פרס

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>פרס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20282</id>
    <revision>
      <id>601576</id>
      <parentid>601574</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:56:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112593" sha1="dky6l4r62gjx83288k02sp0dnc1vsk9" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מלוכה
| נאמען = פרס
| אנדערע נעמען = ממלכת פרס; האימפריה הפרסית
| נאמען אין ענגליש = Persia; Persian Empire
| הויפט טעריטאריע = דער איראנישער פלאטא, מערב און צענטראל איראן, מיט פארשידענע תקופות אויך מסופוטמיה, ארמעניע, קאווקאז, צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און חלקים פון ארץ ישראל
| ערשטע מלוכה = ממלכת פרס אונטער דער אחמנישאנער דינאסטיע
| גרינדונג = ארום 550 יאר פאר זייער ציילונג
| גרעסטע תקופה = האחמנישער אימפעריע, ארום 550–330 יאר פאר זייער ציילונג
| הויפט שטעט = פסארגאדה, פרספוליס, שושן, אחמתא
| שפראכן = אלט-פרסיש, עלמיש, אכדיש, אראמיש, מיטל-פרסיש, גריכיש, נייע פרסיש
| רעליגיע = זאראטוסטריזם, שפעטער איסלאם
| וויכטיגע הערשער = כורש הגדול, כנבוזי השני, דריווש הראשון, חשיארש הראשון
| היינטיגע נאכפאלגער = איראן
}}

'''פרס''' (די [[פערסישע אימפעריע]]) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און געאגראפישן געביט אינעם [[איראנישן פלאטא]], און פאר די פארשידענע מלוכות און [[אימפעריע|אימפעריעס]] וואס האבן במשך פון טויזנטער יארן געהערשט איבער דעם געגנט. דער נאמען ווערט בעיקר פארבונדן מיט דער גרויסער אכמענישער אימפעריע—די ערשטע וועלט-אימפעריע אין דער היסטאריע—וואס האט אונטער איר הערשאפט פאראייניגט א ריזיקן שטח פונעם אגאישן ים ביזן אינדוס-טאל.
אין אידישע מקורות ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די גרויסע וועלט-מלוכות אז וועלכע האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פונעם אידישן פאלק. די אויסדרוקן '''פרס ומדי''' און '''מלכות פרס''' קומען פאר אין ספר דניאל, עזרא, נחמיה און מגילת אסתר, און באצייכענען די אימפעריע אז וועלכע האט איבערגענומען די הערשאפט פון בבל און ערלויבט דעם אידישן פאלק צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש השני. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

דער נאמען פרס שטאמט פון דעם אלט-פרסישן ווארט Pārsa, וואס האט צום ערשטן באדייט דעם ראיאן פון פארס (Fars) אין דרום-מערב איראן, און שפעטער איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר די גאנצע אימפעריע. במשך פון די דורות איז פרס דורכגעגאנגען דורך פארשידענע תקופות: די אכעמענידישער אימפעריע (Achaemenid), די סעלעוקישער תקופה (Seleucid), די ארסאקידישע אדער פארטישע מלוכה  (Parthian / Arsacid), די סאסאנישע אימפעריע (Sasanian), די מוסלעמענישע פרסישע דינאסטיעס, די סאפאווידישע מלוכה (Safavid) און שפעטערע מלוכות ביז דער גרינדונג פון דער היינטיגער איסלאמישער רעפובליק פון איראן. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פרס''' האט אין פארשידענע תקופות געהאט פארשידענע באדייטן. אין די אוראלטע צייטן האט ער באצייכנט בעיקר די לאנד פון די פרסישע שבטים אין דרום-מערב איראן. די פרסישע שבטים זענען געווען טייל פון די ברייטערע איראנישע פעלקער אז וועלכע האבן זיך באזעצט אויפן איראנישן פלאטא אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

די גרעסטע פארשפרייטונג פון דעם נאמען איז געקומען אין דער צייט פון [[כורש דער צווייטער]], כורש  דער גרויסער  , ווען א לאקאלע פרסישע מלוכה איז פארוואנדלט געווארן אין א וועלט-אימפעריע. פון דעמאלטס און ווייטער האבן גריכישע און שפעטערע פעלקער גענוצט דעם נאמען &quot;פרס&quot; פאר די גאנצע אימפעריע און אירע איינוואוינער.

אין דער מאדערנער תקופה איז דער נאמען &quot;פרס&quot; בעיקר א היסטארישער טערמין, בשעת דער אפיציעלער נאמען פונעם לאנד איז היינט '''[[איראן]]'''. דער נאמען איראן שטאמט אויך פון אן אלטן איראנישן אויסדרוק און באדייט &quot;לאנד פון די אריאנער&quot;, בשעת פרס איז פארבליבן אלס א קולטורישער און היסטארישער באגריף.

== געאגראפיע און נאטורליכע באגרעניצונגען ==

די היסטארישע פרסישע לענדער האבן זיך געפונען אויפן איראנישן פלאטא, א גרויסן הויכן ראיאן צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און דעם [[אינדוס טאל]] אין מזרח. די הויפט געגנט פון פרס איז געווען דאס היינטיגע איראן, אבער אין די צייטן פון די גרויסע אימפעריעס האט די הערשאפט זיך פארשפרייט פיל ווייטער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אירע גרעסטע צייט אריינגענומען:
* איראן און די פרסישע לענדער.
* [[מעסאפאטאמיע]] און [[בבל]].
* [[ארמעניע]] און מזרח [[אנטאליע]].
* חלקים פון די [[קאווקאז]].
* [[צענטראל אזיע]] און [[באקטריע]] (Bactria).
* [[אפגאניסטאן]].
* חלקים פון [[פאקיסטאן]].
* [[סיריע]], [[פיניקיע]] (Phoenicia) און [[ארץ ישראל]].

די געאגראפישע באדינגונגען פונעם איראנישן פלאטא האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון דער פרסישער קולטור. די בערג, מדבריות און ווייטע טאלן האבן געשאפן נאטורליכע גרעניצן, בשעת די הויפט דורכגענג צווישן מזרח און מערב האבן געמאכט דעם געגנט פאר א וויכטיגע בריק צווישן פארשידענע ציוויליזאציעס.

== אורשפרונג און פריע היסטאריע ==

=== די איראנישע פעלקער און מדי ===

אין די ערשטע יארהונדערטער פון דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג האבן זיך פארשידענע איראנישע שבטים באזעצט אויפן איראנישן פלאטא. צווישן די וויכטיגסטע זענען געווען די מעדן (מדי) און די פרסים.

די מדיים האבן פריער געגרינדעט א שטארקע מלוכה אין צענטראל איראן. אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיי זיך פאראייניגט מיט [[בבל]] קעגן [[אשור]], און האבן געהאלפן ברענגען צום אונטערגאנג פון דער [[אשורישער אימפעריע]], אריינגערעכנט דעם חרבן פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג (ארום ג'ש&quot;ע–ג'ש&quot;ב לבריאת העולם לויט טייל חשבונות).

די מדישע מלוכה איז געווארן א גרויסע מאכט אין דעם אוראלטן מזרח, אבער איר הערשאפטהאט נישט אנגעהאלטן לאנג. אינערליכע שוואכקייטן און דער אויפקום פון [[כורש]] פון פרס האבן געברענגט צו א נייע תקופה אין דער געשיכטע פון דעם ראיאן.

=== די ערשטע פרסישע הערשער ===

די פריע פרסישע הערשער האבן געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] (Achaemenid Empire). דער נאמען פון דער דינאסטיע קומט פון אחמניש (Haxāmaniš), א פיגור אז וועלכער ווערט אין טראדיציע פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער משפחה.

אין דער פריערער תקופה זענען די פרסישע הערשער געווען אונטער דער השפעה פון גרעסערע מאכטן, ערשט [[עלם]] און שפעטער מדי. די שטאט [[אנשאן (פרס)|אנשאן]] (Anshan) איז געווארן דער צענטער פון דער פריערער פרסישער הערשאפט.

[[טשישפיש]] (Teispes) און [[כורש דער ערשטער]] (Cyrus I) האבן געבויט דעם יסוד פאר דער קומענדיגער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה. קאמביזי דער ערשטער (Cambyses I), דער פאטער פון [[כורש דער גרויסער]], האט געהאט פארבינדונגען מיט דער מדישער קעניגליכע משפחה דורך זיין חתונה, וואס האט שפעטער געהאלפן פאראייניגן די צוויי פעלקער אונטער איין הערשאפט.

== אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע ==

=== כורש  דער גרויסער  ===

'''[[כורש  דער צווייטער]]  , באקאנט אלס כורש  דער גרויסער'''  (Cyrus the Great) (הערשאפט ארום 559–530 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ר&quot;א–ג'ר&quot;ל לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) ווערט פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער גרויסער פרסישער אימפעריע.

כורש האט ערשט געהערשט אלס א פרסישער מלך אונטער [[מדי]]. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער זיך אויפגעהויבן קעגן די מדישע הערשאפט, באזיגט די [[מדישע קעניגרייך]] און פאראייניגט די צוויי פעלקער אונטער זיין מלוכה.

נאך דעם האט כורש מער פארברייטערט זיין הערשאפט. ער האט איינגענומען [[לידיע]]  (Lydia) און די גריכישע שטעט אין קליין אזיע, און אזוי געברענגט די פרסישע גרעניצן ביז צום [[אגאישן ים]] (Aegean Sea).

די גרעסטע געשעעניש אין כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל ארום יאר 539 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ לבריאת העולם). דער נצחון האט געגעבן פאר פרס הערשאפט איבער [[מעסאפאטאמיע]], [[סיריע]], [[פיניקיע]] און [[ארץ ישראל]].

לויט [[ספר עזרא]] האט כורש ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידישע גולים זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און אויפבויען דעם בית המקדש. די געשעעניש ווערט באקאנט אלס '''הכרזת כורש''' און ווערט פאררעכנט אלס א הויפט נקודה אין דער תקופת שיבת ציון. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;
=== כנבוזי דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון כורש  דער גרויסער האט זיין זון '''[[כנבוזי דער צווייטער]]''' (Cambyses II) (הערשאפט 530–522 יאר פאר זייער ציילונג) איבערגענומען די קעניגליכע קרוין. זיין הויפט ציל איז געווען צו פארברייטערן די פרסישע הערשאפט נאך ווייטער, און זיין גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג איז געווען די אייננעמונג פון [[מצרים]].

ארום יאר 525 פאר זייער ציילונג האט כנבוזי געפירט א קאמפיין קעגן מצרים און האט באזיגט דעם מצרישן פרעה [[פסמטיך דער דריטער]]. (Psamtik III) מיט דעם איז מצרים געווארן א טייל פון דער [[אכמענישער אימפעריע]], און כנבוזי האט זיך באטראכט אלס דער הערשער פון מצרים לויט די מצרישע טראדיציעסץ ער האט אפילו אנגענומען דעם מצרישן נאָמען '''מעסוטי-רע''' (Mesutire), וואָס מיינט &quot;דאָס אייניקל פון רע&quot; (דער זון-גאָט). 

זיין הערשאפט איז געווען באצייכנט מיט שווערע קאמפיינען און אינערליכע אומריען. כנבוזי האט אין  געהיים הרג'עט זיין אייגענעם ברודער ברדיה איידער ער איז ארויסגעפארן קיין מצרים, כדי ער זאל נישט רעוואלטירן קעגן אים. וויבאלד דער המון עם האט נישט געוואוסט אז ברדיה איז טויט, האט דער מעדישער גלח (מג) [[גאומאטא דער מג|גאומאטא]] אויסגענוצט די געלעגנהייט. ער האט אויסגעזען פונקט ווי ברדיה און האט זיך דערקלערט אלס קעניג דער אויפשטאנד האט געברענגט צו א קריזיס אין דער קעניגליכער משפחה.

=== דריווש דער ערשטער און די ארגאניזאציע פון דער אימפעריע ===

'''[[דריווש  דער ערשטער]], באקאנט אלס דריווש דער גרויסער''' (Darius the Great) (הערשאפט 522–486 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;מ–ג'ת&quot;נ לבריאת העולם) איז ארויפגעקומען צום טראן נאך דער קריזיס וואס איז נאכגעפאלגט נאך כנבוזי'ס טויט. ער האט געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] און האט געשטארקט זיין פאזיציע דורך באזיגן פארשידענע אויפשטענדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דריווש האט פארוואנדלט די פרסישע מלוכה אין איינע פון די בעסטע ארגאניזירטע אימפעריעס פון דער אוראלטער וועלט. ער האט צעטיילט די לענדער אין באזינדערע הערשאפטן (אחשדרפנים), יעדער מיט א [[גאווערנער|גאווערנאר]] וועלכער האט פארטרעטן דעם מלך און געזאמלט שטייערן.

ער האט איינגעפירט א מער איינהייטליכע אדמיניסטראציע, מסדרגעווען דישטייער סיסטעמען און געבויט גרויסע וועגן, אריינגערעכנט דער באקאנטער קעניגליכער וועג אז וועלכער האט פארבינדן [[שושן]] מיט די מערב טיילן פון דער אימפעריע. די וועגן האבן ערמעגליכט שנעלע קאמוניקאציע צווישן די פארשידענע פראווינצן.

א וויכטיגע מקור פאר זיין הערשאפט איז די גרויסע אויפשריפט ביי בעיהיסטאן, אין וועלכער דריווש שילדערט זיין קאמף קעגן מרידות און שטעלט זיך פאר אלס א מלך אז וועלכער האלט סדר און גערעכטיגקייט מיט דער הילף פון [[אהורא מאזדא]], דער הויפט געטליכקייט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

=== די צווייטע בית המקדש אונטער דריווש ===

פאר אידישע געשיכטע איז די תקופה פון דריווש דער ערשטער פון די וויכטיגסטע תקופות אין דער פרסישער הערשאפט.

נאך דער הכרזת כורש האט זיך אנגעהויבן דער פראצעס פון שיבת ציון און די ארבעט אויפצובויען דעם [[בית המקדש השני]]. די ארבעט איז אבער דורכגעגאנגען דורך פארשידענע שוועריקייטן און אפשטעלונגען.

אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט, יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן און מקודש געווארן. לויט [[ספר עזרא]] איז די חנוכת הבית געווען אום [[ג' אדר]] פון יענעם יאר. די געשעעניש האט געצייכנט דעם ווידעראויפקום פון דער בית המקדש'דיגער צענטער אין ירושלים נאך דעם חורבן פון [[ערשטן בית המקדש]].

דער פרסישער הערשאפט האט דערלויבט די אידישע קהילה אין יהודה צו האלטן זייער רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן אונטער דער מסגרת פון דער אימפעריע. די נוצן פון אראמיש אלס אן אינטערנאציאנאלע אדמיניסטראטיווע שפראך האט אויך געשאפן א בריק צווישן די פארשידענע פעלקער אונטער פרסישע הערשאפט.

=== מלחמות מיט יוון ===

דריווש האט אויך געצילט צו פארברייטערן די פרסישע איינפלוס אין [[אייראפע]]. ער האט אריינגעדרונגען אין [[טראקיע]] (Thrace) און געמאכט [[מאקעדאניע]] פאר א אונטערגעווארפענע מלוכה.

זיין פרואוו איינצונעמען דעם גריכישן היימלאנד האט אבער געענדיקט מיט דער מפלה אין [[דער קאמף פון מאראטאן]] (Battle of Marathon)  אין יאר 490 פאר זייער ציילונג. די מפלה האט נישט צעשטערט די פרסישע אימפעריע, אבער זי האט אפגעשטעלט איר ווייטערדיגע פארברייטערונג קיין אייראפע.

== חשיארש דער ערשטער און די תקופת המגילה ==

'''[[חשיארש דער ערשטער]]''' (Xerxes I; הערשאפט 485–465 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;נ–ג'ת&quot;ס לבריאת העולם) האט איבערגענומען די הערשאפט נאך דריווש דער ערשטער. ער האט געירשנט א ריזיגע אימפעריע מיט גרויסע מיליטערישע און עקאנאמישע כוחות.

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט ער אונטערדרוקט מרידות אין מצרים און בבל. שפעטער האט ער געפירט א גרויסן מיליטערישן קאמפיין קעגן יוון, מיט א ריזיגע ארמיי און פלאטע.

די פרסישע ארמיי האט אין אנהייב מצליח געווען און אפילו איינגענומען [[אטען]], אבער די קאמפיין האט זיך געענדיגט מיט גרויסע מפלות ביי די ים-קאמף פון [[סאלאמיס]] (Battle of Salamis) און דער קאמף פון [[פלאטאיא]] (Battle of Plataea). די מפלות האבן פארמיידט אז פרס זאל פארברייטערן איר הערשאפט איבער [[גריכנלאנד]].

אין אידישער טראדיציע ווערט חשיארש דערנענטערט צו '''[[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס''' פון [[מגילת אסתר]]. טייל מפרשים און חוקרים אידענטיפיצירן אים מיט דעם מלך, בשעת אנדערע ברענגען אנדערע פארשלאגן, אריינגערעכנט ארתחשסתא דער ערשטער. די מעשה פון פורים איז פארגעקומען אין דער הויפטשטאט שושן, אין דעם צענטער פון דער פרסישער קעניגליכער הויף.

די מגילה באשרייבט ווי א גזירה קעגן די אידן פון גאנצער אימפעריע איז בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר|אסתר המלכה]] און [[מרדכי|מרדכי היהודי]], און די נס [[פורים]] איז געווארן א שטענדיגע חלק פון אידישן לעבן און מסורה.

== די שפעטערע אכמענישע מלכים ==

נאך חשיארש האבן נאך עטליכע אכמענישע מלכים געהערשט איבער דער אימפעריע:

* '''[[ארתחשסתא דער ערשטער]]''' (Artaxerxes I) (465–425 יאר פאר זייער ציילונג) האט זיך געשטעלט קעגן אינערליכע פראבלעמען און מרידות, און זיין תקופה ווערט דערמאנט אין [[ספר נחמיה]]. [[נחמיה בן חכליה|נחמיה]], א אידישער קעניגליכער טרינקער אין דער פרסישער הויף, האט באקומען רשות צו גיין קיין [[ירושלים]] און אויפבויען די מויערן פון שטאט.

* '''[[דריווש דער צווייטער]]''' (Darius II) (423–404 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהאט א קאמפליצירטע הערשאפט מיט אינערליכע קאמפן, אבער האט ווייטער געהאלטן די יסודות פון דער אימפעריע.

* '''[[ארתחשסתא דער צווייטער]]'''  (Artaxerxes II) (404–358 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהערשט אין א צייט פון קאנפליקטן מיט יוון און אינערליכע קעמפן.

* '''[[ארתחשסתא דער דריטער]]''' (358–338 יאר פאר זייער ציילונג) האט פרובירט צוריקצושטעלן די שטארקייט פון דער אימפעריע דורך אונטערדריקן מרידות און צוריקצונעמען מצרים.

* '''[[דריווש דער דריטער]]''' (Artaxerxes III) (336–330 יאר פאר זייער ציילונג) איז געווען דער לעצטער אכמענישער מלך.

אין דער צייט פון דריווש דער דריטער איז אויפגעקומען די מאקעדאנישע מאכט אונטער [[פיליפוס דער צווייטער]] און שפעטער [[אלכסנדר מוקדון]]. די פרסישע אימפעריע, טראץ איר ריזיגע גרויס, איז געווען באטראפן פון אינערליכע שוואכקייטן און פראבלעמען.

== דער אונטערגאנג פון דער אכמענישער אימפעריע ==

[[אלכסנדר מוקדון]] האט אין יאר 334 פאר זייער ציילונג אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן פרס. ער האט באזיגט די פרסישע ארמייען אין עטליכע גרויסע קאמפן, אריינגערעכנט דעם [[דער קאמף ביים גראניקוס|קאמף ביים גראניקוס]] (Battle of the Granicus), [[דער קאמף ביי איסוס]] (Battle of Issus) און צום סוף [[דער קאמף פון גאוגאמעלע]] (Battle of Gaugamela) אין יאר 331 פאר זייער ציילונג.

נאך די מפלה פון דריווש דער דריטער האט אלכסנדר איבערגענומען די קעניגליכע צענטערן פון דער פרסישער אימפעריע, אריינגערעכנט [[פערסעפאליס (פרס)|פּערסעפּאָליס]] (Persepolis). אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט די אכמענישע דינאסטיע זיך געענדיגט, אבער פילע פרסישע אדמיניסטראטיווע ארגענעזאציעס און לאקאלע הערשער זענען אריינגענומען געווארן אין דער נייע [[העלעניסטישע|העלעניסטישער]] סדר.

== די העלעניסטישע תקופה און די סעלעוקישער הערשאפט ==

נאך דער אייננעמונג פון דער [[אכמענישער אימפעריע]] דורך [[אלכסנדר מוקדון]] איז די פרסישע וועלט אריין אין א נייע תקופה. אלכסנדר האט נישט צעשטערט אלע עלעמענטן פון דער פריערדיגער אדמיניסטראציע, נאר האט אין פילע פעלער ווייטער גענוצט פרסישע באאמטע און ארגענעזאציעס צו פירן די ריזיגע לענדער.

נאך אלכסנדר'ס טויט אין יאר 323 פאר זייער ציילונג איז זיין אימפעריע צעטיילט געווארן צווישן זיינע גענעראלן. דער מזרח טייל, אריינגערעכנט פרס און מעסאפאטאמיע, איז צום סוף אונטערגעקומען אונטער דער הערשאפט פון דער [[סעלעוקישער דינאסטיע]] (Seleucid dynasty), געגרינדעט דורך [[סעלעוקוס דער ערשטער]] אין יאר 312 פאר זייער ציילונג.

די סעלעוקישער מלוכה איז געווען א העלעניסטישע מלוכה וואס האט פאראייניגט [[גריכישע קולטור]] מיט די לאקאלע טראדיציעס פון פרס און דעם נאנטן מזרח. [[גריכיש]] איז געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער הויף און אדמיניסטראציע, בשעת לאקאלע שפראכן און קולטורן האבן ווייטער עקזיסטירט.

די סעלעוקישער הערשאפט האט אבער קיינמאל נישט געהאט די זעלבע פעסטע קאנטראל איבער די גאנצע איראנישע פלאטא ווי די אכמענישע מלכים. ווייטע געגנטן האבן אנגעהויבן באקומען מער זעלבסטשטענדיגקייט, און נייע פערסישע כוחות האבן זיך אויפגעהויבן.

== די פארטישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקידישע דינאסטיע ===

אין דער דריטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען די פארטישע מאכט אין צפון־מזרח איראן. די גרינדער פון דער דינאסטיע זענען געווען די ארסאקידישע הערשער, באקאנט אלס די פארטער אדער [[פארטישע אימפעריע]] (ענגליש: ''Parthian Empire'').

דער גרינדער, [[ארסאקעס  דער ערשטער]] , האט זיך אויפגעהויבן קעגן די סעלעוקישער הערשאפט און געגרינדעט א נייע פערסישע מלוכה. במשך פון די קומענדיגע דורות האט די פארטישע אימפעריע פארברייטערט איר הערשאפט איבער רוב פרס, [[מעסאפאטאמיע]] און ארומיגע געגנטן.

די פארטער האבן נישט אויפגעשטעלט אזא צענטראליזירטע מלוכה ווי די אכמענישע, נאר האבן זיך געשטיצט אויף א סיסטעם פון לאקאלע הערשער און שטארקע נאבעל משפחות וואס האבן געהאט א גרויסן חלק אין דער רעגירונג.

=== די פארטער און רוים ===

די פארטישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די גרעסטע קעגנער פון דער [[רוימישער רעפובליק]] און שפעטער דער [[רוימישע אימפעריע|רוימישער אימפעריע]]. די גרעניץ צווישן [[רוים]] און פרס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע פאליטישע גרעניצן אין דער אוראלטער וועלט.

א באקאנטע קאמף צווישן די צוויי מאכטן איז געווען [[דער קאמף פון קארהע]] (Battle of Carrhae) אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטישער גענעראל [[סורענא]] האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער [[מארקוס ליקיניוס קראסוס]] (Marcus Licinius Crassus)

.די פארטער זענען באקאנט געווארן פאר זייער שטארקע [[קאוואלעריע|קאַוואַלעריע]], ספעציעל זייערע פייל־שיסער אויף פערד, וואס האבן זיי געגעבן א מיליטערישע אויבערהאנט קעגן אסאך קעגנערס.

=== די אידן אונטער די פארטער ===

אין די צייטן פון דער פארטישער אימפעריע האבן אידישע קהילות עקזיסטירט אין [[בבל]] און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די פארטישע הערשאפט האט אין גרויסן טייל ערלויבט לאקאלע קהילות צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע לעבנסשטייגער.

בבל איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערן פון אידישער תורה־לערנען, און אין דער תקופה נאך די [[חורבן בית שני|חורבן פון בית שני]] האט זיך דארט אנטוויקלט א גרויסער חלק פון דער אידישער רוחניות.

== די סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג און אויפקום ===

אין יאר 224 למספרם האט דער פרסישער הערשער [[ארדשיר דער ערשטער]]  (Ardashir I) באזיגט דעם לעצטן פארטישן קעניג [[ארטאבאנוס דער פערדער]] (Artbanus IV)  און געגרינדעט די [[סאסאנישע אימפעריע]] (Sassanid Empire).

די [[סאסאנישע דינאסטיע]] ווערט פאררעכנט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פאר דער מוסלעמענישער כיבוש. זי האט זיך געזען אלס א המשך פון דער אלטער פרסישער קעניגרייך און האט צוריקגעברענגט א שטארקער צענטראליזירטער רעגירונג.

די סאסאנישע מלכים האבן פארשטארקט דער שטאטישער אדמיניסטראציע, די מיליטערישע ארגאניזאציע און די קעניגליכע אויטאריטעט. זיי האבן אויך געגעבן א גרויסן שטיצע פאר זאראטוסטריזם און געמאכט עס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

=== מלחמות מיט ביזאנט און דער נאנטער מזרח ===

די סאסאנישע אימפעריע האט במשך פון מער ווי פיר הונדערט יאר געהאט כסדרדיגע קאנפליקטן מיט דער רוימישער און שפעטער [[ביזאנטישע אימפעריע|ביזאנטישער אימפעריע]].

די מלחמות צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען איבער קאנטראל פון [[מעסאפאטאמיע]], [[ארמעניע]], [[סיריע]] און אנדערע וויכטיגע געגנטן. ביידע אימפעריעס האבן זיך געקעמפט פאר השפעה איבער די האנדל דורכגענג צווישן מזרח און מערב.

איינער פון די גרעסטע סאסאנישע הערשער איז געווען [[חוסרו דער ערשטער]] (Khosrow I) (531–579), אונטער וועמען די אימפעריע האט דערגרייכט א הויכן קולטורעלן און פאליטישן שפיץ. זיין צייט איז באקאנט פאר אדמיניסטראטיווע רעפארמען, [[קונסט]] און [[וויסנשאפט]].

=== דער סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט ===

אין דער זיבעטער יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע זיך געפונען אין א שוואכע מצב נאך לאנגע מלחמות מיט ביזאנט. אינערליכע קריזיסן און קעניגליכע קאמפן האבן ווייטער אפגעשוואכט די מלוכה.

מיטן אויפקום פון דער מוסלעמענישער הערשאפט פון אראביע האבן די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען אריינגעדרונגען אין פרס. די הויפט קאמפן, אריינגערעכנט [[דער קאמף פון קאדיסיע]] (Battle of al-Qadisiyyah) (636) און [[דער קאמף פון נהאוואנד]] (the Battle of Nahavand) (642), האבן געפירט צום אונטערגאנג פון דער סאסאנישער מאכט.

ארום יאר 651 האט די סאסאנישע אימפעריע אויפגעהערט צו עקזיסטירן אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

== די איסלאמישע תקופה און די ווידעראויפקום פון דער פרסישער קולטור ==

=== דער מוסלעמענישער כיבוש פון פרס ===

נאך דער אונטערגאנג פון דער [[סאסאנישער אימפעריע]] איז פרס אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון די [[מוסלעמענישע כאליפאטן]]. די [[אראבישע מוסלעמענער|אראבישע מוסלעמענישע]] ארמייען האבן איינגענומען די הויפט שטעט און געגנטן פון דער אלטער פרסישער מלוכה אין דער זיבעטער יארהונדערט.

דער פראצעס פון איסלאמיזירונג איז נישט פארגעקומען אין איין מאל, נאר במשך פון עטליכע דורות. אין אנהייב האבן פילע פרסישע איינוואוינער ווייטער געהאלטן זייערע אלטע רעליגיעזע מנהגים, בשעת איסלאם האט זיך ביסלעכווייז פארשפרייט דורך אדמיניסטראטיווע, געזעלשאפטליכע און קולטורעלע פארבינדונגען.

כאטש די פריערדיגע סאסאנישע שטאטישע סיסטעם איז צוזאמגעפאלן, זענען פילע פרסישע באאמטע אריינגענומען געווארן אין דער נייע מוסלעמענישער אדמיניסטראציע. זייערע ידיעות אין רעגירונג, [[פינאנץ|פינאנצן]] און ארגאניזאציע האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

די [[פערסיש|פרסישע]] שפראך און [[קולטור]] האבן נישט פארלוירן זייער חשיבות. פארקערט, אין די קומענדיגע יארהונדערטער האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך (פארסי), וואס איז געווארן איינער פון די וויכטיגסטע ליטערארישע שפראכן פון דער מוסלעמענישער וועלט.

