פאסט

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>פאסט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8503</id>
    <revision>
      <id>601172</id>
      <parentid>561663</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="868" sha1="sk20edhkofe7tfclggaung0a23drxl3" xml:space="preserve">&lt;sup&gt;צו מיינט איר [[תענית|פאסטן]]?&lt;/sup&gt;

[[טעקע:Mail.gif|left|thumb|250px|פאסט קעסטל]]

'''פּאָסט''' איז א [[קאמוניקאציע]] וועג אריבערפירן [[בריוו]], פאסטקארטלעך, פעקעלעך און אנדערע זאכן. דער פאסט קען זיין א פריוואטע פירמע אבער אין א סך לענדער איז געווען אנגענומען אז דער פאסט איז א מאנאפאל פון דער רעגירונג.

מען באצאלט פאר די באדינונג דורך [[פאסטמארק|פאסטמארקעס]], וואס מען קלעבט אויף די בריוו צו ווייזן אז מען האט באצאלט פאראויס.

==זעט אויך==
* [[פאסט-טרעגער]]
* [[טעלעגראם]]

[[קאַטעגאָריע:קאמוניקאציע]]

{{שטומף}}</text>
      <sha1>sk20edhkofe7tfclggaung0a23drxl3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>בערי סאכאראוו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8778</id>
    <revision>
      <id>601160</id>
      <parentid>575902</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:42:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1317" sha1="ikq2cs1jvx279hcwlg8me6glg1uzhqr" xml:space="preserve">{{יתום}}
{{מוזיקאנט
|נאמען = בערי סאכאראוו
|בילד = Berry_Sakharof_2.jpg
|קעפל = בערי מיט זיין גיטאר
|שטאמונג = [[טערקיי]]
|טעטיקייט יארן = 1975 - ביז היינט
|זשאנער = [[ראק מוזיק|ראק]]
|וועבזייטל = [http://www.berry.co.il berry.co.il]
}}{{אישיות}}'''בערי סאכאראוו''' ([[העברעאיש]]: ''ברי סחרוף''; געבוירן דעם  [[3טן יולי]] [[1957]], [[ח' תמוז]], [[ה'תשי&quot;ז]], אין [[איזמיר]], [[טערקיי]]) איז אן [[ישראל]]דיקער [[ראק]] [[זינגער]].

ער מיט [[רמי פורטיס]] האבן אויפגעשטעלט א מוזיק-קאמפאזיציע מיטן נאמען [[פורטיסחרוף]].

{{-}}

== דיסקאגראפֿיע ==
# &quot;?1900&quot; - [[1990]]
# &quot;הכל או כלום - [[1991]]
# &quot;סימנים של חולשה&quot; - [[1993]]
# &quot;חם על הירח&quot; - [[1995]]
# &quot;נגיעות&quot; - [[1998]]
# &quot;האחר&quot; - [[2001]]
# &quot;11א'&quot; - [[2005]]
# &quot;על המשמרת&quot; - [[2006]]
# אתה נמצא כאן - [[2011]]
# ליקוטים - [[2016]]

== לינקען ==
* [http://www.berry.co.il אפיציעלע וועבזייט]

{{DEFAULTSORT:סאכאראוו, בערי}}
[[קאַטעגאָריע:ישראלדיקע זינגערס]]</text>
      <sha1>ikq2cs1jvx279hcwlg8me6glg1uzhqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ריקי מארטין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15402</id>
    <revision>
      <id>601158</id>
      <parentid>587948</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="si85w70gkbuuaku3k45vha8lbxcoxtm" xml:space="preserve">{{אישיות}}[[טעקע:Ricky_Martin_7,_2013.jpg|קליין]]'''ריקי מארטין''' איז א באַװוּסטער [[פאפ]] [[זינגער]].

ער איז א [[פארטאריקאנער]]. 

פון זיינע באקאנטע ניגונים זענען:
# ליווין די וויוע לאקא...

== וויקילינקען ==
{{קאמאנסקאט|Ricky Martín|ריקי מארטין}}

{{גרונטסארטיר:מארטין, ריקי}}
[[קאטעגאריע:פאפ זינגערס]]</text>
      <sha1>si85w70gkbuuaku3k45vha8lbxcoxtm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ישראל זופניק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27400</id>
    <revision>
      <id>601162</id>
      <parentid>516137</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="azxb1hmugg02wrrpcdi5noyfg6ubi4p" xml:space="preserve">{{אישיות}}
ר' '''ישראל זופניק''' (1915-1983) איז געווען א חסידישער [[סאטמאר (הויף)|סאטמארער]] [[פילאנטראפ]] וואס האט געהלאפן אויפבויען די סאטמארער דינאסטיע אין [[ניו יארק]], ער האט פינאנצירט פארשידענע פראמינענטע סאטמארער פראיעקטן אין [[ניו יארק סיטי|ניו יארק]] און אין [[ארץ ישראל]]. זיינע באשעפטונגען זענען געווען מיט  [[בוימל]].

ער האט פאר די קריג געהאט א ווייב מיט זעקס קינדער, וועלכע זענען אלע אומגעקומען. ער האט נאך די קריג נאכאמאל חתונה געהאט, אבער איז נעבעך געשטארבן קינדערלאז.

{{גרונטסארטיר:זופניק, ישראל}}
[[קאַטעגאָריע:סאטמארער חסידים]]
{{ייד-ביא-שטומף}}</text>
      <sha1>azxb1hmugg02wrrpcdi5noyfg6ubi4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יוחנן כהן גדול</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32637</id>
    <revision>
      <id>601159</id>
      <parentid>583138</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:41:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3766" sha1="rmqdrcszf4xeodxktavltd6duf483ce" xml:space="preserve">{{אישיות}}'''יוחנן כהן גדול''' &lt;small&gt;(דער ערשטער)&lt;/small&gt;, אדער '''יוחנן בן מתתיהו''' איז געווען א [[תנא]], וואס ווערט דערמאנט פיר מאל אין [[משניות]].

== זיין צייט ==

'''יוחנן כהן גדול''' &lt;small&gt;(דער ערשטער)&lt;/small&gt; איז געווען אין די צייט פון פון צווייטן [[דור]] [[זוגות]],&lt;ref&gt;אבות פ&quot;א מ&quot;ו&lt;/ref&gt; פון פערטן דור נאך די [[אנשי כנסת הגדולה]].&lt;ref&gt;רמב&quot;ם הקדמה אויף משניות סדר זרעים פ&quot;ד&lt;/ref&gt; אין יאר [[ג'תרפ&quot;א]]&lt;ref name=&quot;SK&quot;&gt;ספר הקבלה להראב&quot;ד&lt;/ref&gt; אדער [[ג'תרכ&quot;א]]&lt;ref&gt;ספר הויחסין-סדר הדורות&lt;/ref&gt; - צוויי הונדערט און צוועלף/דרייצן יאר נאך דעם אויפבוי פון בית שני - ביים אויפשטאנד פון די [[חשמונאים]] איז שוין זיין זון [[מתתיהו בן יוחנן]] געווען דער [[כהן גדול]].&lt;ref name=&quot;SK&quot;/&gt;

== דער צווייטער == 

נאך דעם זיג פון די [[חשמונאים]] איז מתתיהו בן יוחנן געווארן דער [[קעניג]] איבער [[ארץ ישראל]] און כהן גדול איין יאר, נאכהער זיין זון [[יהודה המכבי]] בן '''יוחנן כהן גדול''' זעקס יאר, נאכהער זיין ברודער [[יהונתן הוופסי]] בן יוחנן כהן גדול נאך זעקס יאר, נאכהער זיין ברודער [[שמעון התרסי]] בן יוחנן כהן גדול אכטצן יאר.

נאכהער - איין און דרייסיג יאר נאך דעם אויפשטאנד פון די חשמונאים - איז געווארן דער [[קעניג]] איבער [[ארץ ישראל]] און כהן גדול, [[יוחנן הורקנוס דער ערשטער]] &lt;/small&gt; א זון פון שמעון, א זון פון יוחנן כהן גדול &lt;small&gt;(דער ערשטער)&lt;/small&gt;, ער האט געדינט די עבודה אכטציג יאר און שפעטער געווארן א צדוקי.&lt;ref&gt;שלשלת הקבלה להראב&quot;ד, זעט אויך רמב&quot;ם פ&quot;ט הל' מע&quot;ש&lt;/ref&gt;

[[אביי]] האלט אז '''יוחנן כהן גדול''' און דער [[קעניג]], [[ינאי המלך]] איז דער זעלבער.&lt;ref&gt;ברכות כ&quot;ט א'&lt;/ref&gt; '''יוחנן כהן גדול''' &lt;small&gt;(דער צווייטער)&lt;/small&gt; ווערט אויך אנגעריפן יוחנן הורקנס, הורקנס דער ערשטער, יוחנן בן שמעון.

== אין משניות ==

* [[מסכת מעשר שני]] פרק ה' [[משנה]] ט&quot;ו, {{דיק|'''יוחנן כהן גדול''', העביר הודיות המעשר, אף הוא בטל את המעוררין, וכו'|}} 
* [[מסכת סוטה]] פרק ט' משנה י', {{דיק|'''יוחנן כהן גדול''', העביר הודיות המעשר, אף הוא בטל את המעוררין, וכו'|}}
* [[מסכת פרה]] פרק ג' משנה ה', {{דיק|וחכמים אומרים, שבע מעזרא ואילך, ומי עשאן שמעון הצדיק '''ויוחנן כהן גדול''' עשו שתים שתים, אליהועיני בן הקוף, וחנמאל המצרי, וישמעאל בן פיאבי עשו אחת אחת|}}
* [[מסכת ידים]] פרק ד' משנה ו', {{דיק|אמר רבי יוחנן בן זכאי וכו', ועצמות '''יוחנן כהן גדול''' טמאים, אמרו לו, לפי חבתן היא טמאתן וכו'|}}
== זעט אויך == 

[[רשימה:תנאים]]

== רעפרענצען ==

&lt;references/&gt;


{{תנאים}}


[[קאטעגאריע:תנאים]]
[[קאַטעגאָריע:כהנים גדולים]]</text>
      <sha1>rmqdrcszf4xeodxktavltd6duf483ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סאלאר ענערגיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33957</id>
    <revision>
      <id>601154</id>
      <parentid>579452</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11912" sha1="ht5asugar1eppnce121mqy0oc9m6dqb" xml:space="preserve">[[טעקע:SolarpanelBp.JPG|קליין|א זונפאנעל פון [[BP]] אויף א בריק איבער אן [[אויטאסטראד]]]]
'''סאלאר ענערגיע''' (אויף [[עברית]]: אנרגיית שמש; אויף [[ענגליש]]: Solar Energy) איז די [[ענערגיע]] וואָס קומט אָן פֿון דער [[זון]], אָדער דורך דירעקטע [[שטראל|שטראַלן]] ([[ראדיאציע|ראַדיאַציע]]), אָדער דורך אַנדערע וועגן וואָס זענען אָפּגעלייטעט פֿון דער זון, אַזוי ווי [[ווינט]], [[וואַסער]]-קראַפֿט, און [[ביאָמאַסע]]. זי איז הײַנט צוטאָגס איינע פֿון די גרעסטע אַלטערנאַטיווע [[ענערגיע-מקורות]] אויף דער וועלט, און ווערט גענוצט צו מאַכן [[עלעקטריציטעט]] פֿאַר מיליאַרדן מענטשן.

=== היסטאָריע ===
די מענטשהייט האָט זיך שוין לאַנגע יאָרן באַניצט מיט דער זון ווי אַ קוואַל פֿון וואַרעמקייט און ליכט. שוין אין אַלטע צײַטן האָבן מענטשן אויפגעבויט זייערע הײַזער מיטן פּנים צו [[מיזרח|מזרח]], כּדי צו כּאַפּן מאַקסימום זון. דער גריכישער פֿילאָסאָף [[סאָקראַטעס]] האָט שוין גערעדט וועגן פּאַסיווע סאָלאַר-דיזיין אין בנינים.&lt;ref name=&quot;Butti&quot;&gt;Butti, Ken; Perlin, John (1980). *A Golden Thread: 2500 Years of Solar Architecture and Technology*. Cheshire Books.&lt;/ref&gt;

אין [[1839]] האָט דער [[פראנצויזן|פֿראַנצויזישער]] [[פיזיקער|פֿיזיקער]] [[עדמאן בעקרעל|עדמאָן בעקרעל]] אַנטדעקט דעם [[פֿאטאוואלטאישן עפעקט|פֿאָטאָוואָלטאַאישן עפֿעקט]] דאָס הייסט, אַז דורכלויפענדיגע ליכט אויף אַ מאַטעריאַל קען שאַפֿן [[עלעקטריציטעט]].&lt;ref name=&quot;Becquerel&quot;&gt;Becquerel, A.E. (1839). &quot;Mémoire sur les effets électriques produits sous l'influence des rayons solaires&quot;. *Comptes Rendus*, 9, 561–567.&lt;/ref&gt;

דער ערשטער פּראַקטישער [[סיליקאָן]]-סאָלאַר-צעל איז געמאַכט געוואָרן אין [[1954]] דורך [[בעל טעלעפאן לאבארטאריעס|בעל-טעלעפֿאָן לאַבאָראַטאָריעס]] (Bell Labs) אין [[ניו-יאָרק]].&lt;ref name=&quot;Chapin&quot;&gt;Chapin, D.M.; Fuller, C.S.; Pearson, G.L. (1954). &quot;A New Silicon p-n Junction Photocell for Converting Solar Radiation into Electrical Power&quot;. *Journal of Applied Physics*, 25(5), 676–677.&lt;/ref&gt; זינט דעמאָלט האָט די טעכנאָלאָגיע אַ גרויסן שפּרונג געטאָן, און הײַנט זענען סאָלאַרע פּאַנעלן אָפּגעשאַצט ביז **22–24% עפֿעקטיוויטעט בײַ קאָמערציעלע מאָדעלן.&lt;ref name=&quot;NREL&quot;&gt;National Renewable Energy Laboratory (NREL). (2024). *Best Research-Cell Efficiency Chart*. https://www.nrel.gov/pv/cell-efficiency.html&lt;/ref&gt;

=== ווי אַזוי עס אַרבעט ===
דער [[זון]] שיקט [[ענערגיע]] אַרויס אין פֿאָרעם פֿון [[עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג|עלעקטראָמאַגנעטישע שטראַלן]]. ווען דאָזיגע שטראַלן טרעפֿן זיך מיט אַ [[פֿאָטאָוואָלטאַאישן]] מאַטעריאַל (לרוב [[סיליקאן|סיליקאָן]]), ווערן [[עלעקטראן|עלעקטראָנען]] אויפֿגעוועקט, וואָס שאַפֿט אַ [[עלעקטרישער שטראם|עלעקטרישן שטראָם]].

דאָס פּראָצעס איז הייסט [[פֿאטאוואלטאיזם|פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]] (PV), פֿון די גריכישע ווערטער פֿאָטאָ (ליכט) און [[וואלט|וואָלט]], דעם אויסגעצייכנטן איטאַליענישן [[פיזיקער]] אַלעסאַנדראַָ וואָלטאַ וואָס האָט אַנטדעקט דעם עלעקטרישער שטראם מעסטונג

=== דריי הויפּטוועגן  צו נוצן סאלאר ענערגיע ===
פֿאָטאָוואָלטאַיִק (PV) ליכט ווערט דירעקט פֿאַרוואַנדלט אין עלעקטריציטעט  | דאַכן-פּאַנעלן, סאָלאַר-פֿאַרם 

[[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) זון-שטראַלן ווערן קאָנצענטרירט צו קאָכן וואַסער | [[מאָיאַוו]] מידבר-סטאַנציעס 

[[פּאַסיווע סאָלאַר]] בנינים ווערן אָנגעלייגט כּדי נאַטירלעך וואַרעמקייט צו האַלטן | [[גרינע בנינים]] |

==== סאלאר פּאנעלן ====
סאלאר פּאַנעלן(אויך: פֿאָטאָוואָלטאַאישע מאָדולן) זענען די הויפט [[טעכנאָלאָגיע]] פֿון מאָדערנע סאָלאַר-ענערגיע. יעדע פּאַנעל באַשטייט פֿון הונדערטער קלענערע [[סאָלאַר-צעלן]], יעדע אָפּגעמאַכט פֿון [[סיליקאן]].

===== טיפּן פֿון פּאַנעלן: =====
מאָנאָ-קריסטאַלין האָבן דעם העכסטן ווירקונג (18–22%), אָבער זענען טײַערער

פּאָלי-קריסטאַלין ביליגערע, אָבער עפּעס נידעריקערן ווירקונג 15–17%)

דין-שיכט (Thin-Film) — פֿלעקסיבל, בילינג, גוט פֿאַר ספּעציעלע נוצן

לויט דעם [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]] (IEA), האָט דער גלאָבאַלער PV-קאַפּאַציטעט אין 2023 איבערגעשריטן 1,600 גיגאַוואַט.&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;&gt;International Energy Agency (2024). *Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028*. IEA Publications. https://www.iea.org/reports/renewables-2023&lt;/ref&gt;


סאלאר היץ סיסטעמען

סאלאר היץ סיסטעמען נוצן די זון נישט צו מאַכן עלעקטריציטעט, נאָר צו דירעקט וואַרעמען [[וואַסער]] אָדער לופֿט. דאָס איז זייער ניצבאר פֿאַר:

[[וואַרעמוואַסער]] סיסטעמען אין הייזער

[[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) — וואָס שפּיגלען קאָנצענטרירן זון-וואַרעמקייט אויף אַ טורעם צו קאָכן וואַסער, וואָס טרײַבט אַ [[טורבינע]]

[[גרינהויז]]-היצונג אין לאַנדווירטשאַפֿט

==== נוצן אין דער וועלט ====

===== גרעסטע סאָלאַר-ענערגיע-פּראָדוצענטן (2023): =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!לאנד
!GW
|-
|[[כינע]]
|~430
|-
|[[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] 
|~180
|-
|[[דײַטשלאַנד]] 
|~81
|-
|[[יאַפּאַן]] 
|~78
|-
|[[אינדיע]]
|~73
|}
(מקור: [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]], 2024)&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;/&gt;

[[ישׂראל]] איז אויך אַ פֿירנדיק לאַנד אין דער טעכנאָלאָגיע — דאָרטן איז אָפּגעשטעלט גאָר פֿרי דער ערשטער [[סאָלאַר-וואַרעמוואַסער]]-סיסטעם(דור [[לוי יצחק בלאך|לוי יצחק בלאָך]] אין [[1955]]), וואָס ווערט הײַנט נאָך אַלץ גענוצט אין מיליאָנען ישׂראלדיקע הייזער.&lt;ref name=&quot;Israel&quot;&gt;Grossman, G. (2002). &quot;Solar energy for water heating in Israel: Past, present and future&quot;. *Energy*, 27(4), 367–379.&lt;/ref&gt;

סיבות

סאָלאַרע ענערגיע האָט אַ גאַנצע רייע וויכטיקע סיבות:

ריין ענערגיע קיין [[קוילן זייערס|קארבאנדיאקסיד]] (*CO₂*) ווערט נישט אַרויסגעגעבן בעת דעם נוצן

אומבאַגרענעצטער מקור די [[זון]] וועט שײַנען אזוי לאנג ווי עס זענען דא מענטשן אויף די וועלט

נידריקע פֿלעגאנג פּאַנעלן דאַרפֿן מינימאַלע פֿלעג נאָכן אַרייַנשטעלן

עקאָנאָמישע  פּרײַז פֿון סאָלאַר-עלעקטריציטעט האָט זיך אָפּגענידעריקט 89% צווישן 2010 און 2022&lt;ref name=&quot;IRENA&quot;&gt;IRENA (2023). *Renewable Power Generation Costs in 2022*. International Renewable Energy Agency.&lt;/ref&gt;

[[ענערגיע-זיכערהייט]] רעדוצירט אָפּהענגיקייט פֿון פֿרעמדן [[נאַפֿט]] אָדער [[גאַז]]

לאָקאַלע שאַפֿונג קען גענוצט ווערן אין אָפּגעזינדערטע שטחים וואָ עס האָבן נישט קיין עלעקטריק

==== חסרונות ====
צייטן  ווערט ניש ט פּראָדוצירט ביינאכט אָדער בעת [[וואָלקנס]]

[[סטאָרידזש]]-פּראָבלעם  [[באַטאַריעס]] זענען נאָך אַלץ טײַער (כאָטש פּרײַזן פֿאַלן)

פּלאַץ גרויסע [[סאָלאַר-פֿאַרמען]] דאַרפֿן פֿיל לאַנד

פּאַנעל-פּראָדוקציעפֿאַבריקאַציע פֿון פּאַנעלן גיט אויס גיפֿטיקע כימיקאַלען בעת פּראָדוקציע

אויסזען פאר מאַנכע מענטשן זענען פּאַנעלן אויפֿן דאַך נישט שיין

=== זע אויך ===
[[ווינט-ענערגיע]]

[[הידראָ-עלעקטריק]]

[[ניאוקלעאַרע ענערגיע]]

[[גרינע ענערגיע]]

[[קלימאַ-ענדערונג]]

[[עלעקטרישע אויטאָס]]

[[ענערגיע-זיכערהייט]]

[[פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]]

[[באַטאַריע-טעכנאָלאָגיע]]

====== מקורות ======
&lt;references/&gt;

1. Butti, Ken; Perlin, John (1980). *A Golden Thread: 2500 Years of Solar Architecture and Technology*. Cheshire Books. ISBN 978-0-917352-07-2.
2. Becquerel, A.E. (1839). &quot;Mémoire sur les effets électriques produits sous l'influence des rayons solaires&quot;. *Comptes Rendus*, 9, 561–567.
3. Chapin, D.M.; Fuller, C.S.; Pearson, G.L. (1954). &quot;A New Silicon p-n Junction Photocell for Converting Solar Radiation into Electrical Power&quot;. *Journal of Applied Physics*, 25(5), 676–677.
4. National Renewable Energy Laboratory (NREL) (2024). *Best Research-Cell Efficiency Chart*. [https://www.nrel.gov/pv/cell-efficiency.html]
5. International Energy Agency (2024). *Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028*. IEA Publications. [https://www.iea.org/reports/renewables-2023]
6. Grossman, G. (2002). &quot;Solar energy for water heating in Israel&quot;. *Energy*, 27(4), 367–379.
7. NASA Science (2023). *The Life Cycle of Our Sun*. [https://science.nasa.gov/sun/]
8. IRENA (2023). *Renewable Power Generation Costs in 2022*. International Renewable Energy Agency. [https://www.irena.org/Publications/2023/Aug/Renewable-Power-Generation-Costs-in-2022]
9. אויערבאַך, שלמה זלמן (תשנ&quot;ד). *מנחת שלמה*, חלק ב, סימן ל&quot;ב. ירושלים.


[[קאַטעגאָריע:ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:סאָלאַר-טעכנאָלאָגיע]]
[[קאַטעגאָריע:גרינע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:ווידער-צושטעלבאַרע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיזיק]]
[[קאַטעגאָריע:אַסטראָנאָמיע]]

[[קאטעגאריע:אלטערנאטיווע ענערגיע]]</text>
      <sha1>ht5asugar1eppnce121mqy0oc9m6dqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601155</id>
      <parentid>601154</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12013" sha1="3wwuwehjuqhmsve31t6u24eregqqm1c" xml:space="preserve">[[טעקע:SolarpanelBp.JPG|קליין|א זונפאנעל פון [[BP]] אויף א בריק איבער אן [[אויטאסטראד]]]]
'''סאלאר ענערגיע''' (אויף [[עברית]]: אנרגיית שמש; אויף [[ענגליש]]: Solar Energy) איז די [[ענערגיע]] וואָס קומט אָן פֿון דער [[זון]], אָדער דורך דירעקטע [[שטראל|שטראַלן]] ([[ראדיאציע|ראַדיאַציע]]), אָדער דורך אַנדערע וועגן וואָס זענען אָפּגעלייטעט פֿון דער זון, אַזוי ווי [[ווינט]], [[וואַסער]]-קראַפֿט, און [[ביאָמאַסע]]. זי איז הײַנט צוטאָגס איינע פֿון די גרעסטע אַלטערנאַטיווע [[ענערגיע-מקורות]] אויף דער וועלט, און ווערט גענוצט צו מאַכן [[עלעקטריציטעט]] פֿאַר מיליאַרדן מענטשן.

=== היסטאָריע ===
די מענטשהייט האָט זיך שוין לאַנגע יאָרן באַניצט מיט דער זון ווי אַ קוואַל פֿון וואַרעמקייט און ליכט. שוין אין אַלטע צײַטן האָבן מענטשן אויפגעבויט זייערע הײַזער מיטן פּנים צו [[מיזרח|מזרח]], כּדי צו כּאַפּן מאַקסימום זון. דער גריכישער פֿילאָסאָף [[סאָקראַטעס]] האָט שוין גערעדט וועגן פּאַסיווע סאָלאַר-דיזיין אין בנינים.&lt;ref name=&quot;Butti&quot;&gt;Butti, Ken; Perlin, John (1980). *A Golden Thread: 2500 Years of Solar Architecture and Technology*. Cheshire Books.&lt;/ref&gt;

אין [[1839]] האָט דער [[פראנצויזן|פֿראַנצויזישער]] [[פיזיקער|פֿיזיקער]] [[עדמאן בעקרעל|עדמאָן בעקרעל]] אַנטדעקט דעם [[פֿאטאוואלטאישן עפעקט|פֿאָטאָוואָלטאַאישן עפֿעקט]] דאָס הייסט, אַז דורכלויפענדיגע ליכט אויף אַ מאַטעריאַל קען שאַפֿן [[עלעקטריציטעט]].&lt;ref name=&quot;Becquerel&quot;&gt;Becquerel, A.E. (1839). &quot;Mémoire sur les effets électriques produits sous l'influence des rayons solaires&quot;. *Comptes Rendus*, 9, 561–567.&lt;/ref&gt;

דער ערשטער פּראַקטישער [[סיליקאָן]]-סאָלאַר-צעל איז געמאַכט געוואָרן אין [[1954]] דורך [[בעל טעלעפאן לאבארטאריעס|בעל-טעלעפֿאָן לאַבאָראַטאָריעס]] (Bell Labs) אין [[ניו-יאָרק]].&lt;ref name=&quot;Chapin&quot;&gt;Chapin, D.M.; Fuller, C.S.; Pearson, G.L. (1954). &quot;A New Silicon p-n Junction Photocell for Converting Solar Radiation into Electrical Power&quot;. *Journal of Applied Physics*, 25(5), 676–677.&lt;/ref&gt; זינט דעמאָלט האָט די טעכנאָלאָגיע אַ גרויסן שפּרונג געטאָן, און הײַנט זענען סאָלאַרע פּאַנעלן אָפּגעשאַצט ביז **22–24% עפֿעקטיוויטעט בײַ קאָמערציעלע מאָדעלן.&lt;ref name=&quot;NREL&quot;&gt;National Renewable Energy Laboratory (NREL). (2024). *Best Research-Cell Efficiency Chart*. https://www.nrel.gov/pv/cell-efficiency.html&lt;/ref&gt;

=== ווי אַזוי עס אַרבעט ===
דער [[זון]] שיקט [[ענערגיע]] אַרויס אין פֿאָרעם פֿון [[עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג|עלעקטראָמאַגנעטישע שטראַלן]]. ווען דאָזיגע שטראַלן טרעפֿן זיך מיט אַ [[פֿאָטאָוואָלטאַאישן]] מאַטעריאַל (לרוב [[סיליקאן|סיליקאָן]]), ווערן [[עלעקטראן|עלעקטראָנען]] אויפֿגעוועקט, וואָס שאַפֿט אַ [[עלעקטרישער שטראם|עלעקטרישן שטראָם]].

דאָס פּראָצעס איז הייסט [[פֿאטאוואלטאיזם|פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]] (PV), פֿון די גריכישע ווערטער פֿאָטאָ (ליכט) און [[וואלט|וואָלט]], דעם אויסגעצייכנטן איטאַליענישן [[פיזיקער]] אַלעסאַנדראַָ וואָלטאַ וואָס האָט אַנטדעקט דעם עלעקטרישער שטראם מעסטונג

=== דריי הויפּטוועגן  צו נוצן סאלאר ענערגיע ===
פֿאָטאָוואָלטאַיִק (PV) ליכט ווערט דירעקט פֿאַרוואַנדלט אין עלעקטריציטעט  | דאַכן-פּאַנעלן, סאָלאַר-פֿאַרם 

[[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) זון-שטראַלן ווערן קאָנצענטרירט צו קאָכן וואַסער (צב&quot;ש [[מאהאווי מדבר|מאהאווי מידבר]] סטאַנציע) 

[[פּאַסיווע סאָלאַר]] בנינים ווערן אָנגעלייגט כּדי נאַטירלעך וואַרעמקייט צו האַלטן 

==== סאלאר פּאנעלן ====
סאלאר פּאַנעלן (אויך: פֿאָטאָוואָלטאַאישע מאָדולן) זענען די הויפט [[טעכנאָלאָגיע]] פֿון מאָדערנע סאָלאַר-ענערגיע. יעדע פּאַנעל באַשטייט פֿון הונדערטער קלענערע [[סאָלאַר-צעלן]], יעדע אָפּגעמאַכט פֿון [[סיליקאן]].

