]] გიჭყჷ მუსხირენ ომაფექ, მუჭომით რდჷ [[კოლხეთი]] დო [[იბერიაშ ომაფე|იბერია]], ნამუეფქჷთ ოსხირ გუჭყეს თეხანურ ქორთულ სახენწჷფოშ გვირზილს. [[IV ოშწანურა]]შ დაჭყაფუს, ქორთუეფქ ოფიციალურო მიღეს [[ქირსიანობა]], ნამუქჷთ ხე ქეშუნწყჷ [[საქორთუოშ ომაფე]]შ აკოკათუას. საქორთუოქ [[საქორთუოშ ორქოშ ხანი|ორქოშ ხანს]] მიოჭირინჷ [[მაღალი შქა ოშწანურეფი|მაღალ შქა ოშწანურეფს]], მუჟანსჷთ ქიანას უნჯღვერდეს დავით IV გაფუ დო მაფა [[თამარ მაფა|თამარი]]. [[XV ოშწანურა]]შე დოჭყაფილი ომაფექ ქუდანთხჷ დო აკოცჷ შხვადოშხვა რეგიონალურ ჟისახენწჷფოეფიშ გაულათ, თინეფს შქას [[მონღოლეთიშ იმპერია|მონღოლეფიშ]], [[ოსმალეთიშ იმპერია|ოსმალეთიშ]] დო [[სპარსეთიშ იმპერია|სპარსეთი]]შით. თეშ უკული, [[1801]] წანაშე დოჭყაფილი, [[საქორთუო რუსეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუას|მოზოგ-მოზოგო ანექსირებულჷ]] რდჷ [[რუსეთიშ იმპერია]]შა. [[1917]] წანაშ [[რუსეთიშ რევოლუცია]]შ უკული, საქორთუო კუნტა ხანით რდჷ [[საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა|ზოხორინელ რესპუბლიკა]] [[ფუთიშ აპიჯალა|გერმანიაშ გინოფორუათ]],<ref name="Soviet power">{{Cite journal |last=Jones |first=Stephen |date=27 October 2020|title=The establishment of Soviet power in Transcaucasia: The case of Georgia 1921–1928|journal=Soviet Studies|volume=40|issue=4|page=627 |doi=10.1080/09668138808411783}}</ref> მარა [[1921]] წანას, [[ჭითა არმია]]შით [[რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა (1921)|ეჭოფილქ დო ანექსირებულქ]] იჸუ დო [[სხუნუეფიშ რსხუ]]შ [[საქორთუოშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა|ართ-ართ]] რესპუბლიკათ გჷნირთუ. 1980-იან წანეფს, ზოხორინალაშო ყარაფ უწაიათ იძინანდჷ, ნამუქჷთ 1991 წანაშ პირელს, საქორთუოშ [[სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმა|სხუნუეფიშ რსხუშე გიშულა]] გჷმიჭანუ. [[პოსტსხუნუური სახენწჷფოეფი|გეჸვენჯ ვითწანურაშ]] უმენტაშობაშ განწეხანს ქიანას რდჷ ეკონომიკურ კრიზისი, [[პოსტსხუნუური კონფლიქტეფი|პოლიტიკურ ვასტაბილურობა]] დო სეპარატისტულ ლჷმეფ [[აფხაზეთი]]ს დო [[ცხინვალიშ რეგიონი|სამაჩაბლო]]ს. [[2003]] წანაშ თინჩალ [[ვარდეფიშ რევოლუცია]]შ უკული, საქორთუოქ ჸონიერო მანჯჷ [[ბჟადალური ოქიანუ|პრობჟადალურ]] გალენურ პოლიტიკა, გენშეღჷ რანწკ [[ევროპაშ რსხუ]]შა დო [[ნატო (ოორუე ატლანტიკური აპიჯაფაშ ორგანიზაცია)|ნატოშა]] მიშაულარ [[ევროპაშ რსხუშ პოტენციური გოძინა|დემოკრატიულ დო ეკონომიკურ რეფორმეფი]]. ბჟადალჸურე გინულაქ გჷმიჭანუ [[რუსეთ-საქორთუოშ ურთიართობეფი|რუსეთწკჷმა ურთიართობეფიშ გაუფრაშება]] დო [[2008]] წანას [[რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა (2008)|რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა]], ნამუთ ასეთ იგჷნძორებუ რუსეთიშით [[საქორთუოშ ოკუპირაფილი ტერიტორიეფი|საქორთუოშ რეგიონეფიშ ოკუპაციათ]]. საქორთუო რე [[წჷმმარინაფონი დემოკრატია]], [[უნიტარული სახენწჷფო|უნიტარულ]] [[საპარლამენტო რესპუბლიკა]].<ref>{{cite web |title=Constitution of Georgia |at=Article 1.1, 7.2, 45, 52 and 54 |url=https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 |publisher=The Legislative Herald of Georgia |date=29 June 2020 |access-date=2022-03-25 |archive-date=27 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061907/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36 |url-status=dead }}</ref><ref name=undp>{{cite web |url=https://www.ge.undp.org/content/georgia/en/home/projects/PARLIAMENT.html |title=Consolidating Parliamentary Democracy in Georgia |publisher=UNDP Georgia |access-date=2022-03-25 |archive-date=19 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619184258/https://www.ge.undp.org/content/georgia/en/home/projects/PARLIAMENT.html }}</ref> [[წუმმაძინე ქიანა]] ძალამ მაღალ [[ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსი]]თ დო წუმმაძინე ეკონომიკათ. [[2003]] წანაშე მანჯებულ მასშტაბურ ეკონომიკურ რეფორმეფქ გაჭყჷ მოსოფელიშ ართ-ართ არძაშე დუდიშულ ბიზნეს ორენი, უმოს ეკონომიკურ დუდიშულა დო ქანთელუა, თაშნეშე [[ედპ]]-შ ძინაშ ართ-ართ არძაშე მაღალ ტემპეფი.<ref>{{Cite web |title=Georgia |url=https://www.state.gov/reports/2024-investment-climate-statements/georgia/ |access-date=2024-07-21 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> [[2018]] წანას, საქორთუოქ მაჟირა ქიანათ გჷნირთუ [[მარიხუანა საქორთუოს|მარიხუანაშ ლეგალიზაციათ]] დო პირველ რე ჸოფირ სოციალისტური სახენწჷფოეფს შქას. საქორთუო ანდა ერეფოშქაშე ორგანიზაციაშ მაკათურ რე, თინეფს შქას: [[გოერო]], [[ევროპაშ სხუნუ]], [[ევროკონტროლი]], [[უჩა ზუღაშ ეკონომიკური წოროხანდაშ ორგანიზაცია|BSEC]], [[სუამი]], [[ენერგეტიკული ჯარალუა]]. [[ასოციაცირებული ტრიო]]შ აკოდგინალუას საქორთუო [[ევროპაშ რსხუშ პოტენციური გოძინა|ევროპაშ რსხუშა კათაფა]]შ ოფიციალურ კანდიდატ რე.<ref>{{Cite web|url=https://www.consilium.europa.eu/en/meetings/european-council/2023/12/14-15/|title=European Council|website=Consilium}}</ref> [[2024]] წანაშ გჷმათუთაშე, საქორთუოქ [[საქორთუოშ პოლიტიკური კრიზისი (2014-ასეშა)|ტომბა პოლიტიკურ კრიზისშა]] ქენშანთხუ. == ეტიმოლოგია == {{anchor|ეტიმოლოგია}} === საქორთუოშ ეტიმოლოგია === {{Main|საქორთუოშ ეტიმოლოგია}} [[ფაილი:World map by Pietro Vesconte - Georgia.jpg|thumb|left|150px|'''საქორთუო''' შქა ოშწანურეეფიშ რუკას ''mappa mundi'', ახ. წ. 1320]] [[ჯვეში საბერძნეთი|ჯვეშ ბერძენეფს]] ([[სტრაბონი]], [[ჰეროდოტე]], [[პლუტარქე]], [[ჰომეროსი]] დო შხვ.) დო [[ჯვეში რომი|რომაალეფს]] ([[ტიტუს ლივიუსი]], [[პუბლიუს კორნელიუს ტაციტუსი|ტაციტუსი]] დო შხვ.) ორდოიან ბჟადალ ქორთუეფშა უჯოხოდეს [[კოლხეფი]] დო ბჟაეიოლ ქორთუეფშა — [[იბერიაშ ომაფე|იბერიალეფი]] ({{lang|grc-Latn|Iberoi}}, {{lang|grc|Ἰβηροι}} კანკალე ბერძენულ წყუეფს).<ref>{{cite book |author=David Braund |title=A History of Colchis and Transcaucasian Iberia, 550 BC-AD 562 |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=[https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau/page/17 17–18] |year=1994 |isbn=978-0-19-814473-1 |url=https://archive.org/details/georgiainantiqui0000brau}}</ref> ჯოხოდვალა ''Georgia-შ'' მაართა შინუა იტალიურ ნინაშა ითარიღებუ 1320 წანათ, [[პიეტრო ვესკონტე]]შ მოსოფელიშ რუკას {{lang-la|[[mappa mundi]]}}.<ref>[[Rouben Galichian]] (2007) Countries South of the Caucasus in Medieval Maps: Armenia, Georgia and Azerbaijan. pp. 188–189</ref> ქიანაშ მოსოფელიშ რუკას მუკორჩქინაშ ორდოიან ბორჯიშე, ლათინურ ოქიანუს საქორთუოშ ჯოხოდვალა შხირას იჭარუდჷ მუჭოთ ''Jorgia''.<ref>Boeder; et al. (2002). Philology, typology and language structure. Peter Lang. p. 65. {{ISBN|978-0820459912}}</ref> გინნაჩემუს გერსხილ თეორიეფით, წჷმარინუ მოშარე [[ჟაკ დე ვიტრი]]ქ, ნამუთ ქიანაშ ჯოხოდვალაშ გოჭყაფას ეთმენწყუნდჷ ქორთუეფს [[ჯეგე გერგი]]შ პოპულარობათ,<ref>[[გრიგოლ ფერაძე]]. "The Pilgrims' derivation of the name Georgia". ''Georgica'', Autumn, 1937, nos. 4 & 5, 208–209</ref> მორო [[ჟან შარდენი]] კოროცხუნდჷ, ნამჷ-და ჯოხოდვალა ''Georgia'' მოურს ბერძენულ ზიტყვაშე γεωργός ('დიხაშმოხანდე'). ზიტყვა ''საქორთუო/ქორთუეფიშ'' თე ანდაოშწანურამ გოსხუნუეფ ასეშო უმენტაშო ვარებულ რე ომენცარე ჯარალუაშით, ნამუთ მიოწურუანს [[სპარსული ნინა|სპარსულ]] ზიტყვაშა {{lang|fa-Latn|gurğ}}/{{lang|fa-Latn|gurğān}} ({{lang|fa|گرگ}}, '[[გერი]]'<ref>{{cite book|last1=Hock|first1=Hans Henrich|last2=Zgusta|first2=Ladislav|title=Historical, Indo-European, and Lexicographical Studies|url=https://archive.org/details/historicalindoeu0000unse|date=1997|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-012884-0|page=[https://archive.org/details/historicalindoeu0000unse/page/211 211]}}</ref>) მუჭოთ საეგებიო ჯინჯიერ ზიტყვა.{{sfnp|Mikaberidze|2015|p=3}} თე ჰიპოთეზაშ მეჯინათ, მოგვიანეთ თე სპარსულ ზიტყვაშ ჯინჯ რდჷ გჷმორინაფილ ანდა შხვა ნინას, თინეფს შქას სლავურ დო ბჟადალევროპულ ნინეფს.{{sfnp|Mikaberidze|2015|p=3}}{{sfnp|Rapp|2014|p=21}} მასქერულ ჯოხო რე {{lang|ka|საქართველო}}; '[[ქორთუეფი]]შ დიხა', მოურს [[IX ოშწანურა]]ს შინელი, ქიანაშ ცენტრალურ რეგიონ [[ქართლი]]შ ჯოხოდვალაშე, ფართო გჷმორინაფაშის მიარზებუ შქა ოშწანურეეფიშ [[საქორთუოშ ომაფე]] [[XIII ოშწანურა]]შა. შქა ოშწანურეეფიშ ''[[ქართლის ცხოვრება]]ს'' მოშინაფილჷ რე თე ჯოხოდვალაშ ქორთუეფიშ წიმოხონ [[ქართლოსი]], [[იაფეტი]]შ მოთაშმოთა, ნამუშ ჯოხოქ შქა ოშწანურეეფიშ მემეატიანეეფიშ მეჯინათ, გაჭყჷ ომაფეშ ჯოხოდვალა. მენცარეფ ფირქენა, ნამჷ-და ქიანაშ ჯოხო „საქორთუო“ მოურს „ქართ“ ქოქიშე, ნამუთ მერსხილ რე უჯვეშაში სათურო ჯოხოშა - „ქართუ“, „კარდუ“, === სახენწჷფო ჯოხოდვალა === [[1995]] წანას მეღებულჷ [[საქორთუოშ კონსტიტუცია]]შ 2-ა ბირგულიშ მეჯინათ, სახენწჷფოშ ოფიციალურ ჯოხოდვალა რე ''საქართველო'',<ref>{{citation|chapter=Article 2.1|title=Constitution of Georgia|publisher=Legislative Herald of Georgia|chapter-url=https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36|quote=‘Georgia’ is the name of the state of Georgia.|access-date=25 March 2022|archive-date=27 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027061907/https://matsne.gov.ge/en/document/view/30346?publication=36|url-status=dead}}</ref>. საქორთუოშ ჟირ ოფიციალური ნინაშა ([[ქორთული ნინა|ქორთულ]] დო [[აფხაზური ნინა|აფხაზურ]]) ქიანაშ ჯოხოდვალა რე საქართველო დო Қырҭтәыла (''Kərttʷʼəla''). 1995 წანაშ კონსტიტუციაშ მეღებაშახ დო [[სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმა|სსრრ-შ აკოცჷმაშ]] უკულ ქიანაშ ოფიციალურ ჯოხოდვალა რდჷ „საქორთუოშ რესპუბლიკა“.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Tbilisi |title=Tbilisi |date=11 July 2023 |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |quote=Tbilisi, formerly Tiflis, capital of the republic of Georgia}}</ref><ref>{{Cite news |date=2012-03-14 |title=Georgia country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 |access-date=2025-03-13 |work=BBC News |language=en-GB}}</ref> ნამთინე ნინეფ აგჷნძორენა ქიანაშ ჯოხოდვალაშ რუსულ ვარიანტიშ გჷმორინაფას, ''Gruzia'', ნამუშ თირუას საქორთუოშ ხეშუულება დიპლომატიურ კამპანიეფით ოცადუდჷ. [[2006]] წანაშე, ისრაელქ,<ref>{{Cite web |url=https://www.jpost.com/international/by-georgia-dont-call-us-gruzia |title='By Georgia! Don't call us Gruzia' |date=17 May 2006 |access-date=2023-11-19 |website=The Jerusalem Post |last=Horovitz |first=David}}</ref> იაპონიაქ,<ref>{{Cite web |url=https://en.trend.az/scaucasus/georgia/2324328.html |title=Japan intends to officially use 'Georgia' instead of 'Gruzia' |date=21 October 2014 |access-date=2023-11-19 |website=Trend News Agency}}</ref> ობჟათე კორეაქ<ref>{{Cite web |url=https://eurasianet.org/georgia-stop-calling-me-gruzia |title=Georgia: Stop Calling Me "Gruzia" |date=28 June 2011 |access-date=2023-11-19 |website=Eurasianet |last=Lomsadze |first=Giorgi}}</ref> დო უნგრეთიქ<ref>{{Cite web|url=https://miniszterelnok.hu/orban-viktor-georgiaban-targyal/ |title=Orbán Viktor Georgiában tárgyal|date=2024-10-27|accessdate=2025-03-26|website=miniszterelnok.hu |lang=hu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://miniszterelnok.hu/orban-viktor-sajtonyilatkozata-magyarorszag-es-georgia-kormanyanak-kozos-munkauleset-kovetoen/|title=Orbán Viktor sajtónyilatkozata Magyarország és Georgia kormányának közös munkaülését követően|date=2023-10-12|accessdate=2025-03-26|website=miniszterelnok.hu |lang=hu}}</ref> ოფიციალურო გოთირუეს ქიანაშ ჯოხოდვალა ინგლისურ ვარიანტიშა ''Georgia''.<ref>{{Cite web |url=https://rferl.org/a/georgia_asks_friends_to_stop_calling_it_gruzia/24264848.html |title=Georgia Asks Friends To Stop Calling It 'Gruzia' |date=13 July 2011 |access-date=2023-11-19 |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |last=Rekhviashvili |first=Jimsher}}</ref> [[2020]] წანას, ლიეტუვაქ მოსოფელს პირველ ქიანათ გჷნირთუ, ნამუქჷთ მიშეღჷ ჯოხოდვალა ''Sakartvelas'' ოფიციალურ ურთიართობეფშან.<ref>{{Cite web |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1317371/lithuania-approves-sakartvelo-as-official-name-for-georgia |title=Lithuania approves Sakartvelo as official name for Georgia |date=11 January 2021 |access-date=2023-11-19 |website=LRT}}</ref> == ისტორია == {{Main|საქორთუოშ ისტორია}} === პრეისტორია === {{ქოძირით თაშნეშე|პრეისტორიულ საქორთუო}} {{multiple image | total_width = 400 | align = right | image1 = State Museum of History of Georgia (Tbilisi Archaeological Museum) 3.jpg | image2 = Bronze Lamp from Vani, of Ariadne, Heracles and Elephants - 1st century BCE 6.jpg | footer = ''კვარჩხშე მორძგვშა:'' ''[[პეტერა]]'', ნამუსჷთ გჷმოხანტილ რე რომიშ იმპერატორ [[მარკუს ავრელიუსი]], მეგორაფილ რე საქორთუოს, ახ. წ. II ოშწანურა. ბრონზეშ ლამპა [[ჰერაკლე]]შ დო [[არიადნე]]შ ფიგურეფით, ჯვ. წ. I ოშწანურა, [[საქორთუოშ ერუანულ მუზეუმი]]. }} [[ადამიერეფი (გვარობა)|არქაულ ადამიერეფიშ]] უჯვეშაშ ნოქურ დოხოლაფირო 1,8 მილიონ წანაშ კინოხით ითარიღებუ დო წჷმორინაფილ რე [[დმანისარ ჰომინინი|დმანისარ ჰომინინეფით]] — [[ჰომო ერექტუსი]]შ გიმეგვარობათ, ნამუთ [[ევრაზია]]ს ჰომინინეფიშ არძაშე უჯვეშაშ ჩინებულ ნასაფულუეფს წჷმარინუანს.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/lifestyle/oddly-enough/georgian-archaeologists-find-18-million-year-old-human-tooth-2022-09-09/ |title=Georgian archaeologists find 1.8-million-year-old human tooth |date=9 September 2022 |access-date=2023-11-26 |website=Reuters}}</ref> [[კავკაცია|კავკაციაშით]] თხილერ დო [[უჩა ზუღა]]შ ეკოსისტემათ უნარღელჸვენი, რეგიონი, მუჭოთ ჩქჷ, ედომუშამ [[პლეისტოცენი]]შ განწეხანს [[რეფუგიუმი|ოჩუაშეშ]] როლს არსულენდჷ,<ref>{{Cite book |title=The Earliest Occupation of Europe |last=Roebroeks |first=Wil |publisher=Modderman Stichting / Faculty of Archaeology – Leiden University |year=1993 |isbn=9789073368071 |location=Leiden |pages=207–209}}</ref> თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და პირველ უმუხარცქუ პრიმიტიულ ხორუეფ [[შქა პალეოლითი]]ს, დოხოლაფირო 200 000 წანაშ კინოხის ორხველჷნან.<ref>{{Cite book |title=საქართველოს ისტორია |last=Tsotskolauri |first=Avtandil |publisher=Saunje |year=2017 |isbn=978-9941-451-79-9 |location=Tbilisi |pages=12–17}}</ref> [[ჟიმოლენ პალეოლითი]]შ ბორჯის, ხორუეფქ თარო ბჟადალ საქორთუოს, წყარმალუეფ [[რიონი]]შ დო [[ყვირილა]]შ ლეხერეფს გიჭყჷ.<ref>{{Cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618220304328 |title=Filling the gaps: Late Upper Palaeolithic settlement in Gvardjilas Klde, Georgia |date=20 June 2021 |access-date=2023-11-27 |journal=Quaternary International |last=Kot |first=Małgorzata|volume=587-588 |pages=384–399 |doi=10.1016/j.quaint.2020.07.034 |bibcode=2021QuInt.587..384K }}</ref> ოფუტეშ მეურნობაშ შანეფი, არძაშ უკულაშ, [[ჯვ. წ. VI ვითოშწანურა]]ს არსხუაფუ, გიშაკერზაფილო ბჟადალ საქორთუოს, თინწკჷმა მუჟანსჷთ [[მტკვარი]]შ ღანჩო [[ჯვ. წ. V ვითოშწანურა]]ს სტაბილურო იხორუდჷნ, ნამუსჷთ მოწმენს შხვადოშხვა კულტურაშ ეჸონუა, ნამუეფჷთ მეჭედელო რდჷ მერსხილ ოჸოფარე გვერდთუთაწკჷმა, თინეფს შქას [[თრიალეთიშ მეზოლითურ კულტურა|თრიალეთიშ მეზოლითური]], [[შულავერ-შომუთეფეშ კულტურა|შულავერ-შომუთეფე]]შ დო [[ლეილათეფეშ კულტურა|ლეილათეფეშ]] კულტურეფი.<ref>{{Cite journal |url=https://journals.openedition.org/paleorient/602 |title=Rethinking architectural techniques of the Southern Caucasus in the 6th millennium BC: A re-examination of former data and new insights |access-date=2023-11-27 |journal=Paléorient |last=Baudouin |first=Emmanuel|date=2019 |issue=45–1 |pages=115–150 |doi=10.4000/paleorient.602 }}</ref> არქეოლოგიურ მეგორაფეფ ოძირანა, ნამჷ-და თეხანურ საქორთუოშ ხორუეფ 34 000 წანაშე უმოს ხანიშ კინოხ პირველაშე გჷმირინუანდეს ნოჭკეფს (ბუჟუჟეფს) ორჩანიეთ, მუკაქუნალშო,<ref>{{Cite web |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2009/09/oldest-known-fibers-discovered/ |title=Oldest-known fibers to be used by humans discovered |date=10 September 2009 |access-date=2023-11-27 |website=The Harvard Gazette |last=Lavole |first=Amy}}</ref> თაქ თაშნეშე აფხვადჷნა [[ქორთულ ღვინი|პირველ ღვინიშ დოდგინაშ]] უჯვეშაშ ჩინებულ აბანეფი (დოხოლ. ჯვ. წ. 6000 წ.)<ref>{{Cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/travel/article/sponsor-content-secret-birthplace-of-wine |title=Discover the Secret Birthplace of Wine |date=21 May 2018 |access-date=2023-11-27 |website=National Geographic |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202151005/https://www.nationalgeographic.com/travel/article/sponsor-content-secret-birthplace-of-wine |archive-date=2 December 2023 |url-status=dead}}</ref> დო [[საყდრისი|ორქოშ მოპალუაშ პირველურ შანეფი]] (ჯვ. წ. III ვითვითოშწანურა).<ref>{{Cite journal |url=https://journals.openedition.org/archeosciences/2037?lang=en |title=Bronze Age gold in Southern Georgia |access-date=2023-11-27 |journal=ArcheoSciences |last=Hauotmann |first=Andreas|date=2009 |volume=33 |issue=33 |pages=75–82 |doi=10.4000/archeosciences.2037 }}</ref> [[მტკვარ არაქსიშ კულტურა|მტკვარ-არაქსიშ]], [[თრიალეთიშ კულტურა|თრიალეთ-ვანაძორიშ]] დო [[კოლხური კულტურა|კოლხურ კულტურეფ]]ქ მოუხვადეს პროტო-ქორთულურ თურეფიშ წჷმოძინას, ნამუეფქჷთ, შილებე, [[ხეთეფი|ხეთეფიშ იმპერია]]შ ექსპანსიაშ ბორჯის ვარ-და [[ანატოლია]]შე გინიხორესკონ, თინეფს შქას [[მუშქეფი]], [[ლაზეფი|ლაზეფ]] დო [[ბიძერეფი]]. მინ ისტორიკოსიშ არზით, გვიან ბრონზეშ ხანს ხეთეფიშ ოქიანუშ კოლაფსიქ ხე შეუნწყჷ თე თურეფიშ გაულაშ გოძინას [[სქირონაშქა ზუღა|სქირონაშქა ზუღაშჸურე]], გიშაკერზაფილო [[თაბალი|თაბალიშ ომაფეშ]] მეშქაშობათ.<ref>{{Cite book |title=Historical-Ethnological problems of Georgia, the Caucasus and the Near East |last=Javakhishvili |first=Ivane |publisher=Tbilisi State University |year=1950 |location=Tbilisi |pages=130–135}}</ref> === ანტიკურ ხანი === [[ფაილი:King Mirian III.jpg|thumb|მაფა [[მირიან III]]-ქ IV ოშწანურას ქიანა ქირსიანობაშა მართინჷ.]] კლასიკურ ბორჯის, მუსხირენ ქორთულ სახენწჷფოქ გორჩქინდჷ, თინეფს შქას [[კოლხეთიშ ომაფე|კოლხეთი]]ქ ბჟადალ საქორთუოს, სოდე [[ბერძენული მითოლოგია|ბერძენულ მითოლოგია]]შ მეჯინათ, [[არგონავტეფი|არგონავტეფიშით]] გორუაფონ ორქოშ ოწმაფუ იდვალუაფუდჷნ. არქეოლოგიურ ტკიცებეფ მიოწურუანა, ნამჷ-და კოლხეთ ჯვ. წ. XIV ოშწანურაშო უკვე რდჷ დინდარ ომაფე<ref>{{Cite web |url=https://agenda.ge/en/news/2022/1715 |title=Archaeologists discover 14th–12th centuries BCE Colchis artefacts in western Georgia |date=13 May 2022 |access-date=2023-12-02 |website=Agenda.ge}}</ref> დო ფართო ოვაჭრე ნოსქვ უჩა ზუღაშ ბჟაეიოლ წყარპიჯის მადვალუ [[ბერძენულ კოლონიზაცია|ბერძენულ კოლონიეფით]] (მუჭომით რდჷ [[დიოსკურია]] დო [[ფაზისი]])<ref>{{Cite journal |url=https://journals.openedition.org/mediterranee/8317 |title=Geoarchaeology of Phasis (Georgia) |access-date=2023-12-02 |journal=Méditerranée |last=Lichell |first=Vakhtang|date=2016 |issue=126 |pages=119–128 |doi=10.4000/mediterranee.8317 }}</ref> რეგიონქ ანექსირებულქ იჸუ დიო [[პონტოშ ომაფე|პონტოშ ომაფეშით]], უკული — [[რომიშ რესპუბლიკა|რომიშ რესპუბლიკაშით]]. ბჟაეიოლ საქორთუო შხვადოშხვა კლანიშ დეცენტრალიზებულ მოზაიკათ სქიდუდჷ (ნამუეფსჷთ ზოხოიან [[მამასახლისი|მამასახლისეფ]] გამაგენდეს) ჯვ. წ. IV ოშწანურაშახ, მუჟანსჷთ თინა [[ალექსანდრე მაკედონარი|ალექსანდრე კაბეტიქ]] ქიდიჸუნუ, ნამუქჷთ საბოლათ [[სელევკიდეფიშ იმპერია]]შ პროტექტორატიშ გიმე [[იბერიაშ ომაფე]]შ გოჭყაფა გიმიჭანჷ — ართ მაფაშ დო არისტოკრატიულ იერარქიაშ ხეშთუდო აკოკათელ სახენწჷფო ორგანიზაციაშ ორდოაინ სამანგა.<ref>{{cite book|title=Lives and Legends of the Georgian Saints|url=https://archive.org/details/liveslegendsofge0000lang_n9a9|publisher=[[Saint Vladimir's Orthodox Theological Seminary|St. Vladimir's Seminary Press]]|edition=2nd|year=1997|author=David Marshall Lang|isbn=978-0-913836-29-3|author-link=David Marshall Lang}}</ref>[[რომიშ იმპერია]], [[პართიაშ იმპერია|პართა]] დო [[დიდი სომხეთი|კაბეტ სომხეთწკჷმა]] მანჯებულჷ შხვადოშხვა ლჷმეფიშ გეშა იბერია რეგულარულო ითირანდჷ ართგურალას, მარა ისტორიაშ უმენტაშ ნორთიშ განწეხანს თინა რომიშ კლიენტ-სახენწჷფოთ სქიდუდჷ. 319 წანას მაფა [[მირიან III]]-ქ იბერიაშ სახენწჷფო რელიგიათ ქრისტიანობა გეგმაცხადჷ, ნამუშით ბჟადალ კავკაციაშ რეგიონიშ ქირსიანულ გონათუაქ დიჭყჷ დო ჸონიერო გამანგარ თინა რომიშ გაულაშ სფეროს, [[ზოროასტრიზმი]]შ ჸონიერ გაულაშ მოღვენ უჯვეშაშ [[ქორთულ მითოლოგია|ქორთულ პოლითეისტურ რელიგიაშ]] ვარებაშით.<ref>{{cite book|title=Studies in Christian Caucasian History|author=Cyril Toumanoff|publisher=[[Georgetown University Press]].|year=1967|pages=83–84, 377|author-link=Cyril Toumanoff}}</ref> თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და 384 წანას დოდვალირ [[აკილისენეშ ზე]]ქ ფორმალურო დანტკიცჷ [[სასანიანეფიშ იმპერია|სასანიანეფიშ]] კონტროლ ედომუშამ კავკაციაშან, იბერიაშ ქირსიან გამაგეფ კანკალეშა ახიაჩებას ოცადუდეს, ნამუქჷთ V-VI ოშწანურეფს აკმარცუაფალ ლჷმეფ გჷმიჭანუ, ნამუეფშე არძაშე ჩინებულ მაფა [[ვახტანგ I გორგასალი|ვახტანგ I-შ]] გამაგალას არსხუაფუ, ნამუქჷთ ბჟადალ საქორთუოშ დოჸუნაფათ იბერიას ისტორიულო არძაშე კაბეტ ტერიტორიაშახ გოუძინჷ დო ნანანოღა [[ქართი|ქართ]] დარსხჷ. <!-- === საქორთუოშ აკოკათუა შქა ოშწანურეეფს === [[ფაილი:Near Mestia, Svan towers (35252565354).jpg|thumb|საქორთუოშ ოორუე-ბჟადალშე [[უშგული]]შ დო [[მესტია]]შ შქა ოშწანურეეფიშ ყორშეფ იდვალუაფუ.]] 580 წანას, სასანიანეფიშ იმპერიაქ გაუქვუ იბერიაშ ომაფე, ნამუქჷთ ორდოიან [[შქა ოშანურეეფი|შქა ოშწანურეეფშო]] თიშ აკმადგინალ ტერიტორიეფიშ შხვადოშხვა ფეოდალურ რეგიონო აკოცჷმა გჷმიჭანუ. [[რომაულ-სპარსულ ლჷმეფი|რომაულ-სპარსულ ლჷმეფქ]] რეგიონს არულობა გჷმიჭანუ, ანდანე მუჭოთ სპარსეთი, თეშ კონსტანტინოპოლი, კავკაციას შხვადოშხვა მალიმორ დჷნოირთის ხუჯის უხუჯანდეს. მარა, ბიზანტიაშ იმპერიაქ VI ოშწანურაშ დალიას ქორთულ ტერიტორიეფიშ გაკონტროლება შილებუ დო იბერიას ორცათ, აბანობურ ''კურუპალატეფიშ'' მეშქაშობათ გამაგენდჷ'.<ref>{{harvnb|Asatiani|2009|pp=48–50}}</ref> In 645, the Arabs invaded southeastern Georgia, starting an [[Early Muslim conquests|extended period of Muslim domination]] in the region; this also led to the establishment of several feudal states seeking independence from each other, such as the [[Emirate of Tbilisi]] and the [[Kingdom of Kakheti-Hereti|Principality of Kakheti]].<ref>{{harvnb|Asatiani|2009|pp=54–61}}</ref> Western Georgia remained mostly a Byzantine protectorate, especially following the [[Lazic War]].<ref>{{harvnb|Asatiani|2009|pp=47–48}}</ref> [[File:გელათის მონასტერი Gelati Monastery (48743471618).jpg|thumb|[[Gelati Monastery]], a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]]] The lack of a central government in Georgia allowed the rise of the [[Bagrationi dynasty]] in the early 9th century. Consolidating lands in the southwestern region of [[Tao-Klarjeti]], Prince [[Ashot I of Iberia|Ashot I]] (813–830) used infighting between Arab governors to expand his influence to Iberia and was recognized as Presiding Prince of Iberia by both the [[Abbasid Caliphate]] and the Byzantine Empire. Though Ashot's descendants formed competing princely lines, [[Adarnase IV of Iberia|Adarnase IV]] managed to unify most Georgian lands (except for Kakheti and Abkhazia) and was crowned [[Kingdom of the Iberians|King of the Iberians]] in [[AD 888|888]], restoring the monarchy abolished three centuries prior.<ref>{{harvnb|Asatiani|2009|pp=67–70}}</ref> In Western Georgia, the [[Kingdom of Abkhazia]] benefited from the weakening of Byzantium in the region to unify various tribes and become one of the most powerful states of the Caucasus in the 8th century.<ref>{{cite book|title=Nation-building in the post-Soviet borderlands|last=Smith|first=Graham|author2=Vivien Law|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-59968-9|page=[https://archive.org/details/nationbuildingin0000unse/page/56 56]|url=https://archive.org/details/nationbuildingin0000unse/page/56}}</ref> In the 9th-10th centuries, Abkhazia grew its influence through several military campaigns and came to control much of Iberia and competing with the Bagrationi. Dynastic conflicts eventually weakened Abkhazia in the second half of the 10th century while in Tao-Klarjeti, Prince [[David III of Tao|David III]] used his influence within [[Byzantine Anatolia]] to empower the Bagrationi. Bagrat III, heir of the Bagrationi dynasty, successively became King of Abkhazia (978), Prince of Tao-Klarjeti ([[AD 1000|1000]]), and King of the Iberians (1008), allowing him to unify most Georgian feudal states and be crowned in 1010 as [[List of monarchs of Georgia|King of Georgia]]. === ორქოშ ხანი დო გორთუალა === [[File:David IV, fresco.jpg|thumb|upright|left|[[David IV of Georgia|David the Builder]], the original architect of the Golden Age. Fresco from [[Gelati monastery]].]] For much of the 11th century, the nascent Georgian kingdom experienced geopolitical and internal difficulties, with various noble factions opposed to the centralization of the Georgian state. They were often backed by the Byzantine Empire, which feared a dominion of the Caucasus region by the Bagrationi dynasty, and in some instances fueled internal conflict through aristocratic families seeking more power. However, ties between Byzantium and Georgia were normalized when the two countries faced a new common enemy, the rising [[Seljuk Empire]] in the 1060s. Following the decisive Byzantine defeat at the [[Battle of Manzikert]] in 1071, Constantinople started to retreat from eastern Anatolia and entrusted Georgia with its administration, placing Georgia [[Georgian–Seljuk wars|at the forefront]] of Turkish in the 1080s. The Kingdom of Georgia reached its zenith in the 12th to early 13th centuries. This period during the reigns of [[David IV of Georgia|David IV]] (r. 1089–1125) and his great-granddaughter [[Tamar of Georgia|Tamar]] (r. 1184–1213) has been widely termed as the [[Georgian Golden Age]].<ref>{{cite book|title=Modern History of Soviet Georgia |author=David Marshall Lang|publisher=Greenwood Press|location=London |year=1976|page=29|isbn=978-0-8371-8183-7|author-link=David Marshall Lang}}</ref> This early Georgian renaissance, which preceded its Western European analog, was characterized by impressive military victories, territorial expansion, and a cultural renaissance in architecture, literature, philosophy and the sciences.<ref>{{cite book|title=Trust and Conflict: Representation, Culture and Dialogue|editor1= Ivana Marková |editor2=Alex Gillespie|page=43 |series=Cultural Dynamics of Social Representation|year=2011|isbn=978-0-415-59346-5}}</ref> The Golden Age of Georgia left a legacy of great cathedrals, romantic poetry and literature, and the epic poem ''[[The Knight in the Panther's Skin]]'', considered a national epic.<ref>{{cite book |title=Georgian Literature and Culture|author1=Howard Aronson|author2=Dodona Kiziria|publisher=Slavica |year=1999|page=119|isbn= 978-0-89357-278-5}}</ref><ref>{{cite book|last1=Suny|first1=Ronald Grigor |title=Armenia, Azerbaijan, and Georgia|date=1996|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-0-7881-2813-4 |page=184|url=https://books.google.com/books?id=B2W1YOG3N10C|quote=The Knight in the Panther Skin occupies a unique position as the Georgian national epic.|access-date=1 December 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221175149/https://books.google.com/books?id=B2W1YOG3N10C|archive-date=21 December 2016}}</ref> David IV suppressed dissent of feudal lords and centralized power in his hands to effectively deal with foreign threats. In 1121, he decisively defeated much larger Turkish armies during the [[Battle of Didgori]] and abolished the [[Emirate of Tbilisi]].<ref name="javaxisvili">{{cite book |language=ka |author-link=Ivane Javakhishvili |last=Javakhishvili |first=Ivane |year=1982 |title=k'art'veli eris istoria |trans-title=The History of the Georgian Nation |volume=2 |pages=184–187 |publisher=[[Tbilisi State University]] Press}}</ref> [[File:Tamar (Vardzia fresco detail).jpg|thumb|upright|[[Tamar of Georgia|Queen Tamar]], the first woman to rule medieval Georgia in her own right{{sfnp|Eastmond|2010|p=109}}]] The 29-year reign of Tamar, the first female ruler of Georgia, is considered the most successful in Georgian history.{{sfnp|Eastmond|2010|p=93}} Tamar was given the title "king of kings"{{sfnp|Eastmond|2010|p=109}} and succeeded in neutralizing her opposition, while embarking on an energetic foreign policy aided by the downfall of the rival powers of the Seljuks and Byzantium. Supported by a powerful military élite, Tamar was able to build on the successes of her predecessors to consolidate an empire that dominated the Caucasus, and extended over large parts of present-day Azerbaijan, Armenia, eastern Turkey, and northern Iran, and used the vacuum of power left by the [[Fourth Crusade]] to create the [[Empire of Trebizond]] as a Georgian vassal state.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=PeEeAQAAMAAJ| title=Imagining history at the crossroads: Persia, Byzantium, and the architects of the written Georgian past, Volume 2 p 652 | publisher=University of Michigan 1997 |access-date= 25 September 2016| year=1997 | isbn=978-0-591-30828-0 }}</ref> The revival of the Kingdom of Georgia was set back after Tbilisi was captured and destroyed by the Khwarezmian leader [[Jalal al-Din Mangburni|Jalal ad-Din]] in 1226,<ref>{{cite book|author=René Grousset, Rene|title='The Empire of the Steppes|publisher=[[Rutgers University Press]]|year=1991|page=260}}</ref> followed by devastating invasions by Mongol ruler [[Genghis Khan]]. The Mongols were expelled by [[George V of Georgia|George V the Brilliant]] (r. 1299–1302), known for reuniting eastern and western Georgia and restoring the country's previous strength and Christian culture. After his death, local rulers fought for their independence from central Georgian rule, until the total disintegration of the kingdom in the 15th century. Georgia was further weakened by several disastrous invasions by [[Timur]]. Invasions continued, giving the kingdom no time for restoration, with both [[Qara Qoyunlu]] and [[Aq Qoyunlu]] Turkomans constantly raiding its southern provinces. === სუმჸურენი დორთუალა=== [[File:Alexander III by Castelli (2).jpg|thumb|left|upright|King [[Alexander III of Imereti|Alexander III]] stabilized western Georgia.]] The Kingdom of Georgia [[Collapse of the Georgian realm|collapsed]] into anarchy by 1466 and fragmented into three independent kingdoms and five semi-independent [[Principality|principalities]]. Neighboring large empires subsequently exploited the internal division of the weakened country, and beginning in the 16th century, various Ottoman and Iranian forces subjugated western and eastern regions of Georgia, respectively.{{sfnp|Mikaberidze|2015|p=xxxi}} This pushed local Georgian rulers to seek closer ties with Russia. In 1649, the [[Kingdom of Imereti]] sent ambassadors to the Russian royal court, with Russia returning the favor in 1651. In the presence of these ambassadors, [[Alexander III of Imereti]] swore an oath of allegiance to Tsar [[Alexis of Russia]] on behalf of Imereti.