== די סאמאנישע דינאסטיע ==

=== אויפקום פון א פרסיש־איסלאמישע מלוכה ===

אין דער ניינטער יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאמאנישע דינאסטיע]] (ענגליש: Samanid Empire), איינע פון די ערשטע גרויסע פרסישע דינאסטיעס נאך דער אראבישער כיבוש. די סאמאנישע הערשער האבן געהערשט איבער [[טראנסאקסאניע]] ( ענגליש: Transoxania | אראביש:Ma Wra al-Nahr) און חלקים פון [[חוראסאן]] (Khurasan), מיטן צענטער אין בוכארא.

די דינאסטיע איז געגרינדעט געווארן דורך [[איסמאעיל סאמאני]] (Ismail Samani), וואס האט באקומען אנערקענונג פון דער [[אבאסישער כאליפאט|אבאסידישער כאליפאט]]. כאטש די סאמאנישע הערשער האבן פארמירט זייער מלוכה אונטער דער רעליגיעזער אויטאריטעט פון דעם [[כאליף]], האבן זיי אין פראקטיק געהאט א ברייטע זעלבסטשטענדיגקייט.

אונטער די סאמאנישע מלכים איז [[בוכאריע]] געווארן א גרויסער צענטער פון וויסנשאפט, קולטור און ליטעראטור. די תקופה ווערט באטראכט אלס א וויכטיגע שטאפל אין דער אויפקום פון דער קלאסישער פרסישער קולטור.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די נייע פרסישע ליטעראטור אין דער פארסי שפראך, וואס האט זיך אנטוויקלט מיט דער אראבישער שריפט. די קולטורעלע אנטוויקלונג האט געהאט א לאנג־דויערנדע השפעה אויף גאנץ צענטראל אזיע און דער נאנטער מזרח.

== די טערקישע און מאנגאלישע דינאסטיעס ==

=== די גאזנאווידן און סעלדזשוקן ===

פון דער צענטער פון דער [[צענטראל אזיע|צענטראל־אזיאטישער]] וועלט זענען אויפגעקומען פארשידענע [[טערקישע דינאסטיעס]] וואס האבן געהערשט איבער פרס, אבער זיי האבן אנגענומען און געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור.

די [[גאזנאווישע דינאסטיע]]  (Ghaznavid Empire). האט געהערשט אין דער סוף פון צענטן און אנהייב עלפטן יארהונדערט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]], [[אפגאניסטאן]] און צפון־מערב [[אינדיע]]. זייער הויפטשטאט [[גאזני (אפגאניסטאן)|גאזני]] איז געווארן א צענטער פון קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

די [[סעלדזשוקישע אימפעריע]] (Seljuk Empire) האט אין עלפטן יארהונדערט איבערגענומען א גרויסן חלק פון פרס און דעם נאנטן מזרח. די סעלדזשוקישע הערשער זענען געווען [[טערקיי|טערקיש]]־שטאמיגע, אבער זייער רעגירונג איז שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציעס.

אונטער די סעלדזשוקן האבן פרסישע [[וויזיר|וויזירן]] און געלערנטע געהאט א גרויסן תפקיד. דער בארימטער פרסישער וויזיר [[ניזאם אל־מולך]] (Nizam al-Mulk) האט געבויט אן אויסגעארבעט אדמיניסטראטיווע סיסטעם און געשטיצט די גרינדונג פון וויסנשאפט אוניווערסיטעטן, באקאנט אלס ניזאמיעס.

=== די כוואריזמישע מלוכה ===

נאך דער אפשוואכונג פון דער סעלדזשוקישער מאכט איז אויפגעקומען די [[כוואריזמישע דינאסטיע]] (Khwarazmian dynasty). זי האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]] און [[צענטראל אזיע]] ביז די [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישע]] אינוואזיע.

די כוואריזמישע מלוכה איז געווארן איינע פון די שטארקסטע מאכטן אין דעם ראיאן, אבער איר קאנפליקט מיט דער מאנגאלישער אימפעריע האט געברענגט צו איר שנעלן אונטערגאנג.

== די מאנגאלישע צייט און די אילכאנער ==

אין דער דרייצנטער יארהונדערט האט די [[מאנגאלישע אימפעריע]] אונטער [[דזשינגיס כאן]] (Genghis Khan) איינגענימען ריזיגע שטחים אין צענטראל אזיע און פרס. די מאנגאלישע אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט און געגנטן.

נאך דער ערשטע כיבושים האט זיך אין פרס געגרינדעט די [[אילכאנישע עניגרייך]] (ענגליש: ''Ilkhanate''; פערסיש: ''ایلخانان''), א צווייג פון דער מאנגאלישער אימפעריע. די אילכאנער האבן געמאכט [[מאראגהא (איראן)|מאראגהא]] (Maragheh) , שפעטער [[טאבריז]] און [[סולטאניע (איראן)|סולטאניע]] (ענגליש: ''Soltaniyeh'' ; פערסיש: ''سلطانيه'')פאר הויפטצענטערן פון זייער הערשאפט.

איבער די דורות האבן די אילכאנישע הערשער זיך ביסלעכווייז פארוואנדלט פון מאנגאלישע צו  הערשער וואס האבן אנגענומען די מוסלעמענישע רעליגיע און פרסישע קולטור.

די אילכאנישע תקופה איז געווען א געמיש פון שווערע ערשטע יארן מיט שפעטערע קולטורעלע אויפבלי. אונטער טייל אילכאנישע הערשער האבן זיך אנטוויקלט ארכיטעקטור, קונסט און וויסנשאפט.

== די אויפקום פון דער סאפאווידישער אימפעריע ==

=== גרינדונג פון א נייע פרסישע מלוכה ===

נאך דער צעטיילונג פון דער מאנגאלישער און טערקישער הערשאפט האבן פארשידענע לאקאלע מאכטן געהערשט איבער טיילן פון איראן. אין דער סוף פון פופצנטן און אנהייב זעכצנטן יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאפאווידישע דינאסטיע]] (Safavid dynasty).

ארום יאר [[1501]] האט שאך [[איסמאל דער ערשטער]] (Shah Ismail I) געגרינדעט די [[סאפאווידישע אימפעריע]] און פאראייניגט גרויסע טיילן פון איראן אונטער איין הערשאפט.

די סאפאווידישע מלוכה האט געהאט א באזונדערע וויכטיגקייט אין דער געשיכטע פון פרס ווייל זי האט געמאכט די צוועלף־אימאם [[שיא איסלאם|שיאיזם]] די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט באשאפן די רעליגיעזע אידענטיטעט פון איראן וואס איז אין גרויסן טייל פארבליבן ביז היינט.

=== קולטור אונטער די סאפאווידן ===

די סאפאווידישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסן קולטורעלן אויפבלי. די הויפטשטאט [[איספאהאן]] איז געווארן איינע פון די שענסטע שטעט פון דער איסלאמישער וועלט מיט גרויסע געביידעס, [[מעטשעט|מעטשעטן]], פאלאצן און מארקפלעצער.

די סאפאווידן האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור. זייער הערשאפט האט ווידער געשטעלט פרס אין צענטער פון א גרויסער אימפעריע צווישן מזרח און מערב.

== די קאַדזשאַרישע און פּאַהלאַווישע תקופות ==

=== די קאדזשארישע דינאסטיע ===

נאך דעם אונטערגאנג פון דער [[סאפאווידישער אימפעריע]] אין אנהייב אכצנטן יארהונדערט איז פרס אריבער דורך א צייט פון פאליטישע אומסטאביליטעט. פארשידענע מיליטערישע און לאקאלע הערשער האבן זיך געקעמפט איבער די הערשאפט פון איראן, ביז די [[קאדזשארישע דינאסטיע|קאַדזשאַרישע דינאסטיע]] האט גענומען די מאכט אין יאר [[1794]].

די קאדזשארישע האבן געמאכט טעהראן פאר זייער הויפטשטאט און האבן געהערשט איבער פרס ביז יאר [[1925]]. זייער הערשאפט איז געפאלן אין א צייט ווען אייראפעאישע אימפעריעס, בעיקר [[רוסלאנד]] און [[בריטאניע]], האבן שטארק פארברייטערט זייער איינפלוס אין [[אזיע]].

אין די ניינצנטן יארהונדערט האט פרס פארלוירן גרויסע טיילן פון אירע היסטארישע פראנטירן. אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האבן די קאדזשארן געמוזט אונטערשרייבן דעם [[אפמאך פון גוליסטאן]] (Treaty of Gulistan) אין יאר [[1813]] און דעם [[אפמאך פון טורקמאנטשיי]] (Treaty of Turkmenchay) אין יאר [[1828]], דורך וועלכע גרויסע געגנטן אין [[קאווקאז בערג|קאווקאז]] זענען איבערגעגעבן געווארן אונטער רוסישער קאנטראל.

טראץ די טעריטאריעלע פארלוסטן איז פרס געבליבן אן אומאפהענגיקע מלוכה. די תקופה איז אויך באצייכנט מיט פרואוון פון מאדערניזאציע, די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנאלע באוועגונג און קאנפליקטן צווישן די קעניגליכע מאכט, רעליגיעזע אויטאריטעטן און פרעמדע איינפלוסן.

=== די פאהלאווישע דינאסטיע ===

אין יאר 1925 איז [[רעזא שאה פאהלאווי]] (פערסיש:رضא شاه پهلوی  Reza Shah Pahlavi :english ) ארויפגעקומען צום מאכט און געגרינדעט די [[פאהלאווישע דינאסטיע]]. זיין הערשאפט און די שפעטערע הערשאפט פון זיין זון [[מוחמד רעזא שאה]] (Mohammad Reza Pahlavi) האבן געצילט צו מאדערניזירן דאס לאנד און פארשטארקן די צענטראלע רעגירונג.

אונטער די פאהלאווישע הערשער זענען דורכגעפירט געווארן גרויסע אינפראסטרוקטור פראיעקטן, אריינגערעכנט נייע וועגן, אינדוסטריעליזאציע און בילדונגס־רעפארמען. די רעגירונג האט אויך געפרואווט פארמינערן דעם איינפלוס פון טראדיציאנעלע רעליגיעזע ארגענעזאציעס אויף דער שטאטישער סיסטעם.

אין יאר [[1935]], האט דער דעמאלטיגער קעניג (שאך) רעזא שאה פעהלווי האט אפיציעל געבעטן פון די וועלט-לענדער אויפצוהערן נוצן דעם נאמען '''פערסיע''' (Persia) און אנהייבן נוצן דעם נאמען '''[[איראן]]'''.

די פאהלאווישע תקופה איז אבער אויך באצייכנט געווארן מיט שטארקע קעגנערשאפט קעגן דער מלוכה, צוליב אויטאריטערע רעגירונג־שטייגער, עקאנאמישע אומגלייכקייטן און קאנפליקטן צווישן מאדערניזאציע און טראדיציאנעלע געזעלשאפט.

אין יאר [[1979]] איז פארגעקומען די איסלאמישע רעוואלוציע, וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע און צום גרינדונג פון דער [[איסלאמישער רעפובליק פון איראן]].

== רעליגיע אין פרס ==

=== די פריערדיגע איראנישע רעליגיעס ===

אין די אוראלטע צייטן איז די רעליגיע פון פרס געווען פארבונדן מיט די איראנישע רעליגיעזע טראדיציעס וואס האבן שפעטער זיך פאראייניגט אין זאראטוסטריזם.

זאראטוסטריזם, וואס ווערט פארבונדן מיטן נביא זאראטוסטער (זאראטושטרע), איז געווען געבויט ארום דער עבודה פון אהורא מאזדא און דעם געדאנק פון א קאמף צווישן אמת און פאלשקייט, סדר און כאאס.

אין דער אכמענישער תקופה ווערט דער נאמען אהורא מאזדא דערמאנט אין קעניגליכע אויפשריפטן, און דער רעליגיעזער געדאנק פון א מלך וואס האלט סדר און גערעכטיגקייט איז געווארן א טייל פון דער אימפעריאלער אידעאלאגיע.

צוזאמען מיט זאראטוסטריזם האבן אויך עקזיסטירט עלמישע, מסופאטאמישע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

=== פרס און אידישע געשיכטע ===

פארן אידישן פאלק האט פרס א באזונדערע פלאץ אין היסטאריע. די פרסישע הערשאפט האט אנגעהויבן נאך דער בבלישער גלות און האט ערלויבט א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע.

די הכרזת כורש ארום יאר 538–537 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ–ג'ת&quot;ק לבריאת העולם לויט געוויסע חשבונות) האט געגעבן דערלויבעניש פאר אידישע גולים זיך אומצוקערן קיין ירושלים.

די צייט פון דריווש  דער ערשטער  האט געברענגט צו דער פארענדיגונג פון בית המקדש השני אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם), און דער תקופה פון חשיארש ווערט פארבונדן מיט דער געשיכטע פון מגילת אסתר און דעם נס פורים.

אין ספרי חז&quot;ל ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים. די חז&quot;לישע שילדערונגען פון פרס באהאנדלען סיי אירע מעלות, ווי איר ראלע אין דער בנין פון בית המקדש, און סיי די חסרונות פון געוויסע מלכים.

== שפראכן און קולטור ==

די פרסישע אימפעריעס האבן שטענדיג געהאט א קולטורעלע געמיש פון פארשידענע פעלקער און שפראכן.

אין דער אכמענישער צייט זענען גענוצט געווארן עטליכע אפיציעלע שפראכן:
* אלט־פרסיש אין קעניגליכע אויפשריפטן.
* עלמיש אין אדמיניסטראציע.
* אכדיש אין טיילן פון מסופאטאמיע.
* אראמיש אלס ברייט פארשפרייטער אדמיניסטראטיווער שפראך.

אין דער סאסאנישער צייט איז מיטל־פרסיש (פהלוי) געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער רעגירונג און ליטעראטור.

נאך דער איסלאמישער תקופה האט זיך אנטוויקלט נייע פרסיש, פארסי, וואס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע קולטורעלע שפראכן אין דער מוסלעמענישער וועלט.

פרסישע דיכטער און געלערנטע האבן געהאט א גרויסע השפעה פון צענטראל אזיע ביז אינדיע און אנטאליע. די פרסישע שפראך איז במשך פון הונדערטער יארן געווען א שפראך פון קעניגליכע הויף, וויסנשאפט און ליטעראטור.
== אדמיניסטראציע און רעגירונגס־סיסטעם ==

=== די אכמענישע רעגירונג ===

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע אימפעריעס אין דער וועלט וואס האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע סיסטעם צו פירן א ריזיגן שטח מיט פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

דער מלך פון פרס האט געהאט די העכסטע אויטאריטעט איבער דער גאנצער אימפעריע און האט זיך באטראכט אלס דער באשיצער פון סדר און געזעץ. אונטער אים האבן געדינט די אחשדרפנים, וואס האבן געפירט די פארשידענע פראווינצן.

די אחשדרפויות זענען געווען צעטיילט לויט געאגראפישע און פאליטישע באדינגונגען. יעדער אחשדרפן האט געהאט די אויפגאבע צו זאמלען שטייערן, האלטן מיליטערישע קאנטראל און פארטרעטן דעם קעניג אין זיין געגנט.

צו פארמיידן אז לאקאלע הערשער זאלן ווערן צו שטארק, האט די קעניגליכע רעגירונג געהאט באזונדערע באאמטע וואס האבן נאכגעקוקט די ארבעט פון די אחשדרפנים. די סיסטעם האט ערמעגליכט פאר דער מלוכה צו האלטן קאנטראל איבער לענדער פון פארשידענע שפראכן און פעלקער.

=== דער קעניגליכער וועג און האנדל ===

א וויכטיגע טייל פון דער פרסישער הצלחה איז געווען די אנטוויקלונג פון פארבינדונגען צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דער קעניגליכער וועג האט פארבינדן שושן, אחמתא און אנדערע צענטערן מיט די מערב פראווינצן. שליחים האבן געקענט דורכפארן גרויסע דיסטאנצן מיט א ספעציעלן סיסטעם פון סטאנציעס.

דער וועג האט געהאלפן נישט נאר פאר מיליטערישע צילן און אדמיניסטראציע, נאר אויך פאר האנדל צווישן מזרח און מערב. דורך פרסישע לענדער זענען דורכגעגאנגען וויכטיגע רוטעס וואס האבן פארבונדן די ציוויליזאציעס פון מסופאטאמיע, צענטראל אזיע און דעם אינדישן סובקאנטינענט.

== הויפטשטעט און קעניגליכע צענטערן ==

=== פסארגאדה ===

'''פסארגאדה''' איז געווען די ערשטע גרויסע קעניגליכע הויפטשטאט פון דער אכמענישער אימפעריע און איז שטארק פארבונדן מיט כורש  דער גרויסער  .

אין פסארגאדה האט כורש געבויט א קעניגליכן קאמפלעקס מיט פאלאצן, גערטנער און אנדערע געביידעס. נעבן דער שטאט געפינט זיך אויך דער בארימטער קבר פון כורש, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן פון דער אכמענישער תקופה.

=== פרספוליס ===

'''פרספוליס''' איז געווען איינע פון די גרעסטע צערעמאניעלע צענטערן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריווש  דער ערשטער  און ווייטער פארברייטערט געווארן דורך שפעטערע מלכים.

אין פרספוליס זענען פארגעקומען קעניגליכע צערעמאניעס, ספעציעל די פייערונג פון דעם פרסישן נייעם יאר. די שטאט איז געווען באצירט מיט גרויסע שטיינערנע זיילן, רעליעפן און אויפשריפטן וואס שילדערן די פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע.

אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון איינגענומען און פארברענט טיילן פון פרספוליס. דער געשעעניש איז געווארן א סימבאלישער צייכן פון דעם סוף פון דער אכמענישער הערשאפט.

=== שושן ===

'''שושן''' איז געווען איינע פון די הויפט קעניגליכע שטעט פון פרס. זי איז געווען א צענטער פון אדמיניסטראציע און האנדל און ווערט דערמאנט אין די אידישע מקורות אלס &quot;שושן הבירה&quot;.

אין מגילת אסתר ווערט שושן געשילדערט אלס דער פלאץ פונעם קעניגליכן פאלאץ פון אחשורוש, וואו די געשעענישן פון פורים האבן זיך אפגעשפילט.

=== אחמתא ===

'''אחמתא''' (היינט באקאנט אלס האמדאן) איז געווען אן אלטע מדישע הויפטשטאט וואס איז אריינגענומען געווארן אין דער פרסישער אימפעריע.

די שטאט איז געבליבן איינע פון די וויכטיגע קעניגליכע וואוינונגען פון די אכמענישע מלכים, צוזאמען מיט פסארגאדה, פרספוליס און שושן.

== מיליטער און פארטיידיגונג ==

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט שטארקע מיליטערישע סיסטעמען וואס האבן זיך געבויט אויף די מיטארבעט פון פילע פעלקער אונטער דער אימפעריע.

אין דער אכמענישער תקופה איז דער קעניגליכער מיליטער צוזאמענגעשטעלט געווארן פון סאלדאטן פון פארשידענע פראווינצן. צווישן זיי זענען געווען פרסים, מדיים, מצרים, באקטעריער, סאקא און אנדערע פעלקער.

די פרסישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד־רייטער, באזונדערס די פייל־שיסער אויף פערד. די פארטישע קאוואלעריע האט שפעטער באקומען א גרויסן שם צוליב אירע טאקטיקן.

די פרסישע פלאטע האט געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים הערשן איבער די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים און די מזרח באדן פון דעם אגאישן ים.

== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון פרס איז געבויט געווארן אויף לאנדווירטשאפט, האנדל, מינעראלן און שטייערן פון די פארשידענע פראווינצן.

די אימפעריע האט פארמאגט א ברייטע נעץ פון האנדל־וועגן וואס האבן פארבונדן מזרח און מערב. סחורות פון אינדיע, צענטראל אזיע און דעם נאנטן מזרח זענען דורכגעגאנגען דורך פרסישע לענדער.

די אכמענישע מלכים האבן איינגעפירט סטאנדארדיזירטע מטבעות, אריינגערעכנט דעם דאריקן גאלד־מטבע און דעם סיגלאס זילבער־מטבע, וואס האבן געהאלפן פאר האנדל און שטייער־זאמלונג.

די רייכקייט פון דער אימפעריע האט ערמעגליכט גרויסע קעניגליכע בוי־פראיעקטן און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם.
== פרס אין דער אידישער טראדיציע ==

=== פרס אין תנ&quot;ך ===

דער נאמען '''פרס''' פארנעמט א באזונדער פלאץ אין תנ&quot;ך און אין דער אידישער געשיכטע. נאך דעם חורבן פון דער בבלישער מלוכה און דער גלות פון יהודה איז פרס געווארן די נייע וועלט־מאכט אז וועלכע האט איבערגענומען בבל און באקומען א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פון שיבת ציון.

אין ספר דניאל ווערט דער אויפקום פון פרס און מדי פארגעשטעלט אלס די צווייטע גרויסע מלוכה אין דער סעריע פון אימפעריעס וואס האבן געהערשט איבער דער וועלט. דער אויסדרוק '''פרס ומדי''' ווערט גענוצט צו באצייכענען די פאראייניגטע מאכט פון די צוויי פעלקער.

אין ספר עזרא ווערט באשריבן ווי כורש מלך פרס האט ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידן זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און בויען דעם בית המקדש. די הכרזה האט געעפנט די תקופה פון שיבת ציון נאך די בבלישע גלות.

די אידישע קהילה אין יהודה איז ווייטער געבליבן אונטער פרסישער הערשאפט במשך פון מער ווי צוויי הונדערט יאר. אין דער צייט האבן זיך אנטוויקלט די ארגענעזאציעס פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה, און די שטאט ירושלים איז געווארן דער צענטער פון אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

=== די בוי פון בית המקדש השני ===

איינע פון די גרעסטע געשעענישן אין דער תקופת פרס איז געווען די אויפבוי פון בית המקדש השני.

נאך דער ערלויבעניש פון כורש האט זיך אנגעהויבן די ארבעט אויפצובויען דעם חרוב'ן בית המקדש. די ארבעט איז אין א געוויסער תקופה אפגעשטעלט געווארן צוליב קעגנערשאפט און פאליטישע אומשטענדן.

אין דער צייט פון דריווש  דער ערשטער  איז די ארבעט ווידער אנגעפירט געווארן, און אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם) איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן. דער געשעעניש איז פארגעקומען אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט און ווערט פארבונדן מיט דעם חודש אדר.

די פרסישע רעגירונג האט דערלויבט די אידישע קהילה צו פירן אירע אינערליכע ענינים לויט דער אידישער תורה און מסורה, בשעת יהודה איז געווען א פראווינץ אונטער דער גרויסער אימפעריע.

=== מגילת אסתר און די מלכות פרס ===

די מערסט באקאנטע פארבינדונג צווישן פרס און אידישע געשיכטע איז די געשיכטע פון מגילת אסתר.

די מגילה שטעלט פאר דעם קעניג אחשורוש אלס דער הערשער פון א ריזיגע אימפעריע וואס האט געהאט 127 מדינות. די הויפטשטאט ווערט אנגעגעבן אלס שושן הבירה.

לויט דער אידישער טראדיציע איז די גזירה פון המן הרשע קעגן די אידן פון דער גאנצער אימפעריע בטל געווארן דורך די השתדלות פון אסתר המלכה און מרדכי היהודי. די הצלה ווערט געפייערט יעדעס יאר מיט יום טוב פורים.

די גענויע אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מיט א געוויסן פרסישן מלך איז א נושא וואס ווערט פארשידנארטיג באהאנדלט. אין דער אידישער מסורה ווערט ער בדרך כלל פארבונדן מיט דער תקופת חשיארש  דער ערשטער , בשעת היסטאריקער ברענגען אויך אנדערע מעגליכקייטן.

== די פיר מלוכות אין חז&quot;ל ==

אין חז&quot;ל ווערט פרס אריינגערעכנט צווישן די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים.

לויט חז&quot;לישע באטראכטונגען האט יעדער פון די מלוכות געהאט א באזונדערע תפקיד אין דער וועלט־געשיכטע. פרס ווערט באהאנדלט מיט א געוויסע באזונדערקייט צוליב איר ראלע אין דער צוריקקער פון די אידן קיין ארץ ישראל און אין דער בנין פון בית המקדש השני.

אין געוויסע מדרשים ווערן אויך דערמאנט די מעלות און חסרונות פון די פרסישע פעלקער און מלכים. די שילדערונגען זענען טייל פון חז&quot;לישע אויסלייגונגען און נישט א היסטארישע באשרייבונג אין דעם מאדערנעם זין.

== קולטורעלע ירושה פון פרס ==

=== איינפלוס אויף דער אוראלטער וועלט ===

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון רעגירונג, געזעץ און אדמיניסטראציע אין דער אוראלטער וועלט.

די אכמענישע סיסטעם פון אחשדרפויות, די קעניגליכע וועגן, די באנוץ פון לאקאלע הערשער און די פארשידענע שפראכן אין דער רעגירונג האבן געדינט אלס א מוסטער פאר שפעטערע אימפעריעס.

די העלעניסטישע מלוכות נאך אלכסנדר מוקדון האבן איבערגענומען אסאך פרסישע מעטאדן, און שפעטער האבן אויך די רוימער און מוסלעמענישע מלוכות געהאט השפעות פון די פריערדיגע פרסישע סיסטעמען.

=== רעליגיעזער איינפלוס ===

זאראטוסטריזם, וואס איז געווען די הויפט רעליגיע אין דער פריערדיגער פרסישער וועלט, האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער רעליגיעזער געשיכטע פון איראן.

חוקרים האבן פארשידענע מיינונגען איבער די מעגליכע פארבינדונגען צווישן זאראטוסטרישע געדאנקען און שפעטערע רעליגיעזע באגריפן אין דער געגנט. צווישן די נושאים וואס ווערן באהאנדלט זענען באגריפן וועגן מלאכים, דעם קאמף צווישן גוט און שלעכט, אחרית הימים און תחיית המתים.

אין אידישער מסורה ווערן די צייטן פון פרס באטראכט אלס א וויכטיגע תקופה אין וועלכער אידישע אמונות און ארגענעזאציעס האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אין דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

=== די פרסישע שפראך און די איסלאמישע וועלט ===

נאך דער מוסלעמענישער כיבוש האט די פרסישע קולטור נישט פארשווינדן, נאר האט זיך פארוואנדלט אין א הויפט טייל פון דער איסלאמישער ציוויליזאציע.

פרסישע שרייבער, געלערנטע און באאמטע האבן געהאט א גרויסן השפעה אויף די מוסלעמענישע קעניגליכע הייזער. די פרסישע שפראך איז געווארן א שפראך פון ליטעראטור, פאעזיע און אדמיניסטראציע אין גרויסע טיילן פון אזיע.

די פרסישע קולטור האט זיך פארשפרייט ביז צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און אינדיע, און האט באאיינפלוסט פילע שפעטערע מלוכות, אריינגערעכנט די מוגהאלישע אימפעריע אין אינדיע.
== שפעטערע פרסישע מלוכות און די אנטוויקלונג ביז דער מאדערנער צייט ==

=== די סעלוקידישע הערשאפט ===

נאך דעם חורבן פון דער אכמענישער אימפעריע דורך אלכסנדר מוקדון אין יאר 330 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;ק לבריאת העולם), איז פרס אריינגעקומען אונטער די הערשאפט פון די העלעניסטישע סעלוקידישע מלוכה.

די סעלוקידישע מלוכה, וואס איז געגרינדעט געווארן דורך סעלוקוס דער ערשטער נאך דעם טויט פון אלכסנדר מוקדון, האט געהערשט איבער א גרויסן טייל פון די געוועזענע פרסישע לענדער. די נייע הערשער האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטור, שטעט און ארגענעזאציעס, בשעת זיי האבן אבער זיך געמוטשעט צו האלטן פולע קאנטראל איבער די ווייטע מזרח טיילן פון זייער מלוכה.

אין איראן האבן זיך ביסלעכווייז אויפגעשטעלט לאקאלע הערשער און שבטים וואס האבן זיך באפרייט פון די סעלוקידישע הערשאפט. די שוואכונג פון דער סעלוקידישער מלוכה האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון די פארטישע אימפעריע.

=== די פארטישע אימפעריע ===

'''די פארטישע אדער ארסאקידישע אימפעריע''' איז אויפגעשטאנען אין דעם דריטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג אין צפון־מזרח איראן דורך די פארני שבט אונטער דער הנהגה פון ארסאקס דער ערשטער.

די פארטישע הערשער האבן פארנומען מער און מער שטחים ביז זיי האבן איבערגענומען גרויסע טיילן פון דער געוועזענער פרסישער וועלט. זיי האבן געגרינדעט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט בערך פון יאר 247 פאר זייער ציילונג ביז יאר 224 למספרם.

די פארטישע אימפעריע איז געווען איינע פון די גרעסטע קעגנער פון רוים אין מזרח. אירע גרעניצן האבן זיך געצויגן פון איראן ביז מסופאטאמיע און טיילן פון ארמעניע און צענטראל אזיע.

די פארטישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר איר שטארקע פערד־קאוולעריע און די באזונדערע טאקטיק פון פייל־שיסער אויף פערד, וואס האט געשאפן גרויסע שוועריקייטן פאר די רוימישע לעגיאנען.

איינע פון די באדייטנדסטע קאנפליקטן צווישן פארס און רוים איז געווען דער קאמף פון קארהע אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען די פארטישע קראפטן האבן געברענגט א שווערע מפלה פאר די רוימישע ארמיי אונטער קראסוס.