===== טיפּן פֿון פּאַנעלן: =====
מאָנאָ-קריסטאַלין האָבן דעם העכסטן ווירקונג (18–22%), אָבער זענען טײַערער

פּאָלי-קריסטאַלין ביליגערע, אָבער עפּעס נידעריקערן ווירקונג 15–17%)

דין-שיכט (Thin-Film) — פֿלעקסיבל, בילינג, גוט פֿאַר ספּעציעלע נוצן

לויט דעם [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]] (IEA), האָט דער גלאָבאַלער PV-קאַפּאַציטעט אין 2023 איבערגעשריטן 1,600 גיגאַוואַט.&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;&gt;International Energy Agency (2024). *Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028*. IEA Publications. https://www.iea.org/reports/renewables-2023&lt;/ref&gt;


סאלאר היץ סיסטעמען

סאלאר היץ סיסטעמען נוצן די זון נישט צו מאַכן עלעקטריציטעט, נאָר צו דירעקט וואַרעמען [[וואַסער]] אָדער לופֿט. דאָס איז זייער ניצבאר פֿאַר:

[[וואַרעמוואַסער]] סיסטעמען אין הייזער

[[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) — וואָס שפּיגלען קאָנצענטרירן זון-וואַרעמקייט אויף אַ טורעם צו קאָכן וואַסער, וואָס טרײַבט אַ [[טורבינע]]

[[גרינהויז]]-היצונג אין לאַנדווירטשאַפֿט

==== נוצן אין דער וועלט ====

===== גרעסטע סאָלאַר-ענערגיע-פּראָדוצענטן (2023): =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!לאנד
!GW
|-
|[[כינע]]
|~430
|-
|[[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] 
|~180
|-
|[[דײַטשלאַנד]] 
|~81
|-
|[[יאַפּאַן]] 
|~78
|-
|[[אינדיע]]
|~73
|}
(מקור: [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]], 2024)&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;/&gt;

[[ישׂראל]] איז אויך אַ פֿירנדיק לאַנד אין דער טעכנאָלאָגיע — דאָרטן איז אָפּגעשטעלט גאָר פֿרי דער ערשטער [[סאָלאַר-וואַרעמוואַסער]]-סיסטעם(דור [[לוי יצחק בלאך|לוי יצחק בלאָך]] אין [[1955]]), וואָס ווערט הײַנט נאָך אַלץ גענוצט אין מיליאָנען ישׂראלדיקע הייזער.&lt;ref name=&quot;Israel&quot;&gt;Grossman, G. (2002). &quot;Solar energy for water heating in Israel: Past, present and future&quot;. *Energy*, 27(4), 367–379.&lt;/ref&gt;

סיבות

סאָלאַרע ענערגיע האָט אַ גאַנצע רייע וויכטיקע סיבות:

ריין ענערגיע קיין [[קוילן זייערס|קארבאנדיאקסיד]] (*CO₂*) ווערט נישט אַרויסגעגעבן בעת דעם נוצן

אומבאַגרענעצטער מקור די [[זון]] וועט שײַנען אזוי לאנג ווי עס זענען דא מענטשן אויף די וועלט

נידריקע פֿלעגאנג פּאַנעלן דאַרפֿן מינימאַלע פֿלעג נאָכן אַרייַנשטעלן

עקאָנאָמישע  פּרײַז פֿון סאָלאַר-עלעקטריציטעט האָט זיך אָפּגענידעריקט 89% צווישן 2010 און 2022&lt;ref name=&quot;IRENA&quot;&gt;IRENA (2023). *Renewable Power Generation Costs in 2022*. International Renewable Energy Agency.&lt;/ref&gt;

[[ענערגיע-זיכערהייט]] רעדוצירט אָפּהענגיקייט פֿון פֿרעמדן [[נאַפֿט]] אָדער [[גאַז]]

לאָקאַלע שאַפֿונג קען גענוצט ווערן אין אָפּגעזינדערטע שטחים וואָ עס האָבן נישט קיין עלעקטריק

==== חסרונות ====
צייטן  ווערט ניש ט פּראָדוצירט ביינאכט אָדער בעת [[וואָלקנס]]

[[סטאָרידזש]]-פּראָבלעם  [[באַטאַריעס]] זענען נאָך אַלץ טײַער (כאָטש פּרײַזן פֿאַלן)

פּלאַץ גרויסע [[סאָלאַר-פֿאַרמען]] דאַרפֿן פֿיל לאַנד

פּאַנעל-פּראָדוקציעפֿאַבריקאַציע פֿון פּאַנעלן גיט אויס גיפֿטיקע כימיקאַלען בעת פּראָדוקציע

אויסזען פאר מאַנכע מענטשן זענען פּאַנעלן אויפֿן דאַך נישט שיין

=== זע אויך ===
[[ווינט ענערגיע|ווינט-ענערגיע]]

[[הידרא-עלעקטרישע קראפט|הידראָ-עלעקטריק]]

[[נאוקלעארע ענערגיע|ניאוקלעאַרע ענערגיע]]

[[גרינע ענערגיע]]

[[עלעקטרישע אויטאס|עלעקטרישע אויטאָס]]

[[פֿאטאוואלטאיזם|פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]]

[[באטעריע|באַטאַריע-טעכנאָלאָגיע]]

====== מקורות ======
&lt;references/&gt;

1. Butti, Ken; Perlin, John (1980). *A Golden Thread: 2500 Years of Solar Architecture and Technology*. Cheshire Books. ISBN 978-0-917352-07-2.
2. Becquerel, A.E. (1839). &quot;Mémoire sur les effets électriques produits sous l'influence des rayons solaires&quot;. *Comptes Rendus*, 9, 561–567.
3. Chapin, D.M.; Fuller, C.S.; Pearson, G.L. (1954). &quot;A New Silicon p-n Junction Photocell for Converting Solar Radiation into Electrical Power&quot;. *Journal of Applied Physics*, 25(5), 676–677.
4. National Renewable Energy Laboratory (NREL) (2024). *Best Research-Cell Efficiency Chart*. [https://www.nrel.gov/pv/cell-efficiency.html]
5. International Energy Agency (2024). *Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028*. IEA Publications. [https://www.iea.org/reports/renewables-2023]
6. Grossman, G. (2002). &quot;Solar energy for water heating in Israel&quot;. *Energy*, 27(4), 367–379.
7. NASA Science (2023). *The Life Cycle of Our Sun*. [https://science.nasa.gov/sun/]
8. IRENA (2023). *Renewable Power Generation Costs in 2022*. International Renewable Energy Agency. [https://www.irena.org/Publications/2023/Aug/Renewable-Power-Generation-Costs-in-2022]
9. אויערבאַך, שלמה זלמן (תשנ&quot;ד). *מנחת שלמה*, חלק ב, סימן ל&quot;ב. ירושלים.


[[קאַטעגאָריע:ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:סאָלאַר-טעכנאָלאָגיע]]
[[קאַטעגאָריע:גרינע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:ווידער-צושטעלבאַרע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיזיק]]
[[קאַטעגאָריע:אַסטראָנאָמיע]]

[[קאטעגאריע:אלטערנאטיווע ענערגיע]]</text>
      <sha1>3wwuwehjuqhmsve31t6u24eregqqm1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601156</id>
      <parentid>601155</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* חסרונות */</comment>
      <origin>601156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11975" sha1="gndgvuii3dwdue06c4nyoevd1sbe1bn" xml:space="preserve">[[טעקע:SolarpanelBp.JPG|קליין|א זונפאנעל פון [[BP]] אויף א בריק איבער אן [[אויטאסטראד]]]]
'''סאלאר ענערגיע''' (אויף [[עברית]]: אנרגיית שמש; אויף [[ענגליש]]: Solar Energy) איז די [[ענערגיע]] וואָס קומט אָן פֿון דער [[זון]], אָדער דורך דירעקטע [[שטראל|שטראַלן]] ([[ראדיאציע|ראַדיאַציע]]), אָדער דורך אַנדערע וועגן וואָס זענען אָפּגעלייטעט פֿון דער זון, אַזוי ווי [[ווינט]], [[וואַסער]]-קראַפֿט, און [[ביאָמאַסע]]. זי איז הײַנט צוטאָגס איינע פֿון די גרעסטע אַלטערנאַטיווע [[ענערגיע-מקורות]] אויף דער וועלט, און ווערט גענוצט צו מאַכן [[עלעקטריציטעט]] פֿאַר מיליאַרדן מענטשן.

=== היסטאָריע ===
די מענטשהייט האָט זיך שוין לאַנגע יאָרן באַניצט מיט דער זון ווי אַ קוואַל פֿון וואַרעמקייט און ליכט. שוין אין אַלטע צײַטן האָבן מענטשן אויפגעבויט זייערע הײזער מיטן פּנים צו [[מיזרח|מזרח]], כּדי צו כאַפן די מאַקסימום זון. דער גריכישער פֿילאָסאָף [[סאָקראַטעס]] האָט שוין גערעדט וועגן פּאַסיווע סאָלאַר-דיזיין אין בנינים.&lt;ref name=&quot;Butti&quot;&gt;Butti, Ken; Perlin, John (1980). *A Golden Thread: 2500 Years of Solar Architecture and Technology*. Cheshire Books.&lt;/ref&gt;

אין [[1839]] האָט דער [[פראנצויזן|פֿראַנצויזישער]] [[פיזיקער]] [[עדמאן בעקרעל|עדמאָן בעקרעל]] אַנטדעקט דעם [[פֿאטאוואלטאישן עפעקט|פֿאָטאָוואָלטאַאישן עפֿעקט]] דאָס הייסט, אַז דורכלויפענדיגע ליכט אויף אַ מאַטעריאַל קען שאַפֿן [[עלעקטריציטעט]].&lt;ref name=&quot;Becquerel&quot;&gt;Becquerel, A.E. (1839). &quot;Mémoire sur les effets électriques produits sous l'influence des rayons solaires&quot;. *Comptes Rendus*, 9, 561–567.&lt;/ref&gt;

דער ערשטער פּראַקטישער [[סיליקאָן]]-סאָלאַר-צעל איז געמאַכט געוואָרן אין [[1954]] דורך [[בעל טעלעפאן לאבארטאריעס|בעל-טעלעפֿאָן לאַבאָראַטאָריעס]] (Bell Labs) אין [[ניו-יאָרק]].&lt;ref name=&quot;Chapin&quot;&gt;Chapin, D.M.; Fuller, C.S.; Pearson, G.L. (1954). &quot;A New Silicon p-n Junction Photocell for Converting Solar Radiation into Electrical Power&quot;. *Journal of Applied Physics*, 25(5), 676–677.&lt;/ref&gt; זינט דעמאָלט האָט די טעכנאָלאָגיע אַ גרויסן שפּרונג געטאָן, און הײַנט זענען סאָלאַרע פּאַנעלן אָפּגעשאַצט ביז **22–24% עפֿעקטיוויטעט בײַ קאָמערציעלע מאָדעלן.&lt;ref name=&quot;NREL&quot;&gt;National Renewable Energy Laboratory (NREL). (2024). *Best Research-Cell Efficiency Chart*. https://www.nrel.gov/pv/cell-efficiency.html&lt;/ref&gt;

=== וויאזוי עס אַרבעט ===
דער [[זון]] שיקט [[ענערגיע]] אַרויס אין פֿאָרעם פֿון [[עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג|עלעקטראָמאַגנעטישע שטראַלן]]. ווען דאָזיגע שטראַלן טרעפֿן זיך מיט אַ [[פֿאָטאָוואָלטאַאישן]] מאַטעריאַל (לרוב [[סיליקאן|סיליקאָן]]), ווערן [[עלעקטראן|עלעקטראָנען]] אויפֿגעוועקט, וואָס שאַפֿט אַ [[עלעקטרישער שטראם|עלעקטרישן שטראָם]].

דאָס פּראָצעס איז הייסט [[פֿאטאוואלטאיזם|פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]] (PV), פֿון די גריכישע ווערטער פֿאָטאָ (ליכט) און [[וואלט|וואָלט]], דעם אויסגעצייכנטן איטאַליענישן [[פיזיקער]] אַלעסאַנדראַָ וואָלטאַ וואָס האָט אַנטדעקט דעם עלעקטרישער שטראם מעסטונג

=== דריי הויפּטוועגן  צו נוצן סאלאר ענערגיע ===

* פאָטאָוואָלטאַיִק (PV) ליכט ווערט דירעקט פֿאַרוואַנדלט אין עלעקטריציטעט (דאַכן-פּאַנעלן, סאָלאַר-פֿאַרם)
* [[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) זון-שטראַלן ווערן קאָנצענטרירט צו קאָכן וואַסער (צב&quot;ש [[מאהאווי מדבר|מאהאווי מידבר]] סטאַנציע)
* [[פּאַסיווע סאָלאַר]] בנינים ווערן אָנגעלייגט כּדי נאַטירלעך וואַרעמקייט צו האַלטן 

==== סאלאר פּאנעלן ====
סאלאר פּאַנעלן (אויך: פֿאָטאָוואָלטאַאישע מאָדולן) זענען די הויפט [[טעכנאָלאָגיע]] פֿון מאָדערנע סאָלאַר-ענערגיע. יעדע פּאַנעל באַשטייט פֿון הונדערטער קלענערע [[סאָלאַר-צעלן]], יעדע אָפּגעמאַכט פֿון [[סיליקאן]].

===== טיפּן פֿון פּאַנעלן: =====

* מאָנאָ-קריסטאַלין האָבן דעם העכסטן ווירקונג (18–22%), אָבער זענען טײַערער
* פּאָלי-קריסטאַלין ביליגערע, אָבער עפּעס נידעריקערן ווירקונג 15–17%)
* דין-שיכט (Thin-Film) — פֿלעקסיבל, בילינג, גוט פֿאַר ספּעציעלע נוצן


סאלאר היץ סיסטעמען

סאלאר היץ סיסטעמען נוצן די זון נישט צו מאַכן עלעקטריציטעט, נאָר צו דירעקט וואַרעמען [[וואַסער]] אָדער לופֿט. דאָס איז זייער ניצבאר פֿאַר:

* [[וואַרעמוואַסער]] סיסטעמען אין הייזער
* [[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) — וואָס שפּיגלען קאָנצענטרירן זון-וואַרעמקייט אויף אַ טורעם צו קאָכן וואַסער, וואָס טרײַבט אַ [[טורבינע]]
* [[גרינהויז]]-היצונג אין לאַנדווירטשאַפֿט

==== נוצן אין דער וועלט ====
לויט דעם [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]] (IEA), האָט דער גלאָבאַלער PV-קאַפּאַציטעט אין 2023 איבערגעשריטן 1,600 גיגאַוואַט.&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;&gt;International Energy Agency (2024). *Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028*. IEA Publications. https://www.iea.org/reports/renewables-2023&lt;/ref&gt;

===== גרעסטע סאָלאַר-ענערגיע-פּראָדוצענטן (2023): =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!לאנד
!GW
|-
|[[כינע]]
|~430
|-
|[[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] 
|~180
|-
|[[דײַטשלאַנד]] 
|~81
|-
|[[יאַפּאַן]] 
|~78
|-
|[[אינדיע]]
|~73
|}
(מקור: [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]], 2024)&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;/&gt;

[[ישׂראל]] איז אויך אַ פֿירנדיק לאַנד אין דער טעכנאָלאָגיע — דאָרטן איז אָפּגעשטעלט גאָר פֿרי דער ערשטער [[סאָלאַר-וואַרעמוואַסער]]-סיסטעם(דור [[לוי יצחק בלאך|לוי יצחק בלאָך]] אין [[1955]]), וואָס ווערט הײַנט נאָך אַלץ גענוצט אין מיליאָנען ישׂראלדיקע הייזער.&lt;ref name=&quot;Israel&quot;&gt;Grossman, G. (2002). &quot;Solar energy for water heating in Israel: Past, present and future&quot;. *Energy*, 27(4), 367–379.&lt;/ref&gt;

===== סיבות =====

* סאָלאַרע ענערגיע האָט אַ גאַנצע רייע וויכטיקע סיבות:
* ריין ענערגיע קיין [[קוילן זייערס|קארבאנדיאקסיד]] (*CO₂*) ווערט נישט אַרויסגעגעבן בעת דעם נוצן
* אומבאַגרענעצטער מקור די [[זון]] וועט שײַנען אזוי לאנג ווי עס זענען דא מענטשן אויף די וועלט
* נידריקע פֿלעגאנג פּאַנעלן דאַרפֿן מינימאַלע פֿלעג נאָכן אַרייַנשטעלן
* עקאָנאָמישע  פּרײַז פֿון סאָלאַר-עלעקטריציטעט האָט זיך אָפּגענידעריקט 89% צווישן 2010 און 2022&lt;ref name=&quot;IRENA&quot;&gt;IRENA (2023). *Renewable Power Generation Costs in 2022*. International Renewable Energy Agency.&lt;/ref&gt;
* [[ענערגיע-זיכערהייט]] רעדוצירט אָפּהענגיקייט פֿון פֿרעמדן [[נאַפֿט]] אָדער [[גאַז]]
* לאָקאַלע שאַפֿונג קען גענוצט ווערן אין אָפּגעזינדערטע שטחים וואָ עס האָבן נישט קיין עלעקטריק

==== חסרונות ====

* ווערט נישט פּראָדוצירט ביינאכט אָדער בעת [[וואָלקנס]]
* סטאָרידזש-פּראָבלעם  [[באַטאַריעס]] זענען נאָך אַלץ טײער (כאטש פּרײזן פאלן)
* פּלאץ גרויסע [[סאלאר פארם|סאָלאַר-פֿאַרמען]] דארפן פיל לאנד
* פאנעל-פּראָדוקציע פאבריקאַציע פון פאנעלן גיט ארויס גיפטיגע כעמיקאלען בעת פּראָדוקציע
* פאר פיל מענטשן זענען פּאַנעלן אויפֿן דאַך נישט שיין

=== זע אויך ===
[[ווינט ענערגיע|ווינט-ענערגיע]]

[[הידרא-עלעקטרישע קראפט|הידראָ-עלעקטריק]]

[[נאוקלעארע ענערגיע|ניאוקלעאַרע ענערגיע]]

[[גרינע ענערגיע]]

[[עלעקטרישע אויטאס|עלעקטרישע אויטאָס]]

[[פֿאטאוואלטאיזם|פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]]

[[באטעריע|באַטאַריע-טעכנאָלאָגיע]]

====== מקורות ======
&lt;references/&gt;

1. Butti, Ken; Perlin, John (1980). *A Golden Thread: 2500 Years of Solar Architecture and Technology*. Cheshire Books. ISBN 978-0-917352-07-2.
2. Becquerel, A.E. (1839). &quot;Mémoire sur les effets électriques produits sous l'influence des rayons solaires&quot;. *Comptes Rendus*, 9, 561–567.
3. Chapin, D.M.; Fuller, C.S.; Pearson, G.L. (1954). &quot;A New Silicon p-n Junction Photocell for Converting Solar Radiation into Electrical Power&quot;. *Journal of Applied Physics*, 25(5), 676–677.
4. National Renewable Energy Laboratory (NREL) (2024). *Best Research-Cell Efficiency Chart*. [https://www.nrel.gov/pv/cell-efficiency.html]
5. International Energy Agency (2024). *Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028*. IEA Publications. [https://www.iea.org/reports/renewables-2023]
6. Grossman, G. (2002). &quot;Solar energy for water heating in Israel&quot;. *Energy*, 27(4), 367–379.
7. NASA Science (2023). *The Life Cycle of Our Sun*. [https://science.nasa.gov/sun/]
8. IRENA (2023). *Renewable Power Generation Costs in 2022*. International Renewable Energy Agency. [https://www.irena.org/Publications/2023/Aug/Renewable-Power-Generation-Costs-in-2022]
9. אויערבאַך, שלמה זלמן (תשנ&quot;ד). *מנחת שלמה*, חלק ב, סימן ל&quot;ב. ירושלים.


[[קאַטעגאָריע:ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:סאָלאַר-טעכנאָלאָגיע]]
[[קאַטעגאָריע:גרינע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:ווידער-צושטעלבאַרע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיזיק]]
[[קאַטעגאָריע:אַסטראָנאָמיע]]

[[קאטעגאריע:אלטערנאטיווע ענערגיע]]</text>
      <sha1>gndgvuii3dwdue06c4nyoevd1sbe1bn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601157</id>
      <parentid>601156</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10708" sha1="qazyqfx3s6kx9n6euo4i67213u6ex3l" xml:space="preserve">[[טעקע:SolarpanelBp.JPG|קליין|א זונפאנעל פון [[BP]] אויף א בריק איבער אן [[אויטאסטראד]]]]
'''סאלאר ענערגיע''' (אויף [[עברית]]: אנרגיית שמש; אויף [[ענגליש]]: Solar Energy) איז די [[ענערגיע]] וואָס קומט אָן פֿון דער [[זון]], אָדער דורך דירעקטע [[שטראל|שטראַלן]] ([[ראדיאציע|ראַדיאַציע]]), אָדער דורך אַנדערע וועגן וואָס זענען אָפּגעלייטעט פֿון דער זון, אַזוי ווי [[ווינט]], [[וואַסער]]-קראַפֿט, און [[ביאָמאַסע]]. זי איז הײַנט צוטאָגס איינע פֿון די גרעסטע אַלטערנאַטיווע [[ענערגיע-מקורות]] אויף דער וועלט, און ווערט גענוצט צו מאַכן [[עלעקטריציטעט]] פֿאַר מיליאַרדן מענטשן.

=== היסטאָריע ===
די מענטשהייט האָט זיך שוין לאַנגע יאָרן באַניצט מיט דער זון ווי אַ קוואַל פֿון וואַרעמקייט און ליכט. שוין אין אַלטע צײַטן האָבן מענטשן אויפגעבויט זייערע הײזער מיטן פּנים צו [[מיזרח|מזרח]], כּדי צו כאַפן די מאַקסימום זון. דער גריכישער פֿילאָסאָף [[סאָקראַטעס]] האָט שוין גערעדט וועגן פּאַסיווע סאָלאַר-דיזיין אין בנינים.&lt;ref name=&quot;Butti&quot;&gt;Butti, Ken; Perlin, John (1980). *A Golden Thread: 2500 Years of Solar Architecture and Technology*. Cheshire Books.&lt;/ref&gt;

אין [[1839]] האָט דער [[פראנצויזן|פֿראַנצויזישער]] [[פיזיקער]] [[עדמאן בעקרעל|עדמאָן בעקרעל]] אַנטדעקט דעם [[פֿאטאוואלטאישן עפעקט|פֿאָטאָוואָלטאַאישן עפֿעקט]] דאָס הייסט, אַז דורכלויפענדיגע ליכט אויף אַ מאַטעריאַל קען שאַפֿן [[עלעקטריציטעט]].&lt;ref name=&quot;Becquerel&quot;&gt;Becquerel, A.E. (1839). &quot;Mémoire sur les effets électriques produits sous l'influence des rayons solaires&quot;. *Comptes Rendus*, 9, 561–567.&lt;/ref&gt;

דער ערשטער פּראַקטישער [[סיליקאָן]]-סאָלאַר-צעל איז געמאַכט געוואָרן אין [[1954]] דורך [[בעל טעלעפאן לאבארטאריעס|בעל-טעלעפֿאָן לאַבאָראַטאָריעס]] (Bell Labs) אין [[ניו-יאָרק]].&lt;ref name=&quot;Chapin&quot;&gt;Chapin, D.M.; Fuller, C.S.; Pearson, G.L. (1954). &quot;A New Silicon p-n Junction Photocell for Converting Solar Radiation into Electrical Power&quot;. *Journal of Applied Physics*, 25(5), 676–677.&lt;/ref&gt; זינט דעמאָלט האָט די טעכנאָלאָגיע אַ גרויסן שפּרונג געטאָן, און הײַנט זענען סאָלאַרע פּאַנעלן אָפּגעשאַצט ביז **22–24% עפֿעקטיוויטעט בײַ קאָמערציעלע מאָדעלן.&lt;ref name=&quot;NREL&quot;&gt;National Renewable Energy Laboratory (NREL). (2024). *Best Research-Cell Efficiency Chart*. https://www.nrel.gov/pv/cell-efficiency.html&lt;/ref&gt;

=== וויאזוי עס אַרבעט ===
דער [[זון]] שיקט [[ענערגיע]] אַרויס אין פֿאָרעם פֿון [[עלעקטראמאגנעטישע שטראלונג|עלעקטראָמאַגנעטישע שטראַלן]]. ווען דאָזיגע שטראַלן טרעפֿן זיך מיט אַ [[פֿאָטאָוואָלטאַאישן]] מאַטעריאַל (לרוב [[סיליקאן|סיליקאָן]]), ווערן [[עלעקטראן|עלעקטראָנען]] אויפֿגעוועקט, וואָס שאַפֿט אַ [[עלעקטרישער שטראם|עלעקטרישן שטראָם]].

דאָס פּראָצעס איז הייסט [[פֿאטאוואלטאיזם|פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]] (PV), פֿון די גריכישע ווערטער פֿאָטאָ (ליכט) און [[וואלט|וואָלט]], דעם אויסגעצייכנטן איטאַליענישן [[פיזיקער]] אַלעסאַנדראַָ וואָלטאַ וואָס האָט אַנטדעקט דעם עלעקטרישער שטראם מעסטונג

=== דריי הויפּטוועגן  צו נוצן סאלאר ענערגיע ===

* פאָטאָוואָלטאַיִק (PV) ליכט ווערט דירעקט פֿאַרוואַנדלט אין עלעקטריציטעט (דאַכן-פּאַנעלן, סאָלאַר-פֿאַרם)
* [[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) זון-שטראַלן ווערן קאָנצענטרירט צו קאָכן וואַסער (צב&quot;ש [[מאהאווי מדבר|מאהאווי מידבר]] סטאַנציע)
* [[פּאַסיווע סאָלאַר]] בנינים ווערן אָנגעלייגט כּדי נאַטירלעך וואַרעמקייט צו האַלטן 

==== סאלאר פּאנעלן ====
סאלאר פּאַנעלן (אויך: פֿאָטאָוואָלטאַאישע מאָדולן) זענען די הויפט [[טעכנאָלאָגיע]] פֿון מאָדערנע סאָלאַר-ענערגיע. יעדע פּאַנעל באַשטייט פֿון הונדערטער קלענערע [[סאָלאַר-צעלן]], יעדע אָפּגעמאַכט פֿון [[סיליקאן]].

===== טיפּן פֿון פּאַנעלן: =====

* מאָנאָ-קריסטאַלין האָבן דעם העכסטן ווירקונג (18–22%), אָבער זענען טײַערער
* פּאָלי-קריסטאַלין ביליגערע, אָבער עפּעס נידעריקערן ווירקונג 15–17%)
* דין-שיכט (Thin-Film) — פֿלעקסיבל, בילינג, גוט פֿאַר ספּעציעלע נוצן


סאלאר היץ סיסטעמען

סאלאר היץ סיסטעמען נוצן די זון נישט צו מאַכן עלעקטריציטעט, נאָר צו דירעקט וואַרעמען [[וואַסער]] אָדער לופֿט. דאָס איז זייער ניצבאר פֿאַר:

* [[וואַרעמוואַסער]] סיסטעמען אין הייזער
* [[קאָנצענטרירטע סאָלאַר-קראַפֿט]] (CSP) — וואָס שפּיגלען קאָנצענטרירן זון-וואַרעמקייט אויף אַ טורעם צו קאָכן וואַסער, וואָס טרײַבט אַ [[טורבינע]]
* [[גרינהויז]]-היצונג אין לאַנדווירטשאַפֿט

==== נוצן אין דער וועלט ====
לויט דעם [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]] (IEA), האָט דער גלאָבאַלער PV-קאַפּאַציטעט אין 2023 איבערגעשריטן 1,600 גיגאַוואַט.&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;&gt;International Energy Agency (2024). *Renewables 2023: Analysis and Forecast to 2028*. IEA Publications. https://www.iea.org/reports/renewables-2023&lt;/ref&gt;

===== גרעסטע סאָלאַר-ענערגיע-פּראָדוצענטן (2023): =====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!לאנד
!GW
|-
|[[כינע]]
|~430
|-
|[[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] 
|~180
|-
|[[דײַטשלאַנד]] 
|~81
|-
|[[יאַפּאַן]] 
|~78
|-
|[[אינדיע]]
|~73
|}
(מקור: [[אינטערנאַציאָנאַלן ענערגיע-אַגענטור]], 2024)&lt;ref name=&quot;IEA2024&quot;/&gt;

[[ישׂראל]] איז אויך אַ פֿירנדיק לאַנד אין דער טעכנאָלאָגיע — דאָרטן איז אָפּגעשטעלט גאָר פֿרי דער ערשטער [[סאָלאַר-וואַרעמוואַסער]]-סיסטעם(דור [[לוי יצחק בלאך|לוי יצחק בלאָך]] אין [[1955]]), וואָס ווערט הײַנט נאָך אַלץ גענוצט אין מיליאָנען ישׂראלדיקע הייזער.&lt;ref name=&quot;Israel&quot;&gt;Grossman, G. (2002). &quot;Solar energy for water heating in Israel: Past, present and future&quot;. *Energy*, 27(4), 367–379.&lt;/ref&gt;

===== סיבות =====

* סאָלאַרע ענערגיע האָט אַ גאַנצע רייע וויכטיקע סיבות:
* ריין ענערגיע קיין [[קוילן זייערס|קארבאנדיאקסיד]] (*CO₂*) ווערט נישט אַרויסגעגעבן בעת דעם נוצן
* אומבאַגרענעצטער מקור די [[זון]] וועט שײַנען אזוי לאנג ווי עס זענען דא מענטשן אויף די וועלט
* נידריקע פֿלעגאנג פּאַנעלן דאַרפֿן מינימאַלע פֿלעג נאָכן אַרייַנשטעלן
* עקאָנאָמישע  פּרײַז פֿון סאָלאַר-עלעקטריציטעט האָט זיך אָפּגענידעריקט 89% צווישן 2010 און 2022&lt;ref name=&quot;IRENA&quot;&gt;IRENA (2023). *Renewable Power Generation Costs in 2022*. International Renewable Energy Agency.&lt;/ref&gt;
* [[ענערגיע-זיכערהייט]] רעדוצירט אָפּהענגיקייט פֿון פֿרעמדן [[נאַפֿט]] אָדער [[גאַז]]
* לאָקאַלע שאַפֿונג קען גענוצט ווערן אין אָפּגעזינדערטע שטחים וואָ עס האָבן נישט קיין עלעקטריק

==== חסרונות ====

* ווערט נישט פּראָדוצירט ביינאכט אָדער בעת [[וואָלקנס]]
* סטאָרידזש-פּראָבלעם  [[באַטאַריעס]] זענען נאָך אַלץ טײער (כאטש פּרײזן פאלן)
* פּלאץ גרויסע [[סאלאר פארם|סאָלאַר-פֿאַרמען]] דארפן פיל לאנד
* פאנעל-פּראָדוקציע פאבריקאַציע פון פאנעלן גיט ארויס גיפטיגע כעמיקאלען בעת פּראָדוקציע
* פאר פיל מענטשן זענען פּאַנעלן אויפֿן דאַך נישט שיין

=== זע אויך ===
[[ווינט ענערגיע|ווינט-ענערגיע]]

[[הידרא-עלעקטרישע קראפט|הידראָ-עלעקטריק]]

[[נאוקלעארע ענערגיע|ניאוקלעאַרע ענערגיע]]

[[גרינע ענערגיע]]

[[עלעקטרישע אויטאס|עלעקטרישע אויטאָס]]

[[פֿאטאוואלטאיזם|פֿאָטאָוואָלטאַיִזם]]

[[באטעריע|באַטאַריע-טעכנאָלאָגיע]]

====== מקורות ======
&lt;references/&gt;
[[קאַטעגאָריע:ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:סאָלאַר-טעכנאָלאָגיע]]
[[קאַטעגאָריע:גרינע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:ווידער-צושטעלבאַרע ענערגיע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיזיק]]
[[קאַטעגאָריע:אַסטראָנאָמיע]]

[[קאטעגאריע:אלטערנאטיווע ענערגיע]]</text>
      <sha1>qazyqfx3s6kx9n6euo4i67213u6ex3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dreaming of You</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37538</id>
    <revision>
      <id>601163</id>
      <parentid>463027</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6808" sha1="lpbugxru5wt4ue0ygn4n565r1g954hw" xml:space="preserve">'''''Dreaming of You''''' איז די לעצט סטודיע [[אלבאם]] רעקאָרדעד דורך אמעריקאנער זינגער סעלענאַ. עס איז געווען פריי אויף [[יולי 18]], 1995 דורך עמי רעקאָרדס און עמי לאַטייַן. עס איז שייַעך-פריי אויף [[סעפטעמבער 24]], [[2002]] ווי טייל פון די ''סעלענאַ: 20 יאר מוזיק זאַמלונג'', וואָס אַרייַנגערעכנט באָנוס טראַקס, מוזיק ווידיאס און גערעדט לייַנער הערות דורך איר משפּחה, פריינט, און איר ערשטע באַנד. דרעאַמינג פון איר כּולל אַנריליסט ענגליש און שפּאַניש-שפּראַך לידער בשעת אויך וואס ביז אַהער באפרייט לידער אַז געווען רעמיקסעד מיט טאַנצן זאַל און רעגיי. דער ערשטער העלפט פון דרעאַמינג פון איר כּולל מיטן טעמפּאָ ר &amp; ב באַלאַדז און קנאַל לידער, בשעת די מנוחה פון דרעאַמינג פון איר כּולל לאַטייַן מוזיק. 