<ref>" ნ. ტოლჩანოვის იმერეთში ელჩობის მუხლობრივი აღწერილობა, 1650–1652", გამოსცა ი. ცინცაძემ, თბ., 1970, გვ. 37–38</ref> Subsequent rulers also sought assistance from Pope [[Innocent XII]] but without success.<ref>გურამ შარაძე, [http://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/293835 ბედნიერებისა და სათნოების საუნჯე], თბილისი, გამომცემლობა საბჭოთა საქართველო, 1984: pp. 436–437.</ref> The rulers of regions that remained partly [[Autonomy|autonomous]] organized rebellions on various occasions. As a result of incessant [[Ottoman–Persian Wars]] and deportations, the population of Georgia dwindled to 784,700 inhabitants at the end of the 18th century.<ref>{{cite book|last1=ჯაოშვილი|first1=ვახტანგ |title=საქართველოს მოსახლეობა XVIII-XX საუკუნეებში: დემოგრაფიულ-გეოგრაფიული გამოკვლევა|date=1984 |publisher=მეცნიერება|page=72|edition=1st}}</ref> [[Eastern Georgia (country)|Eastern Georgia]], composed of the regions of [[Kartli]] and [[Kakheti]], had been under Iranian [[suzerainty]] since the [[Peace of Amasya]] signed with neighboring rivalling Ottoman Turkey ([[Safavid Georgia]]). With the death of [[Nader Shah]] in 1747, both kingdoms broke free and were reunified through [[Kingdom of Kartli-Kakheti|a personal union]] under the energetic king [[Heraclius II of Georgia|Heraclius II]], who succeeded in stabilizing Eastern Georgia to a degree.{{sfnp|Fisher|Avery|Hambly|Melville|1991|p=328}} [[File:Erekle II (crop).jpg|thumb|upright|King [[Heraclius II of Georgia|Heraclius II]] was caught between rival regional powers.]] In 1783, Russia and the eastern Georgian [[Kingdom of Kartli-Kakheti]] signed the [[Treaty of Georgievsk]], which made eastern Georgia a protectorate of Russia, guaranteed its territorial integrity and the continuation of its reigning Bagrationi dynasty in return for prerogatives in the conduct of Georgian foreign affairs.<ref>{{cite web |url=http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/georgia.htm|script-title=ru:Георгиевский трактат|trans-title=Treaty of Georgievsk|date=24 July 1783|publisher=[[Moscow State University]]|access-date=1 February 2015|language=ru |archive-date=1 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501155836/http://www.hist.msu.ru/ER/Etext/georgia.htm}}</ref> Despite its commitment to defend Georgia, Russia rendered no assistance when the [[Qajar dynasty|Iranians]] invaded in 1795, [[Battle of Krtsanisi|capturing and sacking Tbilisi]] and massacring its inhabitants.<ref>{{cite book|url=https://www.academia.edu/9137125|title=Relations between Tehran and Moscow, 1797–2014|access-date=17 May 2015}}</ref> Although Russia initiated a [[Persian Expedition of 1796|punitive campaign against Persia]] in 1796, the Russian Imperial authorities subsequently violated key promises of the Georgievsk Treaty and in 1801 proceeded to annex eastern Georgia, while abolishing the Georgian royal [[Bagrationi dynasty]], as well as the [[autocephaly]] of the [[Georgian Orthodox Church]]. [[Pyotr Bagration]], one of the descendants of the abolished house of Bagrationi, later joined the Russian army and became a prominent general in the Napoleonic wars.<ref>{{citation |last=Mikaberidze |first=Alexander |author-link=Alexander Mikaberidze |title=Peter Bagration: The Best Georgian General of the Napoleonic Wars |date=2009 |url=http://www.napoleon-series.org/research/biographies/bagration/c_bagration1.html |series=The Napoleon Series |editor-last=Burnham |editor-first=Robert |access-date=19 February 2019 |url-status=live |archive-date=16 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180816052429/http://www.napoleon-series.org/research/biographies/bagration/c_bagration1.html}}</ref> === რუსეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუას === [[File:George XII of Georgia.jpg|thumb|upright|left|The reign of [[George XII of Georgia|George XII]] was marked by instability.]] {{Main|საქორთუო რუსეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუას}} On 22 December 1800, [[Tsar]] [[Paul I of Russia]], at the alleged request of the Georgian King [[Giorgi XII of Kartli-Kakheti|George XII]], signed the proclamation on the incorporation of Georgia (Kartli-Kakheti) within the Russian Empire, which was finalized by a decree on 8 January 1801,{{sfnp|Gvosdev|2000|p=85}}{{sfnp|Avalov|1906|p=186}} and confirmed by Tsar [[Alexander I of Russia|Alexander I]] on 12 September 1801.{{sfnp|Gvosdev|2000|p=86}}{{sfnp|Lang|1957|p=249}} The [[Bagrationi]] royal family was deported from the kingdom. The Georgian envoy in [[Saint Petersburg]] reacted with a note of protest that was presented to the Russian vice-chancellor, Prince Kurakin.{{sfnp|Lang|1957|p=251}} In May 1801, under the oversight of General Carl Heinrich von Knorring, Imperial Russia transferred power in eastern Georgia to the government headed by General [[Ivan Petrovich Lazarev]].{{sfnp|Lang|1957|p=247}} The Georgian nobility did not accept the decree until 12 April 1802, when Knorring assembled the nobility at the [[Tbilisi Sioni Cathedral|Sioni Cathedral]] and forced them to take an oath on the [[Imperial Crown of Russia]]. Those who disagreed were temporarily arrested.{{sfnp|Lang|1957|p=252}} In the summer of 1805, Russian troops on the Askerani River near Zagam defeated the Iranian army during the [[Russo-Persian War (1804–13)|1804–13 Russo-Persian War]] and saved Tbilisi from reconquest now that it was officially part of the Imperial territories. Russian suzerainty over eastern Georgia was officially finalized with Iran in 1813 following the [[Treaty of Gulistan]].<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208103437/https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728 |date=8 February 2017 }} pp 728 ABC-CLIO, 2 December 2014 {{ISBN|1598849484}}</ref> Following the annexation of eastern Georgia, the western Georgian [[kingdom of Imereti]] was annexed by Tsar Alexander I. The last Imeretian king and the last Georgian Bagrationi ruler, [[Solomon II of Imereti|Solomon II]], died in exile in 1815, after attempts to rally people against Russia and to enlist foreign support against the latter, had been in vain.{{sfnp|Suny|1994|p=64}} From 1803 to 1878, as a result of numerous Russian wars now against [[Ottoman Turkey]], several of Georgia's previously lost territories – such as [[Adjara]] – were recovered, and also incorporated into the empire. The principality of [[Guria]] was abolished and incorporated into the Empire in 1829, while [[Svaneti]] was gradually annexed in 1858. [[Samegrelo|Mingrelia]], although a Russian protectorate since 1803, was not absorbed until 1867.<ref>Allen F. Chew: ''An Atlas of Russian History: Eleven Centuries of Changing Borders''. [[Yale University Press]], 1970, p. 74.</ref> Russian rule offered the Georgians security from external threats, but it was also often heavy-handed and insensitive. By the late 19th century, [[Svaneti uprising of 1875–1876|discontent with the Russian authorities]] grew into a national revival movement led by [[Ilia Chavchavadze]]. This period also brought social and economic change to Georgia, with new social classes emerging: the emancipation of the [[serfs]] freed many peasants but did little to alleviate their poverty; the growth of [[capitalism]] created an urban working class in Georgia. Both peasants and workers found expression for their discontent through revolts and strikes, culminating in the [[Revolution of 1905]]. Their cause was championed by the [[socialism|socialist]] [[Menshevik]]s, who became the dominant political force in Georgia in the final years of Russian rule. === ზოხორინალაშ გჷმოცხადება === {{Main|საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა}} [[ფაილი:Noe Schordania.jpg|thumb|upright|[[ნოე ზორდანია]]]] After the [[Russian Revolution]] of 1917, the [[Transcaucasian Democratic Federative Republic]] was established with [[Nikolay Chkheidze]] acting as its president. The federation consisted of three nations: Georgia, Armenia and Azerbaijan.<ref name="Soviet power" /> As the Ottomans advanced into the Caucasian territories of the crumbling Russian Empire, Georgia declared independence on 26 May 1918.<ref name=":0">{{Cite web|title=Georgia Celebrates Independence Day|url=http://georgiatoday.ge/news/21292/Georgia-Celebrates-Independence-Day-|access-date=2021-01-05|website=Georgia Today on the Web|archive-date=5 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200705123407/http://georgiatoday.ge/news/21292/Georgia-Celebrates-Independence-Day-}}</ref> The [[Menshevik]] [[Social Democratic Party of Georgia]] won the parliamentary election and its leader, [[Noe Zhordania]], became prime minister. Despite the Soviet takeover, Zhordania was recognized as the legitimate head of the [[Government of the Democratic Republic of Georgia in Exile|Georgian Government]] by France, UK, Belgium, and Poland through the 1930s.<ref>Stefan Talmon (1998), ''Recognition of Governments in International Law'', p. 289–290. [[Oxford University Press]], {{ISBN|0-19-826573-5}}.</ref> The 1918 [[Georgian–Armenian War]], which erupted over parts of disputed provinces between Armenia and Georgia populated mostly by Armenians, ended because of British intervention. In 1918–1919, Georgian general [[Giorgi Mazniashvili]] led an attack against the [[White Army]] led by Moiseev and Denikin to claim the [[Black Sea]] coastline from [[Tuapse]] to [[Sochi]] and [[Adlersky City District|Adler]] for independent Georgia.<ref name="shirokov">{{cite book|last1=Широков|first1=И. В.|last2=Тарасов|first2=А. А.|title=Наша маленькая Хоста – Исторический очерк|url=http://www.sss-tmas.org/index.php/component/docman/doc_download/14-our-little-khosta?Itemid=|year=2010|location=Sochi|language=ru|access-date=2 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140220124843/http://www.sss-tmas.org/index.php/component/docman/doc_download/14-our-little-khosta?Itemid=|archive-date=20 February 2014}}</ref> In 1920 [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Soviet Russia]] recognized Georgia's independence with the [[Treaty of Moscow (1920)|Treaty of Moscow]]. But the recognition proved to be of little value, as the Red Army [[Red Army invasion of Georgia|invaded Georgia in 1921]] and formally annexed it into the Soviet Union in 1922.<ref name=":0" /> === სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა === {{Main|საქორთუოშ სხუნუეფიშ სოციალისტური რესპუბლიკა|ქორთუეფიშ საქმე}} [[File:Red Army in Tiflis Feb 25 1921.jpg|thumb|The [[Bolshevik Russia|Bolshevik]] [[Red Army]] in Tbilisi on [[Soviet Occupation Day, Georgia|Soviet Occupation Day]] in 1921. Saint David's church and [[Mtatsminda Pantheon]] visible in the distance.]] In February 1921, during the [[Russian Civil War]], the [[Red Army invasion of Georgia|Red Army advanced into Georgia]] and brought the local Bolsheviks to power. The Georgian army was defeated, and the Social Democratic government fled the country. On [[Soviet Occupation Day, Georgia|25 February 1921]], the Red Army entered Tbilisi and established a government of workers' and peasants' [[Soviet (council)|soviets]] with [[Filipp Makharadze]] as acting head of state. Georgia was incorporated into what would soon become the [[Soviet Union]]. Soviet rule was firmly established only after local insurrections were defeated.<ref>Knight, Amy. ''Beria: Stalin's First Lieutenant'', [[Princeton University Press]], [[Princeton, New Jersey]], p. 237, {{ISBN|978-0-691-01093-9}}.</ref> Georgia would remain an unindustrialized periphery of the USSR until the [[First five-year plan (Soviet Union)|first five-year plan]] (1928–1932), when it became a major centre for textile goods. [[Joseph Stalin]], an ethnic Georgian, was prominent among the Bolsheviks,<ref>"[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/ethnic-tensions-war-in-the-caucasus-is-stalins-legacy-899615.html Ethnic tensions: War in the Caucasus is Stalin's legacy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180620180716/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ethnic-tensions-war-in-the-caucasus-is-stalins-legacy-899615.html |date=20 June 2018 }}". ''The Independent''. 17 August 2008.</ref> ultimately becoming the ''[[de facto]]'' leader of the Soviet Union from 1924 until his death on 5 March 1953. Fellow Georgians such as [[Lavrentiy Beria]] and [[Vsevolod Merkulov]] likewise held powerful positions in the Soviet government. Stalin's [[Great Purge]] between 1936 and 1938 led to thousands of Georgian dissidents, intellectuals, and other presumed threats to Soviet authority being executed or sent to [[Gulag|Gulag penal labor camps]], severely truncating the nation's cultural and intellectual life.<ref>{{Cite web |title=Soviet Georgia: A Detailed Historical Analysis of the 20th Century Georgia |url=https://georgia.to/soviet-georgia/ |access-date=2024-07-21 |website=georgia.to |language=en}}</ref> During [[World War II]], [[Nazi Germany|Germany]] led an [[Operation Barbarosa|Axis invasion of the Soviet Union]] in June 1941 with the aim of conquering all territory up to the [[Ural Mountains]]. As the initial operation stalled, the Axis launched the ''[[Case Blue|Fall Blau]]'' offensive in 1942 to take control of strategic Caucasian oil fields and munitions factories; ultimately, Axis troops were stopped before reaching Georgian borders. Over 700,000 Georgians—constituting about 20 percent of the population—fought in the [[Red Army]] to repel the invaders and advance towards Berlin; an estimated 350,000 were killed.<ref>{{cite news |title=Georgian World War II hero's remains return home |url=https://agenda.ge/en/news/2015/2165 |work=Agenda.ge |date=30 September 2015}}</ref> After [[Death and state funeral of Joseph Stalin|Stalin's death]], [[Nikita Khrushchev]] became the leader of the Soviet Union and implemented a policy of [[de-Stalinization]]. Khrushchev's purges were met with [[1956 Georgian demonstrations|riots]] in Tbilisi that had to be dispersed by military force. This violent turn of events that compromised Georgian loyalty to the Soviet Union, contributing to the nation's consolidation.<ref name="a&c">[[Svante Cornell|Cornell, Svante E.]] (2002), ''Autonomy and Conflict: Ethnoterritoriality and Separatism in the South Caucasus: Cases in Georgia'', pp. 146–149. [[Uppsala University]], Department of Peace and Conflict Research, {{ISBN|91-506-1600-5}}</ref> [[1978 Georgian demonstrations]] saw the return of mass anti-Soviet protests, but this time government backed down. Throughout the remainder of the Soviet period, Georgia's economy continued to grow and experience significant improvement, though it increasingly exhibited blatant corruption and alienation of the government from the people. With the beginning of [[perestroika]] in 1986, the Georgian Soviet leadership proved so incapable of handling the changes that most Georgians, including [[wikt:Special:Search/rank and file|rank and file]] communists, concluded that the only way forward was a break from the existing Soviet system. === ზოხორინალაშ აკოდგინუა, ომენოღალე ლჷმეფი === {{See also|საქორთუოშ რესპუბლიკა (1990–1992)}} [[ფაილი:1993 Georgia war1.svg|thumb|[[Georgian Civil War]] and the [[War in Abkhazia (1992–1993)|War in Abkhazia]] in August–October 1993]] Starting in 1988, mass protests erupted in Georgia in favor of independence, led by [[Georgian nationalism|Georgian nationalists]] such as [[Merab Kostava]] and [[Zviad Gamsakhurdia]]. The following year, the [[April 9 tragedy|brutal suppression by Soviet forces of a large peaceful demonstration held in Tbilisi on 4–9 April 1989]] proved to be a pivotal event in discrediting the continuation of Soviet rule over the country.<ref>{{cite book|author=Darrell Slider|url=https://books.google.com/books?id=4NCxG8YCScYC|title=Problems of Communism: November—December 1991|volume=15|publisher=Documentary Studies Section, International Information Administration|year=1991|pages=66|language=en|chapter=Georgia's independence|quote=The April 9 "Tragedy", as it came to be called, had a searing effect on Georgian public. The republic leadership lost what authority it had enjoyed in the eyes of Georgians, and support for independence became overwhelming— developments confirmed by polls initiated by the Communist leadership itself.}}</ref> In October 1990, the first multi-party [[1990 Georgian Supreme Soviet election|elections]] were held in Soviet Georgia, which were the first multi-party elections in the entire Soviet Union, in which the opposition groups were registered as formal political parties.<ref>{{Cite web|url=https://www.tampabay.com/archive/1990/10/30/georgia-votes-for-change/|title=Georgia Votes for Change|website=[[Tampa Bay Times]]|date=30 October 1990}}</ref> The [[Round Table—Free Georgia]] coalition led by Zviad Gamsakhurdia secured victory in this election and formed a new government. On 9 April 1991, shortly before the collapse of the Soviet Union, the [[Supreme Council of the Republic of Georgia|Supreme Council]] of Georgia {{ill|Act of Restoration of State Independence of Georgia|lt=declared independence|ka|საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტი}} after a [[Georgian independence referendum, 1991|referendum]] held on 31 March.<ref name="GovtofGeorgia">{{cite web |url=http://gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=193 |title=Government of Georgia:About Georgia |publisher=gov.ge |access-date=9 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821030240/http://gov.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=193 |archive-date=21 August 2016 }}</ref> Georgia was the first non-[[Baltic states|Baltic]] republic of the Soviet Union to officially declare independence,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=alTeCwAAQBAJ&pg=PA333|title=New Tribalisms: The Resurgence of Race and Ethnicity|first=Michael W.|last=Hughey|date=29 March 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-26403-2 |access-date=28 August 2023|via=Google Books}}</ref> with Romania becoming the first country to recognize Georgia in August 1991.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G4LiAAAAMAAJ&q=%22was+Romania%22|title=Coming Together Or Falling Apart?: Regionalism in the Former Soviet Union|first1=S. Neil|last1=MacFarlane|first2=Queen's University (Kingston, Ont ) Centre for International|last2=Relations|date=28 August 1997|publisher=Centre for International Relations, Queen's University|isbn=978-0-88911-745-7 |access-date=28 August 2023|via=Google Books}}</ref> On 26 May, Gamsakhurdia was elected president in the [[1991 Georgian presidential election|first presidential election]] with 86.5% of the vote on a turnout of over 83%.<ref>[[Dieter Nohlen]], Florian Grotz & Christof Hartmann (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p. 401 {{ISBN|0-19-924958-X}}</ref> Gamsakhurdia was soon deposed in a [[1991–92 Georgian coup d'état|bloody ''coup d'état'']], from 22 December 1991 to 6 January 1992. The coup was instigated by part of the [[National Guard of Georgia|National Guard]] and a paramilitary organization called "[[Mkhedrioni]]" ("horsemen"). The country then became embroiled in a bitter [[Georgian Civil War|civil war]], which lasted until December 1993. Simmering disputes within two regions of Georgia, [[Abkhazia]] and [[South Ossetia]], between local separatists and the majority Georgian populations, erupted into widespread inter-ethnic violence and wars.<ref name="princeton">{{cite web |title=Georgia: Abkhazia and South Ossetia |url=https://pesd.princeton.edu/?q=node/274 |website=www.pesd.princeton.edu |publisher=Encyclopedia Princetoniensis |access-date=16 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804112845/https://pesd.princeton.edu/?q=node%2F274 |archive-date=4 August 2018 }}</ref> Supported by Russia, Abkhazia and South Ossetia achieved ''de facto'' independence from Georgia, with Georgia retaining control only in small areas of the disputed territories.<ref name="princeton" /> [[Eduard Shevardnadze]] (Soviet [[Ministry of Foreign Affairs (Soviet Union)|Minister of Foreign Affairs]] from 1985 to 1991) was named as the head of Georgia's new government in March 1992<ref>{{cite web|title=Shevardnadze Named Head of New Government|url=https://greensboro.com/shevardnadze-named-head-of-new-government/article_d02d70f0-9c07-52b2-83c2-3625238a52d7.html|date=10 March 1992|publisher=[[News & Record]]}}</ref> and was elected as head of state in [[1992 Georgian general election|that year's elections]], later as president in [[1995 Georgian presidential election|1995]].<ref>{{Cite news|date=7 July 2014|title=Obituary: Eduard Shevardnadze|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26327394|access-date=2021-07-06}}</ref> During the [[War in Abkhazia (1992–1993)]], roughly 230,000 to 250,000 Georgians<ref name="hrwreport">{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports/1995/Georgia2.htm |title=Georgia/Abchasia: Violations of the laws of war and Russia's role in the conflict |date=March 1995 |publisher=Human Rights Watch |access-date=4 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220133323/http://www.hrw.org/reports/1995/Georgia2.htm |archive-date=20 February 2001 |url-status=live }}</ref> were expelled from Abkhazia by Abkhaz separatists and North Caucasian militants (including Chechens). Around 23,000 Georgians fled South Ossetia.<ref>{{cite web|date=May 1996|title=Russia – The Ingush–Ossetian conflict in the Prigorodnyi region|url=http://hrw.org/reports/1996/Russia.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070513003516/http://hrw.org/reports/1996/Russia.htm|archive-date=13 May 2007|access-date=18 July 2007|publisher=Human Rights Watch/Helsinki}}</ref> In 1994, Georgia was facing an economic crisis, with severe shortages of basics such as bread, water, electricity and heat.<ref>{{cite web|title=Bread, water, fuel shortages in Georgia|url=https://www.upi.com/Archives/1994/11/22/Bread-water-fuel-shortages-in-Georgia/5860785480400/|date=22 November 1994|publisher=[[United Press International]]}}</ref> === ვარდეფიშ რევოლუცია, პრობჟადალური მუკორთა === [[File:Georgia, Tbilisi - Rose Revolution (2003).jpg|thumb|The [[Rose Revolution]] in 2003]] In 2003, Shevardnadze (who won re-election in 2000) was deposed by the [[Rose Revolution]], after Georgian opposition and international monitors asserted that the 2 November [[2003 Georgian parliamentary election|2003 parliamentary elections]] were marred by fraud.<ref>{{cite web |url=http://eurasianet.org/departments/insight/articles/eav112204a.shtml |title=EurasiaNet Eurasia Insight – Georgia's Rose Revolution: Momentum and Consolidation |publisher=Eurasianet.org |access-date=5 May 2009 |archive-date=5 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090805074544/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav112204a.shtml}}</ref> The revolution was led by [[Mikheil Saakashvili]], [[Zurab Zhvania]] and [[Nino Burjanadze]], former members and leaders of Shevardnadze's ruling party. Mikheil Saakashvili was elected as President of Georgia in 2004.<ref>{{cite web|url=http://www.tabula.ge/ge/elections-2016/history |title=არჩევნების ისტორია|work=ტაბულა |publisher=Tabula|date=17 August 2016|access-date=2 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107013905/http://www.tabula.ge/ge/elections-2016/history|archive-date=7 November 2017|url-status=live|language=ka}}</ref> Following the Rose Revolution, a series of reforms were launched to strengthen the country's military and economic capabilities, as well as to reorient its foreign policy westwards. The new government's efforts to reassert Georgian authority in the southwestern autonomous republic of [[Adjara]] led to a major [[Ajaria Crisis|crisis]] in 2004.<ref>{{cite web |title=Georgia moves to rein in Ajaria |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3685117.stm |publisher=[[BBC News]] |date=5 May 2004}}</ref> The country's newly pro-Western stance, along with accusations of Georgian involvement in the [[Second Chechen War]],<ref>{{Cite news | last= Gorshkov | first= Nikolai | url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/2269057.stm | title= Duma prepares for Georgia strike | work= BBC News | date= 19 September 2002 | access-date= 24 July 2009 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090929222413/http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/europe/2269057.stm | archive-date= 29 September 2009 | url-status=live}}</ref> resulted in a severe deterioration of [[Georgia-Russia relations|relations with Russia]], fueled also by Russia's open assistance and support to the two secessionist areas. Despite these increasingly difficult relations, in May 2005 Georgia and Russia reached a bilateral agreement<ref>{{cite web |url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=10007 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080813052136/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=10007 |url-status=live|archive-date=13 August 2008 |title=Russia, Georgia strike deal on bases |publisher=Civil Georgia, Tbilisi |date=30 May 2005 | access-date=29 December 2021}}</ref> by which Russian military bases (dating back to the Soviet era) in [[Batumi]] and [[Akhalkalaki]] were withdrawn. Russia withdrew all personnel and equipment from these sites by December 2007<ref>{{cite web|url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=16321|title=Russia Hands Over Batumi Military Base to Georgia|publisher=Civil Georgia, Tbilisi|date=13 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514043306/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=16321|archive-date=14 May 2011|url-status=live | access-date=29 December 2021}}</ref> while failing to withdraw from the [[Gudauta]] base in Abkhazia, which it was required to vacate after the adoption of the [[Adapted Conventional Armed Forces in Europe Treaty]] during the [[1999 Istanbul summit]].<ref>[http://www.leader.viitorul.org/print.php?l=ro&idc=48&id=271 Russia's retention of Gudauta base – An unfulfilled CFE treaty commitment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205180219/http://www.leader.viitorul.org/print.php?l=ro&idc=48&id=271 |date=5 February 2017 }} Socor, Vladirmir. The Jamestown Foundation. 22 May 2006</ref> === რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა === [[File:South Ossetia war russian tank.jpg|thumb|A Russian armoured column in South Ossetia]] {{Main|რუსეთ-საქორთუოშ ლჷმა (2008)}} After tense relations between Georgia and separatists in [[Abkhazia]] and [[South Ossetia]] ever since the [[dissolution of the Soviet Union]] (1991), relations between Russia and Georgia [[2006 deportation of Georgians from Russia|severely deteriorated]] into the April 2008 [[2008 Russo-Georgian diplomatic crisis|Russo-Georgian diplomatic crisis]].<ref name="shelling">{{cite web|last=Whitmore|first=Brian|date=12 September 2008|title=Is The Clock Ticking For Saakashvili?'|url=http://www.rferl.org/content/Is_The_Clock_Ticking_For_Saakashvili/1199512.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903102314/http://www.rferl.org/content/Is_The_Clock_Ticking_For_Saakashvili/1199512.html|archive-date=3 September 2014|access-date=3 September 2014|website=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref><ref name="tall_order">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7364544.stm |title=Russia criticised over Abkhazia |work=BBC News |date=24 April 2008 |access-date=19 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080815002113/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7364544.stm |archive-date=15 August 2008 |url-status=live }}</ref> The [[Russo-Georgian War]] (1–16 August 2008) resulted in (parts of) [[Abkhazia]] and [[South Ossetia]] being (still) under control of Russian-backed separatists, with Russian military bases being established in those regions, and Russia – according to the European Court of Human Rights – having direct control over [[Russian-occupied territories in Georgia|those separatist regions]]. A bomb explosion on 1 August 2008 targeted a car transporting Georgian peacekeepers. South Ossetians were responsible for instigating this incident, which marked the opening of hostilities and injured five Georgian servicemen, then several South Ossetian militiamen were killed by snipers.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/cms/s/0/af25400a-739d-11dd-8a66-0000779fd18c,dwp_uuid=f2b40164-cfea-11dc-9309-0000779fd2ac.html|title=Countdown in the Caucasus: Seven days that brought Russia and Georgia to war|newspaper=[[Financial Times]]|date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920023223/http://www.ft.com/cms/s/0/af25400a-739d-11dd-8a66-0000779fd18c%2Cdwp_uuid%3Df2b40164-cfea-11dc-9309-0000779fd2ac.html|archive-date=20 September 2008}}</ref><ref name="feud">{{cite news |url=http://online.wsj.com/articles/SB121884450978145997 |title=Smoldering Feud, Then War |author1=Marc Champion |author2=Andrew Osborn |newspaper=The Wall Street Journal |date=16 August 2008}}</ref> South Ossetian separatists began shelling Georgian villages on 1 August. These artillery bombardments caused Georgian servicemen to return fire periodically.