די פארטישע מלוכה האט אויך געהאט באציאונגען מיט אידישע געמיינדעס אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער געגנט. אין דער תקופה האט זיך אנגעהויבן די שטארקע אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע צענטערן אין בבל, וואס האבן שפעטער געשפילט א הויפט ראלע אין דער אידישער געשיכטע.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אין יאר 224 למספרם האט ארדשיר  דער ערשטער  איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטישן מלך ארטאבאנוס דער פערטער און געגרינדעט די '''סאסאנישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פארן אויפקום פון איסלאם.

די סאסאנישע מלכים האבן צוריקגעשטעלט א שטארקע צענטראליזירטע פרסישע מלוכה און האבן זיך געזען אלס יורשים פון די אכמענישע קעניגן. זיי האבן געשטארקט די ראלע פון זאראטוסטריזם אלס די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה.

די סאסאנישע רעגירונג האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם. אירע הויפט קעגנער זענען געווען די רוימישע און שפעטער די ביזאנטישע אימפעריעס.

די מלחמות צווישן פרס און רוים האבן זיך אפגעטיילט איבער מער ווי פיר הונדערט יאר. ביידע אימפעריעס האבן געקעמפט איבער קאנטראל אויף מסופאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן.

אונטער די סאסאנישע הערשאפט האט זיך אנטוויקלט א רייכע קולטור אין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. די קעניגליכע הויפטשטאט קטסיפון איז געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אוראלטער וועלט.

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א באדייטנדע באציאונג מיט אידישע קהילות אין בבל. אין דער תקופה האט זיך אנטוויקלט דער בבלי תלמוד, און די אידישע צענטערן אין בבל האבן געבליט אונטער א סאסאנישער סביבה.

== דער איסלאמישער כיבוש פון פרס ==

אין דעם זיבעטן יארהונדערט למספרם איז די סאסאנישע אימפעריע געפאלן אונטער די מוסלעמענישע אראבישע קראפטן.

נאך די ערשטע קאנפליקטן צווישן די מוסלעמענישע ארמייען און די סאסאנישע מיליטער, זענען פארגעקומען וויכטיגע קאמפן ווי דער קאמף פון קאדיסיה און דער קאמף פון נהאוואנד. דער קאמף פון נהאוואנד אין יאר 642 למספרם ווערט באטראכט אלס איינע פון די הויפט קער־פונקטן וואס האבן געפירט צו דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די איסלאמישע כיבוש האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין פרס. דער זאראטוסטרישער קולטור האט זיך פארקלענערט, און איסלאם איז ביסלעכווייז געווארן די הויפט רעליגיע פון דער געגנט.

אבער די פרסישע קולטור און שפראך זענען נישט פארשוואונדן געווארן. פרסישע געלערנטע, שרייבער און באאמטע האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

== די איסלאמישע פרסישע דינאסטיעס ==

=== די סאמאנישע דינאסטיע ===

אין דעם ניינטן און צענטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די סאמאנישע דינאסטיע, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע פרסיש־געפירטע מלוכות נאך דער איסלאמישער כיבוש.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור און האבן געמאכט בוכארא און סאמארקאנד וויכטיגע צענטערן פון וויסנשאפט און ליטעראטור.

אונטער דער סאמאנישער הערשאפט האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און איז געווארן די שפראך פון גרויסע ליטערארישע ווערק.

=== גאזנעווידן און סעלדזשוקן ===

נאך די סאמאנישע תקופה זענען גרויסע טיילן פון פרס געפאלן אונטער די הערשאפט פון די גאזנעווידישע און סעלדזשוקישע דינאסטיעס.

די סעלדזשוקן, וואס זענען געווען פון טערקישן אפשטאם, האבן געהערשט איבער א גרויסן שטח פון מיטל־מזרח, אבער זייער רעגירונג און קולטור זענען שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראציע און ליטעראטור.

אין דער תקופה איז פרסיש געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון רעגירונג און קולטור אין פילע טיילן פון דער איסלאמישער וועלט.
== די מאנגאלישע תקופה און שפעטערע פרסישע מלוכות ==

=== די כאווארזמישע מלוכה און דער מאנגאלישער כיבוש ===

אין דער ערשטער העלפט פונעם דרייצנטן יארהונדערט למספרם האט די כאווארזמישע מלוכה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון פרס און צענטראל אזיע. די מלוכה איז געווען איינע פון די לעצטע גרויסע מוסלעמענישע מאכטן אין דער געגנט פאר דעם קומען פון די מאנגאלן.

אין יאר 1219 למספרם האט גענגיס חאן אנגעהויבן זיין גרויסע קאמפיין קעגן די כאווארזמישע מלוכה. דער מאנגאלישער אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט פון פרס, אריינגערעכנט בוכארא, סאמארקאנד און אנדערע צענטערן פון האנדל און קולטור.

די מאנגאלן האבן חרוב געמאכט אסאך פון די פריערדיגע פאליטישע סטרוקטורן, אבער מיט דער צייט האבן זיי זיך איינגעגלידערט אין דער פרסישער קולטור און אדמיניסטראציע.

=== די אילכאנישע מלוכה ===

נאך די ערשטע מאנגאלישע כיבושים איז אין פרס אויפגעשטעלט געווארן די '''אילכאנישע מלוכה''', א צווייג פון דער גרויסער מאנגאלישער אימפעריע.

דער גרינדער פון דער אילכאנישער הערשאפט איז געווען הולאגו חאן, אייניקל פון גענגיס חאן, וואס האט אין יאר 1258 למספרם איינגענומען באגדאד און געברענגט צום סוף פון דער אבאסידישער קאליפאט אין יענער שטאט.

די אילכאנישע הערשער האבן ערשט געהאט א מאנגאלישע אידענטיטעט, אבער מיט דער צייט האבן זיי אנגענומען איסלאם און זיך פארבונדן מיט דער לאקאלער פרסישער קולטור.

אונטער אילכאנישע הערשער ווי גאזאן חאן און אולדזייטו האט זיך אנטוויקלט א רייכע תקופה פון קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. שטעט ווי תבריז זענען געווארן וויכטיגע צענטערן פון האנדל צווישן מזרח און מערב.

== די סאפאווישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די סאפאווישע מלוכה ===

אין די אנהייב יארן פונעם זעכצנטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די '''סאפאווישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די מלוכה וואס האט ווידער געגעבן פרס א שטארקע צענטראלע קעניגליכע אידענטיטעט.

דער גרינדער פון דער סאפאווישער דינאסטיע איז געווען שאה איסמעיל דער ערשטער, וואס האט אין יאר 1501 למספרם איינגענומען תבריז און זיך דערקלערט אלס שאה פון פרס.

איינע פון די גרעסטע ענדערונגען אונטער די סאפאווישע מלוכה איז געווען די פארוואנדלונג פון טוועלווער שיעיזם אין דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט געמאכט א טיפן צייכן אויף דער געשיכטע פון איראן און האט געשאפן די רעליגיעזע יסודן וואס זענען ווייטער אנגעגאנגען ביז היינט.

די סאפאווישע מלכים האבן געבויט א שטארקע צענטראלע מלוכה און האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור.

=== שאה עבאס דער גרויסער ===

איינער פון די מערסט באדייטנדע סאפאווישע הערשער איז געווען '''שאה עבאס דער גרויסער''', וואס האט געהערשט פון יאר 1587 ביז 1629 למספרם.

אונטער זיין הערשאפט האט פרס דערגרייכט א הויכפונקט פון פאליטישער און קולטורעלער מאכט. ער האט אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין איספהאן און פארוואנדלט די שטאט אין איינע פון די שענסטע שטעט אין דער איסלאמישער וועלט.

די תקופה פון שאה עבאס איז באקאנט פאר אירע גרויסע בוי־פראיעקטן, אריינגערעכנט מאסקעס, בריקן, פאלאצן און מארקפלעצער. די פרסישע קונסט פון טעפיך־וועבעריי, מיניאטורן און ארכיטעקטור האט אין יענער צייט דערגרייכט א הויכע מדרגה.

== די אפשארישע און זאנדישע תקופות ==

=== נאכדעם וואס די סאפאווישע מלוכה איז געפאלן ===

אין יאר 1722 למספרם איז די סאפאווישע אימפעריע געפאלן נאך א אינוואזיע פון אפגאנישע קראפטן. דער פאל האט געברענגט א תקופה פון פאליטישע אומזיכערקייט אין פרס.

אין די קומענדיגע יארצענדליגער האבן פארשידענע הערשער געקעמפט פאר קאנטראל איבער דעם לאנד.

נדער נאדיר שאה האט אויפגעשטעלט די אפשארישע דינאסטיע און געגרינדעט א נייע שטארקע מלוכה. ער איז געווען א באקאנטער מיליטערישער פירער וואס האט פארברייטערט פרסישע הערשאפט ביז צענטראל אזיע און אינדיע.

נאכדעם וואס נאדיר שאה איז אומגעקומען אין יאר 1747 למספרם האט די אפשארישע מלוכה זיך שנעל צעטיילט.

די זאנדישע דינאסטיע האט דערנאך געהערשט איבער א טייל פון פרס. אונטער קארים חאן זאנד איז שיראז געווארן א וויכטיגער קולטורעלער צענטער.

== די קאדזשארישע דינאסטיע ==

אין יאר 1794 למספרם האט די קאדזשארישע דינאסטיע איבערגענומען די הערשאפט אין פרס.

די קאדזשארישע מלכים האבן געהערשט אין א תקופה ווען אייראפעאישע מאכטן האבן פארגרעסערט זייער השפעה אין דער געגנט, ספעציעל רוסלאנד און בריטאניע.

אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האט פרס פארלוירן גרויסע שטחים אין דער קאווקאז געגנט. די אפמאכן פון גוליסטאן אין יאר 1813 למספרם און טורקמענטשאי אין יאר 1828 למספרם האבן געצווינגען פרס אפצוגעבן פארשידענע שטחים צו רוסלאנד.

די קאדזשארישע תקופה איז אויך באצייכנט געווארן דורך אינערליכע רעפארמען און די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנעלע באוועגונג.

אין יאר 1906 למספרם איז פארגעקומען די פרסישע קאנסטיטוציאנעלע רעוואלוציע, וואס האט געפירט צו דער גרינדונג פון א פארלאמענט און א נייעם פאליטישן סיסטעם אין דער מלוכה.
== די פאהלאווישע תקופה און דער סוף פון דער מלוכה ==

=== אויפקום פון די פאהלאווישע דינאסטיע ===

נאך די שוואכקייטן פון דער קאדזשארישער רעגירונג, די פאליטישע אומזיכערקייט און דער שטארקער אויסלענדישער איינפלוס, האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט א נייע מיליטערישע קראפט אונטער רזא חאן.

אין יאר 1925 למספרם האט די פרסישע נאציאנאלע פארזאמלונג אים דערקלערט אלס שאה און געגרינדעט די '''פאהלאווישע דינאסטיע'''. רזא שאה פאהלאווי האט אנגעהויבן א ברייטע פראגראם פון מאדערניזאציע, צענטראליזאציע און אויפבוי פון א מאדערנער מלוכה.

די רעגירונג פון רזא שאה האט ארויפגעלייגט א שטארקע צענטראלע קאנטראל איבער די פארשידענע געגנטן פון לאנד, געבויט נייע שאסייען און באן־ליניעס, פארברייטערט די שולעס און רעגירונגס־ארגענעזאציעס און געזוכט צו פארוואנדלען פרס אין א מאדערנע נאציאנאלע שטאט.

אין יאר 1935 למספרם האט די פרסישע רעגירונג אנגעהויבן צו נוצן דעם נאמען '''איראן''' אלס דער אפיציעלער אינטערנאציאנאלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען פרס איז ווייטער געבליבן א באקאנטער היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

=== דער צווייטער וועלט קריג און דער צווייטער פאהלאווי ===

ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג האט איראן פראקלאמירט נייטראליטעט, אבער צוליב איר וויכטיגע לאקאציע צווישן די סאוועטן פארבאנד און דעם מיטל מזרח האבן די אליאירטע מאכטן אריינגעדרונגען אין לאנד אין יאר 1941 למספרם.

רזא שאה האט זיך געצווינגען צו אפדאנקען, און זיין זון מוחמד רזא פאהלאווי האט איבערגענומען דעם טראן.

די תקופה פון מוחמד רזא שאה איז געווען באצייכנט דורך שנעלע עקאנאמישע אנטוויקלונג, אינדוסטריאליזאציע און נאציאנאלע פראיעקטן. דער רעגירונג האט אבער אויך באקומען קריטיק צוליב די שטארקע ראלע פון די זיכערהייט־ארגאנען און די באגרעניצונגען אויף פאליטישע קעגנער.

=== די איסלאמישע רעוואלוציע און דער מאדערנער איראן ===

אין יאר 1979 למספרם איז פארגעקומען די '''איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן''', וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע.

די רעוואלוציע האט געפירט צו דער גרינדונג פון דער '''איסלאמישער רעפובליק פון איראן''' אונטער דער הנהגה פון אייאטאללא רוהאללא כומייני.

דער נייעם סיסטעם האט פארבינדן א רעליגיעזן רעגירונגס־מאדעל מיט מאדערנע רעפובליקאנישע ארגענעזאציעס. די לאנד האט אנגענומען א נייע קאנסטיטוציע און די רעליגיע פון טוועלווער שיעיזם איז געווארן דער אפיציעלער יסוד פון דער רעגירונג.

כאטש די היינטיגע שטאט ווערט גערופן איראן, בלייבט דער נאמען '''פרס''' א וויכטיגער קולטורעלער און היסטארישער טערמין וואס באצייכנט די אלטע ציוויליזאציע, די אימפעריעס און די רייכע ירושה פון דעם איראנישן פלאטאו.

== פרסישע שפראך און ליטעראטור ==

=== אנטוויקלונג פון דער פרסישער שפראך ===

די שפראך פון פרס האט דורכגעמאכט א לאנגע אנטוויקלונג פון דער אלטער פרסישער שפראך אין דער אכמענישער תקופה ביז דער מיטל־פרסישער שפראך אין דער סאסאנישער תקופה און דער נייער פרסישער שפראך נאך דער איסלאמישער כיבוש.

אין דער אכמענישער אימפעריע איז אלטער פרסיש געווען איינע פון די הויפט שפראכן פון קעניגליכע אויפשריפטן צוזאמען מיט עלאמיש און אקאדיש. אויך ארמיש האט געשפילט א גרויסע ראלע אלס אדמיניסטראטיווע שפראך איבער דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז מיטל־פרסיש, באקאנט אלס פהלאווי, געווארן די הויפט שפראך פון רעגירונג און רעליגיעזע טעקסטן.

נאך דער איסלאמישער כיבוש האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס ווערט היינט גערופן פארסי. זי איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און האט אנגענומען אסאך ווערטער פון אראביש, בשעת זי האט געהאלטן איר אלטע איראנישע יסוד.

=== פרסישע ליטעראטור ===

די פרסישע ליטעראטור איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ליטערארישע טראדיציעס אין דער איסלאמישער וועלט.

דער דיכטער פירדוסי, מחבר פון שאהנאמע, האט געשאפן איינע פון די גרעסטע ווערק פון פרסישער ליטעראטור און געשילדערט די היסטארישע און לעגענדארע פארגאנגענהייט פון איראן.

אנדערע גרויסע פרסישע שרייבער און דיכטער, ווי סאדי, חאפז און רומי, האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער קולטור פון גאנצן מיטל מזרח און ווייטער.

די פרסישע שפראך איז במשך פון פילע יארהונדערטער געווען א שפראך פון קעניגליכע הויפן, געלערנטע און דיכטער אין גרויסע טיילן פון אזיע.

== ארכעאלאגיע און היסטארישע איבערבלייבענישן ==

די היינטיגע ארכעאלאגישע שטודיעס פון פרס זענען באזירט אויף א גרויסע צאל איבערבלייבענישן פון פארשידענע תקופות.

צווישן די וויכטיגסטע זייטלעך געפינען זיך:

* '''פרספוליס''' – דער גרויסער צערעמאניעלער צענטער פון די אכמענישע מלכים.
* '''פסארגאדה''' – די ערשטע קעניגליכע הויפטשטאט פון כורש  דער גרויסער  .
* '''בישטון''' – דער בארימטער שטיין־אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער .
* '''שושן''' – די קעניגליכע שטאט וואס ווערט אויך דערמאנט אין מגילת אסתר.
* '''קטסיפון''' – דער גרויסער צענטער פון דער סאסאנישער אימפעריע.

די ארכעאלאגישע געפינסן פון פרס האבן צוגעשטעלט וויכטיגע אינפארמאציע איבער דער פאליטישער סיסטעם, קולטור, רעליגיע און טאג־טעגליכער לעבן פון די אלטע איראנישע פעלקער.
== פארשונג און היסטארישע באטראכטונגען ==

=== מקורות איבער דער געשיכטע פון פרס ===

די היסטאריע פון פרס איז באקאנט פון א ברייטע צאל מקורות פון פארשידענע תקופות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות געפינען זיך קעניגליכע אויפשריפטן, ארכעאלאגישע געפינסן, גריכישע שרייבער, בבלישע און אראמישע דאקומענטן, ווי אויך אידישע מקורות פון תנ&quot;ך און חז&quot;ל.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט א גרויסע צאל אויפשריפטן אויף שטיין און טאבעלעך. צווישן די באדייטנדסטע איז דער אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער  אין בישטון, וואס באשרייבט זיין אויפקום צום טראן און די אונטערדריקונג פון מרידות אין דער אימפעריע.

גריכישע שרייבער ווי העראדאטוס האבן געשריבן ברייט איבער די פרסישע אימפעריע און די מלחמות קעגן גריכנלאנד. זייערע באשרייבונגען זענען פון גרויס וויכטיגקייט פאר היסטאריקער, אבער ווערן אויך באהאנדלט מיט פארזיכטיגקייט צוליב דעם וואס זיי זענען געשריבן געווארן פון דער פערספעקטיוו פון גריכישע מחברים.

די אידישע מקורות, ספעציעל ספר עזרא, נחמיה, דניאל און מגילת אסתר, געבן א באזונדערן בליק אויף דער תקופה פון פרסישע הערשאפט און איר באדייט פאר דער אידישער געשיכטע.

=== די באציאונג צווישן תנ&quot;ך און היסטארישע פארשונג ===

די פרסישע תקופה איז איינע פון די מערסט באטראכטע תקופות אין דער פארבינדונג צווישן תנ&quot;ך און אלטע היסטאריע.

די געשיכטע פון כורש און זיין הכרזה איבער דער צוריקקער פון די אידישע גולים ווערט דערציילט אין ספר עזרא און איז אויך פארבונדן מיט דער באקאנטער כורש־צילינדער, וואס שילדערט זיין פאליטיק פון ערלויבן פארשידענע פעלקער צוריקצוקערן און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

היסטאריקער פארגלייכן די פארשידענע מקורות צו פארשטיין די פאליטישע און געזעלשאפטליכע אומשטענדן פון יענע צייט. געוויסע פרטים ווערן אנדערש פארשטאנען לויט די פארשידענע מעטאדן פון טראדיציאנעלע און מאדערנע היסטארישע פארשונג.

=== די פראגע פון אחשורוש ===

איינע פון די באקאנטסטע שאלות אין פארשונג איבער פרס און אידישע געשיכטע איז די אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מלך פרס פון מגילת אסתר.

אין דער אידישער מסורה ווערט אחשורוש אפט פארבונדן מיט חשיארש  דער ערשטער , וואס האט געהערשט פון יאר 485 ביז 465 פאר זייער ציילונג.

עטליכע היסטאריקער האבן פארגעשטעלט אז דער אחשורוש פון מגילת אסתר קען זיין אן אנדערער פרסישער מלך, ווי ארתחשסתא דער ערשטער, אדער א ליטערארישע שילדערונג וואס פארבינדט זיך מיט מערערע היסטארישע עלעמענטן.

די פארשידענע מיינונגען ווייזן אויף די שוועריקייטן פון פארבינדן אלטע קעניגליכע ליסטעס מיט אידישע און אנדערע מקורות.

== די באדייט פון פרס אין דער וועלט געשיכטע ==

=== די ערשטע גרויסע וועלט אימפעריע ===

די אכמענישע פרסישע אימפעריע ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע אמתע וועלט אימפעריעס, צוליב איר ריזיגן שטח און די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער איר הערשאפט.

אין איר גרעסטער תקופה האט די אימפעריע זיך פארשפרייט פון דעם אגאישן ים ביזן אינדישן טייך און פון צענטראל אזיע ביז מצרים און די גרעניצן פון גריכנלאנד.

די פרסישע רעגירונג האט אנטוויקלט א סיסטעם וואס האט ערמעגליכט פארשידענע פעלקער צו האלטן טיילן פון זייער אייגענער קולטור בשעת זיי זענען געבליבן אונטער דער קעניגליכער הערשאפט.

=== איינפלוס אויף שפעטערע אימפעריעס ===

די מעטאדן פון פרסישע רעגירונג האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף שפעטערע מלוכות.

די גריכישע סעלוקידישע מלוכה האט איבערגענומען טיילן פון דער אכמענישער אדמיניסטראציע, און די רוימישע אימפעריע האט אויך גענוצט טיילן פון די פריערדיגע מזרח־אימפערישע סיסטעמען.

אין דער איסלאמישער וועלט זענען פרסישע באאמטע און געלערנטע געווארן א וויכטיגע טייל פון דער קאליפאט־רעגירונג, און די פרסישע קולטור האט באאיינפלוסט פילע מוסלעמענישע קעניגליכע הויפן.

=== פרס און די אידישע געשיכטע ===

פאר אידן האט פרס א באזונדערן היסטארישן פלאץ.

די פרסישע הערשאפט האט געברענגט דעם סוף פון דער בבלישער גלות־תקופה און ערמעגליכט די צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל.

די צייט פון כורש, דריווש און די שפעטערע פרסישע מלכים איז געווען די תקופה אין וועלכער דער בית המקדש השני איז אויפגעבויט געווארן און די אידישע קהילה אין יהודה איז ווידער ארגאניזירט געווארן.

די מעשה פון פורים, וואס איז פארבונדן מיט אחשורוש און שושן הבירה, איז געבליבן איינע פון די צענטראלע דערציילונגען אין אידישער געשיכטע און מסורה.

== באקאנטע פרסישע הערשער ==

צווישן די מערסט באדייטנדע הערשער פון די פארשידענע פרסישע מלוכות ווערן גערעכנט:

* '''כורש  דער גרויסער'''   – גרינדער פון דער אכמענישער וועלט אימפעריע און דער מלך וואס האט ערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים.
* '''כנבוזי  דער צווייטער'''   – זון פון כורש, וואס האט פארברייטערט די אימפעריע ביז מצרים.
* '''דריווש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט ארגאניזירט די אימפעריע און אונטער וועמען דער בית המקדש השני איז פארענדיגט געווארן.
* '''חשיארש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט אחשורוש פון מגילת אסתר.
* '''ארתחשסתא  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט געשטיצט נחמיה'ס ארבעט אין ירושלים.
* '''ארדשיר  דער ערשטער'''  – גרינדער פון דער סאסאנישער אימפעריע.
* '''שאה עבאס דער גרויסער''' – איינער פון די גרעסטע הערשער פון דער סאפאווישער תקופה.
== סוף און ירושה פון דער פרסישער ציוויליזאציע ==

=== די פארוואנדלונג פון פרס פון אימפעריע צו קולטורעלער באגריף ===

די ווארט '''פרס''' האט במשך פון טויזנטער יארן דורכגעמאכט א גרויסע אנטוויקלונג אין איר באדייט. אין דער אוראלטער תקופה האט עס באצייכנט ספעציפיש די לאנדשאפט פון פארסא אין דרום־מערב איראן און די מלוכה פון די פרסישע שבטים. מיט דער אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר א ריזיגע וועלט־מאכט וואס האט איינגעשלאָסן פילע פעלקער און לענדער.

אין שפעטערע תקופות איז דער נאמען פרס געבליבן א סימבאל פון דער גאנצער איראנישער קולטור־וועלט. אפילו אין תקופות ווען פרעמדע דינאסטיעס האבן געהערשט איבער איראן, ווי די סעלוקידן, מאנגאלן און פארשידענע טערקישע הערשער, איז די פרסישע שפראך, אדמיניסטראציע און קולטור געבליבן א שטארקע יסוד אין דער געגנט.

דער היסטארישער נאמען פרס ווערט היינט גענוצט בעיקר אין א קולטורעלן און היסטארישן זין, בשעת די אפיציעלע נאמען פון דער מאדערנער שטאט איז איראן.

=== פרס אין דער אידישער זכרון ===

אין אידישער זכרון פארנעמט פרס א באזונדער פלאץ צוליב איר ראלע אין די וויכטיגסטע איבערגאנגען פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

די פרסישע מלכים ווערן דערמאנט אין פארשידענע ספרים פון תנ&quot;ך, אריינגערעכנט עזרא, נחמיה און דניאל. זייער הערשאפט איז געווען די בריק צווישן דער בבלישער גלות און דער ווידעראויפבוי פון דעם אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

כורש  דער גרויסער   ווערט אין ספר עזרא דערמאנט אלס דער מלך וואס האט דערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים. די בנין פון בית המקדש השני אונטער דריווש  דער ערשטער  איז געווען א הויפט געשעעניש אין דער אידישער געשיכטע.

די פורים־געשיכטע אין מגילת אסתר האט פארזעצט צו האלטן די זכרון פון די אידישע געמיינדעס וואס האבן געלעבט אונטער פרסישער הערשאפט. דער יום טוב פורים, וואס ווערט געפייערט ביז היינט, איז א דירעקטע ירושה פון דער תקופה.

=== פרס אין דער וויסנשאפט און קולטור ===

די שטודיע פון פרסישע געשיכטע האט געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע פעלדער אין דער אלטער נאנט־מזרח פארשונג.

ארכעאלאגישע עקספעדיציעס אין איראן האבן אנטדעקט גרויסע צאלן פון אויפשריפטן, געביידעס און קונסטווערק וואס געבן א בילד איבער די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

די חורבות פון פרספוליס, פסארגאדה און אנדערע קעניגליכע צענטערן זענען היינט צווישן די באדייטנדסטע היסטארישע זייטלעך פון דער וועלט און שטעלן פאר די רייכקייט פון דער אכמענישער תקופה.

די פרסישע קולטור האט אויך געהאט א שטארקן איינפלוס אויף ליטעראטור, שפראך און קונסט. די ווערק פון פרסישע דיכטער האבן באאיינפלוסט נישט נאר איראן, נאר אויך צענטראל אזיע, אינדיע און טיילן פון דעם מיטל מזרח.

== היסטארישע דעבאטעס און פארשידענע מיינונגען ==

=== די באטראכטונג פון פרסישע הערשער ===

אין אלטע גריכישע מקורות ווערן די פרסישע מלכים אסאך מאל געשילדערט אלס הערשער מיט גרויסע עשירות און קעניגליכע לוקסוס, אבער אויך מיט א שטארקע צענטראלע מאכט.

מאדערנע היסטאריקער באטראכטן די בילדער מיט פארזיכטיגקייט און פארגלייכן זיי מיט פרסישע אויפשריפטן און אדמיניסטראטיווע דאקומענטן. די פארשידענע מקורות ווייזן אז די פרסישע אימפעריע איז געווען א קאמפליצירטע מלוכה מיט סיי שטארקע צענטראלע קאנטראל און סיי לאקאלע אויטאנאמיע.

=== די פראגע פון רעליגיעזער טאלעראנץ ===

די פרסישע מלוכות ווערן אפט דערמאנט צוליב זייערע פאליטיקן קעגן די פארשידענע רעליגיעס אונטער זייער הערשאפט.

ספעציעל די אכמענישע הערשער ווערן באטראכט אין אסאך מקורות אלס מלכים וואס האבן בדרך כלל ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

דערפאר האט די פרסישע תקופה באקומען א באזונדערע באדייט אין דער געשיכטע פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער איר הערשאפט.

=== די פארבינדונג צווישן אלטע פרס און מאדערנע איראן ===

די מאדערנע איראנישע נאציאנאלע אידענטיטעט באציט זיך אסאך מאל צו דער ירושה פון די אלטע פרסישע אימפעריעס, ספעציעל די אכמענישע און סאסאנישע תקופות.

אין דער זעלבער צייט באמערקן היסטאריקער אז די געשיכטע פון איראן אנטהאלט פילע איבערגענג און ענדערונגען, אריינגערעכנט די איסלאמישע כיבוש, די אויפקום פון נייע דינאסטיעס און די אנטוויקלונג פון נייע פאליטישע סיסטעמען.

די היסטארישע קייט פון פרס ביז איראן שטעלט פאר א לאנגע ציוויליזאציע־געשיכטע וואס האט דורכגעמאכט פילע ענדערונגען, אבער האט געהאלטן א שטארקע קולטורעלע המשכיות.

== סיכום ==

'''פרס''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס אין דער געשיכטע פון דער וועלט. פון דער אויפקום פון די אכמענישע מלכים אונטער כורש  דער גרויסער   ביז די שפעטערע פרסישע דינאסטיעס, האט דער איראנישער פלאטאו געשאפן אימפעריעס וואס האבן באאיינפלוסט פאליטיק, קולטור, רעליגיע און האנדל איבער גרויסע טיילן פון אזיע און דעם נאנטן מזרח.

די פרסישע אימפעריעס האבן געשאפן נייע פארמען פון רעגירונג און אדמיניסטראציע, און זייער קולטורעלע ירושה האט איבערגעלעבט די פאליטישע אונטערגאנג פון די אלטע מלוכות.