דורך 1993, עמי לאַטייַן געגלויבט סעלענאַ איז גרייט צו באַפרייַען אַ קראָסאָוווער אלבאם. זיי האבן געגלויבט זי איז געווען גרייט ווייַל זי האט וואַן אַ גראַממי אַוואַרד און אנדערע אַוואַרדס, געחתמעט אַ שותפות רייַזע מיט קאָקאַ-קאָלאַ, דאַמאַנייטאַד די לאַטייַן מוזיק טשאַרץ, און יקספּאַנדיד די טעדזשאַנאָ מוזיק מאָוועמענט אַריבער די פאַרייניקטע שטאַטן (די טעדזשאַנאָ מוזיק באוועגונג, וואָס איז געווען אַ באַוועגונג אין טעקסאַס אין דער צייַט, געהאָלפֿן אנדערע מענטשן געניסן טעדזשאַנאָ מוזיק און עס שיין אַ פאָלקס גאַנג). זיי אויך געגלויבט סעלענאַ האט ריטשט איר שפּיץ אין די Spanish-שפּראַך מאַרק און זיי געוואלט צו קאַטער איר אין אַ קאַריערע ווי אַן אמעריקאנער סאָלאָ קנאַל קינסטלער. זי איז געווען פּאַרטנערעד מיט הויפּט קנאַל מוזיק פּראָדוסערס, עטלעכע פון וועמען האבן גראַממי אַוואַרד ווינערז. די רעקאָרד פירמע געוואלט צו ענדערן סעלענאַ ס מוזיקאַליש סטיילז פון טעדזשאַנאָ צו הייַנטצייַטיק ר &amp; ב מוזיק. בשעת סעלענאַ איז ריקאָרדינג לידער, אַ קראָסאָוווער רייַזע איז זייַענדיק פּלאַננעד. אויף 31 מערץ 1995, איידער דרעאַמינג פון איר איז סקעדזשולד צו זיין פריי, סעלענאַ איז געהרגעט דורך יאָלאַנדאַ סאַלדיוואַר, וואס איז געווען אַ פרייַנד און פאַרוואַלטער פון איר מלבוש סטאָרז.

דרעאַמינג פון איר דייביוד בייַ נומער איינס אויף די יו. עס. בילבאָרד 200 טשאַרט, און פארקויפט מער ווי 331.000 עקזעמפלארן אין זייַן ערשטער וואָך. סעלענאַ געווארן דער ערשטער היספּאַניק זינגער צו האָבן אַן אלבאם, מערסטנס אין Spanish, דעבוט בייַ נומער איין. עס זענען אויף צו ווערן דער צווייט-העכסטן-סעלינג דעבוט אלבאם, הינטער מיכאל זשעקסאן. אויף די דאַטע פון באַפרייַונג, דרעאַמינג פון איר פארקויפט 175.000 קאפיעס, וואָס געהאָלפֿן סעלענאַ צו ווערן דער צווייט-פאַסטאַסט סעלינג ווייַבלעך קינסטלער, הינטער דזשאַנעט זשעקסאן. דרעאַמינג פון איר האט געמישט צו positive באריכטן פון מוזיק קריטיקערס, וואס פילע געמיינט אויב סעלענאַ איז גאַנץ צו ווייַטער העכערן דעם אלבאם, אַז עס וואָלט האָבן געטאן בעסער אויף מוזיק טשאַרץ גלאָובאַלי. דרעאַמינג פון איר וואַן עטלעכע אַוואַרדס כולל יעדער אַוואָרד עס איז נאַמאַנייטאַד בייַ די טעדזשאַנאָ מוזיק אַוואַרדס און די פּרעמיאָ לא נועסטראָ אַוואַרדס.

עטלעכע טראַקס פון דעם אלבאם זיינען געווען פריי ווי סינגגאַלז אין די פאַרייניקטע שטאַטן און אנדערע לענדער. דער טיטל שפּור, געווארן טייקעף פאָלקס אויף ראַדיאָס איבער די פאַרייניקטע שטאַטן. עס שפּיציק בייַ נומער 22 אויף די בילבאָרד האָט 100 טשאַרט און איז ביכולת צו דערגרייכן די שפּיץ 20 אין פילע אנדערע טשאַרץ. &quot;איך קוד פאַל אין ליב&quot; אויך האט דער זעלביקער הצלחה פון דעם טיטל שפּור און שפּיציק בייַ נומער צוויי אויף דעם האָט לאַטייַן טראַקס און נומער אַכט אויף דעם האָט 100 אַירפּלייַ טשאַרט. &quot;איך בין געטינג צוגעוווינט איר&quot; שפּיציק בייַ נומער אַכט אויף דעם באַבלינג אונטער האָט 100 סינגלעס. די איין &quot;טו סאָלאָ טו&quot; שפּיציק בייַ נומער איינס אויף ביידע דער האָט לאַטייַן טראַקס און לאַטייַן רעגיאָנאַל מעקסיקאַן אַירפּלייַ טשאַרץ. לידער אַזאַ ווי &quot;קאַפּטיווע העאַרט&quot;, &quot;טעטשנאָ קומביאַ&quot;, &quot;קאָמאָ לאַ פלאָר&quot; און &quot;מיססינג מייַן בעיבי&quot;, וואָס האבן זיך ניט פריי ווי אַ איין, געראטן צו שפּיציק אויף בילבאָרד טשאַרץ כולל, האָט לאַטייַן טראַקס, לאַטייַן רעגיאָנאַל מעקסיקאַן אַירפּלייַ, קאַנאַדיאַן האָט 100 און די פּראָמוסיקאַע (ספּאַין מוזיק טשאַרץ).
[[קאַטעגאָריע:מוזיק]]</text>
      <sha1>lpbugxru5wt4ue0ygn4n565r1g954hw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אברהם חיים ראטה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38664</id>
    <revision>
      <id>601168</id>
      <parentid>601150</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>גרדקנק</username>
        <id>61409</id>
      </contributor>
      <comment>נישט ריכטיג</comment>
      <origin>601168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3852" sha1="5h8ec2up2tewgajtwntatf57ncuygzt" xml:space="preserve">{{רב
| נאמען = רבי אברהם חיים ראטה
| יידישע געבורט דאטע = י&quot;ד אדר א' תרפ&quot;ד
| יידישע טויט דאטע = ה' אלול תשע&quot;ב
}}

רבי '''אברהם חיים ראטה''' ([[פורים]] [[י&quot;ד אדר א']] [[תרפ&quot;ד]] {{קליין|[[19טן פעברואר]] [[1924]]}} - [[ה' אלול]] [[תשע&quot;ב]] {{קליין|[[22סטן אויגוסט]] [[2012]]}}) איז געווען דער [[שומרי אמונים]] רבי 66 יאר.

== ביאגראפיע ==
רבי אברהם חיים איז געבוירן פורים קטן תרפ&quot;ד אין [[בערעגסאז]], [[טשעכאסלאוואקיי]] (היינט [[אוקראינע]]) צו זיין פאטער רבי [[אהרן ראטה]], דער גרינדער פון דער שומר אמונים חבורה, און זיין מוטער סימא.

ער האט געהייראט מרת בתיה חיה, די טאכטער פון רבי [[מרדכי גאלדמאן]], [[זוועהיל (הויף)|זוועהילער]] רבי.

נאך זיין פאטערס פטירה האבן רוב פון די חסידים מקבל געווען די רעביסטעווע פון זיין שוואגער, רבי [[אברהם יצחק קאהן]], גרינדער פון [[תולדות אהרן]], און א קלענערער טייל האבן אויפגענומען רבי אברהם חיים.

ער האט ארויסגעגעבן זיין פאטערס ספרים: &quot;שומר אמונים&quot; , &quot;שולחן הטהור&quot;, &quot;טהרת הקודש&quot;, &quot;נועם הלבבות&quot; און &quot;מבקש אמונה&quot;.

אין די אנהייב תש&quot;ך יארן האט ער אויפגעשטעלט [[קרית שומרי אמונים]] לעבן [[מאה שערים]]. אין דעם פערטל האט ער אויפגעשטעלט א ישיבה גדולה און א ישיבה קטנה. 

אין זיינע שפעטערע יארן האט ער געפירט זיין הויף קיין [[בני ברק]], אבער ימים טובים פלעג ער פייערן אין [[ירושלים]].

== משפחה וחיים אישיים ==
רבי אברהם חיים האט געהייראט מרת בתיה חיה, טאכטער פון רבי מרדכי גאלדמאן פון זוועהיל. זייערע קינדער:
* הרב רפאל אהרן, פון [[בני ברק]] (נפטר געווארן כ&quot;ג אב תש&quot;פ)
* הרב גדליה משה, איידעם ביי רבי אליעזר זאב, אדמו״ר פון [[ראחוב]] אין [[אשדוד]]
* הרב שלמה, איידעם ביי רבי [[שלום יהודה גראס]], [[האלמין|האלמינער]] רבי. דינט אלס רבי אין [[ירושלים]]
* הרב יעקב יצחק, איידעם ביי רבי אייזיק שמחה שנעעבאלג, [[זידיטשוב]]ער רבי אין [[בארא פארק]]. דינט אלס רבי אין [[קרית גת]] 
* די ווייב (בזיווג ראשון) פון רבי אורי געלדציילער פון סאמבור [[מאנסי]].
* גיטל, ווייב פון רבי דוד צבי שלמה האראנטשיק (–תשע&quot;ו) פון [[ראדאשיץ (הויף)|ראדאשיץ]]
* רייזיל, ווייב פון רבי ישראל שטערן (תשכ&quot;ב–תשע&quot;ג) פון נעשכיז-אשדוד, זון פון רבי מאיר שטערן, רב פון [[מירון]]
* דינה, ווייב פון רבי יצחק יחיאל מיכל פאנעט פון [[דעעש (הויף)|דעעש]] [[בני ברק]]
* דבורה, ווייב פון רבי [[יצחק אהרן קארף]]
* ברכה
* שרה
== וועבלינקען ==
* {{jdn||ביאגראפיע פון שומרי אמונים רבי|111321|ה' אלול תשע&quot;ב}}

{{גרונטסארטיר:ראטה, אברהם חיים}}
[[קאַטעגאָריע:אדמורי&quot;ם אין ארץ ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:נקבר אין הר הזיתים]]</text>
      <sha1>5h8ec2up2tewgajtwntatf57ncuygzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יהודה גראווייס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42131</id>
    <revision>
      <id>601161</id>
      <parentid>572597</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4024" sha1="qfmdo3w2k7i9veer8dvzdr6hmw6nnsj" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}'''יהודה אריה גראווייס''' (געבוירן: 8 אין אפריל 1974, ט&quot;ז בניסן תשל&quot;ד) איז א פילמען פראדוצירער און אן ארץ-ישראלדיגער חסידישער אקטיאר, פריערדיג באלעבאס פון [[גראווייס ברידער]] פראדוקציע פירמע.

==ביאגראפיע==
גראווייס איז געבוירן געווארן אין בני ברק פאר בן ציון און חיה שרה גראווייס, די פאמיליע זענען [[גער]]ער חסידים. גראווייס איז אן אוראייניקל פון ר' שמואל אהרן שזורי. ער איז געבילדעט געווארן אין די גערער חסידות אינסטיטוציעס, אריינגערעכנט  [[ישיבת שפת אמת]].

==פילמען פראדוקציע==  
די [[גראווייס ברידער]] יהודה און אברהם גראוויייס האבן געפירט יארן לאנג א פארזיכערונג אגענטור אין [[בני ברק]]. נאכן באקוקן עטלעכע פילמען וועלכע זענען געווען געאייגנט פאר די רעליגיעזע און פרומע קרייזן האט יהודה צוזאמען מיט זיין ברודער אברהם אויפגעשטעלט די פילמען פראדוקציע פירמע מיט א ציל צו העכערן דעם צווייג אויף א פאכישן סטיל. די פירמע ווערט גערעכנטן א גרויסע ביי די פרומע אין דעם תחום פון פילמען פראדוקציע.

זיין ערשטער פילם האט געהאנדלט די מעשה מיט דעם תנא רבי [[חנינא בן דוסא]] און איז פאטאגראפירט געווארן אין [[קרית ארבע]]. אין רוב פון די פילמען וואס ער האט פאבריצירט שפילט ער אויך ווי דער הויפט שפילער אדער צווייטיגער שפילער. דער פאטער פון גראווייס, בן ציון, דערשיינט אויך אין א טייל פילמען וואס גראווייס האט פראדוצירט.

אין 2003, וועגן דער פראדוקציע פון די קאמפאקטלעך סעריע  &quot;די פונטשיקעס&quot; האט אפגעלאזט אברהם די פירמע לטובת ארבעט ווי דער עקאנאמיע שרייבער פון דער צייטונג [[המודיע]], און פון דאן פירט און פראדוצירט זיין ברודער יהודה אליינס די פילמען. אין 2006 האט ער באקומען סטיפענדיע פיתוח וקדם-הפקה צו זיין פילם &quot;מאין יבוא עזרי&quot; פון קרן גשר לקולנוע רב תרבותי, און די פילם פראדוקציע האט באגלייט דער פראדוצירער מארק ראזנבאום.‏

איינער פון די פילמען וואס גראווייס האט פראדוצירט איז דער פילם &quot;ווי מאכט מען א פילם&quot;, וואס אילוסטרירט טריט נאך טריט דעם פראצעס פון א פילם פראדוקציע, און אנטדעקט דאס וואס פאסירט פון הינטער די קולישן.

ביז היינט האט גראווייס פראדוצירט ארום 86 פילמען, אחוץ די ארום -100 קאפיטלעך וואס ער האט פראדוצירט צו ערוץ התכלת. האט געווינט אין דריי פריזן אין פארשידענע פעסטיוואלן. ‏ אין יאר 2014 האט אנגעהויבן צן פראדוצירן א נייע פרומע נייעס פראגראם מיטן נאמען &quot;דער בינענשטאק&quot;.

גראווייס וואוינט אין בני ברק, געהייראט און פאטער פאר פינף.

{{גרונטסארטיר:גראווייס, יהודה}}
[[קאַטעגאָריע:ישראלים]]
[[קאַטעגאָריע:גערער חסידים]]
[[קאַטעגאָריע:רעזשיסארן]]</text>
      <sha1>qfmdo3w2k7i9veer8dvzdr6hmw6nnsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אנדערס צעלזיוס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44895</id>
    <revision>
      <id>601152</id>
      <parentid>508153</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1779" sha1="cc64ip16sfnh4g1ce8gn1vgjwt00yap" xml:space="preserve">{{אישיות}}
'''אַנדערס צעלזיוס''' ([[שוועדיש]]: ''Anders Celsius''; ({{ר}}[[27סטן נאוועמבער]] [[1701]] - [[25סטן אפריל]] [[1744]]) איז געווען א שוועדישער [[אסטראנאם]] און [[פיזיקער]].

צעלזיוס איז געבוירן געווארן אין [[אופסאלא]], [[שוועדן]], און איז געווארן [[פראפעסאר]] פון [[אסטראנאמיע]] פון [[1730]] ביז [[1744]]. פון [[1732]] ביז [[1735]] האט ער באזוכט [[אבסערוואטאריע]]ס אין דייטשלאנד, [[איטאליע]] און [[פראנקרייך]].


אין [[1742]] האט ער פארגעשטעלט א דעצימאלע טעמפעראטור סקאלע, באזירט אויף די פֿרירפונקט און קאכפונקט פון וואסער, צעטיילט אויף הונדערט גלייכע גראד. ווען צעלזיוס האט פארגעשטעלט זיין סקאלע האט ער באשטימט דעם קאכפונקט ווי 0 גראד. זיינע סטודענטן, ספעציעל [[קארל פאן לינע]], האבן איבערגעדרייט די סקאלע, און אזוי איז אנגענומען היינט.


צעלזיוס איז געשטארבן אין אופסאלא אין 1744, פון [[טובערקולאז]].{{הערה|[http://www.astro.uu.se/history/Celsius_eng.html אנדערס צעלזיוס] ביים [[אופסאלא אוניווערסיטעט]] וועבזייטל.}}

== וועבלינקען ==

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

{{גרונטסארטיר:צעלזיוס}}

[[קאַטעגאָריע:שוועדער]]
[[קאַטעגאָריע:אסטראנאמען]]
[[קאַטעגאָריע:ביאגראפיע שטומף]]</text>
      <sha1>cc64ip16sfnh4g1ce8gn1vgjwt00yap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אהרן סוראסקי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46509</id>
    <revision>
      <id>601153</id>
      <parentid>555788</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5578" sha1="aj4pw8datujsgcxsjpx8bonoz1y2jab" xml:space="preserve">{{אישיות}}'''אהרן סוראַסקי''' (געבוירן [[כ' ניסן]] [[ה'ת&quot;ש]], [[28סטן אפריל]] [[1940]]) איז א גאר באקאנטער חרדישער [[שרייבער]] וואס טוט פאראייביגן פילצאליגע ביאגראפיעס פון רבנים און צדיקים. ער איז א [[סלאנים (הויף)|סלאנימער]] חסיד. פילצאליגע קהלות האבן אים געדינגען צו באשרייבן די תולדות פון זייערע רבי'ס אדער ראשי ישיבות.

ער האט אנגעהויבן זיין קאריערע אלס שרייבער אין [[המודיע]].

ביי א טייל פון זיינע שרייבעכצער האט ער זיך געטאן פארשטעקן אונטער דעם [[פסעוודאנים]] א. ספרן.

אהרן סוראסקי איז א [[סלאנים (הויף)|סלאנימער]] חסיד.

== זיינע ווערק ==
* '''אורות ממזרח''' - תולדות [[רב|רועים רוחניים]] ליהדות הספרדית, [[מהדורה]] רביעית מורחבת, [[תשע&quot;ה]]
* '''ממעיינות הנצח''' - ליקוטי פירושים על פרקי אבות מאת גדולי ישראל בדורות האחרונים
* '''יסוד המעלה''', הוצאת זיותנים, [[בני ברק]], תשנ&quot;א (תולדות היישוב החסידי בארץ ישראל)
* '''דמויות הוד''' - [[סדרת ספרים]] על גדולי ישראל
* '''תולדות החינוך התורתי''' - תולדות החינוך החרדי בארץ ישראל ובמדינת ישראל במאה העשרים
* '''מרביצי תורה ומוסר''' (4 כרכים) - על גדולי ישראל מהעולם הליטאי
* '''מרביצי תורה בעולם החסידות''' - סדרת המשך ל'מרביצי תורה ומוסר' על גדולי ישראל מהעולם החסידי
* '''רבי שמעון ותורתו''' - ביאגראפיע פון הרב [[שמעון יהודה הכהן שקאפ|שמעון שקאפ]], ראש ישיבת 'שער התורה' בגרודנא
* '''אור אלחנן''' - ביאגראפיע פון  הרב [[אלחנן וואסערמאן]], ראש ישיבה אין [[באראנאוויטש]]
* '''וזאת ליהודה''' - ביאגראפיע פון  הרב [[יהודה צדקה]] ראש [[ישיבת פורת יוסף]]
* '''לפיד האש''' - וועגן דעם [[צאנז-קלויזענבורג (הויף)|צאנז-קלויזענבערגער]] רבי׳ן רבי [[יקותיאל יהודה האלבערשטאם]]
* '''רבי שמעון חסידא''' - תולדות ופרקי חיים של רבי [[שמעון סופר (ערלוי)|שמעון סופר]] מערלוי - בעל התעוררות תשובה
* '''מסוד שיח חסידים''' - מתאר את ה[[אמונת חכמים|אמונה]] אצל ה[[חסידות|חסידים]] של פעם. חלק ב': &quot;ואהבת לרעך כמוך&quot;, הוצאת זיותנים, בני ברק תשע&quot;ו.
* '''ראש גולת אריאל''' - וועגן דעם [[גער (הויף)|גערער]] רבי׳ן רבי [[אברהם מרדכי אלטער]]
* '''פאר ישראל''' - דעם [[גער (הויף)|גערער]] רבי׳ן רבי [[ישראל אלטער]]
* '''מלך ביופיו''' - ביאגראפיע פון  הרב [[יחזקאל אבראמסקי]]
* '''חבלי יוצר''' - סיפור חייו של ר' [[יצחק גערשטנקארן]] מייסד וראש העיר [[בני ברק]]
* '''בלבת אש''' - ביאגראפיע פון  האדמו&quot;ר מאוז'ורוב רבי [[משה יחיאל הלוי אפשטיין]]
* '''הרב מפוניבז'''' - ביאגראפיע פון  הרב [[יוסף שלמה כהנעמאן]] ראש פון דער [[פאנאוועזשער ישיבה|פאנעוועזשער ישיבה]]
* '''החזון אי&quot;ש בדורותיו''' - על הרב [[אברהם ישעיהו קארעליץ]]. בספר זה כותב סורסקי שהוא חיבר גם את הסדרה בת חמשת הכרכים '''פאר הדור''', שעוסקת גם היא בחזון איש.
* '''שלוחא דרחמנא''' - חייו ופועלו של הרב [[שרגא פייוול מענדלאוויטש]], מייסד [[תורה ודעת|ישיבת תורה ודעת]] בארצות הברית
* '''זוטו של נהר''' - אוסף [[סיפורי צדיקים]], הוצאת משאבים, ירושלים תשמ&quot;ג
* '''אש התורה''' - וועגן הרב [[אהרן קאטלער]], צוויי טיילן. בני ברק תשע&quot;ג
* '''זכר קדושים''' - וועגן דער [[סלאנים (הויף)|סלאנימער קהילה]] אין [[לאדזש]]
* '''תולדות יהושע''' - על רבי [[יהושע שפירא (אדמו&quot;ר)|יהושע שפירא]] פון [[חסידות בלאז'וב|ריבאטיטש]].&lt;!-- לייגט לינקען צו אנדערע וויקיפעדיע בלעטער מיט פארבינדענע ענינים--&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
&lt;!-- זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:צייגט מקורות --&gt;

== וועבלינקען ==
&lt;!-- שטעלט דא לינקען צו אנדערע וועבזייטלעך--&gt;

{{גרונטסארטיר:סוראסקי, אהרן}}
[[קאַטעגאָריע:חרדישע שריפטשטעלער]]
[[קאַטעגאָריע:ישראלים]]
[[קאַטעגאָריע:סלאנימער חסידים]]
[[קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן]]
{{DEFAULTSORT:סוראסקי, אהרן}}</text>
      <sha1>aj4pw8datujsgcxsjpx8bonoz1y2jab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אייפאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47468</id>
    <revision>
      <id>601171</id>
      <parentid>596794</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7513" sha1="51dehgb2g2jkmzml3nmcwz9maqpt0w3" xml:space="preserve">{{אישיות}} 
[[File:IPhone.jpeg|left|301x301px|alt=iPhone X|אייפאן צען - געשריבן  iPhone X|גבול]]
'''איי-פֿאָן''' (ענגליש: ''iPhone'') איז א ליניע פון [[סמארטפאן|סמארטפאנען]] אויסגעשטעלט און געבויעט דורך דער [[עפל (פירמע)|עפל]] פירמע.

עס לויפט אויף דער [[iOS]] [[אפערירן סיסטעם|אפערירן-סיסטעם]].

דער ערשטער מאָדעל אייפאן איז ארויסגעגעבן געווארן אום י&quot;ג תמוז, תשס&quot;ז (דעם 29סטן יוני 2007).

דער [[באניצער-אויסשטעל]] (UI) איז געבויט ארום דער כלי'ס מולטי-טאטש [[עקראן]], וואס קומט מיט א ווירטועלן-[[קלאוויאטור|קלאפטאוול]]. דער אייפאן האט [[וויי-פיי|וויי-פֿיי]] און האט די מעגליכקייט זיך צו באהעפטן צו צעלולארישע באהעפטונגען. אן אייפאן קען כאפן [[ווידעא]] (וואס איז ערשט צוגעקומען ביי אייפאן 3GS), [[קאמערע|מאכן בילדער]], שפילן [[מוזיק]], שיקן און באקומען [[בליצפאסט]], נאכגיין [[GPS]] אנווייזונגען, שרייבן נאטיצן, מאכן [[מאטעמאטיק|מאטעמאטישע]] [[קאלקולאטאר|חשבונות]], און באקומען וויזועלע [[וואויסמעיל]].

אנדערע פונקציעס, ווי למשל [[ווידעא שפיל|ווידעא-שפילן]] און סאציאלע-מעדיע קענען באניצט ווערן דורכן אראפלאדענען &quot;[[מאביל-עפ|עפס]]&quot; פון [[עפל (פירמע)|עפל'ס]] עפ-געשעפט. אין יאנואר 2021 איז געווען צו באקומען 1.96 מיליאן עפס פארן אייפאן אויפן געשעפט.

== נאמען ==
דער נאמען אייפאן שטאמט פון עפל'ס לעגאנדערער &quot;איי&quot; וואס זי נוצט פאר אירע פראדוקטן זינט זי האט ארויסגעגעבן די פירמע'ס מערסט פאפולערן קאמפיוטער דעם איי-מעק iMac. זינט דעמאלט ווערן די פראדוקטן ווי איי-פאד און איי-פעד אונטערגעשטיצט פונעם iOS [[אפערירן סיסטעם]].

== היסטאריע ==

'''iPhone''' האט צוואנציג מאדעלן זינט דער ערשטן ארויסגעבן אין 2007. יעדער מאדעל איז ארויסגעקומען מיט א נייע אפערירן-סיסטעם און טעכנישע פארבעסערונגען.

די ערשטע גענעראציע אייפאן איז ארויסגעקומען אום 29סטן יוני 2007. עס איז געווען א דורכברוך אין דער אינדוסטריע, זייענדיג דער ערשטער טעלעפאן אָן א פיזישע [[קלאוויאטור]]. דער אייפאן האט געהאט א 3.5 אינטש מולטי-טאָטש [[עקראן]], 4, 8, און 16 גיגאבייט סטאָרעדזש, א 2 מעגאפיקסל קאמערא, א סאמסונג פראַסעסאָר, און א 1400 מא״ה באטעריע. דער פרייז איז געווען $499.

אין 2008 האט עפל ארויסגעגעבן דעם אייפאן 3G, מיט פארבעסערטע 3G אינטערנעט קאפאביליטעטן און א נידעריגערער פרייז פון $199. אין 2009 איז דער אייפאן 3GS ארויסגעקומען מיט 32 גיגאבייט סטאָרעדזש, א 3 מעגאפיקסל קאמערא, ווידעא רעקארדירונג, א קאמפּאַס, און שטימע־קאָנטראָל.

אין 2010 האט עפל אינטרודוצירט דעם אייפאן 4 מיט א דינערער באקסעדיגער דעזיין, א &quot;רעטינע דיספלעי&quot; עקראן, א 5 מעגאפיקסל קאמערא מיט ווידעא רעקארדירונג, און די ערשטע &quot;A4 טשיפ&quot;. אין 2011 איז דער אייפאן 4S ארויסגעקומען מיט א בעסערע 8 מעגאפיקסל קאמערא, 1080p ווידעא רעקארדירונג, און די ווירטואלע פריינד &quot;[[סירי]]&quot;.

אין 2012 איז די אייפאן 5 געקומען מיט א גרעסערן 4 אינטש עקראן, שנעלערע LTE אינטערנעט, און די לייטנינג קאנעקטער. דער אייפאן 5C, ארויסגעגעבן אין 2013, איז געווען א ביליגער מאדעל מיט א פלאַסטישן דעזיין. דער אייפאן 5S האט געברענגט &quot;Touch ID&quot; און די A7 טשיפ.

אין 2014 האט עפל אינטרודוצירט דעם אייפאן 6 און 6 Plus מיט גרעסערע עקראנען (4.7 און 5.5 אינטש), דינערער דעזיין, און א 128 גיגאבייט אפציע. די 6s און 6s Plus אין 2015 האבן צוגעברענגט 3D טאַטש, 4K ווידעא רעקארדירונג, און א 12 מעגאפיקסל קאמערא. דער אייפאן SE, ארויסגעגעבן אין 2016, האט געהאט די זעלבע A9 טשיפ און 12 מעגאפיקסל קאמערא ווי די 6s, אבער אין א קלענערן פארמאט.

אין 2016 האט עפל ארויסגעגעבן דעם אייפאן 7 און 7 Plus מיט וואסער און שטויב־פרוף, א נייע היים קנעפל, און אָן קיין העדפאָון לעכל. דער 7 Plus האט אינטרודוצירט א צווייטע קאמערא פאר פּאָרטרעט מאָדע.

אין 2017 זענען די אייפאן 8 און 8 Plus ארויסגעקומען מיט גלעזערנע פאראנדערונגען פאר וויירלעס טשאַרדזשינג. דער אייפאן X (10) איז געווען דער ערשטער אייפאן מיט א בעזעל־פרייע OLED עקראן, &quot;Face ID&quot;, און אן קיין היים־קנעפל.

אין 2018 זענען די אייפאן XR, XS, און XS Max ארויסגעקומען מיט פארבעסערטע A12 בייאָניק טשיפס און OLED עקראנען פאר די XS מאדעלן. אין 2019 האט די אייפאן 11 סיריע צוגעברענגט א צווייטע ברייט־ווינקל קאמערא און &quot;Night Mode&quot;.

אין 2020 האט עפל ארויסגעגעבן די אייפאן 12 סיריע מיט 5G קאפאביליטעטן, סעראַמיק שילד גלאז, און די Mini מאדעל. אין 2021 האט די אייפאן 13 סיריע פארבעסערט די קאמעראס, פארגרעסערט די באטעריע־לייף, און געברענגט א 120Hz &quot;פּראָמאָושן&quot; עקראן.

אין 2022 האט די אייפאן 14 סיריע צוגעברענגט &quot;Dynamic Island&quot; פאר די Pro מאדעלן, א 48 מעגאפיקסל קאמערא, און &quot;Always-On Display&quot;.

אין 2023 האט עפל אינטרודוצירט די אייפאן 15 סיריע מיט א טיטאניום גוף, USB-C פארבינדונג, און פארבעסערן קאמעראס. 

אין 2024 זענען די אייפאן 16 און 16 Plus ארויסגעקומען מיט &quot;עפּל אינטעליגענץ,&quot; א פּערזענלעכע אינטעליגענץ סיסטעם. די 16 Pro און Pro Max זענען געווען די ערשטע מאדעלן מיט 5-מאָל טעלעפאָטאָ קאמעראס און א A18 Pro טשיפ.
[[קאַטעגאָריע:טעכנאלאגיע]]</text>
      <sha1>51dehgb2g2jkmzml3nmcwz9maqpt0w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אַבֿרהם רייזען</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54039</id>
    <revision>
      <id>601167</id>
      <parentid>589621</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="140" sha1="cyp8v9djh61kox9rlnf1dfosi46obz3" xml:space="preserve">{{אישיות}}
אַבֿרהם רייזען איז געווען אַ ייִדישער פּאָעט און דערציילער (1876—1953).</text>
      <sha1>cyp8v9djh61kox9rlnf1dfosi46obz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באַניצער:אידישקייט</title>
    <ns>2</ns>
    <id>54641</id>
    <revision>
      <id>601177</id>
      <parentid>597559</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:10:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>392</id>
      </contributor>
      <comment>באט: אראפגענומען די טעקע 5744-08-18_(032)b.jpg, זי איז געווארן אויסגעמעקט פון וויקי־קאמאנס דורך [[c:User:Geagea|Geagea]] צוליב: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 18 June 2026.</comment>
      <origin>601177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="686" sha1="sa21ojnuc338deqvake8bg5n99wcam8" xml:space="preserve">מיט דעם [[אייבערשטער]]&lt;nowiki/&gt;נ'ס הילף.