<ref name="shelling" /><ref name="feud" /><ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/nov/19/georgia-russia-eu-media-inquiry|title=Georgia calls on EU for independent inquiry into war|author=Luke Harding|newspaper=The Guardian|date=19 November 2008|access-date=4 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913101015/https://www.theguardian.com/world/2008/nov/19/georgia-russia-eu-media-inquiry|archive-date=13 September 2017|url-status=live}}</ref><ref name="Allison">{{cite journal|author=Roy Allison|url=http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4760/39349_201918.pdf|title=Russia resurgent? Moscow's campaign to 'coerce Georgia to peace'|journal=[[International Affairs (journal)|International Affairs]]|volume=84|issue=6|year=2008|pages=1145–1171|doi=10.1111/j.1468-2346.2008.00762.x|access-date=19 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423221417/http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4760/39349_201918.pdf|archive-date=23 April 2016}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/prb0836-e.htm |title=The Conflict Between Russia and Georgia |author=Jean-Rodrigue Paré |publisher=Parliament of Canada |date=13 February 2009 |access-date=19 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102030749/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/prb0836-e.htm |archive-date=2 January 2016 }}</ref> On 7 August 2008, the Georgian president Mikheil Saakashvili announced a unilateral [[ceasefire]] and called for peace talks.<ref>{{cite news |url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=18931 |title=Saakashvili Appeals for Peace in Televised Address |publisher=Civil.Ge |date=7 August 2008 | access-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019155639/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=18931 |archive-date=19 October 2014 |url-status=live }}</ref> More attacks on Georgian villages (located in the South Ossetian conflict zone) were soon matched with gunfire from Georgian troops, who then proceeded to move in the direction of the capital of the [[self-proclaimed]] Republic of South Ossetia ([[Tskhinvali]]) on the night of 8 August, reaching its centre in the morning of 8 August.<ref name="Jamestown Goals">{{cite web |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Ball_the_words%5D=Georgia%20Moscow%20proxy&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33872&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=56f9d06976 |title=The Goals Behind Moscow's Proxy Offensive in South Ossetia |publisher=[[The Jamestown Foundation]] |date=8 August 2008 |access-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026162658/http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Bswords%5D=8fd5893941d69d0be3f378576261ae3e&tx_ttnews%5Ball_the_words%5D=Georgia%20Moscow%20proxy&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33872&tx_ttnews%5BbackPid%5D=7&cHash=56f9d06976 |archive-date=26 October 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.chicagotribune.com/2008/08/09/georgian-conflict-puts-us-in-middle/|title=Georgian conflict puts U.S. in middle|website=Chicago Tribune|date=9 August 2008|access-date=3 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141016124315/http://articles.chicagotribune.com/2008-08-09/news/0808080649_1_south-ossetia-russian-peacekeeping-troops-russian-president-dmitry-medvedev/2|archive-date=16 October 2014|url-status=live}}</ref><ref name="washingtonpost.com">{{cite news |author=Peter Finn |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/16/AR2008081600502_pf.html |title=A Two-Sided Descent into Full-Scale War |newspaper=[[The Washington Post]] |date=17 August 2008 |access-date=28 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106085255/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/16/AR2008081600502_pf.html |archive-date=6 November 2012 |url-status=live }}</ref> According to Russian military expert [[Pavel Felgenhauer]], the Ossetian provocation was aimed at triggering Georgian retaliation, which was needed as a [[pretext]] for a Russian military invasion.<ref>{{cite web |url=http://www.jamestown.org/programs/edm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=33888 |title=The Russian-Georgian War was Preplanned in Moscow |date=14 August 2008 |author=Pavel Felgenhauer |access-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140820185319/http://www.jamestown.org/programs/edm/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=33888 |archive-date=20 August 2014 }}</ref> According to Georgian intelligence and several Russian media reports, parts of the regular (non-peacekeeping) Russian Army had already moved to South Ossetian territory through the [[Roki Tunnel]] before the Georgian military action.<ref name="NYTFreshev">{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2008/09/16/world/europe/16georgia.html | work=The New York Times | first=C.J. | last=Chivers | title=Georgia Offers Fresh Evidence on War's Start | date=15 September 2008 | access-date=28 August 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170616163055/http://www.nytimes.com/2008/09/16/world/europe/16georgia.html | archive-date=16 June 2017 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newsru.com/russia/11sep2008/voshli.html |script-title=ru:СМИ: российские войска вошли в Южную Осетию еще до начала боевых действий |publisher=NEWSru.com |date=11 September 2008 |language=ru |access-date=19 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102030749/http://www.newsru.com/russia/11sep2008/voshli.html |archive-date=2 January 2016 |url-status=live }}</ref> Russia accused Georgia of "aggression against South Ossetia" and began a large land, air and sea invasion of Georgia under the pretext of a "[[peace enforcement]]" operation on 8 August 2008.<ref name="roudik">{{cite web|publisher=Library of Congress |url=https://www.loc.gov/law/help/russian-georgia-war.php |title=Russian Federation: Legal Aspects of War in Georgia | archive-url=https://web.archive.org/web/20140716042951/http://www.loc.gov/law/help/russian-georgia-war.php |archive-date=16 July 2014 }}</ref><ref name="Allison" /> [[Military of Abkhazia|Abkhaz forces]] opened a second front on 9 August with the [[Battle of the Kodori Valley]], an attack on the Kodori Gorge, held by Georgia.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-georgia-abkhazia-kodori-idUSL932653720080809 |title=Abkhaz separatists strike disputed Georgia gorge |work=Reuters |date=9 August 2008 |access-date=1 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134849/http://www.reuters.com/article/2008/08/09/us-georgia-abkhazia-kodori-idUSL932653720080809 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }}</ref> Tskhinvali was seized by the Russian military by 10 August.<ref name="radar">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/11/georgia.russia11|title=I got my children out minutes before the bombs fell|work=The Guardian|date=11 August 2008|first=Luke|last=Harding|access-date=24 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305004656/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/11/georgia.russia11|archive-date=5 March 2017|url-status=live}}</ref> Russian forces occupied Georgian cities beyond the disputed territories.<ref name="new_front_deeper">{{cite news |agency=Associated Press |title=Russia opens new front, drives deeper into Georgia |url=http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780 |date=11 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080814211308/http://ap.google.com/article/ALeqM5hV2N6fVKS5slf10A13Dj_uIdaZ4QD92GE8780 |archive-date=14 August 2008}}</ref> During the conflict, there was a campaign of [[Ethnic cleansing of Georgians in South Ossetia|ethnic cleansing against Georgians in South Ossetia]], including destruction of Georgian settlements after the war had ended.<ref name="Fact-finding">{{cite web|url=http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_I.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007030130/http://www.ceiig.ch/pdf/IIFFMCG_Volume_I.pdf|archive-date=7 October 2009|title=Report. Volume I|date=September 2009|publisher=Independent International Fact-Finding Mission on the Conflict in Georgia |page=27}}</ref><ref name="Damage">{{cite news |title=Amnesty International Satellite Images Reveal Damage to South Ossetian Villages After... |url=https://www.reuters.com/article/2008/10/09/idUS200979+09-Oct-2008+PRN20081009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222225015/https://www.reuters.com/article/2008/10/09/idUS200979%2B09-Oct-2008%2BPRN20081009 |archive-date=22 February 2014 |work=Reuters |date=9 October 2008 }}</ref> The war displaced 192,000 people and while many were able to return to their homes after the war. One year later, around 30,000 ethnic Georgians remained displaced.<ref>{{cite web |url=http://www.refworld.org/pdfid/4922c0b22.pdf |title=Civilians in the line of fire |publisher=Amnesty International |date=November 2008 |access-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222042133/http://www.refworld.org/pdfid/4922c0b22.pdf |archive-date=22 February 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Georgia Marks Anniversary of War |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8188904.stm |date=7 August 2009 |work=BBC News |access-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140808040149/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8188904.stm |archive-date=8 August 2014 |url-status=live }}</ref> In an interview published in ''[[Kommersant]]'', South Ossetian leader [[Eduard Kokoity]] said he would not allow Georgians to return.<ref>{{cite web |script-title=ru:Эдуард Кокойты: мы там практически выровняли все |url=http://www.kommersant.ru/doc/1011783 |date=15 August 2008 |publisher=Kommersant |language=ru |access-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140916181813/http://www.kommersant.ru/doc/1011783 |archive-date=16 September 2014 }}</ref><ref>{{cite web |title=Rights Groups Say South Ossetian Militias Burning Georgian Villages |url=http://www.rferl.org/content/Ossetian_Militias_Burn_Georgian_Villages/1292746.html |date=30 September 2008 |publisher=RFE/RL |access-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903102226/http://www.rferl.org/content/Ossetian_Militias_Burn_Georgian_Villages/1292746.html |archive-date=3 September 2014 |url-status=live }}</ref> The [[President of France]], [[Nicolas Sarkozy]], negotiated a ceasefire agreement on 12 August 2008.<ref>{{cite news |url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=19069 |title=Russia Endorses Six-Point Plan |publisher=Civil.Ge |date=12 August 2008 | access-date=29 December 2021 }}</ref> Russia recognized Abkhazia and South Ossetia as separate republics on 26 August.<ref name="kremlin">{{cite web|url=http://kremlin.ru/eng/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml|title=Statement by President of Russia Dmitry Medvedev|publisher=The Kremlin|date=26 August 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080902001442/http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2008/08/26/1543_type82912_205752.shtml|archive-date=2 September 2008}}</ref> The Georgian government severed diplomatic relations with Russia.<ref name="break">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7588428.stm |title=Georgia breaks ties with Russia |work=BBC News |date=29 August 2008 |access-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006073511/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7588428.stm |archive-date=6 October 2014 |url-status=live }}</ref> Russian forces left the buffer areas bordering Abkhazia and South Ossetia on 8 October and the [[European Union Monitoring Mission in Georgia]] was dispatched to the buffer areas.<ref>{{cite news |url=https://civil.ge/archives/117657 |title=Russia Completes 'Most of Withdrawal' – EU Monitors |publisher=Civil Georgia|date=8 October 2008| access-date=2023-02-22}}</ref><ref>{{cite news |url=https://civil.ge/archives/117667 |title=Moscow Says EU Monitors Fully Control 'Buffer Zones' |publisher=Civil Georgia|date=9 October 2008| access-date=2023-02-22}}</ref> Since the war, Georgia has maintained that Abkhazia and South Ossetia are [[Russian-occupied territories in Georgia|occupied Georgian territories]].<ref name="parliament.ge">{{cite web |url=http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=98&info_id=20047 |title=Resolution of the Parliament of Georgia on the Occupation of the Georgian Territories by the Russian Federation |date=29 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903224516/http://www.parliament.ge/index.php?lang_id=ENG&sec_id=98&info_id=20047 |archive-date=3 September 2008}}</ref><ref>{{cite news |url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=19330 |title=Abkhazia, S.Ossetia Formally Declared Occupied Territory |publisher=Civil.Ge |date=28 August 2008 | access-date=29 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080903230132/http://www.civil.ge/eng/article.php?id=19330 |archive-date=3 September 2008 |url-status=live}}</ref> === ქორთული ორცებაშ თარობა (2012–ასეშა) === [[File:Solvita Āboltiņa tiekas ar Gruzijas premjerministru (cropped).jpg|thumb|upright|[[Bidzina Ivanishvili]], founder and honorary chairman of [[Georgian Dream]].]] In preparation for the [[2012 Georgian parliamentary election|2012 parliamentary elections]], Georgia implemented constitutional reforms to switch to a [[Parliamentary system|parliamentary democracy]], moving executive powers from the President to the Prime Minister.<ref>{{cite news |title=Georgia's Constitutional Changes |url=https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/caucasus/georgia/georgia-s-constitutional-changes |work=International Crisis Group |date=1 March 2012|access-date=29 December 2021}}</ref> The transition was set to start with the October 2012 parliamentary elections and to be completed with the [[2013 Georgian presidential election|2013 presidential elections]]. Against the expectations of the ruling United National Movement (UNM) of president Mikheil Saakashvili, a 6-party [[Coalition#Government and politics|coalition]] centred around the newly founded [[Georgian Dream]] party won the [[Georgian parliamentary election, 2012|parliamentary elections in October 2012]], bringing an end to nine years of UNM rule and marking the first peaceful electoral transfer of power in Georgia. Georgian Dream started as a centre-left and pro-European party, gradually moved to culturally conservative and Eurosceptic, has also been described as lacking a clear ideology,<ref>This summarizes main article [[Georgian Dream]]</ref> and is being led by the strongly pro-Russian oligarch [[Bidzina Ivanishvili]].<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2025/03/06/georgische-demonstranten-vrezen-door-europa-te-worden-vergeten-a4885455#/krant/2025/03/07/#106 ‘Georgian protesters fear being forgotten by 'Europe'’] (in Dutch language). ''[[NRC Handelsblad]]'', 7 March 2025. Retrieved 11 March 2025.</ref> President Saakashvili acknowledged the defeat of his party on the following day.<ref>{{Citation|title=Saakashvili Concedes Defeat in Parliamentary Election|newspaper=Civil.ge|date=2 October 2012|url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=25299| access-date=29 December 2021}}</ref> Georgian Dream was founded, led and financed by tycoon [[Bidzina Ivanishvili]], the country's richest man, who was subsequently elected by parliament as new Prime Minister.<ref>{{cite news |title=Georgian tycoon Ivanishvili confirmed as prime minister |url=https://www.reuters.com/article/us-georgia-parliament-idUSBRE89O0Z820121025 |work=Reuters |date=25 October 2012|access-date=29 December 2021}}</ref> Due to the incomplete transition to parliamentary democracy, a year of uneasy [[Cohabitation (government)|cohabitation]] between Ivanishvili and Saakashvili followed until the [[2013 Georgian presidential election|presidential election in October 2013]],<ref>{{cite news |title=Georgia: Conflict Rather than Cohabitation |url=https://eurasianet.org/georgia-conflict-rather-than-cohabitation |work=Eurasianet |date=8 February 2013|access-date=29 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Georgia's Historic Transition Faces Crucial Tests In 2013 |url=https://www.rferl.org/a/georgias-historic-transition-faces-crucial-tests-in-2013/24799963.html |work=RFE/RL |date=16 December 2012|access-date=29 December 2021}}</ref> which was won by [[Giorgi Margvelashvili]] from the Georgian Dream party.<ref>{{cite news |title=Georgia PM ally Giorgi Margvelashvili 'wins presidency' |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-24696261 |work=BBC News |date=27 October 2013}}</ref> With the completed transfer of power, Prime Minister Ivanishvili stepped aside and named one of his close business associates, [[Irakli Garibashvili]], as the next prime minister.<ref>{{cite news |title=Irakli Garibashvili Named as Georgia's Next Prime Minister |url=https://jamestown.org/program/irakli-garibashvili-named-as-georgias-next-prime-minister/ |work=Jamestown Foundation |date=4 November 2013 |access-date=29 December 2021}}</ref> Ivanishvili has since been called the informal leader of Georgia, arranging political reappointments from behind the scenes.<ref>{{cite news |title=Did Georgia's 'Informal Leader' Pressure Prime Minister To Resign? |url=https://www.rferl.org/a/caucasus-report-georgia-garibashvili-resigns/27447558.html |work=RFE/RL |date=24 December 2015 |access-date=29 December 2021}}</ref> Saakashvili left Georgia shortly after the election. In 2018, he was convicted in absentia on corruption charges and abuse of power, which he denied.<ref>{{cite news |title=Mikheil Saakashvili: Georgian ex-president arrested returning from exile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-58767420 |work=BBC News |date=1 October 2021}}</ref> Georgian Dream won the 2016 [[2016 Georgian parliamentary election|parliamentary elections]] with 48.61% of the vote while UNM received 27.04%.<ref>{{cite news |title=Ruling party in Georgia decisively wins parliament vote |url=https://www.reuters.com/article/us-georgia-election-idUSKCN1272AT |work=Reuters |date=7 October 2016 |language=en}}</ref> As result of the mixed proportional-majoritarian voting system, this translated into a parliamentary [[supermajority]] of 115 out of 150 seats (77%). This electoral imbalance became a key issue of political and civil society strife in the following years.<ref>{{cite news |title=Constitutional Amendments Initiated |url=https://old.civil.ge/eng/article.php?id=30072 |work=Civil.ge |date=3 May 2017 |access-date=29 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Georgian government offers concessions to end crisis |url=https://eurasianet.org/georgian-government-offers-concessions-to-end-crisis |work=Eurasianet |date=24 June 2019 |access-date=29 December 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Transparency International urges dialogue with civil society during political crisis in Georgia |url=https://www.transparency.org/en/press/georgia-political-crisis-dialogue-with-civil-society |work=Transparency International |date=30 November 2019 |access-date=29 December 2021}}</ref> In the [[2018 Georgian presidential election|2018 presidential election]], the Georgian Dream party backed [[Salome Zourabichvili|Salome Zurabishvili]], who won in the second round, becoming the first woman in Georgia to hold the office in full capacity.<ref>Speaker [[Nino Burjanadze]] held the office as female interim President twice, in 2003 and 2007</ref> This was the last direct election of a Georgian president, as additional constitutional reforms removed the popular vote.<ref>{{cite news |title=Georgia elects Salome Zurabishvili as first woman president |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46376344 |work=BBC News |date=29 November 2018}}</ref> After international mediation to overcome the deep political crisis in the run-up to the 2020 parliamentary elections, an amended electoral system was adopted, specifically for the [[2020 Georgian parliamentary election|2020 elections]].<ref>{{cite news |title=Georgian Dream, Opposition Reach Consensus over Electoral Reform |url=https://civil.ge/archives/341385 |work=Civil.ge|date=8 March 2020 |access-date=29 December 2021}}</ref> Nine parties were elected to parliament. Georgian Dream secured over 48% of votes, which translated into 90 out of 150 seats. They were thus able to continue to govern alone. The opposition made accusations of fraud, which Georgian Dream denied. Thousands of people gathered outside the Central Election Commission to demand a new vote.<ref>{{cite news |title=Georgia protests: Tbilisi police fire water cannon at demonstrators |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54868053 |work=BBC News |date=8 November 2020}}</ref> This led to a new political crisis that was (temporarily) resolved by an EU brokered agreement,<ref>{{cite news |title=New EU Proposal: Amnesty for Rurua, Melia, 2022 Snap Polls if GD Gets Less than 43% in Locals |url=https://civil.ge/archives/413785 |work=Civil.ge|date=18 April 2021 |access-date=29 December 2021}}</ref> from which the Georgian Dream later withdrew.<ref>{{cite news |title=President Michel to Start Consultations after GD's EU-Brokered Deal Withdrawal |url=https://civil.ge/archives/434558 |work=Civil.ge|date=29 July 2021 |access-date=29 December 2021}}</ref> In February 2021, Prime Minister [[Giorgi Gakharia]] resigned and Irakli Garibashvili became Prime Minister once more.<ref>{{cite news |title=Georgia country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17301647 |work=BBC News |date=22 February 2021}}</ref> [[Georgia and the Russian invasion of Ukraine|During the Russian invasion of Ukraine in 2022]], Georgian provided diplomatic and humanitarian support for Ukraine but did not join other countries in imposing sanctions on Russia. Since the beginning of war Georgia has topped the list of countries to which [[Russian emigration during the Russian invasion of Ukraine|Russian exiles]] moved; Russians have been allowed to stay in Georgia for at least one year without a visa since 2015, though many Georgians began to view the presence of more Russian citizens in Georgia as a security risk.<ref>{{Cite news |last=Shota Kincha |date=22 May 2022 |title=Russian exiles get a chilly reception in Georgia – VoxEurop |language=en-US |work=Voxeurope |url=https://voxeurop.eu/en/russian-exiles-get-a-chilly-reception-in-georgia/ |access-date=2022-06-26}}</ref><ref>{{Cite news|date=20 May 2023 |title=90 დღე 366-ის წინააღმდეგ - საქართველო-რუსეთის უვიზო მიმოსვლის მოკლე ისტორია|language=en-US |work=Radio Freedom|url=https://www.radiotavisupleba.ge/a/საქართველო-რუსეთის-უვიზო-მიმოსვლის-მოკლე-ისტორია/32419480.html}}</ref> On 7 March 2023, the [[Parliament of Georgia]], led by the Georgian Dream coalition, attempted to pass the [[Foreign funding of NGOs#Georgia|Law on Transparency of Foreign Influence]] which requires [[Non-governmental organization|Non-Governmental Organizations]] (NGOs) to register as "agents of foreign influence", if upwards of 20% of their funding is from foreign support.<ref>{{Cite web |date=2023-03-07 |title=Law on "Transparency of Foreign Funding" Passes 76-13 in the First Reading |url=https://civil.ge/archives/529567 |access-date=2024-05-12 |website=Civil Georgia |language=en-US}}</ref> The passing of the bill resulted in severe protests and criticism from the [[United States Department of State|US State Department]], [[United Nations]] and [[European Union]], leading to the termination of further discussions of the bill.<ref>{{Cite web |last=Ritchie |first=Rhea Mogul,Sophie Tanno,Niamh Kennedy,Hannah |date=2023-03-09 |title=Georgia withdraws 'foreign influence' bill but opposition vows more protests |url=https://www.cnn.com/2023/03/09/europe/georgia-bill-protests-withdrawn-intl-hnk/index.html |access-date=2024-05-12 |website=CNN |language=en}}</ref> On 3 April 2024, the Georgian Parliament announced the draft of a similar law named the [[Foreign funding of NGOs#Georgia|Proposed Law on Transparency of Foreign Influence]],<ref>{{Cite web |title=Ruling party to resubmit bill on transparency of foreign influence to Parliament {{!}} AGENDA.GE |url=https://agenda.ge/en/news/2024/38524 |access-date=2024-05-12 |website=agenda.ge |language=en}}</ref> leading to [[2023–2024 Georgian protests|larger protests]], the bill has been described as "the Russian law" by the opposition and protestors, in reference to the [[Russian foreign agent law]].<ref>{{Cite news |date=2024-04-15 |title=Protesters demand Georgia government withdraw proposed 'Russian law' |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-68822483 |access-date=2024-05-12 |language=en-GB}}</ref> At least 200,000 people have joined [[2023–2024 Georgian protests|the protests against the law]], which they describe as "[[Kremlin]]-style", and a threat to [[democracy]] and [[Freedom of speech|free speech]].<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Massive Tbilisi protest marks historic turnout |url=https://tvpworld.com/77488096/tbilisi-hosts-the-largest-protest-in-georgias-modern-history |access-date=2024-08-20 |website=[[Telewizja Polska]] |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-05-12 |title=Tens of Thousands Protest Against Foreign Agents Law |url=https://civil.ge/archives/605652 |access-date=2024-08-20 |website=[[Civil Georgia]] |language=en-US}}</ref> Alleged irregularities and fraud in the 26 October [[2024 Georgian parliamentary election]]s led to an ongoing [[Georgian political crisis (2024–present)|Georgian political crisis]], which entailed, among more, the refusal of Georgias fifth president [[Salome Zourabichvili]] to acknowledge the 14 December [[2024 Georgian presidential election]]s (held in parliament) to have been won by [[Mikheil Kavelashvili]]. Following the announcement of the results of the [[2024 Georgian parliamentary election]]s, [[2024 Georgian post-election protests|protests erupted in Georgia on 28 October]], with the protestors citing alleged violations of electoral law, such as voter fraud. The EU's [[High Representative of the Union for Foreign Affairs and Security Policy]] in December 2024 called on the [[Election Administration of Georgia|Central Election Commission of Georgia]] (CEC) to "swiftly, transparently and independently investigate and adjudicate electoral irregularities and allegations thereof".<ref>{{Cite web |title=Joint Statement by High Representative Josep Borrell and European Commission on Parliamentary elections |url=https://1tv.ge/lang/en/news/joint-statement-by-high-representative-josep-borrell-and-european-commission-on-parliamentary-elections/ |access-date=2024-12-13 |website=1TV |language=en-US}}</ref> The Georgian opposition parties and the [[President of Georgia]] Zurabishvili have stated their support for the protestors alleging the violation of the law by the [[Georgian Dream]] government.<ref>{{Cite web |date=2024-11-25 |title=President: Parliament Meeting Unconstitutional |url=https://civil.ge/archives/637669 |access-date=2024-12-13 |website=Civil Georgia |language=en-US}}</ref> Protests have gotten more intense since 28 November following the postponing of [[Accession of Georgia to the European Union|Georgia's integration into the European Union]] until 2028.<ref>{{Cite web |title=PM Kobakhidze: No EU accession negotiations until 2028, rejecting grants to avoid blackmail |url=https://1tv.ge/lang/en/news/pm-kobakhidze-no-eu-accession-negotiations-until-2028-rejecting-grants-to-avoid-blackmail/ |access-date=2024-12-13 |website=1TV |language=en-US}}</ref> The protestors started using [[pyrotechnics]] and [[molotov cocktail]]s.<ref>{{Cite web |title=Protesters in Georgia throw Molotov cocktails at security forces |url=https://newsukraine.rbc.ua/news/protesters-in-georgia-throw-molotov-cocktails-1733087805.html |access-date=2024-12-13 |website=RBC-Ukraine |language=en}}</ref> The use of water cannon and tear gas by the police led to injuries described as torture by Georgia's rights ombudsman.<ref>{{Cite web |date=2024-12-03 |title=Georgian police accused of torturing pro-EU protesters |url=https://www.france24.com/en/europe/20241203-georgia-police-use-water-cannon-tear-gas-to-disperse-pro-eu-protesters-outside-parliament |access-date=2024-12-13 |website=France 24 |language=en}}</ref> On 2 December, opposition leader [[Zurab Japaridze]] was arrested, and on 4 December another opposition leader, [[Nika Gvaramia]], was arrested. Both opposition leaders have been set free since then.<ref>{{Cite web |last=Media |first=O. C. |date=2024-12-02 |title=Georgian police briefly detain opposition leader Zurab Japaridze |url=https://oc-media.org/georgian-police-briefly-detain-opposition-leader-zurab-japaridze/ |access-date=2024-12-13 |website=OC Media |language=en-US}}</ref><ref name=":5">{{Cite news |last=Light |first=Felix |date=4 December 2024 |title=Georgian opposition leader violently detained by police, his party says |url=https://www.reuters.com/world/europe/georgian-opposition-leader-beaten-unconscious-detained-by-police-party-says-2024-12-04/ |access-date=4 December 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref> --> === უახალაშ ისტორია === {{გილნაკერზეფი}} ==== ზოხორინალაშ აკონწყუალა ==== [[1990]] წანაშ [[28 გჷმათუთა|28 გჷმათუთას]] საქორთუოს იმანჯჷ პირველ ანდაპარტიული, დემოკრატიულ საპარლამენტო გიშაგორუეფქ, სოდე ორწუმებელო გიმორძგჷ ერუანულ პოლიტიკურპარტიეფიშ დო ორგანიზაციეფიშ მემარძგვანე ოგიშაგორუე ბლოკიქ „კუკუმ ტაბაკი — დუდიშული საქორთუო“ (სპიკერი: [[ზვიად გამსახურდია]]). თიმ წანაშ [[14 გერგობათუთა]]ს, საქორთუოშ ახლგიშნაგორა [[საქორთუოშ რესპუბლიკაშ უჟინაშ სხუნუ|უჟინაშ სხუნუშ]] პირველ სესიას უჟინაშ სხუნუშ დუდმახვენჯო ართპირუო გიშაგორილქ იჸუ პ-ნ ზვიად კ. გამსახურდიაქ(1939–1993). კჷნე თიმ სესიას რესპუბლიკას ჯოხოთ გიადჷ „საქართველოს რესპუბლიკა“, დენტკიცჷ ახალ სახენწჷფო სიმბოლიკაქ დო რსულ სახენწჷფობურ ზოხორინალაშ აკორინაფაშ აკონწყუალაშახ გეგმიცხადჷ გინმალ ბორჯიქ. [[1991]] წანაშ [[31 მელახი]]ს საქორთუოს იმანჯჷ საართო-ოკათე რეფერენდუმქ, ნამუშ აკა შეკითხურ რდჷ: „გონებჷნა დო ვარ საქორთუოშ რესპუბლიკაშ სახენწჷფობურ ზოხორინალაშ აკონწყუალა [[1918]] წანაშ 26 მესიშ აქტიშ ოსხილშა?