פאר דער אידישער געשיכטע איז פרס באזונדער וויכטיג צוליב דער ראלע פון כורש, דריווש און די פרסישע מלוכה אין דער צייט פון שיבת ציון, בנין בית המקדש השני און די געשעענישן פון מגילת אסתר.

די נאמען פרס בלייבט דעריבער ביז היינט א באגריף וואס פאראייניגט אן אלטע אימפערישע פארגאנגענהייט מיט א רייכע קולטורעלע און היסטארישע ירושה.

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע געשיכטע]]</text>
      <sha1>dky6l4r62gjx83288k02sp0dnc1vsk9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601577</id>
      <parentid>601576</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:02:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* פרס און אידישע געשיכטע */</comment>
      <origin>601577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112649" sha1="k5gxz4fmrtvuxcybx8y7o7lb00u085s" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מלוכה
| נאמען = פרס
| אנדערע נעמען = ממלכת פרס; האימפריה הפרסית
| נאמען אין ענגליש = Persia; Persian Empire
| הויפט טעריטאריע = דער איראנישער פלאטא, מערב און צענטראל איראן, מיט פארשידענע תקופות אויך מסופוטמיה, ארמעניע, קאווקאז, צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און חלקים פון ארץ ישראל
| ערשטע מלוכה = ממלכת פרס אונטער דער אחמנישאנער דינאסטיע
| גרינדונג = ארום 550 יאר פאר זייער ציילונג
| גרעסטע תקופה = האחמנישער אימפעריע, ארום 550–330 יאר פאר זייער ציילונג
| הויפט שטעט = פסארגאדה, פרספוליס, שושן, אחמתא
| שפראכן = אלט-פרסיש, עלמיש, אכדיש, אראמיש, מיטל-פרסיש, גריכיש, נייע פרסיש
| רעליגיע = זאראטוסטריזם, שפעטער איסלאם
| וויכטיגע הערשער = כורש הגדול, כנבוזי השני, דריווש הראשון, חשיארש הראשון
| היינטיגע נאכפאלגער = איראן
}}

'''פרס''' (די [[פערסישע אימפעריע]]) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און געאגראפישן געביט אינעם [[איראנישן פלאטא]], און פאר די פארשידענע מלוכות און [[אימפעריע|אימפעריעס]] וואס האבן במשך פון טויזנטער יארן געהערשט איבער דעם געגנט. דער נאמען ווערט בעיקר פארבונדן מיט דער גרויסער אכמענישער אימפעריע—די ערשטע וועלט-אימפעריע אין דער היסטאריע—וואס האט אונטער איר הערשאפט פאראייניגט א ריזיקן שטח פונעם אגאישן ים ביזן אינדוס-טאל.
אין אידישע מקורות ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די גרויסע וועלט-מלוכות אז וועלכע האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פונעם אידישן פאלק. די אויסדרוקן '''פרס ומדי''' און '''מלכות פרס''' קומען פאר אין ספר דניאל, עזרא, נחמיה און מגילת אסתר, און באצייכענען די אימפעריע אז וועלכע האט איבערגענומען די הערשאפט פון בבל און ערלויבט דעם אידישן פאלק צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש השני. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

דער נאמען פרס שטאמט פון דעם אלט-פרסישן ווארט Pārsa, וואס האט צום ערשטן באדייט דעם ראיאן פון פארס (Fars) אין דרום-מערב איראן, און שפעטער איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר די גאנצע אימפעריע. במשך פון די דורות איז פרס דורכגעגאנגען דורך פארשידענע תקופות: די אכעמענידישער אימפעריע (Achaemenid), די סעלעוקישער תקופה (Seleucid), די ארסאקידישע אדער פארטישע מלוכה  (Parthian / Arsacid), די סאסאנישע אימפעריע (Sasanian), די מוסלעמענישע פרסישע דינאסטיעס, די סאפאווידישע מלוכה (Safavid) און שפעטערע מלוכות ביז דער גרינדונג פון דער היינטיגער איסלאמישער רעפובליק פון איראן. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פרס''' האט אין פארשידענע תקופות געהאט פארשידענע באדייטן. אין די אוראלטע צייטן האט ער באצייכנט בעיקר די לאנד פון די פרסישע שבטים אין דרום-מערב איראן. די פרסישע שבטים זענען געווען טייל פון די ברייטערע איראנישע פעלקער אז וועלכע האבן זיך באזעצט אויפן איראנישן פלאטא אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

די גרעסטע פארשפרייטונג פון דעם נאמען איז געקומען אין דער צייט פון [[כורש דער צווייטער]], כורש  דער גרויסער  , ווען א לאקאלע פרסישע מלוכה איז פארוואנדלט געווארן אין א וועלט-אימפעריע. פון דעמאלטס און ווייטער האבן גריכישע און שפעטערע פעלקער גענוצט דעם נאמען &quot;פרס&quot; פאר די גאנצע אימפעריע און אירע איינוואוינער.

אין דער מאדערנער תקופה איז דער נאמען &quot;פרס&quot; בעיקר א היסטארישער טערמין, בשעת דער אפיציעלער נאמען פונעם לאנד איז היינט '''[[איראן]]'''. דער נאמען איראן שטאמט אויך פון אן אלטן איראנישן אויסדרוק און באדייט &quot;לאנד פון די אריאנער&quot;, בשעת פרס איז פארבליבן אלס א קולטורישער און היסטארישער באגריף.

== געאגראפיע און נאטורליכע באגרעניצונגען ==

די היסטארישע פרסישע לענדער האבן זיך געפונען אויפן איראנישן פלאטא, א גרויסן הויכן ראיאן צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און דעם [[אינדוס טאל]] אין מזרח. די הויפט געגנט פון פרס איז געווען דאס היינטיגע איראן, אבער אין די צייטן פון די גרויסע אימפעריעס האט די הערשאפט זיך פארשפרייט פיל ווייטער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אירע גרעסטע צייט אריינגענומען:
* איראן און די פרסישע לענדער.
* [[מעסאפאטאמיע]] און [[בבל]].
* [[ארמעניע]] און מזרח [[אנטאליע]].
* חלקים פון די [[קאווקאז]].
* [[צענטראל אזיע]] און [[באקטריע]] (Bactria).
* [[אפגאניסטאן]].
* חלקים פון [[פאקיסטאן]].
* [[סיריע]], [[פיניקיע]] (Phoenicia) און [[ארץ ישראל]].

די געאגראפישע באדינגונגען פונעם איראנישן פלאטא האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון דער פרסישער קולטור. די בערג, מדבריות און ווייטע טאלן האבן געשאפן נאטורליכע גרעניצן, בשעת די הויפט דורכגענג צווישן מזרח און מערב האבן געמאכט דעם געגנט פאר א וויכטיגע בריק צווישן פארשידענע ציוויליזאציעס.

== אורשפרונג און פריע היסטאריע ==

=== די איראנישע פעלקער און מדי ===

אין די ערשטע יארהונדערטער פון דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג האבן זיך פארשידענע איראנישע שבטים באזעצט אויפן איראנישן פלאטא. צווישן די וויכטיגסטע זענען געווען די מעדן (מדי) און די פרסים.

די מדיים האבן פריער געגרינדעט א שטארקע מלוכה אין צענטראל איראן. אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיי זיך פאראייניגט מיט [[בבל]] קעגן [[אשור]], און האבן געהאלפן ברענגען צום אונטערגאנג פון דער [[אשורישער אימפעריע]], אריינגערעכנט דעם חרבן פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג (ארום ג'ש&quot;ע–ג'ש&quot;ב לבריאת העולם לויט טייל חשבונות).

די מדישע מלוכה איז געווארן א גרויסע מאכט אין דעם אוראלטן מזרח, אבער איר הערשאפטהאט נישט אנגעהאלטן לאנג. אינערליכע שוואכקייטן און דער אויפקום פון [[כורש]] פון פרס האבן געברענגט צו א נייע תקופה אין דער געשיכטע פון דעם ראיאן.

=== די ערשטע פרסישע הערשער ===

די פריע פרסישע הערשער האבן געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] (Achaemenid Empire). דער נאמען פון דער דינאסטיע קומט פון אחמניש (Haxāmaniš), א פיגור אז וועלכער ווערט אין טראדיציע פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער משפחה.

אין דער פריערער תקופה זענען די פרסישע הערשער געווען אונטער דער השפעה פון גרעסערע מאכטן, ערשט [[עלם]] און שפעטער מדי. די שטאט [[אנשאן (פרס)|אנשאן]] (Anshan) איז געווארן דער צענטער פון דער פריערער פרסישער הערשאפט.

[[טשישפיש]] (Teispes) און [[כורש דער ערשטער]] (Cyrus I) האבן געבויט דעם יסוד פאר דער קומענדיגער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה. קאמביזי דער ערשטער (Cambyses I), דער פאטער פון [[כורש דער גרויסער]], האט געהאט פארבינדונגען מיט דער מדישער קעניגליכע משפחה דורך זיין חתונה, וואס האט שפעטער געהאלפן פאראייניגן די צוויי פעלקער אונטער איין הערשאפט.

== אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע ==

=== כורש  דער גרויסער  ===

'''[[כורש  דער צווייטער]]  , באקאנט אלס כורש  דער גרויסער'''  (Cyrus the Great) (הערשאפט ארום 559–530 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ר&quot;א–ג'ר&quot;ל לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) ווערט פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער גרויסער פרסישער אימפעריע.

כורש האט ערשט געהערשט אלס א פרסישער מלך אונטער [[מדי]]. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער זיך אויפגעהויבן קעגן די מדישע הערשאפט, באזיגט די [[מדישע קעניגרייך]] און פאראייניגט די צוויי פעלקער אונטער זיין מלוכה.

נאך דעם האט כורש מער פארברייטערט זיין הערשאפט. ער האט איינגענומען [[לידיע]]  (Lydia) און די גריכישע שטעט אין קליין אזיע, און אזוי געברענגט די פרסישע גרעניצן ביז צום [[אגאישן ים]] (Aegean Sea).

די גרעסטע געשעעניש אין כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל ארום יאר 539 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ לבריאת העולם). דער נצחון האט געגעבן פאר פרס הערשאפט איבער [[מעסאפאטאמיע]], [[סיריע]], [[פיניקיע]] און [[ארץ ישראל]].

לויט [[ספר עזרא]] האט כורש ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידישע גולים זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און אויפבויען דעם בית המקדש. די געשעעניש ווערט באקאנט אלס '''הכרזת כורש''' און ווערט פאררעכנט אלס א הויפט נקודה אין דער תקופת שיבת ציון. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;
=== כנבוזי דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון כורש  דער גרויסער האט זיין זון '''[[כנבוזי דער צווייטער]]''' (Cambyses II) (הערשאפט 530–522 יאר פאר זייער ציילונג) איבערגענומען די קעניגליכע קרוין. זיין הויפט ציל איז געווען צו פארברייטערן די פרסישע הערשאפט נאך ווייטער, און זיין גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג איז געווען די אייננעמונג פון [[מצרים]].

ארום יאר 525 פאר זייער ציילונג האט כנבוזי געפירט א קאמפיין קעגן מצרים און האט באזיגט דעם מצרישן פרעה [[פסמטיך דער דריטער]]. (Psamtik III) מיט דעם איז מצרים געווארן א טייל פון דער [[אכמענישער אימפעריע]], און כנבוזי האט זיך באטראכט אלס דער הערשער פון מצרים לויט די מצרישע טראדיציעסץ ער האט אפילו אנגענומען דעם מצרישן נאָמען '''מעסוטי-רע''' (Mesutire), וואָס מיינט &quot;דאָס אייניקל פון רע&quot; (דער זון-גאָט). 

זיין הערשאפט איז געווען באצייכנט מיט שווערע קאמפיינען און אינערליכע אומריען. כנבוזי האט אין  געהיים הרג'עט זיין אייגענעם ברודער ברדיה איידער ער איז ארויסגעפארן קיין מצרים, כדי ער זאל נישט רעוואלטירן קעגן אים. וויבאלד דער המון עם האט נישט געוואוסט אז ברדיה איז טויט, האט דער מעדישער גלח (מג) [[גאומאטא דער מג|גאומאטא]] אויסגענוצט די געלעגנהייט. ער האט אויסגעזען פונקט ווי ברדיה און האט זיך דערקלערט אלס קעניג דער אויפשטאנד האט געברענגט צו א קריזיס אין דער קעניגליכער משפחה.

=== דריווש דער ערשטער און די ארגאניזאציע פון דער אימפעריע ===

'''[[דריווש  דער ערשטער]], באקאנט אלס דריווש דער גרויסער''' (Darius the Great) (הערשאפט 522–486 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;מ–ג'ת&quot;נ לבריאת העולם) איז ארויפגעקומען צום טראן נאך דער קריזיס וואס איז נאכגעפאלגט נאך כנבוזי'ס טויט. ער האט געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] און האט געשטארקט זיין פאזיציע דורך באזיגן פארשידענע אויפשטענדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דריווש האט פארוואנדלט די פרסישע מלוכה אין איינע פון די בעסטע ארגאניזירטע אימפעריעס פון דער אוראלטער וועלט. ער האט צעטיילט די לענדער אין באזינדערע הערשאפטן (אחשדרפנים), יעדער מיט א [[גאווערנער|גאווערנאר]] וועלכער האט פארטרעטן דעם מלך און געזאמלט שטייערן.

ער האט איינגעפירט א מער איינהייטליכע אדמיניסטראציע, מסדרגעווען דישטייער סיסטעמען און געבויט גרויסע וועגן, אריינגערעכנט דער באקאנטער קעניגליכער וועג אז וועלכער האט פארבינדן [[שושן]] מיט די מערב טיילן פון דער אימפעריע. די וועגן האבן ערמעגליכט שנעלע קאמוניקאציע צווישן די פארשידענע פראווינצן.

א וויכטיגע מקור פאר זיין הערשאפט איז די גרויסע אויפשריפט ביי בעיהיסטאן, אין וועלכער דריווש שילדערט זיין קאמף קעגן מרידות און שטעלט זיך פאר אלס א מלך אז וועלכער האלט סדר און גערעכטיגקייט מיט דער הילף פון [[אהורא מאזדא]], דער הויפט געטליכקייט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

=== די צווייטע בית המקדש אונטער דריווש ===

פאר אידישע געשיכטע איז די תקופה פון דריווש דער ערשטער פון די וויכטיגסטע תקופות אין דער פרסישער הערשאפט.

נאך דער הכרזת כורש האט זיך אנגעהויבן דער פראצעס פון שיבת ציון און די ארבעט אויפצובויען דעם [[בית המקדש השני]]. די ארבעט איז אבער דורכגעגאנגען דורך פארשידענע שוועריקייטן און אפשטעלונגען.

אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט, יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן און מקודש געווארן. לויט [[ספר עזרא]] איז די חנוכת הבית געווען אום [[ג' אדר]] פון יענעם יאר. די געשעעניש האט געצייכנט דעם ווידעראויפקום פון דער בית המקדש'דיגער צענטער אין ירושלים נאך דעם חורבן פון [[ערשטן בית המקדש]].

דער פרסישער הערשאפט האט דערלויבט די אידישע קהילה אין יהודה צו האלטן זייער רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן אונטער דער מסגרת פון דער אימפעריע. די נוצן פון אראמיש אלס אן אינטערנאציאנאלע אדמיניסטראטיווע שפראך האט אויך געשאפן א בריק צווישן די פארשידענע פעלקער אונטער פרסישע הערשאפט.

=== מלחמות מיט יוון ===

דריווש האט אויך געצילט צו פארברייטערן די פרסישע איינפלוס אין [[אייראפע]]. ער האט אריינגעדרונגען אין [[טראקיע]] (Thrace) און געמאכט [[מאקעדאניע]] פאר א אונטערגעווארפענע מלוכה.

זיין פרואוו איינצונעמען דעם גריכישן היימלאנד האט אבער געענדיקט מיט דער מפלה אין [[דער קאמף פון מאראטאן]] (Battle of Marathon)  אין יאר 490 פאר זייער ציילונג. די מפלה האט נישט צעשטערט די פרסישע אימפעריע, אבער זי האט אפגעשטעלט איר ווייטערדיגע פארברייטערונג קיין אייראפע.

== חשיארש דער ערשטער און די תקופת המגילה ==

'''[[חשיארש דער ערשטער]]''' (Xerxes I; הערשאפט 485–465 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;נ–ג'ת&quot;ס לבריאת העולם) האט איבערגענומען די הערשאפט נאך דריווש דער ערשטער. ער האט געירשנט א ריזיגע אימפעריע מיט גרויסע מיליטערישע און עקאנאמישע כוחות.

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט ער אונטערדרוקט מרידות אין מצרים און בבל. שפעטער האט ער געפירט א גרויסן מיליטערישן קאמפיין קעגן יוון, מיט א ריזיגע ארמיי און פלאטע.

די פרסישע ארמיי האט אין אנהייב מצליח געווען און אפילו איינגענומען [[אטען]], אבער די קאמפיין האט זיך געענדיגט מיט גרויסע מפלות ביי די ים-קאמף פון [[סאלאמיס]] (Battle of Salamis) און דער קאמף פון [[פלאטאיא]] (Battle of Plataea). די מפלות האבן פארמיידט אז פרס זאל פארברייטערן איר הערשאפט איבער [[גריכנלאנד]].

אין אידישער טראדיציע ווערט חשיארש דערנענטערט צו '''[[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס''' פון [[מגילת אסתר]]. טייל מפרשים און חוקרים אידענטיפיצירן אים מיט דעם מלך, בשעת אנדערע ברענגען אנדערע פארשלאגן, אריינגערעכנט ארתחשסתא דער ערשטער. די מעשה פון פורים איז פארגעקומען אין דער הויפטשטאט שושן, אין דעם צענטער פון דער פרסישער קעניגליכער הויף.

די מגילה באשרייבט ווי א גזירה קעגן די אידן פון גאנצער אימפעריע איז בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר|אסתר המלכה]] און [[מרדכי|מרדכי היהודי]], און די נס [[פורים]] איז געווארן א שטענדיגע חלק פון אידישן לעבן און מסורה.

== די שפעטערע אכמענישע מלכים ==

נאך חשיארש האבן נאך עטליכע אכמענישע מלכים געהערשט איבער דער אימפעריע:

* '''[[ארתחשסתא דער ערשטער]]''' (Artaxerxes I) (465–425 יאר פאר זייער ציילונג) האט זיך געשטעלט קעגן אינערליכע פראבלעמען און מרידות, און זיין תקופה ווערט דערמאנט אין [[ספר נחמיה]]. [[נחמיה בן חכליה|נחמיה]], א אידישער קעניגליכער טרינקער אין דער פרסישער הויף, האט באקומען רשות צו גיין קיין [[ירושלים]] און אויפבויען די מויערן פון שטאט.

* '''[[דריווש דער צווייטער]]''' (Darius II) (423–404 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהאט א קאמפליצירטע הערשאפט מיט אינערליכע קאמפן, אבער האט ווייטער געהאלטן די יסודות פון דער אימפעריע.

* '''[[ארתחשסתא דער צווייטער]]'''  (Artaxerxes II) (404–358 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהערשט אין א צייט פון קאנפליקטן מיט יוון און אינערליכע קעמפן.

* '''[[ארתחשסתא דער דריטער]]''' (358–338 יאר פאר זייער ציילונג) האט פרובירט צוריקצושטעלן די שטארקייט פון דער אימפעריע דורך אונטערדריקן מרידות און צוריקצונעמען מצרים.

* '''[[דריווש דער דריטער]]''' (Artaxerxes III) (336–330 יאר פאר זייער ציילונג) איז געווען דער לעצטער אכמענישער מלך.

אין דער צייט פון דריווש דער דריטער איז אויפגעקומען די מאקעדאנישע מאכט אונטער [[פיליפוס דער צווייטער]] און שפעטער [[אלכסנדר מוקדון]]. די פרסישע אימפעריע, טראץ איר ריזיגע גרויס, איז געווען באטראפן פון אינערליכע שוואכקייטן און פראבלעמען.

== דער אונטערגאנג פון דער אכמענישער אימפעריע ==

[[אלכסנדר מוקדון]] האט אין יאר 334 פאר זייער ציילונג אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן פרס. ער האט באזיגט די פרסישע ארמייען אין עטליכע גרויסע קאמפן, אריינגערעכנט דעם [[דער קאמף ביים גראניקוס|קאמף ביים גראניקוס]] (Battle of the Granicus), [[דער קאמף ביי איסוס]] (Battle of Issus) און צום סוף [[דער קאמף פון גאוגאמעלע]] (Battle of Gaugamela) אין יאר 331 פאר זייער ציילונג.

נאך די מפלה פון דריווש דער דריטער האט אלכסנדר איבערגענומען די קעניגליכע צענטערן פון דער פרסישער אימפעריע, אריינגערעכנט [[פערסעפאליס (פרס)|פּערסעפּאָליס]] (Persepolis). אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט די אכמענישע דינאסטיע זיך געענדיגט, אבער פילע פרסישע אדמיניסטראטיווע ארגענעזאציעס און לאקאלע הערשער זענען אריינגענומען געווארן אין דער נייע [[העלעניסטישע|העלעניסטישער]] סדר.

== די העלעניסטישע תקופה און די סעלעוקישער הערשאפט ==

נאך דער אייננעמונג פון דער [[אכמענישער אימפעריע]] דורך [[אלכסנדר מוקדון]] איז די פרסישע וועלט אריין אין א נייע תקופה. אלכסנדר האט נישט צעשטערט אלע עלעמענטן פון דער פריערדיגער אדמיניסטראציע, נאר האט אין פילע פעלער ווייטער גענוצט פרסישע באאמטע און ארגענעזאציעס צו פירן די ריזיגע לענדער.

נאך אלכסנדר'ס טויט אין יאר 323 פאר זייער ציילונג איז זיין אימפעריע צעטיילט געווארן צווישן זיינע גענעראלן. דער מזרח טייל, אריינגערעכנט פרס און מעסאפאטאמיע, איז צום סוף אונטערגעקומען אונטער דער הערשאפט פון דער [[סעלעוקישער דינאסטיע]] (Seleucid dynasty), געגרינדעט דורך [[סעלעוקוס דער ערשטער]] אין יאר 312 פאר זייער ציילונג.

די סעלעוקישער מלוכה איז געווען א העלעניסטישע מלוכה וואס האט פאראייניגט [[גריכישע קולטור]] מיט די לאקאלע טראדיציעס פון פרס און דעם נאנטן מזרח. [[גריכיש]] איז געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער הויף און אדמיניסטראציע, בשעת לאקאלע שפראכן און קולטורן האבן ווייטער עקזיסטירט.

די סעלעוקישער הערשאפט האט אבער קיינמאל נישט געהאט די זעלבע פעסטע קאנטראל איבער די גאנצע איראנישע פלאטא ווי די אכמענישע מלכים. ווייטע געגנטן האבן אנגעהויבן באקומען מער זעלבסטשטענדיגקייט, און נייע פערסישע כוחות האבן זיך אויפגעהויבן.

== די פארטישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקידישע דינאסטיע ===

אין דער דריטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען די פארטישע מאכט אין צפון־מזרח איראן. די גרינדער פון דער דינאסטיע זענען געווען די ארסאקידישע הערשער, באקאנט אלס די פארטער אדער [[פארטישע אימפעריע]] (ענגליש: ''Parthian Empire'').

דער גרינדער, [[ארסאקעס  דער ערשטער]] , האט זיך אויפגעהויבן קעגן די סעלעוקישער הערשאפט און געגרינדעט א נייע פערסישע מלוכה. במשך פון די קומענדיגע דורות האט די פארטישע אימפעריע פארברייטערט איר הערשאפט איבער רוב פרס, [[מעסאפאטאמיע]] און ארומיגע געגנטן.

די פארטער האבן נישט אויפגעשטעלט אזא צענטראליזירטע מלוכה ווי די אכמענישע, נאר האבן זיך געשטיצט אויף א סיסטעם פון לאקאלע הערשער און שטארקע נאבעל משפחות וואס האבן געהאט א גרויסן חלק אין דער רעגירונג.

=== די פארטער און רוים ===

די פארטישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די גרעסטע קעגנער פון דער [[רוימישער רעפובליק]] און שפעטער דער [[רוימישע אימפעריע|רוימישער אימפעריע]]. די גרעניץ צווישן [[רוים]] און פרס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע פאליטישע גרעניצן אין דער אוראלטער וועלט.

א באקאנטע קאמף צווישן די צוויי מאכטן איז געווען [[דער קאמף פון קארהע]] (Battle of Carrhae) אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטישער גענעראל [[סורענא]] האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער [[מארקוס ליקיניוס קראסוס]] (Marcus Licinius Crassus)

.די פארטער זענען באקאנט געווארן פאר זייער שטארקע [[קאוואלעריע|קאַוואַלעריע]], ספעציעל זייערע פייל־שיסער אויף פערד, וואס האבן זיי געגעבן א מיליטערישע אויבערהאנט קעגן אסאך קעגנערס.

=== די אידן אונטער די פארטער ===

אין די צייטן פון דער פארטישער אימפעריע האבן אידישע קהילות עקזיסטירט אין [[בבל]] און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די פארטישע הערשאפט האט אין גרויסן טייל ערלויבט לאקאלע קהילות צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע לעבנסשטייגער.

בבל איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערן פון אידישער תורה־לערנען, און אין דער תקופה נאך די [[חורבן בית שני|חורבן פון בית שני]] האט זיך דארט אנטוויקלט א גרויסער חלק פון דער אידישער רוחניות.

== די סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג און אויפקום ===

אין יאר 224 למספרם האט דער פרסישער הערשער [[ארדשיר דער ערשטער]]  (Ardashir I) באזיגט דעם לעצטן פארטישן קעניג [[ארטאבאנוס דער פערדער]] (Artbanus IV)  און געגרינדעט די [[סאסאנישע אימפעריע]] (Sassanid Empire).

די [[סאסאנישע דינאסטיע]] ווערט פאררעכנט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פאר דער מוסלעמענישער כיבוש. זי האט זיך געזען אלס א המשך פון דער אלטער פרסישער קעניגרייך און האט צוריקגעברענגט א שטארקער צענטראליזירטער רעגירונג.

די סאסאנישע מלכים האבן פארשטארקט דער שטאטישער אדמיניסטראציע, די מיליטערישע ארגאניזאציע און די קעניגליכע אויטאריטעט. זיי האבן אויך געגעבן א גרויסן שטיצע פאר זאראטוסטריזם און געמאכט עס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

=== מלחמות מיט ביזאנט און דער נאנטער מזרח ===

די סאסאנישע אימפעריע האט במשך פון מער ווי פיר הונדערט יאר געהאט כסדרדיגע קאנפליקטן מיט דער רוימישער און שפעטער [[ביזאנטישע אימפעריע|ביזאנטישער אימפעריע]].

די מלחמות צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען איבער קאנטראל פון [[מעסאפאטאמיע]], [[ארמעניע]], [[סיריע]] און אנדערע וויכטיגע געגנטן. ביידע אימפעריעס האבן זיך געקעמפט פאר השפעה איבער די האנדל דורכגענג צווישן מזרח און מערב.

איינער פון די גרעסטע סאסאנישע הערשער איז געווען [[חוסרו דער ערשטער]] (Khosrow I) (531–579), אונטער וועמען די אימפעריע האט דערגרייכט א הויכן קולטורעלן און פאליטישן שפיץ. זיין צייט איז באקאנט פאר אדמיניסטראטיווע רעפארמען, [[קונסט]] און [[וויסנשאפט]].

=== דער סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט ===

אין דער זיבעטער יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע זיך געפונען אין א שוואכע מצב נאך לאנגע מלחמות מיט ביזאנט. אינערליכע קריזיסן און קעניגליכע קאמפן האבן ווייטער אפגעשוואכט די מלוכה.

מיטן אויפקום פון דער מוסלעמענישער הערשאפט פון אראביע האבן די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען אריינגעדרונגען אין פרס. די הויפט קאמפן, אריינגערעכנט [[דער קאמף פון קאדיסיע]] (Battle of al-Qadisiyyah) (636) און [[דער קאמף פון נהאוואנד]] (the Battle of Nahavand) (642), האבן געפירט צום אונטערגאנג פון דער סאסאנישער מאכט.

ארום יאר 651 האט די סאסאנישע אימפעריע אויפגעהערט צו עקזיסטירן אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

== די איסלאמישע תקופה און די ווידעראויפקום פון דער פרסישער קולטור ==

=== דער מוסלעמענישער כיבוש פון פרס ===

נאך דער אונטערגאנג פון דער [[סאסאנישער אימפעריע]] איז פרס אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון די [[מוסלעמענישע כאליפאטן]]. די [[אראבישע מוסלעמענער|אראבישע מוסלעמענישע]] ארמייען האבן איינגענומען די הויפט שטעט און געגנטן פון דער אלטער פרסישער מלוכה אין דער זיבעטער יארהונדערט.

דער פראצעס פון איסלאמיזירונג איז נישט פארגעקומען אין איין מאל, נאר במשך פון עטליכע דורות. אין אנהייב האבן פילע פרסישע איינוואוינער ווייטער געהאלטן זייערע אלטע רעליגיעזע מנהגים, בשעת איסלאם האט זיך ביסלעכווייז פארשפרייט דורך אדמיניסטראטיווע, געזעלשאפטליכע און קולטורעלע פארבינדונגען.