=== מיין ציל איז צו פארשפרייטען מער [[אידישקייט]] און [[חסידישקייט]] - לויט די וועג וואס אונזער נשיא [[לובאוויטשער רבי|דער ליובאוויטשער רבי]] האט אונז געלערנט - אף [[וויקיפעדיע]], אין די הייליגע שפראך [[אידיש]]. ===
מיט האפענוג, אז גאר אין גיכען זאלן מיר זוכה זיין, צו זעהן [[משיח|משיח צדקנו]], און ער וועט אונז ארויסנעמען פון די ביטערע [[גלות]] - [[אמן ואמן|אמן]]!</text>
      <sha1>sa21ojnuc338deqvake8bg5n99wcam8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אַטערבין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54689</id>
    <revision>
      <id>601169</id>
      <parentid>598130</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:44:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5678" sha1="j5gximppvffzaltfudaiwnyb2kgy3cq" xml:space="preserve">{{אישיות}}'''עריק''' [[ענגליש|סקאט]] '''עש''' (געבוירן [[3טן אויגוסט|דעם 3טן אויגוסט,]] [[1966]] [[אטלאנטא|אין אטלאנטא]], [[דזשארדזשיע]], [[פאראײניגטע שטאטן|פאראייניגטע שטאטן]] ), בעסער באקאנט מיט זיין רינג נאמען '''באטערבין''', איז אן אמעריקאנער פראפעסיאנאלער [[באקס|באקסער]], געמישטער קאמף קינסטלער, [[פראפעסיאנעלע ראנגלען|פראפעסיאנאלער רעסטלער]], און געוועזענער קיקבאקסער, וואס האט קאנקורירט אין דער שווערגעוויכט דיוויזיע. עש איז אויך ארויס אין פארשידענע [[טעלעוויזיע פראגראם|טעלעוויזיע שאוס]] און אין דעם פילם דזשעקאס אלס זיך אליין. עש האט אנגעהויבן באקסן פראפעסיאנאל אין 1994. טראץ זיין גרויסן וואג און אומגעווענליך מוסקולעזן קערפער, האט ער געוואונען די גרויסע מערהייט פון זיינע קעמפן דורך נאקאוט צוליב דער ריינער מאכט פון זיינע פאנטשן.

== פריע קאַריערע ==
אש איז געבוירן געוואָרן אין אַטלאַנטאַ, אָבער זײַן משפּחה איז אַריבערגעצויגן קיין סעינט דזשאָן, [[מישיגן]] . זײַן מוטער איז געשטאָרבן ווען ער איז געווען בלויז אַכט יאָר אַלט, און אין עלטער פֿון 11 יאָר איז זײַן משפּחה ווידער אַריבערגעצויגן קיין דזשעספר, [[אלאבאמא|אַלאַבאַמאַ]] . אַלס קינד האָט ער געליטן פֿון אַ סך בריונות און שווערער פֿעטקייט . ווען ער איז געווען 18 יאָר אַלט, איז געבוירן געוואָרן זײַן ערשטער זון און באַלד דערנאָך זײַן צווייטער זון. אין יענער צײַט האָט ער געאַרבעט אין אַ קאַכל־פֿאַבריק. נאָכדעם ווי זײַנע קאָלעגן האָבן אים אַרויסגערופֿן, האָט ער באַשלאָסן צו באַטייליקן זיך אין באָקס־קאָנקורענצן, אָבער ער האָט נישט דערגרייכט דעם מאַקסימום וואָג־לימיט פֿון 181 ק&quot;ג. צוליב דעם האָט אש אָנגעהויבן אַ דיעטע באַשטייענדיק הויפּטזעכלעך פֿון הינדל און בינען, און אַזוי באַקומען זײַן שפּיץ־נאָמען, '''באַטערבין''' . אש האָט אָנגעהויבן באָקסן אַמאַטאָריש אין 1990 ווען הער טי איז געווען אין זײַן ווינקל בעת עטלעכע קאַמף. אש האָט געוואונען פֿינף &quot;טאַףמאַן&quot; שווערגעוויכט טורניר טיטלען, מיט אַ רעקאָרד פֿון 56 געווינסן (36 דורך נאַקאַוט), 5 פֿאַרלוסטן און 0 גלייכן.

== פּראָפעסיאָנעלער באָקסינג ==
אש האט אנגעהויבן זיין פראפעסיאנעלע קאַריערע דעם [[15טן אקטאבער|15טן אקטאבער,]] [[1994]], ווען ער האט באזיגט טים דעניעלס. ער האט געענדיקט זיין פראפעסיאנעלע שווערגעוויכט באָקסינג קאַריערע מיט אַ רעקאָרד פון 77 געווינסן (58 דורך נאַקאַוט), 10 פארלוסטן, און 2 גלייכשפּילן. 

ווייל זיין גרויסע וואָג פארלאנגט א סך ענערגיע, קעמפט אש אין א זייער אגרעסיוון, הויך-אינטענסיוון סטיל. אש האט געוואונען אסאך קעמפן ביזן פערטן רונדע, אזוי באקאנט אלס דער &quot;מלך פון די פיר רונדעס.&quot; אש'ס פעאיקייט צו נעמען שלאגן און ווייטער קעמפן, צוזאמען מיט זיין ריזיגער שטארקייט, האט געקענט באזיגן און איבערוועלטיגן אסאך פון זיינע קעגנער. אש האט אָפט געקעמפט טראגנדיק הויזן מיט א דרוק פון דער אמעריקאנער פאן.

== קיקבאָקסינג ==
אין 2003, האט אש זיך איינגעשריבן אין דער K-1 ליגע פאר א קורצע צוויי-יעריגע תקופה אין וועלכער זיין רעקארד איז געווען 3 געווינסן (2 דורך נאקאוט), 4 פארלוסטן און 0 גלייכשפילן.

== פּראָפעסיאָנעלע ראַנגלערייַ ==
אש איז ארויסגעקומען אין צוויי WWF געשעענישן אין 1997. אין 1999, האט די ליגע ארגאניזירט אומגעשריבענע שפילן. אש האט זיך געטראפן מיט בארט גאן און אים באזיגט מיט בלויז צוויי זעץ אין 35 סעקונדעס ביי דער ארגאניזאציע'ס הויפט געשעעניש, רעסעלמעניע 15 .

== קאָמבינירטע מלחמה ==
אש האט זיך באַטייליקט אין 28 געמישטע קאַמף-קונסט מיט אַ רעקאָרד פון 17 געווינסן (7 דורך נאַקאַוט), 10 פארלוסטן, און 0–1 גלייַכשפּיל.
[[קאַטעגאָריע:ספארט]]
[[קאַטעגאָריע:ספארטלער]]</text>
      <sha1>j5gximppvffzaltfudaiwnyb2kgy3cq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MSX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54712</id>
    <revision>
      <id>601165</id>
      <parentid>598296</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:17:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5215" sha1="7ure8in0znf4zjnexbh21s9g78du5t8" xml:space="preserve">[[Файл:MSX-Hit_Bit_HB-75P.jpg|קליין|300x300פיקס|דער HitBit HB-75P קאָמפּיוטער לויטן MSX 1 סטאַנדאַרט]]

MSX (Machines with Software exchangeability &quot;מאשינען מיט ווייכווארג אויסטוישבאַרקייט&quot;) איז אַ סטאַנדאַרט פֿאַר היים קאָמפּיוטערס פֿון די 1980ער יאָרן.די איניציאטיוו צו שאַפֿן אַ פֿאַראייניקטן סטאַנדאַרט פֿאַר דעווייס פאַבריקאַנטן האָט געהערט צו דער יאַפּאַנישער צווייַג פֿון מייקראָסאָפֿט און איז געפֿירט געוואָרן דורך קאַזוהיקאָ נישי.די יאפאנעזישע פירמע ASCII קארפאראציע, געגרינדעט דורך נישי צוזאמען מיט קאזויא וואטאנאבע ספעציעל פאר דעם צוועק, האט אויך אנטיילגענומען אין דער אנטוויקלונג פון דעם סטאנדארט.קאָמפּיוטערס באַזירט אויף דעם MSX סטאַנדאַרט זענען געווען זייער פּאָפּולער אין יאַפּאַן און אַ פּאָר אַנדערע לענדער, אָבער טראָץ מייקראָסאָפֿט'ס שטיצע, האָבן זיי כּמעט נישט באַקומען קיין דערקענונג אין די פאַראייניקטע שטאַטן און אייראָפּע.די גאַנצע צאָל פון MSX-קאָמפּאַטיבלע קאָמפּיוטערס וואָס זענען פארקויפט געוואָרן איבער דער וועלט האָט איבערגעשטיגן 7.5 מיליאָן איינהייטן, פון וועלכע בערך 5 מיליאָן זענען געווען אין יאַפּאַן.

נישי האט פארגעשלאגן דעם MSX סטאנדארט אלס א פארזוך צו שאפן א פאראייניגטן אינדוסטריע סטאנדארט פאר היים קאמפיוטערס.אינספירירט דורך דערפאלגרייכער ווידעא רעקארדירונג סטאנדארטיזאציע (ווי דער VHS סטאנדארט), האבן פארשידענע עלעקטראניק פאבריקאנטן, איינגעשלאסן גאלדסטאר, פיליפּס, און ספעקטראווידעא, אנטוויקלט און פארקויפט MSX קאמפיוטערס.יעדע הארדווער אדער ווייכווארג מיט דעם MSX לאגא איז געווען קאמפאטיבל מיט פראדוקטן פון אנדערע MSX פאבריקאנטן.באַזונדער, דער סטאַנדאַרט האָט דעפינירט דעם פֿאָרמאַט און פֿונקציאָנאַליטעט פֿון עקספּאַנסיע קאַרטרידזשעס, וואָס האָט דערמעגלעכט שפּיל קאַרטרידזשעס און אַנדערע פּעריפֿערישע דעוויסעס צו ווערן גענוצט אויף אַלע MSX קאָמפּיוטערס.

דער נישי סטאַנדאַרט איז געווען באַזירט מערסטנס אויף עקזיסטירנדיקע קאָמפּאָנענטן:דער זילאָג Z80 פּראַסעסאָר מיט אַ זייגער קורס פֿון 3.58 MHz, דער טעקסאַס אינסטרומענטס TMS9918 ווידעאָ קאָנטראָללער מיט 16 KB ווידעאָ זכּרון, און דער דזשענעראַל אינסטרומענט (GI) AY-3-8910 סאָונד טשיפּ.די קאָמפּאָנענטן, צוזאַמען מיט מייקראָסאָפֿט'ס MSX BASIC אינטערפּרעטער, האָבן געמאַכט MSX אַ קאָנקורענטפֿעיִקער סטאַנדאַרט, כאָטש זיי האָבן יאָ געקאָסט אַ הויכן פּרייז פֿאַר די קאָמפּיוטערס.דער MSX סטאַנדאַרט איז געווען זייער ענלעך צום ספּעקטראַווידעאָ SV-328 היים קאָמפּיוטער, וואָס האָט עקזיסטירט אין יענער צייט אָבער האָט נישט פֿולשטענדיק נאָכגעפֿאָלגט דעם MSX סטאַנדאַרט.ספּעקטראַווידעאָ האָט שפּעטער אַרויסגעגעבן דעם SV-728, וואָס האָט פֿולשטענדיק נאָכגעפֿאָלגט דעם MSX סטאַנדאַרט.

פֿאַר דער הקדמה און גרויסן סוקסעס פֿון נינטענדאָ'ס פֿאַמיקאָם גיימינג קאַנסאָול, זענען MSX קאָמפּיוטערס געווען די הויפּט היים-נוצן פּלאַטפאָרמע פֿאַר פֿירנדיקע יאַפּאַנישע ווידעאָ שפּיל דעוועלאָפּערס ווי קאָנאַמי און הודסאָן סאָפֿט.איקאָנישע שפּיל סעריעס אַרייַנגערעכנט מעטאַל גיר, באָמבערמאַן און וואַליס זענען אָריגינעל ארויסגעגעבן געוואָרן אויף MSX קאָמפּיוטערס.
[[קאַטעגאָריע:קאמפיוטער פראגראמען]]
[[קאַטעגאָריע:קאמפיוטעריי]]
[[קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס]]</text>
      <sha1>7ure8in0znf4zjnexbh21s9g78du5t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אברהם צבי הלוי בעק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54756</id>
    <revision>
      <id>601170</id>
      <parentid>598889</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2218" sha1="3h8pf9zul9riqw5lxdqd2boqpuoz04t" xml:space="preserve">הרב אברהם צבי הלוי בעק נפ׳ תמוז [[ה׳תשע״ח]]. פארפאסער פון ספר ויצב אברהם איז באקאנט אלס אויסטראליער רב, זייענדיג דער רב פון קהל [[עדת ישראל]] [[מעלבוירן]] [[אויסטראליע]] פאר העכער דרייסיג יאר.

בעפאר איז ער געוועזן רב אין [[מאנטעווידעא]] [[אורוגוויי]] איבערנעמדיג די פאזיציע פון הרב [[אברהם לייטנער]] וועלכער האט זיך געהאט אוועקגעצויגן פון דארטן.

==ביאגראפיע==

נאכן קריג געלערנט קודם אין ישיבה וואס שפראנערער רב האט אויפגעשטעלט אין בודאפעשט תיכף נאכן קריג.

שפעטער איז ער אנגעקומען קיין [[רוים]] [[איטאליע]] ווי ער האט געלערנט אין [[ישיבת מאור הגולה]] וועלכע איז געווען אויפגעשטעלט הרב יצחק אייזיק מאשקאוויטש אינאיינעם הרב [[אפרים אשרי]] מיט הרב מאשוקאבסקי.

פון דארט איז ער ארויף קיין ארץ ישראל און אריין לערנען אין וויזניצער ישיבה ווי ער איז געבליבן א וויזניצער חסיד דורכאויס זיין לעבן

==פאמיליע==


===געשוויסטער===
* הרב [[משה בער בעק]].
* שוואגער אלקנה אוויטש לאנגיעריגער משגיח אין וויזניצער ישיבה אין בני ברק

===קינדער===
* הרב [[חיים יודא בעק|חיים יודא]] אבד״ק [[עמק תפלה טשערקאס]]
* הרב מנחם דוב אבד״ק מאדא 
* הרב ברוך
* איידעם הרב [[ישראל חיים קאהן]] אדמו״ר [[נחלת אהרן (הויף)]]
* איידעם הרב יהודה הכהן כץ אבד״ק ויצב אברהם מעלבוירן אויסטראליע
* הרב שלמה אלימלך הכהן כ״ץ זון פון הרב אברהם אבד״ק [[משכנות לאביר יעקב]], [[טאהש-מאנסי]].
[[קאַטעגאָריע:מחברי ספרים]]</text>
      <sha1>3h8pf9zul9riqw5lxdqd2boqpuoz04t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PBS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54958</id>
    <revision>
      <id>601164</id>
      <parentid>600978</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7765" sha1="lo3cs4fmalxnt5xyb624pe0wpqtqomg" xml:space="preserve">
{| class=&quot;infobox vcard ib-tv-channel&quot;
|+ class=&quot;infobox-title fn org&quot; id=&quot;6&quot; |פּבס
| colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[File:PBS_logo_2019.svg|טעקסט=PBS logo, a three P-head followed by the &quot;PBS&quot; wordmark|class=ib-tv-channel-logo|לא ממוסגר]]&lt;div class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;לאָגאָ געניצט זינט 4 נאוועמבער 2019&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |לאַנד
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;div class=&quot;plainlist&quot;&gt;
* פאַראייניקטע שטאַטן
* &lt;span class=&quot;geo-inline&quot;&gt;&lt;span class=&quot;plainlinks nourlexpansion&quot;&gt;[https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=PBS&amp;params=38.8621_N_77.0503_W_type:landmark_region:US-VA &lt;span class=&quot;geo-nondefault&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dms&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;&lt;span class=&quot;latitude&quot;&gt;38°51′44′′N&lt;/span&gt; 77°03′01′′W&lt;span class=&quot;longitude&quot;&gt;77°03′01′′וו&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-multi-punct&quot;&gt;- וואָס איז דאָס?&amp;#x5D3;&amp;#x5E2;&amp;#x5E8;&amp;#x20;&amp;#x5D1;&amp;#x5D0;&amp;#x5B7;&amp;#x5E9;&amp;#x5E2;&amp;#x5E4;&amp;#x5BF;&amp;#x5E2;&amp;#x5E8;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;geo-default&quot;&gt;&lt;span class=&quot;geo-dec&quot; title=&quot;Maps, aerial photos, and other data for this location&quot;&gt;38.8621°N 77.0503°W&lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;﻿ / &lt;span class=&quot;geo&quot;&gt;38.8621; -77.0503&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;]&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |דעקט
| class=&quot;infobox-data label&quot; |&lt;div class=&quot;plainlist&quot;&gt;
* פאראייניגטע שטאטען 
* טיילן פון קאַנאַדע
* צפון מעקסיקא  
&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |הויפטקווארטער
| class=&quot;infobox-data&quot; |ארלינגטאן קאונטי, ווירגיניא, פאַראייניקטע שטאַטן
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header notheme&quot; |פּראָגראַממינג
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |שפּראַכן
| class=&quot;infobox-data category&quot; |&lt;div class=&quot;plainlist&quot;&gt;
* ענגליש
* שפּאַניש  
&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header notheme&quot; |אָפנעמונג
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |בעל הבית
| class=&quot;infobox-data&quot; |PBS מיטגלידערע עפנטלעך טעלעוויזיע סטאַנציעס
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |הויפּט מענטשן
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;div class=&quot;plainlist&quot;&gt;
* פּאָלאַ קערגער (פּרעזידענט &amp; CEO) 
* דזשאַנאַטאַן ברזיליי (COO) 
&lt;/div&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header notheme&quot; |געשיכטע
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |געגרינדעט
| class=&quot;infobox-data&quot; |3טן נאוועמבער 1969; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;56 יאָר צוריק;&amp;#x20;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt; (&lt;span class=&quot;bday dtstart published updated&quot;&gt;1969-11-03&lt;/span&gt;)&amp;nbsp;&lt;/span&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |לאָנטשט
| class=&quot;infobox-data&quot; |5טן אקטאבער 1970; &lt;span class=&quot;noprint&quot;&gt;55 יאָר צוריק;&amp;#x20;&lt;/span&gt; &lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt; (&lt;span class=&quot;bday dtstart published updated&quot;&gt;1970-10-05&lt;/span&gt;)&amp;nbsp;&lt;/span&gt; 
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |גרינדער
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;div class=&quot;plainlist&quot;&gt;
* האַרטפֿאָרד נ. גאן זשוניער
* דזשאן מעיסי
* קענעץ א. קריסטשינסען
&lt;/div&gt;
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |איבערגענימען
| class=&quot;infobox-data&quot; |נאציאנאל עדוקאציע טעלעוויזיע (1952-1970) 
|-
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header notheme&quot; |לינקס
|-
! class=&quot;infobox-label&quot; scope=&quot;row&quot; |וועבזייטל
| class=&quot;infobox-data&quot; |&lt;span class=&quot;url&quot;&gt;[https://www.pbs.org/ פּבס.אָרג]&lt;/span&gt;
|- class=&quot;ib-tv-channel-availability&quot;
! colspan=&quot;2&quot; class=&quot;infobox-header notheme&quot; |צוטריטלעכקייט
|}

'''Public Broadcasting Service''' ('''PBS''') איז אן אמעריקאנער נון־פּראָפיט פובליק טעלעוויזיע נעטווארק וואס צושפרייט בילדונגס, קולטורעלע און אינפארמאטיווע פראגראמען צו פובליק טעלעוויזיע סטאנציעס איבער די פאראייניגטע שטאטן.

== איבערבליק ==
PBS איז נישט א טראדיציאנעלער טעלעוויזיע קאנאל מיט אייגענע סטאנציעס. אנשטאט דעם איז עס א נעטווארק פון מיטגלידער סטאנציעס וואס שיקן און באקומען אינהאלט דורך PBS. די ארגאניזאציע שטעלט זיך צו אלס א דיסטריבוציע און קאארדינאציע צענטער פאר פובליק מעדיע.

== היסטאריע ==
PBS איז געגרינדעט געווארן אין 1970 צו ערזעצן National Educational Television (NET). דער ציל איז געווען צו שאפן א מער סטראקטורירטע און נאציאנאלע סיסטעם פאר פובליק געשטיצטע טעלעוויזיע אין די פאראייניגטע שטאטן.

דורכאויס די יארן האט PBS זיך אנטוויקלט אין א הויפט קוואל פון בילדונגס און דאקומענטארע אינהאלט אין אמעריקאנער מעדיע.

== פראגראמען ==
PBS איז באקאנט פאר א רייע איינפלוסרייכע פראגראמען, אריינגערעכנט:

* ''Sesame Street'' (אין שותפות מיט אנדערע פראדוצירער)
* ''NOVA'' (וויסנשאפט־דאקומענטארן)
* ''American Experience'' (היסטארישע דאקומענטארן)
* ''Frontline'' (אונטערזוכונג־זשורנאליסטיק)
* ''Great Performances'' (קונסט און מוזיק)

די פראגראמען פאָקוסירן אויף חינוך, קולטור, וויסנשאפט און געזעלשאפטלעכע טעמעס.

== סטרוקטור ==
PBS ארבעט מיט א נאציאנאלע נעטווארק פון לאקאלע פובליק סטאנציעס. די סטאנציעס זענען אפט זעלבסטשטענדיג און:

* באקומען פראגראמען פון PBS
* פראדוצירן אייגענע לאקאלע אינהאלט
* אנטיילנעמען אין פאנדראיזינג פאר פובליק מעדיע

== פינאנצירונג ==
PBS ווערט פינאנצירט דורך א צוזאמשטעל פון:

* Corporation for Public Broadcasting
* מיטגלידער־סטאנציעס
* פערזענלעכע נדבות (viewer contributions)
* אונטערשטיצונג פון אונטערשרייבערס (underwriting), נישט טראדיציאנעלע אדווערטייזינג

== באדייט און השפעה ==
PBS האט א שטארקע ראלע אין אמעריקאנער מעדיע דורך:

* צושטעלן פריי בילדונגס־אינהאלט פאר קינדער
* פראדוצירן הויך־קוואליטעט דאקומענטארן
* שטיצן קונסט און קולטור פראגראמען
* צושטעלן נייטראלע נייעס און אנאליז דורך שותפותן

== קריטיק ==
PBS איז אמאל קריטיקירט געווארן וועגן:

* אפהענגיקייט פון רעגירונג און נדבות
* דעבאטע וועגן פאליטישע באלאנס אין אינהאלט
* קאנקורענץ פון קאמערציעלע מעדיע און סטרימינג־סערוויסעס

== זע אויך ==
* פובליק ראַדיאָ אין די פאראייניגטע שטאטן
* בילדונגס־טעלעוויזיע
* דאקומענטארע פילם

== עקסטערנע לינקס ==
* https://www.pbs.org
[[קאַטעגאָריע:טעלעוויזיע טשאַנאַלז אין די פאַרייניקטע שטאַטן]]
[[קאַטעגאָריע:טעלעוויזיע]]
[[קאַטעגאָריע:נייעס]]</text>
      <sha1>lo3cs4fmalxnt5xyb624pe0wpqtqomg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zip2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54963</id>
    <revision>
      <id>601166</id>
      <parentid>601045</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:18:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="s8zlc3jx1zzu5oei483vw0sd7egzuie" xml:space="preserve">אין 1995 האָט [[אילאן מאסק|אילאָן מאַסק]], צוזאַמען מיט זײַן ברודער [[קימבאל מאסק|קימבאל מאַסק]] און [[גרעג קורי]], געגרינדעט [[Zip2]], אַ [[ווייכווארג|סאפטווער]]־פֿירמע, מיט געלט פֿון אַ גרופּע עינגעל אינוועסטאָרס. די פֿירמע האָט זיך אויפגעהאַלטן אין אַ קליינער אפיס אין פּאַלאָ אַלטאָ און האָט אַנטוויקלט אַן אָנליין־שטאָט־גייד פֿאַר דער צייטונג־פּובליקאַציע אינדוסטריע, מיט [[מאפע]]ס, [[דירעקציע]]ס און טעלעפאָן־נומערן.&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=https://www.britannica.com/money/Zip2|title=Zip2|work=[[Encyclopædia Britannica]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|url=https://www.inc.com/magazine/20071201/entrepreneur-of-the-year-elon-musk.html|title=Entrepreneur of the Year, 2007: Elon Musk|work=[[Inc. (magazine)|Inc.]]}}&lt;/ref&gt;

לויט מאַסק אַליין: „די וועבזײַטל איז געווען אַרויף בייטאָג, און איך האָב געקאָודט ביינאַכט, זיבן טעג אַ וואָך, די גאַנצע צײַט.“&lt;ref name=&quot;shower&quot;&gt;{{Cite news|title=Elon Musk slept on his office couch and 'showered at the YMCA' while starting his first company|url=https://www.cnbc.com/2018/06/19/how-elon-musk-founded-zip2-with-his-brother-kimbal.html|work=[[CNBC]]}}&lt;/ref&gt;

אין יענע יאָרן האָט ער אַרבעטן אונטער שווערע באַדינגונגען, און כּדי צו איבערצײַגן אינוועסטאָרן, האָט ער אַ מאָל אַרום געבויט אַ גרויסע פּלאַסטישע סטרוקטור אַרום אַ געוויינטלעכן קאָמפּיוטער, כּדי צו מאַכן דעם אײַנדרוק אַז די פֿירמע לויפֿט אויף אַ „קליינעם סופּערקאָמפּיוטער“.{{Sfn|Vance|2017}}

שפּעטער האָבן די מאַסק־ברידער מצליח געווען צו באַקומען קאָנטראַקטן מיט גרויסע מידיע־אונטערנעמונגען ווי דער [[New York Times]] און [[Chicago Tribune]],&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|title=Zip2 Founder Launches 2nd Firm: Readies Financial Supersite. – Free Online Library|url=https://www.thefreelibrary.com/Zip2+Founder+Launches+2nd+Firm:+Readies+Financial+Supersite.-a055603529}}&lt;/ref&gt; און האָבן אויך פּרוּווט איבערצײַגן דעם באָרד פֿון דירעקטאָרן צו אָפּשטעלן אַ פּלאַן פֿון צוזאַמענפֿירונג מיט [[CitySearch]]. מאַסק׳ס פּרוּוו צו ווערן [[CEO]] איז אָבער דורכגעפֿאַלן דורך דעם באָרד.

אין 1999 האָט [[Compaq]] אָפּגעקויפֿט Zip2 פֿאַר 307 מיליאָן דאָלאַר אין געלט (עקוויוואַלענט צו בערך 590 מיליאָן הײַנט). מאַסק האָט פֿון דעם אָפּמאַך באַקומען בערך 22 מיליאָן דאָלאַר (עקוויוואַלענט צו בערך 43 מיליאָן) פֿאַר זײַן 7% טייל אין דער פֿירמע.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/compaq-buys-zip2/|title=Compaq buys Zip2}}&lt;/ref&gt;
&lt;references /&gt;
[[קאַטעגאָריע:פירמעס]]
[[קאַטעגאָריע:פינאנץ]]</text>
      <sha1>s8zlc3jx1zzu5oei483vw0sd7egzuie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אברהם (פֿאַמיליע נאָמען)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54973</id>
    <revision>
      <id>601151</id>
      <parentid>601132</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>גרדקנק</username>
        <id>61409</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>601151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1465" sha1="b0ljybolb629eo9anmhhnp4y5a9pklg" xml:space="preserve">אברהם פֿאַמיליע נאָמען.
* [[אברהם אבינו|אברהם אבינו]] מיט [[שרה|שרה אמנו]] זיידע פון [[יעקב אבינו]] מיט [[עם ישראל]]
* [[אברהם לינקאלן]]
* [[עבדאללה סומך|אברהם יוסף עבדאללה סומך (רב פון בבל)]]
* [[אברהם יוסף שפירא]]
* [[עדמאנד זשיימס דע ראטשילד|באראן אַבְרָהָם בִּנְיָמִין אֶדְמוֹנְד גֵ'יימְס דֶה רוֹטְשִׁילְד]] מיט [[ווייב]] [[עדילאידע רוֹטְשִׁילְד]] גריפן '''אבי הישוב''' '''נדיב הידוע'''
* [[אברהם חיים נאה]]
* [[אברהם חיים ראטה]]
* [[אברהם אליעזר מינצבערג (דער צווייטער)]]
* [[אברהם אליעזר ואתי סופר (זינגערן)]]
* [[אברהם אליעזר אַלפּערשטיין]]
* [[אברהם בייגה שוחט]]
* [[אברהם יצחק הכהן קוק]]
* [[אברהם אלקנה שפירא]]
* [[אברהם מאנדרער]]
* [[אברהם וייס (זינגערן)]]
* [[אברהם אבא לייפער]]
* [[אברהם מתתיהו פרידמאן]]
* [[אברהם יעקב פרידמאן]]
* [[אברהם פריד|אברהם פריד (זינגערן)]]
* [[אברהם אבי בן ישראל (זינגערן)]]
* [[אברהם פאלאדזשי]]
* [[אברהם ישעיהו קארעליץ]]
* [[אברהם הלוי]]</text>
      <sha1>b0ljybolb629eo9anmhhnp4y5a9pklg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פאסטמארק</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54975</id>
    <revision>
      <id>601173</id>
      <timestamp>2026-06-22T21:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט ''''פּאָסטמאַרק''' (אויף [[ענגליש]]: Postmark; אויף [[דײַטש]]: Poststempel; אויף [[העברית]]: חותמת דואר) איז אַ [[פּאָסטאַמט]]-צייכן וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפּלט אויף אַ [[בריוו]], [[פעקל]] אָדער אַנדערן פאסטשטיק, כדי אָנצוּווײזן וואוּ און ווען דאָס שטיק איז אָנגענומען אין דע...'</comment>
      <origin>601173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21490" sha1="dm68zr4wnq2rxu250o8zkoiq2vp2iaf" xml:space="preserve">'''פּאָסטמאַרק''' (אויף [[ענגליש]]: Postmark; אויף [[דײַטש]]: Poststempel; אויף [[העברית]]: חותמת דואר) איז אַ [[פּאָסטאַמט]]-צייכן וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפּלט אויף אַ [[בריוו]], [[פעקל]] אָדער אַנדערן פאסטשטיק, כדי אָנצוּווײזן וואוּ און ווען דאָס שטיק איז אָנגענומען אין דעם [[פּאָסט סיסטעם]].

הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן ווײַזן גאַנץ גיך: 
(1) דעם אָרט (שטאָט אָדער פּאָסטאַמט) וואוּ דאָס שטיק איז פֿאַראַרבעט געוואָרן, 
(2) דעם דאַטוםפֿון פֿאַראַרבעטונג, און לפּעמים אויך 
(3) אַ [[סלאגאן]] אָדער פּובליציטעט-אָנזאָג. זיי זענען הײַנט וויכטיק ניט נאָר פֿאַר [[פילאטעליסטן]] (מאַרקנזאַמלער), נאָר אויך פאַר אנדערע צוועקן — למשל, צו באווײזן אז אַ [[שטײער דעקלאראציע]] אָדער [[וואלבריוו]] איז בעת אָפּגעשיקט געוואָרן.

== טערמינאָלאָגיע ==

מומחם פון פאסטגעשיכטע מאַכן אַ חילוק צווישן צוויי באַגריפן:

* פּאָסטמאַרק (postmark) — דאָס שטעמפּל וואָס ווײַזט דעם אָרט און דאַטום פֿון דעם שיקן. א פּאָסטמאַרק קאָן ליגן אַוועק פֿון דער [[מארק]] אַליין.
* קאַנסעלאַציע מבטל (cancellation) — דאָס שטעמפּל וואָס איז מבטל די פּאסטמארק, אַזוי אַז מען עס נישט נאכאמל נוצן. עס ווערט דירעקט אויפגעשטעמפּלט אויף דער מאַרק.