“ ქო-ს უგამჷ იანაშ ოგიშაგორუე ხონარიშ ნებაშ მოღვენ მახორობაშ 98 %-იქ, თინეფს შქას აფხაზეფქჷთ. რეფერენდუმიშ შედეგეფიშ ოსხირშა, [[1991]] წანაშ [[9 პირელი|9 პირელს]] საქორთუოშ რესპუბლიკაშ უჟინაშ სხუნუქ მიღჷ „საქორთუოშ სახენწჷფობურ ზოხორინალაშ აკონწყუალაშ აქტი“. კჷნე თიმ დღას [[ააშ]]-იშ სენატიქ მენოწონებ რეზოლუციათ<ref>{{cite web |url=https://www.congress.gov/bill/102nd-congress/senate-resolution/94/text |title=S.Res.94 - A resolution commemorating the two-year anniversary of the Soviet crackdown in Tbilisi, Georgia, on April 9, 1989, and urging the Soviet Union to recognize the will of the Georgian people and the legitimacy of the March 31, 1991, referendum. |publisher=congress.gov |access-date=2026-02-09}}</ref> ლეგიტიმურო იჩინჷ 31 მელახიშ რეფერენდუმიშ შედეგეფი, ნამუთ წჷმარინუანდუ საქორთუოშ ზოხორინალაშ დე-ფაქტო ჩინებას. საქორთუოშ რესპუბლიკაშ რესპუბლიკაშ სხუნუშ 1991 წანაშ 9 პირელიშ ზოხორინალაშ გჷმოცხადებას ხეთეშე მაჸუნუ შედეგიქ აღიარებეფიშ სახეთ. საქორთუოშ ზოხორინალა იჩინეს: 1991 წანაშ 27 მარაშინათუთას — [[რუმინეთი]] დო [[მოლდოვა]], 30 მარაშინათუთას — [[აზერბაიჯანი]], 13 ეკენიას — [[სომხეთი]], 12 ქირსეთუთას — [[უკრაინა]],<ref>„საქართველოს რესპუბლიკა“, N244, 13 დეკემბერი, 1991</ref> 16 ქირსეთუთას — [[თურქეთი]],<ref>„საქართველოს რესპუბლიკა“, N247, 18 დეკემბერი, 1991</ref> 20 ქირსეთუთას — [[ლიეტუვა]] დო [[მონღოლეთი]], 25 ქირსეთუთას — [[ააშ]], [[კანადა]] დო [[ირანი]], 26 ქირსეთუთას — [[ინდოეთი]], [[ბრაზილია]], [[კუბა]], [[ტაილანდი]], 27 ქირსეთუთას — [[ჩინეთი]], [[ბელარუსი]], [[სლოვენია]], [[ვიეტნამი]], [[ეგვიპტე]], [[ალჟირი]], 28 ქირსეთუთას — [[ხორვატია]], [[იორდანია]], 30 ქირსეთუთას — [[ლიბანი]], 31 ქირსეთუთას — [[პაკისტანი]], 1992 წანაშ 2 ღურთუთას — [[ერაყი]], [[ეთიოპია]], [[ლაოსი]] და თ.უ., თაშნეშე 1992 წანაშ 31 კვირკვეს გოართოიანაფილ ერეფიშ მორანწკე ხუნას საქორთუოშ რესპუბლიკაქ მეღებულქ იჸუ ორგანიზაციაშ 179-ა მაკათურო.<ref>{{cite web |url=https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/10073/1/SakartvelosRespublika_1992_N144.pdf |title=გაზ. „საქართველოს რესპუბლიკა“, №144 (423), 1 აგვისტო, 1992 |publisher=dspace.nplg.gov.ge |access-date=2026-02-09}}</ref> == გეოგრაფია == [[ფაილი:Georgia Topography.png|thumb|350px|left|საქორთუოშ ფიზიკურ რუკა]] საქორთუო ევროპაშ დო აზიაშ ოკართაფუს, [[კავკაცია]]ს იდვალჷ. ბჟადალშე უხურგანს [[უჩა ზუღა]], ოორუეშე - [[რუსეთი]], ბჟაეიოლშე - [[აზერბაიჯანი]] დო ობჟათეშე [[თურქეთი]] დო [[სომხეთი]]. საქორთუო თი უჯვეშაშ ოტრანსპორტე ოთხშარააკართუს იდვალჷ, ნამუთ მიორსხუანდჷ დო მიორსხუანს ოორუეშ დო ობჟათეშ, ბჟადალუშ დო ბჟაეიოლიშ ქიანეფს. თე შარას გინმიშჷ ევროპა-აზიაშ მიმარსხუაფალი ოტრანსპორტე მაგისტრალი - ჯვეში აბრეშუმიშ შარა. * '''ტერიტორია''' - ქიანაშ ფართობი რე 69 700 კვ.კმ. თანჯეფიშ სიგჷნძა - 1771 კმ. * '''ორთა''' - საქორთუო, მუჭოთ ედომუშამი [[კავკაცია]] ანდა გვალათ რე გიშაგორილი დო უმოსო ლაკადა დიხა რე. * '''ორთაშობური რესურსეფი''': ტყალეფი, ჰიდროენერგია, მანგანუმი, რკინაში მადენი, ლინჯი, მორჩილი მუდანობათ ქუანოშქერი დო ნაფთობი, გვალაში დო ზუღაში კლიმატური კურორტეფი. * '''ქიანაში უდიდაში ნოღეფი''' * [[ქართი]] -ოხორანს 1 108 717 კოჩი *[[ბათუმი]] -ოხორანს 152 839 კოჩი * [[ქუთეში]] -ოხორანს 147 635 კოჩი * [[რუსთავი]] -ოხორანს 125 103 კოჩი * [[სოხუმი]] -ოხორანს ''62 914'' კოჩი შხვა დიდი ნოღეფი: * [[გორი]] -ოხორანს 48 143 კოჩი * [[ზუგდიდი]] -ოხორანს 42 998 კოჩი * [[ფუთი]] -ოხორანს 41 465 კოჩი * [[თელავი]] -ოხორანს 19 629 კოჩი დო შხვა... საქორთუო ო.გ. 41o071 დო 43o351 დო ბ.გ. 40o041 დო 46o441-ს იდვალუაფუ. == სახენწჷფო == საქორთუო ოპარლამენტე რესპუბლიკა რე. სახენწჷფოში მადუდე რე [[საქორთუოშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]], ნამუთ სხუნუშ ხეშუულაფაშ მანჯღვერჷთ რე. თარობაშ მადუდე - [[პრემიერ-მინისტრი]]. ქიანაშ უმაღალაშ კანონმადვალუ ორგანო რე ართპალატამი პარლამენტი (235 მაკათური), ნამუთ ოთხ წანამოწანას ართიშახ ითირუ პროპორციული დო მაჟორიტარული სისტემათ. * '''ნანანოღა''' - [[ქართი]] * '''ოფიციალური ნინა''' - [[ქორთული ნინა|ქორთული]], [[აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკა|აფხაზეთიშ ავტონომიურ რესპუბლიკას]] [[აფხაზური ნინა|აფხაზური]] ქორთულწკჷმა ართო. * '''ერუანული დღახუ''' - [[26 მესი]] (1918), სახენწჷფობური დუდიშულაშ დღა. == საქორთუოშ თანჯეფი == ოსქჷრონე თანჯა საქორთუოშ ოორუე-ბჟადალუ ნოწილს, დაბა ლესელიძეწკჷმა იჭყაფუ. უკული თინა მეჸუნს [[ფსოუ]]ს, ნამუთ ოდუდეს გვალა აგეფსთაწკჷმა ეჭოფუნს. საქორთუოშ ოორუე თანჯა უმოსო მეჸუნს კავკასიონიშ თარ წყარგმართალ ქჷნდჷრს. გვალა ვაციკფარსიშე გვალა შავიკლდეშა საქორთუოშ თანჯა გეჸუნს წყარგმართალი ქჷნდჷრიშ ოორუეშე გვალა [[მყინვარწვერი|მყინვარწვერს]] დო [[გვერდით ქჷნდჷრი|გვერდით ქჷნდჷრს]]. ბჟაეიოლი თანჯა იჭყაფუ გვალა [[ტინოვროსო]]შე, გიმურს [[ალაზანიშ ვე]]შა, მეუნს წყარმალ [[ალაზანი|ალაზანს]], სოიშახ 1 კმ ვადოსქიდუ [[მინგეჩაურიშ წყაროთხილუ]]წკჷმა წყარმალიშ კათაფაშა. საქორთუოშ ობჟათე თანჯა იჭყაფუ [[უჩა ზუღა]]წკჷმა, ოფუტე [[სარფი]]ს. თანჯა დიო მეჸუნს, უკული კვათჷნს ლაზისტანიშ ქჷნდჷრიშ ოორუე ნორთის, მეჸუნს [[შავშეთი]]ს დო კჷნ კვათუნს [[არსიანიშ ქჷნდჷრი|არსიანიშ ქჷნდჷრს]], ჯავახეთიშ რეგიონიშ დო სომხეთიშ ვულკანურ გვალონას, ლოქიშ ქჷნდჷრს, წყარმალ [[მტკვარი|მტკვარს]] დო [[იორიშ გაბარი|იორიშ გაბარს]]. == ტერიტორიული მონწყუალა == ამდღარი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დორთუალათ საქორთუოს 2 ავტონომიური რესპუბლიკა, 64 მუნიიპალიტეტი დო 5 მუშითმამართვალი ნოღა, თენეფ შქას ნანანოღა ქართი რე. {| class="wikitable" border="10" cellpadding="10" cellspacing="10" |----- ! colspan="3" background: #8B864E | საქორთუოშ რეგიონეფი |----- | colspan="3" align="center" | <div class="float-none"> |----- | ''№'' || ''რეგიონი'' || ''ნანანოღა'' |----- | 1 || [[აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკა]] || [[სოხუმი]] |----- | 2 || [[სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანი]] || [[ზუგდიდი]] |----- | 3 || [[გურიაშ აკანი]] || [[ოზურგეთი]] |----- | 4 || [[აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა]] || [[ბათუმი]] |----- | 5 || [[რაჭა-ლეჩხუმიშ დო თუდოლენი შონეშ აკანი|რაჭა-ლეჩხუმიშ<br />დო თუდოლენი შონეშ აკანი]] || [[ამბროლაური]] |----- | 6 || [[იმერეთიშ აკანი]] || [[ქუთეში]] |----- | 7 || [[სამცხე-ჯავახეთიშ აკანი]] || [[ახალციხე]] |----- | 8 || [[დინოხოლენი ქართლიშ აკანი]] || [[გორი]] |----- | 9 || [[მცხეთა-მთიანეთიშ აკანი]] || [[მცხეთა]] |----- | 10 || [[თუდოლენი ქართლიშ აკანი]] || [[რუსთავი]] |----- | 11 || [[კახეთიშ აკანი]] || [[თელავი]] |----- | 12 || [[ქართი]] || [[ქართი]] |----- |} == დემოგრაფია == {{თარი|საქორთუოშ დემოგრაფია}} ისტორიოგრაფიას მეღებული მუნაჩემეფით [[XIII ოშწანურა]]ს ქორთუეფიშ მუდანობა 5 მილიონს ოჭირინუანდჷ. უჩინებუ რე XIV-XVII ოშწანურეფიშ მუნაჩემეფი. XVIII ოშწანურაშ შქა წანეფშე საქორთუოშ მახორობას (ასეიან ხურგეფს) 761 ვითოშით ანგარიშენდეს, თინეფშე 5% ოხორანდჷ ნოღეფს. 1800 წანაშო საქორთუოშ (ასეიან ხურგეფს) მახორობა 675 ვითიოშშე უმოსი რდჷ, თაურეშე ბჟაეიოლ საქორთუოშა მიშჷ მახორობაშ 45,6%, ბჟადალაშა – 54,4%. 1832 წანა 840 ვითოშშა მიძინჷ, 1865 წანას — 1 289 200-ს გეგნაჩირთჷ. 1897 წანას, საქორთუოშ მახორობა რდჷ 1 919 400 ადამიერი, 1914 წანას — 2 600 400. ართი ოშწანურაშ გოძვენას საქორთუოშ მახორობაქ 3,4-სხით მიძინჷ. [[პავლე ინგოროყვა]]სშ ჩინებათ, 1916 წანას საქორთუოშ მახორობა აკმადგინანდჷ 3 365 000 ადამიერს, თინეფშე 2 349 000 ადამიერი რდჷ ქორთუ.<ref>''ინგოროყვა პ.'' „საქართველოს ტერიტორიის საზღვრების შესახებ გვ. 16-17 – თბილისი, 1990</ref> საქორთუოშ მახორობაქ მეხოლაფირო 200 ვითოშით დირკჷ [[პირველი მოსოფელიშ ლჷმა]]შ ბორჯის დო [[საქორთუოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა|პირველი რესპუბლიკაშ]] წანეფს, ნამუთ ირიათოიანი ლჷმეფით დო ტერიტორიეფიშ დინაფათ რდჷ გოპიჯაფილი. 1921 წანას საქორთუოშ მახორობაქ 2 410 ვითოშშახ ქუმორთჷ. XX ოშწანურაშე, მახორობაშ მუდანობაშ დოდგინა მახორობაშ არძაშოული მეშქაშობათ მუთმოხვადჷ. პირველი ეჭარუაქ სხუნუური საქორთუოს [[1926]] წანას იმანჯჷ, ეკონიაქ — [[1989]] წანას. ზოხორინელი საქორთუოს მახორობაშ ეჭარუაქ იმანჷ 2002 დო 2014 წანეფს. {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! ეჭარუაშ წანა !! მახორობა !! ქომოლკოჩი !! ოსური |- | [[მახორობაშ რსულას ომორსხუე ეჭარუა 1926|1926]]|| 2 677 200 || || |- | [[მახორობაშ რსულას ომორსხუე ეჭარუა 1939|1939]]|| {{ძინა}} 3 540 000 || || |- | [[სსრრ მახორობაშ არძაშოული ეჭარუა 1959|1959]] || {{ძინა}} 4 044 045 || || |- | [[სსრრ მახორობაშ არძაშოული ეჭარუა 1970|1970]] || {{ძინა}} 4 686 358|| || |- | [[სსრრ მახორობაშ არძაშოული ეჭარუა 1979|1979]] || {{ძინა}} 5 014 800 || || |- | [[მახორობაშ რსულას ომორსხუე ეჭარუა 1989|1989]]|| {{ძინა}} 5 400 800 || || |- | [[საქორთუოშ მახორობაშ არძაშოული ეჭარუა 2002|2002]] || {{რკება}} 4 601 500 || || |- | [[საქორთუოშ მახორობაშ არძაშოული ეჭარუა 2014|2014]] || {{რკება}} 3 787 000|| || |- |2020 || {{რკება}} 3 716 900 || || |} 1989 წანაშ ეჭარუათ საქორთუოშ მახორობა 5 443 000 კოჩი რდჷ, 2002 წანაშო - 4 601 500. მუჭოთ რჩქჷნი, საქორთუოშ მახორობაქ 13 წანაშ დინოხოლე ართი ნოხუთალით მირკჷ. ეკონია პერიოდეფს საქორთუოს მოხვალამირ რთულ პოლიტიკურ მოლინეფქ დო მონკა სოციალურ-ეკონომიკურ კრიზისიქ გჷმიჭანუ საქორთუოშ მახორობაშ ოგჷნაფალი ნორთიშ გუშულა თანჯეფსგალე. თეწკჷმა, მირკჷ დაბადებაქ დო ქჷმიძინჷ ღურუამობაქ დო ქიანაქ მონკა დემოგრაფიულ სიტუაციას ქინოლჷ. მუთ ოწაწჷ [[ქორთუეფი|ქორთუეფს]], 1989 წანას რდჷ 3 787 000 კოჩი, მუთ საქორთუოშ მახორობაშ 70,1 %-ს აკმადგინანდჷ. 2002 წანას ქორთუეფიშ მუდანობა აკმადგინანდჷ 3 661 000 კოჩის, მუთ ქიანაშ მახორობაშ 83,8 % რდჷ. 2006 წანაშ ოფიციალური მუნაჩემეფიშ მეჯინათ, საქორთუოშ ცენტრალურ ხეშუულობაშ კონტროლირებად ტერიტორიას დოხოლაფირო 4 661 473 კოჩი, ოხორანს. მახორობაშ ძინაშ ტემპი აკმადგინანს 0,74 %-ს. * '''ეთნიკური აკოდგინალა''' (საქორთუოშ 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით): [[ქორთუეფი]] — 86,8 %, [[აზერბაიჯანარეფი]] — 6,3 %, [[სომეხეფი]] — 4,5 %, [[რუსეფი]] — 0,7 %, [[ოსეფი]] — 0.4 %, [[იეზიდეფი]] — 0,3 %, [[უკრაინალეფი]] — 0,2 %, [[ქისტეფი]] — 0,2 %, [[ბერძენეფი]] — 0,2 % დო შხვეფი; * '''რელიგიური აკოდგინალუა''' (უმოსო საქორთუოშ 2014 წანაშ ეჭარუაშ მუნაჩემეფით): [[მართლმადიდებლობა|მართლმადიდებელი ქირსიანეფი]] — 83,4 %, [[ისლამი|მუსლიმანეფი]] — 10,7 %, [[სომხური სამოციქულო ეკლესია|სომეხი გრიგორიანალეფი]] — 2,9 %, [[კათოლიციზმი|კათოლიკეეფი]] — 0,5 %, [[იეზიდიზმი|იეზიდეფი]] – 0,2 % დო შხვეფი. * '''დიდი ნოღეფი''': [[ქართი]] — 1 108 717, [[ბათუმი]] — 152 839, [[ქუთეში]] — 147 635, [[რუსთავი]] — 125 103, [[სოხუმი]] — 62 914, [[გორი]] — 48 143, [[ზუგდიდი]] — 42 998, [[ფუთი]] — 41 465, [[ცხინვალი]] — 30 432. {| class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" |+ align=center style="font-weight:bold" | ნოღეფიშ მახორობა ! rowspan=23 width:150|<br /> [[ფაილი:Tiflis.jpg|border|135px|ქართი]]<br />[[ქართი]]<br /> [[ფაილი:Catholic Church in Kutaisi.jpg|border|135px|ქუთეში]]<br />[[ქუთეში]]<br /> [[ფაილი:Streets of Batumii.jpg|border|135px|ბათუმი]]<br />[[ბათუმი]]<br /> |- ! align=center style="background:#B9D3EE;" | № ! align=center style="background:#B9D3EE;" | [[საქორთუოშ ნოღეფი|ნოღა]] ! align=center style="background:#B9D3EE;" | [[საქორთუოშ ტერიტორიული მონწყუალა|აკანი]] ! align=center style="background:#B9D3EE;" | მახორობა ! align=center style="background:#B9D3EE;" | № ! align=center style="background:#B9D3EE;" | [[საქორთუოშ ნოღეფი|ნოღა]] ! align=center style="background:#B9D3EE;" | [[საქორთუოშ ტერიტორიული მონწყუალა|აკანი]] ! align=center style="background:#B9D3EE;" | მახორობა ! rowspan=11 | {{navbar|საქორთუოშ ნოღეფიშ მახორობა|plain=1}} [[ფაილი:Rustavi Square.JPG|135px|რუსთავი]]<br />[[რუსთავი]]<br /> [[ფაილი:Gori cathedral (view from the Gori Fortress) (A).jpg|135px|border|გორი]]<br />[[გორი]]<br /> [[ფაილი:Dadiani Palace.jpg|135px|ზუგდიდი]]<br />[[ზუგდიდი]]<br /> |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 1 ||align=left | '''[[ქართი]]''' || [[ქართი]] || 1 108 717 || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 10 ||align=left | '''[[სამტრედია]]'''|| [[იმერეთიშ აკანი|იმერეთი]]|| 25 318 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 2 ||align=left | '''[[ბათუმი]]''' || [[აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარა]]|| 152 839|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 11 ||align=left | '''[[ხაშური]]'''|| [[დინოხოლენი ქართლიშ აკანი|დინოხოლენი ქართლი]]||26 135 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 3 ||align=left | '''[[ქუთეში]]'''||[[იმერეთიშ აკანი|იმერეთი]]|| 147 635 || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 12 || align=left | '''[[სანაკი]]'''|| [[სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანი|სამარგალო-ჟიმოლენი შონე]]|| 21 596 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 4 ||align=left | '''[[რუსთავი]]''' || [[თუდოლენი ქართლიშ აკანი|თუდოლენი ქართლი]]|| 125 103 || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 13 ||align=left | '''[[ზესტაფონი]]'''|| [[იმერეთიშ აკანი|იმერეთი]]|| 20 814 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 5 ||align=left | [[სოხუმი|'''სოხუმი''']]|| [[აფხაზეთიშ ავტონომიური რესპუბლიკა|აფხაზეთი]]|| ''62 914''|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 14 ||align=left | [[მარნეული|'''მარნეული''']]|| [[თუდოლენი ქართლიშ აკანი|თუდოლენი ქართლი]]|| 20 211 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 6 ||align=left | '''[[გორი]]''' || [[დინოხოლენი ქართლიშ აკანი|დინოხოლენი ქართლი]] || 48 143 || align=center style="background:#f0f0f0;" | 15 ||align=left | '''[[თელავი]]'''|| [[კახეთიშ აკანი|კახეთი]]|| 19 629 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 7 ||align=left | [[ზუგდიდი|'''ზუგდიდი''']]|| [[სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანი|სამარგალო-ჟიმოლენი შონე]]|| 42 998 || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 16 ||align=left | [[ახალციხე|'''ახალციხე''']]|| [[სამცხე-ჯავახეთიშ აკანი|სამცხე-ჯავახეთი]]|| 17 903 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 8 ||align=left | '''[[ფუთი]]'''|| [[სამარგალო-ჟიმოლენი შონეშ აკანი|სამარგალო-ჟიმოლენი შონე]]|| 41 465 || align="center" style="background:#f0f0f0;" | 17 ||align=left | '''[[ქობულეთი]]''' || [[აჭარაშ ავტონომიური რესპუბლიკა|აჭარა]] || 16 546 |- | align=center style="background:#f0f0f0;" | 9 ||align=left | [[ცხინვალი|'''ცხინვალი''']]|| [[დინოხოლენი ქართლიშ აკანი|დინოხოლენი ქართლი]]|| ''30 432''|| align="center" style="background:#f0f0f0;" | 18 ||align=left | [[ოზურგეთი|'''ოზურგეთი''']]|| [[გურიაშ აკანი|გურია]]|| 14 785 |- |} {{საქორთუოშ სახენწჷფობურობა}} == ეკონომიკა == ზოხორინელობაშ გუმოცხადებაშე ამდღარშახ იგინძორებუ საბაზარო რეფორმეფი. ეკონომიკაშ თარი დარგეფი რე ოფუტეშ მეურნება (ჩაი, ციტრუსი, ხილი, თამბაქო, ღვინი, მანქანაშკიდანჯალა, მეტალურგია, ჰიდრორესურსეფი. === საბანკო-საფინანსო დო დაზღვიებაშ სისტემეფი === დიდი ქორთუ, [[ილია ჭავჭავაძე]] „საადგილმამულო სათავადაზნაურო ბანკიშ“ ხემანჯღვერობაშ პერიოდის, დიო ხოლო 1883 წანაშე გაზეთ ''ივერიას'' ობჟინუანს მოშინაფილი ორგანიზაციაშ მუშობაშ შედეგეფს. თენა რდჷ მაართა ქორთული საბანკო-საფინანსო ინსტიტუტიშ მაართა საჯარო წჷმორინაფა. ამდღა საქორთუოშ ეკონომიკაშ სექტორს მუშენს მუდგაზმარენი ძალიერი კომერციული ბანკი დო ბანკეფიშ ასოციაცია. * [[საქორთუოშ ბანკეფიშ ასოციაცია]] ([[ქორთული ნინა|ქორთ]]. [[:ka:საქართველოს ბანკების ასოციაცია|საქართველოს ბანკების ასოციაცია]]) * [[ბაზის ბანკი]] * [[ბანკი რესპუბლიკა]] (ბუნა სოსიეტე ჟენერალი) * [[ვითიბი]] * [[თიბისი ბანკი]] * [[პროკრედიტბანკი]] * [[საქართველოს ბანკი]] * [[სახალხო ბანკი]] * [[სილქ როუდ ბანკი]] * [[სტანდარტ ბანკი]] * [[ტაოპრივატბანკი]] ვასაბანკო საკრედიტო-სადეპოზიტო ორგანიზაციეფი დო საფინანსო-საკრედიტო ხუჯიშდაკინებაშ (მხარდაჭერა) პროგრამეფი: * „[[განათლების ერთიანი საკრედიტო კავშირი]]“ დაზღვიებაშ სისტემა: * [[დაზღვევის ასოციაცია]] * [[ალდაგი-ბი-სი-აი]] * [[ჯი-პი-აი ჰოლდინგი]] სახენწჷფო ინსტიტუტეფი: * [[საქორთუოშ ფინანსეფიშ სამინისტრო]] * [[საქორთუოშ ცენტრალური ბანკი]] </small> საქორთუოშ ისტორია ართ-ართი არძაში უმოს დიდარი რე ჯვეში ქიანეფშე. საქორთუოშ ტერიტორიას მაართა ქორთული ქიანეფი არსებენდ 3000 წანაშ ოწოხლე. თე ქიანეფი რე [[კოლხეთიშ ომაფე|კოლხეთი]] (ჯვეშ ქორთული წყუეფს ''ეგრისი'') დო [[დიაოხი]] (ტაო-კლარჯეთი). 1918-1921 წანეფს საქორთუო რდჷ დემოკრატიული რესპუბლიკა. 1921-1990 წანეფს საქორთუო რდჷ სხუნუშ აკოშქუმალაშ ართ-ართი მაკათური ქიანა. 1990 წანაშ უკული საქორთუო რე დუდიშული სახენწჷფო. დღას ათენა [[სუამი]]შ ართ-ართი მაკათური რე [[უკრაინა]]წკჷმა, აზერბაიჯანწკჷმა დო [[მოლდოვა]]წკჷმა ართო. საქორთუო რე [[უჩა ზუღა]]შ ეკონომიკური ალმახანდეობაშ ორგანიზაციაშ მაკათურით. == ტერიტორიული მონწყუალა == ამდღარი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დორთუალათ საქორთუოს 2 ავტონომიური რესპუბლიკა, 64 მუნიიპალიტეტი დო 5 მუშითმამართვალი ნოღა, თენეფ შქას ნანანოღა ქართი რე. == ქორთული რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.president.gov.ge/ საქორთუოშ პრეზიდენტიშ ოფიციალური ვებ-გვერდი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316105336/http://www.president.gov.ge/ |date=2011-03-16 }} * [http://www.parliament.ge საქორთუოშ პარლამენტი] * [http://www.mfa.gov.ge/ საგალეო საქვარეფიშ სამინისტროშ ვებ-გვერდი] * [http://civil.ge/geo/ Civil.ge — საქორთუოშ პოლიტიკური სიახალეეფიშ მაჩინე (მაცნე)] * [http://internet.ge Internet.ge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017123847/http://internet.ge/ |date=2011-10-17 }} * [http://weather.ge/ ტაროსი საქორთუოს]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.apsny.ge Грузия online — ახალი ამბეფი დო ანალიტიკური მასალეფი] {{ru}} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016075816/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gg.html |date=2015-10-16 }}{{en icon}} * [http://www.caucaz.com/home_uk Caucaz.com — ირმარული სტატიეფი დო რეპორტაჟეფი საქორთუოშე დო ობჟათე კავკასიაშე] * [https://www.allgeo.org/index.php/ka/ საქორთუეშე ოთხ ნინაშა: ისტორია, კულტურა, აუდიო-ვიდეოთეკა დო შხვა] ==კომენტარეფი== <references group="კომ."/> ==სქოლიო== {{სქოლიო}} {{ევროპაშ ქიანეფი}} {{ფეისბუქი}} [[კატეგორია:საქორთუო| ]] [[კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი]] [[კატეგორია:ევროპაშ სხუნუშ მაკათური სახენწჷფოეფი]] [[კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:კავკაცია]] [[კატეგორია:მოლენკავკაცია]] [[კატეგორია:რესპუბლიკეფი]] [[კატეგორია:საქორთუოშ თეხანური ისტორია]] [[კატეგორია:ქირსიანული სახენწჷფოეფი] 157gtlkiz1rivsyg7i6h37wl30r73pa 0 4115 252948 238030 2026-09-08T22:42:44Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252948 wikitext text/x-wiki '''არგენტინაშ პროვინციეფი'''({{lang-es|Provincias de Argentina}}) – [[არგენტინა|არგენტინაშ]] [[არგენტინაშ ადმინისტრაციული გორთუალა|ადმინისტრაციული გორთუალაშ]] მაართა დონეშ ადმინისტრაციული ართური. არგენტინა გორთილი რე 23 პროვინციათ დო ართ ფედერალურ ოლქო (ნანანოღა). ==ცხირი== {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" ! პროვინცია ! ნანანოღა !width="80px"| მახორობა (2001) !!width="30px"| აბანი !!width="60px"| ფართობი (კმ²) !!width="30px"| აბანი !!width="60px"| მეჭედალა (ად./კმ²) !!width="30px"| აბანი |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg|25პქ]] [[ბუენოს-აირესი|ფედერალური ნანანოღა ბუენოს-აირესი]] || | 2 776 138 || 4 || '''203''' || '''24''' || '''13 675,6''' || '''1''' |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera de la Provincia de Buenos Aires.svg|25პქ]] [[ბუენოს-აირესიშ პროვინცია|ბუენოს-აირესი]] |align="left"| [[ლა-პლატა]] | '''13 827 203''' || '''1''' || '''307 571''' || '''1''' || 44,95 || 3 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera de la Provincia de Catamarca.svg|25პქ]] [[კატამარკაშ პროვინცია|კატამარკა]] |align="left"| [[სან-ფერნანდო-დელ-ვალე-დე-კატამარკა]] | 334 568 || 20 || 102 602 || 11 || 3,26 || 19 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera de la Provincia del Chaco.svg|25პქ]] [[ჩაკოშ პროვინცია|ჩაკო]] |align="left"| [[რესისტენსია]] | 984 446 || 9 || 99 633 || 12 || 9,9 || 11 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of chubut province in argentina - bandera de chubut.svg|25პქ]] [[ჩუბუტიშ პროვინცია|ჩუბუტი]] |align="left"| [[რავსონი]] | 413 237 || 18 || 224 686 || 3 || 1,84 || 23 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera Cordoba-inof.svg|25პქ]] [[კორდოვაშ პროვინცია (არგენტინა)|კორდოვა]] |align="left"| [[კორდოვა (არგენტინა)|კორდოვა]] | 3 066 801 || 2 || 165 321 || 5 || 18,6 || 6 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera de la Provincia de Corrientes.svg|25პქ]] [[კორიენტესიშ პროვინცია|კორიენტესი]] |align="left"| [[კორიენტესი]] | 930 991 || 11 || 88 199 || 16 || 10,6 || 10 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of Entre Ríos.svg|25პქ]] [[ენტრე-რიოსიშ პროვინცია|ენტრე-რიოსი]] |align="left"| [[პარანა (არგენტინა)|პარანა]] | 1 158 147 || 7 || 78 781 || 17 || 14,7 || 7 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of Formosa.svg|25პქ]] [[ფორმოსიშ პროვინცია|ფორმოსა]] |align="left"| [[ფორმოსა (ნოღა)|ფორმოსა]] | 486 559 || 16 || 72 066 || 19 || 6,75 || 14 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of Jujuy province in Argentina.svg|25პქ]] [[ხუხუიშ პროვინცია|ხუხუი]] |align="left"| [[სან-სალვადორ-დე-ხუხუი]] | 611 888 || 14 || 53 219 || 20 || 11,5 || 8 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera de la Provincia de La Pampa.svg|25პქ]] [[ლა-პამპაშ პროვინცია|ლა-პამპა]] |align="left"| [[სანტა-როსა]] | 299 294 || 21 || 143 440 || 8 || 2,0 || 22 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera de la Provincia de La Rioja.svg|25პქ]] [[ლა-რიოხაშ პროვინცია (არგენტინა)|ლა-რიოხა]] |align="left"| [[ლა-რიოხა (არგენტინა)|ლა-რიოხა]] | 289 983 || 22 || 89 680 || 14 || 3,23 || 20 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of Mendoza Province, Argentina.svg|25პქ]] [[მენდოსიშ პროვინცია|მენდოსა]] |align="left"| [[მენდოსა (ნოღა)|მენდოსა]] | 1 579 651 || 5 || 148 827 || 7 || 10,61 || 9 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of Misiones.svg|25პქ]] [[მისიონესიშ პროვინცია|მისიონესი]] |align="left"| [[პოსადასი (ნოღა)|პოსადასი]] | 965 522 || 10 || 29 801 || 21 || 32,4 || 4 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of Neuquen province in Argentina.svg|25პქ]] [[ნეუკენიშ პროვინცია|ნეუკენი]] |align="left"| [[ნეუკენი]] | 474 155 || 17 || 94 078 || 13 || 5,0 || 16 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of Río Negro Province.svg|25პქ]] [[რიო-ნეგროშ პროვინცია|რიო-ნეგრო]] |align="left"| [[ვიედმა]] | 552 822 || 15 || 203 013 || 4 || 2,72 || 21 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera_de_la_Provincia_de_Salta.svg|25პქ]] [[სალტიშ პროვინცია|სალტა]] |align="left"| [[სალტა (ნოღა)|სალტა]] | 1 079 051 || 8 || 155 488 || 6 || 6,94 || 12 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of San Juan.svg|25პქ]] [[სან-ხუანიშ პროვინცია (არგენტინა)|სან-ხუანი]] |align="left"| [[სან-ხუანი (არგენტინა)|სან-ხუანი]] | 620 023 || 13 || 89 651 || 15 || 6,92 || 13 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Flag of San Luis Province.svg|25პქ]] [[სან-ლუისიშ პროვინცია|სან-ლუისი]] |align="left"| [[სან-ლუისი (ნოღა)|სან-ლუისი]] | 367 933 || 19 || 76 748 || 18 || 4,8 || 17 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera-Santa Cruz.svg|25პქ]] [[სანტა-კრუსიშ პროვინცია (არგენტინა)|სანტა-კრუსი]] |align="left"| [[რიო-გალიეგოსი]] | 196 958 || 23 || 243 943 || 2 || 0,81 || 24 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera-StaFe-argentina.svg|25პქ]] [[სანტა-ფეშ პროვინცია (არგენტინა)|სანტა-ფე]] |align="left"| [[სანტა-ფე (არგენტინა)|სანტა-ფე]] | 3 000 701 || 3 || 133 007 || 10 || 22,56 || 5 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera_de_la_Provincia_de_Santiago_del_Estero.svg|25პქ]] [[სანტიაგო-დელ-ესტეროშ პროვინცია|სანტიაგო-დელ-ესტერო]]<ref name="incl">ვეკათუანს [[ფოლკლენდიშ კოკეფი|ფოლკლენდიშ კოკეფს]] დო არგენტინაშ ანტარქტიკას, ნამუეფშეთ პრეტენზიას აცხადენს [[არგენტინა]].</ref> |align="left"| [[სანტიაგო-დელ-ესტერო]] | 804 457 || 12 || 136 351 || 9 || 5,9 || 15 |- bgcolor="#f5faff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera_de_la_Provincia_de_Tierra_del_Fuego.svg|25პქ]] [[დაჩხირამი დიხაშ პროვინცი|დაჩხირამი დიხა]] |align="left"| [[უშუაია]] | 101 079 || 24 || 21 263<ref name="incl"/> || 23 || 4,75<ref name="incl"/> || 18 |- bgcolor="#d0e7ff" |align="left"| [[ფაილი:Bandera_de_la_Provincia_de_Tucumán.svg|25პქ]] [[ტუკუმანიშ პროვინცია|ტუკუმანი]] |align="left"| [[სან-მიგელ-დე-ტუკუმანი]] | 1 338 523 || 6 || 22 524 || 22 || 59,42 || 2 |} == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://argentour.com/en/province/argentina_provinces.php Argentine provinces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224164946/http://www.argentour.com/en/province/argentina_provinces.php |date=2008-02-24 }} * [http://www.argentinaworld.com.ar/ Information of Argentine provinces] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120518114722/http://www.argentinaworld.com.ar/ |date=2012-05-18 }} * [http://www.todo-argentina.net/Geografia/provincias/index.htm ''Provincias Argentinas''] * [http://www.redargentina.com/mipais/divisionterritorial.asp Territorial Division] * [http://www.worldstatesmen.org/Argentinaprov.html Provinces' Flags and Governors since 1983] ==სქოლიო== <references/> [[კატეგორია:არგენტინაშ პროვინციეფი]] [[კატეგორია:არგენტინაშ პოლიტიკა]] enmwscgsjdbpt3dq3u1zcvsg5hcd31w 0 5154 252961 247258 2026-09-09T02:04:12Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252961 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | '''ისჩიგუალასტო დო ტალამპაიაშ<br />ერუანული პარკი'''<br />[[მოსოფელიშ მონძალა|იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი]] |---- ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | [[ფაილი:Talampaya NP.jpg|250px|]] |---- |ქიანა || [[ფაილი:Flag of Argentina.svg|25px|]] [[არგენტინა]] |---- | ტიპი|| ორთაშობური |---- | კრიტერიუმეფი|| viii |---- |ერკებული || [http://whc.unesco.org/en/list/ იუნესკოშ ერკებული] |---- |რეგიონი || [[ობჟათე ამერიკა]] |---- | align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid grey;" | |} '''ტალამპაია''' ({{lang-es|Talampaya}}) – [[ერუანული პარკი]] [[არგენტინა]]ს, იდვალუაფუ [[ლა-რიოხაშ პროვინცია (არგენტინა)|ლა-რიოხაშ პროვინციაშ]] ბჟადალ დო ცენტრალურ ნორთის. 1997 წანას ქიმიღჷ ერუანული პარკიშ სტატუსი. პარკიშ ფართობი რე 2.150 კმ ², სიმაღალა - 1500 მეტრა [[ზუღაშ დონე]]შე. პარკი იდვალუაფუ ჟირ ქჷნდჷრს შქას დვალირ ვეს. მუში ლანდშაფტიქ იფორმირჷ ეროზიაშ შედეგო. ჭვემეფი უჩქჷ ზარხულს, გაზარხულს ირქენს ძალიერი ბორია. == პარკიშ მონძეობეფი == * პარკის მუდგაზმარენი მილიონი წანაშ წოხლე ოხორანდეს დინოზავრეფი. თაქ, თეშ მუჭოთ [[ისჩიგუალასტო]]ს, ძირაფილი რე თე ფარანიშ გოსქანჩილი მინუშეფი. * ტალამპაიაშ კანიონი – კჷრდეეფიშ სიმაღალა 143 მეტრა, მინიმალური სიგანა – 80 მეტრა. * მონძე მახორობაშ ნოსქილედეფი, ნამუეფიშ პეტროგლიფეფი მუკოჩუალირი რე პუერტა-დელ-კანიონს. * ბოტანიკური ბაღი აბანობური ფლორათ კანიონიშ ონჭირე აბანს. 