כאטש די פריערדיגע סאסאנישע שטאטישע סיסטעם איז צוזאמגעפאלן, זענען פילע פרסישע באאמטע אריינגענומען געווארן אין דער נייע מוסלעמענישער אדמיניסטראציע. זייערע ידיעות אין רעגירונג, [[פינאנץ|פינאנצן]] און ארגאניזאציע האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

די [[פערסיש|פרסישע]] שפראך און [[קולטור]] האבן נישט פארלוירן זייער חשיבות. פארקערט, אין די קומענדיגע יארהונדערטער האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך (פארסי), וואס איז געווארן איינער פון די וויכטיגסטע ליטערארישע שפראכן פון דער מוסלעמענישער וועלט.

== די סאמאנישע דינאסטיע ==

=== אויפקום פון א פרסיש־איסלאמישע מלוכה ===

אין דער ניינטער יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאמאנישע דינאסטיע]] (ענגליש: Samanid Empire), איינע פון די ערשטע גרויסע פרסישע דינאסטיעס נאך דער אראבישער כיבוש. די סאמאנישע הערשער האבן געהערשט איבער [[טראנסאקסאניע]] ( ענגליש: Transoxania | אראביש:Ma Wra al-Nahr) און חלקים פון [[חוראסאן]] (Khurasan), מיטן צענטער אין בוכארא.

די דינאסטיע איז געגרינדעט געווארן דורך [[איסמאעיל סאמאני]] (Ismail Samani), וואס האט באקומען אנערקענונג פון דער [[אבאסישער כאליפאט|אבאסידישער כאליפאט]]. כאטש די סאמאנישע הערשער האבן פארמירט זייער מלוכה אונטער דער רעליגיעזער אויטאריטעט פון דעם [[כאליף]], האבן זיי אין פראקטיק געהאט א ברייטע זעלבסטשטענדיגקייט.

אונטער די סאמאנישע מלכים איז [[בוכאריע]] געווארן א גרויסער צענטער פון וויסנשאפט, קולטור און ליטעראטור. די תקופה ווערט באטראכט אלס א וויכטיגע שטאפל אין דער אויפקום פון דער קלאסישער פרסישער קולטור.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די נייע פרסישע ליטעראטור אין דער פארסי שפראך, וואס האט זיך אנטוויקלט מיט דער אראבישער שריפט. די קולטורעלע אנטוויקלונג האט געהאט א לאנג־דויערנדע השפעה אויף גאנץ צענטראל אזיע און דער נאנטער מזרח.

== די טערקישע און מאנגאלישע דינאסטיעס ==

=== די גאזנאווידן און סעלדזשוקן ===

פון דער צענטער פון דער [[צענטראל אזיע|צענטראל־אזיאטישער]] וועלט זענען אויפגעקומען פארשידענע [[טערקישע דינאסטיעס]] וואס האבן געהערשט איבער פרס, אבער זיי האבן אנגענומען און געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור.

די [[גאזנאווישע דינאסטיע]]  (Ghaznavid Empire). האט געהערשט אין דער סוף פון צענטן און אנהייב עלפטן יארהונדערט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]], [[אפגאניסטאן]] און צפון־מערב [[אינדיע]]. זייער הויפטשטאט [[גאזני (אפגאניסטאן)|גאזני]] איז געווארן א צענטער פון קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

די [[סעלדזשוקישע אימפעריע]] (Seljuk Empire) האט אין עלפטן יארהונדערט איבערגענומען א גרויסן חלק פון פרס און דעם נאנטן מזרח. די סעלדזשוקישע הערשער זענען געווען [[טערקיי|טערקיש]]־שטאמיגע, אבער זייער רעגירונג איז שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציעס.

אונטער די סעלדזשוקן האבן פרסישע [[וויזיר|וויזירן]] און געלערנטע געהאט א גרויסן תפקיד. דער בארימטער פרסישער וויזיר [[ניזאם אל־מולך]] (Nizam al-Mulk) האט געבויט אן אויסגעארבעט אדמיניסטראטיווע סיסטעם און געשטיצט די גרינדונג פון וויסנשאפט אוניווערסיטעטן, באקאנט אלס ניזאמיעס.

=== די כוואריזמישע מלוכה ===

נאך דער אפשוואכונג פון דער סעלדזשוקישער מאכט איז אויפגעקומען די [[כוואריזמישע דינאסטיע]] (Khwarazmian dynasty). זי האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]] און [[צענטראל אזיע]] ביז די [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישע]] אינוואזיע.

די כוואריזמישע מלוכה איז געווארן איינע פון די שטארקסטע מאכטן אין דעם ראיאן, אבער איר קאנפליקט מיט דער מאנגאלישער אימפעריע האט געברענגט צו איר שנעלן אונטערגאנג.

== די מאנגאלישע צייט און די אילכאנער ==

אין דער דרייצנטער יארהונדערט האט די [[מאנגאלישע אימפעריע]] אונטער [[דזשינגיס כאן]] (Genghis Khan) איינגענימען ריזיגע שטחים אין צענטראל אזיע און פרס. די מאנגאלישע אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט און געגנטן.

נאך דער ערשטע כיבושים האט זיך אין פרס געגרינדעט די [[אילכאנישע עניגרייך]] (ענגליש: ''Ilkhanate''; פערסיש: ''ایلخانان''), א צווייג פון דער מאנגאלישער אימפעריע. די אילכאנער האבן געמאכט [[מאראגהא (איראן)|מאראגהא]] (Maragheh) , שפעטער [[טאבריז]] און [[סולטאניע (איראן)|סולטאניע]] (ענגליש: ''Soltaniyeh'' ; פערסיש: ''سلطانيه'')פאר הויפטצענטערן פון זייער הערשאפט.

איבער די דורות האבן די אילכאנישע הערשער זיך ביסלעכווייז פארוואנדלט פון מאנגאלישע צו  הערשער וואס האבן אנגענומען די מוסלעמענישע רעליגיע און פרסישע קולטור.

די אילכאנישע תקופה איז געווען א געמיש פון שווערע ערשטע יארן מיט שפעטערע קולטורעלע אויפבלי. אונטער טייל אילכאנישע הערשער האבן זיך אנטוויקלט ארכיטעקטור, קונסט און וויסנשאפט.

== די אויפקום פון דער סאפאווידישער אימפעריע ==

=== גרינדונג פון א נייע פרסישע מלוכה ===

נאך דער צעטיילונג פון דער מאנגאלישער און טערקישער הערשאפט האבן פארשידענע לאקאלע מאכטן געהערשט איבער טיילן פון איראן. אין דער סוף פון פופצנטן און אנהייב זעכצנטן יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאפאווידישע דינאסטיע]] (Safavid dynasty).

ארום יאר [[1501]] האט שאך [[איסמאל דער ערשטער]] (Shah Ismail I) געגרינדעט די [[סאפאווידישע אימפעריע]] און פאראייניגט גרויסע טיילן פון איראן אונטער איין הערשאפט.

די סאפאווידישע מלוכה האט געהאט א באזונדערע וויכטיגקייט אין דער געשיכטע פון פרס ווייל זי האט געמאכט די צוועלף־אימאם [[שיא איסלאם|שיאיזם]] די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט באשאפן די רעליגיעזע אידענטיטעט פון איראן וואס איז אין גרויסן טייל פארבליבן ביז היינט.

=== קולטור אונטער די סאפאווידן ===

די סאפאווידישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסן קולטורעלן אויפבלי. די הויפטשטאט [[איספאהאן]] איז געווארן איינע פון די שענסטע שטעט פון דער איסלאמישער וועלט מיט גרויסע געביידעס, [[מעטשעט|מעטשעטן]], פאלאצן און מארקפלעצער.

די סאפאווידן האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור. זייער הערשאפט האט ווידער געשטעלט פרס אין צענטער פון א גרויסער אימפעריע צווישן מזרח און מערב.

== די קאַדזשאַרישע און פּאַהלאַווישע תקופות ==

=== די קאדזשארישע דינאסטיע ===

נאך דעם אונטערגאנג פון דער [[סאפאווידישער אימפעריע]] אין אנהייב אכצנטן יארהונדערט איז פרס אריבער דורך א צייט פון פאליטישע אומסטאביליטעט. פארשידענע מיליטערישע און לאקאלע הערשער האבן זיך געקעמפט איבער די הערשאפט פון איראן, ביז די [[קאדזשארישע דינאסטיע|קאַדזשאַרישע דינאסטיע]] האט גענומען די מאכט אין יאר [[1794]].

די קאדזשארישע האבן געמאכט טעהראן פאר זייער הויפטשטאט און האבן געהערשט איבער פרס ביז יאר [[1925]]. זייער הערשאפט איז געפאלן אין א צייט ווען אייראפעאישע אימפעריעס, בעיקר [[רוסלאנד]] און [[בריטאניע]], האבן שטארק פארברייטערט זייער איינפלוס אין [[אזיע]].

אין די ניינצנטן יארהונדערט האט פרס פארלוירן גרויסע טיילן פון אירע היסטארישע פראנטירן. אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האבן די קאדזשארן געמוזט אונטערשרייבן דעם [[אפמאך פון גוליסטאן]] (Treaty of Gulistan) אין יאר [[1813]] און דעם [[אפמאך פון טורקמאנטשיי]] (Treaty of Turkmenchay) אין יאר [[1828]], דורך וועלכע גרויסע געגנטן אין [[קאווקאז בערג|קאווקאז]] זענען איבערגעגעבן געווארן אונטער רוסישער קאנטראל.

טראץ די טעריטאריעלע פארלוסטן איז פרס געבליבן אן אומאפהענגיקע מלוכה. די תקופה איז אויך באצייכנט מיט פרואוון פון מאדערניזאציע, די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנאלע באוועגונג און קאנפליקטן צווישן די קעניגליכע מאכט, רעליגיעזע אויטאריטעטן און פרעמדע איינפלוסן.

=== די פאהלאווישע דינאסטיע ===

אין יאר 1925 איז [[רעזא שאה פאהלאווי]] (פערסיש:رضא شاه پهلوی  Reza Shah Pahlavi :english ) ארויפגעקומען צום מאכט און געגרינדעט די [[פאהלאווישע דינאסטיע]]. זיין הערשאפט און די שפעטערע הערשאפט פון זיין זון [[מוחמד רעזא שאה]] (Mohammad Reza Pahlavi) האבן געצילט צו מאדערניזירן דאס לאנד און פארשטארקן די צענטראלע רעגירונג.

אונטער די פאהלאווישע הערשער זענען דורכגעפירט געווארן גרויסע אינפראסטרוקטור פראיעקטן, אריינגערעכנט נייע וועגן, אינדוסטריעליזאציע און בילדונגס־רעפארמען. די רעגירונג האט אויך געפרואווט פארמינערן דעם איינפלוס פון טראדיציאנעלע רעליגיעזע ארגענעזאציעס אויף דער שטאטישער סיסטעם.

אין יאר [[1935]], האט דער דעמאלטיגער קעניג (שאך) רעזא שאה פעהלווי האט אפיציעל געבעטן פון די וועלט-לענדער אויפצוהערן נוצן דעם נאמען '''פערסיע''' (Persia) און אנהייבן נוצן דעם נאמען '''[[איראן]]'''.

די פאהלאווישע תקופה איז אבער אויך באצייכנט געווארן מיט שטארקע קעגנערשאפט קעגן דער מלוכה, צוליב אויטאריטערע רעגירונג־שטייגער, עקאנאמישע אומגלייכקייטן און קאנפליקטן צווישן מאדערניזאציע און טראדיציאנעלע געזעלשאפט.

אין יאר [[1979]] איז פארגעקומען די איסלאמישע רעוואלוציע, וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע און צום גרינדונג פון דער [[איסלאמישער רעפובליק פון איראן]].

== רעליגיע אין פרס ==

=== די פריערדיגע איראנישע רעליגיעס ===

אין די אוראלטע צייטן איז די רעליגיע פון פרס געווען פארבונדן מיט די איראנישע רעליגיעזע טראדיציעס וואס האבן שפעטער זיך פאראייניגט אין זאראטוסטריזם.

זאראטוסטריזם, וואס ווערט פארבונדן מיטן נביא זאראטוסטער (זאראטושטרע), איז געווען געבויט ארום דער עבודה פון אהורא מאזדא און דעם געדאנק פון א קאמף צווישן אמת און פאלשקייט, סדר און כאאס.

אין דער אכמענישער תקופה ווערט דער נאמען אהורא מאזדא דערמאנט אין קעניגליכע אויפשריפטן, און דער רעליגיעזער געדאנק פון א מלך וואס האלט סדר און גערעכטיגקייט איז געווארן א טייל פון דער אימפעריאלער אידעאלאגיע.

צוזאמען מיט זאראטוסטריזם האבן אויך עקזיסטירט עלמישע, מסופאטאמישע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

=== פרס און אידישע געשיכטע ===
{{קאטעגאריע הויפט|אידן אין פרס}}
פארן אידישן פאלק האט פרס א באזונדערע פלאץ אין היסטאריע. די פרסישע הערשאפט האט אנגעהויבן נאך דער בבלישער גלות און האט ערלויבט א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע.

די הכרזת כורש ארום יאר 538–537 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ–ג'ת&quot;ק לבריאת העולם לויט געוויסע חשבונות) האט געגעבן דערלויבעניש פאר אידישע גולים זיך אומצוקערן קיין ירושלים.

די צייט פון דריווש  דער ערשטער  האט געברענגט צו דער פארענדיגונג פון בית המקדש השני אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם), און דער תקופה פון חשיארש ווערט פארבונדן מיט דער געשיכטע פון מגילת אסתר און דעם נס פורים.

אין ספרי חז&quot;ל ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים. די חז&quot;לישע שילדערונגען פון פרס באהאנדלען סיי אירע מעלות, ווי איר ראלע אין דער בנין פון בית המקדש, און סיי די חסרונות פון געוויסע מלכים.

== שפראכן און קולטור ==

די פרסישע אימפעריעס האבן שטענדיג געהאט א קולטורעלע געמיש פון פארשידענע פעלקער און שפראכן.

אין דער אכמענישער צייט זענען גענוצט געווארן עטליכע אפיציעלע שפראכן:
* אלט־פרסיש אין קעניגליכע אויפשריפטן.
* עלמיש אין אדמיניסטראציע.
* אכדיש אין טיילן פון מסופאטאמיע.
* אראמיש אלס ברייט פארשפרייטער אדמיניסטראטיווער שפראך.

אין דער סאסאנישער צייט איז מיטל־פרסיש (פהלוי) געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער רעגירונג און ליטעראטור.

נאך דער איסלאמישער תקופה האט זיך אנטוויקלט נייע פרסיש, פארסי, וואס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע קולטורעלע שפראכן אין דער מוסלעמענישער וועלט.

פרסישע דיכטער און געלערנטע האבן געהאט א גרויסע השפעה פון צענטראל אזיע ביז אינדיע און אנטאליע. די פרסישע שפראך איז במשך פון הונדערטער יארן געווען א שפראך פון קעניגליכע הויף, וויסנשאפט און ליטעראטור.
== אדמיניסטראציע און רעגירונגס־סיסטעם ==

=== די אכמענישע רעגירונג ===

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע אימפעריעס אין דער וועלט וואס האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע סיסטעם צו פירן א ריזיגן שטח מיט פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

דער מלך פון פרס האט געהאט די העכסטע אויטאריטעט איבער דער גאנצער אימפעריע און האט זיך באטראכט אלס דער באשיצער פון סדר און געזעץ. אונטער אים האבן געדינט די אחשדרפנים, וואס האבן געפירט די פארשידענע פראווינצן.

די אחשדרפויות זענען געווען צעטיילט לויט געאגראפישע און פאליטישע באדינגונגען. יעדער אחשדרפן האט געהאט די אויפגאבע צו זאמלען שטייערן, האלטן מיליטערישע קאנטראל און פארטרעטן דעם קעניג אין זיין געגנט.

צו פארמיידן אז לאקאלע הערשער זאלן ווערן צו שטארק, האט די קעניגליכע רעגירונג געהאט באזונדערע באאמטע וואס האבן נאכגעקוקט די ארבעט פון די אחשדרפנים. די סיסטעם האט ערמעגליכט פאר דער מלוכה צו האלטן קאנטראל איבער לענדער פון פארשידענע שפראכן און פעלקער.

=== דער קעניגליכער וועג און האנדל ===

א וויכטיגע טייל פון דער פרסישער הצלחה איז געווען די אנטוויקלונג פון פארבינדונגען צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דער קעניגליכער וועג האט פארבינדן שושן, אחמתא און אנדערע צענטערן מיט די מערב פראווינצן. שליחים האבן געקענט דורכפארן גרויסע דיסטאנצן מיט א ספעציעלן סיסטעם פון סטאנציעס.

דער וועג האט געהאלפן נישט נאר פאר מיליטערישע צילן און אדמיניסטראציע, נאר אויך פאר האנדל צווישן מזרח און מערב. דורך פרסישע לענדער זענען דורכגעגאנגען וויכטיגע רוטעס וואס האבן פארבונדן די ציוויליזאציעס פון מסופאטאמיע, צענטראל אזיע און דעם אינדישן סובקאנטינענט.

== הויפטשטעט און קעניגליכע צענטערן ==

=== פסארגאדה ===

'''פסארגאדה''' איז געווען די ערשטע גרויסע קעניגליכע הויפטשטאט פון דער אכמענישער אימפעריע און איז שטארק פארבונדן מיט כורש  דער גרויסער  .

אין פסארגאדה האט כורש געבויט א קעניגליכן קאמפלעקס מיט פאלאצן, גערטנער און אנדערע געביידעס. נעבן דער שטאט געפינט זיך אויך דער בארימטער קבר פון כורש, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן פון דער אכמענישער תקופה.

=== פרספוליס ===

'''פרספוליס''' איז געווען איינע פון די גרעסטע צערעמאניעלע צענטערן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריווש  דער ערשטער  און ווייטער פארברייטערט געווארן דורך שפעטערע מלכים.

אין פרספוליס זענען פארגעקומען קעניגליכע צערעמאניעס, ספעציעל די פייערונג פון דעם פרסישן נייעם יאר. די שטאט איז געווען באצירט מיט גרויסע שטיינערנע זיילן, רעליעפן און אויפשריפטן וואס שילדערן די פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע.

אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון איינגענומען און פארברענט טיילן פון פרספוליס. דער געשעעניש איז געווארן א סימבאלישער צייכן פון דעם סוף פון דער אכמענישער הערשאפט.

=== שושן ===

'''שושן''' איז געווען איינע פון די הויפט קעניגליכע שטעט פון פרס. זי איז געווען א צענטער פון אדמיניסטראציע און האנדל און ווערט דערמאנט אין די אידישע מקורות אלס &quot;שושן הבירה&quot;.

אין מגילת אסתר ווערט שושן געשילדערט אלס דער פלאץ פונעם קעניגליכן פאלאץ פון אחשורוש, וואו די געשעענישן פון פורים האבן זיך אפגעשפילט.

=== אחמתא ===

'''אחמתא''' (היינט באקאנט אלס האמדאן) איז געווען אן אלטע מדישע הויפטשטאט וואס איז אריינגענומען געווארן אין דער פרסישער אימפעריע.

די שטאט איז געבליבן איינע פון די וויכטיגע קעניגליכע וואוינונגען פון די אכמענישע מלכים, צוזאמען מיט פסארגאדה, פרספוליס און שושן.

== מיליטער און פארטיידיגונג ==

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט שטארקע מיליטערישע סיסטעמען וואס האבן זיך געבויט אויף די מיטארבעט פון פילע פעלקער אונטער דער אימפעריע.

אין דער אכמענישער תקופה איז דער קעניגליכער מיליטער צוזאמענגעשטעלט געווארן פון סאלדאטן פון פארשידענע פראווינצן. צווישן זיי זענען געווען פרסים, מדיים, מצרים, באקטעריער, סאקא און אנדערע פעלקער.

די פרסישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד־רייטער, באזונדערס די פייל־שיסער אויף פערד. די פארטישע קאוואלעריע האט שפעטער באקומען א גרויסן שם צוליב אירע טאקטיקן.

די פרסישע פלאטע האט געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים הערשן איבער די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים און די מזרח באדן פון דעם אגאישן ים.

== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון פרס איז געבויט געווארן אויף לאנדווירטשאפט, האנדל, מינעראלן און שטייערן פון די פארשידענע פראווינצן.

די אימפעריע האט פארמאגט א ברייטע נעץ פון האנדל־וועגן וואס האבן פארבונדן מזרח און מערב. סחורות פון אינדיע, צענטראל אזיע און דעם נאנטן מזרח זענען דורכגעגאנגען דורך פרסישע לענדער.

די אכמענישע מלכים האבן איינגעפירט סטאנדארדיזירטע מטבעות, אריינגערעכנט דעם דאריקן גאלד־מטבע און דעם סיגלאס זילבער־מטבע, וואס האבן געהאלפן פאר האנדל און שטייער־זאמלונג.

די רייכקייט פון דער אימפעריע האט ערמעגליכט גרויסע קעניגליכע בוי־פראיעקטן און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם.
== פרס אין דער אידישער טראדיציע ==

=== פרס אין תנ&quot;ך ===

דער נאמען '''פרס''' פארנעמט א באזונדער פלאץ אין תנ&quot;ך און אין דער אידישער געשיכטע. נאך דעם חורבן פון דער בבלישער מלוכה און דער גלות פון יהודה איז פרס געווארן די נייע וועלט־מאכט אז וועלכע האט איבערגענומען בבל און באקומען א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פון שיבת ציון.

אין ספר דניאל ווערט דער אויפקום פון פרס און מדי פארגעשטעלט אלס די צווייטע גרויסע מלוכה אין דער סעריע פון אימפעריעס וואס האבן געהערשט איבער דער וועלט. דער אויסדרוק '''פרס ומדי''' ווערט גענוצט צו באצייכענען די פאראייניגטע מאכט פון די צוויי פעלקער.

אין ספר עזרא ווערט באשריבן ווי כורש מלך פרס האט ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידן זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און בויען דעם בית המקדש. די הכרזה האט געעפנט די תקופה פון שיבת ציון נאך די בבלישע גלות.

די אידישע קהילה אין יהודה איז ווייטער געבליבן אונטער פרסישער הערשאפט במשך פון מער ווי צוויי הונדערט יאר. אין דער צייט האבן זיך אנטוויקלט די ארגענעזאציעס פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה, און די שטאט ירושלים איז געווארן דער צענטער פון אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

=== די בוי פון בית המקדש השני ===

איינע פון די גרעסטע געשעענישן אין דער תקופת פרס איז געווען די אויפבוי פון בית המקדש השני.

נאך דער ערלויבעניש פון כורש האט זיך אנגעהויבן די ארבעט אויפצובויען דעם חרוב'ן בית המקדש. די ארבעט איז אין א געוויסער תקופה אפגעשטעלט געווארן צוליב קעגנערשאפט און פאליטישע אומשטענדן.

אין דער צייט פון דריווש  דער ערשטער  איז די ארבעט ווידער אנגעפירט געווארן, און אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם) איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן. דער געשעעניש איז פארגעקומען אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט און ווערט פארבונדן מיט דעם חודש אדר.

די פרסישע רעגירונג האט דערלויבט די אידישע קהילה צו פירן אירע אינערליכע ענינים לויט דער אידישער תורה און מסורה, בשעת יהודה איז געווען א פראווינץ אונטער דער גרויסער אימפעריע.

=== מגילת אסתר און די מלכות פרס ===

די מערסט באקאנטע פארבינדונג צווישן פרס און אידישע געשיכטע איז די געשיכטע פון מגילת אסתר.

די מגילה שטעלט פאר דעם קעניג אחשורוש אלס דער הערשער פון א ריזיגע אימפעריע וואס האט געהאט 127 מדינות. די הויפטשטאט ווערט אנגעגעבן אלס שושן הבירה.

לויט דער אידישער טראדיציע איז די גזירה פון המן הרשע קעגן די אידן פון דער גאנצער אימפעריע בטל געווארן דורך די השתדלות פון אסתר המלכה און מרדכי היהודי. די הצלה ווערט געפייערט יעדעס יאר מיט יום טוב פורים.

די גענויע אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מיט א געוויסן פרסישן מלך איז א נושא וואס ווערט פארשידנארטיג באהאנדלט. אין דער אידישער מסורה ווערט ער בדרך כלל פארבונדן מיט דער תקופת חשיארש  דער ערשטער , בשעת היסטאריקער ברענגען אויך אנדערע מעגליכקייטן.

== די פיר מלוכות אין חז&quot;ל ==

אין חז&quot;ל ווערט פרס אריינגערעכנט צווישן די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים.

לויט חז&quot;לישע באטראכטונגען האט יעדער פון די מלוכות געהאט א באזונדערע תפקיד אין דער וועלט־געשיכטע. פרס ווערט באהאנדלט מיט א געוויסע באזונדערקייט צוליב איר ראלע אין דער צוריקקער פון די אידן קיין ארץ ישראל און אין דער בנין פון בית המקדש השני.

אין געוויסע מדרשים ווערן אויך דערמאנט די מעלות און חסרונות פון די פרסישע פעלקער און מלכים. די שילדערונגען זענען טייל פון חז&quot;לישע אויסלייגונגען און נישט א היסטארישע באשרייבונג אין דעם מאדערנעם זין.

== קולטורעלע ירושה פון פרס ==

=== איינפלוס אויף דער אוראלטער וועלט ===

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון רעגירונג, געזעץ און אדמיניסטראציע אין דער אוראלטער וועלט.

די אכמענישע סיסטעם פון אחשדרפויות, די קעניגליכע וועגן, די באנוץ פון לאקאלע הערשער און די פארשידענע שפראכן אין דער רעגירונג האבן געדינט אלס א מוסטער פאר שפעטערע אימפעריעס.

די העלעניסטישע מלוכות נאך אלכסנדר מוקדון האבן איבערגענומען אסאך פרסישע מעטאדן, און שפעטער האבן אויך די רוימער און מוסלעמענישע מלוכות געהאט השפעות פון די פריערדיגע פרסישע סיסטעמען.

=== רעליגיעזער איינפלוס ===

זאראטוסטריזם, וואס איז געווען די הויפט רעליגיע אין דער פריערדיגער פרסישער וועלט, האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער רעליגיעזער געשיכטע פון איראן.

חוקרים האבן פארשידענע מיינונגען איבער די מעגליכע פארבינדונגען צווישן זאראטוסטרישע געדאנקען און שפעטערע רעליגיעזע באגריפן אין דער געגנט. צווישן די נושאים וואס ווערן באהאנדלט זענען באגריפן וועגן מלאכים, דעם קאמף צווישן גוט און שלעכט, אחרית הימים און תחיית המתים.

אין אידישער מסורה ווערן די צייטן פון פרס באטראכט אלס א וויכטיגע תקופה אין וועלכער אידישע אמונות און ארגענעזאציעס האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אין דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

=== די פרסישע שפראך און די איסלאמישע וועלט ===

נאך דער מוסלעמענישער כיבוש האט די פרסישע קולטור נישט פארשווינדן, נאר האט זיך פארוואנדלט אין א הויפט טייל פון דער איסלאמישער ציוויליזאציע.

פרסישע שרייבער, געלערנטע און באאמטע האבן געהאט א גרויסן השפעה אויף די מוסלעמענישע קעניגליכע הייזער. די פרסישע שפראך איז געווארן א שפראך פון ליטעראטור, פאעזיע און אדמיניסטראציע אין גרויסע טיילן פון אזיע.

די פרסישע קולטור האט זיך פארשפרייט ביז צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און אינדיע, און האט באאיינפלוסט פילע שפעטערע מלוכות, אריינגערעכנט די מוגהאלישע אימפעריע אין אינדיע.
== שפעטערע פרסישע מלוכות און די אנטוויקלונג ביז דער מאדערנער צייט ==

=== די סעלוקידישע הערשאפט ===

נאך דעם חורבן פון דער אכמענישער אימפעריע דורך אלכסנדר מוקדון אין יאר 330 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;ק לבריאת העולם), איז פרס אריינגעקומען אונטער די הערשאפט פון די העלעניסטישע סעלוקידישע מלוכה.

די סעלוקידישע מלוכה, וואס איז געגרינדעט געווארן דורך סעלוקוס דער ערשטער נאך דעם טויט פון אלכסנדר מוקדון, האט געהערשט איבער א גרויסן טייל פון די געוועזענע פרסישע לענדער. די נייע הערשער האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטור, שטעט און ארגענעזאציעס, בשעת זיי האבן אבער זיך געמוטשעט צו האלטן פולע קאנטראל איבער די ווייטע מזרח טיילן פון זייער מלוכה.

אין איראן האבן זיך ביסלעכווייז אויפגעשטעלט לאקאלע הערשער און שבטים וואס האבן זיך באפרייט פון די סעלוקידישע הערשאפט. די שוואכונג פון דער סעלוקידישער מלוכה האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון די פארטישע אימפעריע.

=== די פארטישע אימפעריע ===

'''די פארטישע אדער ארסאקידישע אימפעריע''' איז אויפגעשטאנען אין דעם דריטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג אין צפון־מזרח איראן דורך די פארני שבט אונטער דער הנהגה פון ארסאקס דער ערשטער.

די פארטישע הערשער האבן פארנומען מער און מער שטחים ביז זיי האבן איבערגענומען גרויסע טיילן פון דער געוועזענער פרסישער וועלט. זיי האבן געגרינדעט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט בערך פון יאר 247 פאר זייער ציילונג ביז יאר 224 למספרם.

די פארטישע אימפעריע איז געווען איינע פון די גרעסטע קעגנער פון רוים אין מזרח. אירע גרעניצן האבן זיך געצויגן פון איראן ביז מסופאטאמיע און טיילן פון ארמעניע און צענטראל אזיע.

די פארטישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר איר שטארקע פערד־קאוולעריע און די באזונדערע טאקטיק פון פייל־שיסער אויף פערד, וואס האט געשאפן גרויסע שוועריקייטן פאר די רוימישע לעגיאנען.

איינע פון די באדייטנדסטע קאנפליקטן צווישן פארס און רוים איז געווען דער קאמף פון קארהע אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען די פארטישע קראפטן האבן געברענגט א שווערע מפלה פאר די רוימישע ארמיי אונטער קראסוס.

די פארטישע מלוכה האט אויך געהאט באציאונגען מיט אידישע געמיינדעס אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער געגנט. אין דער תקופה האט זיך אנגעהויבן די שטארקע אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע צענטערן אין בבל, וואס האבן שפעטער געשפילט א הויפט ראלע אין דער אידישער געשיכטע.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אין יאר 224 למספרם האט ארדשיר  דער ערשטער  איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטישן מלך ארטאבאנוס דער פערטער און געגרינדעט די '''סאסאנישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פארן אויפקום פון איסלאם.

די סאסאנישע מלכים האבן צוריקגעשטעלט א שטארקע צענטראליזירטע פרסישע מלוכה און האבן זיך געזען אלס יורשים פון די אכמענישע קעניגן. זיי האבן געשטארקט די ראלע פון זאראטוסטריזם אלס די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה.

די סאסאנישע רעגירונג האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם. אירע הויפט קעגנער זענען געווען די רוימישע און שפעטער די ביזאנטישע אימפעריעס.

די מלחמות צווישן פרס און רוים האבן זיך אפגעטיילט איבער מער ווי פיר הונדערט יאר. ביידע אימפעריעס האבן געקעמפט איבער קאנטראל אויף מסופאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן.

אונטער די סאסאנישע הערשאפט האט זיך אנטוויקלט א רייכע קולטור אין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. די קעניגליכע הויפטשטאט קטסיפון איז געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אוראלטער וועלט.

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א באדייטנדע באציאונג מיט אידישע קהילות אין בבל. אין דער תקופה האט זיך אנטוויקלט דער בבלי תלמוד, און די אידישע צענטערן אין בבל האבן געבליט אונטער א סאסאנישער סביבה.

== דער איסלאמישער כיבוש פון פרס ==

אין דעם זיבעטן יארהונדערט למספרם איז די סאסאנישע אימפעריע געפאלן אונטער די מוסלעמענישע אראבישע קראפטן.

נאך די ערשטע קאנפליקטן צווישן די מוסלעמענישע ארמייען און די סאסאנישע מיליטער, זענען פארגעקומען וויכטיגע קאמפן ווי דער קאמף פון קאדיסיה און דער קאמף פון נהאוואנד. דער קאמף פון נהאוואנד אין יאר 642 למספרם ווערט באטראכט אלס איינע פון די הויפט קער־פונקטן וואס האבן געפירט צו דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די איסלאמישע כיבוש האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין פרס. דער זאראטוסטרישער קולטור האט זיך פארקלענערט, און איסלאם איז ביסלעכווייז געווארן די הויפט רעליגיע פון דער געגנט.

אבער די פרסישע קולטור און שפראך זענען נישט פארשוואונדן געווארן. פרסישע געלערנטע, שרייבער און באאמטע האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

== די איסלאמישע פרסישע דינאסטיעס ==

=== די סאמאנישע דינאסטיע ===

אין דעם ניינטן און צענטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די סאמאנישע דינאסטיע, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע פרסיש־געפירטע מלוכות נאך דער איסלאמישער כיבוש.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור און האבן געמאכט בוכארא און סאמארקאנד וויכטיגע צענטערן פון וויסנשאפט און ליטעראטור.

אונטער דער סאמאנישער הערשאפט האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און איז געווארן די שפראך פון גרויסע ליטערארישע ווערק.

=== גאזנעווידן און סעלדזשוקן ===

נאך די סאמאנישע תקופה זענען גרויסע טיילן פון פרס געפאלן אונטער די הערשאפט פון די גאזנעווידישע און סעלדזשוקישע דינאסטיעס.

די סעלדזשוקן, וואס זענען געווען פון טערקישן אפשטאם, האבן געהערשט איבער א גרויסן שטח פון מיטל־מזרח, אבער זייער רעגירונג און קולטור זענען שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראציע און ליטעראטור.

אין דער תקופה איז פרסיש געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון רעגירונג און קולטור אין פילע טיילן פון דער איסלאמישער וועלט.
== די מאנגאלישע תקופה און שפעטערע פרסישע מלוכות ==

=== די כאווארזמישע מלוכה און דער מאנגאלישער כיבוש ===

אין דער ערשטער העלפט פונעם דרייצנטן יארהונדערט למספרם האט די כאווארזמישע מלוכה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון פרס און צענטראל אזיע. די מלוכה איז געווען איינע פון די לעצטע גרויסע מוסלעמענישע מאכטן אין דער געגנט פאר דעם קומען פון די מאנגאלן.

אין יאר 1219 למספרם האט גענגיס חאן אנגעהויבן זיין גרויסע קאמפיין קעגן די כאווארזמישע מלוכה. דער מאנגאלישער אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט פון פרס, אריינגערעכנט בוכארא, סאמארקאנד און אנדערע צענטערן פון האנדל און קולטור.

די מאנגאלן האבן חרוב געמאכט אסאך פון די פריערדיגע פאליטישע סטרוקטורן, אבער מיט דער צייט האבן זיי זיך איינגעגלידערט אין דער פרסישער קולטור און אדמיניסטראציע.

=== די אילכאנישע מלוכה ===

נאך די ערשטע מאנגאלישע כיבושים איז אין פרס אויפגעשטעלט געווארן די '''אילכאנישע מלוכה''', א צווייג פון דער גרויסער מאנגאלישער אימפעריע.

דער גרינדער פון דער אילכאנישער הערשאפט איז געווען הולאגו חאן, אייניקל פון גענגיס חאן, וואס האט אין יאר 1258 למספרם איינגענומען באגדאד און געברענגט צום סוף פון דער אבאסידישער קאליפאט אין יענער שטאט.

די אילכאנישע הערשער האבן ערשט געהאט א מאנגאלישע אידענטיטעט, אבער מיט דער צייט האבן זיי אנגענומען איסלאם און זיך פארבונדן מיט דער לאקאלער פרסישער קולטור.

אונטער אילכאנישע הערשער ווי גאזאן חאן און אולדזייטו האט זיך אנטוויקלט א רייכע תקופה פון קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. שטעט ווי תבריז זענען געווארן וויכטיגע צענטערן פון האנדל צווישן מזרח און מערב.

== די סאפאווישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די סאפאווישע מלוכה ===

אין די אנהייב יארן פונעם זעכצנטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די '''סאפאווישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די מלוכה וואס האט ווידער געגעבן פרס א שטארקע צענטראלע קעניגליכע אידענטיטעט.

דער גרינדער פון דער סאפאווישער דינאסטיע איז געווען שאה איסמעיל דער ערשטער, וואס האט אין יאר 1501 למספרם איינגענומען תבריז און זיך דערקלערט אלס שאה פון פרס.

איינע פון די גרעסטע ענדערונגען אונטער די סאפאווישע מלוכה איז געווען די פארוואנדלונג פון טוועלווער שיעיזם אין דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט געמאכט א טיפן צייכן אויף דער געשיכטע פון איראן און האט געשאפן די רעליגיעזע יסודן וואס זענען ווייטער אנגעגאנגען ביז היינט.

די סאפאווישע מלכים האבן געבויט א שטארקע צענטראלע מלוכה און האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור.

=== שאה עבאס דער גרויסער ===

איינער פון די מערסט באדייטנדע סאפאווישע הערשער איז געווען '''שאה עבאס דער גרויסער''', וואס האט געהערשט פון יאר 1587 ביז 1629 למספרם.

אונטער זיין הערשאפט האט פרס דערגרייכט א הויכפונקט פון פאליטישער און קולטורעלער מאכט. ער האט אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין איספהאן און פארוואנדלט די שטאט אין איינע פון די שענסטע שטעט אין דער איסלאמישער וועלט.

די תקופה פון שאה עבאס איז באקאנט פאר אירע גרויסע בוי־פראיעקטן, אריינגערעכנט מאסקעס, בריקן, פאלאצן און מארקפלעצער. די פרסישע קונסט פון טעפיך־וועבעריי, מיניאטורן און ארכיטעקטור האט אין יענער צייט דערגרייכט א הויכע מדרגה.

== די אפשארישע און זאנדישע תקופות ==

=== נאכדעם וואס די סאפאווישע מלוכה איז געפאלן ===

אין יאר 1722 למספרם איז די סאפאווישע אימפעריע געפאלן נאך א אינוואזיע פון אפגאנישע קראפטן. דער פאל האט געברענגט א תקופה פון פאליטישע אומזיכערקייט אין פרס.

אין די קומענדיגע יארצענדליגער האבן פארשידענע הערשער געקעמפט פאר קאנטראל איבער דעם לאנד.

נדער נאדיר שאה האט אויפגעשטעלט די אפשארישע דינאסטיע און געגרינדעט א נייע שטארקע מלוכה. ער איז געווען א באקאנטער מיליטערישער פירער וואס האט פארברייטערט פרסישע הערשאפט ביז צענטראל אזיע און אינדיע.

נאכדעם וואס נאדיר שאה איז אומגעקומען אין יאר 1747 למספרם האט די אפשארישע מלוכה זיך שנעל צעטיילט.

די זאנדישע דינאסטיע האט דערנאך געהערשט איבער א טייל פון פרס. אונטער קארים חאן זאנד איז שיראז געווארן א וויכטיגער קולטורעלער צענטער.

== די קאדזשארישע דינאסטיע ==

אין יאר 1794 למספרם האט די קאדזשארישע דינאסטיע איבערגענומען די הערשאפט אין פרס.

די קאדזשארישע מלכים האבן געהערשט אין א תקופה ווען אייראפעאישע מאכטן האבן פארגרעסערט זייער השפעה אין דער געגנט, ספעציעל רוסלאנד און בריטאניע.

אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האט פרס פארלוירן גרויסע שטחים אין דער קאווקאז געגנט. די אפמאכן פון גוליסטאן אין יאר 1813 למספרם און טורקמענטשאי אין יאר 1828 למספרם האבן געצווינגען פרס אפצוגעבן פארשידענע שטחים צו רוסלאנד.

די קאדזשארישע תקופה איז אויך באצייכנט געווארן דורך אינערליכע רעפארמען און די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנעלע באוועגונג.

אין יאר 1906 למספרם איז פארגעקומען די פרסישע קאנסטיטוציאנעלע רעוואלוציע, וואס האט געפירט צו דער גרינדונג פון א פארלאמענט און א נייעם פאליטישן סיסטעם אין דער מלוכה.
== די פאהלאווישע תקופה און דער סוף פון דער מלוכה ==

=== אויפקום פון די פאהלאווישע דינאסטיע ===

נאך די שוואכקייטן פון דער קאדזשארישער רעגירונג, די פאליטישע אומזיכערקייט און דער שטארקער אויסלענדישער איינפלוס, האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט א נייע מיליטערישע קראפט אונטער רזא חאן.

אין יאר 1925 למספרם האט די פרסישע נאציאנאלע פארזאמלונג אים דערקלערט אלס שאה און געגרינדעט די '''פאהלאווישע דינאסטיע'''. רזא שאה פאהלאווי האט אנגעהויבן א ברייטע פראגראם פון מאדערניזאציע, צענטראליזאציע און אויפבוי פון א מאדערנער מלוכה.

די רעגירונג פון רזא שאה האט ארויפגעלייגט א שטארקע צענטראלע קאנטראל איבער די פארשידענע געגנטן פון לאנד, געבויט נייע שאסייען און באן־ליניעס, פארברייטערט די שולעס און רעגירונגס־ארגענעזאציעס און געזוכט צו פארוואנדלען פרס אין א מאדערנע נאציאנאלע שטאט.

אין יאר 1935 למספרם האט די פרסישע רעגירונג אנגעהויבן צו נוצן דעם נאמען '''איראן''' אלס דער אפיציעלער אינטערנאציאנאלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען פרס איז ווייטער געבליבן א באקאנטער היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

=== דער צווייטער וועלט קריג און דער צווייטער פאהלאווי ===

ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג האט איראן פראקלאמירט נייטראליטעט, אבער צוליב איר וויכטיגע לאקאציע צווישן די סאוועטן פארבאנד און דעם מיטל מזרח האבן די אליאירטע מאכטן אריינגעדרונגען אין לאנד אין יאר 1941 למספרם.

רזא שאה האט זיך געצווינגען צו אפדאנקען, און זיין זון מוחמד רזא פאהלאווי האט איבערגענומען דעם טראן.

די תקופה פון מוחמד רזא שאה איז געווען באצייכנט דורך שנעלע עקאנאמישע אנטוויקלונג, אינדוסטריאליזאציע און נאציאנאלע פראיעקטן. דער רעגירונג האט אבער אויך באקומען קריטיק צוליב די שטארקע ראלע פון די זיכערהייט־ארגאנען און די באגרעניצונגען אויף פאליטישע קעגנער.

=== די איסלאמישע רעוואלוציע און דער מאדערנער איראן ===

אין יאר 1979 למספרם איז פארגעקומען די '''איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן''', וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע.

די רעוואלוציע האט געפירט צו דער גרינדונג פון דער '''איסלאמישער רעפובליק פון איראן''' אונטער דער הנהגה פון אייאטאללא רוהאללא כומייני.

דער נייעם סיסטעם האט פארבינדן א רעליגיעזן רעגירונגס־מאדעל מיט מאדערנע רעפובליקאנישע ארגענעזאציעס. די לאנד האט אנגענומען א נייע קאנסטיטוציע און די רעליגיע פון טוועלווער שיעיזם איז געווארן דער אפיציעלער יסוד פון דער רעגירונג.

כאטש די היינטיגע שטאט ווערט גערופן איראן, בלייבט דער נאמען '''פרס''' א וויכטיגער קולטורעלער און היסטארישער טערמין וואס באצייכנט די אלטע ציוויליזאציע, די אימפעריעס און די רייכע ירושה פון דעם איראנישן פלאטאו.

== פרסישע שפראך און ליטעראטור ==

=== אנטוויקלונג פון דער פרסישער שפראך ===

די שפראך פון פרס האט דורכגעמאכט א לאנגע אנטוויקלונג פון דער אלטער פרסישער שפראך אין דער אכמענישער תקופה ביז דער מיטל־פרסישער שפראך אין דער סאסאנישער תקופה און דער נייער פרסישער שפראך נאך דער איסלאמישער כיבוש.

אין דער אכמענישער אימפעריע איז אלטער פרסיש געווען איינע פון די הויפט שפראכן פון קעניגליכע אויפשריפטן צוזאמען מיט עלאמיש און אקאדיש. אויך ארמיש האט געשפילט א גרויסע ראלע אלס אדמיניסטראטיווע שפראך איבער דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז מיטל־פרסיש, באקאנט אלס פהלאווי, געווארן די הויפט שפראך פון רעגירונג און רעליגיעזע טעקסטן.

נאך דער איסלאמישער כיבוש האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס ווערט היינט גערופן פארסי. זי איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און האט אנגענומען אסאך ווערטער פון אראביש, בשעת זי האט געהאלטן איר אלטע איראנישע יסוד.

=== פרסישע ליטעראטור ===

די פרסישע ליטעראטור איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ליטערארישע טראדיציעס אין דער איסלאמישער וועלט.

דער דיכטער פירדוסי, מחבר פון שאהנאמע, האט געשאפן איינע פון די גרעסטע ווערק פון פרסישער ליטעראטור און געשילדערט די היסטארישע און לעגענדארע פארגאנגענהייט פון איראן.

אנדערע גרויסע פרסישע שרייבער און דיכטער, ווי סאדי, חאפז און רומי, האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער קולטור פון גאנצן מיטל מזרח און ווייטער.

די פרסישע שפראך איז במשך פון פילע יארהונדערטער געווען א שפראך פון קעניגליכע הויפן, געלערנטע און דיכטער אין גרויסע טיילן פון אזיע.

== ארכעאלאגיע און היסטארישע איבערבלייבענישן ==

די היינטיגע ארכעאלאגישע שטודיעס פון פרס זענען באזירט אויף א גרויסע צאל איבערבלייבענישן פון פארשידענע תקופות.

צווישן די וויכטיגסטע זייטלעך געפינען זיך:

* '''פרספוליס''' – דער גרויסער צערעמאניעלער צענטער פון די אכמענישע מלכים.
* '''פסארגאדה''' – די ערשטע קעניגליכע הויפטשטאט פון כורש  דער גרויסער  .
* '''בישטון''' – דער בארימטער שטיין־אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער .
* '''שושן''' – די קעניגליכע שטאט וואס ווערט אויך דערמאנט אין מגילת אסתר.
* '''קטסיפון''' – דער גרויסער צענטער פון דער סאסאנישער אימפעריע.

די ארכעאלאגישע געפינסן פון פרס האבן צוגעשטעלט וויכטיגע אינפארמאציע איבער דער פאליטישער סיסטעם, קולטור, רעליגיע און טאג־טעגליכער לעבן פון די אלטע איראנישע פעלקער.
== פארשונג און היסטארישע באטראכטונגען ==

=== מקורות איבער דער געשיכטע פון פרס ===

די היסטאריע פון פרס איז באקאנט פון א ברייטע צאל מקורות פון פארשידענע תקופות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות געפינען זיך קעניגליכע אויפשריפטן, ארכעאלאגישע געפינסן, גריכישע שרייבער, בבלישע און אראמישע דאקומענטן, ווי אויך אידישע מקורות פון תנ&quot;ך און חז&quot;ל.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט א גרויסע צאל אויפשריפטן אויף שטיין און טאבעלעך. צווישן די באדייטנדסטע איז דער אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער  אין בישטון, וואס באשרייבט זיין אויפקום צום טראן און די אונטערדריקונג פון מרידות אין דער אימפעריע.

גריכישע שרייבער ווי העראדאטוס האבן געשריבן ברייט איבער די פרסישע אימפעריע און די מלחמות קעגן גריכנלאנד. זייערע באשרייבונגען זענען פון גרויס וויכטיגקייט פאר היסטאריקער, אבער ווערן אויך באהאנדלט מיט פארזיכטיגקייט צוליב דעם וואס זיי זענען געשריבן געווארן פון דער פערספעקטיוו פון גריכישע מחברים.

די אידישע מקורות, ספעציעל ספר עזרא, נחמיה, דניאל און מגילת אסתר, געבן א באזונדערן בליק אויף דער תקופה פון פרסישע הערשאפט און איר באדייט פאר דער אידישער געשיכטע.

=== די באציאונג צווישן תנ&quot;ך און היסטארישע פארשונג ===

די פרסישע תקופה איז איינע פון די מערסט באטראכטע תקופות אין דער פארבינדונג צווישן תנ&quot;ך און אלטע היסטאריע.

די געשיכטע פון כורש און זיין הכרזה איבער דער צוריקקער פון די אידישע גולים ווערט דערציילט אין ספר עזרא און איז אויך פארבונדן מיט דער באקאנטער כורש־צילינדער, וואס שילדערט זיין פאליטיק פון ערלויבן פארשידענע פעלקער צוריקצוקערן און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

היסטאריקער פארגלייכן די פארשידענע מקורות צו פארשטיין די פאליטישע און געזעלשאפטליכע אומשטענדן פון יענע צייט. געוויסע פרטים ווערן אנדערש פארשטאנען לויט די פארשידענע מעטאדן פון טראדיציאנעלע און מאדערנע היסטארישע פארשונג.

=== די פראגע פון אחשורוש ===

איינע פון די באקאנטסטע שאלות אין פארשונג איבער פרס און אידישע געשיכטע איז די אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מלך פרס פון מגילת אסתר.

אין דער אידישער מסורה ווערט אחשורוש אפט פארבונדן מיט חשיארש  דער ערשטער , וואס האט געהערשט פון יאר 485 ביז 465 פאר זייער ציילונג.

עטליכע היסטאריקער האבן פארגעשטעלט אז דער אחשורוש פון מגילת אסתר קען זיין אן אנדערער פרסישער מלך, ווי ארתחשסתא דער ערשטער, אדער א ליטערארישע שילדערונג וואס פארבינדט זיך מיט מערערע היסטארישע עלעמענטן.

די פארשידענע מיינונגען ווייזן אויף די שוועריקייטן פון פארבינדן אלטע קעניגליכע ליסטעס מיט אידישע און אנדערע מקורות.

== די באדייט פון פרס אין דער וועלט געשיכטע ==

=== די ערשטע גרויסע וועלט אימפעריע ===

די אכמענישע פרסישע אימפעריע ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע אמתע וועלט אימפעריעס, צוליב איר ריזיגן שטח און די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער איר הערשאפט.

אין איר גרעסטער תקופה האט די אימפעריע זיך פארשפרייט פון דעם אגאישן ים ביזן אינדישן טייך און פון צענטראל אזיע ביז מצרים און די גרעניצן פון גריכנלאנד.

די פרסישע רעגירונג האט אנטוויקלט א סיסטעם וואס האט ערמעגליכט פארשידענע פעלקער צו האלטן טיילן פון זייער אייגענער קולטור בשעת זיי זענען געבליבן אונטער דער קעניגליכער הערשאפט.

=== איינפלוס אויף שפעטערע אימפעריעס ===

די מעטאדן פון פרסישע רעגירונג האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף שפעטערע מלוכות.

די גריכישע סעלוקידישע מלוכה האט איבערגענומען טיילן פון דער אכמענישער אדמיניסטראציע, און די רוימישע אימפעריע האט אויך גענוצט טיילן פון די פריערדיגע מזרח־אימפערישע סיסטעמען.

אין דער איסלאמישער וועלט זענען פרסישע באאמטע און געלערנטע געווארן א וויכטיגע טייל פון דער קאליפאט־רעגירונג, און די פרסישע קולטור האט באאיינפלוסט פילע מוסלעמענישע קעניגליכע הויפן.

=== פרס און די אידישע געשיכטע ===

פאר אידן האט פרס א באזונדערן היסטארישן פלאץ.

די פרסישע הערשאפט האט געברענגט דעם סוף פון דער בבלישער גלות־תקופה און ערמעגליכט די צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל.

די צייט פון כורש, דריווש און די שפעטערע פרסישע מלכים איז געווען די תקופה אין וועלכער דער בית המקדש השני איז אויפגעבויט געווארן און די אידישע קהילה אין יהודה איז ווידער ארגאניזירט געווארן.

די מעשה פון פורים, וואס איז פארבונדן מיט אחשורוש און שושן הבירה, איז געבליבן איינע פון די צענטראלע דערציילונגען אין אידישער געשיכטע און מסורה.

== באקאנטע פרסישע הערשער ==

צווישן די מערסט באדייטנדע הערשער פון די פארשידענע פרסישע מלוכות ווערן גערעכנט:

* '''כורש  דער גרויסער'''   – גרינדער פון דער אכמענישער וועלט אימפעריע און דער מלך וואס האט ערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים.
* '''כנבוזי  דער צווייטער'''   – זון פון כורש, וואס האט פארברייטערט די אימפעריע ביז מצרים.
* '''דריווש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט ארגאניזירט די אימפעריע און אונטער וועמען דער בית המקדש השני איז פארענדיגט געווארן.
* '''חשיארש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט אחשורוש פון מגילת אסתר.
* '''ארתחשסתא  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט געשטיצט נחמיה'ס ארבעט אין ירושלים.
* '''ארדשיר  דער ערשטער'''  – גרינדער פון דער סאסאנישער אימפעריע.
* '''שאה עבאס דער גרויסער''' – איינער פון די גרעסטע הערשער פון דער סאפאווישער תקופה.
== סוף און ירושה פון דער פרסישער ציוויליזאציע ==

=== די פארוואנדלונג פון פרס פון אימפעריע צו קולטורעלער באגריף ===

די ווארט '''פרס''' האט במשך פון טויזנטער יארן דורכגעמאכט א גרויסע אנטוויקלונג אין איר באדייט. אין דער אוראלטער תקופה האט עס באצייכנט ספעציפיש די לאנדשאפט פון פארסא אין דרום־מערב איראן און די מלוכה פון די פרסישע שבטים. מיט דער אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר א ריזיגע וועלט־מאכט וואס האט איינגעשלאָסן פילע פעלקער און לענדער.

אין שפעטערע תקופות איז דער נאמען פרס געבליבן א סימבאל פון דער גאנצער איראנישער קולטור־וועלט. אפילו אין תקופות ווען פרעמדע דינאסטיעס האבן געהערשט איבער איראן, ווי די סעלוקידן, מאנגאלן און פארשידענע טערקישע הערשער, איז די פרסישע שפראך, אדמיניסטראציע און קולטור געבליבן א שטארקע יסוד אין דער געגנט.

דער היסטארישער נאמען פרס ווערט היינט גענוצט בעיקר אין א קולטורעלן און היסטארישן זין, בשעת די אפיציעלע נאמען פון דער מאדערנער שטאט איז איראן.

=== פרס אין דער אידישער זכרון ===

אין אידישער זכרון פארנעמט פרס א באזונדער פלאץ צוליב איר ראלע אין די וויכטיגסטע איבערגאנגען פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

די פרסישע מלכים ווערן דערמאנט אין פארשידענע ספרים פון תנ&quot;ך, אריינגערעכנט עזרא, נחמיה און דניאל. זייער הערשאפט איז געווען די בריק צווישן דער בבלישער גלות און דער ווידעראויפבוי פון דעם אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

כורש  דער גרויסער   ווערט אין ספר עזרא דערמאנט אלס דער מלך וואס האט דערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים. די בנין פון בית המקדש השני אונטער דריווש  דער ערשטער  איז געווען א הויפט געשעעניש אין דער אידישער געשיכטע.

די פורים־געשיכטע אין מגילת אסתר האט פארזעצט צו האלטן די זכרון פון די אידישע געמיינדעס וואס האבן געלעבט אונטער פרסישער הערשאפט. דער יום טוב פורים, וואס ווערט געפייערט ביז היינט, איז א דירעקטע ירושה פון דער תקופה.

=== פרס אין דער וויסנשאפט און קולטור ===

די שטודיע פון פרסישע געשיכטע האט געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע פעלדער אין דער אלטער נאנט־מזרח פארשונג.

ארכעאלאגישע עקספעדיציעס אין איראן האבן אנטדעקט גרויסע צאלן פון אויפשריפטן, געביידעס און קונסטווערק וואס געבן א בילד איבער די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

די חורבות פון פרספוליס, פסארגאדה און אנדערע קעניגליכע צענטערן זענען היינט צווישן די באדייטנדסטע היסטארישע זייטלעך פון דער וועלט און שטעלן פאר די רייכקייט פון דער אכמענישער תקופה.

די פרסישע קולטור האט אויך געהאט א שטארקן איינפלוס אויף ליטעראטור, שפראך און קונסט. די ווערק פון פרסישע דיכטער האבן באאיינפלוסט נישט נאר איראן, נאר אויך צענטראל אזיע, אינדיע און טיילן פון דעם מיטל מזרח.

== היסטארישע דעבאטעס און פארשידענע מיינונגען ==

=== די באטראכטונג פון פרסישע הערשער ===

אין אלטע גריכישע מקורות ווערן די פרסישע מלכים אסאך מאל געשילדערט אלס הערשער מיט גרויסע עשירות און קעניגליכע לוקסוס, אבער אויך מיט א שטארקע צענטראלע מאכט.

מאדערנע היסטאריקער באטראכטן די בילדער מיט פארזיכטיגקייט און פארגלייכן זיי מיט פרסישע אויפשריפטן און אדמיניסטראטיווע דאקומענטן. די פארשידענע מקורות ווייזן אז די פרסישע אימפעריע איז געווען א קאמפליצירטע מלוכה מיט סיי שטארקע צענטראלע קאנטראל און סיי לאקאלע אויטאנאמיע.

=== די פראגע פון רעליגיעזער טאלעראנץ ===

די פרסישע מלוכות ווערן אפט דערמאנט צוליב זייערע פאליטיקן קעגן די פארשידענע רעליגיעס אונטער זייער הערשאפט.

ספעציעל די אכמענישע הערשער ווערן באטראכט אין אסאך מקורות אלס מלכים וואס האבן בדרך כלל ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

דערפאר האט די פרסישע תקופה באקומען א באזונדערע באדייט אין דער געשיכטע פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער איר הערשאפט.

=== די פארבינדונג צווישן אלטע פרס און מאדערנע איראן ===

די מאדערנע איראנישע נאציאנאלע אידענטיטעט באציט זיך אסאך מאל צו דער ירושה פון די אלטע פרסישע אימפעריעס, ספעציעל די אכמענישע און סאסאנישע תקופות.

אין דער זעלבער צייט באמערקן היסטאריקער אז די געשיכטע פון איראן אנטהאלט פילע איבערגענג און ענדערונגען, אריינגערעכנט די איסלאמישע כיבוש, די אויפקום פון נייע דינאסטיעס און די אנטוויקלונג פון נייע פאליטישע סיסטעמען.

די היסטארישע קייט פון פרס ביז איראן שטעלט פאר א לאנגע ציוויליזאציע־געשיכטע וואס האט דורכגעמאכט פילע ענדערונגען, אבער האט געהאלטן א שטארקע קולטורעלע המשכיות.