ווען ביידע שטעמפּלן זענען אין אייינעם — הייסט עס אַ דופּלעקס-שטעמפּל (duplex cancel).&lt;ref name=&quot;NatPostMuseum&quot;&gt;National Postal Museum, Smithsonian Institution. &quot;Marking Devices.&quot; https://postalmuseum.si.edu/exhibition/about-postal-operations-mail-processing/marking-devices&lt;/ref&gt;

אין דער פּראַקטישן וועלט ווערן בעיידע ווערטער אויסגעטוישט אייינס מיטן צווייטן, ווײַל הײַנטיקע מאַשינען שטעמפּלן לרוב בעיידע אין איין מאָל.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Collecting basics: a short history of postmarks and cancels.&quot; May 1, 2021. https://www.linns.com/insights/collecting-basics--a-short-history-of-postmarks-and-cancels.html&lt;/ref&gt;

== היסטאָריע ==

=== פאר פּאָסטמאַרק צײטן===
שוין אין אַלטע צײטן האָבן מענטשן געשיקט בריוון דורכן [[רוים|רוימישן]] [[Cursus publicus|cursus publicus]] אַ שליחים אָנשטאַלט וואָס האָט באַדינט דעם [[קייזערלעכן]] הויף. אָבער ביז [[17טן יאָרהונדערט]] האָט קיין אַמטלעכן שטעמפּל ניט עקזיסטירט אויף בריוון.

=== דער בישאָפּ-שטעמפּל — ערשטן פּאָסטמאַרק אויף דער וועלט (1661) ===

דאָס ערשטע מאָל אין דער [[וועלט]] איז אַ פּאָסטמאַרק גענוצט געוואָרן אין [[לאָנדאָן]], אין [[19טן אַפּריל]] [[1661]], דורכן [[ענגלאַנד|ענגלישן]] [[הענרי בישאָפּ]] (Henry Bishop, 1605–1691), וואָס איז דעמאָלט געווען [[פּאָסטמײסטער]] גענעראַל פון [[ענגלאַנד]] געוואָרן נאָך דעם [[קרוינאנג]] פֿון [[קיניג קאַרל II]].&lt;ref name=&quot;Bishop&quot;&gt;Henry Bishop (postmaster general) — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bishop_(postmaster_general)&lt;/ref&gt;

דער [[בישאפ שטעמפל]] (Bishop Mark) איז אָפּגעמאַכט גאָרן ווי אַ קליין צירקל (13 מ&quot;מ), אויפֿגעטיילט אויף צוויי טיילן: אין **אויבערן** טייל שטייט דער חודש (אין צוויי אותיות), און אין אונטערשטןן דער טאָג. דאָ איז נאָך קיין יאָר ניט אָנגעשריבן געוואָרן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;&gt;Stanley Gibbons. &quot;Sample the GSM Archive: The History of Bishop Postmarks.&quot; https://www.stanleygibbons.com/collecting-stamps/dispatches/sample-gsm-archive-history-bishop-postmarks&lt;/ref&gt;

לויטן [[היסטאריקער]]'ס פארשונג האָט בישאָפּ אַרויסגעגעבן דעם שטעמפּל ווײל ער איז באַשולדיקט געוואָרן אַז פּאָסטבלייט פֿאַרהאַלטן בריוון. בישאָפּ האָט אַליין געזאגט: &quot;אַ שטעמפּל איז געמאכט געוואָרן, וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפלט אויף יעדן בריוו, כדי צוווײזן דעם טאָג פון חודש ווען יעדן בריוו קומט אין דעם אָפיס ארײן...&quot;&lt;ref name=&quot;LondonRemembers&quot;&gt;London Remembers. &quot;First postmarks in the world.&quot; https://www.londonremembers.com/subjects/first-postmarks-in-the-world&lt;/ref&gt;

דאָס בישאָפּ מוסטער האָט זיך אויסגעשפּרייט שפּעטער אויך קיין [[דובלין]], [[עדינבורג]], [[ניו-יאָרק]], [[באָסטאָן]], [[פילאדעלפיע]], [[קוועבעק]] און [[נאווע סקאשע]] — ד.ה. אין אַלע [[בריטישע אימפעריע|בריטישע קאלאניעס]] פֿון יענע צײַטן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;/&gt;

=== דאָס 18טע — 19טע יאָרהונדערט ===

מיט דעם וואקס פון פּאָסט שיקעריי האָבן פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן אָנוואַקסן. אין 1840 האָט דער [[ענגלישן]] [[בילדונג|בילדנגסמאַן]] [[ראָולאַנד היל]] (Sir Rowland Hill) אַרויסגעפֿירט דעם [[פּעני בלעק]]— ד.ה. דעם ערשטן [[גומע-מאַרקע|קלעבעדיגע פאסטמארקע]] אויף דער וועלט — מיט אַ פֿאַרבינדלעכן [[פֿאָרצאָלונג]]-סיסטעם.&lt;ref name=&quot;PennyBlack&quot;&gt;Postage stamp — Wikipedia. &quot;On 1 May 1840, Sir Rowland Hill invented the Penny Black.&quot; https://en.wikipedia.org/wiki/Postage_stamp&lt;/ref&gt;

מיטן אַרייַנקומען פֿון גומע-מאַרקן איז עס וויכטיק געוואָרן צו &quot;קאַנסעלירן&quot; זיי — ד.ה. מבטל זיין זיי, אַזוי אַז מע קאָן זיי ניט ווידער נוצן. ביז 1870 יאָרן האָבן פּאָסט באַאמטע אַלץ געטון מיט דער האַנט אָדער מיט קליינע קאָרק-שטעמפּלעך (לרוב פון קארק אויסגעשניצט) [[מאַרקן]] אַרויפֿגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין די 1870ער האָבן פּאָסטוועזן אָנגעהויבן אַרייַנפֿירן אויטאָמאַטישע קאַנסעל-אַפּאַראַטן וואָס אויטאָמאַטיש האָבן בריוון אָנגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt; דאָ האָבן אויך סלאָגאַן-שטעמפּלן אָנגעהויבן אויפֿקומען, מיט קורצע אָנזאָגן אין דעם קאַנסעל.

=== 20סטן יאָרהונדערט ביז הײַנט ===

מיט אַרייַנקומען פֿון [[דיגיטאל טעכנאלאגיע]] האָבן הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן שפּרייַצן(*inkjet spray*) — דאָס הייסט, אַן אינטינט-שפּריץ-מאַשין שפּרייַצט אויטאָמאַטיש דעם שטעמפּל. [[דיגיטאַלע פּאָסטמאַרקן]] זענען אויך שוין אין נוצן בײַ עטלעכע לענדער.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין 2004 האָט [[USPS]] (דאָס [[אַמעריקאַנישע פּאָסטוועזן]]) אָנגעקינדיקט ספּעציעלע דיגיטאַלע פֿאַרב-שטעמפּלן פֿאַר first day covers (ערשט-טאָגס-קאָוורס).&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;&gt;Postmark — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Postmark&lt;/ref&gt;

== טיפּן פֿון פּאָסטמאַרקן ==

* האַנט-שטעמפּל (Handstamp) אַ פּאָסטבעאַמטער שטעמפּלט מיט דער האַנט אויפֿן שאַלטער
* מאַשין-שטעמפּל (Machine cancel) | אויטאָמאַטישע מאַשין, זינט 1870ער 
* שפּריץ-שטעמפּל (Inkjet spray) | הײַנטיקע מעטאָד, שפּרייַצט אינטינט 
* דיגיטאַלן שטעמפּל (Digital postmark) | נײַע מעטאָד, אויף ספּעציעלע בריוון 

=== נאָך דעם אויסזען:===

* דופּלעקס-שטעמפּל (Duplex) — צוויי טיילן: דאַטום-אָרט + קאַנסעל-שטריכן, למשל אַ קרײַז אָדער שטריכן
* מאַלטעזישן קרייץ (Maltese Cross) — דאָס ערשטע ברייטן-גענוצטן קאַנסעל-שטעמפּל נאָך 1840, אין [[גרויסבריטאַניע]]&lt;ref name=&quot;Marcophily&quot;&gt;Global Philatelic. &quot;Marcophily — The Study of Postmarks.&quot; http://globalphilatelic.blogspot.com/2012/05/marcophily-study-of-postmarks-part-1.html&lt;/ref&gt;
* פֿאַנסי-קאַנסעל (Fancy cancel) — ספּעציעלע, אָפֿט קינסטלערישע פֿאָרמען, למשל פֿיש, הענט, בלומען — אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך קרעאַטיווע פּאָסטמײַסטערס אין 19טן יאָרהונדערט&lt;ref name=&quot;Linns2&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Is it a postmark or a cancellation? It's collectible either way.&quot; June 1, 2015. https://www.linns.com/news/postal-updates-page/is-it-a-postmark-or-a-cancellation--its-collectible-either-way.html&lt;/ref&gt;
* סלאָגאַן-שטעמפּל (Slogan cancel) — אַ קורצן טעקסט מיט אַ בוטשאַפֿט (פֿון פּאַטריאָטיש ביז קאָמערציעל)
* שיפּ-שטעמפּל (Ship cancel /paquebot) — אויף בריוון וואָס זענען אָפּגעגאַנגען פֿון אַ [[שיף]]
* צוּג-שטעמפּל (Railway post office cancel) — אויף בריוון פֿאַראַרבעט אין אַ [[צוגוואַגאָן]]
* ערשט-טאָגס-שטעמפּל (First Day Cover / FDC) — ספּעציעלע שטעמפּלן ווען אַ נײַע [[מאַרקע]] ווערט ארויסגעגעבן

== ווי אַזוי עס אַרבעט ==

=== אין אַמעריקע (USPS) ===

לויטן [[אַמעריקאַנישן פּאָסטאמט]] (USPS) ווערן פירעקעדיגע בריוון אויטאָמאַטיש פֿאַראַרבעט אין ראגיאָנאַלע צענטערן (Regional Processing &amp; Distribution Centers, RPDCs). דאָרטן שטעמלן מאַשינען דעם פּאָסטמאַרק אויפֿן בריוו, לרוב מיט שוואַרצן אינטינט.&lt;ref name=&quot;FedReg&quot;&gt;Federal Register. &quot;Postmarks and Postal Possession.&quot; August 12, 2025. https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/12/2025-15266/postmarks-and-postal-possession&lt;/ref&gt;

וויכטיק צו וויסן: דאָס [[USPS]] האט פארעפענטליכט אין 2025 / ינוואַר 2026** אַ נײַע סדר (Final Rule), לויט וואָס דער פּאָסטמאַרק-דאַטום מוז נישט** שטימן מיטן טאָג ווען דאָס בריוול-שטיק אין פּאָסט אָפּגעגעבן גאָרן. דאָס איז ווײַל בריוון קאָנען יאָרלאַנג ווישן ביז זיי קומען אין אַ RPDC אָן, ספּעציעל בײַ לענדלעכע שטחים.&lt;ref name=&quot;USPS_Rule&quot;&gt;USPS Final Rule on Postmarks and Postal Possession, December 24, 2025.&lt;/ref&gt;

ווען מע וויל זיכער זיין אַז דאָס שטעמפּל-דאַטום שטימט מיטן טאָג פֿון אָפּגאַנג, מוז מען גיין צו אַ לאקאלער פּאָסטאַמט  לאָקאַציע און בעטן אַ מענשליכע לאָקאַלן שטעמפּל. דאָס איז אימזיסט לויט USPS.&lt;ref name=&quot;FoxNews&quot;&gt;FOX 13 News. &quot;USPS changes postmark rules: What it means for your bills, ballots and taxes.&quot; January 1, 2026. https://www.fox13now.com/news/local-news/usps-changes-postmark-rules-what-it-means-for-your-bills-ballots-and-taxes&lt;/ref&gt;

== געזעצליך==

דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום האָט גאָר אַ גרויסע געזעצליכע (legal) באַדײַט

=== שטײַער-דעקלאַראַציעס ===

אין די [[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] געזעץ 26 U.S.C. Section 7502 שטײַערן וואָס ווערט אָפּגעשיקט נאָך דעם לעצטן טאָג (15 אַפּריל) ווערט נאָך אַלץ באַטראַכט אלס צייטליך אויב דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום איז צייטליך.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;&gt;Brookings Institution. &quot;When a postmark no longer tracks mailing.&quot; March 2026. https://www.brookings.edu/articles/when-a-postmark-no-longer-tracks-mailing/&lt;/ref&gt;

=== וואַלן-בריוון ===

אין 14 אַמעריקאַנישע שטאַטן אַרייַנגערעכנט [[נעוואדא|נעוואַדאַ]] — קענען שטים-בריוון (mail-in ballots) אָנגענומען ווערן נאָכן וואַל-טאָג, ווי לאַנג ווי זיי טראָגן אַ פּאָסטמאַרק פֿון נישט שפּעטער ווי וואַל-טאָג.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;CNN Politics. &quot;Ballots, tax returns and other important mail may not get postmarked the day you turn it in.&quot; December 31, 2025. https://www.cnn.com/2025/12/31/politics/usps-postmark-rule-change-mail-in-ballots&lt;/ref&gt;

=== געריכט-סיסטעם ===

U.S. Supreme Court Rule 29.2 דערלויבט אויך אַז עטלעכע געריכט דאָקומענטן זענען צייטליך געשיקט, אויב זיי זענען דורכן USPS אָפּגעשיקט מיטן ריכטיקן פּאָסטמאַרק-דאַטום.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;/&gt;

=== גלאָבאַל ===

פֿאַרשידענע לענדער האָבן פֿאַרשידענע רעגולאַציעס לגבי פּאָסטמאַרקן. ב&quot;ד:

[[כינע]] פּאָסט— ווענדט צוויי פֿאַרשידענע שטעמפּלן: שוואַרצן בײַם אַפנעמען (posting postmark) מיטן אָנגעבן פֿון דעם [[אָנשיקן]]-אָפֿיס, און רויטע בײַם אָפּליפֿערן (delivery postmark) אויפֿן פֿאַרקערטן זײַט פֿון [[קאנווערט]].&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

[[סינגאַפּור]] פּאָסט פארקויפט אַ פּאָסטמאַרק-אַדווערטײַזינג סערוויס — ד.ה. אַ בעל-מלאכה קאָן צאלן כּדי זײַן רעקלאַמע זאָל דאָ דערשײַנען.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== קעפל טעקסט ==
זאַמלען פּאָסטמאַרקן — מארקאפיליע

די וויסנשאַפֿטלעכע אָדער האָביסטישע שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן הייסט מאַרקאָפֿיליע (marcophily), פֿון [[לאַטיין|לאַטייניש]] marca (מאַרק, ציכן).&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;Encyclopædia Britannica. &quot;Philately.&quot; https://www.britannica.com/topic/philately&lt;/ref&gt;

מאַרקאָפֿיליסטן זאַמלען:

* פֿענסי-קאַנסעלן — ספּעציעל אויסגעשניצטע שטעמפּלן פֿון 19טן יאָרהונדערט, אַזוי ווי דאָס
* וואָטעבירי (Waterbury) פֿיש-שטעמפּל אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך פּאָסטמײַסטער
* דזשאָן וו. היל אין [[קאנעטיקעט]] — עס איז הײַנט זייער ווערטפֿול&lt;ref name=&quot;Linns2&quot; /&gt;
* ערשט-טאָג שטעמפּלן (*First Day Covers*) — ווען אַ נײַע מאַרקע קומט ארויס
* שיף שטעמפּלן אַ בריוו וואָס איז אין זיין וועג אויף אַ [[שיף]] אָדער [[דאמפשיף]] אויסגעפֿירט גאָרן
* צוגשטעמפּלן (Travelling Post Office) — אָפּגעשטעמפּלט אין אַ פּאָסטוואַגאָן אויפֿן [[אייזנבאַן]]
* בישאָפּ-שטעמפּלן — הינטע [[17טן יאָרהונדערט|17טן-יאָרהונדערטיקע]] שטעמפּלן, זייער זעלטן און טײַאָר

דעם וועלטס גרעסטן פּאָסטמאַרק-זאַמלונג האַלט דאָס פּאָסט מאַרק קאַלעקטאָרס קלוב(Post Mark Collectors Club), צוזאַמענגעגרינדעט אין 1946 אין [[אַמעריקע]], מיטן עוואַן קאַלישׁ — אַ פּריוואַטן זאַמלער — האָט ביז הײנט איבער 12,000 פּאָסטאַמטן.&lt;ref name=&quot;SavePostOffice&quot;&gt;Save the Post Office. &quot;Say goodbye to the same-day postmark.&quot; August 18, 2025. https://www.savethepostoffice.com/say-goodbye-to-the-same-day-postmark/&lt;/ref&gt;

אַ שטאַרקן [[פּאָסטמאַרק]] קאָן אויפֿהייבן דעם ווערט פֿון אַ [[מאַרקע]] בייסנדיק. צום ביישפּיל, אין 2019 איז אַ ווויקטאָריאַנישן קאָוור פֿאַרקויפֿט געוואָרן בײַ אַ [[ליציטאציע|ליצעטאציע]] פֿאַר **£8,000**, ווײַל דאָ האָט אַ זון-דאַטעמשטעמפּל — אַ זייער זעלטענער — דעם ווערט גאָר אויפֿגעהויבן.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== פּאָסטמאַרקן אין אידישן לעבן ==

=== היסטאָרישע פּאָסטמאַרקן פֿון אידישע שטעדטלעך ===

פֿאַר [[שואה|דעם חורבן]] האָבן הונדערטער [[אידישע]] שטעדטלעך אין [[מזרח-אייראָפּע]] — אין [[פּוילן]], [[רוסלאַנד|רוסלאַנד]], [[ליטע]], [[גאַליציע]] — קליינע פּאָסטאַמטן געהאַט, מיט זייערע אייגענע פּאָסטמאַרקן. הײַנט זענען דאָזיקע שטעמפּלן אַ וויכטיקן היסטאָרישן ראַיה פֿון פלעצער וואָס זענען לאַנג פֿאַרלאָרן.

אידישע בריוון פֿון [[גאַליציע]] אָדער [[ליטע]] מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[19טן יאָרהונדערט|סוף 19tn]] אָדער אָנהייב [[20סטן יאָרהונדערט]] זענען הײַנט גאָר ווערטפֿול בײַ [[פּאָסטגעשיכטע|פּאָסטאַל-היסטאָריקערס]] פֿון אידישן לעבן.

=== פּאָסטמאַרקן אויף ספֿרים-שיקן ===

[[פוסקים|הלכה-ספרים]] און [[תשובות]] האָבן אָפֿטמאָל איבער גרויסע ווייטקייטן געשיקט גטוואָרן, מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[ירושלים]], [[וויען]], [[[[לאדזש]]]], [[וואַרשע]], אָדער [[ניו-יאָרק]] — וואָס קאָן אנווייזן ווען דאָס ספֿר איז געוואָרן געשיקט. [[פארשער]] פֿון [[רבנישע ליטעראטור]] נוצן אָפֿטמאָל די דאָזיקע שטעמפּלן צו קאָנפֿירמירן די ביאָגראַפֿישע דאַטן פֿון [[רבנים]].


=== ענין פֿון פּאָסטמאַרק לכתחילה בשבת ===

אויב אַ אידישע [[פאבריק]], [[ישיבה]], אָדער [[מוסד]] שיקט אפ [[בריוו]]  אין אַ זמן נאָענט צו [[שבת]], קאָן אויסקומען אַז דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום ווערט שבת (ווײַל די מאַשין שטעמפּלט שפּעט). *[[פוסקים]] האָבן דיסקוטירט אין וועלכן מאָס עס גיט אַ [[מראית עין]]-פּראָבלעם אויב מע שיקט אָפּ אַ בריוו ערב שבת, וואָס ווערט דאן שבת       אָפּגעשטעמפּלט. זע [[שמירת שבת כהלכתה]], קאַפּיטל 28, אויב דאָס שטיק ווערט שוין פֿאַרן שבת בפֿועל אָנגענומען בײַם פּאָסטאמט.

== זע אויך ==

[[פיליאטעליע]] — [[מאַרקן]] קאלעקטאר

[[מארקאפיליע]] — די שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן

[[USPS]] — [[אַמעריקאַנישן פּאָסטוועזן]]
[[פעני בלעק]] — ערשטן פּאָסטמאַרקע אויף דער וועלט

[ראולאנד היל]] — פאטער פין די מאדערנע פּאָסט סיסטעם

[[הענרי בישאפ]] — אויסטראכטער פון ערשטן פּאסטמארק

[[בריוון-שרײבן]]

====  מקורות ====
&lt;references/&gt;


[[קאַטעגאָריע:פּאָסטגעשיכטע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיליאַטעליע]]
[[קאַטעגאָריע:פּאָסטוועזן]]
[[קאַטעגאָריע:רעכטלעכע דאָקומענטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאָמוניקאַציע]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאָרישע טעכנאָלאָגיע]]</text>
      <sha1>dm68zr4wnq2rxu250o8zkoiq2vp2iaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601174</id>
      <parentid>601173</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21560" sha1="msbnbi0fmjpebtvgxmt2rd9isg3bg2e" xml:space="preserve">[[טעקע:Trewilga, NSW - Postmark (PO closed 1976).jpg|קליין]]
'''פּאָסטמאַרק''' (אויף [[ענגליש]]: Postmark; אויף [[דײַטש]]: Poststempel; אויף [[העברית]]: חותמת דואר) איז אַ [[פּאָסטאַמט]]-צייכן וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפּלט אויף אַ [[בריוו]], [[פעקל]] אָדער אַנדערן פאסטשטיק, כדי אָנצוּווײזן וואוּ און ווען דאָס שטיק איז אָנגענומען אין דעם [[פּאָסט סיסטעם]].

הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן ווײַזן גאַנץ גיך: 
(1) דעם אָרט (שטאָט אָדער פּאָסטאַמט) וואוּ דאָס שטיק איז פֿאַראַרבעט געוואָרן, 
(2) דעם דאַטוםפֿון פֿאַראַרבעטונג, און לפּעמים אויך 
(3) אַ [[סלאגאן]] אָדער פּובליציטעט-אָנזאָג. זיי זענען הײַנט וויכטיק ניט נאָר פֿאַר [[פילאטעליסטן]] (מאַרקנזאַמלער), נאָר אויך פאַר אנדערע צוועקן — למשל, צו באווײזן אז אַ [[שטײער דעקלאראציע]] אָדער [[וואלבריוו]] איז בעת אָפּגעשיקט געוואָרן.

== טערמינאָלאָגיע ==

מומחם פון פאסטגעשיכטע מאַכן אַ חילוק צווישן צוויי באַגריפן:

* פּאָסטמאַרק (postmark) — דאָס שטעמפּל וואָס ווײַזט דעם אָרט און דאַטום פֿון דעם שיקן. א פּאָסטמאַרק קאָן ליגן אַוועק פֿון דער [[מארק]] אַליין.
* קאַנסעלאַציע מבטל (cancellation) — דאָס שטעמפּל וואָס איז מבטל די פּאסטמארק, אַזוי אַז מען עס נישט נאכאמל נוצן. עס ווערט דירעקט אויפגעשטעמפּלט אויף דער מאַרק.

ווען ביידע שטעמפּלן זענען אין אייינעם — הייסט עס אַ דופּלעקס-שטעמפּל (duplex cancel).&lt;ref name=&quot;NatPostMuseum&quot;&gt;National Postal Museum, Smithsonian Institution. &quot;Marking Devices.&quot; https://postalmuseum.si.edu/exhibition/about-postal-operations-mail-processing/marking-devices&lt;/ref&gt;

אין דער פּראַקטישן וועלט ווערן בעיידע ווערטער אויסגעטוישט אייינס מיטן צווייטן, ווײַל הײַנטיקע מאַשינען שטעמפּלן לרוב בעיידע אין איין מאָל.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Collecting basics: a short history of postmarks and cancels.&quot; May 1, 2021. https://www.linns.com/insights/collecting-basics--a-short-history-of-postmarks-and-cancels.html&lt;/ref&gt;

== היסטאָריע ==

=== פאר פּאָסטמאַרק צײטן===
שוין אין אַלטע צײטן האָבן מענטשן געשיקט בריוון דורכן [[רוים|רוימישן]] [[Cursus publicus|cursus publicus]] אַ שליחים אָנשטאַלט וואָס האָט באַדינט דעם [[קייזערלעכן]] הויף. אָבער ביז [[17טן יאָרהונדערט]] האָט קיין אַמטלעכן שטעמפּל ניט עקזיסטירט אויף בריוון.

=== דער בישאָפּ-שטעמפּל — ערשטן פּאָסטמאַרק אויף דער וועלט (1661) ===

דאָס ערשטע מאָל אין דער [[וועלט]] איז אַ פּאָסטמאַרק גענוצט געוואָרן אין [[לאָנדאָן]], אין [[19טן אַפּריל]] [[1661]], דורכן [[ענגלאַנד|ענגלישן]] [[הענרי בישאָפּ]] (Henry Bishop, 1605–1691), וואָס איז דעמאָלט געווען [[פּאָסטמײסטער]] גענעראַל פון [[ענגלאַנד]] געוואָרן נאָך דעם [[קרוינאנג]] פֿון [[קיניג קאַרל II]].&lt;ref name=&quot;Bishop&quot;&gt;Henry Bishop (postmaster general) — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bishop_(postmaster_general)&lt;/ref&gt;

דער [[בישאפ שטעמפל]] (Bishop Mark) איז אָפּגעמאַכט גאָרן ווי אַ קליין צירקל (13 מ&quot;מ), אויפֿגעטיילט אויף צוויי טיילן: אין **אויבערן** טייל שטייט דער חודש (אין צוויי אותיות), און אין אונטערשטןן דער טאָג. דאָ איז נאָך קיין יאָר ניט אָנגעשריבן געוואָרן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;&gt;Stanley Gibbons. &quot;Sample the GSM Archive: The History of Bishop Postmarks.&quot; https://www.stanleygibbons.com/collecting-stamps/dispatches/sample-gsm-archive-history-bishop-postmarks&lt;/ref&gt;

לויטן [[היסטאריקער]]'ס פארשונג האָט בישאָפּ אַרויסגעגעבן דעם שטעמפּל ווײל ער איז באַשולדיקט געוואָרן אַז פּאָסטבלייט פֿאַרהאַלטן בריוון. בישאָפּ האָט אַליין געזאגט: &quot;אַ שטעמפּל איז געמאכט געוואָרן, וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפלט אויף יעדן בריוו, כדי צוווײזן דעם טאָג פון חודש ווען יעדן בריוו קומט אין דעם אָפיס ארײן...&quot;&lt;ref name=&quot;LondonRemembers&quot;&gt;London Remembers. &quot;First postmarks in the world.&quot; https://www.londonremembers.com/subjects/first-postmarks-in-the-world&lt;/ref&gt;

דאָס בישאָפּ מוסטער האָט זיך אויסגעשפּרייט שפּעטער אויך קיין [[דובלין]], [[עדינבורג]], [[ניו-יאָרק]], [[באָסטאָן]], [[פילאדעלפיע]], [[קוועבעק]] און [[נאווע סקאשע]] — ד.ה. אין אַלע [[בריטישע אימפעריע|בריטישע קאלאניעס]] פֿון יענע צײַטן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;/&gt;

=== דאָס 18טע — 19טע יאָרהונדערט ===

מיט דעם וואקס פון פּאָסט שיקעריי האָבן פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן אָנוואַקסן. אין 1840 האָט דער [[ענגלישן]] [[בילדונג|בילדנגסמאַן]] [[ראָולאַנד היל]] (Sir Rowland Hill) אַרויסגעפֿירט דעם [[פּעני בלעק]]— ד.ה. דעם ערשטן [[גומע-מאַרקע|קלעבעדיגע פאסטמארקע]] אויף דער וועלט — מיט אַ פֿאַרבינדלעכן [[פֿאָרצאָלונג]]-סיסטעם.&lt;ref name=&quot;PennyBlack&quot;&gt;Postage stamp — Wikipedia. &quot;On 1 May 1840, Sir Rowland Hill invented the Penny Black.&quot; https://en.wikipedia.org/wiki/Postage_stamp&lt;/ref&gt;

מיטן אַרייַנקומען פֿון גומע-מאַרקן איז עס וויכטיק געוואָרן צו &quot;קאַנסעלירן&quot; זיי — ד.ה. מבטל זיין זיי, אַזוי אַז מע קאָן זיי ניט ווידער נוצן. ביז 1870 יאָרן האָבן פּאָסט באַאמטע אַלץ געטון מיט דער האַנט אָדער מיט קליינע קאָרק-שטעמפּלעך (לרוב פון קארק אויסגעשניצט) [[מאַרקן]] אַרויפֿגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין די 1870ער האָבן פּאָסטוועזן אָנגעהויבן אַרייַנפֿירן אויטאָמאַטישע קאַנסעל-אַפּאַראַטן וואָס אויטאָמאַטיש האָבן בריוון אָנגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt; דאָ האָבן אויך סלאָגאַן-שטעמפּלן אָנגעהויבן אויפֿקומען, מיט קורצע אָנזאָגן אין דעם קאַנסעל.