2000 წანას პარკი მიშეღეს [[იუნესკო]]შ [[მოსოფელიშ მონძალა]]შ ობიექტეფიშ ერკებულშა. == გალერეა == <gallery> Image:800px-Talampaya 1.jpg|ერუანული პარკი Image:Talampaya.jpg|კანიონი Image:Talampaya-botanical_garden.jpg|ბოტანიკური ბაღი Image:Talampaya1.jpg|ტალამპაია Image:Talampaya_petroglyphs.jpg|პეტროგლიფეფი Image:TALMLR.jpg|ტალამპაია </gallery> == ქოძირით თაშნეშე == * [[არგენტინაშ ერუანული პარკეფიშ ერკებული]] * [[იუნესკოშ მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი არგენტინას]] * [[მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ ერკებული ამერიკას]] == რესურსეფი ინტერნეტის == *[http://www.parquesnacionales.gov.ar/i/03_ap/36_talampaya_PN/36_talampaya_PN.htm Official park website] *[http://www.moon.com/planner/argentina/mustsee/pn_talampaya.html Map, history and description] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516211502/http://www.moon.com/planner/argentina/mustsee/pn_talampaya.html |date=2008-05-16 }} *[http://www.ripioturismo.com.ar/np-tal.htm Talampaya and Moon Valley area] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075911/http://www.ripioturismo.com.ar/np-tal.htm |date=2016-03-04 }} *[http://www.argentour.com/pntalampaya.htm Pictures and history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110106030015/http://www.argentour.com/pntalampaya.htm |date=2011-01-06 }} {{არგენტინაშ ერუანული პარკეფი}} [[კატეგორია:მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფი არგენტინას]] [[კატეგორია:არგენტინაშ ერუანული პარკეფი]] 9ewjod5nrnnradmxsaxx7ozwlvrnoh9 0 5244 252949 248582 2026-09-08T22:46:00Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252949 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" style="margin-left:1em; background:#f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | '''აფრიკა''' |---- ! colspan="2" bgcolor="#e3e3e3" | [[ფაილი:Africa (orthographic projection).svg|250px|]] |---- |ფართობი || 30,221,532 კმ² |---- |მახორობა|| 1,000,010,000 <br />(2005) |---- |მახორობაშ მეჭედალა|| 30.51/კმ² |---- |ქიანეფი|| 53 ([[აფრიკაშ ქიანეფიშ ერკებული|ქიანეფიშ ერკებული]]) |---- |ნინეფი || [[აფრიკაშ ნინეფიშ ერკებული]] |---- |ოსაათე ორტყაფუ || UTC-1 დო UTC+4 |---- | align="center" style="background:#e3e3e3;" colspan="2" style="border-bottom:3px solid grey;" | |} '''აფრიკა''' — [[დიხაუჩა|დიხაუჩაშ]] ართ-ართი [[კონტინენტი]]. ფართობი გოხოლუაშ კოკეფწკჷმა ართო აკმადგინანს 30,22 მლნ. კმ²–ის, მახორობა — 900 მილიონი ადამიერს (დიხაუჩაშ მახორობაშ 14%). კონტინენტეფს შქას თე მუნაჩემით თინა კინმოსქიდუ ხვალე [[ევრაზია|ევრაზიას]]. უკინებჷ დიხაუჩაშ ედომუშამი ჟიდოხიშ 6%, დო სქირონაშ 20,4%. აფრიკა, გჷშაკერძაფილო ცენტრალური ბჟაეიოლ აფრიკა, მენცარეფშე [[ადამიერი]]შ გოჭყაფაშ აბანო იკოროცხუ, ნამუსჷთ ადასურენს ორდოშიან ჰომინიდეფიშ მეგორაფა დო თაშნეშე გვიანიშ (დოთარიღაფილი 7 მილიონი წანათ) ადამიერიშ კჷნოხონეფიშ დოხორინეფი, თინეფ შქას [[Sahelanthropus tchadensis]], [[Africanus]], [[Homo Erectus]], ნამუეფიშ შქას არძაშე ორდოშიან ადამიერეფქ მეხოლაფირო 200 000 წანაშ წოხოლე მუკორჩქინდეს. აფრიკა [[ეკვატორი]]შ ჟირხოლო ჸურე გჷთმიზინდუ დო ანდა კლიმატურ ორტყაფუს იკათუანს. თინა აკა კონტინენტი რე, ნამუთ ოორუეშ დო ობჟათეშ ზჷმიერ ორტყაფუს განჭუ. == ეტიმოლოგია == '''აფრი''' რდჷ ოორუე აფრიკას კართაგენწკჷმა დოხორელი მუზმარენი კათაშ ჯოხო. რომაული სუფიქსი „-კა“ შანენს „ქიანას ვარა დიხას“. შხვა წყუეფით თე ზიტყვაშ გოშიფრუა თენერო შილებე: * ლათინური ზიტყვა aprica, შანენს „ბჟალარას“; * ბერძენული ზიტყვა „aphrike“, შანენს „ჩხურუშ უმშო“. თე თეორია წჷმარინუ ისტორიკოს ლეო აფრიკანუსიქ (1488-1554), ნამუშ არზით ბერძენული ზიტყვაშა ფრიკე (φρίκη შანენს „რგილს დო კონწარს“), მერხველაფაშ დუდსართი რე „ა-“ გეძინელო თინა მიოწურუანს დიხაშა, ნამუთ დუდიშული რე სირგილაშე დო სიკონწარაშენ. == გეოგრაფია == [[ფაილი:Topography of africa.jpg|thumb|200px|აფრიკაშ ტოპოგრაფია]] აფრიკას ომძღჷ [[ატლანტიშ ოკიანე|ატლანტიშ]] დო [[ინდოეთიშ ოკიანე|ინდოეთიშ]] ოკიანეეფი, [[სქირონაშქა ზუღა|სქირონაშქა]] დო [[ჭითა ზუღა|ჭითა]] ზუღეფი. ევროპაშე გჷშმერთუ [[გიბლარტარიშ საროტი|გიბლარტარიშ]] ინწრო სიროტით, დო სუეციშ ჸალით, ნამუსჷთ [[სუეციშ არხი|სუეციშ არხი]] რე გოჸუნაფილინ, არსხუაფუ აზიას. აფრიკაშ უკაბეტაში ნორთი ტროპიკულ ორტყაფუს იდვალუაფუ. უძგალაშ ოორუე დო ობჟათე ნორთეფი იდვალუაფუ სუბტროპიკეფს. უძგალაში ოორუე დო ობჟათე ჭურჭულეფიშ შქას გოძვენა 8000 კმ–იე დო უძგალაშ ბჟადალ დო ბჟაეიოლ ჭურჭულეფს შქას გოძვენა 7500 კმ. ოძგაშე ღოზი შხვა კონტინენტეფწკჷმა ალაზჷმაფათ დაღარას რე გორთილი, თიშ სიგჷნძა აკმადგინანს 26000 კმ–ის (ალაზჷმაფაშო [[ევროპა|ევროპაშ]] ოძგაშე ღოზიშ სიგჷრძა რე 32000 კმ, მუჟამსჷთ თინა ფართობით სუმშა მერკე რე აფრიკაშე). აფრიკას ორხველჷ [[კოკი (გეოგრაფია)|კოკეფი]]: [[მადაგასკარი (კოკი)|მადაგასკარი]], [[პემბა]], [[ზანზიბარი]], [[მაფია (კოკი)|მაფია]], [[სოკორტა]], [[მასკარენიშ კოკეფი|მასკარენიშ]], [[ამირანტიშ კოკეფი|ამირანტიშ]], [[სეიშელიშ კოკეფი|სეიშელიშ]], [[კომორიშ კოკეფი|კომორიშ]], [[მადეირა (კოკეფი)|მადეირა]], [[წვანე კოდმეშ კოკეფი|წვანე კოდმეშ]], [[კანარიშ კოკეფი|კანარიშ]], [[პრინსიპი]], [[სან–ტომე]], [[ანობონი]], [[ფერნანდო–პო]], [[ამაღალებაშ კოკი|ამაღალებაშ]], [[წიმინდე ელენეშ კოკი|წმ. ელენეშ]], [[ტრისტან–დო–კუნია]]შ. [[ჩქონი|ჩქონეფს]] შქას უკაბეტაში რე [[სომალიშ ჩქონი]]. '''კაბეტი [[ტობა|ტობეფი]]''' რე: [[ვიქტორია (ტობა)|ვიქტორია]], [[ალბერტი (ტობა)|ალბერტი]], [[ედუარდი (ტობა)|ედუარდი]], [[კივუშ ტობა|კივუ]], [[ტანგანიიკა]]. '''უკაბეტაში [[წყარმალუ|წყარმალუეფი]]''' რე: [[კონგო (წყარმალუ)|კონგო]], [[ნილოსი]], [[ნიგერი (წყარმალუ)|ნიგერი]], [[ზამბეზი]], [[ორანჟი]]. '''შანულამი [[გვალა|გვალეფიშ სისტემეფი]]''' რე: ოორუეშე [[ატლასიშ გვალეფი]], ბჟაეიოლშე [[ეთიოპიაშ გვალეფი]], ობჟათეშე [[დრაკონიშ გვალეფი]]. უმაღალაში კონკა რე [[კილიმანჯარო]] (5895 მ.). აფრიკაშ ტერიტორიას იდვალუაფუ [[მოსოფელი]]შ უკაბეტაში [[ტიოზი]] [[საჰარა]]. აფრიკას რთჷნა გეჸვენჯი გეოგრაფიული ნორთეფო: * [[ოორუე აფრიკა]] * [[ბჟადალი აფრიკა]] * [[ცენტრალური აფრიკა]] * [[ბჟაეიოლი აფრიკა]] * [[ობჟათე აფრიკა]] === რელიეფი დო სარგებელი დინოხურიშეფი === [[ფაილი:Kibo summit of Mt Kilimanjaro 001.JPG|thumb|left|225px|აფრიკაშ არძაშე უმაღალაში გვალა [[კილიმანჯარო]].]] [[ფაილი:Pt Thomson Batian Nelion Mt Kenya.JPG|thumb|left|225px|გვალა კენია.]] აფრიკაშ [[რელიეფი]] დიხაუჩაშ ტყებიშ გოვითარაფაშა დო გალენი პროცესეფიშ ქიმინჯალაშა რე დოჸუნელი. აფრიკაშ კონტინენტის 200-შენო 1000 მ-შახ სიმაღალაშ [[დჷკი (გეოგრაფია)|დჷკი]] რელიეფი უმონს, [[კონტინენტი|კონტინენტის]] ვა რე მაღალი დო კაბეტი გოძვენას გინოზინდილი [[გვალა|გვალამი]] სისტემეფი. აფრიკას ოსხირო გეუძჷ უჯვეშაში ბაქანი, ნამუთ შორი ულირს ართ-ართი კაბეტი კონტინენტიშ - [[გონდვანა|გონდვანაშ]] აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ. ართ ბორჯის თაქ ეჸონილ გვალამ სისტემეფქ გალენი ნძალეფიშ გენჭირათ აკოცჷ დო რზენო გჷნირთჷ. გვალეფიშ აბანს ქვერსემ რეღმაშნერ დჷკეფქ გორჩქინდჷ, ნამუეფსჷთ მელე-მოლე ეჸონილი რე კრისტალური მასივეფი. დინოხოლენი ნძალეფიშ გაულათ მინ დიხას ბაქანიშ ოსხირქ გეიკინჷ, მუშ გეშათ მაღალი [[ნარაზენი (გეოგრაფია|გაბარეფქ]] გორჩქინდჷ ([[ეთიოპიაშ ნარაზენი|ეთიოპიაშ]], [[ბჟაეიოლ აფრიკაშ ნარაზენი|ბჟაეიოლ აფრიკაშ]] დო შხვა), დო მინ დიხას დიკინჷ დო გორჩქინდჷ კაბეტ [[ქვიბი|ქვიბეფქ]] ([[ჩადიშ ქვიბი|ჩადის]], [[კონგოშ ქვიბი|კონგოშ]], [[კალაჰარიშ ქვიბი|კალაჰარიშ]] დო შხვა). თე ყარაფის ალაჸუნდჷ [[დიხაუჩა|დიხაუჩაშ]] ტყებიშ ხუალა, ჰორსტეფიშ დო გარაბენეფიშ გოჭყაფა, [[დიხაშნწალუა|დიხაშნწალუეფი]] დო [[ვულკანი|ვულკანეფი]]. ბჟაეიოლ აფრიკას გოჸუნს დიხაუჩაშ არძაშე უკაბეტაში [[ბჟაეიოლი აფრიკაშ ხუალაშ ღოზი|ხუალაშ ღოზი]], ნამუქჷთ [[არაბეთიშ ბაქანი]] გამკაჩილითუ [[აფრიკაშ ბაქანი|აფრიკაშ ბაქანს]]. თინა [[ეთიოპიაშ გვალონა]]შ მუკულათ წყარმალუ [[ზამბეზი (წყარმალუ)|ზამბეზიშახ]] იგჷნძორებუ. თაქ გჷნმიყარებუ ლითოსფერული ფილეფი, თეშენი შხირი რე დიხაშნწალუეფი დო ვულკანეფიშ ეშაგორგოთუეფი. ჟიდოხიშ სიმაღალაშ მეჯინათ, აფრიკას ჟჷრი ნორთო რთჷნა: ჭალენ აფრიკა ([[ოორუე აფრიკა|ოორუე]] დო [[ბჟადალი აფრიკა|ბჟადალი]]), სოდე სიმაღალა მორჩილ გჷმჷნარკეფიშ მოხ, 1000 მეტრიშე მერკე რე დო, მაღალი აფრიკა ([[ბჟაეიოლი აფრიკა|ბჟაეიოლ]] დო [[ობჟათე აფრიკა|ობჟათე]]), სოდე სიმაღალა 1000 მეტრაშ უმოსი რე. ოორუე დო ბჟადალ აფრიკაშ ჟიდოხი უმენტაშო კონტინენტური დო ზუღური დჷნოლექი ქანეფით რე აკოგაფილი. თე ტერიტორიეფი ხანგჷრძე ბორჯიშ მალობას [[ზუღა]]ს უკებუდჷ. [[საჰარა|საჰარაშ]] ცენტრის ეჸონილი რე კრისტალური დო ვულკანური ქანეფით აკოგაფილი გვალამი მასივეფი. [[კონტინენტი]]შ ოორუე-ბჟადალ პერიფერიას [[ატლასი|ატლასიშ გვალეფი]] იდვალუაფუ. გვალეფიშ ოორუე [[ქჷნდჷრი|ქჷნდჷრეფი]] ახალი გჷნაჭყეფი რე დო თიქ [[ალპეფი]]შ დო [[კავკაციონი]]შ გვალეფწკჷმა ართო გიჭყჷ დო ობჟათე-ბჟადალ პერიფერიას [[კაპიშ გვალეფი|კაპიშ]] ჯვეში გვალეფი იდვალუაფუ. აფრიკაშ ბჟაეიოლ ნორთი მაღალი, დიხაუჩაშ ტყებიშ ყარაფით გოახალაფირი აფრიკაშ გვალეფს უკინებჷ. თაქ იდვალუაფუ კონტინენტიშ უმაღალაში კონკა, ვულკანეფი - [[კილიმანჯარო]], [[კენია (გვალა)|კენია]] დო შხვა. კილიმანჯარო ზიტყვა ზიტყვათ ''„მარწკინე გვალას“'' შანენს. ვულკანს სუმი წვანჯი უღჷ დო [[ეკვატორული ორტყაფუ|ეკვატორულ ორტყაფუს]] დვალაშ უმკუჯინუო, თე კონკეფი ირიათო თირამიე. აფრიკა სარგებელი დინოხურიშ სიდიდარათ დო მიარეობათ გჷშმეგორუ. მინი ობადეში უკაბეტაში რე მოსოფელის, ანდანე — ართ-ართი უკაბეტაში. თინეფიშ დვალაფა გოპიჯალაფილი რე დიხაუჩაშ ტყებიშ ანგარიათ დო თიშ გოვითარაფაშ ისტორიათ. თიშ გურშენ ნამუდა აფრიკას უმონს მაგმური ქანეფი, თინა გჷშაკერძაფილო დიდარიე [[მადენური]] სარგებელი დინოხურიშით. [[ობჟათე აფრიკა|ობჟათე]] დო [[ბჟაეიოლი აფრიკა]]ს თინეფი ტონბას ვა რენა დვალირი, თიშენ ნამუდა ჯვეში კრისტალური ქანეფი დიხაუჩაშ ჟიდოხიწკჷმა ხოლოს იდვალუაფუ. აფრიკა დიდარიე [[ბოქსიტეფი]]თ, [[ურანი]]თ, [[მარგანეცი]]თ, [[ორქო]]თ [[პლატინა]]თ, [[უჩა ლითონეფი]]თ დო შხვა. კონტინენტიშ ალაზჷმაფათ წალენ აბანეფს, სოდგათ დჷნოლექი ქანეფი უმონსჷნ, დჷნოლექი გოჭყაფაშ სარგებელი დინოხურიშ აფხვადუნა: [[ქუანოშქერი]], შხვადოშხვა ტიპიშ [[ჯიმუ]] დო შხვა. ოორუე ნორთის დო [[გვინეაშ ჸუჯი|გვინეაშ ჸუჯიშ]] ოძგაშეეფს მეგორაფილიე [[ნავთობი]]შ კაბეტი ნოზირშა. აფრიკა დიდარიე [[ფოსფორიტეფი]]თ, ნამუეფიშეთ სასუქის ახაზირენა. თიში საბადოეფი ჯინჯიერო კონტინენტიშ ოორუეს იდვალუაფუ. === დინოხოლენი წყარეფი === [[ფაილი:Egypt Nil.jpg|thumb|230px|აფრიკაში დო მოსოფელიშ არძაშე გინძე წყარმალუ [[ნილოსი]].]] [[ფაილი:Sunrise near Mossaka (Congo).JPG|thumb|230px|აფრიკაშ არძაშე ხვეიანი წყარმალუ [[კონგო (წყარმალუ)|კონგო]].]] [[ფაილი:Victoriafälle.jpg|thumb|230px|წყარგიმალაფუ ვიქტორია.]] [[წყარმალუ]]ეფიშ რშვილი კონტინენტის ვამანგურო რე დორთილი, მუთ რელიეფიშა დო [[ჰავა]]შა, გჷშაკერძაფილო [[ნოლექეფი]]შ დორთუალაშა რე მერსხილი. [[რელიეფი]]შე გჷმჷმალი წყარმალუეფიშ კაბეტი ნორთი [[ატლანტაშ ოკიანე]]ს ენაკათუ, თიშენი, ნამუდა თარი წყარგჷმართუ ბჟაეიოლ აფრიკას გუთმურს. [[კონტინენტი]]შ 1/3 დინოხოლენ გოჸორს ორხველჷ. აფრიკაშ წყარმალუეფი ოკუჩხურობურო დვალირი გაბარეფს კვათჷნს, ახასიათენა [[წყარგიმალაფუეფი]] დო [[ჭორომეფი]], თაშ ნამდა თინეფი სიგჷნძაშა ონიშოლო ვაგმოდირთუ, მანგიორი ჰიდროგრაფიათ დიდარეფი რენა. აფრიკაშ კონტინენტის წყარმალუეფიშ ალაზიმაფათ ფშხირი რშვილი დჷმახასიათაფალიე ეკვატორულ დო სუბეკვატორულ ორტყაფუეფშო. ძალამ ჭიჭე რე წყარმალუეფი ტიოზეფს. თაქ აფხვადუნა წყარმალუეფიშ მიარე სქირე კალაპოტეფი — ვადეფი, ნამუეფუთ წყარით ხვალე ხელერდიშ ჟამს ეთმიფშაფუ. აფრიკაშ წყარმალუეფიშ უმენტაშობა ჭვემაშ წყარით ეთმიჯუმუაფუ, მარა თინეფიშ რეჟიმი გოშხვაფერაფილიე დო მერსხუაფილიე ნოლექიშ სეზონურ დორთუალაშა. წყარმალუეფი, ნამუეფით მუზმარენ კლიმატურ ორტყაფუს მითმეურსჷნ, რთული რეჟიმით იხასიათებუ. თე კუნთხუთ ტიპობური რე წყარმალუ ნილოსი. [[ნილოსი]] სიგჷნძათ [[მოსოფელი]]შ მაართა (6671 [[კმ]].) [[წყარმალუ]] რე (ნამთინე მარკვიე თის მაჟჷრა აბანს ორინუანს). თინა დუც [[ბჟაეიოლი აფრიკაშ გაბარი|ბჟაეიოლ აფრიკაშ გაბარს]] ეთმეჭოფუნც დო [[ვიქტორიაშ ტობა]]შა ინმურს. ნილოსიშ ოდუდეში წყარმალუ [[რუკარარა (წყარმალუ)|რუკარარა]] ([[კაგერი]]შ ნადუ), ნამუთ დინაკათუ ვიქტორიაშ ტობას დო გჷშმურს ვიქტორია-ნილოსიშ სახეთ. ნილოსიშ ოდუდეს უმოღეთ გორუნდჷ [[დევიდ ლივინგსტონი]], თიშ ოდუდეს მიოგორუ [[ინგლისი]]შ ექსპედიციაქ [[სპიკი|დ. სპიკიშ]] დუდობათ. თიში ოდუდეშ მეგორაფაწკჷმა სპიკიქ [[ლონდონი|ლონდონშა]] ოჯღონჷ [[ტელეგრამა]], ნამუსუთ გეოგრაფიული მეგორაფაშ ისტორიას არძაშე კუნტათ კოროცხჷნა: ''„ნილოსი დოდგინელი რე„''. ჟიმოლენი მალუობას, წყარმალუშ ონჭირე ლეხერს, ჭორომეფი დო [[წყარგიმალაფუ|წყარგიმალაფუეფიე]]. დჷკიშა გიშულაჟამს წყარმალუ რჩქალას მეურს დო [[ჩე ნილოსი]]შ ჯოხოთ რე ჩინებული. ნოღა [[ხართუმი|ხართუმწკჷმა]] თის მითმიარსხუაფუ [[ცაშფერი ნილოსი]], მუშ გურშენით წყარმალუ ჟირშა უმოს ფართოთ გინმირთუ დო თაურეშე უკვე ნილოსიშ ჯოხოთ მეურს. ცაშფერი ნილოსი არძაშე ხვეწყარამი ნადუ რე. თინა ეთიოპიაშ გვალონას, [[ტანა (ტობა)|ტანაშ ტობაშე]] გჷმოურს. შქა მალუობას ნილოსი კრისტალური ქანეფით ეგაფილ პლატოს ორთუ დო გჷთმარჩქინანს ჭორომეფს, მუთ ორდო ხეს უჩალუნდჷ ნიშალუას. [[ასუანიშ კაშხალი]]შ ეგაფაშ უკული წყარმალუს წყარიშ დონექ ეიკინჷ დო ნიშალაქჷთ შიოლებერო გჷნირთჷ. მიშაკათაფუს, [[სქირონაშქა ზუღა]]ს, წყარმალუ ფართო [[ნილოსიშ დელტა|დელტას]] გჷთმარჩქინანს, ნამუშ აბანსჷთ ულირს სქირონაშქა ზუღაშ ჸუჯი ჸოფე. დელტას გორჩქინელიე ჭიე-ჭიე [[ტობა|ტობეფი]], ნამუეფუთ წყარმალუშ ნაღელი აკნაცჷმ მოღეთ რე ზუღაშე გჷმორთილი. აფრიკას არძაშე წყარხვეიამი დო სიგინძათ მაჟჷრა (4320 კმ) წყარმალუე [[კონგო (წყარმალუ)|კონგო]]. წყარხვეიამობათ დო აუზიშ სიდიდათ თინა ხვალე წყარმალუ [[ამაზონი|ამაზონს]] ეკოთხოზჷ. წყარმალუ ჟირ აბანს კვათჷნს [[ეკვატორი|ეკვატორს]] დო ედომუშამ წანას წყარხვეიამიე. კონგო ოკუჩხარობური გაბარს მეურს, ათეშენ თიშ ლეხერს ანდა ჭორომი დო ოხარჩალაია რე. ნიშობათ ხვალე წყარმალუშ შქა მალობაშ ფარგლეფს რე შიოლებერი, სოდგათ თინა ფართო ლეხერს აკმოქიმინჷნს. თაქ კალაპოტიშ სიგინძა 20 კმ-იე. წყარმალუ კონგო დელტას ვა წჷმარინუანს. სიგინძათ დო აუზიშ ფართობით, აფრიკაშ მასუმა წყარმალუ რე [[ნიგერი (წყარმალუ)|ნიგერი]]. შქა მალობას თინა რზენიშ წყარმალუ რე, ჟიდონ დო თუდონ მალობეფს ბრელიე ჭორომეფი დო ოხარჩალაიეფი. წყარმალუ შორ გოძვენაშა კვათჷნს სქირე ტერიტორიეფს. მიშმაკათაფუწკჷმა ნიგერი დელტას წჷმარინუანს. [[ფაილი:Lake Victoria 1973 Sunset2.jpg|thumb|left|230px|აფრიკაშ არძაშე კაბეტი ტობა ვიქტორია.]] [[ფაილი:Lake tana.jpg|thumb|left|230px|1991 წანაშ პირელს [[ტანა (ტობა)|ტანაშ]] ტობაშა გინოღალირი სატელიტური ფოტო. თე ტობას უძჷ ოდედე [[ცაშფერი ნილოსი]].]] [[ზამბეზი (წყარმალუ)|ზამბეზი]] [[ინდოეთიშ ოკიანე|ინდოეთიშ ოკიანეშ]] არძაშე კაბეტი [[წყარმალუ]] რე. თაქ რე მოსოფელიშ ართ-ართი უკაბეტაში ოხარჩალაია [[ვიქტორია (ოხარჩალაია)|ვიქტორია]]. 180 მეტრიშ სიგანაშ წყარმალუ 120 მეტრაშ ოკუჩხუშე გჷმოურს ონჭირე ლეხერშა. ოხარჩალაია ვიქტორია ორთაშ საოცარი მოლინა რე. ლეხერი ოხარჩალაიაწკჷმა ალაზიმაფათ 13-შა უმოს ონჭირე რე. ოხარჩალაიაშ აბანურ ჯოხოდვალა რე „'''ჩონგუე'''“, მუთ „ცაშორტყაფუს“ ვარა „ცაშორტყაფუშ აბანს“ შანენს. რე მაჟჷრა ჯოხოთ „'''მოიზი-ოატუნია'''“ მუთ „მალუ კუმას“ შანენს.დო ჯოხო ვიქტორია დ. ლივინგსტონქ [[ვიქტორია (გოართამაფილი ომაფე)|ინგლისიშ დედჷფალიშ]] პატიოცემელო ქიგიოდუ. შანულამ წყარმალუეფიე თაშნეშე [[ორენჟი]] დო [[ლიმპომპო]]. არძაშე კაბეტი [[ტობა]] ბჟაეიოლ აფრიკაშ გაბარს, ხუალაშ ზონას იდვალუაფუ, ათეშენ თინეფიშ ქუაბულეფს მოგინძო ფორმა უღუნა. თე ტობეფი მუჭოთ წესინ, მაღალი დო კინდღჷკართამი გვალეფით რე გოლუაფირი. თაქ დვალირ ტობეფს ჯინჯიერო გინძე ფორმა უღუნა დო სიტომბათ იშიკერძებუნა, ათე კუნთხუთ კლასიკური მაგალითიე [[ტანგანიკა (ტობა)|ტანგანიკაშ ტობა]] სიგანა 50-80 კმ-იე, სიგინძა 650 კმ. თინა არძაშე გინძე რე დიხაუჩაშ ლიგე ტობეფს შქას, დო სიტომბათ ხვალე [[ბაიკალიშ ტობა]]ს ეკოთხოზჷ. ათეწკჷმა, ფართობით მაჟჷრა აბანს რე აფრიკაშ ტობეფს შქას დო ჟირშა უმოს ნორკე რე, ვინდარო ტობა [[ვიქტორია]]. ტობაშ გოლუაფას მაღალი გვალეფი იდვალუაფუ , ნამუთ ბრელ აბანს ქირქეამ გვალაშ კართეფით მანგას ტობაშა დინმოურს დო მაღალ-ფლატეეფამ ოძგაშეს გაჭყანს. დევიდ ლივინგსტონი თაშ ეთმომჭარჷნა ტანგანიკას. ოშ წანაშ წოხოლენი ეჭარუათ, სქირონას ტყარი შურდგჷმილეფქ დახე ვადოსკიდეს, მარა ტობაშ ფლორა დო ფაუნა გვარიანი დიდარიე. ხვალე [[ჩხომი|ჩხომეფიშ]] 205 ბუნას კოროცხჷნა, ნამუეფიშენ 70 % [[ენდემური]]ე. ვიქტორიაშ ტობა ფართობით უკაბეტაში რე აფრიკას. თინა ბაქანიშ ფერდია ორმოს იდვალუაფუ, ზუღაშ დონეშე 1134 მ-შა დო ტომბა ვარე. ოშქარი სიტომბა 40 მ რე.თინა თინერი კაბეტი რე, ნამუდა ევროპალეფი დო შხვეფით, თიშე იჩიებუნა ვარ მუჭოთ ტობაშ, თაშნეშე [[ზუღა|ზუღაშენ]]. აბანური მახორუეფი უძახუნა „'''იანც'''-ის“, მუთ [[ბანტუშ ნინა]]შა „დიდ წყარს“ შანენს. სპიკიქ თის ვიქტორია, ნიანცა გიოდუ. ტობაშ ოძგაშეეფი ძალამი დორთილიე, მინდიხას წალენი დო ბირტყა რე, აბან-აბან დოჭირაკილიე. ნამთინე დიხას სავანა რე, ნამთინეს ხშირი, რუმე-წვანე ფურცელამი ტყალეფიე დო შხვადო საოფეტეო-საორინჯალი სავარგულეფიე. ტობა [[ჩადი (ტობა)|ჩადი]] — წყარმარჩხა რე, დორე, სიტომბა 4-7 მ-იე, იდვალუაფუ [[სუდანიშ რზენი|სუდანიშ რზენს]]. თიში წყარიშ სარკეშ ფართობი მერცხუაფილიე ნოლექეფშა დო თი წყარმალუეფიშ რეჟიმშა, ნამუეფით თიშა ალეკათუნა, ათეშენი ჭვემამ პერიოდის თინა მინშა ჟირშა იძინანს. ტობაშ ოძგაშეეფი ჭყენჭყონამი რე. ბჟაეიოლ აფრიკას თაშნეშე შანულამი ტობეფიე [[რუდოლფი]], [[ნიასა]], [[ტანა (ტობა)|ტანა]] დო შხვა. === ფლორა დო ფაუნა === [[ფაილი:Lion waiting in Namibia.jpg|200px|thumb|[[ნჯილო]].]] [[ეკვატორული ტყა]] ბრელი ძვირფასი [[ჩანარი]]შ სამშობლო რე. არძასე გოფაჩილიე [[ზეთიშ პალმა]], ნამუშ ნაყოფიშე [[პალმითი|პალმითის]] ოფუნუანა. ბრელი ძვირფასი ჯაშ მერქანიშე ხაზირანა ავეჯის დო გიმუღუნა თანჯაშ გალონაშა, მაგალითო, [[აბანოზიშ ჯა]]. ეკვატორული ტყალეფიშს [[შურდგჷმილი|შურდგჷმილეფიშ]] სამყარო დიდარიე დო მიარეფერამიე. თინეფიშ უმენტაშობა ჯალეფს გილახორანა. [[მაფურინჯეეფი]]შ [[ჭანჯეფი]]შ დო [[მაგირგონეეფი]]შ გალე, ჯალეფს გილახორანა მიარერიცხუამი [[მაიმუნი|მაიმუნეფი]], თინეფ შქას [[შიმპანზე]]ეფი. დიხას ოხორანა ფუნჯაჸუჯამ ღეჯეფი, [[ანთარი]], ჭიფე ბოჭოკამი - [[აფრიკული ირემი]], ნამუთ 40 სმ სიმაღალაშიე. [[კატუ|კატუშ]] ზჷმაშ [[ჯუკუ ანტილოპა]] დო შხვა. ტყაშძგაშეფიშ დო წყარმაკინეეფიშ ოძგაშეეფწკჷმა აფხვადუნა [[დიხაუჩა|დიხაუჩაშ]] ართ-ართი ვანაფერი შურდგჷმილი, [[ჯუკუ ბეჰემოტი]], [[ჟირაფი]]შ მოჯგირე [[ოკაპი]], ნამუთ ხვალე აფრიკასიე. ეკვატორული ტყალეფიშ არძაშე კაბეტი მახვამილაფარი რე [[ავაზა]], მიჸუნგებულ, მიკოჭყოლადირ აბანეფს ოხორანა [[გორილა|გორილეფი]]. ტყაშ არძა იარუსის ხე [[ჭკიჭკიტია|ბუტუტიეფი]]. თინეფიშ ნამთინე ბუნა, თაშნე გედვალირ [[მომთაბარე ჭკიჭკიტიეფი]], გინძე კოლონებო გინოაბანუაჟამს, შარას იფრელს ანადგურენა. ტყალეფს [[ჭანჯეფი]]შ კაბეტი მუდანობა რე. [[ფაილი:Phoenix dactylifera2.jpg|thumb|left|ფინიკიშ პალმა [[საჰარა]]ს, [[ერგ-შები]]შ ოაზისი.]] [[გვერდოტიოზეფი]]შ თანჯეფწკჷმა, სოდგათ ჭვემეფიშ სეზონი 2-3 თუთა რე, იჭყაფუ გოტიოზაფილი [[სავანა]]. აფრიკული სავანაშ დჷმახასიათაფალი ჯა რე [[ბაობაბი]]. თიშ სავანაშ დარაჯისით უძახჷნა. ჭვემამ პერიოდის იშიკერძებუ გოფაჩილი ნოველეფით დო ჭიფე, ღილე წვანე ფერიშ ფურცელეფით. სქირე პერიოდის თინა იტარკალებუ. ვარაუდენა, ნამუდა ბაობაბი 4-5 ვითოში წანერი რე. თინა გიგანტური [[ჯა]] რე, თიში დიამეტრი 10 მეტრიშახ რე. მერქანი წყარითიე გოჟიჟინაფილი, მუთით თინა სქირე პერიოდეფს ეთმიჯუმანს დუს. [[მოსოფელი]]ს სოთინ ვა რე თაშ მიარეთ შაყარელი შურდგჷმილეფი მუჭოთ აფრიკაშ სავანეს, დო გჷშაკერძაფილო დოლოშ ადიარე შურდგჷმილეფი: [[ანტილოპა|ანტილოპაშ]] შხვადოშხვა ბუნა, [[ზებრა]], [[ჟირაფი]], დოლოშმადიარეეფ შქას უკაბეტაში შურდგჷმილი რე [[მუნჭყვი]], [[ტყარი კამბეში]], [[ფალორქა]], წყარმალუეფიშ დო ტობეფიშ ოძგაშეეფს აფხვადუნა [[ბეჰემოტი]]. კაბეტი შურდგჷმილეფიშ მიარეფერუანობა, აფრიკული [[ფაუნა|ფაუნაშ]] დჷმახასიათაფალი შანი რე. დოლოშმადიარეეფიშ ირიათონ ალმაშარეეფი რენა მახვამილაფარეფი: [[ჰეპარდი]], [[ტურა]], [[ავაზა]], [[ნჯილო]]. წყარმალუეფს ინოხენა [[ნიანგი|ნიანგეფი]]. სავანა ძალამი დიდარი რე [[მაფურინჯეეფი]]თ. თაქ რე ართ-ართი არძაშე ჭიჭე დო უსქვამაში მაფურინჯეეფი - [[მენექტრე]], თაშნეშე დიხაუჩაშ უკაბეტაში მაფურინჯე [[სირაქლემაშობურეფი|აფრიკული სირაქლემა]]. თაშნეშე რე [[მარიბუ]], ნამუთ ხვალე აფრიკას ამხვადუნა. სავანას ურჩქვანილოთ ბრელი [[თერმიტი]] რე. მახორობას უკაბეტაშ გავალს მეთმიორინუანს [[ჭანდი]] [[ცეცე]]. თის გინმუღუ ორინჯიშ დო ადამიერიშ ლახარაშ გჷმჷმაჭანაფალი ბაცილეფი, მუთ ხშირას ჟჷრხოლოშო მანებელი რე. კოლონიური უღუშ დათხინაფაშ უკული აფრიკას დიდო გაჩამუ გური ველური ორთაშ თხილუას. თე ღანკით ირწანიერო იძინანს ორთაშ ოთხილარი ტერიტორიეფიშ ([[ნაკრძალი|ნაკძალეფი]]შ დო [[ნაციონალური პარკი|ნაციონალურ პარკეფიშ]]) მუდანობა დო ფართობი. გჷშკერძაფილო ბრელი რე თინა [[ობჟთე აფრიკა|ობჟათე]] დო [[ბჟაეიოლი აფრიკა|ბჟაეიოლ აფრიკას]]. მინი თინეფიშე მაგ: [[სერენგეტი]], [[კრიუგერი]], [[ცაავო]] დო შხვეფი მოსოფელის ჩინებული რე. მეღებული ზჷმუეფიშ ჭყოლოფათ ეშალაფაშ შარაშა გერინელი შურდგჷმილეფიშ რიცხუ თაქ მორკებულიე. == ისტორია == [[ფაილი:Lucy Mexico.jpg|thumb|right|ლუსი, Australopithecus afarensis]] პალეოანთროპოლოგეფიშ უმენტაშობა აფრიკას დიხაუჩაშ უჯვეშაშ დოხორაფილ ტერიტორიათ კოროცხჷნა, სოჸურეშეთ ადამიერეფქ მოლართეს. მა-20 ოშწანურაშ შქა წანეფს ანთროპოლოგეფქ თე კონტინეტის მიოგორეს ადამიერეფიშ საქვარუაშ მიარე მადასურაფალ არქეოლოგიური ნიბთეფს, ნამუთ 7 მილიონი წანათ ითარიღებუ. თაქ მეგორაფილი ადამიერიშნერი მაიმუნეფიშ ტიპეფიშ ნოსქილედეფი მიოწურუანს თინეფშე ათეხანური ადამიერეფიშ ბადებაშა. თაქ მეგორაფილ ტიპეფიშ შქასიე Australopithecus afarensis (რადიომეტრულო დოთარიღაფილი ჯვშ. წ. 3.9-3.0 მილიონი წანა), Paranthropus boisei (მეხოლ. ჯვშ. წ. 2.3-1.4 მილ. წ.) დო Homo ergaster (მეხოლ. ჯვშ. წ. 600,000-1.9 მილ. წ.). [[იშანგოშ ძვალი|იშანგოშ ძვალშა]], ნამუთ 25 000 წანაშ ოკო რდას, იკითხირუაფუ მათემატიკური ეკოროცხუაშ ღანკეფი. ადამიერეფიშ წოხლენოსტორიაშ მიმოულას აფრიკას, თეშ მუჭოთ არძო შხვა კონტინენტის, ნაციონალურ სახენწჷდო აკოშკუმალუეფი ვა არსებენდ, თინეფიშ ნოთირუო ადამიერეფი გოართოიანაფილეფი რდჷეს მაჯინორე-მაშაყარალ ბუნეფო, [[ხოი]]ში დო [[სანი]]შნერო. მეხოლ. ჯვშ. წ. 10 500 წანაშო [[აკოჸინალუაშ პერიოდი]]შ თებაშ უკული, [[საჰარა]]ქ კინ გინირთჷ წვანე ღალამ ლეხერო დო თიშ აფრიკულ მახორობაქ დირთჷ დინოხოლენ დო ოძგაშე გაბარეფშე თუდონ-საჰარაშ აფრიკაშა. მარა დოტიბაფაშ კლიმატის დორინაფა შანენდჷ, ნამუდა ჯვშ. წ. 5000-შო საჰარაშს რეგიონი უმოსოდოუმოსო სქირეთ გინმირთუდუ. მახორობაქ ჭიე-ჭიეთ [[ნილოსი]]შ ლეხერიშ რეგიონშა გჷნიაბანუ, სოდგათ თინეფს ირიათონი ვარა გვერდო-ირიათონი დოხორალეფი გაჭყეს. ორინჯიშ დოჭყანაფა აფრიკას წოხოლე ომძღჷ დიხამინჯობასი დო, მუჭოთ ჩქჷ, ალაარსებენდ მაჯინორე-მაშაყარე კულტურაწკჷმა. ვარაუდენა, ნამუდა ჯვშ. წ. 6000 წანაშო ორინჯი უკვე დოჭყანაფილი რდჷ ოორუე აფრიკას. საჰარა-ნილოსიშ კომპლექსის კათას დოჭყანაფილი აფუდუ მიარე ტიპეფიშ შურდგჷმილი, თინეფ შქას ომუშებელი გჷრჷნი დო კარკატელრქამი თხა, ნამუთ ათეგვარი რდჷ [[ალჟირი]]შე [[ნუბია]]შახ. ოფუტეშ ორტვინალაშ კუნთხუთ, მაართა შეთხუალაქ ჩანარეფიშ დოჭყანაფაშ ღანკით [[საჰელია|საჰელიაშ]] რეგიონს დეფიქსირჷ მეხოლ. ჯვშ. წ. 5000 წანას, მუჟამსჷთ სორგუმი დო აფრიკული ბრინჯიშ კულტივაცია დიჭყეს. თე პერიოდის, თე რეგიონს, მაართათ ქჷდიჭყანანეს გვინეაშ მორჩილ მაფურინჯე. [[ოქსფორდიშ მოსოფელი ისტორიაშ ატლასი]]შ მიკოჯინათ ჯვშ. წ. 4000 წანას საჰარაშ კლიმატიქ ჩქარი სქირაფა ქჷდიჭყჷ. თე მოლინაქ ტობეფიშ დო წყარმალუეფიშ შანულამი აშარკება გჷმიჭანუ, მუშ გურშენით ქჷდიჭყჷ რკება ღალაქჷთ. აშერკუ კულტივირებადი დიხაშ მუდანობაქჷთ, მუქჷთ ხე უნწყუ ფერმერეფიშ დოხორალეფიშ მიგრაციას ბჟადალ აფრიკაშ უმოს ტროპიკული კლიმატშა. ჯვშ. წ. 3000 წანაშო დინოხოლენ ორტვინალაქ ზოხორინელო გევითარჷ ბჟადაალ აფრიკაშ ტროპიკულ რეგიონეფს, სოდგათ აფრიკული yam დო ზეთამი პალმა მოჸუნდეს, დო [[ეთიოპია]]ს, სოდგათ [[ყავა]] დო teff გაჯგირეს. დოჭყანაფილ შურდგჷმილეფქ თე რეგიონეფს საჰელიშ დო ნილოსიშ რეგიონეფშე მუშართეს. კაკალამი კულტურეფით თე პერიოდის შხვა რეგიონეფშე მუშეღეს. [[ფაილი:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|thumb|right|300px|გიზა, ჯვეში ეგვიპტე]] მეხოლაფირო [[ჯვშ. წ. 3100]] იხელიბებუაფ [[ჯვეში ეგვიპტე|ჯვეში ეგვიპტეშ]] სახენწჷფო, უჯვეშაში ცივილიზაციაშ ართ-ართი ყებური, ნუმუთ [[ფარაონი|ფარაონეფიშ]] დუდობაშ თუდო ძალიარაფაშ დო სიდიდარაშ კონკის [[ჯვშ.წ. მაჟირა ვითოშწანურაშ]] მაჟჷრა გვერდის მიოჭირინუ (თაშნეგედვალირი ახალი სამაფო ([[ჯვშ. წ. 1567]]-[[ჯვშ. წ. 1085]])). [[სუბ-საჰარული აფრიკა|სუბ-საჰარულ]] აფრიკას დიხამინჯე კათა [[ბანტუ]] იჭყანს ობჟათეშა მიგრაციას. თინეფქ ჭიეჭიეთ აკუნჭირეს ნორკეთ წუმოძნელ [[ქოზიანური]] მახორობას ([[ბუშმენეფი]], [[ჰოტენტოტეფი]]) დო საბოლათ ედომუაშამი ობჟათე აფრიკაშ ტერიტორია მიკინეს. [[ჯვშ. წ. I ვითოშწანურა|ჯვშ. წ. I ვითოშწანურას]] ოორუე აფრიკაშ ტერიტორიას გორჩქინდჷ [[ფინიკიარეფი]]შ, [[ჯვეში საბერძნეთი|ბერძენეფიშ]] დო მოგვიანაფათ [[ჯვეში რომი|რომალეფიშ]] კოლონიეფქ. დუდშე ართ-ართი თენერი კოლონია - [[კართაგენი]], [[ჯვშ. წ. II ოშწანურა|ჯვშ. წ. II ოშწანურას]] რომიშ რესპუბლიკაშით თიშ აკოფორჩაფაშა, მუქ გინირთჷ უძალიარაშ კოლონიურ სახენწჷფოთ. [[V ოშწანურა]]შა აფრიკაშ სქირონაშქა ოძგაშე რომიშ სახენწჷფოშ აკოდგინალუას რდჷ. [[რომიშ იმპერია|რომიშ იმპერიაშ]] დონთხაფაშ უკული თინა [[ვანდალეფი|ვანდალეფქ]] ეჭოფეს, დო თიში ნორთიქ [[ბიზანტიაშ იმპერია|ბიზანტიაშ იმპერიაშ]] აკოდგინალუაშა მიშართჷ. [[VII ოშწანურა]]ს ოორუე აფრიკა ეჭოფეს [[არაბეფი|არაბეფქ]], მუშ უკულით თაქ [[ისლამი|ისლამქ]] გიფაჩჷ. სუბ-საჰარულ აფრიკას ევროპალეფიშ მუკორჩქინაშა კაბეტი პოლიტიკური აკოართაფეფი ვარდჷ. მარა აკან-აკანო რდჷ მეტ–ნორკებო ცენტრალიზაფილი სახენწჷფობური გოჭყაფეფი. ეიოშანალი რე [[ბჟადალ აფრიკა|ბჟადალ აფრიკას]], კაბეტი ტობეფიშ რაიონს ([[ბუგანდა]]) დო ბჟაეიოლ აფრიკას ([[კაბეტი ზიმბაბვე]]) რინელი სახენწჷფოშობური გოჭყაფეფი. ევროპალეფიშით აფრიკაშ [[კოლონიზაცია]] დიო ხოლო [[XV ოშწანურა]]ს ქჷდიჭყჷ. ორდოიან კოლონისტეფშე ეიოშანალი რე [[პორტუგალია|პორტუგალიარეფი]], უკული [[ნიდერლანდეფი|ჰოლანდიარეფი]]. პორტუგალიარეფქ, ნამუთ ჯინჯიერო დოლმახორეეფიშ ვაჭრუათ რდჷეს დაკინებული, აფრიკაშ ოძგასეეფს მუზმარენ პორტი დარცხუეს. აფრიკალი დოლმახორეეფიშ კაბეტი ნორთი მიშჷ ევროპალეფიშით ახალ მეგორაფილ [[ამერიკაშა]]. [[XVII ოშწანურა]]ს ჰოლანდიარეფქ დიჭყეს ბჟაეიოლ ინდოეთიშ კომპანია, მუშ გურშენით თეხანური ობჟათე აფრიკაშ ტერიტორიას მაართა ირიათონ ევროპულ კოლონიაქ გორჩქინდჷ. [[XVIII ოშწანურა|XVIII ოშწანურაშ]] ოჭყაფუშე აფრიკაშ კოლონიზაციაშ ლიდერობაქ ჭიეჭიეთ [[ბრიტანეთი|ბრიტანალეფიშა]] დო [[ფრანგეფი|ფრანგეფიშა]] გინორთჷ. [[XIX ოშწანურა|XIX ოშწანურაშ]] მაჟჷრა გვერდიშე აფრიკაშ გინორთიალას აქტიურო ქჷმიოდირთეს [[გერმანია]]ქ, [[იტალია]]ქ დო შხვეფქ. [[XX ოშწანურა|ოშწანურაშ]] ოჭყაფუშო აფრიკაშ ტერიტორიაშ უკაბეტაშ ნორთი ევროპალეფიშ შქას რდჷ დორთილი. კოლონიზაციაქ ჯინჯიერო დოთირუ აფრიკაშ აბანური კონტინენტი. მახორობას გიფაჩჷ [[ქირსიანობაქ]], გინწყჷ [[მისიონარეფი|მისიონარული]] სკოლეფქ, დირცხუ დო კვათჷრო მირდჷ [[ნოღა|ნოღეფიშ]] შანულობაქ, აფრიკაქ ქიმიარცხუ ოერეფოშქარე ვაჭრუას დო თენა იფრელი მიშჷ აფრიკაშ კვიდრი მახორობაშ მასიური ჩაგრაფათ, უნებობაშ დო ექსპლუატაციაშ ფონს. [[მაჟჷრა მოსოფელი ლჷმა|მაჟჷრა მოსოფელი ლჷმაშ]] უკული ქჷდიჭყჷ აფრიკაშ დეკოლონიზაციაქ. 60-იან 70-იან წანეფს რინელი [[კოლონია|კოლონიეფიშ]] უმენტაშობას ზოხორინალობაქ ქჷმიაჩ. === დეკოლონიზაცია === [[ფაილი:Congo belge campagne 1918.jpg|right|thumb|230px|კონგო-ბელგიაშ ბუნტაკია 1918 წანა.]] [[ფაილი:Afrikakonferenz.jpg|right|thumb|200px|[[ბერლინიშ კონფერენცია (1884)]]]] [[მაართა მოსოფელი ლჷმა|მაართა ლჷმას]] აფრიკალეფიშ რინას შანულამი თირაფეფი ვემშუღალუ. ოლჷმური მოქმენდალეფი თაქ ვა მოხვალამე, თიშენ ნამდა [[გერმანიაშ კოლონიეფი]] აფრიკას [[ინგლისარეფი|ინგლისარეფქ]] მალას ეჭოფეს კონტროლიშ თუდო, დო უკული [[ნაციეფიშ ლიგა|ნაციეფიშ ლიგაშ]] მანდატით [[საფრანგეთი|საფრანგეთწკჷმა]] ართო დითიალეს. კაკალი ფრონტი რდჷ [[პალესტინა|პალესტინაშ]] - თინახოლო [[სუეციშ არხი]]შ ოთხილარო. [[1922]] წანას [[ეგვიპტე]]ს ფორმალურო ქიმიაჩჷ ზოხორინელობაქ, მარა სუეციშ არხის ინგლისარეფი აკონტროლენდეს დო ქიანასჷთ ხოლო ინგლისიშ არმიეფი სქიდუდეს. გუმადუდიშულაფარი ლჷმეფი მიშჷ არაბულ [[ოორუე აფრიკა|ოორუე აფრიკას]], სოდგათ [[მაროკო|მაროკოალეფი]] ანჯარით ხეს ოლჷმუდეს [[ფრანგეფი|ფრანგ]] დო [[ესპანარეფი|ესპანელ]] კოლონიზატორეფს. [[მაჟჷრა მოსოფელი ლჷმა|მაჟჷრა მოსოფელი ლჷმას]] [[ფაშიზმი|ფაშიზმიშ]] დო მილიტარიზმიშ აწარინალო ლჷმაშ წჷმოძინათ თებაქ, აფრიკაშ [[კოლონია|კოლონიურ]] დო [[გვერდოკოლონია|გვერდოკოლონიურ]] ქიანეფს კოლონიური სისტემაშ კუნტა ბორჯის გოუქვაფაშ იმენდი გურჩქინჷ. ჟჷრი ჟისახენწჷფოშ [[ააშ|ამერიკაშ აკოშკუმალირი შტატეფიშ]] დო სხუნუეფიშ რსხუშ ფონს [[ევროპა|ევროპაშ]] კოლონიური იმპერიეფი - [[კაბეტი ბრიტანეთი]]შ, [[საფრანგეთი]]შ, [[ბელგია|ბელგიაშ]], [[ნიდერლანდეფი|ჰოლანდიაშ]], [[ესპანეთი]]შ დო [[პორტუგალია|პორტუგალიაშ]] დოდაღარაფა ათეშ პიჯალას ხაზირანდჷ, მარა მეტროპოლიეფი ლჷმაშ უკულით ოცადჷდეს მუშ საორხველოეფიშ მუკოტებას. თინეფქ თე ღანკით მინ დიხას ოურდუმე შიოლებეფით გჷმირინუეს. თეშ უმკუჯინუო აფრიკაშ ქიანეფქ მინშა სითინჩეთ, მინშა აკოანჯარაფილ ლჷმეფიშ შარათ ქჷმახერხეს ზოხორინალაშ მეღება. ახალ სახენწჷფოეფიშ პოლიტიკური ზოხორინალაშ მეჭირნაფაქ დასაბაღიქ ვეუ თინეფიშ ედომუმაშო წუმოძინაშო. ბრელ ქიანას მუკოტებულქ იჸუ რინელ [[მეტროპოლია|მეტროპოლიაშ]] ეკონომიკური პოზიციეფქ, თაშნეშე თინეფიშ ოურდუმე ბაზეფქ დო არმიეფქ. ახალ ქიანეფიშ უმენტაშობას სახენწჷფო ანუ ოფციალური ნინათ რინელ მეტროპოლიაშ ნინაქ გინირთჷ. ქიანეფს მონძეობათ დაჩიჩიებულ [[ეკონომიკა]]ქ დასქიდეს. ათეშენი თინეფიშ უმენტაშობაშ ეკონომიკა მიარენწკარამიე, დო სოციალურ-პოლიტიკური რინალა ვარსტაბილური. [[რევოლუცია|რევოლუციეფი]] დო [[ხუნტა|სახენწჷფო ახნარებეფი]] დო სახენწჷფოეფიშ შქას კონფლიქტეფი, აფრიკაშ უმენტაშ ქიანეფშო დჷმახასიათაფალიე. ათეთ თინეფი, [[ლათინური ამერიკა|ლათინური ამერიკაშ]] ქიანეფწკჷმა ართო, იშხვაფერებუნა ბჟადალ ვარა ბჟაეიოლ წუმოძინელ ქიანეფიშე. [[ფაილი:Punch Rhodes Colossus.png|thumb|left|200px|როდოსიშ კოლოსი (ინგლისური კარიკატურა).]] ათეშენი ეღანკილი რეგიონეფიშ სახენწჷფოეფშა გეუძჷნა [[მასუმა სამყარო]]შ ვარა [[წჷმმაძინუ ქიანეფი]]. აფრიკაშ ქიანეეფიშ ეკონომიკური მუკობუნა ვარ ნამთინე კაბეტი სახენწჷფოშ პოლიტიკური ჟინჯირაშ, არამედ, მაართა რანწკის, თინეფიშ დორხველი კჷნოსქილადაშ შედეგი რდჷ. კჷნოსქილადას ხეს უნწყჷნდჷ რინაშ დახე არძო სფეროს არქაული ფორმეფიშ სქილადა, [[მახორობა|მახორობაშ]] უკაბეტაში ნორთიშ ჭარუა-კითხირიშ ურჩქინჯობა, კომუნიკაციეფიშ დო რსხუშ საშუალებეფიშ ვა გოვავითარაფა. კჷნოსქილადაშე დუდიშ ორსხებელო უციო რდჷ ნამთინე ართი სახენწჷფოშ ორიენტირშა ვარიაშ რაგადი, გლობალურ კონფლიქტეფიშ მერცხუაფაშე დუდიშ დარსხება, მიარე მოხვარებეფიშ მეღება. ათეშენი ეკოღანკილი ქიანეფიშ უმენტაშობაქ აქტიური მაკათურობა ქიმიღჷ თაშნეგედვალირ [[უმუხუჯაფაშ ყარაფი|უმუხუჯაფაშ ყარაფის]], მუქჷთ ჟირ ტერულო გორთილ [[მოსოფელი]]ს ნამთინე ოურდუმე ბლოკიშ მერცხუაფაშა ვარიაშ რაგადის შანენდჷ. [[დეკოლონიზაცია|დეკოლონიზაციაშ]] უკული სოციალურ-ეკონომიკური წუმოძინაშ შარაშ გიშაგორუაშ პრობლემა აფრიკაშ არძა ქიანაშ საართო პრობლემო გინირთჷ. გიშაგორალი კაბეტი ვა რდჷ „<nowiki/>[[სოციალიზმი|სოციალუსტური შარა]]<nowiki/>“ ვარა დუდიშული ხაზირაფაშ დო საბაზარო ეკონომიკაშ ანუ „<nowiki/>[[კაპიტალიზმი|კაპიტალისტური შარა]]<nowiki/>“. კჷნოსქილადაშ პრობლემას ართულენდჷ ზოხორინალაშ უკული დოჭყაფილი მახორობაშ რდუალაშ ტემპეფიშ დოჩქარაფა, ანუ მუჭოთ თის უძახჷნა [[დემოგრაფიული აფეთქება]]. ღურალაქ თე ქიანეფს მირკჷ დო ბადებაქ ტრადიციულო კაბეტიქ დოსქიდ. [[ოფუტე|ოფუტეში]] „ზედმეტი“ მახორობაშ ნორთიქ [[ნოღა|ნოღეფშა]] ეყარეს. ქჷდიჭყკჷნოსქილადა უძირაფუ [[ურბანიზაცია]]ქ. [[1950]]-[[1980]] წანეფს ოშობათ მილიონამი ოფუტე ნოღათ გინირთჷ. თე ახალი მანოღარეფი ჯინჯიერო კაბეტი ნოღეფიშ გალეგანობეფს, ჯგიროვამონწყილ ქოხმახეფს ოხორანდეს. მახორობაშ რდუალა აახალენდკჷნოსქილადა მახორობაშ აკოდგინალუას. თე ქიანეფს 15 წანაშა ასაკიშ ბაღანეფი მახორობაშ გვერდის აკმადგინანა. თინეფშო ოხვილური რდჷ განათლება, მუთ სახენწკჷნოსქილადაფოს ვა ხორციალებუდ. მახორობაშ რდუალაშ მაღალი ტემპეფი იჭანუანდჷ ვამეშერობაშ რდუალასჷთ. === პოსტ-კოლონიური აფრიკა === [[ფაილი:Battle of tanga.jpg|right|thumb|250px|[[ტანგაშ ლჷმა]] გერმანიაშ იმპერიას დო ინგლისიშ შქას [[მაართა მოსოფელი ლჷმა|მაართა მოსოფელი ლჷმას]] ტანზანიაშ ტერიტორიას.]] [[ფაილი:Rwandan refugee camp in east Zaire.jpg|right|thumb|250px|ტიპიური ბუნტაკიეფი აფრიკას, ართ-ართი თენერ ბუნტიქ რუანდას [[1994]] წანას გინორთჷ მერეთ [[რუანდაშ გენოციდი|გენოციდშა]]. თე სურათის რუანდალი თხოზინელეფიშ ოხორინალ აბანი რე ზაირს.]] [[ფაილი:Congolese soldier.jpg|right|thumb|150px|კონგოარი ოურდუმეეფი [[კონგოშ მაჟჷრა ლჷმა|კონგოშ მაჟჷრა ლჷმას]] 2001 წანას.]] [[1945]] წანაშა ტროპიკული აფრიკა დორთილი რდჷ [[ევროპა|ევროპაშ]] სახენწჷფოეფიშ კოლონიეფო, მარა [[XX ოშწანურა|XX]] ოშწანურაშ 90-იანი წანეფიშ ოჭყაფუშო არძა თინეფიშენ გოდუდიშულებულქ იჸუ. დეკოლონიზაციაშ პროცესიქ თაქ ქჷდიჭყჷ [[1950]]-იანი წანეფიშ მაჟჷრა გვერდის. ტროპიკულ აფრიკას მაართა ზოხორინელ ქიანა რდჷ [[განა]] ([[1957]] წ) დო არძაშე უმოსი ქიანა (ედომუშამო 17) [[1960]] წანას გედუდიშალუ. ათეშენ თე წანას „'''აფრიკაშ წანას'''“ უძახჷნა. [[პორტუგალია|პორტუგალიაშ]] კოლონიური იმპერია ხვალე მეტროპოლიას მოხვამლაფირ [[რევოლუცია|რევოლუციაშ]] უკული, [[1970]]-იანი წანეფიშ შქა ხანეფს გეუქვუ. აფრიკაშ კათეფიშ ზოხორინალაშო ლჷმას კაბეტი როლი ილაჸაფუ [[აფრიკაშ ართალაშ ორგანიზაცია]]ქ, ნამუთ [[1963]] წანას [[25 მედი|25 მესის]] გიჭყ. ათეშენ თე დღა 25 მესი „'''აფრიკაშ გოდუდიშალაფაშ დღათ'''“ იკოროცხუ. თე მოსოფელის უკაბეტაში, რეგიონალური ორგანიზაციაშ თარი ღანკი რდჷ [[კოლონიზმი]]შ არძო გჷმოლინეფაშე აფრიკაშ გოდუდიშალაფა. მარა ზოხორინალაშ უკული ვაართ პრობლემაქ ქჷდებად. დუდშე თინეფიშ ლიდერეფი ფიქრენდეს, ნამუდა ათეშ უკული კუნტა ხანს შიოლებერი იჸიდჷ დოსკილადირ ქიანაშე ქვერსემი [[ეკონომიკა|ეკონომიკური]] მიკოტებაშ დაძალუა. ართ-ართი არძაშ კონწარი პრობლემა რდჷ სიღარტაკე, კოლონიალიზმიშ ფარანს კოლონიეური მოდუდეეფი ხვალე ნედლეულიშ ხაზირაფაშა ზრუნენდეს. მინშა თენა რდჷ [[ლინჯი]] დო უმოს ფშხირას მუდგარენ საოფუტე-საორტვინო პროდუქცია, მაგალითო [[კაკაო]] დო [[ბანანი]]. ევროპალი ვაჭარეფს გიმუღდეს თე ნედლეული დო მიშმუღუდეს უკვე ხაზირაფილი პროდუქცია. ათეშენ დახე ირი თინეფიშენ [[ოფუტეშ ორტვინალა]]ს მონოკულტურულ ხასიათი უღუდუ, ანუ კიდუნდეს საექსპორტოთ გოთოლწონაფილ ნამთინე ართ კულტურას. თეცალ პოლიტიკაშ ართ-ართი რეზულტატი რდჷ თინათ, ნამუდა აფრიკაშ ზოხორინელ ქიანეფს ძალამ ჭიჭე დორხველ ფაბრიკა-ქარხანეფი არსებენდ. მახორობაშ უმენტაშობა დოსაქვარებული რდჷ [[კაკაო]]შ, [[ბანანი]]შ ვარა [[დიხაშ თხირი]]შ პლანტაციეფს. ჩამაშო უციოთ პროდუქტეფიშ ხაზირაფა უმოსო დო უმოსო რკებულენდ, მუშ გურშენით გიჭყჷ სირთულეეფქ აფრიკელეფიშ მარდუ მახორობაშ სურსათით აკონაზირუაშ საქვარს. გეფშხირჷ მინ ართი, მინ მაჟჷრა რეგიონიშ შქირენალაქ. საექსპორტო კულტურეფშ ფასი ლჷდუ დო, თიჟამს იძვირებუდუ [[იმპორტი]]. ათენერ ვითარებაქ აფრიკაშ ქიანეფი უმონკაშ ფინანსურ დგომარობას დინარინუ. კატასტროფულო ირდუდ თინეფიშ საგალენო ვალი. ნამთინე ქიანეფიშ საექსპორტო ღალაშ გვერდი საგალენო ვალეფიშ ფორუას იხვარებუდ. თე ჟამს ბრელ ქიანას ოურდუმე ხარჯეფი ბრელით უმოსი რდჷ, ვინდარო გონათაფაშ დო ჭყანათელობაშ ოთხილარო გჷმორთელი თანხეფი. თაშ ნამდა, [[1980]]-იანი წანეფიშ ოთებუშო მოსოფელიშ 35 არძაშე ღარიბი ქიანეფიშე 26 ტროპიკული აფრიკაშ ქიანა რდჷ. ოურდუმე არმიეფიშ რდუალა იჭანუანდჷ აფრიკაშ ხოლო ართ უკონწარაშ პრობლემას - [[ლჷმა|ანჯარამ კონფლიკტეფს]], მუჭოთ ქიანაშ დინოხოლე მახორუ კათეფს შქას, თაშით შხვადოშხვა სახენწჷფოეფს შქას. კოლონიზმიშ ჟამს [[ევროპალეფი|ევროპალეფქ]] [[კოლონია]]ეფიშ თანჯეფი დორხველი კორინით გალუეს. კათეფქ, ნამუეფით მუთუნ საართო ვა უღდეს ართიანწკჷმა, ართი ქიანაშ ფარგალეფს მოხვადეს, ვარა, პიჯიქილე, ართ დო კინ თი [[ეთნიკური ბუნეფი|ეთნიკური ბუნაქ]] სახენწჷფოშ თანჯეფით ჩერცხუ ართიანს. გოშხვანერება [[ნინეფიშ ფანიეფი|ნინა]]ს, [[რელიგია]]ს, რინაშ წესის, სოციალურ რინალას ფშხირას გაჭყანს ანტიპათიას. მინშა თე ანტიპათია ეკოძირაფაშა გინირდუდ დო თურეფშქა [[ლჷმა|ლჷმეფს]] იჭანუანდჷ. ათენერ ლჷმეფს ტროპიკულ აფრიკას მილიონობათ ადამიერქ დოღურუ. ფშხირას მაჟჷრა განეფიშ ჸურე გერდეს გალენ ძალეფი. თე კუნთხუთ გჷშაკერძაფილო აქტიურენდეს [[სსრრ|სხუნუეფიშ რსხუს]] დო [[ააშ]]-ს, ნამუეფსჷთ [[მოსოფელი]]შ ათე რეგიონს რინელ მეტროპოლიეფიშ აბანიშ დაკინება ოკოდეს. ეთნიკური კონფლიქტეფიშ გჷმჷმაჭანაფალი რე აფრიკაშ სახენწჷფოეფიშ საზოგადოებურ რინას დოკვიდრაფილი თაშნეგედვალირ [[ტრაიბოლიზმი]], ანუ დინოხოლენთურული სოლიდარობა. პოლიტიკური რწამსიშ ზოხორინელო აფრიკალი ლიდერი, მაართა რანწკის, მუშ თურს ორხველჷ. მუჟამსჷთ თინა მინისტრო ვარა სახენწჷფოშ დუდო გინირთუ, მაართათ თინა მუშ [[ოფუტე|ოფუტეშ]] ვარ-და მუშ თურიშ ინტერესეფშე ისოფუ. თე ჟამს თინა ირინუანს არძო შიოლებაფეფს, თინეფ შქას შხვა თურიშ მაკათურეფიშ ინტერესეფეფიშ მოსპუალასჷთ. აფრიკაშ ქიანეფს პარტიეფი დო თარობეფი თურულ ოსხირშა გიჭყაფუ, თაშნეშე ართი თურიშ ინტერესეფიშ მეგაფილი სახენწჷფო პოლიტიკა იმანჯებუ თი ჟანსჷთ, მუჟანს თი ქიანაშ ართამი ინტერესეფს აწურე. თაშ ნამდა, ტრაიბოლიზმიქ პერსონალურ სისტემაშ ოსხირო გინირთჷ. ტრაიბოლიზმწკჷმა რე მერინელი თაშნეგედვალირი [[ნეპოტიზმი|ნეპოტიზმ]]ით ანუ პოსტიშ პერსონეფიშით მუში მოჯგირეეფიშ, ხოლოშიანეფიშ გინოფორუა, „ნათჷლიამუმალობა“. ნეპოტიზმიშ რინაშ ჟამსჷთ კორუფცია მაღალ დონეშა რე, თინა რე მერინელი თენ თუ თიმ პოლიტიკოსიშ პატიოსნებაშა დო უსვინდისობაშა. თინა გინმირთუ საზოგადოებაშ რინალაშ უგუშურთაფუ ნორთი. ზოხორინალაშ მეღებაშ უკული ტროპიკული აფრიკაშ ქიანეფიშ უმენტაშობაქ ქოცადუ [[ევროპა|ევროპული]] ყაიდაშ სახენწჷფოშ გოჭყაფა დო ნორთიქ დუდშე „<nowiki/>[[სოციალიზმი|სოციალისტური ორიენტაცია]]<nowiki/>“ ეშეგორჷ, ნამუთ ხეშულობაშ დუს მოულირ ძალეფს თინეფიშ ქიანეფშო არძაშე მეგაფილო მიოჩქჷდეს. მარა უტოპიურ სოციალუსტურ ღონისძიებეფქ სავალალო რეზულტატი ქიმიღჷ. ათეშენ დახე ირი თინეფიშენ ვარა [[ხუნტა|ოურდუმე გინორაგვაფაშ]]ით ქჷდანთხჷ, ვარა მუშით თქუეს ვარია სოციალისტურ ორიენტაციაშე. ტროპიკული აფრიკაშ ქიანეფიშ უმენტაშობას [[არმია]]ქ იჸუ კაკალი საართო საკათო ძალაქ, ათეშენ [[1990]]-იანი წანეფიშ ოჭყაფუს 17 სახენწჷფოს ოურდუმეეფი მართუნდეს. ათე პერიოდიშო ნათელქ იჸუ ნამდა, ზოხორინალა კაბეტი ღალა რდჷ არძაშო, მარა ათე სახენწჷფოეფს მახორუ კათეფშო ჯგირობუა დიო ხოლო ვარ რდჷ მოულირი. == პოლიტიკა == აფრიკაშ კონტინენტის 56 სუვერენული [[სახენწჷფო]] რე. თინეფიშ უმენტაშობაქ ზოხორინელო გინირთჷ 50-იან 60-იან წანეფს აფრიკაშ ევროპულ კოლონიზაციაშ თებაშ უკული. ზოხორინელობაშ მეღებაშ უკული ბრელ აფრიკულ სახენწჷფოს ქჷდიჭყჷ [[ხუნტა|სანოღო ლჷმა]]ქ, ნამუეფქჷთ მინშა მახორობაშ ათე ვარა ეთი ბუნეფიშ მასიურ [[გენოციდი|გენოციდშა]] გინირდჷ. ბრალ ქიანას დირცხუ [[დიქტატურა|დიქტატორული რეჟიმეფქ]]. პოლიტიკური ვასტაბილურობა, კორუფციაშ მაღალი დონე, ადამიანიშ ნებეფიშ იგნორირაფა, სიღარიბე აფრიკული სახენწჷფოეფიშ წოხოლე გერინელი ტიპიური პრობლემეფი რე. [[აფრიკაშ რცხუ]] რე ფედერაცია, ნამუთ არძო აფრიკულ ქიანას მითმიკინანს [[მაროკო]]შ გალე. რცხუქ იფორმირჷ [[2001]] წანაშ [[26 მანგი|26 მანგის]] შტაბ-ბინათ [[ადის-აბება]]ს. 2004 წანაშ კვირკვეს აფრიკაშ რცხუშ პან-აფრიკული პარლამენტი [[მიდრანდი|მიდრანდიშა]] გინორთჷ, [[ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა|ობჟათე აფრიკაშა]], მარა ადამიერეფიშ ნებეფიშ აფრიკაშ კომისიაქ ადის-აბებას დოსქიდჷ. აფრიკაშ რცხუს საპარლამენტო თარობა ჸუნსჷ, ჩინებული მუჭოთ აფრიკაშ რსხუშ თარობა, ნამუთ კანონიშდუმადვალუ, იურიდიული დო ემასრულებერ ორგანოეფშე აკმოდირთუ, ნამუსჷთ დუდენს აფრიკაშ რცხუშ პრეზიდენტი, ნამუთ თაშნეშე პან-აფრიკული პარლამენტიშ პრეზიდენტიე. აფრიკაშ რცხუშ პრეზიდენტო ეშმაგორჷნა პან-აფრიკული პარლამენტიშ მაკათურს უმიარეშობაშ ხუჯკინებათ. პრეზიდენტი [[გერტრუდ იბენგვე მონგელა]] აფრიკაშ რცხუშ მიმალი მოდუდე რე. პარლამენტიშით გიშაგორილქ იჸუ [[2004]] წანაშ მელახის, ხუთი წანაშ ვადათ. პან-აფრიკული პარლამენტი აკმოდირთუ 265 კანონიშდუმადვალუშე, ხუთი მაკათურით აფრიკაშ რცხუშ ირი მაკათური ქიანაშე. 