== סיכום ==

'''פרס''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס אין דער געשיכטע פון דער וועלט. פון דער אויפקום פון די אכמענישע מלכים אונטער כורש  דער גרויסער   ביז די שפעטערע פרסישע דינאסטיעס, האט דער איראנישער פלאטאו געשאפן אימפעריעס וואס האבן באאיינפלוסט פאליטיק, קולטור, רעליגיע און האנדל איבער גרויסע טיילן פון אזיע און דעם נאנטן מזרח.

די פרסישע אימפעריעס האבן געשאפן נייע פארמען פון רעגירונג און אדמיניסטראציע, און זייער קולטורעלע ירושה האט איבערגעלעבט די פאליטישע אונטערגאנג פון די אלטע מלוכות.

פאר דער אידישער געשיכטע איז פרס באזונדער וויכטיג צוליב דער ראלע פון כורש, דריווש און די פרסישע מלוכה אין דער צייט פון שיבת ציון, בנין בית המקדש השני און די געשעענישן פון מגילת אסתר.

די נאמען פרס בלייבט דעריבער ביז היינט א באגריף וואס פאראייניגט אן אלטע אימפערישע פארגאנגענהייט מיט א רייכע קולטורעלע און היסטארישע ירושה.

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע געשיכטע]]</text>
      <sha1>k5gxz4fmrtvuxcybx8y7o7lb00u085s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601578</id>
      <parentid>601577</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>/* פרס אין דער אידישער טראדיציע */</comment>
      <origin>601578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107086" sha1="oszvy4qurnnrsdrx2qy9jqb79znmilu" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מלוכה
| נאמען = פרס
| אנדערע נעמען = ממלכת פרס; האימפריה הפרסית
| נאמען אין ענגליש = Persia; Persian Empire
| הויפט טעריטאריע = דער איראנישער פלאטא, מערב און צענטראל איראן, מיט פארשידענע תקופות אויך מסופוטמיה, ארמעניע, קאווקאז, צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און חלקים פון ארץ ישראל
| ערשטע מלוכה = ממלכת פרס אונטער דער אחמנישאנער דינאסטיע
| גרינדונג = ארום 550 יאר פאר זייער ציילונג
| גרעסטע תקופה = האחמנישער אימפעריע, ארום 550–330 יאר פאר זייער ציילונג
| הויפט שטעט = פסארגאדה, פרספוליס, שושן, אחמתא
| שפראכן = אלט-פרסיש, עלמיש, אכדיש, אראמיש, מיטל-פרסיש, גריכיש, נייע פרסיש
| רעליגיע = זאראטוסטריזם, שפעטער איסלאם
| וויכטיגע הערשער = כורש הגדול, כנבוזי השני, דריווש הראשון, חשיארש הראשון
| היינטיגע נאכפאלגער = איראן
}}

'''פרס''' (די [[פערסישע אימפעריע]]) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און געאגראפישן געביט אינעם [[איראנישן פלאטא]], און פאר די פארשידענע מלוכות און [[אימפעריע|אימפעריעס]] וואס האבן במשך פון טויזנטער יארן געהערשט איבער דעם געגנט. דער נאמען ווערט בעיקר פארבונדן מיט דער גרויסער אכמענישער אימפעריע—די ערשטע וועלט-אימפעריע אין דער היסטאריע—וואס האט אונטער איר הערשאפט פאראייניגט א ריזיקן שטח פונעם אגאישן ים ביזן אינדוס-טאל.
אין אידישע מקורות ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די גרויסע וועלט-מלוכות אז וועלכע האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פונעם אידישן פאלק. די אויסדרוקן '''פרס ומדי''' און '''מלכות פרס''' קומען פאר אין ספר דניאל, עזרא, נחמיה און מגילת אסתר, און באצייכענען די אימפעריע אז וועלכע האט איבערגענומען די הערשאפט פון בבל און ערלויבט דעם אידישן פאלק צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש השני. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

דער נאמען פרס שטאמט פון דעם אלט-פרסישן ווארט Pārsa, וואס האט צום ערשטן באדייט דעם ראיאן פון פארס (Fars) אין דרום-מערב איראן, און שפעטער איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר די גאנצע אימפעריע. במשך פון די דורות איז פרס דורכגעגאנגען דורך פארשידענע תקופות: די אכעמענידישער אימפעריע (Achaemenid), די סעלעוקישער תקופה (Seleucid), די ארסאקידישע אדער פארטישע מלוכה  (Parthian / Arsacid), די סאסאנישע אימפעריע (Sasanian), די מוסלעמענישע פרסישע דינאסטיעס, די סאפאווידישע מלוכה (Safavid) און שפעטערע מלוכות ביז דער גרינדונג פון דער היינטיגער איסלאמישער רעפובליק פון איראן. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פרס''' האט אין פארשידענע תקופות געהאט פארשידענע באדייטן. אין די אוראלטע צייטן האט ער באצייכנט בעיקר די לאנד פון די פרסישע שבטים אין דרום-מערב איראן. די פרסישע שבטים זענען געווען טייל פון די ברייטערע איראנישע פעלקער אז וועלכע האבן זיך באזעצט אויפן איראנישן פלאטא אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

די גרעסטע פארשפרייטונג פון דעם נאמען איז געקומען אין דער צייט פון [[כורש דער צווייטער]], כורש  דער גרויסער  , ווען א לאקאלע פרסישע מלוכה איז פארוואנדלט געווארן אין א וועלט-אימפעריע. פון דעמאלטס און ווייטער האבן גריכישע און שפעטערע פעלקער גענוצט דעם נאמען &quot;פרס&quot; פאר די גאנצע אימפעריע און אירע איינוואוינער.

אין דער מאדערנער תקופה איז דער נאמען &quot;פרס&quot; בעיקר א היסטארישער טערמין, בשעת דער אפיציעלער נאמען פונעם לאנד איז היינט '''[[איראן]]'''. דער נאמען איראן שטאמט אויך פון אן אלטן איראנישן אויסדרוק און באדייט &quot;לאנד פון די אריאנער&quot;, בשעת פרס איז פארבליבן אלס א קולטורישער און היסטארישער באגריף.

== געאגראפיע און נאטורליכע באגרעניצונגען ==

די היסטארישע פרסישע לענדער האבן זיך געפונען אויפן איראנישן פלאטא, א גרויסן הויכן ראיאן צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און דעם [[אינדוס טאל]] אין מזרח. די הויפט געגנט פון פרס איז געווען דאס היינטיגע איראן, אבער אין די צייטן פון די גרויסע אימפעריעס האט די הערשאפט זיך פארשפרייט פיל ווייטער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אירע גרעסטע צייט אריינגענומען:
* איראן און די פרסישע לענדער.
* [[מעסאפאטאמיע]] און [[בבל]].
* [[ארמעניע]] און מזרח [[אנטאליע]].
* חלקים פון די [[קאווקאז]].
* [[צענטראל אזיע]] און [[באקטריע]] (Bactria).
* [[אפגאניסטאן]].
* חלקים פון [[פאקיסטאן]].
* [[סיריע]], [[פיניקיע]] (Phoenicia) און [[ארץ ישראל]].

די געאגראפישע באדינגונגען פונעם איראנישן פלאטא האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון דער פרסישער קולטור. די בערג, מדבריות און ווייטע טאלן האבן געשאפן נאטורליכע גרעניצן, בשעת די הויפט דורכגענג צווישן מזרח און מערב האבן געמאכט דעם געגנט פאר א וויכטיגע בריק צווישן פארשידענע ציוויליזאציעס.

== אורשפרונג און פריע היסטאריע ==

=== די איראנישע פעלקער און מדי ===

אין די ערשטע יארהונדערטער פון דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג האבן זיך פארשידענע איראנישע שבטים באזעצט אויפן איראנישן פלאטא. צווישן די וויכטיגסטע זענען געווען די מעדן (מדי) און די פרסים.

די מדיים האבן פריער געגרינדעט א שטארקע מלוכה אין צענטראל איראן. אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיי זיך פאראייניגט מיט [[בבל]] קעגן [[אשור]], און האבן געהאלפן ברענגען צום אונטערגאנג פון דער [[אשורישער אימפעריע]], אריינגערעכנט דעם חרבן פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג (ארום ג'ש&quot;ע–ג'ש&quot;ב לבריאת העולם לויט טייל חשבונות).

די מדישע מלוכה איז געווארן א גרויסע מאכט אין דעם אוראלטן מזרח, אבער איר הערשאפטהאט נישט אנגעהאלטן לאנג. אינערליכע שוואכקייטן און דער אויפקום פון [[כורש]] פון פרס האבן געברענגט צו א נייע תקופה אין דער געשיכטע פון דעם ראיאן.

=== די ערשטע פרסישע הערשער ===

די פריע פרסישע הערשער האבן געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] (Achaemenid Empire). דער נאמען פון דער דינאסטיע קומט פון אחמניש (Haxāmaniš), א פיגור אז וועלכער ווערט אין טראדיציע פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער משפחה.

אין דער פריערער תקופה זענען די פרסישע הערשער געווען אונטער דער השפעה פון גרעסערע מאכטן, ערשט [[עלם]] און שפעטער מדי. די שטאט [[אנשאן (פרס)|אנשאן]] (Anshan) איז געווארן דער צענטער פון דער פריערער פרסישער הערשאפט.

[[טשישפיש]] (Teispes) און [[כורש דער ערשטער]] (Cyrus I) האבן געבויט דעם יסוד פאר דער קומענדיגער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה. קאמביזי דער ערשטער (Cambyses I), דער פאטער פון [[כורש דער גרויסער]], האט געהאט פארבינדונגען מיט דער מדישער קעניגליכע משפחה דורך זיין חתונה, וואס האט שפעטער געהאלפן פאראייניגן די צוויי פעלקער אונטער איין הערשאפט.

== אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע ==

=== כורש  דער גרויסער  ===

'''[[כורש  דער צווייטער]]  , באקאנט אלס כורש  דער גרויסער'''  (Cyrus the Great) (הערשאפט ארום 559–530 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ר&quot;א–ג'ר&quot;ל לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) ווערט פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער גרויסער פרסישער אימפעריע.

כורש האט ערשט געהערשט אלס א פרסישער מלך אונטער [[מדי]]. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער זיך אויפגעהויבן קעגן די מדישע הערשאפט, באזיגט די [[מדישע קעניגרייך]] און פאראייניגט די צוויי פעלקער אונטער זיין מלוכה.

נאך דעם האט כורש מער פארברייטערט זיין הערשאפט. ער האט איינגענומען [[לידיע]]  (Lydia) און די גריכישע שטעט אין קליין אזיע, און אזוי געברענגט די פרסישע גרעניצן ביז צום [[אגאישן ים]] (Aegean Sea).

די גרעסטע געשעעניש אין כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל ארום יאר 539 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ לבריאת העולם). דער נצחון האט געגעבן פאר פרס הערשאפט איבער [[מעסאפאטאמיע]], [[סיריע]], [[פיניקיע]] און [[ארץ ישראל]].

לויט [[ספר עזרא]] האט כורש ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידישע גולים זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און אויפבויען דעם בית המקדש. די געשעעניש ווערט באקאנט אלס '''הכרזת כורש''' און ווערט פאררעכנט אלס א הויפט נקודה אין דער תקופת שיבת ציון. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;
=== כנבוזי דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון כורש  דער גרויסער האט זיין זון '''[[כנבוזי דער צווייטער]]''' (Cambyses II) (הערשאפט 530–522 יאר פאר זייער ציילונג) איבערגענומען די קעניגליכע קרוין. זיין הויפט ציל איז געווען צו פארברייטערן די פרסישע הערשאפט נאך ווייטער, און זיין גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג איז געווען די אייננעמונג פון [[מצרים]].

ארום יאר 525 פאר זייער ציילונג האט כנבוזי געפירט א קאמפיין קעגן מצרים און האט באזיגט דעם מצרישן פרעה [[פסמטיך דער דריטער]]. (Psamtik III) מיט דעם איז מצרים געווארן א טייל פון דער [[אכמענישער אימפעריע]], און כנבוזי האט זיך באטראכט אלס דער הערשער פון מצרים לויט די מצרישע טראדיציעסץ ער האט אפילו אנגענומען דעם מצרישן נאָמען '''מעסוטי-רע''' (Mesutire), וואָס מיינט &quot;דאָס אייניקל פון רע&quot; (דער זון-גאָט). 

זיין הערשאפט איז געווען באצייכנט מיט שווערע קאמפיינען און אינערליכע אומריען. כנבוזי האט אין  געהיים הרג'עט זיין אייגענעם ברודער ברדיה איידער ער איז ארויסגעפארן קיין מצרים, כדי ער זאל נישט רעוואלטירן קעגן אים. וויבאלד דער המון עם האט נישט געוואוסט אז ברדיה איז טויט, האט דער מעדישער גלח (מג) [[גאומאטא דער מג|גאומאטא]] אויסגענוצט די געלעגנהייט. ער האט אויסגעזען פונקט ווי ברדיה און האט זיך דערקלערט אלס קעניג דער אויפשטאנד האט געברענגט צו א קריזיס אין דער קעניגליכער משפחה.

=== דריווש דער ערשטער און די ארגאניזאציע פון דער אימפעריע ===

'''[[דריווש  דער ערשטער]], באקאנט אלס דריווש דער גרויסער''' (Darius the Great) (הערשאפט 522–486 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;מ–ג'ת&quot;נ לבריאת העולם) איז ארויפגעקומען צום טראן נאך דער קריזיס וואס איז נאכגעפאלגט נאך כנבוזי'ס טויט. ער האט געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] און האט געשטארקט זיין פאזיציע דורך באזיגן פארשידענע אויפשטענדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דריווש האט פארוואנדלט די פרסישע מלוכה אין איינע פון די בעסטע ארגאניזירטע אימפעריעס פון דער אוראלטער וועלט. ער האט צעטיילט די לענדער אין באזינדערע הערשאפטן (אחשדרפנים), יעדער מיט א [[גאווערנער|גאווערנאר]] וועלכער האט פארטרעטן דעם מלך און געזאמלט שטייערן.

ער האט איינגעפירט א מער איינהייטליכע אדמיניסטראציע, מסדרגעווען דישטייער סיסטעמען און געבויט גרויסע וועגן, אריינגערעכנט דער באקאנטער קעניגליכער וועג אז וועלכער האט פארבינדן [[שושן]] מיט די מערב טיילן פון דער אימפעריע. די וועגן האבן ערמעגליכט שנעלע קאמוניקאציע צווישן די פארשידענע פראווינצן.

א וויכטיגע מקור פאר זיין הערשאפט איז די גרויסע אויפשריפט ביי בעיהיסטאן, אין וועלכער דריווש שילדערט זיין קאמף קעגן מרידות און שטעלט זיך פאר אלס א מלך אז וועלכער האלט סדר און גערעכטיגקייט מיט דער הילף פון [[אהורא מאזדא]], דער הויפט געטליכקייט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

=== די צווייטע בית המקדש אונטער דריווש ===

פאר אידישע געשיכטע איז די תקופה פון דריווש דער ערשטער פון די וויכטיגסטע תקופות אין דער פרסישער הערשאפט.

נאך דער הכרזת כורש האט זיך אנגעהויבן דער פראצעס פון שיבת ציון און די ארבעט אויפצובויען דעם [[בית המקדש השני]]. די ארבעט איז אבער דורכגעגאנגען דורך פארשידענע שוועריקייטן און אפשטעלונגען.

אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט, יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן און מקודש געווארן. לויט [[ספר עזרא]] איז די חנוכת הבית געווען אום [[ג' אדר]] פון יענעם יאר. די געשעעניש האט געצייכנט דעם ווידעראויפקום פון דער בית המקדש'דיגער צענטער אין ירושלים נאך דעם חורבן פון [[ערשטן בית המקדש]].

דער פרסישער הערשאפט האט דערלויבט די אידישע קהילה אין יהודה צו האלטן זייער רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן אונטער דער מסגרת פון דער אימפעריע. די נוצן פון אראמיש אלס אן אינטערנאציאנאלע אדמיניסטראטיווע שפראך האט אויך געשאפן א בריק צווישן די פארשידענע פעלקער אונטער פרסישע הערשאפט.

=== מלחמות מיט יוון ===

דריווש האט אויך געצילט צו פארברייטערן די פרסישע איינפלוס אין [[אייראפע]]. ער האט אריינגעדרונגען אין [[טראקיע]] (Thrace) און געמאכט [[מאקעדאניע]] פאר א אונטערגעווארפענע מלוכה.

זיין פרואוו איינצונעמען דעם גריכישן היימלאנד האט אבער געענדיקט מיט דער מפלה אין [[דער קאמף פון מאראטאן]] (Battle of Marathon)  אין יאר 490 פאר זייער ציילונג. די מפלה האט נישט צעשטערט די פרסישע אימפעריע, אבער זי האט אפגעשטעלט איר ווייטערדיגע פארברייטערונג קיין אייראפע.

== חשיארש דער ערשטער און די תקופת המגילה ==

'''[[חשיארש דער ערשטער]]''' (Xerxes I; הערשאפט 485–465 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;נ–ג'ת&quot;ס לבריאת העולם) האט איבערגענומען די הערשאפט נאך דריווש דער ערשטער. ער האט געירשנט א ריזיגע אימפעריע מיט גרויסע מיליטערישע און עקאנאמישע כוחות.

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט ער אונטערדרוקט מרידות אין מצרים און בבל. שפעטער האט ער געפירט א גרויסן מיליטערישן קאמפיין קעגן יוון, מיט א ריזיגע ארמיי און פלאטע.

די פרסישע ארמיי האט אין אנהייב מצליח געווען און אפילו איינגענומען [[אטען]], אבער די קאמפיין האט זיך געענדיגט מיט גרויסע מפלות ביי די ים-קאמף פון [[סאלאמיס]] (Battle of Salamis) און דער קאמף פון [[פלאטאיא]] (Battle of Plataea). די מפלות האבן פארמיידט אז פרס זאל פארברייטערן איר הערשאפט איבער [[גריכנלאנד]].

אין אידישער טראדיציע ווערט חשיארש דערנענטערט צו '''[[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס''' פון [[מגילת אסתר]]. טייל מפרשים און חוקרים אידענטיפיצירן אים מיט דעם מלך, בשעת אנדערע ברענגען אנדערע פארשלאגן, אריינגערעכנט ארתחשסתא דער ערשטער. די מעשה פון פורים איז פארגעקומען אין דער הויפטשטאט שושן, אין דעם צענטער פון דער פרסישער קעניגליכער הויף.

די מגילה באשרייבט ווי א גזירה קעגן די אידן פון גאנצער אימפעריע איז בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר|אסתר המלכה]] און [[מרדכי|מרדכי היהודי]], און די נס [[פורים]] איז געווארן א שטענדיגע חלק פון אידישן לעבן און מסורה.

== די שפעטערע אכמענישע מלכים ==

נאך חשיארש האבן נאך עטליכע אכמענישע מלכים געהערשט איבער דער אימפעריע:

* '''[[ארתחשסתא דער ערשטער]]''' (Artaxerxes I) (465–425 יאר פאר זייער ציילונג) האט זיך געשטעלט קעגן אינערליכע פראבלעמען און מרידות, און זיין תקופה ווערט דערמאנט אין [[ספר נחמיה]]. [[נחמיה בן חכליה|נחמיה]], א אידישער קעניגליכער טרינקער אין דער פרסישער הויף, האט באקומען רשות צו גיין קיין [[ירושלים]] און אויפבויען די מויערן פון שטאט.

* '''[[דריווש דער צווייטער]]''' (Darius II) (423–404 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהאט א קאמפליצירטע הערשאפט מיט אינערליכע קאמפן, אבער האט ווייטער געהאלטן די יסודות פון דער אימפעריע.

* '''[[ארתחשסתא דער צווייטער]]'''  (Artaxerxes II) (404–358 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהערשט אין א צייט פון קאנפליקטן מיט יוון און אינערליכע קעמפן.

* '''[[ארתחשסתא דער דריטער]]''' (358–338 יאר פאר זייער ציילונג) האט פרובירט צוריקצושטעלן די שטארקייט פון דער אימפעריע דורך אונטערדריקן מרידות און צוריקצונעמען מצרים.

* '''[[דריווש דער דריטער]]''' (Artaxerxes III) (336–330 יאר פאר זייער ציילונג) איז געווען דער לעצטער אכמענישער מלך.

אין דער צייט פון דריווש דער דריטער איז אויפגעקומען די מאקעדאנישע מאכט אונטער [[פיליפוס דער צווייטער]] און שפעטער [[אלכסנדר מוקדון]]. די פרסישע אימפעריע, טראץ איר ריזיגע גרויס, איז געווען באטראפן פון אינערליכע שוואכקייטן און פראבלעמען.

== דער אונטערגאנג פון דער אכמענישער אימפעריע ==

[[אלכסנדר מוקדון]] האט אין יאר 334 פאר זייער ציילונג אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן פרס. ער האט באזיגט די פרסישע ארמייען אין עטליכע גרויסע קאמפן, אריינגערעכנט דעם [[דער קאמף ביים גראניקוס|קאמף ביים גראניקוס]] (Battle of the Granicus), [[דער קאמף ביי איסוס]] (Battle of Issus) און צום סוף [[דער קאמף פון גאוגאמעלע]] (Battle of Gaugamela) אין יאר 331 פאר זייער ציילונג.

נאך די מפלה פון דריווש דער דריטער האט אלכסנדר איבערגענומען די קעניגליכע צענטערן פון דער פרסישער אימפעריע, אריינגערעכנט [[פערסעפאליס (פרס)|פּערסעפּאָליס]] (Persepolis). אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט די אכמענישע דינאסטיע זיך געענדיגט, אבער פילע פרסישע אדמיניסטראטיווע ארגענעזאציעס און לאקאלע הערשער זענען אריינגענומען געווארן אין דער נייע [[העלעניסטישע|העלעניסטישער]] סדר.

== די העלעניסטישע תקופה און די סעלעוקישער הערשאפט ==

נאך דער אייננעמונג פון דער [[אכמענישער אימפעריע]] דורך [[אלכסנדר מוקדון]] איז די פרסישע וועלט אריין אין א נייע תקופה. אלכסנדר האט נישט צעשטערט אלע עלעמענטן פון דער פריערדיגער אדמיניסטראציע, נאר האט אין פילע פעלער ווייטער גענוצט פרסישע באאמטע און ארגענעזאציעס צו פירן די ריזיגע לענדער.

נאך אלכסנדר'ס טויט אין יאר 323 פאר זייער ציילונג איז זיין אימפעריע צעטיילט געווארן צווישן זיינע גענעראלן. דער מזרח טייל, אריינגערעכנט פרס און מעסאפאטאמיע, איז צום סוף אונטערגעקומען אונטער דער הערשאפט פון דער [[סעלעוקישער דינאסטיע]] (Seleucid dynasty), געגרינדעט דורך [[סעלעוקוס דער ערשטער]] אין יאר 312 פאר זייער ציילונג.

די סעלעוקישער מלוכה איז געווען א העלעניסטישע מלוכה וואס האט פאראייניגט [[גריכישע קולטור]] מיט די לאקאלע טראדיציעס פון פרס און דעם נאנטן מזרח. [[גריכיש]] איז געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער הויף און אדמיניסטראציע, בשעת לאקאלע שפראכן און קולטורן האבן ווייטער עקזיסטירט.

די סעלעוקישער הערשאפט האט אבער קיינמאל נישט געהאט די זעלבע פעסטע קאנטראל איבער די גאנצע איראנישע פלאטא ווי די אכמענישע מלכים. ווייטע געגנטן האבן אנגעהויבן באקומען מער זעלבסטשטענדיגקייט, און נייע פערסישע כוחות האבן זיך אויפגעהויבן.

== די פארטישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקידישע דינאסטיע ===

אין דער דריטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען די פארטישע מאכט אין צפון־מזרח איראן. די גרינדער פון דער דינאסטיע זענען געווען די ארסאקידישע הערשער, באקאנט אלס די פארטער אדער [[פארטישע אימפעריע]] (ענגליש: ''Parthian Empire'').

דער גרינדער, [[ארסאקעס  דער ערשטער]] , האט זיך אויפגעהויבן קעגן די סעלעוקישער הערשאפט און געגרינדעט א נייע פערסישע מלוכה. במשך פון די קומענדיגע דורות האט די פארטישע אימפעריע פארברייטערט איר הערשאפט איבער רוב פרס, [[מעסאפאטאמיע]] און ארומיגע געגנטן.

די פארטער האבן נישט אויפגעשטעלט אזא צענטראליזירטע מלוכה ווי די אכמענישע, נאר האבן זיך געשטיצט אויף א סיסטעם פון לאקאלע הערשער און שטארקע נאבעל משפחות וואס האבן געהאט א גרויסן חלק אין דער רעגירונג.

=== די פארטער און רוים ===

די פארטישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די גרעסטע קעגנער פון דער [[רוימישער רעפובליק]] און שפעטער דער [[רוימישע אימפעריע|רוימישער אימפעריע]]. די גרעניץ צווישן [[רוים]] און פרס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע פאליטישע גרעניצן אין דער אוראלטער וועלט.

א באקאנטע קאמף צווישן די צוויי מאכטן איז געווען [[דער קאמף פון קארהע]] (Battle of Carrhae) אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטישער גענעראל [[סורענא]] האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער [[מארקוס ליקיניוס קראסוס]] (Marcus Licinius Crassus)

.די פארטער זענען באקאנט געווארן פאר זייער שטארקע [[קאוואלעריע|קאַוואַלעריע]], ספעציעל זייערע פייל־שיסער אויף פערד, וואס האבן זיי געגעבן א מיליטערישע אויבערהאנט קעגן אסאך קעגנערס.

=== די אידן אונטער די פארטער ===

אין די צייטן פון דער פארטישער אימפעריע האבן אידישע קהילות עקזיסטירט אין [[בבל]] און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די פארטישע הערשאפט האט אין גרויסן טייל ערלויבט לאקאלע קהילות צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע לעבנסשטייגער.

בבל איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערן פון אידישער תורה־לערנען, און אין דער תקופה נאך די [[חורבן בית שני|חורבן פון בית שני]] האט זיך דארט אנטוויקלט א גרויסער חלק פון דער אידישער רוחניות.

== די סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג און אויפקום ===

אין יאר 224 למספרם האט דער פרסישער הערשער [[ארדשיר דער ערשטער]]  (Ardashir I) באזיגט דעם לעצטן פארטישן קעניג [[ארטאבאנוס דער פערדער]] (Artbanus IV)  און געגרינדעט די [[סאסאנישע אימפעריע]] (Sassanid Empire).

די [[סאסאנישע דינאסטיע]] ווערט פאררעכנט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פאר דער מוסלעמענישער כיבוש. זי האט זיך געזען אלס א המשך פון דער אלטער פרסישער קעניגרייך און האט צוריקגעברענגט א שטארקער צענטראליזירטער רעגירונג.

די סאסאנישע מלכים האבן פארשטארקט דער שטאטישער אדמיניסטראציע, די מיליטערישע ארגאניזאציע און די קעניגליכע אויטאריטעט. זיי האבן אויך געגעבן א גרויסן שטיצע פאר זאראטוסטריזם און געמאכט עס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

=== מלחמות מיט ביזאנט און דער נאנטער מזרח ===

די סאסאנישע אימפעריע האט במשך פון מער ווי פיר הונדערט יאר געהאט כסדרדיגע קאנפליקטן מיט דער רוימישער און שפעטער [[ביזאנטישע אימפעריע|ביזאנטישער אימפעריע]].

די מלחמות צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען איבער קאנטראל פון [[מעסאפאטאמיע]], [[ארמעניע]], [[סיריע]] און אנדערע וויכטיגע געגנטן. ביידע אימפעריעס האבן זיך געקעמפט פאר השפעה איבער די האנדל דורכגענג צווישן מזרח און מערב.

איינער פון די גרעסטע סאסאנישע הערשער איז געווען [[חוסרו דער ערשטער]] (Khosrow I) (531–579), אונטער וועמען די אימפעריע האט דערגרייכט א הויכן קולטורעלן און פאליטישן שפיץ. זיין צייט איז באקאנט פאר אדמיניסטראטיווע רעפארמען, [[קונסט]] און [[וויסנשאפט]].

=== דער סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט ===

אין דער זיבעטער יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע זיך געפונען אין א שוואכע מצב נאך לאנגע מלחמות מיט ביזאנט. אינערליכע קריזיסן און קעניגליכע קאמפן האבן ווייטער אפגעשוואכט די מלוכה.

מיטן אויפקום פון דער מוסלעמענישער הערשאפט פון אראביע האבן די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען אריינגעדרונגען אין פרס. די הויפט קאמפן, אריינגערעכנט [[דער קאמף פון קאדיסיע]] (Battle of al-Qadisiyyah) (636) און [[דער קאמף פון נהאוואנד]] (the Battle of Nahavand) (642), האבן געפירט צום אונטערגאנג פון דער סאסאנישער מאכט.

ארום יאר 651 האט די סאסאנישע אימפעריע אויפגעהערט צו עקזיסטירן אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

== די איסלאמישע תקופה און די ווידעראויפקום פון דער פרסישער קולטור ==

=== דער מוסלעמענישער כיבוש פון פרס ===

נאך דער אונטערגאנג פון דער [[סאסאנישער אימפעריע]] איז פרס אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון די [[מוסלעמענישע כאליפאטן]]. די [[אראבישע מוסלעמענער|אראבישע מוסלעמענישע]] ארמייען האבן איינגענומען די הויפט שטעט און געגנטן פון דער אלטער פרסישער מלוכה אין דער זיבעטער יארהונדערט.