=== 20סטן יאָרהונדערט ביז הײַנט ===

מיט אַרייַנקומען פֿון [[דיגיטאל טעכנאלאגיע]] האָבן הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן שפּרייַצן(*inkjet spray*) — דאָס הייסט, אַן אינטינט-שפּריץ-מאַשין שפּרייַצט אויטאָמאַטיש דעם שטעמפּל. [[דיגיטאַלע פּאָסטמאַרקן]] זענען אויך שוין אין נוצן בײַ עטלעכע לענדער.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין 2004 האָט [[USPS]] (דאָס [[אַמעריקאַנישע פּאָסטוועזן]]) אָנגעקינדיקט ספּעציעלע דיגיטאַלע פֿאַרב-שטעמפּלן פֿאַר first day covers (ערשט-טאָגס-קאָוורס).&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;&gt;Postmark — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Postmark&lt;/ref&gt;

== טיפּן פֿון פּאָסטמאַרקן ==

* האַנט-שטעמפּל (Handstamp) אַ פּאָסטבעאַמטער שטעמפּלט מיט דער האַנט אויפֿן שאַלטער
* מאַשין-שטעמפּל (Machine cancel) | אויטאָמאַטישע מאַשין, זינט 1870ער 
* שפּריץ-שטעמפּל (Inkjet spray) | הײַנטיקע מעטאָד, שפּרייַצט אינטינט 
* דיגיטאַלן שטעמפּל (Digital postmark) | נײַע מעטאָד, אויף ספּעציעלע בריוון 

=== נאָך דעם אויסזען:===

* דופּלעקס-שטעמפּל (Duplex) — צוויי טיילן: דאַטום-אָרט + קאַנסעל-שטריכן, למשל אַ קרײַז אָדער שטריכן
* מאַלטעזישן קרייץ (Maltese Cross) — דאָס ערשטע ברייטן-גענוצטן קאַנסעל-שטעמפּל נאָך 1840, אין [[גרויסבריטאַניע]]&lt;ref name=&quot;Marcophily&quot;&gt;Global Philatelic. &quot;Marcophily — The Study of Postmarks.&quot; http://globalphilatelic.blogspot.com/2012/05/marcophily-study-of-postmarks-part-1.html&lt;/ref&gt;
* פֿאַנסי-קאַנסעל (Fancy cancel) — ספּעציעלע, אָפֿט קינסטלערישע פֿאָרמען, למשל פֿיש, הענט, בלומען — אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך קרעאַטיווע פּאָסטמײַסטערס אין 19טן יאָרהונדערט&lt;ref name=&quot;Linns2&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Is it a postmark or a cancellation? It's collectible either way.&quot; June 1, 2015. https://www.linns.com/news/postal-updates-page/is-it-a-postmark-or-a-cancellation--its-collectible-either-way.html&lt;/ref&gt;
* סלאָגאַן-שטעמפּל (Slogan cancel) — אַ קורצן טעקסט מיט אַ בוטשאַפֿט (פֿון פּאַטריאָטיש ביז קאָמערציעל)
* שיפּ-שטעמפּל (Ship cancel /paquebot) — אויף בריוון וואָס זענען אָפּגעגאַנגען פֿון אַ [[שיף]]
* צוּג-שטעמפּל (Railway post office cancel) — אויף בריוון פֿאַראַרבעט אין אַ [[צוגוואַגאָן]]
* ערשט-טאָגס-שטעמפּל (First Day Cover / FDC) — ספּעציעלע שטעמפּלן ווען אַ נײַע [[מאַרקע]] ווערט ארויסגעגעבן

== ווי אַזוי עס אַרבעט ==

=== אין אַמעריקע (USPS) ===

לויטן [[אַמעריקאַנישן פּאָסטאמט]] (USPS) ווערן פירעקעדיגע בריוון אויטאָמאַטיש פֿאַראַרבעט אין ראגיאָנאַלע צענטערן (Regional Processing &amp; Distribution Centers, RPDCs). דאָרטן שטעמלן מאַשינען דעם פּאָסטמאַרק אויפֿן בריוו, לרוב מיט שוואַרצן אינטינט.&lt;ref name=&quot;FedReg&quot;&gt;Federal Register. &quot;Postmarks and Postal Possession.&quot; August 12, 2025. https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/12/2025-15266/postmarks-and-postal-possession&lt;/ref&gt;

וויכטיק צו וויסן: דאָס [[USPS]] האט פארעפענטליכט אין 2025 / ינוואַר 2026** אַ נײַע סדר (Final Rule), לויט וואָס דער פּאָסטמאַרק-דאַטום מוז נישט** שטימן מיטן טאָג ווען דאָס בריוול-שטיק אין פּאָסט אָפּגעגעבן גאָרן. דאָס איז ווײַל בריוון קאָנען יאָרלאַנג ווישן ביז זיי קומען אין אַ RPDC אָן, ספּעציעל בײַ לענדלעכע שטחים.&lt;ref name=&quot;USPS_Rule&quot;&gt;USPS Final Rule on Postmarks and Postal Possession, December 24, 2025.&lt;/ref&gt;

ווען מע וויל זיכער זיין אַז דאָס שטעמפּל-דאַטום שטימט מיטן טאָג פֿון אָפּגאַנג, מוז מען גיין צו אַ לאקאלער פּאָסטאַמט  לאָקאַציע און בעטן אַ מענשליכע לאָקאַלן שטעמפּל. דאָס איז אימזיסט לויט USPS.&lt;ref name=&quot;FoxNews&quot;&gt;FOX 13 News. &quot;USPS changes postmark rules: What it means for your bills, ballots and taxes.&quot; January 1, 2026. https://www.fox13now.com/news/local-news/usps-changes-postmark-rules-what-it-means-for-your-bills-ballots-and-taxes&lt;/ref&gt;

== געזעצליך==

דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום האָט גאָר אַ גרויסע געזעצליכע (legal) באַדײַט

=== שטײַער-דעקלאַראַציעס ===

אין די [[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] געזעץ 26 U.S.C. Section 7502 שטײַערן וואָס ווערט אָפּגעשיקט נאָך דעם לעצטן טאָג (15 אַפּריל) ווערט נאָך אַלץ באַטראַכט אלס צייטליך אויב דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום איז צייטליך.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;&gt;Brookings Institution. &quot;When a postmark no longer tracks mailing.&quot; March 2026. https://www.brookings.edu/articles/when-a-postmark-no-longer-tracks-mailing/&lt;/ref&gt;

=== וואַלן-בריוון ===

אין 14 אַמעריקאַנישע שטאַטן אַרייַנגערעכנט [[נעוואדא|נעוואַדאַ]] — קענען שטים-בריוון (mail-in ballots) אָנגענומען ווערן נאָכן וואַל-טאָג, ווי לאַנג ווי זיי טראָגן אַ פּאָסטמאַרק פֿון נישט שפּעטער ווי וואַל-טאָג.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;CNN Politics. &quot;Ballots, tax returns and other important mail may not get postmarked the day you turn it in.&quot; December 31, 2025. https://www.cnn.com/2025/12/31/politics/usps-postmark-rule-change-mail-in-ballots&lt;/ref&gt;

=== געריכט-סיסטעם ===

U.S. Supreme Court Rule 29.2 דערלויבט אויך אַז עטלעכע געריכט דאָקומענטן זענען צייטליך געשיקט, אויב זיי זענען דורכן USPS אָפּגעשיקט מיטן ריכטיקן פּאָסטמאַרק-דאַטום.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;/&gt;

=== גלאָבאַל ===

פֿאַרשידענע לענדער האָבן פֿאַרשידענע רעגולאַציעס לגבי פּאָסטמאַרקן. ב&quot;ד:

[[כינע]] פּאָסט— ווענדט צוויי פֿאַרשידענע שטעמפּלן: שוואַרצן בײַם אַפנעמען (posting postmark) מיטן אָנגעבן פֿון דעם [[אָנשיקן]]-אָפֿיס, און רויטע בײַם אָפּליפֿערן (delivery postmark) אויפֿן פֿאַרקערטן זײַט פֿון [[קאנווערט]].&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

[[סינגאַפּור]] פּאָסט פארקויפט אַ פּאָסטמאַרק-אַדווערטײַזינג סערוויס — ד.ה. אַ בעל-מלאכה קאָן צאלן כּדי זײַן רעקלאַמע זאָל דאָ דערשײַנען.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== קעפל טעקסט ==
זאַמלען פּאָסטמאַרקן — מארקאפיליע

די וויסנשאַפֿטלעכע אָדער האָביסטישע שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן הייסט מאַרקאָפֿיליע (marcophily), פֿון [[לאַטיין|לאַטייניש]] marca (מאַרק, ציכן).&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;Encyclopædia Britannica. &quot;Philately.&quot; https://www.britannica.com/topic/philately&lt;/ref&gt;

מאַרקאָפֿיליסטן זאַמלען:

* פֿענסי-קאַנסעלן — ספּעציעל אויסגעשניצטע שטעמפּלן פֿון 19טן יאָרהונדערט, אַזוי ווי דאָס
* וואָטעבירי (Waterbury) פֿיש-שטעמפּל אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך פּאָסטמײַסטער
* דזשאָן וו. היל אין [[קאנעטיקעט]] — עס איז הײַנט זייער ווערטפֿול&lt;ref name=&quot;Linns2&quot; /&gt;
* ערשט-טאָג שטעמפּלן (*First Day Covers*) — ווען אַ נײַע מאַרקע קומט ארויס
* שיף שטעמפּלן אַ בריוו וואָס איז אין זיין וועג אויף אַ [[שיף]] אָדער [[דאמפשיף]] אויסגעפֿירט גאָרן
* צוגשטעמפּלן (Travelling Post Office) — אָפּגעשטעמפּלט אין אַ פּאָסטוואַגאָן אויפֿן [[אייזנבאַן]]
* בישאָפּ-שטעמפּלן — הינטע [[17טן יאָרהונדערט|17טן-יאָרהונדערטיקע]] שטעמפּלן, זייער זעלטן און טײַאָר

דעם וועלטס גרעסטן פּאָסטמאַרק-זאַמלונג האַלט דאָס פּאָסט מאַרק קאַלעקטאָרס קלוב(Post Mark Collectors Club), צוזאַמענגעגרינדעט אין 1946 אין [[אַמעריקע]], מיטן עוואַן קאַלישׁ — אַ פּריוואַטן זאַמלער — האָט ביז הײנט איבער 12,000 פּאָסטאַמטן.&lt;ref name=&quot;SavePostOffice&quot;&gt;Save the Post Office. &quot;Say goodbye to the same-day postmark.&quot; August 18, 2025. https://www.savethepostoffice.com/say-goodbye-to-the-same-day-postmark/&lt;/ref&gt;

אַ שטאַרקן [[פּאָסטמאַרק]] קאָן אויפֿהייבן דעם ווערט פֿון אַ [[מאַרקע]] בייסנדיק. צום ביישפּיל, אין 2019 איז אַ ווויקטאָריאַנישן קאָוור פֿאַרקויפֿט געוואָרן בײַ אַ [[ליציטאציע|ליצעטאציע]] פֿאַר **£8,000**, ווײַל דאָ האָט אַ זון-דאַטעמשטעמפּל — אַ זייער זעלטענער — דעם ווערט גאָר אויפֿגעהויבן.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== פּאָסטמאַרקן אין אידישן לעבן ==

=== היסטאָרישע פּאָסטמאַרקן פֿון אידישע שטעדטלעך ===

פֿאַר [[שואה|דעם חורבן]] האָבן הונדערטער [[אידישע]] שטעדטלעך אין [[מזרח-אייראָפּע]] — אין [[פּוילן]], [[רוסלאַנד|רוסלאַנד]], [[ליטע]], [[גאַליציע]] — קליינע פּאָסטאַמטן געהאַט, מיט זייערע אייגענע פּאָסטמאַרקן. הײַנט זענען דאָזיקע שטעמפּלן אַ וויכטיקן היסטאָרישן ראַיה פֿון פלעצער וואָס זענען לאַנג פֿאַרלאָרן.

אידישע בריוון פֿון [[גאַליציע]] אָדער [[ליטע]] מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[19טן יאָרהונדערט|סוף 19tn]] אָדער אָנהייב [[20סטן יאָרהונדערט]] זענען הײַנט גאָר ווערטפֿול בײַ [[פּאָסטגעשיכטע|פּאָסטאַל-היסטאָריקערס]] פֿון אידישן לעבן.

=== פּאָסטמאַרקן אויף ספֿרים-שיקן ===

[[פוסקים|הלכה-ספרים]] און [[תשובות]] האָבן אָפֿטמאָל איבער גרויסע ווייטקייטן געשיקט גטוואָרן, מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[ירושלים]], [[וויען]], [[[[לאדזש]]]], [[וואַרשע]], אָדער [[ניו-יאָרק]] — וואָס קאָן אנווייזן ווען דאָס ספֿר איז געוואָרן געשיקט. [[פארשער]] פֿון [[רבנישע ליטעראטור]] נוצן אָפֿטמאָל די דאָזיקע שטעמפּלן צו קאָנפֿירמירן די ביאָגראַפֿישע דאַטן פֿון [[רבנים]].


=== ענין פֿון פּאָסטמאַרק לכתחילה בשבת ===

אויב אַ אידישע [[פאבריק]], [[ישיבה]], אָדער [[מוסד]] שיקט אפ [[בריוו]]  אין אַ זמן נאָענט צו [[שבת]], קאָן אויסקומען אַז דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום ווערט שבת (ווײַל די מאַשין שטעמפּלט שפּעט). *[[פוסקים]] האָבן דיסקוטירט אין וועלכן מאָס עס גיט אַ [[מראית עין]]-פּראָבלעם אויב מע שיקט אָפּ אַ בריוו ערב שבת, וואָס ווערט דאן שבת       אָפּגעשטעמפּלט. זע [[שמירת שבת כהלכתה]], קאַפּיטל 28, אויב דאָס שטיק ווערט שוין פֿאַרן שבת בפֿועל אָנגענומען בײַם פּאָסטאמט.

== זע אויך ==

[[פיליאטעליע]] — [[מאַרקן]] קאלעקטאר

[[מארקאפיליע]] — די שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן

[[USPS]] — [[אַמעריקאַנישן פּאָסטוועזן]]
[[פעני בלעק]] — ערשטן פּאָסטמאַרקע אויף דער וועלט

[ראולאנד היל]] — פאטער פין די מאדערנע פּאָסט סיסטעם

[[הענרי בישאפ]] — אויסטראכטער פון ערשטן פּאסטמארק

[[בריוון-שרײבן]]

====  מקורות ====
&lt;references/&gt;


[[קאַטעגאָריע:פּאָסטגעשיכטע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיליאַטעליע]]
[[קאַטעגאָריע:פּאָסטוועזן]]
[[קאַטעגאָריע:רעכטלעכע דאָקומענטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאָמוניקאַציע]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאָרישע טעכנאָלאָגיע]]</text>
      <sha1>msbnbi0fmjpebtvgxmt2rd9isg3bg2e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601175</id>
      <parentid>601174</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21561" sha1="mkiz5j1cmkxvz962haepbg32a1xbuc9" xml:space="preserve">[[טעקע:Trewilga, NSW - Postmark (PO closed 1976).jpg|קליין]]
'''פּאָסטמאַרק''' (אויף [[ענגליש]]: Postmark; אויף [[דײַטש]]: Poststempel; אויף [[העברית]]: חותמת דואר) איז אַ [[פּאָסטאַמט]]-צייכן וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפּלט אויף אַ [[בריוו]], [[פעקל]] אָדער אַנדערן פאסטשטיק, כדי אָנצוּווײזן וואוּ און ווען דאָס שטיק איז אָנגענומען אין דעם [[פּאָסט סיסטעם]].

הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן ווײַזן גאַנץ גיך: 
(1) דעם אָרט (שטאָט אָדער פּאָסטאַמט) וואוּ דאָס שטיק איז פֿאַראַרבעט געוואָרן, 
(2) דעם דאַטוםפֿון פֿאַראַרבעטונג, און לפּעמים אויך 
(3) אַ [[סלאגאן]] אָדער פּובליציטעט-אָנזאָג. זיי זענען הײַנט וויכטיק ניט נאָר פֿאַר [[פילאטעליסטן]] (מאַרקנזאַמלער), נאָר אויך פאַר אנדערע צוועקן — למשל, צו באווײזן אז אַ [[שטײער דעקלאראציע]] אָדער [[וואלבריוו]] איז בעת אָפּגעשיקט געוואָרן.

== טערמינאָלאָגיע ==

מומחם פון פאסטגעשיכטע מאַכן אַ חילוק צווישן צוויי באַגריפן:

* פּאָסטמאַרק (postmark) — דאָס שטעמפּל וואָס ווײַזט דעם אָרט און דאַטום פֿון דעם שיקן. א פּאָסטמאַרק קאָן ליגן אַוועק פֿון דער [[מארק]] אַליין.
* קאַנסעלאַציע מבטל (cancellation) — דאָס שטעמפּל וואָס איז מבטל די פּאסטמארק, אַזוי אַז מען עס נישט נאכאמל נוצן. עס ווערט דירעקט אויפגעשטעמפּלט אויף דער מאַרק.

ווען ביידע שטעמפּלן זענען אין אייינעם — הייסט עס אַ דופּלעקס-שטעמפּל (duplex cancel).&lt;ref name=&quot;NatPostMuseum&quot;&gt;National Postal Museum, Smithsonian Institution. &quot;Marking Devices.&quot; https://postalmuseum.si.edu/exhibition/about-postal-operations-mail-processing/marking-devices&lt;/ref&gt;

אין דער פּראַקטישן וועלט ווערן בעיידע ווערטער אויסגעטוישט אייינס מיטן צווייטן, ווײַל הײַנטיקע מאַשינען שטעמפּלן לרוב בעיידע אין איין מאָל.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Collecting basics: a short history of postmarks and cancels.&quot; May 1, 2021. https://www.linns.com/insights/collecting-basics--a-short-history-of-postmarks-and-cancels.html&lt;/ref&gt;

== היסטאָריע ==

=== פאר פּאָסטמאַרק צײטן===
שוין אין אַלטע צײטן האָבן מענטשן געשיקט בריוון דורכן [[רוים|רוימישן]] [[Cursus publicus|cursus publicus]] אַ שליחים אָנשטאַלט וואָס האָט באַדינט דעם [[קייזערלעכן]] הויף. אָבער ביז [[17טן יאָרהונדערט]] האָט קיין אַמטלעכן שטעמפּל ניט עקזיסטירט אויף בריוון.

=== דער בישאָפּ-שטעמפּל — ערשטן פּאָסטמאַרק אויף דער וועלט (1661) ===

דאָס ערשטע מאָל אין דער [[וועלט]] איז אַ פּאָסטמאַרק גענוצט געוואָרן אין [[לאָנדאָן]], אין [[19טן אַפּריל]] [[1661]], דורכן [[ענגלאַנד|ענגלישן]] [[הענרי בישאָפּ]] (Henry Bishop, 1605–1691), וואָס איז דעמאָלט געווען [[פּאָסטמײסטער]] גענעראַל פון [[ענגלאַנד]] געוואָרן נאָך דעם [[קרוינאנג]] פֿון [[קיניג קאַרל II]].&lt;ref name=&quot;Bishop&quot;&gt;Henry Bishop (postmaster general) — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bishop_(postmaster_general)&lt;/ref&gt;

דער [[בישאפ שטעמפל]] (Bishop Mark) איז אָפּגעמאַכט גאָרן ווי אַ קליין צירקל (13 מ&quot;מ), אויפֿגעטיילט אויף צוויי טיילן: אין **אויבערן** טייל שטייט דער חודש (אין צוויי אותיות), און אין אונטערשטןן דער טאָג. דאָ איז נאָך קיין יאָר ניט אָנגעשריבן געוואָרן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;&gt;Stanley Gibbons. &quot;Sample the GSM Archive: The History of Bishop Postmarks.&quot; https://www.stanleygibbons.com/collecting-stamps/dispatches/sample-gsm-archive-history-bishop-postmarks&lt;/ref&gt;

לויטן [[היסטאריקער]]'ס פארשונג האָט בישאָפּ אַרויסגעגעבן דעם שטעמפּל ווײל ער איז באַשולדיקט געוואָרן אַז פּאָסטבלייט פֿאַרהאַלטן בריוון. בישאָפּ האָט אַליין געזאגט: &quot;אַ שטעמפּל איז געמאכט געוואָרן, וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפלט אויף יעדן בריוו, כדי צוווײזן דעם טאָג פון חודש ווען יעדן בריוו קומט אין דעם אָפיס ארײן...&quot;&lt;ref name=&quot;LondonRemembers&quot;&gt;London Remembers. &quot;First postmarks in the world.&quot; https://www.londonremembers.com/subjects/first-postmarks-in-the-world&lt;/ref&gt;

דאָס בישאָפּ מוסטער האָט זיך אויסגעשפּרייט שפּעטער אויך קיין [[דובלין]], [[עדינבורג]], [[ניו-יאָרק]], [[באָסטאָן]], [[פילאדעלפיע]], [[קוועבעק]] און [[נאווע סקאשע]] — ד.ה. אין אַלע [[בריטישע אימפעריע|בריטישע קאלאניעס]] פֿון יענע צײַטן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;/&gt;

=== דאָס 18טע — 19טע יאָרהונדערט ===

מיט דעם וואקס פון פּאָסט שיקעריי האָבן פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן אָנוואַקסן. אין 1840 האָט דער [[ענגלישן]] [[בילדונג|בילדנגסמאַן]] [[ראָולאַנד היל]] (Sir Rowland Hill) אַרויסגעפֿירט דעם [[פּעני בלעק]]— ד.ה. דעם ערשטן [[גומע-מאַרקע|קלעבעדיגע פאסטמארקע]] אויף דער וועלט — מיט אַ פֿאַרבינדלעכן [[פֿאָרצאָלונג]]-סיסטעם.&lt;ref name=&quot;PennyBlack&quot;&gt;Postage stamp — Wikipedia. &quot;On 1 May 1840, Sir Rowland Hill invented the Penny Black.&quot; https://en.wikipedia.org/wiki/Postage_stamp&lt;/ref&gt;

מיטן אַרייַנקומען פֿון גומע-מאַרקן איז עס וויכטיק געוואָרן צו &quot;קאַנסעלירן&quot; זיי — ד.ה. מבטל זיין זיי, אַזוי אַז מע קאָן זיי ניט ווידער נוצן. ביז 1870 יאָרן האָבן פּאָסט באַאמטע אַלץ געטון מיט דער האַנט אָדער מיט קליינע קאָרק-שטעמפּלעך (לרוב פון קארק אויסגעשניצט) [[מאַרקן]] אַרויפֿגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין די 1870ער האָבן פּאָסטוועזן אָנגעהויבן אַרייַנפֿירן אויטאָמאַטישע קאַנסעל-אַפּאַראַטן וואָס אויטאָמאַטיש האָבן בריוון אָנגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt; דאָ האָבן אויך סלאָגאַן-שטעמפּלן אָנגעהויבן אויפֿקומען, מיט קורצע אָנזאָגן אין דעם קאַנסעל.

=== 20סטן יאָרהונדערט ביז הײַנט ===

מיט אַרייַנקומען פֿון [[דיגיטאל טעכנאלאגיע]] האָבן הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן שפּרייַצן(*inkjet spray*) — דאָס הייסט, אַן אינטינט-שפּריץ-מאַשין שפּרייַצט אויטאָמאַטיש דעם שטעמפּל. [[דיגיטאַלע פּאָסטמאַרקן]] זענען אויך שוין אין נוצן בײַ עטלעכע לענדער.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין 2004 האָט [[USPS]] (דאָס [[אַמעריקאַנישע פּאָסטוועזן]]) אָנגעקינדיקט ספּעציעלע דיגיטאַלע פֿאַרב-שטעמפּלן פֿאַר first day covers (ערשט-טאָגס-קאָוורס).&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;&gt;Postmark — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Postmark&lt;/ref&gt;

== טיפּן פֿון פּאָסטמאַרקן ==

* האַנט-שטעמפּל (Handstamp) אַ פּאָסטבעאַמטער שטעמפּלט מיט דער האַנט אויפֿן שאַלטער
* מאַשין-שטעמפּל (Machine cancel) | אויטאָמאַטישע מאַשין, זינט 1870ער 
* שפּריץ-שטעמפּל (Inkjet spray) | הײַנטיקע מעטאָד, שפּרייַצט אינטינט 
* דיגיטאַלן שטעמפּל (Digital postmark) | נײַע מעטאָד, אויף ספּעציעלע בריוון 

=== נאָך דעם אויסזען:===

* דופּלעקס-שטעמפּל (Duplex) — צוויי טיילן: דאַטום-אָרט + קאַנסעל-שטריכן, למשל אַ קרײַז אָדער שטריכן
* מאַלטעזישן קרייץ (Maltese Cross) — דאָס ערשטע ברייטן-גענוצטן קאַנסעל-שטעמפּל נאָך 1840, אין [[גרויסבריטאַניע]]&lt;ref name=&quot;Marcophily&quot;&gt;Global Philatelic. &quot;Marcophily — The Study of Postmarks.&quot; http://globalphilatelic.blogspot.com/2012/05/marcophily-study-of-postmarks-part-1.html&lt;/ref&gt;
* פֿאַנסי-קאַנסעל (Fancy cancel) — ספּעציעלע, אָפֿט קינסטלערישע פֿאָרמען, למשל פֿיש, הענט, בלומען — אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך קרעאַטיווע פּאָסטמײַסטערס אין 19טן יאָרהונדערט&lt;ref name=&quot;Linns2&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Is it a postmark or a cancellation? It's collectible either way.&quot; June 1, 2015. https://www.linns.com/news/postal-updates-page/is-it-a-postmark-or-a-cancellation--its-collectible-either-way.html&lt;/ref&gt;
* סלאָגאַן-שטעמפּל (Slogan cancel) — אַ קורצן טעקסט מיט אַ בוטשאַפֿט (פֿון פּאַטריאָטיש ביז קאָמערציעל)
* שיפּ-שטעמפּל (Ship cancel /paquebot) — אויף בריוון וואָס זענען אָפּגעגאַנגען פֿון אַ [[שיף]]
* צוּג-שטעמפּל (Railway post office cancel) — אויף בריוון פֿאַראַרבעט אין אַ [[צוגוואַגאָן]]
* ערשט-טאָגס-שטעמפּל (First Day Cover / FDC) — ספּעציעלע שטעמפּלן ווען אַ נײַע [[מאַרקע]] ווערט ארויסגעגעבן

== ווי אַזוי עס אַרבעט ==

=== אין אַמעריקע (USPS) ===

לויטן [[אַמעריקאַנישן פּאָסטאמט]] (USPS) ווערן פירעקעדיגע בריוון אויטאָמאַטיש פֿאַראַרבעט אין ראגיאָנאַלע צענטערן (Regional Processing &amp; Distribution Centers, RPDCs). דאָרטן שטעמלן מאַשינען דעם פּאָסטמאַרק אויפֿן בריוו, לרוב מיט שוואַרצן אינטינט.&lt;ref name=&quot;FedReg&quot;&gt;Federal Register. &quot;Postmarks and Postal Possession.&quot; August 12, 2025. https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/12/2025-15266/postmarks-and-postal-possession&lt;/ref&gt;

וויכטיק צו וויסן: דאָס [[USPS]] האט פארעפענטליכט אין 2025 / ינוואַר 2026** אַ נײַע סדר (Final Rule), לויט וואָס דער פּאָסטמאַרק-דאַטום מוז נישט** שטימן מיטן טאָג ווען דאָס בריוול-שטיק אין פּאָסט אָפּגעגעבן גאָרן. דאָס איז ווײַל בריוון קאָנען יאָרלאַנג ווישן ביז זיי קומען אין אַ RPDC אָן, ספּעציעל בײַ לענדלעכע שטחים.&lt;ref name=&quot;USPS_Rule&quot;&gt;USPS Final Rule on Postmarks and Postal Possession, December 24, 2025.&lt;/ref&gt;

ווען מע וויל זיכער זיין אַז דאָס שטעמפּל-דאַטום שטימט מיטן טאָג פֿון אָפּגאַנג, מוז מען גיין צו אַ לאקאלער פּאָסטאַמט  לאָקאַציע און בעטן אַ מענשליכע לאָקאַלן שטעמפּל. דאָס איז אימזיסט לויט USPS.&lt;ref name=&quot;FoxNews&quot;&gt;FOX 13 News. &quot;USPS changes postmark rules: What it means for your bills, ballots and taxes.&quot; January 1, 2026. https://www.fox13now.com/news/local-news/usps-changes-postmark-rules-what-it-means-for-your-bills-ballots-and-taxes&lt;/ref&gt;

== געזעצליך==

דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום האָט גאָר אַ גרויסע געזעצליכע (legal) באַדײַט

=== שטײַער-דעקלאַראַציעס ===

אין די [[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] געזעץ 26 U.S.C. Section 7502 שטײַערן וואָס ווערט אָפּגעשיקט נאָך דעם לעצטן טאָג (15 אַפּריל) ווערט נאָך אַלץ באַטראַכט אלס צייטליך אויב דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום איז צייטליך.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;&gt;Brookings Institution. &quot;When a postmark no longer tracks mailing.&quot; March 2026. https://www.brookings.edu/articles/when-a-postmark-no-longer-tracks-mailing/&lt;/ref&gt;

=== וואַלן-בריוון ===

אין 14 אַמעריקאַנישע שטאַטן אַרייַנגערעכנט [[נעוואדא|נעוואַדאַ]] — קענען שטים-בריוון (mail-in ballots) אָנגענומען ווערן נאָכן וואַל-טאָג, ווי לאַנג ווי זיי טראָגן אַ פּאָסטמאַרק פֿון נישט שפּעטער ווי וואַל-טאָג.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;CNN Politics. &quot;Ballots, tax returns and other important mail may not get postmarked the day you turn it in.&quot; December 31, 2025. https://www.cnn.com/2025/12/31/politics/usps-postmark-rule-change-mail-in-ballots&lt;/ref&gt;

=== געריכט-סיסטעם ===

U.S. Supreme Court Rule 29.2 דערלויבט אויך אַז עטלעכע געריכט דאָקומענטן זענען צייטליך געשיקט, אויב זיי זענען דורכן USPS אָפּגעשיקט מיטן ריכטיקן פּאָסטמאַרק-דאַטום.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;/&gt;

=== גלאָבאַל ===

פֿאַרשידענע לענדער האָבן פֿאַרשידענע רעגולאַציעס לגבי פּאָסטמאַרקן. ב&quot;ד:

[[כינע]] פּאָסט— ווענדט צוויי פֿאַרשידענע שטעמפּלן: שוואַרצן בײַם אַפנעמען (posting postmark) מיטן אָנגעבן פֿון דעם [[אָנשיקן]]-אָפֿיס, און רויטע בײַם אָפּליפֿערן (delivery postmark) אויפֿן פֿאַרקערטן זײַט פֿון [[קאנווערט]].&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

[[סינגאַפּור]] פּאָסט פארקויפט אַ פּאָסטמאַרק-אַדווערטײַזינג סערוויס — ד.ה. אַ בעל-מלאכה קאָן צאלן כּדי זײַן רעקלאַמע זאָל דאָ דערשײַנען.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== קעפל טעקסט ==
זאַמלען פּאָסטמאַרקן — מארקאפיליע

די וויסנשאַפֿטלעכע אָדער האָביסטישע שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן הייסט מאַרקאָפֿיליע (marcophily), פֿון [[לאַטיין|לאַטייניש]] marca (מאַרק, ציכן).&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;Encyclopædia Britannica. &quot;Philately.&quot; https://www.britannica.com/topic/philately&lt;/ref&gt;

מאַרקאָפֿיליסטן זאַמלען:

* פֿענסי-קאַנסעלן — ספּעציעל אויסגעשניצטע שטעמפּלן פֿון 19טן יאָרהונדערט, אַזוי ווי דאָס
* וואָטעבירי (Waterbury) פֿיש-שטעמפּל אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך פּאָסטמײַסטער
* דזשאָן וו. היל אין [[קאנעטיקעט]] — עס איז הײַנט זייער ווערטפֿול&lt;ref name=&quot;Linns2&quot; /&gt;
* ערשט-טאָג שטעמפּלן (*First Day Covers*) — ווען אַ נײַע מאַרקע קומט ארויס
* שיף שטעמפּלן אַ בריוו וואָס איז אין זיין וועג אויף אַ [[שיף]] אָדער [[דאמפשיף]] אויסגעפֿירט גאָרן
* צוגשטעמפּלן (Travelling Post Office) — אָפּגעשטעמפּלט אין אַ פּאָסטוואַגאָן אויפֿן [[אייזנבאַן]]
* בישאָפּ-שטעמפּלן — הינטע [[17טן יאָרהונדערט|17טן-יאָרהונדערטיקע]] שטעמפּלן, זייער זעלטן און טײַאָר

דעם וועלטס גרעסטן פּאָסטמאַרק-זאַמלונג האַלט דאָס פּאָסט מאַרק קאַלעקטאָרס קלוב(Post Mark Collectors Club), צוזאַמענגעגרינדעט אין 1946 אין [[אַמעריקע]], מיטן עוואַן קאַלישׁ — אַ פּריוואַטן זאַמלער — האָט ביז הײנט איבער 12,000 פּאָסטאַמטן.&lt;ref name=&quot;SavePostOffice&quot;&gt;Save the Post Office. &quot;Say goodbye to the same-day postmark.&quot; August 18, 2025. https://www.savethepostoffice.com/say-goodbye-to-the-same-day-postmark/&lt;/ref&gt;

אַ שטאַרקן [[פּאָסטמאַרק]] קאָן אויפֿהייבן דעם ווערט פֿון אַ [[מאַרקע]] בייסנדיק. צום ביישפּיל, אין 2019 איז אַ ווויקטאָריאַנישן קאָוור פֿאַרקויפֿט געוואָרן בײַ אַ [[ליציטאציע|ליצעטאציע]] פֿאַר **£8,000**, ווײַל דאָ האָט אַ זון-דאַטעמשטעמפּל — אַ זייער זעלטענער — דעם ווערט גאָר אויפֿגעהויבן.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== פּאָסטמאַרקן אין אידישן לעבן ==

=== היסטאָרישע פּאָסטמאַרקן פֿון אידישע שטעדטלעך ===

פֿאַר [[שואה|דעם חורבן]] האָבן הונדערטער [[אידישע]] שטעדטלעך אין [[מזרח-אייראָפּע]] — אין [[פּוילן]], [[רוסלאַנד|רוסלאַנד]], [[ליטע]], [[גאַליציע]] — קליינע פּאָסטאַמטן געהאַט, מיט זייערע אייגענע פּאָסטמאַרקן. הײַנט זענען דאָזיקע שטעמפּלן אַ וויכטיקן היסטאָרישן ראַיה פֿון פלעצער וואָס זענען לאַנג פֿאַרלאָרן.