21% მაკათურეფიშ ოსურიე. ვაგამართლებური სახენწჷფო პოლიტიკათ, ვაართმანგურ გლობალური ვაჭრუაშ პოლიტიკათ დო გლობალური კლიმატიშ თირაფეფიშ ეფექტეფიშ გურენი აფრიკაშ შანულამი ნორთიქ გოფაჩილ შქირენაშ სხვერპლო გინირთჷ. აფრიკაშ ტერიტორიაშ დიდ ნორთის მახორობაშ რინაშო ვაადეკვატური წყარიშ დო ოჩამალიშ გინორთიაფაშ სისტემა რე. თინა მუთ კოლონიალიზმიშ პერიოდის მოსოფელი ორქოშ 90%-იშ პროვაიდერი რდჷ, ათეჟამიშო [[დიხაუჩა]]ს უღარიბაში კონტინენტიე დო თიში უდიდარაში რესურსეფი შხვა კონტინენტეფშა იხვარებუაფუ. ლახარეფიშ გოფაჩუათ თაშნეშე პრობლემატურიე,დო გჷშაკერძაფილო ადამიერიშ იმუნოდეფიციტიშ ვირუსიშ დო თიწკჷმა მერცხუაფილი იმუნიტეტიშ ნორკებობაშ სინდრომი ([[შიდსი]]), ნამუქჷთ მაჸვილარ ეპიდემიათ გინირთჷ კონტინენტიშო. ბოლო ჟამს იძირე აფრიკაშ ორგანიზაციეფიშ დო სახენწჷფოეფიშ ურთიართალაშ გოტომბაფა. [[კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა|კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკაშ]] (რინელ ზაირი) [[კონგოშ ომენოღალე ლჷმა|ომენოღალე ლჷმაშ]] ჟამს თის ჩერიუ მეზობელი აფრიკულ ქიანეფქ (ვააფრიკული დიდარი ქიანეფიშ მანგიერო). კონფლიქტიშ დოჭყაფაშე [[1998]] წანას სხვერპლიქ 4 მილიონს მიოჭირინუ. აფრიკაშ რცხუშ ნერი პოლიტიკური ასოციაციეფი იმედის ირძენს, ნამუდა კონტინენტიშ მიერი ქიანა უმოს ურთიართმოხვარას დო სითინჩეს აკიტენს. აფრიკას ამდღარშა ფშხირიე ადამიერიშ ნებეფიშ რღვიაფა, ფშხირას სახენწჷფოშ დუდობაშ თუდო. ათეცალი რღვიაფეფიშ უმენტაშობა პოლიტიკური ბაძაძეფით ხვადუ, ხშირას მუჭოთ სანოღო ლჷმაშ ალმაჸვენჯი მოლინა. ათეცალ ქიანეფიშ რანწკის რე კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა, სიერა ლეონე, ლიბერია, სუდანი, ზიმბაბვე დო კოტ დ'ივუარი. == ტერიტორიეფი დო რეგიონეფი == თეხანური აფრიკაშ პოლიტიკური რუკაქ ჯინჯიერო იფორმირჷ [[მაჟჷრა მოსოფელია ლჷმა]]შ უკული. ხვალე [[ეთიოპია]] დო [[ლიბერია]] ვა ჸოფე კოლონიური ქიანა. აფრიკაშ ისტორიას შანულამი წანა რდჷ [[1960]] წანა, მუჟამსჷთ პოლიტიკური ზოხორინალა მიღჷ 17 სახენწჷფოქ. [[XX ოშწანურა|XX ოშწანურაშ]] 70-იან წანეფს მიწესრიგუ თაშნეგედვალირ „ობჟთე როდეზიაშ“ პრობლემაქ დო [[1994]] წანას [[სარ|სარის]] მინწყუ, მაართა ვარასობურ გიშაგორუეფქ. ამდღარშო კონტინენტის 53 ზოხორინელ სახელნწჷფო რე. სერიოზულ პრობლემას წჷმარინუანს [[ბჟადაალ საჰარა|ბჟადაალ საჰარაშ]] ოკითხირუ, თე ტერიტორია [[1976]] წანაშახ რდჷ [[ესპანეთი|ესპანარეფიშ]] დუდობაშ თუდო. ამდღა შინელი ტერიტორია ოკუპირაფილი [[მაროკო]]შე. <!--{{editnote | NOTE: If you have arguments or evidence to the contrary, please provide them on the talk page and await until the consensus supports making proposed edits. Thank you!--> {|<!-- This table keeps maps to the right, to not overlap the -- region-table, but it might overlap for some browsers. -- DON'T USE "align=right" but use style="float:right" as -- the right-side alignment used by infoboxes. --> width=155px style="float:right; margin-right:0.0em;" |[[Image:Africa-regions.svg|thumb|150px|აფრიკაშ გეოგრაფიული ნორთეფი: ლეგენდა|#0000ff|[[ოორუე აფრიკა]] ლეგენდა|#00ff00|[[ბჟადალი აფრიკა]] ლეგენდა|#ff00ff|[[ცენტრალური აფრიკა]] ლეგენდა|#ffa500|[[ბჟაეიოლი აფრიკა]] ლეგენდა|#ff0000|[[ობჟათე აფრიკა]]]] |- |&nbsp;<!--put space to force empty row to appear--> |- |&nbsp; |- |[[ფაილი:Africa satellite orthographic.jpg|thumb|150px|აფრიკაშ სატელიტური ფოტო]] |- |[[ფაილი:African continent-ka.svg|thumb|150px|აფრიკაშ პოლიტიკური რუკა]] |}<!--end thumbnails--> <!--begin country info tables--> {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! რეგიონიშ ჯოხო<ref>Continental regions as per [[:Image:United Nations geographical subregions.png|UN categorisations/map]].<br /></ref> და<br />ტერიტორიეფიშ [[შილა|შილეფი]] ! [[მოსოფელიშ ქიანეფი ფართობიშ მეჯინათ|ფართობი]]<br />(კმ²) ! [[მოსოფელიშ ქიანეფი მახორობაშ მკოჯინათ|მახორობა]]<br />(2009) ! [[ქიანეფიშ ერკებული მახორობაშ სიმჭიდროვეშ მიკოჯინათ|მეჭედალა]]<br />(კმ²) ! [[ნანანოღა]] |- | style="background:#eee;" | '''[[ბჟაეიოლი აფრიკა]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,384,904''' | align="right" style="background:#eee;" | '''316,053,651''' | align="right" style="background:#eee;" | '''49.5''' |- | flagicon|Burundi [[ბურუნდი]] | align="right" | 27,830 | align="right" | 8,988,091<ref name="uscen">[http://www.census.gov/cgi-bin/ipc/idbrank.pl USCensusBureau:Countries and Areas Ranked by Population: 2009]</ref> | align="right" | 322.9 | [[გიტეგა]] |- | flagicon|Comoros [[კომორიშ კოკეფიშ რსხუ]] | align="right" | 2,170 | align="right" | 752,438<ref name="uscen"/> | align="right" | 346.7 | [[მორონი]] |- | flagicon|Djibouti [[ჯიბუტი]] | align="right" | 23,000 | align="right" | 516,055<ref name="uscen"/> | align="right" | 22.4 | [[ჯიბუტი (ნოღა)|ჯიბუტი]] |- | flagicon|Eritrea [[ერიტრეა]] | align="right" | 121,320 | align="right" | 5,647,168<ref name="uscen"/> | align="right" | 46.5 | [[ასმერა]] |- | flagicon|Ethiopia [[ეთიოპია]] | align="right" | 1,127,127 | align="right" | 85,237,338<ref name="uscen"/> | align="right" | 75.6 | [[ადის-აბება]] |- | flagicon|Kenya [[კენია]] | align="right" | 582,650 | align="right" | 39,002,772<ref name="uscen"/> | align="right" | 66.0 | [[ნაირობი]] |- | flagicon|Madagascar [[მადაგასკარი]] | align="right" | 587,040 | align="right" | 20,653,556<ref name="uscen"/> | align="right" | 35.1 | [[ანტანანარივუ]] |- | flagicon|Malawi [[მალავი]] | align="right" | 118,480 | align="right" | 14,268,711<ref name="uscen"/> | align="right" | 120.4 | [[ლილონგვე]] |- | flagicon|Mauritius [[მავრიკი]] | align="right" | 2,040 | align="right" | 1,284,264<ref name="uscen"/> | align="right" | 629.5 | [[პორტ-ლუი]] |- | flagicon|Mayotte [[მაიოტა]] (საფრანგეთი) | align="right" | 374 | align="right" | 223,765<ref name="uscen"/> | align="right" | 489.7 | [[მამუდზუ]] |- | flagicon|Mozambique [[მოზამბიკი]] | align="right" | 801,590 | align="right" | 21,669,278<ref name="uscen"/> | align="right" | 27.0 | [[მაპუტუ]] |- | flagicon|Réunion [[რეუნიონი]] (საფრანგეთი) | align="right" | 2,512 | align="right" | 743,981(2002) | align="right" | 296.2 | [[სენ-დენი (რეიუნიონი)|სენ-დენი]] |- | flagicon|Rwanda [[რუანდა]] | align="right" | 26,338 | align="right" | 10,473,282<ref name="uscen"/> | align="right" | 397.6 | [[კიგალი]] |- | flagicon|ობჟათე სუდანი [[ობჟათე სუდანი]] | align="right" | 619,745 | align="right" | 8,260,490 <ref name="uscen"/> | align="right" | 13.33 | [[ჯუბა]] |- | flagicon|Seychelles [[სეიშელიშ კოკეფი]] | align="right" | 455 | align="right" | 87,476<ref name="uscen"/> | align="right" | 192.2 | [[ვიქტორია (სეიშელიშ კოკეფი)|ვიქტორია]] |- | flagicon|Somalia [[სომალი]] | align="right" | 637,657 | align="right" | 9,832,017<ref name="uscen"/> | align="right" | 15.4 | [[მოგადიშო]] |- | flagicon|Tanzania [[ტანზანია]] | align="right" | 945,087 | align="right" | 41,048,532<ref name="uscen"/> | align="right" | 43.3 | [[დოდომა]] |- | flagicon|Uganda [[უგანდა]] | align="right" | 236,040 | align="right" | 32,369,558<ref name="uscen"/> | align="right" | 137.1 | [[კამპალა]] |- | flagicon|Zambia [[ზამბია]] | align="right" | 752,614 | align="right" | 11,862,740<ref name="uscen"/> | align="right" | 15.7 | [[ლუსაკა]] |- | style="background:#eee;" | '''[[ცენტრალური აფრიკა]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,613,253''' | align="right" style="background:#eee;" | '''121,585,754''' | align="right" style="background:#eee;" | '''18.4''' |- | flagicon|Angola [[ანგოლა]] | align="right" | 1,246,700 | align="right" | 12,799,293<ref name="uscen"/> | align="right" | 10.3 | [[ლუანდა]] |- | flagicon|Cameroon [[კამერუნი]] | align="right" | 475,440 | align="right" | 18,879,301<ref name="uscen"/> | align="right" | 39.7 | [[იაუნდე]] |- | flagicon|Central African Republic [[ცენტრალური აფრიკაშ რესპუბლიკა]] | align="right" | 622,984 | align="right" | 4,511,488<ref name="uscen"/> | align="right" | 7.2 | [[ბანგი]] |- | flagicon|Chad [[ჩადი]] | align="right" | 1,284,000 | align="right" | 10,329,208<ref name="uscen"/> | align="right" | 8.0 | [[ნჯამენა]] |- | flagicon|Republic of the Congo [[კონგოშ რესპუბლიკა|კონგო]] | align="right" | 342,000 | align="right" | 4,012,809<ref name="uscen"/> | align="right" | 11.7 | [[ბრაზავილი]] |-http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Africa&action=submit | flagicon|Democratic Republic of the Congo [[კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა]] | align="right" | 2,345,410 | align="right" | 68,692,542<ref name="uscen"/> | align="right" | 29.2 | [[კინშასა]] |- | flagicon|Equatorial Guinea [[ეკვატორული გვინეა]] | align="right" | 28,051 | align="right" | 633,441<ref name="uscen"/> | align="right" | 22.6 | [[სიუდად დე ლა პასი]] |- | flagicon|Gabon [[გაბონი]] | align="right" | 267,667 | align="right" | 1,514,993<ref name="uscen"/> | align="right" | 5.6 | [[ლიბრევილი]] |- | flagicon|São Tomé and Príncipe [[სან-ტომე დო პრინსიპი]] | align="right" | 1,001 | align="right" | 212,679<ref name="uscen"/> | align="right" | 212.4 | [[სან-ტომე]] |- | style="background:#eee;" | '''[[ოორუე აფრიკა]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''8,533,021''' | align="right" style="background:#eee;" | '''211,087,622''' | align="right" style="background:#eee;" | '''24.7''' |- | flagicon|Algeria [[ალჟირი]] | align="right" | 2,381,740 | align="right" | 34,178,188<ref name="uscen"/> | align="right" | 14.3 | [[ალჟირი (ნოღა)|ალჟირი]] |- | flagicon|Egypt [[ეგვიპტე]] | align="right" | 1,001,450 | align="right" | 83,082,869<ref name="uscen"/> | align="right" | 82.9 | [[კაირო]] |- | flagicon|Libya [[ლიბია]] | align="right" | 1,759,540 | align="right" | 6,310,434<ref name="uscen"/> | align="right" | 3.6 | [[ტრიპოლი]] |- | flagicon|Morocco [[მაროკო]] | align="right" | 446,550 | align="right" | 34,859,364<ref name="uscen"/> | align="right" | 78.0 | [[რაბატი]] |- | შილა|ობჟათე სუდანი [[სუდანი]] | align="right" | 619,745 | align="right" | 8,260,490 | align="right" | 13,33 | [[ჯუბა]] |- | შილა|სუდანი [[სუდანი]] | align="right" | 1,886,068 | align="right" | 30,894,000 | align="right" | 16.4 | [[ხართუმი]] |- | flagicon|Tunisia [[ტუნისი]] | align="right" | 163,610 | align="right" | 10,486,339<ref name="uscen"/> | align="right" | 64.1 | [[ტუნისი (ნოღა)|ტუნისი]] |- | flagicon|Western Sahara [[ბჟადაალ საჰარა]]<ref name="Western Sahara">[[Western Sahara]] is disputed between the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]], who administer a [[Free Zone (region)|minority]] of the territory, and Morocco, who [[military occupation|occupy]] [[Southern Provinces|the remainder]].</small><br /></ref> | align="right" | 266,000 | align="right" | 405,210<ref name="uscen"/> | align="right" | 1.5 | [[ელ აიუნი]] |- | colspan=5 | ''ესპანეთიშ დო პორტუგალიაშ ტერიტორიეფი ოორუე აფრიკას'': |- | flagicon|Canary Islands [[კანარიშ კოკეფი]] (ესპანეთი)<ref>The Spanish [[კანარიშ კოკეფი]], of which [[Las Palmas de Gran Canaria]] are [[Santa Cruz de Tenerife]] are co-capitals, are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to [[Morocco]] and [[Western Sahara]]; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 7,492 | align="right" | 1,694,477(2001) | align="right" | 226.2 | [[ლას-პალმასი]],<br />[[სანტა-კრუს-დე-ტენერიფე]] |- | flagicon|Ceuta [[სეუტა]] (ესპანეთი)<ref>The Spanish [[exclave]] of [[Ceuta]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 20 | align="right" | 71,505(2001) | align="right" | 3,575.2 | — |- | [[ფაილი:Flag of Madeira.svg|25x15px]] [[მადეირა (კოკეფი)|მადეირაშ კოკეფი]] (პორტუგალია)<ref>The Portuguese [[Madeira Islands]] are often considered part of Northern Africa due to their relative proximity to Morocco; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 797 | align="right" | 245,000(2001) | align="right" | 307.4 | [[ფუნშალი]] |- | flagicon|Melilla [[მელილია]] (ესპანეთი)<ref>The Spanish [[exclave]] of [[Melilla]] is surrounded on land by Morocco in Northern Africa; population and area figures are for 2001.<br /></ref> | align="right" | 12 | align="right" | 66,411(2001) | align="right" | 5,534.2 | — |- | style="background:#eee;" | '''[[ობჟათე აფრიკა]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''2,693,418''' | align="right" style="background:#eee;" | '''56,406,762 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''20.9''' |- | flagicon|Botswana [[ბოტსვანა]] | align="right" | 600,370 | align="right" | 1,990,876<ref name="uscen"/> | align="right" | 3.3 | [[გაბორონე]] |- | flagicon|Lesotho [[ლესოთო]] | align="right" | 30,355 | align="right" | 2,130,819<ref name="uscen"/> | align="right" | 70.2 | [[მასერუ]] |- | flagicon|Zimbabwe [[ზიმბაბვე]] | align="right" | 390,580 | align="right" | 11,392,629<ref name="uscen"/> | align="right" | 29.1 | [[ჰარარე]] |- | flagicon|Namibia [[ნამიბია]] | align="right" | 825,418 | align="right" | 2,108,665<ref name="uscen"/> | align="right" | 2.6 | [[ვინდჰუკი]] |- | flagicon|South Africa [[ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა|ოარი]] | align="right" | 1,219,912 | align="right" | 49,052,489<ref name="uscen"/> | align="right" | 40.2 | [[ბლუმფონტეინი]], [[კეიპტაუნი]], [[პრეტორია]]<ref>[[ბლუმფონტეინი]] is the judicial capital of South Africa, while [[კეიპტაუნი]] is its legislative seat, and [[პრეტორია]] is the country's administrative seat.<br /></ref> |- | flagicon|Eswatini [[ესვატინი]] | align="right" | 17,363 | align="right" | 1,123,913<ref name="uscen"/> | align="right" | 64.7 | [[მბაბანე]] |- | style="background:#eee;" | '''[[ბჟადალ აფრიკა]]''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,144,013''' | align="right" style="background:#eee;" | '''296,186,492 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''48.2''' |- | flagicon|Benin [[ბენინი]] | align="right" | 112,620 | align="right" | 8,791,832<ref name="uscen"/> | align="right" | 78.0 | [[პორტო-ნოვო]] |- | flagicon|Burkina Faso [[ბურკინა ფასო]] | align="right" | 274,200 | align="right" | 15,746,232<ref name="uscen"/> | align="right" | 57.4 | [[უაგადუგუ]] |- | flagicon|Cape Verde [[კაბო-ვერდე]] | align="right" | 4,033 | align="right" | 429,474<ref name="uscen"/> | align="right" | 107.3 | [[პრაია]] |- | flagicon|Côte d'Ivoire [[კოტ-დ'ივუარი]] | align="right" | 322,460 | align="right" | 20,617,068<ref name="uscen"/> | align="right" | 63.9 |style="font-size:89%"| [[აბიჯანი]],<ref>[[იამასუკრო]] რე ოფიციალური ნანანოღა, დო [[აბიჯანი]] რე დეფაქტო ნანანოღა</ref> [[იამასუკრო]] |- | flagicon|Gambia [[გამბია]] | align="right" | 11,300 | align="right" | 1,782,893<ref name="uscen"/> | align="right" | 157.7 | [[ბანჯული]] |- | flagicon|Ghana [[განა]] | align="right" | 239,460 | align="right" | 23,832,495<ref name="uscen"/> | align="right" | 99.5 | [[აკრა]] |- | flagicon|Guinea [[გვინეა]] | align="right" | 245,857 | align="right" | 10,057,975<ref name="uscen"/> | align="right" | 40.9 | [[კონაკრი]] |- | flagicon|Guinea-Bissau [[გვინეა-ბისაუ]] | align="right" | 36,120 | align="right" | 1,533,964<ref name="uscen"/> | align="right" | 42.5 | [[ბისაუ]] |- | flagicon|Liberia [[ლიბერია]] | align="right" | 111,370 | align="right" | 3,441,790<ref name="uscen"/> | align="right" | 30.9 | [[მონროვია]] |- | flagicon|Mali [[მალი]] | align="right" | 1,240,000 | align="right" | 12,666,987<ref name="uscen"/> | align="right" | 10.2 | [[ბამაკო]] |- | flagicon|Mauritania [[მავრიტანია]] | align="right" | 1,030,700 | align="right" | 3,129,486<ref name="uscen"/> | align="right" | 3.0 | [[ნუაქშოტი]] |- | flagicon|Niger [[ნიგერი]] | align="right" | 1,267,000 | align="right" | 15,306,252<ref name="uscen"/> | align="right" | 12.1 | [[ნიამეი]] |- | flagicon|Nigeria [[ნიგერია]] | align="right" | 923,768 | align="right" | 149,229,090<ref name="uscen"/> | align="right" | 161.5 | [[აბუჯა]] |- | [[ფაილი:Flag of Saint Helena.svg|25x15px]] [[წიმინდე ელენე, ემაღალაფა დო ტრისტანი-და-კუნია]] (გ.ს) | align="right" | 410 | align="right" | 7,637<ref name="uscen"/> | align="right" | 14.4 | [[ჯეიმსტაუნი (წიმინდე ელენეშ კოკი)|ჯეიმსტაუნი]] |- | flagicon|Senegal [[სენეგალი]] | align="right" | 196,190 | align="right" | 13,711,597<ref name="uscen"/> | align="right" | 69.9 | [[დაკარი]] |- | flagicon|Sierra Leone [[სიერა ლეონე]] | align="right" | 71,740 | align="right" | 6,440,053<ref name="uscen"/> | align="right" | 89.9 | [[ფრიტაუნი]] |- | flagicon|Togo [[ტოგო]] | align="right" | 56,785 | align="right" | 6,019,877<ref name="uscen"/> | align="right" | 106.0 | [[ლომე]] |- style=" font-weight:bold; " | ედომუშამო | align="right" style="background:#eee;"| 30,368,609 | align="right" style="background:#eee;"| 1,001,320,281 | align="right" style="background:#eee;"| 33.0 |} <!--end country info table + refs--> == ეკონომიკა == [[File:RECs of the AEC.svg|thumb|250px|აფრიკაშ ეკონომიკური წორომაჸალობაშ რუკა {{legend|#691717|CEN-SAD}} {{legend|#4F4FB1|COMESA}} {{legend|#E88356|EAC}} {{legend|#272759|ECCAS}} {{legend|#C43C7F|ECOWAS}} {{legend|#4DB34D|IGAD}} {{legend|#D22E2E|SADC}} {{legend|#7E8000|UMA}} ]] ორთაშობური რესურსეფიშ სიხვეიანეშ უმკუჯინალო, აფრიკა ანდა სამანჯელიშ გურშენი მოსოფელიშ უდაღარაში დო არძაშე მერკეთ წუმოძინალი კონტინენტო სქიდუ. გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაციაშ ჰუმანური წუმოძინაშ მოშინაფაშ მეჯინათ, [[2003]] წანას არძაშე ეკოსქილადირი 25 ქიანა არძო აფრიკაშე რდჷ. მინ რეგიონს, გჷშაკერძაფილო [[ბოტსვანა]]ს დო ობჟათე აფრიკას ეკონომიკური რდუალა იძირე. ობჟათე აფრიკა დიდარიე ორთაშობური რესურსეფით დო [[ორქო]] [[ალმასი|ალმასეფიშ]] მოსოფელის მაჸონალი მახაზირუ რე, თაშნეშე ჯგირო მონწყილი ლეგალური სისტემა უღჷ. ობჟათე აფრიკას თაშნეშე ხე უნჭანს ფინანსური კაპიტალწკჷმა, მიარე ბაზარეფშა, გჷმოცადაფილ მუშახეშა დო მაართა კლასიშ ინფრასტრუქტურაშა ედომუშამ ქიანაშ მასშტაბით. ბოტსტვანას (თაშნეშე ალმასეფიშ უკაბეტაში მახაზირუ) ბიუჯეტიშ ნაოთხარიშ უმოსი თიშ ნანანოღა [[გაბორონე]]შ ინფრასტრუქტურაშ გოუჯგუშაფაშე იხარჯებუ. მინი შხვა აფრიკული სახენწჷფოთ ალაზიმაფათ პროგრესის განიცადენა, თინეფ შქას [[განა]], [[კენია]], [[კამერუნი]] დო [[ეგვიპტე]]. [[ნიგერია]]ს მოსოფელს ართ-ართი უკაბეტაში [[ნაფთობი]]შ ოზირუე უღჷ, უკაბეტაშ მახორობა აფრიკაშ ქიანეფიშ შქას დო ართ-ართი არძაშე მალას მაძინუ [[ეკონომიკა]] მოსოფელს. ბოლო ვითწანურეფს აფრიკაშ ეკონომიკაქ ორწყებელი რდუალა ქჷდიჭყჷ დო ოშქარი 5%-ის მიოჭირინუ წანმოწანურო, მარა ნამთინე ქიანას რდუალა ბრელით მაღალიე (ოშქ. 10+%), მაგ. [[ანგოლა]]ს, [[სუდანი|სუდანს]] დო [[ეკვატორული გვინეა|ეკვატორულ გვინეას]]. სუმხოლოქ თინეფშე ბოლო ჟამს ნავთობიშ მოპალაფა ქჷდიჭყჷ. ბოლო პერიოდის აფრიკაშ ქიანეფს მალი ტემპეფით ივითარებუ [[მოინალეობაშ სფერო]], ბრელი ქიანა დიდ თოჸუჯის უთმენს ტურისტული ინდუსტრიაშ წუმოძინას. [[ტურიზმი]] ღალაშ შანულამი წყუთ გინმირთუ თინერ ქიანეფშო, მუჭომით რენა: [[ეგვიპტე]], [[ტუნისი]], [[სენეგალი]], [[უგანდა]], [[კომორიშ კოკეფი]]. ტურიზმი თაშნეშე კუჩხის იდგჷნს: [[ზიმბაბვე]]ს, [[მადაგასკარი|მადაგასკარს]]. ტექნიკური მეჯინათ აფრიკაშ ინდუსტრიაშ არძაშე წუმოძნელი დარგი რე მოპალუაშ ხაზირალა. ოორუეს დო ბჟადაალს მიპალუანა ნავთობის დო გაზის, თაქ შანულამიე ურცხოული კაპიტალიშ როლი. თიშ უმკუჯინუო, ნამუდა ალაზიმაფათ მალი ტემპეფით ირდუ კონტინენტიშ გინმამუშებელი ხაზირალა, [[ეკონომიკა]]ს თიშ როლი დიოთ ჭიჭე რე. ხაზირალაშ თე დარგი ჯინჯიერო წუმოძინელი რე [[ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა]]-ს, [[ეგვიპტე]]ს, [[ალჟირი|ალჟირს]], [[ნიგერია]]ს. გევითარუ [[უჩა მეტალურგიაქ|შავი]] დო [[კორობა მეტალურგია|კორობა]] მეტალურგიაქ, [[მანქანაკიდანჯალა]], [[ქიმიური ხაზირაფა]]. მუთ ოხუ [[ოფუტეშ მეურნობა]]ს, თაქ მაჸონაფალ დარგიე [[მეჩანარობა]]. საექსპორტო კულტურეფშე ეიოშანალი რე: [[კაკაო]], [[ყავა]], [[ბანანი]], [[ჩაი]], [[არაქისი]]. კაკაოშ უკაბეტაში მახაზირუ რე [[განა]] დო [[კოტ-დ’ივუარი]]. ყავა გოფაჩილიე ტროპიკულ აფრიკას, ეშეკერძებუ: კოტ-დ’ივუარი, [[ეთიოპია]], [[უგანდა]], [[ანგოლა]]. [[მეორინჯობა]] ეშეკერძებუ ჭალენპროდუქტიულობათ. აფრიკაშ არძაშე ნოჸოფიერიე, კონტინენტიშ [[ბჟაეიოლი აფრიკა|ბჟაეიოლ]] აკანი, სოდგათ ჯინჯიერო მოჸუნა საექსპორტო კულტურეფი. გოლოფამ აბანეფს ჯინჯიერო წუმოძნელი რე საოდიარო ორინჯალა. საოძგაშო რაიონეფწკჷმა დო [[ტობა|ტობეფწკჷმა]] წუმოძინელი რე [[მეჩხომობა]]. == დემოგრაფია == [[ფაილი:Tuareg.JPG|thumb|left|[[ტუარეგალეფი|ტუარეგალი]] ადამიერი [[ალჟირი|ალჟირს]] ]] [[ფაილი:HDImap spectrum2006 Africa.png|thumb|260px| {| width="100%" style="background:transparent;" | [[ადამიერული წუმოძინაშ პოტენციალიშ ინდექსი]]შ მაძირაფალი აფრიკას (2004). |- | {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:left;" | legend|#006000|> 0.950 legend|#00a000|0.900-0.949 legend|#00d000|0.850-0.899 legend|#00ff00|0.800-0.849 legend|#e0ff00|0.750-0.799 | style="text-align:left;" | legend|#ffff00|0.700-0.749 legend|#ffdf00|0.650-0.699 legend|#ffc160|0.600-0.649 legend|#ffa552|0.550-0.599 legend|#ff8000|0.500-0.549 | style="text-align:left;" | legend|#ff0000|0.450-0.499 legend|#c00000|0.400-0.449 legend|#a00000|0.350-0.399 legend|#800000|0.300-0.349 legend|#400000|0.300-მდე legend|#c0c0c0|უცნობია |} |}]] აფრიკაშ მეხოლაფირო 800 მლნ-იანი მახორობა [[ეთნოსი|ეთნიკური]] დო [[რასა|რასობრივი]] აკოდგინალუათ მიარეფერამიე. [[საჰარა|საჰარაშ]] ოორუეს მახორე მახორობა ორხველ ევროპეიდულ რასას ([[არაბეფი]], [[ბერბერეფი]]). მაშკვითა ოშწანურას არაბეფიშ მოულაწკჷმა ართო თაქ გიფაჩჷ [[არაბული ნინა]]ქ დო [[ისლამი|ისლამქ]]. საჰარაშ ობჟთეს მახორუ კვიდრი მახორობა ორხველჷ ნეგროიდულ რასას. შხვადოშხვა [[ბანტუ|ბანტუს]] ნინეფშა ([[ნიგერ-კონგოშ ნინეფი|ნიგერ-კონგოშ]] ნინეფიშ ფანიაშ ნორთი) მაჩიებე კათა აკმადგინანს ობჟათე, ცენტრალურ დო ბჟაეიოლ აფრიკაშ მახორობაშ უმენტაშობას. ბჟადაალ აფრიკა დოხორინელიე ნიგერ-კონგოშ შხვა ნინეფშა მორგადე კათათ. ბჟაეიოლ დო ცენტრალურ აფრიკას თაშნეშე ოხორანა [[აფრო-აზიური ნინეფი|აფრო-აზირ]] ნინეფშა მორაგადე [[ეთიოპია|ეთიოპარეფი]] დო [[სომალი|სომალარეფი]], თაშნეშე შხვადოშხვა [[ნილო-საჰარული ნინეფი|ნილო-საჰარულ]] ნინეფშა მორაგადე კათა. ობჟათე აფრიკას მორჩილ მუდანობათ აფხვადუნა [[ჰოტენტოტეფი]] დო [[ბუშმენეფი]], ნამუეფსჷთ ბანტუშ ოორუეშე მიგრაციაშა ედომუშამ ობჟათე აფრიკაშ ტერიტორია უკინებუდეს. ევროპული კოლონიზაციაშ პერიოდშე აფრიკაშ ტერიტორიას გორჩქინდჷ ევროპალი ჩეკანამეფიშ შანულამ ბუნეფქ. თინეფიშ ბაბუშარეფი რენა [[ობჟათე აფრიკაშ რესპუბლიკა|ობჟთე აფრიკაშ]] ჩეკანამეფი ([[აფრიკანალეფი]], ინგლისარეფი ობჟათე აფრიკალეფი). რელიგიური რწუმაშ მიკოჯინათ აფრიკალეფიშ 40% [[ქირსიანობა|ქირსიანიე]], 40% [[ისლამი|მუსულმანი]]. დოსქილადირ 20% აბანური აფრიკული რელიგიეფიშ მიმათხოზე რე. ისლამი ოორუე აფრიკაშ გალე გოფაჩილიე ბჟაეიოლ აფრიკას. აფრიკალი ქირსიანეფიშ უმენტაშობას წჷმარინუანს ევროპული კოლონიზაციაშ პერიოდის გოქირსიანაფილი კვიდრი მახორობა. აფრიკა თაშნეშე რე [[ეთიოპია|ეთიოპიაშ]] მოსოფელის ართ–ართი უჯვეშაში ორთოდოქსული ქირსიანობაშ ეკლესიაშ შურობუმუ. აფრიკაშ მახორობა ტერიტორიულო ვამანგას რე დორთილი. მახორობაშ აბანდვალაშა, ხვალე ორთაშობური პიჯალეფს ვა უღჷ გოლინა, თაშნეშე ისტორიული ფაქტორით, დო იფრელიშ მაართათ დოლმახორეეფითვაჭრუაშ რეზულტეფი დო ხანგინძე ჟამიშ მალობას კოლონიური რეჟიმიშ რინა. ალაზიმაფილო ონჭირეთიე დოხორინელი [[სქირონაშქა ზუღა|სქირონაშქა ზუღაშ]], [[გვინეაშ ჸუჯი|გვინეაშ ჸუჯიშ]] დო [[კონტინენტი]]შ ობჟათე-ბჟადაალ ოძგაშეეფი, მახორობაშ არძაშე მაღალი ნჭირალა რე, [[ნილოსიშ დელტა]]ს, სოდგათ 1 კვ.კმ-შა 1000 კოჩის უმოსი მოურს. [[საჰარა|საჰარაშ]] ტიოზის ნამუსჷთ კონტინენტიშ 1/4 უკინებუ, ოხორანს ედომუშამი მახორობაშ 1 %-იშა ნორკე დო თიში ნამთინე რეგიონს შურო ვა რე ირალი მახორობა. === რასეფი === მარკვიეეფიშ აზრით აფრიკა ათეხანურ ადამიერიშ კინოხონეფიშ შურობუმუ რე. [[ბჟაეიოლი აფრიკა|ბჟაეიოლ აფრიკას]] 2,7 მილ. წანაშ ასაკიშ ქანეფს შქას მიოგორუეს ადამიერიშ ჩონჩხიშ ნოსქილედეფს. შიოლებერიე ნამუდა თინა რდჷ გონიერი ადამიერიშ კინოხონი. [[ეთიოპია]]ს მენცარეფქ უჯვეშში ადამიერიშ ასაკი დადგინეს - მეხოლაფირო 4 მილიონი წანა. ფიქრენა, ნამუდა თინა წალენტანამ რდჷ, უღუდ მანგარი კიბირეფი დო ჩანარეფს ჭკომუნდუ. ამდღარშო აფრიკას ოხორანს სუმხოლო რასაშ კათა: [[ევროპალეფი]], ეკვატორული ([[ნეგროიდული რასა|ნეგროიდული]]) დო [[მონღოლოიდური რასა|მონღოლოიდური]]. კონტინენტიშ მახორეეფიშ დიდ ნორთის კვიდრი მახორობა - ნეგროიდეფი აკადგინანა. [[ფაილი:San tribesman.jpg|right|thumb|[[ბუშმენეფი|ბუშმენი]] ადამიერი [[ბოტსვანა]]ს ]] კვიდრ მახორობას მიორხველუანა თაშნეშე [[ოორუე აფრიკა|ოორუე აფრიკას]] უჯვეშაში ჟამიშე მახორე, [[არაბეფი|არაბეფს]] დო [[ბერძნეფი|ბერძნეფს]], ნამუეფით ევროპული რასაშ ობჟთე ჸას ორხველჷნა. თინეფიშ ოჩიებე ნინა ჯინჯიერო [[არაბული ნინა|არაბულიე]]. ნეგროიდეფი კონტინენტიშ ჯინჯიერ ნორთის ოხორანა. თინეფშო დჷმახასიათაფალი რე უჩა კანი, რუმე ფერიშ თუმა დო თოლეფი, მოგინძე დუდიშ ხოკო, ონჭირე ჩხვინდი დო ოვალური სახე. თინეფი ოხორანა [[საჰარა|საჰარაშ]] ობჟათეს, კონტინენტიშ დიდ ნორთის დო გაჭყანა ეკვატორული რასაშ აფრიკულ ჸას. ნეგროიდეფს შქას გოშხვავაფა რე კანიშ ფერიშ, სიმაღალაშ დო დუდიშ ხოკოშ ანგარიაშ მიკოჯინათ. სიმაღალათ გიშეგორუნა [[ნილოტიშ კათეფი]], ნამუეფით [[ნილოსი]]შ ჟიმოლენ წელს დო [[ვიქტორიაშ ტობა|ვიქტორიაშ ტობაშ]] ბჟაეიოლს ოხორანა. თინეფიშ ოშქარი სიმაღალა რე 180-200 სმ. ნილოსიშ ჟიდონ მალობაშ აბანეფს ნეგროიდეფი ძალამი რუმე, დახე უჩა ფერიშ კანით გიშეგორუნა. [[ფაილი:Kobli1.jpg|thumb|left|[[ბენინი|ბენინარი]] ოსური.]] [[ეკვატორული ტყალეფი]]შ ნეგროიდეფი - [[პიგმეეფი]] წალენეფი (150 სმ-იშ უწალენაშ) რენა. [[ბერძნული ნინა|ბერძნული]] სიტყვა „პიგმიოს“ სიტყვა-სიტყვათ „ლიკვიშმადიდა კათას“ შანენს დო [[ქორთული ნინა|ქორთულ ნინაშა]] თის ჯგირო მეურე სიტყვა „ცეროდენა“. თინეფს ტყებიშ ფერი ალაზიმაფათ უმოს ღილე უღჷნა, ვინდარო შხვა ნეგროიდეფს, ლეჩქვეფი თხითხჷ. პიგმეეფი ტყაშ მახორუეფი რენა. [[ტყა]] თინეფშო ჸუდე დო რინალაშ თარი საშუალება რე, თინეფი აფრიკაშ არძაშე უმორჩილაშრიცხუამი კათა რენა. ობჟათე აფრიკაშ [[ტიოზი]]ეფს დო [[გვერდოტიოზი|გვერდოტიოზეფს]] ოხორანა [[ბუშმენეფი]] დო [[ჰოტენტოტეფი]]. თინეფს უღჷნა მოყვინთალო ბურნათი კანი დო ბირტყა სახე, მუთით თინეფი მონღოლოიდეფს გუნა. ბუშმენეფი პიგმეეფიცალი წალენტანამეფი, მარა ძვალჭიფეეფი რენა („ბუშმანი“ - სიტყვა-სიტყვათ „ბართვიშ კოც“ შანენს). ევროპალი ემაჭოფალეფიშით თინეფიშ რიცხუქ ოგინაფალო მირკჷ. ნამთინე მარკვიე [[ეთიოპარეფი|ეთიოპარეფს]] გინმაულარ რასას მიორხველუანა. თინეფი გიშეგორუნა ღილე, მარა მოჭითე ფერიშ კანით. ეთიოპარეფი ანგარიათ ხოლოს რენა ევროპული რასაშ ობჟათე ჸაწკჷმა. სიტყვა-სიტყვათ „ეთიოპი“ - „ბჟათ ჭვილს“ შანენს. [[მალაგასიარეფი]] მონღოლოიდური დო ნეგროიდული რასაშ აკოზგუმონჯუათ გიჭყჷ. მოულირ ევროპეიდული მუმაულობაშ მახორობა ჯინჯიერო ხეშმარძი პიჯალეფიშ მაღვენჯ აბანეფს ოხორანს დო კონტინენტიშ მახორობაშ მორჩილ ნორთის აკმადგინანს. [[ოორუე აფრიკა|ოორუე აფრიკას]], სქირონაშქა ზუღაშ ოძგაშეშ მანგას, ოხორანა [[ფრანგეფი]], დო კონტინენტიშ უძგაშაშ ობჟათეს - [[აფრიკანარეფი]] ([[ნიდერლანდეფი|ნიდერლანდიაშე]] გინოხორელეფიშ გამნარყეფი), [[ინგლისარეფი]] დო შხვა. == ნინეფი == [[ფაილი:Languages of Africa map ka.svg|thumb|250px|რუკა აფრიკული ნინეფიშ ფანიეფიშ დოთიალაფათ.]] მიარე ვარაუდით აფრიკას ვითოშიშ უმოსი ნინა რე გოფაჩილი, ნამუეფიშ უმენტაშობა აფრიკული მუმაულობაშიე დო დოსქილადირი — ევროპული. აფრიკა მოსოფელის არძაშე პოლიგლოტი კონტინენტიე, თაქ რჩქვანილური მოლინა რე მუზმარენ აფრიკულ ნინაწკჷმა ართო ართი, ვარა ჟჷრი ევროპული ნინაშ ჩქინა. აფრიკას ედომუშამო ოთხი ნინობური ფანია რე. * [[აფრო-აზიური ნინეფი]]შ ფანიას 240 ნინა დო 285 მილიონი ადამიერიე, ნამუეფიშ უმენტაობა ბჟაეიოლ დო ოორუე აფრიკას, საჰელს დო ობჟათე-ბჟადაალ აზიას რე გოფაჩილი. * [[ნილოს-საჰარაშ ნინეფი]]შ ფანია ოშიშ უმოს ნინას იკათუანს დო 30 მილიონი მორაგადე ჸუნს. თე ნინეფი ჯინჯიერო გოფაჩილიე [[ჩადი|ჩადის]], [[ეთიოპია]]ს, [[კენია]]ს, [[სუდანი|სუდანს]], [[უგანდა]]სი დო ოორუე. [[ტანზანია]]ს. * [[ნიგერიულ-კონგოური ნინეფი]]შ ფანია მიკინანს სუბსაჰარაშ აფრიკაშ უმენტაშობას დო ოეგებიეთ არძაშე ფაჩილი ნინეფიშ ფანია რე მოსოფელის გოშხვავაფილი ნინეფიშ მიკოჯინათ. თინეფიშ უმენტაშობა [[ბანტუ]]შ ნინეფიე, ნამუშათ სუბსაჰარაშ აფრიკას იჩიებუნა. * [[ხოისური ნინეფი]]შ ფანიას მეხოლაფირო ჟარნეჩდოვითი ნინა რე დო ობჟათე აფრიკას გოფაჩილი 120.000 ადამიერს. ხოისურ ნინეფიშ უმენტაშობა დინაფაშ კარშა რე მეულირი. [[ხოი]] დო [[სან]] კათა აფრიკაშ თე ნორთიშ აბორიგენ მახორუეფო რენა მერჩქინელი. [[კოლონიალიზმი]]შ რეზულტატო დახე არძა აფრიკულ ქიანაქ ოფიციალურ ნინათ ქჷმიღ თინეფიშ კონტინენტიშო ურჩქინუ ნინა, მარა თეჟამშო მუზმარენ თინეფშე პარალელურო შუმობუნურ ნინასჷთ ირინუანს (ინეფ შქას სვაჰილი). მიარე ქიანას [[ინგლისური ნინა|ინგლისური]] დო [[ფრანგული ნინა|ფრანგული]] (ქოძ. [[აფრიკული ფრანგული]]) ირინუაფუ საზოგადოებურ სფეროს თარობას, კომერციას, განათლებას დო მედიას. თაქ გოფაჩილი შხვა ვააფრიკულ ნინეფიშ შქას რე არაბული, პორტუგალიური, აფრიკაანსი დო მალაგასიური. == კულტურა == [[ფაილი:Great Mosque of Djenné 1.jpg|thumb|250px|ჯენეშ მეჩეთიშ თარი მიმაულარი ოორუეშე.]] [[ფაილი:SFEC EGYPT ABUSIMBEL 2006-003.JPG|thumb|right|upright|[[აბუ სიმბელი]]შ ოხვამე. ფარაონი [[რამზეს II]]. თე ნოდგუმი ეგაფილიე ჯვშ.