אידישע בריוון פֿון [[גאַליציע]] אָדער [[ליטע]] מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[19טן יאָרהונדערט|סוף 19tn]] אָדער אָנהייב [[20סטן יאָרהונדערט]] זענען הײַנט גאָר ווערטפֿול בײַ [[פּאָסטגעשיכטע|פּאָסטאַל-היסטאָריקערס]] פֿון אידישן לעבן.

=== פּאָסטמאַרקן אויף ספֿרים-שיקן ===

[[פוסקים|הלכה-ספרים]] און [[תשובות]] האָבן אָפֿטמאָל איבער גרויסע ווייטקייטן געשיקט גטוואָרן, מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[ירושלים]], [[וויען]], [[[[לאדזש]]]], [[וואַרשע]], אָדער [[ניו-יאָרק]] — וואָס קאָן אנווייזן ווען דאָס ספֿר איז געוואָרן געשיקט. [[פארשער]] פֿון [[רבנישע ליטעראטור]] נוצן אָפֿטמאָל די דאָזיקע שטעמפּלן צו קאָנפֿירמירן די ביאָגראַפֿישע דאַטן פֿון [[רבנים]].


=== ענין פֿון פּאָסטמאַרק לכתחילה בשבת ===

אויב אַ אידישע [[פאבריק]], [[ישיבה]], אָדער [[מוסד]] שיקט אפ [[בריוו]]  אין אַ זמן נאָענט צו [[שבת]], קאָן אויסקומען אַז דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום ווערט שבת (ווײַל די מאַשין שטעמפּלט שפּעט). *[[פוסקים]] האָבן דיסקוטירט אין וועלכן מאָס עס גיט אַ [[מראית עין]]-פּראָבלעם אויב מע שיקט אָפּ אַ בריוו ערב שבת, וואָס ווערט דאן שבת       אָפּגעשטעמפּלט. זע [[שמירת שבת כהלכתה]], קאַפּיטל 28, אויב דאָס שטיק ווערט שוין פֿאַרן שבת בפֿועל אָנגענומען בײַם פּאָסטאמט.

== זע אויך ==

[[פיליאטעליע]] — [[מאַרקן]] קאלעקטאר

[[מארקאפיליע]] — די שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן

[[USPS]] — [[אַמעריקאַנישן פּאָסטוועזן]]
[[פעני בלעק]] — ערשטן פּאָסטמאַרקע אויף דער וועלט

[[ראולאנד היל]] — פאטער פין די מאדערנע פּאָסט סיסטעם

[[הענרי בישאפ]] — אויסטראכטער פון ערשטן פּאסטמארק

[[בריוון-שרײבן]]

====  מקורות ====
&lt;references/&gt;


[[קאַטעגאָריע:פּאָסטגעשיכטע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיליאַטעליע]]
[[קאַטעגאָריע:פּאָסטוועזן]]
[[קאַטעגאָריע:רעכטלעכע דאָקומענטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאָמוניקאַציע]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאָרישע טעכנאָלאָגיע]]</text>
      <sha1>mkiz5j1cmkxvz962haepbg32a1xbuc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601176</id>
      <parentid>601175</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21535" sha1="ahw6r6tj31c3ogwp0bks8w49h7ux9jc" xml:space="preserve">[[טעקע:Trewilga, NSW - Postmark (PO closed 1976).jpg|קליין]]
'''פּאָסטמאַרק''' (אויף [[ענגליש]]: Postmark; אויף [[דײַטש]]: Poststempel; אויף [[העברית]]: חותמת דואר) איז אַ [[פּאָסטאַמט]]-צייכן וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפּלט אויף אַ [[בריוו]], [[פעקל]] אָדער אַנדערן פאסטשטיק, כדי אָנצוּווײזן וואוּ און ווען דאָס שטיק איז אָנגענומען אין דעם [[פּאָסט סיסטעם]].

הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן ווײזן 

* דעם אָרט (שטאָט אָדער פּאָסטאַמט) וואוּ דאָס שטיק איז פֿאַראַרבעט געוואָרן, 
* דעם דאַטוםפֿון פֿאַראַרבעטונג, און לפּעמים אויך 
* אַ [[סלאגאן]] אָדער פּובליציטעט-אָנזאָג. זיי זענען הײַנט וויכטיק ניט נאָר פֿאַר [[פילאטעליסטן]] (מאַרקנזאַמלער), נאָר אויך פאַר אנדערע צוועקן — למשל, צו באווײזן אז אַ [[שטײער דעקלאראציע]] אָדער [[וואלבריוו]] איז בעת אָפּגעשיקט געוואָרן.

== טערמינאָלאָגיע ==

מומחם פון פאסטגעשיכטע מאַכן אַ חילוק צווישן צוויי באַגריפן:

* פּאָסטמאַרק (postmark) — דאָס שטעמפּל וואָס ווײַזט דעם אָרט און דאַטום פֿון דעם שיקן. א פּאָסטמאַרק קאָן ליגן אַוועק פֿון דער [[מארק]] אַליין.
* קאַנסעלאַציע מבטל (cancellation) — דאָס שטעמפּל וואָס איז מבטל די פּאסטמארק, אַזוי אַז מען עס נישט נאכאמל נוצן. עס ווערט דירעקט אויפגעשטעמפּלט אויף דער מאַרק.

ווען ביידע שטעמפּלן זענען אין אייינעם — הייסט עס אַ דופּלעקס-שטעמפּל (duplex cancel).&lt;ref name=&quot;NatPostMuseum&quot;&gt;National Postal Museum, Smithsonian Institution. &quot;Marking Devices.&quot; https://postalmuseum.si.edu/exhibition/about-postal-operations-mail-processing/marking-devices&lt;/ref&gt;

אין דער פּראַקטישן וועלט ווערן בעיידע ווערטער אויסגעטוישט אייינס מיטן צווייטן, ווײַל הײַנטיקע מאַשינען שטעמפּלן לרוב בעיידע אין איין מאָל.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Collecting basics: a short history of postmarks and cancels.&quot; May 1, 2021. https://www.linns.com/insights/collecting-basics--a-short-history-of-postmarks-and-cancels.html&lt;/ref&gt;

== היסטאָריע ==

=== פאר פּאָסטמאַרק צײטן===
שוין אין אַלטע צײטן האָבן מענטשן געשיקט בריוון דורכן [[רוים|רוימישן]] [[Cursus publicus|cursus publicus]] אַ שליחים אָנשטאַלט וואָס האָט באַדינט דעם [[קייזערלעכן]] הויף. אָבער ביז [[17טן יאָרהונדערט]] האָט קיין אַמטלעכן שטעמפּל ניט עקזיסטירט אויף בריוון.

=== דער בישאָפּ-שטעמפּל — ערשטן פּאָסטמאַרק אויף דער וועלט (1661) ===

דאָס ערשטע מאָל אין דער [[וועלט]] איז אַ פּאָסטמאַרק גענוצט געוואָרן אין [[לאָנדאָן]], אין [[19טן אַפּריל]] [[1661]], דורכן [[ענגלאַנד|ענגלישן]] [[הענרי בישאָפּ]] (Henry Bishop, 1605–1691), וואָס איז דעמאָלט געווען [[פּאָסטמײסטער]] גענעראַל פון [[ענגלאַנד]] געוואָרן נאָך דעם [[קרוינאנג]] פֿון [[קיניג קאַרל II]].&lt;ref name=&quot;Bishop&quot;&gt;Henry Bishop (postmaster general) — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Henry_Bishop_(postmaster_general)&lt;/ref&gt;

דער [[בישאפ שטעמפל]] (Bishop Mark) איז אָפּגעמאַכט גאָרן ווי אַ קליין צירקל (13 מ&quot;מ), אויפֿגעטיילט אויף צוויי טיילן: אין **אויבערן** טייל שטייט דער חודש (אין צוויי אותיות), און אין אונטערשטןן דער טאָג. דאָ איז נאָך קיין יאָר ניט אָנגעשריבן געוואָרן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;&gt;Stanley Gibbons. &quot;Sample the GSM Archive: The History of Bishop Postmarks.&quot; https://www.stanleygibbons.com/collecting-stamps/dispatches/sample-gsm-archive-history-bishop-postmarks&lt;/ref&gt;

לויטן [[היסטאריקער]]'ס פארשונג האָט בישאָפּ אַרויסגעגעבן דעם שטעמפּל ווײל ער איז באַשולדיקט געוואָרן אַז פּאָסטבלייט פֿאַרהאַלטן בריוון. בישאָפּ האָט אַליין געזאגט: &quot;אַ שטעמפּל איז געמאכט געוואָרן, וואָס ווערט אַרויפגעשטעמפלט אויף יעדן בריוו, כדי צוווײזן דעם טאָג פון חודש ווען יעדן בריוו קומט אין דעם אָפיס ארײן...&quot;&lt;ref name=&quot;LondonRemembers&quot;&gt;London Remembers. &quot;First postmarks in the world.&quot; https://www.londonremembers.com/subjects/first-postmarks-in-the-world&lt;/ref&gt;

דאָס בישאָפּ מוסטער האָט זיך אויסגעשפּרייט שפּעטער אויך קיין [[דובלין]], [[עדינבורג]], [[ניו-יאָרק]], [[באָסטאָן]], [[פילאדעלפיע]], [[קוועבעק]] און [[נאווע סקאשע]] — ד.ה. אין אַלע [[בריטישע אימפעריע|בריטישע קאלאניעס]] פֿון יענע צײַטן.&lt;ref name=&quot;BishopMark&quot;/&gt;

=== דאָס 18טע — 19טע יאָרהונדערט ===

מיט דעם וואקס פון פּאָסט שיקעריי האָבן פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן אָנוואַקסן. אין 1840 האָט דער [[ענגלישן]] [[בילדונג|בילדנגסמאַן]] [[ראָולאַנד היל]] (Sir Rowland Hill) אַרויסגעפֿירט דעם [[פּעני בלעק]]— ד.ה. דעם ערשטן [[גומע-מאַרקע|קלעבעדיגע פאסטמארקע]] אויף דער וועלט — מיט אַ פֿאַרבינדלעכן [[פֿאָרצאָלונג]]-סיסטעם.&lt;ref name=&quot;PennyBlack&quot;&gt;Postage stamp — Wikipedia. &quot;On 1 May 1840, Sir Rowland Hill invented the Penny Black.&quot; https://en.wikipedia.org/wiki/Postage_stamp&lt;/ref&gt;

מיטן אַרייַנקומען פֿון גומע-מאַרקן איז עס וויכטיק געוואָרן צו &quot;קאַנסעלירן&quot; זיי — ד.ה. מבטל זיין זיי, אַזוי אַז מע קאָן זיי ניט ווידער נוצן. ביז 1870 יאָרן האָבן פּאָסט באַאמטע אַלץ געטון מיט דער האַנט אָדער מיט קליינע קאָרק-שטעמפּלעך (לרוב פון קארק אויסגעשניצט) [[מאַרקן]] אַרויפֿגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין די 1870ער האָבן פּאָסטוועזן אָנגעהויבן אַרייַנפֿירן אויטאָמאַטישע קאַנסעל-אַפּאַראַטן וואָס אויטאָמאַטיש האָבן בריוון אָנגעשטעמפּלט.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt; דאָ האָבן אויך סלאָגאַן-שטעמפּלן אָנגעהויבן אויפֿקומען, מיט קורצע אָנזאָגן אין דעם קאַנסעל.

=== 20סטן יאָרהונדערט ביז הײַנט ===

מיט אַרייַנקומען פֿון [[דיגיטאל טעכנאלאגיע]] האָבן הײַנטיקע פּאָסטמאַרקן זיך אָנגעהויבן שפּרייַצן(*inkjet spray*) — דאָס הייסט, אַן אינטינט-שפּריץ-מאַשין שפּרייַצט אויטאָמאַטיש דעם שטעמפּל. [[דיגיטאַלע פּאָסטמאַרקן]] זענען אויך שוין אין נוצן בײַ עטלעכע לענדער.&lt;ref name=&quot;Linns1&quot;/&gt;

אין 2004 האָט [[USPS]] (דאָס [[אַמעריקאַנישע פּאָסטוועזן]]) אָנגעקינדיקט ספּעציעלע דיגיטאַלע פֿאַרב-שטעמפּלן פֿאַר first day covers (ערשט-טאָגס-קאָוורס).&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;&gt;Postmark — Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Postmark&lt;/ref&gt;

== טיפּן פֿון פּאָסטמאַרקן ==

* האַנט-שטעמפּל (Handstamp) אַ פּאָסטבעאַמטער שטעמפּלט מיט דער האַנט אויפֿן שאַלטער
* מאַשין-שטעמפּל (Machine cancel) | אויטאָמאַטישע מאַשין, זינט 1870ער 
* שפּריץ-שטעמפּל (Inkjet spray) | הײַנטיקע מעטאָד, שפּרייַצט אינטינט 
* דיגיטאַלן שטעמפּל (Digital postmark) | נײַע מעטאָד, אויף ספּעציעלע בריוון 

=== נאָך דעם אויסזען:===

* דופּלעקס-שטעמפּל (Duplex) — צוויי טיילן: דאַטום-אָרט + קאַנסעל-שטריכן, למשל אַ קרײַז אָדער שטריכן
* מאַלטעזישן קרייץ (Maltese Cross) — דאָס ערשטע ברייטן-גענוצטן קאַנסעל-שטעמפּל נאָך 1840, אין [[גרויסבריטאַניע]]&lt;ref name=&quot;Marcophily&quot;&gt;Global Philatelic. &quot;Marcophily — The Study of Postmarks.&quot; http://globalphilatelic.blogspot.com/2012/05/marcophily-study-of-postmarks-part-1.html&lt;/ref&gt;
* פֿאַנסי-קאַנסעל (Fancy cancel) — ספּעציעלע, אָפֿט קינסטלערישע פֿאָרמען, למשל פֿיש, הענט, בלומען — אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך קרעאַטיווע פּאָסטמײַסטערס אין 19טן יאָרהונדערט&lt;ref name=&quot;Linns2&quot;&gt;Linn's Stamp News. &quot;Is it a postmark or a cancellation? It's collectible either way.&quot; June 1, 2015. https://www.linns.com/news/postal-updates-page/is-it-a-postmark-or-a-cancellation--its-collectible-either-way.html&lt;/ref&gt;
* סלאָגאַן-שטעמפּל (Slogan cancel) — אַ קורצן טעקסט מיט אַ בוטשאַפֿט (פֿון פּאַטריאָטיש ביז קאָמערציעל)
* שיפּ-שטעמפּל (Ship cancel /paquebot) — אויף בריוון וואָס זענען אָפּגעגאַנגען פֿון אַ [[שיף]]
* צוּג-שטעמפּל (Railway post office cancel) — אויף בריוון פֿאַראַרבעט אין אַ [[צוגוואַגאָן]]
* ערשט-טאָגס-שטעמפּל (First Day Cover / FDC) — ספּעציעלע שטעמפּלן ווען אַ נײַע [[מאַרקע]] ווערט ארויסגעגעבן

== ווי אַזוי עס אַרבעט ==

=== אין אַמעריקע (USPS) ===

לויטן [[אַמעריקאַנישן פּאָסטאמט]] (USPS) ווערן פירעקעדיגע בריוון אויטאָמאַטיש פֿאַראַרבעט אין ראגיאָנאַלע צענטערן (Regional Processing &amp; Distribution Centers, RPDCs). דאָרטן שטעמלן מאַשינען דעם פּאָסטמאַרק אויפֿן בריוו, לרוב מיט שוואַרצן אינטינט.&lt;ref name=&quot;FedReg&quot;&gt;Federal Register. &quot;Postmarks and Postal Possession.&quot; August 12, 2025. https://www.federalregister.gov/documents/2025/08/12/2025-15266/postmarks-and-postal-possession&lt;/ref&gt;

וויכטיק צו וויסן: דאָס [[USPS]] האט פארעפענטליכט אין 2025 / ינוואַר 2026** אַ נײַע סדר (Final Rule), לויט וואָס דער פּאָסטמאַרק-דאַטום מוז נישט** שטימן מיטן טאָג ווען דאָס בריוול-שטיק אין פּאָסט אָפּגעגעבן גאָרן. דאָס איז ווײַל בריוון קאָנען יאָרלאַנג ווישן ביז זיי קומען אין אַ RPDC אָן, ספּעציעל בײַ לענדלעכע שטחים.&lt;ref name=&quot;USPS_Rule&quot;&gt;USPS Final Rule on Postmarks and Postal Possession, December 24, 2025.&lt;/ref&gt;

ווען מע וויל זיכער זיין אַז דאָס שטעמפּל-דאַטום שטימט מיטן טאָג פֿון אָפּגאַנג, מוז מען גיין צו אַ לאקאלער פּאָסטאַמט  לאָקאַציע און בעטן אַ מענשליכע לאָקאַלן שטעמפּל. דאָס איז אימזיסט לויט USPS.&lt;ref name=&quot;FoxNews&quot;&gt;FOX 13 News. &quot;USPS changes postmark rules: What it means for your bills, ballots and taxes.&quot; January 1, 2026. https://www.fox13now.com/news/local-news/usps-changes-postmark-rules-what-it-means-for-your-bills-ballots-and-taxes&lt;/ref&gt;

== געזעצליך==

דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום האָט גאָר אַ גרויסע געזעצליכע (legal) באַדײַט

=== שטײַער-דעקלאַראַציעס ===

אין די [[פֿאַראייניקטע שטאַטן]] געזעץ 26 U.S.C. Section 7502 שטײַערן וואָס ווערט אָפּגעשיקט נאָך דעם לעצטן טאָג (15 אַפּריל) ווערט נאָך אַלץ באַטראַכט אלס צייטליך אויב דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום איז צייטליך.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;&gt;Brookings Institution. &quot;When a postmark no longer tracks mailing.&quot; March 2026. https://www.brookings.edu/articles/when-a-postmark-no-longer-tracks-mailing/&lt;/ref&gt;

=== וואַלן-בריוון ===

אין 14 אַמעריקאַנישע שטאַטן אַרייַנגערעכנט [[נעוואדא|נעוואַדאַ]] — קענען שטים-בריוון (mail-in ballots) אָנגענומען ווערן נאָכן וואַל-טאָג, ווי לאַנג ווי זיי טראָגן אַ פּאָסטמאַרק פֿון נישט שפּעטער ווי וואַל-טאָג.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;CNN Politics. &quot;Ballots, tax returns and other important mail may not get postmarked the day you turn it in.&quot; December 31, 2025. https://www.cnn.com/2025/12/31/politics/usps-postmark-rule-change-mail-in-ballots&lt;/ref&gt;

=== געריכט-סיסטעם ===

U.S. Supreme Court Rule 29.2 דערלויבט אויך אַז עטלעכע געריכט דאָקומענטן זענען צייטליך געשיקט, אויב זיי זענען דורכן USPS אָפּגעשיקט מיטן ריכטיקן פּאָסטמאַרק-דאַטום.&lt;ref name=&quot;Brookings&quot;/&gt;

=== גלאָבאַל ===

פֿאַרשידענע לענדער האָבן פֿאַרשידענע רעגולאַציעס לגבי פּאָסטמאַרקן. ב&quot;ד:

[[כינע]] פּאָסט— ווענדט צוויי פֿאַרשידענע שטעמפּלן: שוואַרצן בײַם אַפנעמען (posting postmark) מיטן אָנגעבן פֿון דעם [[אָנשיקן]]-אָפֿיס, און רויטע בײַם אָפּליפֿערן (delivery postmark) אויפֿן פֿאַרקערטן זײַט פֿון [[קאנווערט]].&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

[[סינגאַפּור]] פּאָסט פארקויפט אַ פּאָסטמאַרק-אַדווערטײַזינג סערוויס — ד.ה. אַ בעל-מלאכה קאָן צאלן כּדי זײַן רעקלאַמע זאָל דאָ דערשײַנען.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== קעפל טעקסט ==
זאַמלען פּאָסטמאַרקן — מארקאפיליע

די וויסנשאַפֿטלעכע אָדער האָביסטישע שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן הייסט מאַרקאָפֿיליע (marcophily), פֿון [[לאַטיין|לאַטייניש]] marca (מאַרק, ציכן).&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;Encyclopædia Britannica. &quot;Philately.&quot; https://www.britannica.com/topic/philately&lt;/ref&gt;

מאַרקאָפֿיליסטן זאַמלען:

* פֿענסי-קאַנסעלן — ספּעציעל אויסגעשניצטע שטעמפּלן פֿון 19טן יאָרהונדערט, אַזוי ווי דאָס
* וואָטעבירי (Waterbury) פֿיש-שטעמפּל אויסגעשניצט פֿון קאָרק דורך פּאָסטמײַסטער
* דזשאָן וו. היל אין [[קאנעטיקעט]] — עס איז הײַנט זייער ווערטפֿול&lt;ref name=&quot;Linns2&quot; /&gt;
* ערשט-טאָג שטעמפּלן (*First Day Covers*) — ווען אַ נײַע מאַרקע קומט ארויס
* שיף שטעמפּלן אַ בריוו וואָס איז אין זיין וועג אויף אַ [[שיף]] אָדער [[דאמפשיף]] אויסגעפֿירט גאָרן
* צוגשטעמפּלן (Travelling Post Office) — אָפּגעשטעמפּלט אין אַ פּאָסטוואַגאָן אויפֿן [[אייזנבאַן]]
* בישאָפּ-שטעמפּלן — הינטע [[17טן יאָרהונדערט|17טן-יאָרהונדערטיקע]] שטעמפּלן, זייער זעלטן און טײַאָר

דעם וועלטס גרעסטן פּאָסטמאַרק-זאַמלונג האַלט דאָס פּאָסט מאַרק קאַלעקטאָרס קלוב(Post Mark Collectors Club), צוזאַמענגעגרינדעט אין 1946 אין [[אַמעריקע]], מיטן עוואַן קאַלישׁ — אַ פּריוואַטן זאַמלער — האָט ביז הײנט איבער 12,000 פּאָסטאַמטן.&lt;ref name=&quot;SavePostOffice&quot;&gt;Save the Post Office. &quot;Say goodbye to the same-day postmark.&quot; August 18, 2025. https://www.savethepostoffice.com/say-goodbye-to-the-same-day-postmark/&lt;/ref&gt;

אַ שטאַרקן [[פּאָסטמאַרק]] קאָן אויפֿהייבן דעם ווערט פֿון אַ [[מאַרקע]] בייסנדיק. צום ביישפּיל, אין 2019 איז אַ ווויקטאָריאַנישן קאָוור פֿאַרקויפֿט געוואָרן בײַ אַ [[ליציטאציע|ליצעטאציע]] פֿאַר **£8,000**, ווײַל דאָ האָט אַ זון-דאַטעמשטעמפּל — אַ זייער זעלטענער — דעם ווערט גאָר אויפֿגעהויבן.&lt;ref name=&quot;WikiPostmark&quot;/&gt;

== פּאָסטמאַרקן אין אידישן לעבן ==

=== היסטאָרישע פּאָסטמאַרקן פֿון אידישע שטעדטלעך ===

פֿאַר [[שואה|דעם חורבן]] האָבן הונדערטער [[אידישע]] שטעדטלעך אין [[מזרח-אייראָפּע]] — אין [[פּוילן]], [[רוסלאַנד|רוסלאַנד]], [[ליטע]], [[גאַליציע]] — קליינע פּאָסטאַמטן געהאַט, מיט זייערע אייגענע פּאָסטמאַרקן. הײַנט זענען דאָזיקע שטעמפּלן אַ וויכטיקן היסטאָרישן ראַיה פֿון פלעצער וואָס זענען לאַנג פֿאַרלאָרן.

אידישע בריוון פֿון [[גאַליציע]] אָדער [[ליטע]] מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[19טן יאָרהונדערט|סוף 19tn]] אָדער אָנהייב [[20סטן יאָרהונדערט]] זענען הײַנט גאָר ווערטפֿול בײַ [[פּאָסטגעשיכטע|פּאָסטאַל-היסטאָריקערס]] פֿון אידישן לעבן.

=== פּאָסטמאַרקן אויף ספֿרים-שיקן ===

[[פוסקים|הלכה-ספרים]] און [[תשובות]] האָבן אָפֿטמאָל איבער גרויסע ווייטקייטן געשיקט גטוואָרן, מיט פּאָסטמאַרקן פֿון [[ירושלים]], [[וויען]], [[[[לאדזש]]]], [[וואַרשע]], אָדער [[ניו-יאָרק]] — וואָס קאָן אנווייזן ווען דאָס ספֿר איז געוואָרן געשיקט. [[פארשער]] פֿון [[רבנישע ליטעראטור]] נוצן אָפֿטמאָל די דאָזיקע שטעמפּלן צו קאָנפֿירמירן די ביאָגראַפֿישע דאַטן פֿון [[רבנים]].


=== ענין פֿון פּאָסטמאַרק לכתחילה בשבת ===

אויב אַ אידישע [[פאבריק]], [[ישיבה]], אָדער [[מוסד]] שיקט אפ [[בריוו]]  אין אַ זמן נאָענט צו [[שבת]], קאָן אויסקומען אַז דאָס פּאָסטמאַרק-דאַטום ווערט שבת (ווײַל די מאַשין שטעמפּלט שפּעט). *[[פוסקים]] האָבן דיסקוטירט אין וועלכן מאָס עס גיט אַ [[מראית עין]]-פּראָבלעם אויב מע שיקט אָפּ אַ בריוו ערב שבת, וואָס ווערט דאן שבת       אָפּגעשטעמפּלט. זע [[שמירת שבת כהלכתה]], קאַפּיטל 28, אויב דאָס שטיק ווערט שוין פֿאַרן שבת בפֿועל אָנגענומען בײַם פּאָסטאמט.

== זע אויך ==

[[פיליאטעליע]] — [[מאַרקן]] קאלעקטאר

[[מארקאפיליע]] — די שטודיע פֿון פּאָסטמאַרקן

[[USPS]] — [[אַמעריקאַנישן פּאָסטוועזן]]
[[פעני בלעק]] — ערשטן פּאָסטמאַרקע אויף דער וועלט

[[ראולאנד היל]] — פאטער פין די מאדערנע פּאָסט סיסטעם

[[הענרי בישאפ]] — אויסטראכטער פון ערשטן פּאסטמארק

[[בריוון-שרײבן]]

====  מקורות ====
&lt;references/&gt;


[[קאַטעגאָריע:פּאָסטגעשיכטע]]
[[קאַטעגאָריע:פֿיליאַטעליע]]
[[קאַטעגאָריע:פּאָסטוועזן]]
[[קאַטעגאָריע:רעכטלעכע דאָקומענטן]]
[[קאַטעגאָריע:קאָמוניקאַציע]]
[[קאַטעגאָריע:היסטאָרישע טעכנאָלאָגיע]]</text>
      <sha1>ahw6r6tj31c3ogwp0bks8w49h7ux9jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פלינט (שטיין)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54976</id>
    <revision>
      <id>601178</id>
      <timestamp>2026-06-23T09:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Regulator 1</username>
        <id>61314</id>
      </contributor>
      <comment>געשאפן דורך איבערזעצן דעם בלאט &quot;[[:he:Special:Redirect/revision/43474628|צור (סלע)]]&quot;</comment>
      <origin>601178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7449" sha1="rhbihxocvwgkmbo9z29q46njufhvhl4" xml:space="preserve">[[טעקע:Kleine_feuersteine.jpg|לינקס|קליין|250x250פיקס|פלינטס]]
'''פלינט''' איז א [[כעמיע|כעמישע]] סעדאַמענטערי שטיין וואָס איז אָפּגעלייגט געוואָרן פֿון אַ וואַסעריקער סביבה וואָס איז נישט עוואַפּאָריטיש . פלינט איז אַ האַרטער שטיין מיט אַ גלאַזיקן אויסזען געמאַכט פֿון ריינער סיליקאַ ( &lt;sub&gt;SiO2&lt;/sub&gt; ) מיט זייער ווייניק כעמישע &quot;פֿאַרפּעסטיקונגען&quot;. עס איז געמאַכט פֿון קליינע קריסטאַלן ( קריפּטאָקריסטאלן) פֿון דעם מינעראַל כאַלסעדאָני און גרויס-קריסטאַלינע קוואַרץ, און מאַנטשמאָל כּולל עס קליינע [[פאסיל|פֿאָסילן]]. פלינט ווערט געפֿונען ווי קנופּן אין קרייד, [[קאלכשטיין|קאַלךשטיין]] אָדער דאָלאָמיט שטיינער .

== טיפּן פון פלינט שטיינער ==
פלינט שטיינער דערשייַנען אין נאַטור אין אַ פאַרשיידנקייט פון פארמען.

* '''פלינט''' – אין דעם שמאָלן זין, ווערט דער נאָמען פלינט גענוצט צו באַצייכענען אַ טיפּ פלינט וואָס איז טונקל אין קאָליר, געוויינטלעך טונקל גרוי, בלוי, שוואַרץ אָדער טיף ברוין.
* '''טשערט''' – א העלערע סארט, אין פארבן פון ווייס, גרוי, ברוין, גרוי-ברוין, און ליכט גרין ביז ראסטיג רויט. די קאליר אונטערשיידן זענען א רעזולטאט פון די שפור עלעמענטן געפונען אין דעם שטיין, מיט די רויטע און גרינע פארבן צוליב דעם אנוועזנהייט פון [[אייזן]] יאנען .