წ 1400 წანას.]] რთული გეოგრაფიული დო კლიმატური პიჯალეფიშ უმკუჯინუო, აფრიკაშ კონტინენტის იშენით გიჭყჷ ბრელ [[კულტურა]]ქ დო [[ცივილიზაცია]]ქ. მარა თინერ გალენ ძალეფქ, მუჭოთ დუდშე [[არაბეფი|არაბეფქ]] დო უკული [[ევროპალეფი|ევროპალეფქ]], მუმაჯალაგარი ეფექტი იღვენუეს აფრიკული რინაშ წუმოძინაშა. აფრიკა, ოიგებიეთ, [[ადამიერი|ადამიერეფიშ]] ოდაბადეს წჷმარინუანს. [[ანთროპოლოგია|ანთროპოლოგეფქ]] [[ტანზანია]]ს მიოგორეს ადამიერიშ ჩონჩხიშ დო ხანდეფაშ პრიმიტიული ანჯარეფიშ ნოსქილედეფს, ნამუეფჷთ 2 მილიონი წანათი რე დოთარიღებული. მართალი რე, თე მონძეობაშ ზუსტი ნოქური კაბეტი ნირზიშ მეკონს წჷმარინუანს, მარა ოსხირამი რე აზრი, ნამუდა ათეხანური ადამიერიშ კჷნოხონეფქ აფრიკაშ კონტინენტის გიჭყეს. აფრიკული კულტურა ისტორიაშ მიმალობას განიცადენდჷ უჩინებუ კულტურეფიშ გოლინას დო ჟინჯირა უღჷდ შხვა ქიანეფშე დო კონტინენტიშ კულტურაშა. უუკაბეტაში თია მიშეღჷ ათეხანური ცივილიზაციაშ წუმოძინაშა, [[ჯვეში ეგვიპტე|ჯვეშ ეგვიპტექ]]. აფრიკაშ კონტინენტის რე 2 000-იშ უმოსი აბანური ნინა, ათეშე 400 [[ნიგერია]]ს. თე ირფელი კონტინენტიშ მაღალ კულტურაშა იჩიებუ. აფრიკაშ ქიანეფიშ კულტურაშ ფონს გიშეგორუნა: [[ნკეტია]] (ბენინარი კოპოზიტორი), [[ენო ბელინგია]] (კამერუნალი კომპოზიტორი), [[აფუორქ თექლე]] (ეთიოპარი ხანტუ), [[ეზეკილ მპხალელე]] (ლიტერატურა, სარი), [[ჩინუა აჩები]] (ლიტერატურა, ნიგერია) და ა.შ. [[იუნესკო]]შ მოსოფელი ორთაშობური ლადშაფტიშ დო უნიკალური ისტორიული არქიტექტულ მონძეობეფიშ შქას, აფრიკაშ კონტინენტის 78 ობიექტი იდვალუაფუ. თაშე ეიოშანალი რე: [[ტიმგალი]] ([[ალჟირი]]), [[ამოეაშ მაფაშ დოხორე]] ([[ბენინი]]), [[ჯენე]] (ნოღაშ ჯვეში ნორთი, [[მალი]]), [[ომოშ ნაციონალურ პარკი]] ([[ეთიოპია]]). === ტიოზიშ ბარიერი === ჯვშ.წ. 8000 წანას [[ოორუე აფრიკა|ოორუე აფრიკაშ]] გოწვანაფილ დო ნოჸოფიერ დიხეფს ოხორანდჷ [[ქუაშ ფარანი|ქუაშ ფარანიშ]] კათა. მუნაჩამუეფი თინეფიშე აშასქილადირიე თი ნახანტეფს, ნამუეფით სრულებური რე ბეჩოეფიშ კიდალეფს. მოგვიანაფათ ჯვშ.წ. 4000-2000 წანეფს, თე კონტინენტის კლიმატიქ ოგინაფალო დითირჷ, დიხაქ გიშესქირჷ დო გორჩქინდჷ [[საჰარა]]შ ფაჩილ [[ტიოზი]]ქ. ათეშ უკული საჰარაშ ობჟთეშე დვალირ აფრიკაშ ტერიტორიეფიშ წუმოძინაქ ოგინაფალო ირჩქალჷ. კათაქ ოშწანურეფს გაიხვილჷ თიშო, ნამუდა აშუმუშებუდესკო ახალი ტექნოლოგიეფი დო შიოლებეფი ტიოზიშ ბარიერიშ გინაულარო დო თეჟამობას, ოორუე აფრიკაშ კულტურა [[სქირონაშქა ზუღა|სქირონაშქა ზუღაშ]] კულტურეფიშ ხასჷლას ივითარებუდუ, დუდშე ჯვეში ეგვიპტეშ გოლინათ, მოგვიანაფათ კლასიკურ კულტურეფწკჷმა აკოზგუმონჯუათ ([[ჯვეში საბერძნეთი|ბერძნული]] დო [[რომიშ რესპუბლიკა|რომაული]]), დო უკული [[არაბეფიშ იმპერია|ისლამური]] ოქიანუშ მეჸუნელო. აფრიკაშ შხვა ტერიტორიას ცივილიზაცია ივითარებუდუ გეოგრაფიული აბანდვალათ დო კლიმატური პირობეფიშ გოთოლწონაფათ. აბანდვალა მითმიკინენდჷ ტიოზეფიშ დო ეკვატორული ტყალეფიშ ფაჩილ ტერიტორიეფს, მაღალ [[გაბარი|გაბარეფს]] წყარმალუეფი მიშ ქვერსემ [[ოხვარჩალაია|ოხვარჩალაიეფო]], ნამუეფით უშიოლებერო ორთინუანდ თე წყარმალუეფიშ სავაჭარო დო სატრანსპორტო გჷმორინაფას. თიშ უმკუჯინო, საჰარიშ თუდონ ტერიტორიეფს იშენით ივითარებუდ ორტვინალა. [[ჯვშ. წ. 200|ჯვშ.წ. 200]] წანას ოორუე-ბჟაეიოლს ქჷდიჭყეს [[რკინა|რკინაშ]] დამუშება; თიშ ობჟთეთ პროგრესი რჩქალი ტემპით მიშჷ, მარა [[1200|ახ.წ. 1200]] წანას ხვალე [[პიგმეეფი]] დო [[ბუშმენეფი]] ოხორანდეს ქუაშ ფარანს. თიშ უმკუჯინუო, [[ორტვინალა|ორტვინალაშ]] ტექნოლოგიეფი იშენით პრიმიტიული რდჷ, თაქ ვა რდჷ ურემ დო გურთანი. === მუსიკა დო სხაპუა === კულტურაშ დარგეფს შქას გჷშაკერძაფილო გჷმირთუაფუ [[სახვითი ხელუანობა]], [[მუსიკა]] დო [[სხაპუა]]. აფრიკას მახორუ დახე არძო კათას უღუ მუში ინდივიდუალური მუსიკალური კულტურა, ბირეფიშ დო სხაპუეფიშ მუში ტრადიცია. თინეფიშ უმენტაშობა მეურე ჯინორუას დო დიხამინჯალას. თიშო ნამუდა ჯინორუა ჯგირო გათებედუკო, კათა დგჷნდჷ დიდ წჷმორინაფას სხაპუეფიშ დო მუსიკაშ ალაჸუნაფათ. აფრიკალი კათაშ მუსიკალურ რინას, გჷშაკერძფილ როლს ლაჸაფენდ [[დოლი]]. == რესურსეფი ინტერნეტის == {{commons|Africa|აფრიკა}} * [http://allafrica.com/ allAfrica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210121749/http://allafrica.com/ |date=2016-02-10 }} ახალი ამბეფი, მოლინეფი დო სტატისტიკა. * [http://www.afrika.no/english/index.html Afrika.no] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081002035347/http://www.afrika.no/english/index.html |date=2008-10-02 }} ფოტოეფი დო ინფორმაცია. == სქოლიო == {{სქოლიოშ ერკებული}} [[კატეგორია:აფრიკა|*]] [[კატეგორია:კონტინენტეფი]] [[კატეგორია:ვიკიპედიაშ უციო სტატიეფი ოკუჩხალე 2]] tl0yacmi4f0g9lr9sqhkvi0gpi3gynm 0 8410 252959 208719 2026-09-09T01:45:36Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252959 wikitext text/x-wiki '''სიმონ ხოსე ანტონიო დე ლა სანტისიმა ტრინიდად ბოლივარ ი პალასიოსი''' ({{lang-es|Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios Ponte y Blanco}} დ. [[24 კვირკვე]], [[1783]], [[კარაკასი]], [[ახალი გრენადა]] – ღ. [[17 ქირსეთუთა]], [[1830]], [[სანტა-მარტა]], [[კოლუმბია]]) — [[ვენესუელა|ვენესუელარი]] სახენწჷფო მოღალე, ჯღვერი, ზოხორინალაშ მუდგაზმარენი ყარაფიშ ლიდერი [[ობჟათე ამერიკა]]ს, ნამუეფსჷთ ბოლივარიშ ლჷმეფს უძახჷნა. ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00f4prq სიმონ ბოლივარი] * [http://www.crystalbeach.com/history.htm სიმონ ბოლივარიშ რინაა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040723082305/http://www.crystalbeach.com/history.htm |date=2004-07-23 }} * [http://thelouvertureproject.org/ The Louverture Project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821111613/http://thelouvertureproject.org/ |date=2008-08-21 }}: [http://thelouvertureproject.org/index.php?title=Sim%C3%B3n_Bolivar Simón Bolívar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211125704/http://thelouvertureproject.org/index.php?title=Sim%C3%B3n_Bolivar |date=2009-02-11 }} * [http://www.soundsandcolours.com/articles/venezuela/in-profile-simon-bolivar-the-liberator/ In Profile: Simón Bolívar - The Liberator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120930154220/http://www.soundsandcolours.com/articles/venezuela/in-profile-simon-bolivar-the-liberator/ |date=2012-09-30 }} {{მერკე-ბიოგრაფია}} {{DEFAULTSORT:ბოლივარი, სიმონ}} [[კატეგორია:ვენესუელაშ პრეზიდენტეფი]] [[კატეგორია:ბოლივიაშ პრეზიდენტეფი]] [[კატეგორია:პერუშ პრეზიდენტეფი]] [[კატეგორია:რევოლუციონერეფი]] [[კატეგორია:ვენესუელარეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1783]] [[კატეგორია:ნაღურა 1830]] nn9s0kaylg1q4vx1lps62ylfesdkq5y 0 10773 252963 225087 2026-09-09T02:56:27Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252963 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:Ho Chi Minh 1946.jpg|მინი|მარჯვნივ|200პქ|ხო ში მინი]] '''ხო ში მინი''' დაბადებაშ ჯოხო: '''ნგუენ ტატ თანი''' ([[ვიეტნამური ნინა|ვიეტნ]]. Hồ Chí Minh, დ. [[19 მესი]], [[1890]], [[ოფუტე|ოფ]]. [[კიმლიენი]], [[ნგეანიშ პროვინცია]] - ღ. [[3 ეკენია]], [[1969]], [[ჰანოი]]) — [[ვიეტნამი]]შ კომუნისტური მოხანდე, [[მარაშინათუთაშ რევოლუცია]]შ ლიდერი, ვიეტნამიშ მაართა პრეზიდენტი 1946-1969 წანეფს დო პარალელურო პრემიერ-მინისტრი 1946-1955 წანეფს. == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.ealing.gov.uk/services/leisure/local_history/historic_buildings/drayton_court_hotel.html The Drayton Court Hotel] * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html Obituary in ''The New York Times'', 4 September 1969] * [http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/hochiminh.html TIME 100: Hồ Chí Minh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20000531033857/http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/hochiminh.html |date=2000-05-31 }} * [https://web.archive.org/web/20070714171151/http://www.cpv.org.vn/english/archives/?topic=14&subtopic=99&leader_topic=39 Hồ Chí Minh's biography] * [http://www.withfriendship.com/user/tuyen/ho-chi-minh.php Hồ Chí Minh pictures as slides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090913081041/http://www.withfriendship.com/user/tuyen/ho-chi-minh.php |date=2009-09-13 }} * [http://maps.google.com/maps?t=k&ie=UTF8&ll=21.036772,105.834383&spn=0.002333,0.003616&om=1 Satellite photo of the mausoleum on Google Maps] * [http://acjournal.org/holdings/vol3/Iss3/spec1/decaro.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110120034852/http://acjournal.org/holdings/vol3/Iss3/spec1/decaro.html |date=2011-01-20 }} * [http://www.cpv.org.vn/details_e.asp?id=BT2750372918 Final Tribute to Ho Chi Minh from the Central Committee of the Vietnam Workers' Party]{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.clemson.edu/caah/history/facultypages/EdMoise/commlead.html#ho Bibliography: Writings of Ho Chi Minh, and Books about Him] {{მერკე-ბიოგრაფია}} {{DEFAULTSORT:ხო ში მინი}} {{მარქსიზმი}} [[კატეგორია:ვიეტნამარეფი]] [[კატეგორია:ვიეტნამიშ პრეზიდენტეფი]] [[კატეგორია:ვიეტნამიშ პრემიერ-მინისტრეფი]] [[კატეგორია:დუნაბადი 1890]] [[კატეგორია:ნაღურა 1969]] 1ns2g5kpq7mvy12cswamyhdx4cdioac 0 11920 252958 208697 2026-09-09T01:44:41Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252958 wikitext text/x-wiki [[ფაილი:El Cerro Condor.jpg|მინი|250პქ|სერო-ელ-კონდორი]] '''სერო-ელ-კონდორი''' — სტრატოვულკანი [[არგენტინა]]ს. იდვალუაფუ [[ჩილე|ჩილეწკჷმა]] თანჯაშე 20 კილომეტრის, [[კატამარკაშ პროვინცია]]ს. მუში სიმაღალა რე 6 532 მ. ვულკანი აქტიურო იკოროცხუ, მარა თეხანო მერულაფირი რე. მუშ გოხოლუას იდვალუაფუ ვულკანი [[ფალსო-ასუფრე]]. ეიოშანალი რე, ნამდა სერო-ელ-კონდორი [[ანდეფი]]შ 6000 მეტრაშე მაღალ კონკეფს შქას ბოლოქ იჸუ, ნამუშათ ადამიერქ ეშახოხჷ. მაართა ეშულაქ იჸუ 2003 წანას.<ref>{{cite book | last = Biggar | first = John | title = The Andes: A Guide for Climbers (3rd ed.) | publisher = Andes Publishing (Scotland) | year = 2005 | url=http://www.andes.org.uk/ | isbn = 0-9536087-2-7 | page= 304 pp }} </ref> ==ქოძირით თაშნეშე== * [[არგენტინაშ ვულკანეფიშ ერკებული]] ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [http://www.viajeros.freeservers.com/fotos/Volcanes/cndor1g.htm საატელიტური ფოტოეფი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070304110614/http://www.viajeros.freeservers.com/fotos/Volcanes/cndor1g.htm |date=2007-03-04 }} * [http://www.viajeros.freeservers.com/fotos/Volcanes/alturas.htm ობჟათე ამერიკაშ თარი ვულკანეფიშ ერკებული დო ფოტოეფი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061124170653/http://viajeros.freeservers.com/fotos/Volcanes/alturas.htm |date=2006-11-24 }} * [http://www.argentour.com/mapas/catamarcamap.html კატამარკაშ პროვინციაშ რუკა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060508201829/http://www.argentour.com/mapas/catamarcamap.html |date=2006-05-08 }} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:არგენტინაშ ვულკანეფი]] 8waqc1ujioibbe8dn2yp96t5yl1emn2 0 11926 252954 207558 2026-09-09T00:06:34Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252954 wikitext text/x-wiki '''კორდონ-დელ-ასუფრე''' ({{lang-es|Cordón del Azufre}}) — ჭიჭე ვულკანური კომპლექსი [[ობჟათე ამერიკა]]ს, [[არგენტინა]]-[[ჩილე]]შ თანჯას, ([[კატამარკაშ პროვინცია]], არგენტინა. [[ანტოფაგასტა (რეგიონი)|ანტოფაგასტაშ რეგიონი]], ჩილე). იდვალუაფუ ვულკან [[ლიულიაილიაკო]]შე 50 კილომეტრით ობჟათეჸურე. კომპლექსშა მიშმურს 6 ვულკანური კრატერი, თინეფშე უმაღალაში ზუღაშ დონეშე 5 463 მეტრას იდვალუაფუ, თეხანო მერულაფირი რე. ==ქოძირით თაშნეშე== * [[არგენტინაშ ვულკანეფიშ ერკებული]] * [[ჩილეშ ვულკანეფიშ ერკებული]] ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [http://argentour.com/es/mapa/provincia/catamarca.php კატამარკაშ პროვინციაშ რუკა] * [http://argentour.com/es/mapa/provincia/salta.php სალტიშ პროვინციაშ რუკა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110101085055/http://www.argentour.com/es/mapa/provincia/salta.php |date=2011-01-01 }} * [http://www.viajeros.freeservers.com/fotos/Volcanes/alturas.htm ობჟათე ამერიკაშ თარი ვულკანეფიშ ერკებული დო ფოტოეფი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061124170653/http://viajeros.freeservers.com/fotos/Volcanes/alturas.htm |date=2006-11-24 }} * [http://www.viajeros.freeservers.com/2005-10/e10peinado2.htm ანტოფაგასტაშ რეგიონიშ რუკა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221135652/http://viajeros.freeservers.com/2005-10/e10peinado2.htm |date=2007-02-21 }} [[კატეგორია:არგენტინაშ ვულკანეფი]] [[კატეგორია:ჩილეშ ვულკანეფი]] n1gxnt885whk8jamse31rk2j7odzlpc 0 17056 252951 242338 2026-09-08T23:03:26Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252951 wikitext text/x-wiki {{ქიანა| |ოდაბადური_ჯოხო = Republika y'Uburundi ([[კირუნდი (ნინა)|რუნ.]])<br />République du Burundi ([[ფრანგული ნინა|ფრან.]]) |ედომუშამი_ჯოხო = ბურუნდიშ რესპუბლიკა |ოართე_ჯოხო = ბურუნდი |შილა = Flag of Burundi.svg |გერბი = Coat of arms of Burundi.svg |რუკა = Location Burundi AU Africa.svg |ჰიმნი = [[კირუნდი (ნინა)|რუნ.]] - ''Burundi bwacu''<br />(ჩქინი ბურუნდი) |დევიზი = [[კირუნდი (ნინა)|რუნ.]] - ''Ubumwe, Ibikorwa, Amajambere''<br />[[ფრანგული ნინა|ფრან.]] - ''Unité, Travail, Progrès''<br />(ართოობა-ხანდა-პროგრესი) |ოფიციალური_ნინეფი = [[კირუნდი (ნინა)|რუნდი]] დო [[ფრანგული ნინა|ფრანანგული]] |ნანანოღა= [[გიტეგა]] |უდიდაში_ნოღა = [[ბუჟუმბურა]] |თარობაშ_ტიპი = [[ოპრეზიდენტე სისტემა|ოპრეზიდენტე]] [[რესპუბლიკა]] |ლიდერიშ_ტიპი_1 = [[ბურუნდიშ პრეზიდენტი|პრეზიდენტი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_1 =[[ევარისტე ნდაიშიმიე]] |ლიდერიშ_ტიპი_2 = ვიცე-პრეზიდენტი |ლიდერიშ_ჯოხო_2 = პროსპერ ბაზომბანზა |ლიდერიშ_ტიპი_3 = [[ბურუნდიშ პრემიერ-მინისტრი|პრემიერ-მინისტრი]] |ლიდერიშ_ჯოხო_3 = [[ჟერვე ნდირაკობუკა]] |კანონდუმადვალუ_ორგანო = [[ბურუნდიშ პარლამენტი|პარლამენტი]] |რანგი_ფართობით = 145-ა |ფართობი =27,834 |წყარი_% =7.8 |ოეგებიე_მახორობა =11 099 298 |ოეგებიე_მახორობა_რანგი = 78-ო |მახორობა_ოეგებიეთ_წანას = 2016 |მახორობაშ_ცენზი = 8,053,574 |მახორობაშ_ცენზი_წანას = 2008 |მახორობაშ_მეჭედალა = 323 |მახორობაშ_მეჭედალა_რანგი = |ედპ_ppp_წანა = 2019 წანაშ |ედპ_ppp = $8,202 მილიარდი |ედპ_ppp_რანგი = |ედპ_ppp_ართ_მახორუშე =$733 |მშპ_ppp_ართ_მახორუშე_რანგი = |აგი =0,433 |აგი_ტენდენცია ={{დაბალი}} |აგი_კატეგორია = <font color="red">დაბალი</font> |აგი_რანგი =185-ა |აგი_წანა = 2020 |ვალუტა= [[ბურუნდული ფრანკი]] |ვალუტაშ_კოდი =BIF |ქიანაშ_კოდი =BDI |ბორჯიშ_ორტყაფუ = (UTC+2) |cctld = [[.bi]] |ოტელეფონე_კოდი =[[+257]] }} '''ბურუნდი''' ([[კირუნდი (ნინა)|რუნ.]] დო [[ფრანგული ნინა|ფრან.]] - Burundi), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა — '''ბურუნდიშ რესპუბლიკა''' ([[კირუნდი (ნინა)|რუნ.]] - Republika y'u Burundi, [[ფრანგული ნინა|ფრან.]] - République du Burundi) — ჭიჭე [[სახენწჷფო]] [[ბჟაეიოლი აფრიკა|ბჟაეიოლ აფრიკას]], [[დაღარას გოვითარაფილი ქიანეფი|მოსოფელიშ არძაშე უდაღარაში ქიანა]] რე. ოორუეშე უხურგანს [[რუანდა|რუანდას]], ბჟადალშე - [[კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა|კონგოშ დემოკრატიულ რესპუბლიკას]], ბჟაეიოლშე დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე - [[ტანზანია|ტანზანიას]]. ქიანას [[ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენი სახენწჷფოეფი|ზუღაშ კარშა გჷშალი ვაუღუ]]. ობჟათე-ბჟადალშე ომძღჷ [[ტანგანიიკა|ტანგანიიკაშ]] ტობა. == ისტორია == === ჯვეში პერიოდი === ბურუნდიშ ჯვეში დო ოშქაშეოშწანურაშ ისტორია დაღარასიე რჩქინელი. მაართა მახორუეფი თე რეგიონს, '''ტვა პიგმეეფი''' რდეს, ნამუთ დიხაშმახანდე ტომქ - '''ხუტუ'''ქ გაგიშარაჸუ თაჸურეშე. [[XV ოშწანურა|XV]]—[[XVI ოშწანურა|XVI]] ოშწანურეფს, მეორინჯე ტომქ - '''ტუტსი'''ქ თაქ ქჷდიხორჷ. [[XVII ოშწანურა]]ს, ბურუნდიშ ასეიან ტერიტორიას, ბურუნდიშ ზოხორინელი ფეოდალური ომაფე რდჷ დორსხუაფილი. მაართა რჩქინელ მვავიქ (მაფა) - ნტარე I-ქ, თე ტერიტორიას არსებული ართიანს აკონტერებული სახენწჷფოეფი აკაართუ დო ართიამი ომაფე ქჷდარსხუ. ნტარე II-შ მართუაშ წანეფც ომაფე ფალჷნდ. მეძობელ სახენწჷფოეფწჷკმა ბრელი ლჷმათ, ნტარე II-ქ მუშ ომაფეშ ტერიტორია ასეიან ხურგაშახ გაფართუ. [[XIX ოშწანურა]]შ ბოლოშე [[XX ოშწანურა]]შ დაჭყაფუშა თე სახენწჷფოს დინოხოლენი ლჷმეფი მიშჷ. === კოლონიური პერიოდი === მაართა ევროპალი, ნამუქჷთ მაართათ მორთჷ ასეიანი ბურუნდიშ ტერიტორიაშა, '''ჯონ ჰანნიგ სპიკი''' რდჷ (1858 წანას). [[1871]] წანას [[ჰენრი მორტონ სტენლი|ჰენრი მორტონ სტენლიქ]] დო [[დევიდ ლივინგსტონი|დევიდ ლივინგსტონგქ]] ბურუნდიშა მორთეს დო '''რუზიზიშ რაიონი''' გიმირკუეს. [[1884]]—[[1885]] წანეფიშ ბერლინიშ კონფერენციაშ უკული, ბჟაეიოლ აფრიკას გერმანიაშ გოლინაშ ზონაქ, ასეიანი [[რუანდა|რუანდაშ]] დო ბურუნდიშ ტერიტორიაშახ გეფართუ. [[1894 წანა]]ს, გერმანელ გრაფიქ - ფონ გიოტზენქ '''ტობა კივის''' გიოგორუ. ოთხ წანაშ უკული, ასეიანი ბურუნდიშ ტერიტორიაშა მაართა მისიონერეფქ მორთეს. 1890-იან წანეფს, ბურუნდიქ [[გერმანია|გერმანიაშ]] კოლონიათ გინირთჷ, [[მაართა მოსოფელიშ ლჷმა|მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ]] უკული [[ბელგია|ბელგიაშა]] გეგინორთჷ. კოლონიზატორეფი თე რეგიონს გინმიხილუნდეს მუჭოთ, ართიამი სახენწჷფო - რუანდა-ურუნდი. [[1925 წანა]]შე,რუანდა-ურუნდი ბელგიაშ კონგოშ ნორთი რდჷ, მარა თი გოშხვავებათ ნამდა, კონგო იმართუდუ [[ბრიუსელი|ბრიუსელჷშე]], რუანდა-ურუნდი ომართუეთ ტუტსიშ არისტოკრატიას ქუდასკიდჷ<ref>http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad25|title=Ruanda-Urundi: AD 1887—1914|accessdate=6 კვირკვე 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nH8ZS3|archivedate=2011-08-23 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928022032/https://www.webcitation.org/618nH8ZS3%7Carchivedate=2011-08-23 |date=2021-09-28 }}</ref>. === ასეიანი ისტორია === [[1962 წანა]]შ [[1 კვირკვე]]ს, ბურუნდიშ ომაფექ ზოხორინალა გეგიმაცხადჷ. ზოხორინალაშ გიმოცხადებაშ მომენტშე, ქიანაშ ხეშუულებაქ ტუტსიშ ხეს ქეშალჷ, ნამუთ ახალ სახენწჷფოს ეთნიკური უმორჩილაშობა რდჷ. [[მვამი]] (მაფა) [[მვამბუსტა IV]]-ქ მართუ პარტიაშ - '''ერუანული პროგრესიშ კათუაშ''' ოჭიშით, ქიანას ავტორიტარული რეჟიმი დამყარჷ. ქიანაშ ზოხორინალაშ გიმოცხადებაშ მაართა წანეფშე, ტომი ტუტსი ვარძენდჷ ტომი ხუტუც თარობას ართმანგო წუმორინალაშ ნებას. თეჯგურა პოლიტიკაქ ქიანაშ ეთნიკური წინამდეგობა გაღვიღვინუ<ref>http://www.geo-world.ru/africa/burundi/history/page1.html|title=Новейшая{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} история Бурунди|accessdate=6 კვირკვე 2008|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nJ0HTx|archivedate=2011-08-23 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925053617/https://www.webcitation.org/618nJ0HTx%7Carchivedate=2011-08-23 |date=2021-09-25 }}</ref>. მუსხირენ წანაშ [[ომენმაღალი ლჷმა ბურუნდის|ომენმაღალი ლჷმეფიშ]] დო ეთნიკური კონფლიქტეფიშ უკული, ბურუნდის ალაზიმაფათ შვიდობაქ ქუდოდირთჷ, ოერეფშქაშე წუმორინაფაშ ჭყოლოფუათ. პრეზიდენტი [[დომიტიენ ნდაიზეიე]]ქ დო [[ხუტუ (ტომი)|ხუტუშ ]] ერუანული გოდუდშულუაშ ნძალეფიშ ეთნიკური ბუნაშ ლიდერი [[აგატონ რვასა]]ქ, [[ტანზანია|ტანზანიას]] მორაგადუაშ შედეგო, ნძალადუაშ მეჭყვიდუაშ აპიჯალას ხე ქჷმაჭარეს. [[ფაილი:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|thumb|150px|ბურუნდიშ ჸოფილი პრეზიდენტი [[პიერ ნკურუნზიზა]]]] == აკოანჯარაფილი ნძალეფი == აკოანჯარაფილ ნძალეფშო ხარჯეფი ქიანაშ [[ედომუშამი დინოხოლენი პროდუქტი|ედპ]]-შ 5,9%-ის აკმადგინანს (2006). აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ საართო მუდანობა([[2006 წანა]]შ მელახის) — 50 500 ადამიერი, თაჸურეშე 89,1% — არმია, 10,9% — ჟანდარმერია. == გალენი პოლიტიკა == [[1962 წანა]]შ [[18 ეკენია]]ს, ბურუნდიქ [[გოართოიანაფილი ერეფიშ ორგანიზაცია|გოეროს]] ქაკათჷ<ref>გოეროშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა|url=http://www.un.org/russian/basic/members.htm|title=გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფიშ ერკებული|accessdate=6 კვირკვე 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xTCnj1|archivedate=2011-08-22 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927204633/https://www.webcitation.org/616xTCnj1%7Carchivedate=2011-08-22 |date=2021-09-27 }}</ref>, [[ეკონომიკური კომისია აფრიკაშო|ეკონომიკური კომისია აფრიკაშო]] დო პრაქტიკულო არძო ვარეგიონალური სპეცილაიზირებული სააგენტეეფშა მიშჷმურც. [[აფრიკაშ, კარიბიშ ბასეინიშ დო რჩქალი ოკიანეშ რეგიონიშ ქიანეფი|აკრ-შ ქიანეფიშ]], [[აფრიკაშ გოვითარაფაშ ბანკი|აფრიკაშ გოვითარაფაშ ბანკიშ]], [[აფრიკაშ რსხუ|აფრიკაშ რსხუშ]], [[ბუნა 77|ბუნა 77-იშ]] დო შხვა ოერეფშქაშე ორგანიზაციეფიშ მაკათური რე. == გეოგრაფია == === გეოგრაფიული დვალა === [[ფაილი:Burundi map rus.svg|thumb|left|ბურუნდიშ რუკა.]] [[ფაილი:Burundi sat.png|thumb|right|კოსმოსურ ალმაშარეშე ბურუნდიშ გინაჯინუ.]] ბურუნდი რე სახენწჷფო, ნამუსჷთ [[ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენი სახენწჷფოეფი|ზუღაშ კარშა გიშალი ვაუღუ]]. ქიანაშ ხურგეფიშ ედომუშამი სიგირძა — 974 კმ: ბჟადალშე — [[კონგოშ დემოკრატიული რესპუბლიკა|კონგოშ დემოკრატიულ რესპუბლიკაწჷკმა]] (233 კმ), ოორუეშე — [[რუანდა|რუანდაწჷკმა]] (290 კმ), ბჟაეიოლშე დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე — [[ტანზანია|ტანზანიაწჷკმა]] (451 კმ). ქიანაშ ფართობი - 27 830 კმ², თაჸურეშე 25 650 კმ² სქირონას უკებჷ. სახენწჷფო იდვალუაფუ პლატოს, ნამუთ ობჟათე-ბჟაეიოლით დინჷმურს ტობა [[ტანგანიიკა|ტანგანიიკაშა]]. [[ფაილი:Tanganyika Lake 1.JPG|left|thumb|პლიაჟი ტობა [[ტანგანიიკა|ტანგანიიკას]]]] == ადმინისტრაციული დორთუალა == ქიანა დორთილი რე 17 [[ბურუნდიშ ადმინისტრაციული დორთუალა|პროვინციათ]]<ref>http://www.statoids.com/ubi.html|title=Burundi{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Provinces|accessdate=6 კვირკვე 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nVhsUD|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925062102/https://www.webcitation.org/618nVhsUD%7Carchivedate=2011-08-23%7D%7D |date=2021-09-25 }}</ref>, ნამუთ გჷთმირთუ 117 კომუნათ, ნამუეფით ხოლო ირთჷნა 2 638 ხოლმო. {| style='vertical-align: top;' | * [[ბუბანზაშ პროვინცია|ბუბანზა]] * [[ბუჟუმბურა-მერიშ პროვინცია|ბუჟუმბურა-მერი]] * [[ბუჟუმბურა-რურალიშ პროვინცია|ბუჟუმბურა რურალი]] * [[ბურურიშ პროვინცია|ბურური]] * [[გიტეგაშ პროვინცია|გიტეგა]] * [[კაიანზაშ პროვინცია|კაიანზა]] * [[კანკუზოშ პროვინცია|კანკუზო]] * [[კარუზიშ პროვინცია|კარუზი]] * [[კიბიტოკეშ პროვინცია|კიბიტოკე]] | * [[კირუნდოშ პროვინცია|კირუნდო]] * [[მაკამბაშ პროვინცია|მაკამბა]] * [[მუინგაშ პროვინცია|მუინგა]] * [[მურამვიაშ პროვინცია|მურამვია]] * [[ნგოზიშ პროვინცია|ნგოზი]] * [[რუიიგიშ პროვინცია|რუიიგი]] * [[რუტანაშ პროვინცია|რუტანა]] * [[მვაროშ პროვინცია|მვარო]] |} == მახორობა == === დემოგრაფიული მუნაჩემეფი === [[ფაილი:Children in Bujumbura.jpg|thumb|right|ბაღანეფი ბუჟუმბურას]] ქიანაშ მახორობა აკმადგინანს - 8 856 000 ([[2008]])<ref>Britannica|url=http://www.britannica.com/new-multimedia/pdf/wordat035.pdf|title=World Data. Burundi|accessdate=6 კვირკვე 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nWFJ6p|archivedate=2011-08-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928020044/https://www.webcitation.org/618nWFJ6p%7Carchivedate=2011-08-23%7D%7D |date=2021-09-28 }}</ref>, თაჸურეშე 80,9 % — [[ჰუტუ]], 15,6 % — [[ტუტსი (კათა)|ტუტსი]], 1,6 % — [[ლინგალა]], 1,0 % — [[პიგმეეფი|პიგმეეფიშ]] კათა [[ტვა (კათა)|ტვა]]. მახორობაშ მეჭედალა — 323,4 ადამიერი კმ²-ს. ქიანაშ მახორობაშ 10,0 % ნოღას ოხორანს ([[2005]]). ოსურკათა მეტიე, ვინდარო ქომოლკათა (51,18 % დო 48,82 %) ([[2005]]). მახორობაშ 45,1 % 15 წანაშახ ხანიშ ბუნას ორხველჷ, 29,0 % — 15 წანაშე 29 წანაშა, 13,7 % — 30 წანაშე 44 წანაშა, 8,2 % — 45 წანაშე 59 წანაშე, 3,2 % — 60 წანაშე 74 წანაშა, 0,7 % — 75 წანაშე 84 წანაშა, 0,1 % — 85 წანა დო ეშე ([[2005]]). მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა ([[2005]]): 47,0 წანა ქომულკათას, 49,8 წანა ოსურკათას. [[დაბადება]] — 46 - 1000 მახორუშო ([[2008]]), [[ღურა]] — 16 - 1000 მახორუშო ([[2008]]). ნანდული ძინა — 30 - 1000 მახორუშო([[2008]]). ჩქჷჩქჷუეფიშ ღურა — 60,77 - 1000 ახალდუნაბადებშო ([[2008]]). მახორობაშ ეკონომიკური აქტიურობა ([[2003]]): 3 464 000 ადამიერი (49,2 %). [[მახორობაშ მიგრაცია|მიგრაციაშ]] დონე აკმადგინანს მინუს 12,9 ადამიერს 1000 მახორუშო (ვარდა 80 001 ჸვილირი) ([[2000]])<ref>Nationsencyclopedia.com | url= http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Burundi-MIGRATION.html|title={{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Migration in Burundi |accessdate=6 კვირკვე 2008</ref>. == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.burundi-gov.bi/ ბურუნდიშ ტარობაშ ოფიციალური ვებ-ხასლა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081106204744/http://www.burundi-gov.bi/ |date=2008-11-06 }} (ფრანგულო) * [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2821.htm ბურუნდიშე] (ინგლისურო) * [http://www.mid.ru/ns-rafr.nsf/strana?OpenView&Start=1&Count=30&Expand=6#6 ინფორმაცია ბურუნდიშე] (რუსულო) [[კატეგორია:ბურუნდი| ]] [[კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი]] [[კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი]] mx4c6wom8oeu9bj6gyv2l0gqirvry73 0 18656 252957 208581 2026-09-09T01:29:56Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252957 wikitext text/x-wiki {{ინდუიზმიშ თემეფი}} '''სამსარა (სანსარა)''' ([[სანსკრ.]] संसार) — ინდურ რელიგიეფს ([[ინდუიზმი]], [[ბუდიზმი]], [[ჯაინიზმი]]) ღორონთიშ, ადამიერიშ დო ვარ ჩხოლარიშ ახალაშო ერჩქინა ირიათონ წირერთაფას, ნამუთ მერსხილი რე წჭიროთუაწკჷმა, სონდარო აქტიურო ქიმინჯენს [[კარმა|კარმანი]] ([[სანსკრ.]] „საქვარი“, ქიმინჯალაშ სუბსტანცია). ინდივიდის შეულებჷ სამსარაშე გოდუდიშულაფა არძა რჩქვანელ რსხუშ, ნჭუაფაშ დო ოკორინაფალ წჷმორინაფაშ ვარაფათ, თაშნეშე სპეციალური რჩქინათ, მუშ გეშათ მიჭირინუაფუ შქირატუაშ დგომარობა, ნამუშათ ინდუისტეფს [[მოკშა]], ბუდისტეფს - [[ნირვანა]] უჯოხონან. სამსარა მერსხილი რე [[რეინკარნაცია|შურეფიშ გინოხორინაწკუმა]], მუსჷთ [[ინდური რელიგიეფი]] შხვადოშხვანერო ეთმენწყუნა. [[ფაილი:The wheel of life, Trongsa dzong.jpg|მინი|მარცხნივ|ტრადიციული [[ტიბეტი|ტიბეტური]] ხანტუალა ([[თანგკა]]), გიმოხანტილი რე [[ბჰავაჩაკრა]] დო სამსარაშ ომაფეეფი]] == თაშნეშე ქოძირით == *[[კარმა]] *[[მეტემფსიქოზი]] *[[ნირვანა]] *[[ძოგჩენი]] ==ლიტერატურა== *ა. გელოვანი, „მითოლოგიური ლექსიკონი“. სხ. 439. == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://veda.harekrsna.cz/samsara/index.htm Sansara – Tour of This Universe and Beyond] * [http://www.stephen-knapp.com/reincarnation_a_simple_explanation.htm Reincarnation: A Simple Explanation] * [http://www.allaboutsikhs.com/mansukh/042.htm=Karma Karma in Sikhism]{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.aboutreincarnation.org/ About Reincarnation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515235328/http://www.aboutreincarnation.org/ |date=2008-05-15 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0770802/ Samsara (Film, IMDB)] [[კატეგორია:ბუდისტური ფილოსოფიაშ კონცეფციეფი]] [[კატეგორია:ინდუისტური ფილოსოფიაშ კონცეფციეფი]] [[კატეგორია:ჯაინისტური ფილოსოფიაშ კონცეფციეფი]] [[კატეგორია:სიქიზმი]] [[კატეგორია:რეინკარნაცია]] rca3j25bwmovmkj0bspwn2fbvc3l99u 0 19196 252960 114318 2026-09-09T02:00:41Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252960 wikitext text/x-wiki {{მიარეშანულამობა|სულთანაჰმედი|სულთანაჰმედი (მიარეშანულამი)}} {{coord|display=title|41|0|25|N|28|58|41|E|type:landmark_region:TR|scale=2000}} [[ფაილი:Hippodrome of Constantinople 1.jpg|thumb|right|300px|იპოდრომი: კოლოსი (წოხოლენი მიოჯინით) დო ეგვიპტური ობელისკი (მორძგვიშე)]] [[ფაილი:Hippodrome Constantinople 2007 007.jpg|thumb|right|ეგვიპტური ობელისკი]] [[ფაილი:Snake_column_Hippodrome_Constantinople_2007.jpg|thumb|right|გვერიშ კოლონა]] [[ფაილი:Hippodrome Constantinople 2007 009.jpg|thumb|right|კონსტანტინეშ ობელისკი]] [[ფაილი:Hippodrome Constantinople 2007 001.jpg|thumb|right|გერმანული შადრევანი]] '''სუთანაჰმედიშ მოედანი''' ('''აჰმედიე''', '''იპოდრომი'''; {{lang-tr|Sultanahmet Meydanı}}) — [[სტამბოლი]]შ თარი მოედანი, ნამუთ იდვალუაფუ [[ფათიჰიშ რაიონი|ფათიჰიშ რაიონს]], [[სულთანაჰმედი]]შ მიკრორაიონიშ ისტორიულ ცენტრის. მოედანი ჟირ ნორთშე აკმოდირთუ: მოედანი [[სოფიაშ ოხიდა (კონსტანტინეპოლი)|აია-სოფიაშ]] დო [[ლენი მეჩეთი (სტამბოლი)|ლენი მეჩეთიშ]] შქას, დო იპოდრომიშ მოედანი ({{lang-tr|At Meydanı}}), სოდეთ ჩქინ ხანშახ დითხილუ კოლონეფქ დო ობელისკეფქ, ნამუთ [[ბიზანტიაშ იმპერია|ბიზანტიური პერიოდიშ]] დჷნადგჷმა რე დო გერმანული შადრევანი, ნამუთ ნოღას დო სულთან [[აბდულ-ჰამიდ II|აბდულ-ჰამიდ II]]-ს აჩუქჷ [[კაიზეი|კაიზერ]] [[ვილჰელმი II (გერმანიაშ იმპერატორი)|ვილჰემი II]]-აქ. მოედანს ჯოხოქ გიადჷ სულთან აჰმედიშ მეჩეთიშ (ლენი მეჩეთი) ჯოხოშ გეშა, ნამუთ თექ იდვალუაფუ. == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.istanbul-turkey.ru/ippodrom.php იპოდრომიშ მოედანი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412182409/https://istanbul-turkey.ru/ippodrom.php |date=2021-04-12 }} * [http://wikimapia.org/#y=41006654&x=28977706&z=16&l=0&m=a მოედანი WikiMAPIA-ს] [[კატეგორია:ბიზანტიური არქიტექტურა]] [[კატეგორია:თურქეთიშ ისტორია]] bwlc3ohzq8qt7ndh709st8bz1pm7rub 0 22505 252950 210296 2026-09-08T22:50:10Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252950 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ადმინისტრაციული ართური |ოდაბადური ჯოხო = {{lang-en|Banswara}} <br />{{lang-hi|बांसवाड़ा जिला}} |მარგალური ჯოხო = ბანსვარაშ ოლქი |პანორამა = |შილა = |გერბი = |ქიანა = ინდოეთი |ჰიმნი = |სტატუსი =[[ინდოეთიშ ადმინისტრაციული დორთუალა|ოლქი]] |მიშმურს = [[რაჯასტანი]]შ შტატშა |ფორჷნს = |ნანანოღა= [[ბანსვარა]] |შხუ ნოღა = |შხუ ნოღეფი= |თარიღი = 1949 წანა |მადუდე = |მადუდე 2 = |ედპ = |ედპ წანა= |ედპ აბანი = |ედპ აშმ = |ნინა = |ნინეფი = |მახორობა =1 420 601 |ეჭარუაშ წანა =2001 |აბანი მახორობათ = |ერუანული აკოდგინალუა = |მეჭედალა =282,03 |კონფესია = |ფართობი =5037 |აბანი ფართობით = |ფართობიშ პროცენტი = |მაქსიმალური სიმაღალა = |ოშქაშე სიმაღალა = |მინიმალური სიმაღალა = |განედი = |გრძედი = |რუკა= Banswara in Rajasthan (India).svg |ბორჯიშ ორტყაფუ= [[UTC+5:30]] |აბრევიატურა = |ISO = |FIPS= |ოტელეფონე კოდი = |ოფოსტე ინდექსეფი = |ინტერნეტ-დომენი = |ოავტომობილე ონომერე შანეფი = |საიტი =http://www.banswara.nic.in/ |კატეგორია ვიკიოწკარუეს =Banswara District |პარამეტრი1 = |მიკოღანკუა = }} '''ბანსვარა''' ({{lang-en|Banswara}}, {{lang-hi|बांसवाड़ा जिला}}) — [[ინდოეთიშ ადმინისტრაციული დორთუალა|ოლქი]] [[ინდოეთი]]შ შტატი [[რაჯასტანი|რაჯასტანს]]. ნოღაქ დირსხუ 1949 წანას. კინოხ ოლქიშ ტერიტორიას კინ თე ჯოხოდვალაშ ტომური სათარო არსებენდჷ. ოლქიშ ადმინისტრაციული ცენტრი რე — ნოღა [[ბანსვარა]]. [[2001]] წანაშ ედომუშამინდური მახორობაშ ეჭარუაშ მეჯინათ, აკმადგინანდჷ 1 420 601 კოჩის. ძინათებული მახორობაშ ჭარუა-კითხირიშ რჩქინაშ დონე აკმადგინანდჷ 84,27%-ის, ნამუთ ოშქაშეინდურ დონეშე ბრელით რე უმოსი (59,5%). ==რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.banswara.nic.in Banswara District website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150112210213/http://banswara.nic.in/ |date=2015-01-12 }} * [http://www.investrajasthan.com/maps/banswara.htm ოლქიშ რუკა] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050205002847/http://www.investrajasthan.com/maps/banswara.htm |date=2005-02-05 }} {{რაჯასტანიშ ოლქეფი}} {{მერკე-ინდოეთი}} [[კატეგორია:რაჯასტანიშ ოლქეფი]] [[კატეგორია:ინდოეთიშ ოლქეფი]] cgd4wa73f9m2unigjvydn5w7fmrked1 0 22998 252952 143430 2026-09-08T23:21:19Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252952 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა აეროპორტი | ჯოხოდვალა =დომოდედოვოშ ოერეფოშქაშე აეროპორტი | ოდაბადური ჯოხო = {{lang-ru|аэропорт Домоде́дово}} | სურათი =Domodedovo International Airport terminal building.jpg | სურათიშ ზჷმა = | მიკნაჭარა = | IATA = DME | ICAO = UUDD | ტიპი = ომენოღალე | მაღვენჯი = ისტ ლაინ ბუნა | ოპერატორი = | მანინალე ნოღა = [[მოსკოვი]] | ორენი = [[დომოდედოვო (ნოღა)|დომოდედოვო]], [[მოსკოვიშ ოლქი]], {{შილა|რუსეთი}} | სიმაღლე-მ = 167 მ. | კოორდინატეფი = {{coord|55|24|31|N|37|54|22|E|type:airport_region:RU|display=inline,title}} | ვებ–ხასჷლა = http://www.domodedovo.ru/ | ბ1-ნომერი = 14L/32R | ბ1-სიგჷრძა-მ = 3,793 | ბ1-ოფორუე = რკინაბეტონი | ბ2-ნომერი = 14R/32L | ბ2-სიგჷრძა-მ = 3,500 | ბ2-ოფორუე = რკინაბეტონი | ბ3-ნომერი = <s>14C/32C</s> | ბ3-სიგჷრძა-მ =2,600 | ბ3-ოფორუე = ბეტონი | ვ1-ნომერი = | ვ1-სიგჷრძა-მ = | ვ1-ოფორუე = | სტატ-წანა = 2015 | სტატ1-დუდი = მოშარეეფიშ მუდანობა | სტატ1-მუნაჩემი = {{რკება}} 30 504 515 ადმ. | სტატ2-დუდი = ორზოლიშ მუდანობა | სტატ2-მუნაჩემი = {{რკება}} 133 182 ტ. | მეღანკუა = }} '''დომოდედოვოშ აეროპორტი''' ({{lang-ru|аэропорт Домоде́дово}}) — უდიდაში აეროპორტი [[რუსეთი|რუსეთის]], სიდიდათ მა-13 რე [[ევროპა]]ს. იდვალუაფუ [[მოსკოვიშ ოლქი|მოსკოვის ოლქის]], ნ. [[მოსკოვი]]შ ცენტრშე 42 კმ-ს. აეროპორტიშ კომპლექსშა მიშმურს ეიოფურინალი ტრასა, ჟირი ართიანშე ჩათხინაფილი [[ეიოფურინალ-დაფურინალი საროტი]] (ართიანშე დათხინაფილი რე ჟირი კილომეტრით), ნამუშით დომოდედოვო აკა აეროპორტი რე მოსკოვს, სოდე შილებე ართბორჯულო, ეფურინუაშ დო დოფურინუაშ ოპერაციეფიშ გოხორციალაფა. == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.domodedovo.ru/ ოფიციალური საიტი] * [http://phototravelguide.ru/aeroport-vokzal/domodedovo-foto/ დომოდედოვოშ ოერეფოშქაშე აეროპორტი ფოტო] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026114159/http://phototravelguide.ru/aeroport-vokzal/domodedovo-foto/ |date=2019-10-26 }} {{ru icon}} {{მერკე-რუსეთი}} [[კატეგორია:რუსეთიშ აეროპორტეფი]] [[კატეგორია:ოერეფოშქაშე აეროპორტეფი]] 9dcju8bpjzdsk5qfy7rquk1md8tqoc9 0 23122 252947 250966 2026-09-08T22:23:36Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252947 wikitext text/x-wiki {{ვამარგალური|English}} [[ფაილი:absinthe-glass.jpg|right|200px|thumb|ნატურალური ფერიშ მაღვენი აბსენტი, ხასჷლას აბსენტიშ კიზი [[Absinthiana|absinthe spoon]].]] '''აბსენტი''' — მუსხირენი დისტილაციაშ უკული მეღებული მაღალი ალკოჰოლური აკოდგინალუაშ მოღვენი ქვანთი [[ანისული]]შ არომატით, ნამუთ ქექას დჷთმაჸუნუ აქროლუას დო დაჩხირეჸუნას. == რესურსეფი ინტერნეტის == {{commons|Absinthe}} <!-- Absinthe drinker by Picasso image seems to have vanished, need a new one. --> <!--Note, commercial vendor links or advertisements are not allowed. Please review the talk page, its archive and Wikipedia guide lines. If you have a link that you think should be added but is questionable, please take it up on the discussion page first. Thanks.--> * [http://vinoge.com/absenti/absenti აბსენტი (ბლოგი "მარანი") ]{{Dead link|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://s282.photobucket.com/albums/kk268/akublashvili/?action=view&current=120423.jpg მწვანე ქალღმერთი ] * [http://www.absinthefrenchmanspoon.com/histoire/index.html The Pernod Catalogue of 1896] * [http://www.oxygenee.com/ The Virtual Absinthe Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916013325/http://www.oxygenee.com/ |date=2016-09-16 }} — An online museum of absinthe history, lore, art and antiques. * [http://www.feeverte.net La Fée Verte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061029053955/http://www.feeverte.net/ |date=2006-10-29 }} — An online user forum and absinthe guide with user reviews and a reference library of absinthe-related articles. * [http://www.absinthe.com.au/ Absinthe.com.au] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160909062829/http://absinthe.com.au/ |date=2016-09-09 }} — An Australian-based absinthe information, culture and review site featuring research on the history of absinthe in Australia. * [http://absinthblog.wordpress.com/ Wormwood Symposium] — An absinthe testing blog with guide of on-topic articles. * [http://www.wormwoodsociety.org/ The Wormwood Society] — An independent organization supporting changes to the U.S. laws and regulations concerning absinthe. Provides articles, a forum and legal information. * [http://biodiversitylibrary.org/name/Artemisia_absinthium ''Artemisia absinthium'' references from the Biodiversity Heritage Library] * [http://biodiversitylibrary.org/name/Artemisia_pontica ''Artemisia pontica'' references from the Biodiversity Heritage Library] * [http://www.nytimes.com/2007/11/12/arts/12conn.html?_r=1&oref=slogin Rothstein, Edward. "Absinthe Returns in a Glass Half Full of Mystique and Misery", ''New York Times'' November 12, 2007] accessed November 12, 2007 * [http://www.absinthe.se Absinthe.se] — A collection of absinthe reviews and information. * [http://www.thujone.info/ Thujone.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160826172739/http://www.thujone.info/ |date=2016-08-26 }} - A data bank of peer-reviewed articles on thujone, absinthe, and absinthism, with independent thujone ratings of some commercial brands. * [http://www.nytimes.com/2007/12/05/dining/05absi.html?8dpc "A Liquor of Legend Makes a Comeback", ''New York Times'', December 5, 2007] - accessed December 5, 2007. * [http://www.absintheology.com absintheology.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002192027/http://absintheology.com/ |date=2016-10-02 }} * [http://absinthe.narod.ru/index.html] === Articles === * Arnaud Van De Casteele "L'absinthe" in Andrieu et Boëtsch ''Le dictionnaire du Corps'', Paris, éditions CNRS, 2008. * Arnaud Van De Casteele "L'absinthe, le suc de la montagne" in Boëtsch et Hubert ''L'Alimentation en montagne'', Gap, éditions des Hautes-Alpes, 2007. * [http://www.sciam.com/article.cfm?id=absinthe-history&page=1 Absinthe's History] - June 1989 [[Scientific American]] article about the history of Absinthe. * [http://www.winespectator.com/Cigar/CA_Archives/CA_Show_Article/0,2322,220,00.html Absinthe’s second coming] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506145415/http://www.winespectator.com/Cigar/CA_Archives/CA_Show_Article/0,2322,220,00.html |date=2009-05-06 }} — An April 2001 article in [[Cigar Aficionado]] about the first absinthe commercially produced in France since the 1915 ban. * [http://www.signonsandiego.com/news/features/20050323-0500-life-absinthe.html Swiss face sobering future after legalizing absinthe] — A March 2005 Reuters article about the legalization of absinthe in Switzerland. * [http://www.wired.com/wired/archive/13.11/absinthe.html The Mystery of the Green Menace] — A November 2005 [[Wired (magazine)|WIRED Magazine]] article about a New Orleans man who has researched the chemical content of Absinthe and now distills it in France. * [http://www.moderndrunkardmagazine.com/issues/11-02/11_02_absinthe.htm The Return of the Green Faerie] — A wine and spirit journal article about the history, ritual, and artistic cult of Absinthe. * Turner, Jack "Green Gold: The return of absinthe". ''[[The New Yorker]]'' ([[March 13]] 2006):38–44. * [http://asap.ap.org/data/interactives/_lifestyles/absinthe/ Absinthe - Demystifying the Storied Drink] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111206004355/http://asap.ap.org/data/interactives/_lifestyles/absinthe/ |date=2011-12-06 }} — An April 2006 Associated Press/asap Flash interactive, multimedia piece about absinthe. * [https://web.archive.org/web/20130104132825/http://www.wired.com/culture/lifestyle/news/2007/07/absinthe Barely Legal: American Absinthe Passes the Taste Test] — Wired magazine article reviews Lucid. * [http://www.substanceabusepolicy.com/content/1/1/14 Absinthism: A fictitious 19th century syndrome with present impact] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923222303/http://www.substanceabusepolicy.com/content/1/1/14 |date=2008-09-23 }} Padosch, S.A., Lachenmeier, D.W., and Kroener, L.U. Substance Abuse Treatment, Prevention, and Policy 2006, 1:14. * [http://www.okanaganspirits.com/images/press/Macleans%20Article%20for%20web.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230121418/http://www.okanaganspirits.com/images/press/Macleans%20Article%20for%20web.pdf |date=2008-12-30 }} - MacLean’s Article December 17th 2007 * [http://dx.doi.org/10.1021/jf703568f Chemical Composition of Vintage Preban Absinthe with Special Reference to Thujone, Fenchone, Pinocamphone, Methanol, Copper, and Antimony Concentrations] Dirk W. Lachenmeier, David Nathan-Maister, Theodore A. Breaux, Eva-Maria Sohnius, Kerstin Schoeberl, and Thomas Kuballa. Journal of Agricultural and Food Chemistry (2008). {{მერკე}} {{ალკოჰოლური ოშუმალეფი}} [[კატეგორია:ალკოჰოლური ოშუმალეფი]] 0adoiltlt64hxdt4fsgo84mnltpl01c 0 24153 252955 239673 2026-09-09T00:25:42Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252955 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მუსიკოსი |ჯოხო = მაილი საირუსი |სურათი = 93.3_FLZ_Jingle_Ball_Tampa_Florida_IMG_6955_(11490119034)_(cropped).jpg |ლანდშაფტი = <!-- ქო, სურათი განიერი ქორენ-და --> |დუდჯოხო = |სურათიშზჷმა = <!-- გეგმირინეთ ხვალე 220 (300, განიერი სურათი ქორენ-და) პიქსელს მორჩილ სურათეფშო --> |color = |ფონი = |თახმიჯოხო = დესტინი ჰოუპ საირუსი |შხვა ჯოხო = |დებადჷ = {{birth date and age|1992|11|23}} |დაბადებაშ აბანი =[[ნეშვილი]], [[ტენესი]], [[ააშ]] |ღურ = |ღურ აბანი = |ბადება = |ინსტრუმენტი = |ჟანრი = |საქვარუა = [[მაბირე]]<br />[[არტისტი]]<br />[[ავტორი]]<br />[[დიზაინერი]]<br />[[კომპოზიტორი]]<br />[[მასხაპალი]]<br />[[მაწარმე]]<br />[[მუსიკოსი]] |აქტიურალაშ წანეფი = 2001–ასე |ლეიბლი = |ასოციაციეფი = |ალმასქუ= |ვებ ხასჷლა = [http://www.mileycyrus.com/ www.MileyCyrus.com] |მაკათურეფი = |ჸოფილი მაკათურეფი = |მიორჩქინალი ინსტრუმენტეფი = }} '''მაილი რეი საირუსი''' ({{lang-en|Miley Ray Cyrus}}; დ. [[23 გერგობათუთა]] [[1992|1992 წანა]], [[ნეშვილი]]) — პოპულარული [[ააშ|ამერიკალი]] [[მაბირე]] დო [[არტისტი]]. ფართოთ რე ჩინებული [[Disney Channel]]-იშ სერიალ [[ჰანა მონტანა]]ს კათაფათ, სოდე თარ როლს არსულენდჷ. == ფილმოგრაფია == {| class="wikitable sortable" |+ ფილმეფი ! წანა ! ჯოხო ! როლი ! class="unsortable" | მეღანკუეფი |- | 2003 | [[დიდი ჩხომი]] | რუთი | |- | 2007 | [[მანგარი მიუზიკლი 2]] | ძღაბი აუზის | |- | 2008 | [[Hannah Montana & Miley Cyrus: Best of Both Worlds Concert]] | ასახიერენს მუშ დუდც/ჰანა მონტანა | 3D ოკონცერტე ფილმი | |- | 2008 | [[ბოლტი (2008 წანაშ ფილმი)|ბოლტი]] | პენი | |- | 2009 | [[ჰანა მონტანა: ფილმი]] | მაილი სტიუარტი /ჰანა მონტანა | თარი როლი |- | 2010 | [[ეკონია ბირა (ფილმი)|ეკონია ბირა]] | ვერონიკა "რონი" მილერი | თარი როლი |- | 2010 | [[სექსი დიდ ნოღას 2]] | ასახიერენს მუშ დუდც | |- | 2011 | [[ჯასტინ ბიბერი: დღას ვათქუა დღას]] | ასახიერენს მუშ დუდც | |- | 2012 |[[LOL: Laughing Out Loud]] | ლოლა | თარი როლი |- | 2012 | So Undercover | მოლი | თარი როლი |} {| class="wikitable sortable" |+ სატელევიზიო ! წანა ! ჯოხო ! როლი ! class="unsortable" | მეღანკუეფი |- | 2001–2003 | Doc | კაილი | |- | 2006–2011 | [[ჰანა მონტანა]] | მაილი სტიუარტი/ჰანა მონტანა | თარი როლი |- |2006-2008 | Disney Channel Games | ასახიერენს მუშ დუდც/ ჰანა მონტანა | კონკურსანტი, სპეციალური მარსულაფარი |- | 2006 | The Suite Life of Zack & Cody | მაილი სტიუარტი/ჰანა მონტანა | |- | 2006–2008 | Disney 365 | ასახიერენს მუშ დუდც | |- | 2007 | The Replacements | ჩინებული მურიცხი (ხონარი) | |- | 2007–2008 | იმპერატორიშ ახალი სკოლა | იატა (ხონარი) | |- | 2008 | E! True Hollywood Story | ასახიერენს მუშ დუდც | დოკუმენტური გჷნოჩამა |- | 2009 | The Suite Life on Deck | მაილი სტიუარტი/ჰანა მონტანა | Wizards on Deck with Hannah Montana |- | 2011 | [[Saturday Night Live]] | ასახიერენს მუშ დუდც | |- | 2011 | i.am FIRST: Science is Rock and Roll | ასახიერენს მუშ დუდც | |- | 2012 | Punk'd | ასახიერენს მუშ დუდც | |} == დისკოგრაფია == {{თარი|მაილი საირუსიშ დისკოგრაფია}} ;სტუდიური ალბომეფი * ''[[Hannah Montana 2: Meet Miley Cyrus|Meet Miley Cyrus]]'' (2007) * ''[[Breakout (მაილი საირუსიშ ალბომი)|Breakout]]'' (2008) * ''[[Can't Be Tamed]]'' (2010) * ''[[Bangerz]]'' (2013) *''[[Miley Cyrus & Her Dead Petz]]'' (2015) * ''Younger Now'' (2017) * ''She Is Coming'' (2019) * ''Plastic Hearts'' (2020) * ''Endless Summer Vacation'' (2023) * ''Something Beautiful'' (2025) == ტურნეეფი == * [[Best of Both Worlds Tour]] (2007–08) * [[Wonder World Tour]] (2009) * [[Gypsy Heart Tour]] (2011) == ჯილდოეფი დო ნომინაციეფი == {{თარი|მაილი საირუსიშ ჯილდოეფი დო ნომინაციეფი}} == რესურსეფი ინტერნეტის == {{Commons category|Miley Cyrus}} * [http://www.mileycyrus.com/ ოფიციალური საიტი] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009113132/http://www.mileycyrus.com/ |date=2009-10-09 }} * [http://www.facebook.com/MileyCyrus ოფიციალური Facebook] * [http://www.myspace.com/mileycyrus ოფიციალური Myspace] * {{twitter|MileyCyrus|მაილი საირუსი}} * {{imdb name|1415323|name=მაილი საირუსი}} == სქოლიო == {{სქოლიო|2}} {{DEFAULTSORT:საირუსი, მაილი}} [[კატეგორია:დუნაბადი 1992]] [[კატეგორია:ამერიკალი არტისტეფი]] [[კატეგორია:ამერიკალი პოპ-მაბირეეფი]] [[კატეგორია:მაილი საირუსი]] [[კატეგორია:ახალნორდეფიშ კუმირეფი]] 2zrmdmuvfrf95abwfdwn32igvqkvvy2 0 33112 252962 216299 2026-09-09T02:08:43Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252962 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დოხორინი |სტატუსი = ნოღა |მარგალური ჯოხო = ტომსკი |ოდაბადური ჯოხო ={{lang-ru|Томск}} |ქიანა = რუსეთი |დუდალაშ თუდო = |პანორამა = |პანორამაშ სიგანა = |მუკნაჭარა = |შილა = |შილმუკნაჭ = |გერბი = |გერბმუკნაჭ = |გერბიშ სიგანა = |შილაშ სიგანა = |ჩარჩო = |ქიანაშ რუკა2 = |ქიანაშ რუკაშ ზჷმა2 = |მუკნაჭარა2= |lat_dir =N | lat_deg = 56 | lat_min = 29 | lat_sec = 19 |lon_dir =E | lon_deg = 84 | lon_min = 57 | lon_sec = 8 |CoordAddon = type:city(40361)_region: |CoordScale = |ქიანაშ რუკაშ ზჷმა =300 |ქიანაშ რუკა= |რეგიონიშ რუკაშ ზჷმა =300 |რეგიონიშ რუკა= |რაიონიშ რუკაშ ზჷმა = |რეგიონიშ ტიპი = რუსეთიშ ფედერალური მონწყუალა{{!}}ფედერაციაშ სუბიექტი |რეგიონი = ტომსკიშ ოლქი |რეგიონი ცხირს = |დინოხოლენი დორთუალა =4 რაიონი |რაიონიშ ტიპი =რაიონი |რაიონი =ტომსკიშ რაიონი |მადუდეშ ტიპი = ნოღაშ მერი{{!}}მერი |მადუდე = მიხეილ რატნერი |დორსხუაფაშ თარიღი = 1604 |მაართა შინუა = |წოხოლენი ჯოხოეფი = |სტატუსი-შე = |ფართობი = 294,6 |სიმაღალაშ ტიპი= |დოხორინიშ ცენტრიშ სიმაღალა=80 |კლიმატი=კონტინენტურ-ციკლონური |ოფიციალური ნინა= |მახორობა = {{ძინა}} 576 624 |ეჭარუაშ წანა = 2020 |მეჭედალა = 1957,31 |აგლომერაცია = [[ტომსკიშ აგლომერაცია|ტომსკი]] |ერუანული აკოდგინალუა = |ორწუმობური აკოდგინალუა = |ეთნოქორონიმი =ტომსკალი, ტომსკალეფი |ბორჯიშ ორტყაფუ = +7 |DST = |ოტელეფონე კოდი = +7 3822 |ოფოსტე ინდექსი = 634xxx |ოავტომობილე კოდი=70 |საიტი = www.admin.tomsk.ru/ |კატეგორია ვიკიოწკარუეს =Tomsk |add1n= |add1= }} '''ტომსკი''' ({{lang-ru|Томск}}) — [[ნოღა]] [[რუსეთი|რუსეთის]]. [[ტომსკიშ ოლქი]]შ დო [[ტომსკიშ რაიონი]]შ ადმინისტრაციული ცენტრი. ნოღა ბჟადალი ცჷნდჷრიშ ბჟაეიოლ ნორთის, წყარმალუ [[ტომი (ობიშ ნადუ)|ტომიშ]] წყარპიჯის იდვალუაფჷ. ტომსკი ცჷნდჷრიშ უჯვეშაში ოგონათუე, ომენცარე დო ინოვაციური ცენტრი რე. ნოღას ჩხორო უმაღალაში ოგურაფუ, 15 ომენცარე-ორკვიალე ინსტიტუტი, გიშაკერძაფილი ეკონომიკური ზონა დო ამშვი ბიზნეს-ინკუბატორი რე. ტომსკი ცჷნდჷრიშ დო შორიშ ბჟაეიოლიშ ნოღეფიშ ასოციაციაშ მაკათური რე. ტომსკი დინდარი რე [[XVIII ოშწანურა|XVIII]]-[[XX ოშწანურა|XX ოშწანურეფიშ]] ჯაშ დო ქუაშ [[არქიტექტურა|არქიტექტურული]] ძეგლეფით. [[2020]] წანაშ მუნაჩემეფით, ნოღას 576 624 ადამიერი ოხორანს. ტომსკი ნოღა-ალმაშარე [[სევრსკი (რუსეთი)|სევრსკწკჷმა]] ართო ონოღე აგლომერაციას გჷმოქიმინუნს, ნამუშ მახორობაშ მუდანობა 728 000 ადამიერი რე. == გეოგრაფია == ტომსკი იდვალუაფჷ [[ბჟადალი ცჷნდჷრიშ რზენი|ბჟადალ ცჷნდჷრიშ რზენიშ]] ხურგის, წყარმალუ ტომიშ მარძგვან წყარპოჯის, წყარმალუ [[ობი|ობიშ]] ნადუშე 50 კილომეტრიშ მეძენას. ნოღა [[ტაიგა|ტაიგაშ]] ზონას იდვალუაფჷ. [[მოსკოვი]]შე მოჩილათირი რე 3 500 კილომეტრით. ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [http://www.admin.tomsk.ru/ Официальный сайт муниципалитета города Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128025520/http://www.admin.tomsk.ru/ |date=2020-11-28 }} * [http://towiki.ru/ Товики — томская городская вики] * [http://memorials.lib.tomsk.ru/ Памятники Томска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623040540/http://memorials.lib.tomsk.ru/ |date=2006-06-23 }} * [http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/ Томское краеведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310180914/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/ |date=2017-03-10 }} * [http://tomsk.oao-oez.ru/ ОЭЗ в г. Томске] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820083225/http://tomsk.oao-oez.ru/ |date=2011-08-20 }} Российские особые экономические зоны * [http://tomsk-foto.tpu.ru/index.htm Томск. Фотографии 1965—1980 годов и современные] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021044855/http://tomsk-foto.tpu.ru/index.htm |date=2013-10-21 }} * [http://tomck.com/map/index.html Подробная карта Томской области] * [http://vk.com/albums-47458807 Самое полное собрание старых фотографий Томска (более 1500)] {{მერკე-რუსეთი}} [[კატეგორია:ტომსკიშ ოლქიშ ნოღეფი]] [[კატეგორია:რუსეთიშ ნოღეფი]] 2llz8yyxc5p4wryujpenovwe4lwf4k7 0 37165 252956 229446 2026-09-09T01:00:01Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252956 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა დოხორინი |სტატუსი = ნოღა |მარგალური ჯოხო = ორიოლი |ოდაბადური ჯოხო ={{lang-ru|Орёл}} |ქიანა = რუსეთი |დუდალაშ თუდო = |პანორამა = |პანორამაშ სიგანა = |მუკნაჭარა = |შილა = Flag of Oryol.svg |შილმუკნაჭ = |გერბი =Coat of arms of Oryol.svg |გერბმუკნაჭ = |გერბიშ სიგანა = |შილაშ სიგანა = |ჩარჩო = |ქიანაშ რუკა2 = |ქიანაშ რუკაშ ზჷმა2 = |მუკნაჭარა2= |lat_dir = N |lat_deg =52 |lat_min = 58 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 36 |lon_min = 05 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(40361)_region: |CoordScale = |ქიანაშ რუკაშ ზჷმა =300 |ქიანაშ რუკა= |რეგიონიშ რუკაშ ზჷმა = 250 |რეგიონიშ რუკა= |რაიონიშ რუკაშ ზჷმა = |რეგიონიშ ტიპი = რუსეთიშ ფედერალური მონწყუალა{{!}}ოლქი |რეგიონი = ორიოლიშ ოლქი |რეგიონი ცხირს = |დინოხოლენი დორთუალა = |რაიონიშ ტიპი = |რაიონი = |მადუდეშ ტიპი = |მადუდე = |დორსხუაფაშ თარიღი = XI ოშწანურაშ ოშქაშე |მაართა შინუა = |წოხოლენი ჯოხოეფი = |სტატუსი-შე = 1566 |ფართობი = 121,2 |სიმაღალაშ ტიპი= |დოხორინიშ ცენტრიშ სიმაღალა=149-231 |კლიმატი=ზჷმიერი |ოფიციალური ნინა= |მახორობა = 303 696 |ეჭარუაშ წანა = 2021 |მეჭედალა = 2505,74 |აგლომერაცია = |ერუანული აკოდგინალუა = რუსეფი დო შხვ. |ორწუმობური აკოდგინალუა = |ეთნოქორონიმი = |ბორჯიშ ორტყაფუ =+3 |DST = |ოტელეფონე კოდი = +7 4862 |ოფოსტე ინდექსი = 302000 - 302043 |ოავტომობილე კოდი= |საიტი = www.orel-adm.ru/ |კატეგორია ვიკიოწკარუეს =Oryol |add1n= |add1= }} '''ორიოლო'''({{lang-ru|Орёл}}) — ნოღა [[რუსეთი]]ს, [[ორიოლიშ ოლქი]]შ ადმინისტრაციული ცენტრი. იდვალუაფჷ [[მოსკოვი]]შ ობჟათე-ბჟადალშე 368 კილომეტრიშ მეძენას, წყარმალუ [[ოკა]]შ დო თიში ნადუ [[ორლიკი]]შ წყარპიჯეფს. == რესურსეფი ინტერნეტის == * [http://www.orel-adm.ru Официальный сайт администрации города Орла] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102052141/http://www.orel-adm.ru/index.php?id=news |date=2009-01-02 }} * [http://orel-story.ru Орёл знакомый и незнакомый] * [http://www.orelvkartinkax.ru Город Орёл в картинках] * [http://www.vsyo-obo-vsyom.mirtesen.ru/blog/43962337167/Knigi-ob-Orle-i-orlovtsah Книги об Орле и орловцах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181028080832/http://vsyo-obo-vsyom.mirtesen.ru/blog/43962337167/Knigi-ob-Orle-i-orlovtsah |date=2018-10-28 }} {{მერკე-რუსეთი}} [[კატეგორია:ორიოლი| ]] [[კატეგორია:ორიოლიშ ოლქიშ ნოღეფი]] [[კატეგორია:რუსეთიშ ნოღეფი]] [[კატეგორია:რუსეთიშ ფედერაციაშ სუბიექტეფიშ ნანანოღეფი]] mrdtcmc5r87yadizcjj0rva2e8afm81 0 38196 252953 246179 2026-09-08T23:25:50Z InternetArchiveBot 15194 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 252953 wikitext text/x-wiki [[File:European Space Agency logo.svg|მინი|ევროპული კოსმოსური სააგენტოშ ოფიციალური ლოგო]] '''ევროპული კოსმოსური სააგენტო''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] European Space Agency; [[ფრანგული ნინა|ფრანგ.]] Agence spatiale européenne; [[გერმანული ნინა|გერმ.]] Europäische Weltraumorganisation) რე საირქიანო ორგანიზაცია, ნამუშ თარი ღანკი [[უქიანო|კოსმოსიშ]] რკვიება რე. სააგენტოქ დირსხუ 1975 წანას დო იკათუანს 22 მაკათურ-ქიანას. ორგანიზაციაშ შტაბ-ბინა [[პარიზი]]ს იდვალუაფჷ. 2018 წანაშ მუნაჩემეფით სააგენტოს ჸუნს დოხოლაფირო 2,200 წორომოხანდე დო თიში ირწანური ბიუჯეტი 7.2 მლრდ. ევრო რე. ევროპული კოსმოსური სააგენტო ოკათჷ კოსმოსიშ რკვიებაშ შხვადოშხვა პროექტეფს: [[საირქიანო კოსმოსური დგჷმილი]]შ მისიეფს, კოსმოსური ტელესკოპეფიშ, ლონჩერეფიშ, კოსმოდრომეფიშ, ტელეკომუნიკაციეფიშ დო შხვა პროექტეფს. სააგენტოშ თარი კოსმოდრომი იდვალუაფჷ [[კურუ (საფრანგეთიშ გვიანა)|კურუს]] ([[საფრანგეთიშ გვიანა]]). ევროპული კოსმოსური სააგენტო ბშხირას ოპერირენს [[ნასა]]წკჷმა ართო. ==მაკათური ქიანეფი== [[File:ESA Headquarters in Paris, France.JPG|მინი|ევროპული კოსმოსური სააგენტოშ შტაბ-ბინა პარიზის]] * {{შილა|ავსტრია}} * {{შილა|ბელგია}} * {{შილა|ჩეხეთი}} * {{შილა|დანია}} * {{შილა|ესტონეთი}} * {{შილა|ფინეთი}} * {{შილა|საფრანგეთი}} * {{შილა|გერმანია}} * {{შილა|საბერძნეთი}} * {{შილა|უნგრეთი}} * {{შილა|ირლანდია}} * {{შილა|იტალია}} * {{შილა|ლუქსემბურგი}} * {{შილა|ნიდერლანდეფი}} * {{შილა|ნორვეგია}} * {{შილა|პოლონეთი}} * {{შილა|პორტუგალია}} * {{შილა|რუმინეთი}} * {{შილა|ესპანეთი}} * {{შილა|შვედეთი}} * {{შილა|შვეიცარია}} * {{შილა|გოართოიანაფილი ომაფე}} ==რესურსეფი ინტერნეტის== {{Commons}} *[https://www.esa.int/ ოფიციალური ვებსაიტი] *[https://web.archive.org/web/20100316203007/http://ec.europa.eu/enterprise/policies/space/index_en.htm A European strategy for space] – Europa *[https://web.archive.org/web/20101122114906/http://www.esa.int/esapub/sp/sp1300/sp1300EN1.pdf Convention for the establishment of a European Space Agency], September 2005 *[https://www.esa.int/About_Us/Welcome_to_ESA/I._Privileges_and_immunities Convention for the Establishment of a European Space Agency, Annex I: Privileges and Immunities] *[http://archives.eui.eu/en/fonds/#CorporateBodies European Space Agency fonds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140911002118/http://archives.eui.eu/en/fonds/#CorporateBodies |date=2014-09-11 }} and [https://web.archive.org/web/20140714230606/http://apps.eui.eu/HAEU/OralHistory/EN/ESAOH.asp 'Oral History of Europe in Space'] project run by the European Space Agency at the [http://www.eui.eu/Research/HistoricalArchivesOfEU/Index.aspx Historical Archives of the EU] in Florence *[http://open.esa.int Open access at the European Space Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240914133907/http://open.esa.int/ |date=2024-09-14 }} [[კატეგორია:ევროპული კოსმოსური სააგენტო]] [[კატეგორია:საირქიანო კოსმოსური ორგანიზაციეფი]] qey2njsuc7gp8q0yl8k3ris7gnfl7sz 0 38650 252946 194979 2026-09-08T19:49:18Z JayCubby 21525 ([[c:GR|GR]]) [[File:Ggstokes.jpg]] → [[File:Portrait of George Gabriel Stokes (1819-1903), Physicist and Mathematician (2551115803).jpg]] better 252946 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა მენცარი | ჯოხო =ჯორჯ გაბრიელ სტოკსი | ოდაბადური ჯოხო = [[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] George Gabriel Stokes | ფოტო =Portrait of George Gabriel Stokes (1819-1903), Physicist and Mathematician (2551115803).jpg | სიგანა =250პქ | მუკნაჭარა = | დაბადებაშ თარიღი = {{დაბადებაშ თარიღი|13|8|1819}} | დაბადებაშ აბანი = [[სკრინი]], [[ირლანდია]] | ღურაშ თარიღი = {{ღურაშ თარიღი დო ხანი|1903|2|1|1819|8|13}} | ღურაშ აბანი = [[კემბრიჯი]], [[ინგლისი]] | მენოღალობა = {{შილა|გოართოიანაფილი ომაფე}} | ომენცარე სფერო = [[ფიზიკა]], [[მათემატიკა]] | მუშობაშ აბანი = [[კემბრიჯიშ უნივერსიტეტი]]<br>[[ლონდონიშ ომაფე ჯარალუა]] | ალმა-მატერი = [[კემბრიჯიშ უნივერსიტეტი]] | ომენცარე ხემანჯღვერი = [[უილიამ ჰოპკინსი]] | ჯოხოშინელი მოგურაფეეფი = [[ჯონ უილიამ სტრეტი]] | ჩინებული რე მუჭოთ = | ჯილდოეფი დო პრემიეფი =[[სმიტიშ პრემია]] (1841)<br>[[ომაფე ჯარალუაშ მაკათური]] (1851)<br>[[რუმფორდიშ მენდალი]] (1852)<br>[[მენცარობეფიშ ერუანული აკადემია]]შ მაკათური (1883)<br>[[ექტონიშ პრემია]] (1886)<br>[[კოპლიშ მენდალი]] (1893)<br>[[ჰელმჰოლციშ მენდალი]] (1900) | ხეშმოჭარუა = | სიგანა = | საიტი = }} '''სერ ჯორჯ გაბრიელ სტოკსი''' ([[ინგლისური ნინა|ინგლ.]] Sir George Gabriel Stokes; დ. [[13 მარაშინათუთა]], [[1819]], [[სკრინი]], [[ირლანდია]] — ღ. [[1 ფურთუთა]], [[1903]], [[კემბრიჯი]], [[ინგლისი]]) — [[ინგლისარეფი|ინგლისარი]] [[ფიზიკა|ფიზიკოსი]] დო [[მათემატიკა|მათემატიკოსი]]. სტოკსიქ მიშეღჷ მენცარული კონტრიბუცია [[ჰიდროაეროდინამიკა]]შ, გიშაკერზაფილო [[ნავიე-სტოკსიშ განტოლებეფი]]შ რკვიებაშა, თაშნეშე [[ფიზიკური ოპტიკა]]შ რკვიებაშა, სოდეთ გიმირკვიუ [[პოლარიზაცია (ფიზიკა)|პოლარიზაცია]] დო [[ფლუორესცენცია]]. მუჭოთ მათემატიკოსი სტოკსი რდჷ [[სტოკსიშ თეორემა]]შ ართ-ართი პოპულარიზატორი. ჯორჯ სტოკსიქ გერმანალი ქიმიკოსი დო ფიზიოლოგი [[ფელიქს ჰოპე-ზეილერი]]წკჷმა ართო, ოძირუ ჰემოგლობინიშ ჟანგბადიშ გინმაღალარი ფუნქცია. ჯორჯ გაბრიელ სტოკსი გურაფულენდჷ სკრინიშ, დუბლინიშ დო ბრისტოლიშ სკოლეფს, უკულ გურაფა გაგინძორჷ კემბრიჯიშ პემბროკიშ კოლეჯის. გურაფაშ თებაშ უკული სტოკსი მუშენდჷ კემბრიჯიშ უნივერსიტეტიშ მათემატიკაშ პროფესორო. 1885-1890 წანეფს რდჷ [[ლონდონიშ ომაფე ჯარალუა]]შ პრეზიდენტი. ჯორჯ გაბრიელ სტოკსი რდჷ შხვადოშხვა პრესტიჟული ჯილდოეფიშ დო პრემიეფიშ ლაურეატი. ==რესურსეფი ინტერნეტის== * [https://www.britannica.com/biography/Sir-George-Gabriel-Stokes-1st-Baronet ჯორჯ გაბრიელ სტოკსი] [[ენციკლოპედია ბრიტანიკა]]ს * [https://mathgenealogy.org/id.php?id=102483 ჯორჯ გაბრიელ სტოკსი] [[Mathematics Genealogy Project]]-ის * [https://web.archive.org/web/20060208033233/http://www.cmde.dcu.ie/Stokes/GGStokes.html სტოკსიშ ბიოგრაფია] დუბლინიშ უნივერსიტეტიშ ვებსაიტის * [https://www.giffordlectures.org/lecturers/george-gabriel-stokes სტოკსიშ ბიოგრაფია] giffordlectures.org-ის [[კატეგორია:ინგლისარეფი]] [[კატეგორია:ინგლისარი ფიზიკოსეფი]] [[კატეგორია:ინგლისარი მათემატიკოსეფი]] kzax0696wq99zfhg7sadrc7bk48vtaa 0 44680 252943 2026-09-08T15:46:11Z Narazeni 826 ახალი ხასჷლა: {{ინფოდაფა ლახარა |Name = მიოპია |Image = Myopia.gif |Caption = |DiseasesDB = 8729 |ICD11 = |ICD10 = {{ICD10|H|52|1}} |ICD9 = {{ICD9|367.1}} |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = 001023 |eMedicineSubj = |eMedicineTopic = |MeshID = D009216 }} '''ხოლომაძირაფუობა''' (თა... 252943 wikitext text/x-wiki {{ინფოდაფა ლახარა |Name = მიოპია |Image = Myopia.gif |Caption = |DiseasesDB = 8729 |ICD11 = |ICD10 = {{ICD10|H|52|1}} |ICD9 = {{ICD9|367.1}} |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = 001023 |eMedicineSubj = |eMedicineTopic = |MeshID = D009216 }} '''ხოლომაძირაფუობა''' (თაშნეშე — '''მიოპია''', {{lang-grc|μύω}}-შე — „მუთმობწკურუნქ“ დო {{lang-grc2|ὄψις}}-შე— „ჯინა, თოლსინთე") — [[თოლსინთე]]შ დეფექტი, მუჟანსჷთ ადამიერ არხოს ჯგირო ორწყე, შორს — გლახათ. თე დეფექტ თის დგომარენს, ნამჷ-და გინოტახუაშ (რეფრაქციაშ) ანომალიაშ გეშა, ემნახანტ ფოკუსირებულ რე [[თოლი (ორგანო)|თოლიშ]] მოსაშასჷნ ვარინ თიშ წჷმი. მიოპია [[ამეტროპია]]შ ართ-ართ გვარობა რე. თე პრობლემაშ გინაჭყვიდირალო შეილებჷნა გჷმირინუათ თოლიშ ფინახარ ვარ-და კონტაქტურ ლინზეფ ვარაფონ ოპტიკურ სიჸონიერათ. == შანეფ დო სიმპტომეფი == [[ფაილი:Human eyesight two children and ball normal vision color Hi-res.jpg|thumb|ნორმალურ თოლსინთე]] [[ფაილი:Human_eyesight_two_children_and_ball_with_myopia.jpg|thumb|კჷნე თი ემნახანტ ხოლომაძირაფუობათ (მიოპიათ) ]] ხოლომაძირუ ადამიერს შეულებუ გოთანჯილ მეძენაშა ჯგირო ძირაფა, მარა თე მეძენაშე შორს მადვალ ობიექტეფ მურუჟო (მობანძღილო) აძირუაფუ. მიოპიაშ ხარისხ ძალამ მონკა ქორე-და, თის შეულებუ გაულა იღვენუას სტანდარტულ კითხირიშ დისტანციეფშათ. რუტინულ გჷმორკუალაშის, ხოლომაძირუობაშ მოღვენ ადამიერს თოლი, უმენტაშ შვანს, სტრუქტურულო იდენტურ რე ნორმალურ თოლსინთეშ მოღვენ ადამიერიშ თოლიში. ხოლომაძირუობა შხირას დუდს ირჩქინანს სკოლაშ მოგურაფეეფს, ნამუთ ჭიეჭიეთ იუფრაშებუ 8-შე 15 წანაშახ ხანს<ref name=Val2019>{{cite journal | vauthors = Coviltir V, Burcel M, Cherecheanu AP, Ionescu C, Dascalescu D, Potop V, Burcea M | title = Update on Myopia Risk Factors and Microenvironmental Changes | journal = Journal of Ophthalmology | volume = 2019 | pages = 4960852 | date = 2019 | pmid = 31781378 | pmc = 6875023 | doi = 10.1155/2019/4960852 | doi-access = free }}</ref>. {{მერკე}} ==სქოლიო== {{სქოლიო}} [[კატეგორია:თოსლინთეშ რკება დო სიჸვერა]] 0crf1aupsz3z2xsfccvw752p8x6zfxp 0 44681 252944 2026-09-08T15:47:58Z Narazeni 826 გინოწურაფა [[ხოლომაძირაფუობა]]-შა 252944 wikitext text/x-wiki #გადამისამართება [[ხოლომაძირაფუობა]] mlihivqhfdfy9y6495yuzgvl4rpuaa0