*

== דער פּראָצעס פֿון פֿאָרמירונג פֿון פֿײַערשטײַן ==
דער פּראָצעס פֿון פֿלינט פֿאָרמאַציע איז נישט גענוג קלאָר. שטודיעס ווײַזן אָן אַז פֿלינט איז אַ פּאָליגעניק סעדאַמענט, דאָס הייסט אַז עס איז געשאַפֿן געוואָרן אַלס אַ רעזולטאַט פֿון פֿאַרשידענע פֿאַקטאָרן און אין פֿילע וועגן. מען ווייסט אַז פֿלינט איז אָפּגעלייגט געוואָרן אין ים און אַז די הויפּט בײַשטײַערער צו דער סיליקאַ פֿון וועלכער פֿלינט שטיין ווערט געשאַפֿן זענען וואַלקאַנישע אַש פֿון [[וואולקאן|וואולקאַנען]] וואָס ווערן געטראָגן דורך ווינט, אָדער סיליקאַ וואָס ווערט כעמיש אויפֿגעלייזט פֿון פֿעלזן (ווי באַזאַלט און גראַניט ) און געטראָגן מיטן טײַך־וואַסער צום ים. די סיליקאַ וואָס ווערט אויפֿגעלייזט אין ים־וואַסער זעצט זיך אָפּ אין צוויי מעגלעכע פּראָצעסן:

* '''ביאָגענישער פייַערשטיין''' – פייַערשטיין געשאפן דורך איין-צעליגע חיות ווי קנידאַריאַנס, שוואַמען און פילום (נידעריקע אַלדזשי) וואָס בויען זייערע סקעלעטן דורך אַבזאָרבירן סיליקאַ פון ים וואַסער. פילע פאָרשער גלויבן אַז רובֿ פון די וועלט 'ס פייַערשטיין איז '''ביאָגענישער פייַערשטיין.'''
* '''כעמישע פלינט''' – פלינט געשאפן דורך כעמישע אפזעצונג אין ים. די גרונט-באדינגונג פאר דעם פראצעס איז געווען א הויכע קאנצענטראציע פון סיליקא אין ים-וואסער, ווי אין א ווארעמען [[קלימאט]] . דאס איז א גרונט-באדינגונג אבער נישט גענוגנדיקע באדינגונג; אפילו אין באדינגונגען פון א שטארק געזעטיגטע לייזונג, וועט קריסטאל-אפזעצונג נישט פארקומען אחוץ אויב א מינעראל-קערן ווערט אריינגעפירט אין דער לייזונג. עס ווייזט זיך ארויס אז א הויכע קאנצענטראציע פון קארבאנאט-יאנען ( &lt;sub&gt;CO3&lt;/sub&gt; ) דינט אלס א קאטאליזאטאר פון דעם טיפ. דעריבער, פארקומט א פראצעס פון אויסטויש אין וועלכן דער פלינט פארטרעט קאלכשטיין וואס שטאמט פון די סקעלעטן פון מיקראסקאפישע בעלי חיים. דעריבער, געפינען זיך [[פאסיל|פאסילען]] אינעם פלינט וועמענס ארגינעלע שאלן זענען געווען קאלכשטיין און זענען יעצט געמאכט פון פלינט. די אפזעצונג פון כעמישע פלינט פאסירט אין עקזיסטירנדע לעכער אינעם סעדימענט. דער מקור פון די לעכער איז די טעטיקייט פון בעלי חיים וואס שאפן קאנאלן אדער לאכן, אין די בריטשעס צווישן די שיכטן פון קאלכשטיין, אדער אין ריסן געשאפן אין דעם קאלכיקן סעדימענט צוליב דעם קאמפרעסיע-פראצעס וואס פאראורזאכט אז וואסער זאל ווערן אוועקגענומען פון סעדימענט, דער סעדימענט זאל שרינקען, און די פארמאציע פון ריסן.

*

== פאָסילן ==
[[טעקע:Lahav_zor_B_T.JPG|לינקס|קליין|210x210פיקס|&quot;אַמירי&quot; טיפּ פֿלינט בלייד]]


פלינט איז אן אידעאלער שטיין פארן אויפהיטן אלטע כייַע-פארמען ווייל עס ווערט כאראקטעריזירט דורך א קריפּטאָקריסטאַלינע סטרוקטור (ד&quot;ה קליינע קריסטאַלן) און איז קעגנשטעליק קעגן וועטער און מעטאַמאָרפיזם

== די נוצן פון פלינט ==
[[טעקע:Flint_church_in_england_arp.jpg|קליין|א קירך געבויט פון פלינט אין [[סאמערסעט|סאָמערסעט]], ענגלאַנד]]


פלינט איז געווען איינע פון די נוצלעכסטע מאַטעריאַלן אין דער ליטישער אינדוסטריע צו שאַפֿן מכשירים אין [[שטיין עפאכע|דער שטיין־עפּאָכע]], ווי למשל האַנט־שטיינער, ווײַל עס שפּאַלט זיך אין דין, שאַרפֿע פֿראַגמענטן גערופֿן פֿלעקן אָדער בליידס (אָפּהענגיק פֿון דער פֿאָרעם) ווען מען שלאָגט עס מיט אַן אַנדער האַרטן אָביעקט (ווי למשל אַ האַנט־האַמער געמאַכט פֿון אַן אַנדער מאַטעריאַל).

== עקסטערנע לינקס ==

* צור, דף שער בספרייה הלאומית</text>
      <sha1>rhbihxocvwgkmbo9z29q46njufhvhl4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601181</id>
      <parentid>601178</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Regulator 1</username>
        <id>61314</id>
      </contributor>
      <origin>601181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7446" sha1="gwsg97bx7nax7dzpc9vz0h4hhrs8c56" xml:space="preserve">[[טעקע:Kleine_feuersteine.jpg|לינקס|קליין|250x250פיקס|פלינטס]]
'''פלינט''' איז א [[כעמיע|כעמישע]] סעדאַמענטערי שטיין וואָס איז אָפּגעלייגט געוואָרן פֿון אַ וואַסעריקער סביבה וואָס איז נישט עוואַפּאָריטיש . פלינט איז אַ האַרטער שטיין מיט אַ גלאַזיקן אויסזען געמאַכט פֿון ריינער סיליקאַ ( &lt;sub&gt;SiO2&lt;/sub&gt; ) מיט זייער ווייניק כעמישע &quot;פֿאַרפּעסטיקונגען&quot;. עס איז געמאַכט פֿון קליינע קריסטאַלן ( קריפּטאָקריסטאלן) פֿון דעם מינעראַל כאַלסעדאָני און גרויס-קריסטאַלינע קוואַרץ, און מאַנטשמאָל כּולל עס קליינע [[פאסיל|פֿאָסילן]]. פלינט ווערט געפֿונען ווי קנופּן אין קרייד, [[קאלכשטיין|קאַלךשטיין]] אָדער דאָלאָמיט שטיינער .

== טיפּן פון פלינט שטיינער ==
פלינט שטיינער דערשייַנען אין נאַטור אין אַ פאַרשיידנקייט פון פארמען.

* '''פלינט''' – אין דעם שמאָלן זין, ווערט דער נאָמען פלינט גענוצט צו באַצייכענען אַ טיפּ פלינט וואָס איז טונקל אין קאָליר, געוויינטלעך טונקל גרוי, בלוי, שוואַרץ אָדער טיף ברוין.
* '''טשערט''' – א העלערע סארט, אין פארבן פון ווייס, גרוי, ברוין, גרוי-ברוין, און ליכט גרין ביז ראסטיג רויט. די קאליר אונטערשיידן זענען א רעזולטאט פון די שפור עלעמענטן געפונען אין דעם שטיין, מיט די רויטע און גרינע פארבן צוליב דעם אנוועזנהייט פון [[אייזן]] יאנען .

*

== דער פּראָצעס פֿון פֿאָרמירונג פֿון פֿײַערשטײַן ==
דער פּראָצעס פֿון פֿלינט פֿאָרמאַציע איז נישט גענוג קלאָר. שטודיעס ווײַזן אָן אַז פֿלינט איז אַ פּאָליגעניק סעדאַמענט, דאָס הייסט אַז עס איז געשאַפֿן געוואָרן אַלס אַ רעזולטאַט פֿון פֿאַרשידענע פֿאַקטאָרן און אין פֿילע וועגן. מען ווייסט אַז פֿלינט איז אָפּגעלייגט געוואָרן אין ים און אַז די הויפּט בײַשטײַערער צו דער סיליקאַ פֿון וועלכער פֿלינט שטיין ווערט געשאַפֿן זענען וואַלקאַנישע אַש פֿון [[וואולקאן|וואולקאַנען]] וואָס ווערן געטראָגן דורך ווינט, אָדער סיליקאַ וואָס ווערט כעמיש אויפֿגעלייזט פֿון פֿעלזן (ווי באַזאַלט און גראַניט ) און געטראָגן מיטן טײַך־וואַסער צום ים. די סיליקאַ וואָס ווערט אויפֿגעלייזט אין ים־וואַסער זעצט זיך אָפּ אין צוויי מעגלעכע פּראָצעסן:

* '''ביאָגענישער פייַערשטיין''' – פייַערשטיין געשאפן דורך איין-צעליגע חיות ווי קנידאַריאַנס, שוואַמען און פילום (נידעריקע אַלדזשי) וואָס בויען זייערע סקעלעטן דורך אַבזאָרבירן סיליקאַ פון ים וואַסער. פילע פאָרשער גלויבן אַז רובֿ פון די וועלט 'ס פייַערשטיין איז '''ביאָגענישער פייַערשטיין.'''
* '''כעמישע פלינט''' – פלינט געשאפן דורך כעמישע אפזעצונג אין ים. די גרונט-באדינגונג פאר דעם פראצעס איז געווען א הויכע קאנצענטראציע פון סיליקא אין ים-וואסער, ווי אין א ווארעמען [[קלימאט]] . דאס איז א גרונט-באדינגונג אבער נישט גענוגנדיקע באדינגונג; אפילו אין באדינגונגען פון א שטארק געזעטיגטע לייזונג, וועט קריסטאל-אפזעצונג נישט פארקומען אחוץ אויב א מינעראל-קערן ווערט אריינגעפירט אין דער לייזונג. עס ווייזט זיך ארויס אז א הויכע קאנצענטראציע פון קארבאנאט-יאנען ( &lt;sub&gt;CO3&lt;/sub&gt; ) דינט אלס א קאטאליזאטאר פון דעם טיפ. דעריבער, פארקומט א פראצעס פון אויסטויש אין וועלכן דער פלינט פארטרעט קאלכשטיין וואס שטאמט פון די סקעלעטן פון מיקראסקאפישע בעלי חיים. דעריבער, געפינען זיך [[פאסיל|פאסילען]] אינעם פלינט וועמענס ארגינעלע שאלן זענען געווען קאלכשטיין און זענען יעצט געמאכט פון פלינט. די אפזעצונג פון כעמישע פלינט פאסירט אין עקזיסטירנדע לעכער אינעם סעדימענט. דער מקור פון די לעכער איז די טעטיקייט פון בעלי חיים וואס שאפן קאנאלן אדער לאכן, אין די בריטשעס צווישן די שיכטן פון קאלכשטיין, אדער אין ריסן געשאפן אין דעם קאלכיקן סעדימענט צוליב דעם קאמפרעסיע-פראצעס וואס פאראורזאכט אז וואסער זאל ווערן אוועקגענומען פון סעדימענט, דער סעדימענט זאל שרינקען, און די פארמאציע פון ריסן.

*

== פאָסילן ==
[[טעקע:Lahav_zor_B_T.JPG|לינקס|קליין|210x210פיקס|&quot;אַמירי&quot; טיפּ פֿלינט בלייד]]
[[טעקע:Flint_church_in_england_arp.jpg|קליין|א קירך געבויט פון פלינט אין [[סאמערסעט|סאָמערסעט]], ענגלאַנד]]

פלינט איז אן אידעאלער שטיין פארן אויפהיטן אלטע כייַע-פארמען ווייל עס ווערט כאראקטעריזירט דורך א קריפּטאָקריסטאַלינע סטרוקטור (ד&quot;ה קליינע קריסטאַלן) און איז קעגנשטעליק קעגן וועטער און מעטאַמאָרפיזם

== די נוצן פון פלינט ==
פלינט איז געווען איינע פון די נוצלעכסטע מאַטעריאַלן אין דער ליטישער אינדוסטריע צו שאַפֿן מכשירים אין [[שטיין עפאכע|דער שטיין־עפּאָכע]], ווי למשל האַנט־שטיינער, ווײַל עס שפּאַלט זיך אין דין, שאַרפֿע פֿראַגמענטן גערופֿן פֿלעקן אָדער בליידס (אָפּהענגיק פֿון דער פֿאָרעם) ווען מען שלאָגט עס מיט אַן אַנדער האַרטן אָביעקט (ווי למשל אַ האַנט־האַמער געמאַכט פֿון אַן אַנדער מאַטעריאַל).

== עקסטערנע לינקס ==

* צור, דף שער בספרייה הלאומית</text>
      <sha1>gwsg97bx7nax7dzpc9vz0h4hhrs8c56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601182</id>
      <parentid>601181</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Regulator 1</username>
        <id>61314</id>
      </contributor>
      <comment>לינק</comment>
      <origin>601182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7501" sha1="e0ivp7t80543tknb20oun1ec8gl76zy" xml:space="preserve">[[טעקע:Kleine_feuersteine.jpg|לינקס|קליין|250x250פיקס|פלינטס]]
'''פלינט''' איז א [[כעמיע|כעמישע]] סעדאַמענטערי שטיין וואָס איז אָפּגעלייגט געוואָרן פֿון אַ וואַסעריקער סביבה וואָס איז נישט עוואַפּאָריטיש . פלינט איז אַ האַרטער שטיין מיט אַ גלאַזיקן אויסזען געמאַכט פֿון ריינער סיליקאַ ( &lt;sub&gt;SiO2&lt;/sub&gt; ) מיט זייער ווייניק כעמישע &quot;פֿאַרפּעסטיקונגען&quot;. עס איז געמאַכט פֿון קליינע קריסטאַלן ( קריפּטאָקריסטאלן) פֿון דעם מינעראַל כאַלסעדאָני און גרויס-קריסטאַלינע קוואַרץ, און מאַנטשמאָל כּולל עס קליינע [[פאסיל|פֿאָסילן]]. פלינט ווערט געפֿונען ווי קנופּן אין קרייד, [[קאלכשטיין|קאַלךשטיין]] אָדער דאָלאָמיט שטיינער .

== טיפּן פון פלינט שטיינער ==
פלינט שטיינער דערשייַנען אין נאַטור אין אַ פאַרשיידנקייט פון פארמען.

* '''פלינט''' – אין דעם שמאָלן זין, ווערט דער נאָמען פלינט גענוצט צו באַצייכענען אַ טיפּ פלינט וואָס איז טונקל אין קאָליר, געוויינטלעך טונקל גרוי, בלוי, שוואַרץ אָדער טיף ברוין.
* '''טשערט''' – א העלערע סארט, אין פארבן פון ווייס, גרוי, ברוין, גרוי-ברוין, און ליכט גרין ביז ראסטיג רויט. די קאליר אונטערשיידן זענען א רעזולטאט פון די שפור עלעמענטן געפונען אין דעם שטיין, מיט די רויטע און גרינע פארבן צוליב דעם אנוועזנהייט פון [[אייזן]] יאנען .

*

== דער פּראָצעס פֿון פֿאָרמירונג פֿון פֿײַערשטײַן ==
דער פּראָצעס פֿון פֿלינט פֿאָרמאַציע איז נישט גענוג קלאָר. שטודיעס ווײַזן אָן אַז פֿלינט איז אַ פּאָליגעניק סעדאַמענט, דאָס הייסט אַז עס איז געשאַפֿן געוואָרן אַלס אַ רעזולטאַט פֿון פֿאַרשידענע פֿאַקטאָרן און אין פֿילע וועגן. מען ווייסט אַז פֿלינט איז אָפּגעלייגט געוואָרן אין ים און אַז די הויפּט בײַשטײַערער צו דער סיליקאַ פֿון וועלכער פֿלינט שטיין ווערט געשאַפֿן זענען וואַלקאַנישע אַש פֿון [[וואולקאן|וואולקאַנען]] וואָס ווערן געטראָגן דורך ווינט, אָדער סיליקאַ וואָס ווערט כעמיש אויפֿגעלייזט פֿון פֿעלזן (ווי באַזאַלט און גראַניט ) און געטראָגן מיטן טײַך־וואַסער צום ים. די סיליקאַ וואָס ווערט אויפֿגעלייזט אין ים־וואַסער זעצט זיך אָפּ אין צוויי מעגלעכע פּראָצעסן:

* '''ביאָגענישער פייַערשטיין''' – פייַערשטיין געשאפן דורך איין-צעליגע חיות ווי קנידאַריאַנס, שוואַמען און פילום (נידעריקע אַלדזשי) וואָס בויען זייערע סקעלעטן דורך אַבזאָרבירן סיליקאַ פון ים וואַסער. פילע פאָרשער גלויבן אַז רובֿ פון די וועלט 'ס פייַערשטיין איז '''ביאָגענישער פייַערשטיין.'''
* '''כעמישע פלינט''' – פלינט געשאפן דורך כעמישע אפזעצונג אין ים. די גרונט-באדינגונג פאר דעם פראצעס איז געווען א הויכע קאנצענטראציע פון סיליקא אין ים-וואסער, ווי אין א ווארעמען [[קלימאט]] . דאס איז א גרונט-באדינגונג אבער נישט גענוגנדיקע באדינגונג; אפילו אין באדינגונגען פון א שטארק געזעטיגטע לייזונג, וועט קריסטאל-אפזעצונג נישט פארקומען אחוץ אויב א מינעראל-קערן ווערט אריינגעפירט אין דער לייזונג. עס ווייזט זיך ארויס אז א הויכע קאנצענטראציע פון קארבאנאט-יאנען ( &lt;sub&gt;CO3&lt;/sub&gt; ) דינט אלס א קאטאליזאטאר פון דעם טיפ. דעריבער, פארקומט א פראצעס פון אויסטויש אין וועלכן דער פלינט פארטרעט קאלכשטיין וואס שטאמט פון די סקעלעטן פון מיקראסקאפישע בעלי חיים. דעריבער, געפינען זיך [[פאסיל|פאסילען]] אינעם פלינט וועמענס ארגינעלע שאלן זענען געווען קאלכשטיין און זענען יעצט געמאכט פון פלינט. די אפזעצונג פון כעמישע פלינט פאסירט אין עקזיסטירנדע לעכער אינעם סעדימענט. דער מקור פון די לעכער איז די טעטיקייט פון בעלי חיים וואס שאפן קאנאלן אדער לאכן, אין די בריטשעס צווישן די שיכטן פון קאלכשטיין, אדער אין ריסן געשאפן אין דעם קאלכיקן סעדימענט צוליב דעם קאמפרעסיע-פראצעס וואס פאראורזאכט אז וואסער זאל ווערן אוועקגענומען פון סעדימענט, דער סעדימענט זאל שרינקען, און די פארמאציע פון ריסן.

*

== פאָסילן ==
[[טעקע:Lahav_zor_B_T.JPG|לינקס|קליין|210x210פיקס|&quot;אַמירי&quot; טיפּ פֿלינט בלייד]]
[[טעקע:Flint_church_in_england_arp.jpg|קליין|א קירך געבויט פון פלינט אין [[סאמערסעט|סאָמערסעט]], ענגלאַנד]]

פלינט איז אן אידעאלער שטיין פארן אויפהיטן אלטע כייַע-פארמען ווייל עס ווערט כאראקטעריזירט דורך א קריפּטאָקריסטאַלינע סטרוקטור (ד&quot;ה קליינע קריסטאַלן) און איז קעגנשטעליק קעגן וועטער און מעטאַמאָרפיזם

== די נוצן פון פלינט ==
פלינט איז געווען איינע פון די נוצלעכסטע מאַטעריאַלן אין דער ליטישער אינדוסטריע צו שאַפֿן מכשירים אין [[שטיין עפאכע|דער שטיין־עפּאָכע]], ווי למשל האַנט־שטיינער, ווײַל עס שפּאַלט זיך אין דין, שאַרפֿע פֿראַגמענטן גערופֿן פֿלעקן אָדער בליידס (אָפּהענגיק פֿון דער פֿאָרעם) ווען מען שלאָגט עס מיט אַן אַנדער האַרטן אָביעקט (ווי למשל אַ האַנט־האַמער געמאַכט פֿון אַן אַנדער מאַטעריאַל).

== עקסטערנע לינקס ==

* [https://www.nli.org.il/he/a-topic/987007536031705171 צור], דף שער בספרייה הלאומית</text>
      <sha1>e0ivp7t80543tknb20oun1ec8gl76zy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601183</id>
      <parentid>601182</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Regulator 1</username>
        <id>61314</id>
      </contributor>
      <origin>601183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7335" sha1="mgnamq1q0rfnxur8pjwhxs9t4n4ymog" xml:space="preserve">[[טעקע:Kleine_feuersteine.jpg|לינקס|קליין|250x250פיקס|פלינטס]]
'''פלינט''' איז א [[כעמיע|כעמישע]] סעדאַמענטערי שטיין וואָס איז אָפּגעלייגט געוואָרן פֿון אַ וואַסעריקער סביבה וואָס איז נישט עוואַפּאָריטיש . פלינט איז אַ האַרטער שטיין מיט אַ גלאַזיקן אויסזען געמאַכט פֿון ריינער סיליקאַ ( &lt;sub&gt;SiO2&lt;/sub&gt; ) מיט זייער ווייניק כעמישע &quot;פֿאַרפּעסטיקונגען&quot;. עס איז געמאַכט פֿון קליינע קריסטאַלן ( קריפּטאָקריסטאלן) פֿון דעם מינעראַל כאַלסעדאָני און גרויס-קריסטאַלינע קוואַרץ, און מאַנטשמאָל כּולל עס קליינע [[פאסיל|פֿאָסילן]]. פלינט ווערט געפֿונען ווי קנופּן אין קרייד, [[קאלכשטיין|קאַלךשטיין]] אָדער דאָלאָמיט שטיינער .

== טיפּן פון פלינט שטיינער ==
פלינט שטיינער דערשייַנען אין נאַטור אין אַ פאַרשיידנקייט פון פארמען.

* '''פלינט''' – אין דעם שמאָלן זין, ווערט דער נאָמען פלינט גענוצט צו באַצייכענען אַ טיפּ פלינט וואָס איז טונקל אין קאָליר, געוויינטלעך טונקל גרוי, בלוי, שוואַרץ אָדער טיף ברוין.
* '''טשערט''' – א העלערע סארט, אין פארבן פון ווייס, גרוי, ברוין, גרוי-ברוין, און ליכט גרין ביז ראסטיג רויט. די קאליר אונטערשיידן זענען א רעזולטאט פון די שפור עלעמענטן געפונען אין דעם שטיין, מיט די רויטע און גרינע פארבן צוליב דעם אנוועזנהייט פון [[אייזן]] יאנען .

*

== דער פּראָצעס פֿון פֿאָרמירונג פֿון פֿײַערשטײַן ==
דער פּראָצעס פֿון פֿלינט פֿאָרמאַציע איז נישט גענוג קלאָר. שטודיעס ווײַזן אָן אַז פֿלינט איז אַ פּאָליגעניק סעדאַמענט, דאָס הייסט אַז עס איז געשאַפֿן געוואָרן אַלס אַ רעזולטאַט פֿון פֿאַרשידענע פֿאַקטאָרן און אין פֿילע וועגן. מען ווייסט אַז פֿלינט איז אָפּגעלייגט געוואָרן אין ים און אַז די הויפּט בײַשטײַערער צו דער סיליקאַ פֿון וועלכער פֿלינט שטיין ווערט געשאַפֿן זענען וואַלקאַנישע אַש פֿון [[וואולקאן|וואולקאַנען]] וואָס ווערן געטראָגן דורך ווינט, אָדער סיליקאַ וואָס ווערט כעמיש אויפֿגעלייזט פֿון פֿעלזן (ווי באַזאַלט און גראַניט ) און געטראָגן מיטן טײַך־וואַסער צום ים. די סיליקאַ וואָס ווערט אויפֿגעלייזט אין ים־וואַסער זעצט זיך אָפּ אין צוויי מעגלעכע פּראָצעסן:

* '''ביאָגענישער פייַערשטיין''' – פייַערשטיין געשאפן דורך איין-צעליגע חיות ווי קנידאַריאַנס, שוואַמען און פילום (נידעריקע אַלדזשי) וואָס בויען זייערע סקעלעטן דורך אַבזאָרבירן סיליקאַ פון ים וואַסער. פילע פאָרשער גלויבן אַז רובֿ פון די וועלט 'ס פייַערשטיין איז '''ביאָגענישער פייַערשטיין.'''
* '''כעמישע פלינט''' – פלינט געשאפן דורך כעמישע אפזעצונג אין ים. די גרונט-באדינגונג פאר דעם פראצעס איז געווען א הויכע קאנצענטראציע פון סיליקא אין ים-וואסער, ווי אין א ווארעמען [[קלימאט]] . דאס איז א גרונט-באדינגונג אבער נישט גענוגנדיקע באדינגונג; אפילו אין באדינגונגען פון א שטארק געזעטיגטע לייזונג, וועט קריסטאל-אפזעצונג נישט פארקומען אחוץ אויב א מינעראל-קערן ווערט אריינגעפירט אין דער לייזונג. עס ווייזט זיך ארויס אז א הויכע קאנצענטראציע פון קארבאנאט-יאנען ( &lt;sub&gt;CO3&lt;/sub&gt; ) דינט אלס א קאטאליזאטאר פון דעם טיפ. דעריבער, פארקומט א פראצעס פון אויסטויש אין וועלכן דער פלינט פארטרעט קאלכשטיין וואס שטאמט פון די סקעלעטן פון מיקראסקאפישע בעלי חיים. דעריבער, געפינען זיך [[פאסיל|פאסילען]] אינעם פלינט וועמענס ארגינעלע שאלן זענען געווען קאלכשטיין און זענען יעצט געמאכט פון פלינט. די אפזעצונג פון כעמישע פלינט פאסירט אין עקזיסטירנדע לעכער אינעם סעדימענט. דער מקור פון די לעכער איז די טעטיקייט פון בעלי חיים וואס שאפן קאנאלן אדער לאכן, אין די בריטשעס צווישן די שיכטן פון קאלכשטיין, אדער אין ריסן געשאפן אין דעם קאלכיקן סעדימענט צוליב דעם קאמפרעסיע-פראצעס וואס פאראורזאכט אז וואסער זאל ווערן אוועקגענומען פון סעדימענט, דער סעדימענט זאל שרינקען, און די פארמאציע פון ריסן.

*

== פאָסילן ==
[[טעקע:Lahav_zor_B_T.JPG|לינקס|קליין|210x210פיקס|&quot;אַמירי&quot; טיפּ פֿלינט בלייד]]פלינט איז אן אידעאלער שטיין פארן אויפהיטן אלטע כייַע-פארמען ווייל עס ווערט כאראקטעריזירט דורך א קריפּטאָקריסטאַלינע סטרוקטור (ד&quot;ה קליינע קריסטאַלן) און איז קעגנשטעליק קעגן וועטער און מעטאַמאָרפיזם

== די נוצן פון פלינט ==
פלינט איז געווען איינע פון די נוצלעכסטע מאַטעריאַלן אין דער ליטישער אינדוסטריע צו שאַפֿן מכשירים אין [[שטיין עפאכע|דער שטיין־עפּאָכע]], ווי למשל האַנט־שטיינער, ווײַל עס שפּאַלט זיך אין דין, שאַרפֿע פֿראַגמענטן גערופֿן פֿלעקן אָדער בליידס (אָפּהענגיק פֿון דער פֿאָרעם) ווען מען שלאָגט עס מיט אַן אַנדער האַרטן אָביעקט (ווי למשל אַ האַנט־האַמער געמאַכט פֿון אַן אַנדער מאַטעריאַל).

== עקסטערנע לינקס ==

* [https://www.nli.org.il/he/a-topic/987007536031705171 צור], דף שער בספרייה הלאומית</text>
      <sha1>mgnamq1q0rfnxur8pjwhxs9t4n4ymog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קריפּטאָקריסטאַל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54977</id>
    <revision>
      <id>601179</id>
      <timestamp>2026-06-23T09:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>The Regulator 1</username>
        <id>61314</id>
      </contributor>
      <comment>געשאפן דורך איבערזעצן דעם בלאט &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1247328674|Cryptocrystalline]]&quot;</comment>
      <origin>601179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1833" sha1="1mklppma0lkrkvka5w9h44finpju9th" xml:space="preserve">
קריפּטאָ[[קריסטאל|קריסטאַלס]] איז אַ שטיין טעקסטור געמאכט פון אַזאַ מינטיק קריסטאַלז אַז זייַן קריסטאַלינע נאַטור איז בלויז וואַגלי ריווילעד אפילו מיקראָסקאָפּיקאַללי&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|title=Dictionary of geological terms|date=1984|last=[[American Geological Institute]]}}&lt;/ref&gt; אין דין אָפּטיילונג דורך טראַנסמיטיד פּאַלאַריזעד ליכט. צווישן די סעדעמענטאַרע שטיינער, טשערט און [[פלינט (שטיין)]] זענען קריפּטאָקריסטאַלין. קאַרבאָנאַדאָ, אַ פאָרעם פון דיאַמאַנדע, איז אויך קריפּטאָקריסטאַלין. וואַלקאַנאַיק ראַקס, ספּעציעל פון די פעלסיש טיפּ אַזאַ ווי felsites און ריאָליץ, קען האָבן אַ '''קריפּטאָקריסטאַלאַל''' ערד מאַסע ווי דיסטיינד פון ריין אָבסידיאַן (פֿעלסיש) אָדער טאַכיליט (מאַפיק), וואָס זענען נאַטירלעך ראַקס [[גלאז|גלעזער]]. אַגאַט און אָניקס זענען ביישפילן פון קריפּטאָקריסטאַלינע סיליקע (כאַלצעדאָניאַ). די קוואַרטז קריסטאַלז אין כאַלקעדאָניע זענען אַזוי קליין אַז זיי קענען נישט זיין דיסטיינד מיט די נאַקעט אויג&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|last=Jesse|first=Dorothea|title=How Hard is Agate on the Mohs Scale|date=5 July 2024|url=https://www.findgemstone.com/blog/how-hard-is-agate-on-the-mohs-scale/}}&lt;/ref&gt;.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}</text>
      <sha1>1mklppma0lkrkvka5w9h44finpju9th</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601180</id>
      <parentid>601179</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T09:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>41062</id>
      </contributor>
      <comment>Fix</comment>
      <origin>601180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1832" sha1="tv0os1r5i338t9zbkgurruddpovpu99" xml:space="preserve">קריפּטאָ[[קריסטאל|קריסטאַלס]] איז אַ שטיין טעקסטור געמאכט פון אַזאַ מינטיק קריסטאַלז אַז זייַן קריסטאַלינע נאַטור איז בלויז וואַגלי ריווילעד אפילו מיקראָסקאָפּיקאַללי&lt;ref&gt;{{צייגט בוך|title=Dictionary of geological terms|date=1984|last=[[American Geological Institute]]}}&lt;/ref&gt; אין דין אָפּטיילונג דורך טראַנסמיטיד פּאַלאַריזעד ליכט. צווישן די סעדעמענטאַרע שטיינער, טשערט און [[פלינט (שטיין)]] זענען קריפּטאָקריסטאַלין. קאַרבאָנאַדאָ, אַ פאָרעם פון דיאַמאַנדע, איז אויך קריפּטאָקריסטאַלין. וואַלקאַנאַיק ראַקס, ספּעציעל פון די פעלסיש טיפּ אַזאַ ווי felsites און ריאָליץ, קען האָבן אַ '''קריפּטאָקריסטאַלאַל''' ערד מאַסע ווי דיסטיינד פון ריין אָבסידיאַן (פֿעלסיש) אָדער טאַכיליט (מאַפיק), וואָס זענען נאַטירלעך ראַקס [[גלאז|גלעזער]]. אַגאַט און אָניקס זענען ביישפילן פון קריפּטאָקריסטאַלינע סיליקע (כאַלצעדאָניאַ). די קוואַרטז קריסטאַלז אין כאַלקעדאָניע זענען אַזוי קליין אַז זיי קענען נישט זיין דיסטיינד מיט די נאַקעט אויג&lt;ref&gt;{{צייגט וועב|last=Jesse|first=Dorothea|title=How Hard is Agate on the Mohs Scale|date=5 July 2024|url=https://www.findgemstone.com/blog/how-hard-is-agate-on-the-mohs-scale/}}&lt;/ref&gt;.

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}</text>
      <sha1>tv0os1r5i338t9zbkgurruddpovpu99</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>