דער פראצעס פון איסלאמיזירונג איז נישט פארגעקומען אין איין מאל, נאר במשך פון עטליכע דורות. אין אנהייב האבן פילע פרסישע איינוואוינער ווייטער געהאלטן זייערע אלטע רעליגיעזע מנהגים, בשעת איסלאם האט זיך ביסלעכווייז פארשפרייט דורך אדמיניסטראטיווע, געזעלשאפטליכע און קולטורעלע פארבינדונגען.

כאטש די פריערדיגע סאסאנישע שטאטישע סיסטעם איז צוזאמגעפאלן, זענען פילע פרסישע באאמטע אריינגענומען געווארן אין דער נייע מוסלעמענישער אדמיניסטראציע. זייערע ידיעות אין רעגירונג, [[פינאנץ|פינאנצן]] און ארגאניזאציע האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

די [[פערסיש|פרסישע]] שפראך און [[קולטור]] האבן נישט פארלוירן זייער חשיבות. פארקערט, אין די קומענדיגע יארהונדערטער האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך (פארסי), וואס איז געווארן איינער פון די וויכטיגסטע ליטערארישע שפראכן פון דער מוסלעמענישער וועלט.

== די סאמאנישע דינאסטיע ==

=== אויפקום פון א פרסיש־איסלאמישע מלוכה ===

אין דער ניינטער יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאמאנישע דינאסטיע]] (ענגליש: Samanid Empire), איינע פון די ערשטע גרויסע פרסישע דינאסטיעס נאך דער אראבישער כיבוש. די סאמאנישע הערשער האבן געהערשט איבער [[טראנסאקסאניע]] ( ענגליש: Transoxania | אראביש:Ma Wra al-Nahr) און חלקים פון [[חוראסאן]] (Khurasan), מיטן צענטער אין בוכארא.

די דינאסטיע איז געגרינדעט געווארן דורך [[איסמאעיל סאמאני]] (Ismail Samani), וואס האט באקומען אנערקענונג פון דער [[אבאסישער כאליפאט|אבאסידישער כאליפאט]]. כאטש די סאמאנישע הערשער האבן פארמירט זייער מלוכה אונטער דער רעליגיעזער אויטאריטעט פון דעם [[כאליף]], האבן זיי אין פראקטיק געהאט א ברייטע זעלבסטשטענדיגקייט.

אונטער די סאמאנישע מלכים איז [[בוכאריע]] געווארן א גרויסער צענטער פון וויסנשאפט, קולטור און ליטעראטור. די תקופה ווערט באטראכט אלס א וויכטיגע שטאפל אין דער אויפקום פון דער קלאסישער פרסישער קולטור.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די נייע פרסישע ליטעראטור אין דער פארסי שפראך, וואס האט זיך אנטוויקלט מיט דער אראבישער שריפט. די קולטורעלע אנטוויקלונג האט געהאט א לאנג־דויערנדע השפעה אויף גאנץ צענטראל אזיע און דער נאנטער מזרח.

== די טערקישע און מאנגאלישע דינאסטיעס ==

=== די גאזנאווידן און סעלדזשוקן ===

פון דער צענטער פון דער [[צענטראל אזיע|צענטראל־אזיאטישער]] וועלט זענען אויפגעקומען פארשידענע [[טערקישע דינאסטיעס]] וואס האבן געהערשט איבער פרס, אבער זיי האבן אנגענומען און געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור.

די [[גאזנאווישע דינאסטיע]]  (Ghaznavid Empire). האט געהערשט אין דער סוף פון צענטן און אנהייב עלפטן יארהונדערט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]], [[אפגאניסטאן]] און צפון־מערב [[אינדיע]]. זייער הויפטשטאט [[גאזני (אפגאניסטאן)|גאזני]] איז געווארן א צענטער פון קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

די [[סעלדזשוקישע אימפעריע]] (Seljuk Empire) האט אין עלפטן יארהונדערט איבערגענומען א גרויסן חלק פון פרס און דעם נאנטן מזרח. די סעלדזשוקישע הערשער זענען געווען [[טערקיי|טערקיש]]־שטאמיגע, אבער זייער רעגירונג איז שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציעס.

אונטער די סעלדזשוקן האבן פרסישע [[וויזיר|וויזירן]] און געלערנטע געהאט א גרויסן תפקיד. דער בארימטער פרסישער וויזיר [[ניזאם אל־מולך]] (Nizam al-Mulk) האט געבויט אן אויסגעארבעט אדמיניסטראטיווע סיסטעם און געשטיצט די גרינדונג פון וויסנשאפט אוניווערסיטעטן, באקאנט אלס ניזאמיעס.

=== די כוואריזמישע מלוכה ===

נאך דער אפשוואכונג פון דער סעלדזשוקישער מאכט איז אויפגעקומען די [[כוואריזמישע דינאסטיע]] (Khwarazmian dynasty). זי האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]] און [[צענטראל אזיע]] ביז די [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישע]] אינוואזיע.

די כוואריזמישע מלוכה איז געווארן איינע פון די שטארקסטע מאכטן אין דעם ראיאן, אבער איר קאנפליקט מיט דער מאנגאלישער אימפעריע האט געברענגט צו איר שנעלן אונטערגאנג.

== די מאנגאלישע צייט און די אילכאנער ==

אין דער דרייצנטער יארהונדערט האט די [[מאנגאלישע אימפעריע]] אונטער [[דזשינגיס כאן]] (Genghis Khan) איינגענימען ריזיגע שטחים אין צענטראל אזיע און פרס. די מאנגאלישע אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט און געגנטן.

נאך דער ערשטע כיבושים האט זיך אין פרס געגרינדעט די [[אילכאנישע עניגרייך]] (ענגליש: ''Ilkhanate''; פערסיש: ''ایلخانان''), א צווייג פון דער מאנגאלישער אימפעריע. די אילכאנער האבן געמאכט [[מאראגהא (איראן)|מאראגהא]] (Maragheh) , שפעטער [[טאבריז]] און [[סולטאניע (איראן)|סולטאניע]] (ענגליש: ''Soltaniyeh'' ; פערסיש: ''سلطانيه'')פאר הויפטצענטערן פון זייער הערשאפט.

איבער די דורות האבן די אילכאנישע הערשער זיך ביסלעכווייז פארוואנדלט פון מאנגאלישע צו  הערשער וואס האבן אנגענומען די מוסלעמענישע רעליגיע און פרסישע קולטור.

די אילכאנישע תקופה איז געווען א געמיש פון שווערע ערשטע יארן מיט שפעטערע קולטורעלע אויפבלי. אונטער טייל אילכאנישע הערשער האבן זיך אנטוויקלט ארכיטעקטור, קונסט און וויסנשאפט.

== די אויפקום פון דער סאפאווידישער אימפעריע ==

=== גרינדונג פון א נייע פרסישע מלוכה ===

נאך דער צעטיילונג פון דער מאנגאלישער און טערקישער הערשאפט האבן פארשידענע לאקאלע מאכטן געהערשט איבער טיילן פון איראן. אין דער סוף פון פופצנטן און אנהייב זעכצנטן יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאפאווידישע דינאסטיע]] (Safavid dynasty).

ארום יאר [[1501]] האט שאך [[איסמאל דער ערשטער]] (Shah Ismail I) געגרינדעט די [[סאפאווידישע אימפעריע]] און פאראייניגט גרויסע טיילן פון איראן אונטער איין הערשאפט.

די סאפאווידישע מלוכה האט געהאט א באזונדערע וויכטיגקייט אין דער געשיכטע פון פרס ווייל זי האט געמאכט די צוועלף־אימאם [[שיא איסלאם|שיאיזם]] די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט באשאפן די רעליגיעזע אידענטיטעט פון איראן וואס איז אין גרויסן טייל פארבליבן ביז היינט.

=== קולטור אונטער די סאפאווידן ===

די סאפאווידישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסן קולטורעלן אויפבלי. די הויפטשטאט [[איספאהאן]] איז געווארן איינע פון די שענסטע שטעט פון דער איסלאמישער וועלט מיט גרויסע געביידעס, [[מעטשעט|מעטשעטן]], פאלאצן און מארקפלעצער.

די סאפאווידן האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור. זייער הערשאפט האט ווידער געשטעלט פרס אין צענטער פון א גרויסער אימפעריע צווישן מזרח און מערב.

== די קאַדזשאַרישע און פּאַהלאַווישע תקופות ==

=== די קאדזשארישע דינאסטיע ===

נאך דעם אונטערגאנג פון דער [[סאפאווידישער אימפעריע]] אין אנהייב אכצנטן יארהונדערט איז פרס אריבער דורך א צייט פון פאליטישע אומסטאביליטעט. פארשידענע מיליטערישע און לאקאלע הערשער האבן זיך געקעמפט איבער די הערשאפט פון איראן, ביז די [[קאדזשארישע דינאסטיע|קאַדזשאַרישע דינאסטיע]] האט גענומען די מאכט אין יאר [[1794]].

די קאדזשארישע האבן געמאכט טעהראן פאר זייער הויפטשטאט און האבן געהערשט איבער פרס ביז יאר [[1925]]. זייער הערשאפט איז געפאלן אין א צייט ווען אייראפעאישע אימפעריעס, בעיקר [[רוסלאנד]] און [[בריטאניע]], האבן שטארק פארברייטערט זייער איינפלוס אין [[אזיע]].

אין די ניינצנטן יארהונדערט האט פרס פארלוירן גרויסע טיילן פון אירע היסטארישע פראנטירן. אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האבן די קאדזשארן געמוזט אונטערשרייבן דעם [[אפמאך פון גוליסטאן]] (Treaty of Gulistan) אין יאר [[1813]] און דעם [[אפמאך פון טורקמאנטשיי]] (Treaty of Turkmenchay) אין יאר [[1828]], דורך וועלכע גרויסע געגנטן אין [[קאווקאז בערג|קאווקאז]] זענען איבערגעגעבן געווארן אונטער רוסישער קאנטראל.

טראץ די טעריטאריעלע פארלוסטן איז פרס געבליבן אן אומאפהענגיקע מלוכה. די תקופה איז אויך באצייכנט מיט פרואוון פון מאדערניזאציע, די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנאלע באוועגונג און קאנפליקטן צווישן די קעניגליכע מאכט, רעליגיעזע אויטאריטעטן און פרעמדע איינפלוסן.

=== די פאהלאווישע דינאסטיע ===

אין יאר 1925 איז [[רעזא שאה פאהלאווי]] (פערסיש:رضא شاه پهلوی  Reza Shah Pahlavi :english ) ארויפגעקומען צום מאכט און געגרינדעט די [[פאהלאווישע דינאסטיע]]. זיין הערשאפט און די שפעטערע הערשאפט פון זיין זון [[מוחמד רעזא שאה]] (Mohammad Reza Pahlavi) האבן געצילט צו מאדערניזירן דאס לאנד און פארשטארקן די צענטראלע רעגירונג.

אונטער די פאהלאווישע הערשער זענען דורכגעפירט געווארן גרויסע אינפראסטרוקטור פראיעקטן, אריינגערעכנט נייע וועגן, אינדוסטריעליזאציע און בילדונגס־רעפארמען. די רעגירונג האט אויך געפרואווט פארמינערן דעם איינפלוס פון טראדיציאנעלע רעליגיעזע ארגענעזאציעס אויף דער שטאטישער סיסטעם.

אין יאר [[1935]], האט דער דעמאלטיגער קעניג (שאך) רעזא שאה פעהלווי האט אפיציעל געבעטן פון די וועלט-לענדער אויפצוהערן נוצן דעם נאמען '''פערסיע''' (Persia) און אנהייבן נוצן דעם נאמען '''[[איראן]]'''.

די פאהלאווישע תקופה איז אבער אויך באצייכנט געווארן מיט שטארקע קעגנערשאפט קעגן דער מלוכה, צוליב אויטאריטערע רעגירונג־שטייגער, עקאנאמישע אומגלייכקייטן און קאנפליקטן צווישן מאדערניזאציע און טראדיציאנעלע געזעלשאפט.

אין יאר [[1979]] איז פארגעקומען די איסלאמישע רעוואלוציע, וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע און צום גרינדונג פון דער [[איסלאמישער רעפובליק פון איראן]].

== רעליגיע אין פרס ==

=== די פריערדיגע איראנישע רעליגיעס ===

אין די אוראלטע צייטן איז די רעליגיע פון פרס געווען פארבונדן מיט די איראנישע רעליגיעזע טראדיציעס וואס האבן שפעטער זיך פאראייניגט אין זאראטוסטריזם.

זאראטוסטריזם, וואס ווערט פארבונדן מיטן נביא זאראטוסטער (זאראטושטרע), איז געווען געבויט ארום דער עבודה פון אהורא מאזדא און דעם געדאנק פון א קאמף צווישן אמת און פאלשקייט, סדר און כאאס.

אין דער אכמענישער תקופה ווערט דער נאמען אהורא מאזדא דערמאנט אין קעניגליכע אויפשריפטן, און דער רעליגיעזער געדאנק פון א מלך וואס האלט סדר און גערעכטיגקייט איז געווארן א טייל פון דער אימפעריאלער אידעאלאגיע.

צוזאמען מיט זאראטוסטריזם האבן אויך עקזיסטירט עלמישע, מסופאטאמישע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

=== פרס און אידישע געשיכטע ===
{{קאטעגאריע הויפט|אידן אין פרס}}
פארן אידישן פאלק האט פרס א באזונדערע פלאץ אין היסטאריע. די פרסישע הערשאפט האט אנגעהויבן נאך דער בבלישער גלות און האט ערלויבט א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע.

די הכרזת כורש ארום יאר 538–537 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ–ג'ת&quot;ק לבריאת העולם לויט געוויסע חשבונות) האט געגעבן דערלויבעניש פאר אידישע גולים זיך אומצוקערן קיין ירושלים.

די צייט פון דריווש  דער ערשטער  האט געברענגט צו דער פארענדיגונג פון בית המקדש השני אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם), און דער תקופה פון חשיארש ווערט פארבונדן מיט דער געשיכטע פון מגילת אסתר און דעם נס פורים.

אין ספרי חז&quot;ל ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: בבל, פרס, יון און רוים. די חז&quot;לישע שילדערונגען פון פרס באהאנדלען סיי אירע מעלות, ווי איר ראלע אין דער בנין פון בית המקדש, און סיי די חסרונות פון געוויסע מלכים.

== שפראכן און קולטור ==

די פרסישע אימפעריעס האבן שטענדיג געהאט א קולטורעלע געמיש פון פארשידענע פעלקער און שפראכן.

אין דער אכמענישער צייט זענען גענוצט געווארן עטליכע אפיציעלע שפראכן:
* אלט־פרסיש אין קעניגליכע אויפשריפטן.
* עלמיש אין אדמיניסטראציע.
* אכדיש אין טיילן פון מסופאטאמיע.
* אראמיש אלס ברייט פארשפרייטער אדמיניסטראטיווער שפראך.

אין דער סאסאנישער צייט איז מיטל־פרסיש (פהלוי) געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער רעגירונג און ליטעראטור.

נאך דער איסלאמישער תקופה האט זיך אנטוויקלט נייע פרסיש, פארסי, וואס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע קולטורעלע שפראכן אין דער מוסלעמענישער וועלט.

פרסישע דיכטער און געלערנטע האבן געהאט א גרויסע השפעה פון צענטראל אזיע ביז אינדיע און אנטאליע. די פרסישע שפראך איז במשך פון הונדערטער יארן געווען א שפראך פון קעניגליכע הויף, וויסנשאפט און ליטעראטור.
== אדמיניסטראציע און רעגירונגס־סיסטעם ==

=== די אכמענישע רעגירונג ===

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע אימפעריעס אין דער וועלט וואס האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע סיסטעם צו פירן א ריזיגן שטח מיט פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

דער מלך פון פרס האט געהאט די העכסטע אויטאריטעט איבער דער גאנצער אימפעריע און האט זיך באטראכט אלס דער באשיצער פון סדר און געזעץ. אונטער אים האבן געדינט די אחשדרפנים, וואס האבן געפירט די פארשידענע פראווינצן.

די אחשדרפויות זענען געווען צעטיילט לויט געאגראפישע און פאליטישע באדינגונגען. יעדער אחשדרפן האט געהאט די אויפגאבע צו זאמלען שטייערן, האלטן מיליטערישע קאנטראל און פארטרעטן דעם קעניג אין זיין געגנט.

צו פארמיידן אז לאקאלע הערשער זאלן ווערן צו שטארק, האט די קעניגליכע רעגירונג געהאט באזונדערע באאמטע וואס האבן נאכגעקוקט די ארבעט פון די אחשדרפנים. די סיסטעם האט ערמעגליכט פאר דער מלוכה צו האלטן קאנטראל איבער לענדער פון פארשידענע שפראכן און פעלקער.

=== דער קעניגליכער וועג און האנדל ===

א וויכטיגע טייל פון דער פרסישער הצלחה איז געווען די אנטוויקלונג פון פארבינדונגען צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דער קעניגליכער וועג האט פארבינדן שושן, אחמתא און אנדערע צענטערן מיט די מערב פראווינצן. שליחים האבן געקענט דורכפארן גרויסע דיסטאנצן מיט א ספעציעלן סיסטעם פון סטאנציעס.

דער וועג האט געהאלפן נישט נאר פאר מיליטערישע צילן און אדמיניסטראציע, נאר אויך פאר האנדל צווישן מזרח און מערב. דורך פרסישע לענדער זענען דורכגעגאנגען וויכטיגע רוטעס וואס האבן פארבונדן די ציוויליזאציעס פון מסופאטאמיע, צענטראל אזיע און דעם אינדישן סובקאנטינענט.

== הויפטשטעט און קעניגליכע צענטערן ==

=== פסארגאדה ===

'''פסארגאדה''' איז געווען די ערשטע גרויסע קעניגליכע הויפטשטאט פון דער אכמענישער אימפעריע און איז שטארק פארבונדן מיט כורש  דער גרויסער  .

אין פסארגאדה האט כורש געבויט א קעניגליכן קאמפלעקס מיט פאלאצן, גערטנער און אנדערע געביידעס. נעבן דער שטאט געפינט זיך אויך דער בארימטער קבר פון כורש, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן פון דער אכמענישער תקופה.

=== פרספוליס ===

'''פרספוליס''' איז געווען איינע פון די גרעסטע צערעמאניעלע צענטערן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריווש  דער ערשטער  און ווייטער פארברייטערט געווארן דורך שפעטערע מלכים.

אין פרספוליס זענען פארגעקומען קעניגליכע צערעמאניעס, ספעציעל די פייערונג פון דעם פרסישן נייעם יאר. די שטאט איז געווען באצירט מיט גרויסע שטיינערנע זיילן, רעליעפן און אויפשריפטן וואס שילדערן די פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע.

אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון איינגענומען און פארברענט טיילן פון פרספוליס. דער געשעעניש איז געווארן א סימבאלישער צייכן פון דעם סוף פון דער אכמענישער הערשאפט.

=== שושן ===

'''שושן''' איז געווען איינע פון די הויפט קעניגליכע שטעט פון פרס. זי איז געווען א צענטער פון אדמיניסטראציע און האנדל און ווערט דערמאנט אין די אידישע מקורות אלס &quot;שושן הבירה&quot;.

אין מגילת אסתר ווערט שושן געשילדערט אלס דער פלאץ פונעם קעניגליכן פאלאץ פון אחשורוש, וואו די געשעענישן פון פורים האבן זיך אפגעשפילט.

=== אחמתא ===

'''אחמתא''' (היינט באקאנט אלס האמדאן) איז געווען אן אלטע מדישע הויפטשטאט וואס איז אריינגענומען געווארן אין דער פרסישער אימפעריע.

די שטאט איז געבליבן איינע פון די וויכטיגע קעניגליכע וואוינונגען פון די אכמענישע מלכים, צוזאמען מיט פסארגאדה, פרספוליס און שושן.

== מיליטער און פארטיידיגונג ==

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט שטארקע מיליטערישע סיסטעמען וואס האבן זיך געבויט אויף די מיטארבעט פון פילע פעלקער אונטער דער אימפעריע.

אין דער אכמענישער תקופה איז דער קעניגליכער מיליטער צוזאמענגעשטעלט געווארן פון סאלדאטן פון פארשידענע פראווינצן. צווישן זיי זענען געווען פרסים, מדיים, מצרים, באקטעריער, סאקא און אנדערע פעלקער.

די פרסישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד־רייטער, באזונדערס די פייל־שיסער אויף פערד. די פארטישע קאוואלעריע האט שפעטער באקומען א גרויסן שם צוליב אירע טאקטיקן.

די פרסישע פלאטע האט געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים הערשן איבער די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים און די מזרח באדן פון דעם אגאישן ים.

== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון פרס איז געבויט געווארן אויף לאנדווירטשאפט, האנדל, מינעראלן און שטייערן פון די פארשידענע פראווינצן.

די אימפעריע האט פארמאגט א ברייטע נעץ פון האנדל־וועגן וואס האבן פארבונדן מזרח און מערב. סחורות פון אינדיע, צענטראל אזיע און דעם נאנטן מזרח זענען דורכגעגאנגען דורך פרסישע לענדער.

די אכמענישע מלכים האבן איינגעפירט סטאנדארדיזירטע מטבעות, אריינגערעכנט דעם דאריקן גאלד־מטבע און דעם סיגלאס זילבער־מטבע, וואס האבן געהאלפן פאר האנדל און שטייער־זאמלונג.

די רייכקייט פון דער אימפעריע האט ערמעגליכט גרויסע קעניגליכע בוי־פראיעקטן און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם.
== קולטורעלע ירושה פון פרס ==

=== איינפלוס אויף דער אוראלטער וועלט ===

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון רעגירונג, געזעץ און אדמיניסטראציע אין דער אוראלטער וועלט.

די אכמענישע סיסטעם פון אחשדרפויות, די קעניגליכע וועגן, די באנוץ פון לאקאלע הערשער און די פארשידענע שפראכן אין דער רעגירונג האבן געדינט אלס א מוסטער פאר שפעטערע אימפעריעס.

די העלעניסטישע מלוכות נאך אלכסנדר מוקדון האבן איבערגענומען אסאך פרסישע מעטאדן, און שפעטער האבן אויך די רוימער און מוסלעמענישע מלוכות געהאט השפעות פון די פריערדיגע פרסישע סיסטעמען.

=== רעליגיעזער איינפלוס ===

זאראטוסטריזם, וואס איז געווען די הויפט רעליגיע אין דער פריערדיגער פרסישער וועלט, האט געשפילט א גרויסע ראלע אין דער רעליגיעזער געשיכטע פון איראן.

חוקרים האבן פארשידענע מיינונגען איבער די מעגליכע פארבינדונגען צווישן זאראטוסטרישע געדאנקען און שפעטערע רעליגיעזע באגריפן אין דער געגנט. צווישן די נושאים וואס ווערן באהאנדלט זענען באגריפן וועגן מלאכים, דעם קאמף צווישן גוט און שלעכט, אחרית הימים און תחיית המתים.

אין אידישער מסורה ווערן די צייטן פון פרס באטראכט אלס א וויכטיגע תקופה אין וועלכער אידישע אמונות און ארגענעזאציעס האבן זיך ווייטער אנטוויקלט אין דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

=== די פרסישע שפראך און די איסלאמישע וועלט ===

נאך דער מוסלעמענישער כיבוש האט די פרסישע קולטור נישט פארשווינדן, נאר האט זיך פארוואנדלט אין א הויפט טייל פון דער איסלאמישער ציוויליזאציע.

פרסישע שרייבער, געלערנטע און באאמטע האבן געהאט א גרויסן השפעה אויף די מוסלעמענישע קעניגליכע הייזער. די פרסישע שפראך איז געווארן א שפראך פון ליטעראטור, פאעזיע און אדמיניסטראציע אין גרויסע טיילן פון אזיע.

די פרסישע קולטור האט זיך פארשפרייט ביז צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און אינדיע, און האט באאיינפלוסט פילע שפעטערע מלוכות, אריינגערעכנט די מוגהאלישע אימפעריע אין אינדיע.
== שפעטערע פרסישע מלוכות און די אנטוויקלונג ביז דער מאדערנער צייט ==

=== די סעלוקידישע הערשאפט ===

נאך דעם חורבן פון דער אכמענישער אימפעריע דורך אלכסנדר מוקדון אין יאר 330 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;ק לבריאת העולם), איז פרס אריינגעקומען אונטער די הערשאפט פון די העלעניסטישע סעלוקידישע מלוכה.

די סעלוקידישע מלוכה, וואס איז געגרינדעט געווארן דורך סעלוקוס דער ערשטער נאך דעם טויט פון אלכסנדר מוקדון, האט געהערשט איבער א גרויסן טייל פון די געוועזענע פרסישע לענדער. די נייע הערשער האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטור, שטעט און ארגענעזאציעס, בשעת זיי האבן אבער זיך געמוטשעט צו האלטן פולע קאנטראל איבער די ווייטע מזרח טיילן פון זייער מלוכה.

אין איראן האבן זיך ביסלעכווייז אויפגעשטעלט לאקאלע הערשער און שבטים וואס האבן זיך באפרייט פון די סעלוקידישע הערשאפט. די שוואכונג פון דער סעלוקידישער מלוכה האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון די פארטישע אימפעריע.

=== די פארטישע אימפעריע ===

'''די פארטישע אדער ארסאקידישע אימפעריע''' איז אויפגעשטאנען אין דעם דריטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג אין צפון־מזרח איראן דורך די פארני שבט אונטער דער הנהגה פון ארסאקס דער ערשטער.

די פארטישע הערשער האבן פארנומען מער און מער שטחים ביז זיי האבן איבערגענומען גרויסע טיילן פון דער געוועזענער פרסישער וועלט. זיי האבן געגרינדעט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט בערך פון יאר 247 פאר זייער ציילונג ביז יאר 224 למספרם.

די פארטישע אימפעריע איז געווען איינע פון די גרעסטע קעגנער פון רוים אין מזרח. אירע גרעניצן האבן זיך געצויגן פון איראן ביז מסופאטאמיע און טיילן פון ארמעניע און צענטראל אזיע.

די פארטישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר איר שטארקע פערד־קאוולעריע און די באזונדערע טאקטיק פון פייל־שיסער אויף פערד, וואס האט געשאפן גרויסע שוועריקייטן פאר די רוימישע לעגיאנען.

איינע פון די באדייטנדסטע קאנפליקטן צווישן פארס און רוים איז געווען דער קאמף פון קארהע אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען די פארטישע קראפטן האבן געברענגט א שווערע מפלה פאר די רוימישע ארמיי אונטער קראסוס.

די פארטישע מלוכה האט אויך געהאט באציאונגען מיט אידישע געמיינדעס אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער געגנט. אין דער תקופה האט זיך אנגעהויבן די שטארקע אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע צענטערן אין בבל, וואס האבן שפעטער געשפילט א הויפט ראלע אין דער אידישער געשיכטע.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אין יאר 224 למספרם האט ארדשיר  דער ערשטער  איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטישן מלך ארטאבאנוס דער פערטער און געגרינדעט די '''סאסאנישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פארן אויפקום פון איסלאם.

די סאסאנישע מלכים האבן צוריקגעשטעלט א שטארקע צענטראליזירטע פרסישע מלוכה און האבן זיך געזען אלס יורשים פון די אכמענישע קעניגן. זיי האבן געשטארקט די ראלע פון זאראטוסטריזם אלס די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה.

די סאסאנישע רעגירונג האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם. אירע הויפט קעגנער זענען געווען די רוימישע און שפעטער די ביזאנטישע אימפעריעס.

די מלחמות צווישן פרס און רוים האבן זיך אפגעטיילט איבער מער ווי פיר הונדערט יאר. ביידע אימפעריעס האבן געקעמפט איבער קאנטראל אויף מסופאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן.

אונטער די סאסאנישע הערשאפט האט זיך אנטוויקלט א רייכע קולטור אין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. די קעניגליכע הויפטשטאט קטסיפון איז געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אוראלטער וועלט.

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א באדייטנדע באציאונג מיט אידישע קהילות אין בבל. אין דער תקופה האט זיך אנטוויקלט דער בבלי תלמוד, און די אידישע צענטערן אין בבל האבן געבליט אונטער א סאסאנישער סביבה.

== דער איסלאמישער כיבוש פון פרס ==

אין דעם זיבעטן יארהונדערט למספרם איז די סאסאנישע אימפעריע געפאלן אונטער די מוסלעמענישע אראבישע קראפטן.

נאך די ערשטע קאנפליקטן צווישן די מוסלעמענישע ארמייען און די סאסאנישע מיליטער, זענען פארגעקומען וויכטיגע קאמפן ווי דער קאמף פון קאדיסיה און דער קאמף פון נהאוואנד. דער קאמף פון נהאוואנד אין יאר 642 למספרם ווערט באטראכט אלס איינע פון די הויפט קער־פונקטן וואס האבן געפירט צו דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די איסלאמישע כיבוש האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין פרס. דער זאראטוסטרישער קולטור האט זיך פארקלענערט, און איסלאם איז ביסלעכווייז געווארן די הויפט רעליגיע פון דער געגנט.

אבער די פרסישע קולטור און שפראך זענען נישט פארשוואונדן געווארן. פרסישע געלערנטע, שרייבער און באאמטע האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

== די איסלאמישע פרסישע דינאסטיעס ==

=== די סאמאנישע דינאסטיע ===

אין דעם ניינטן און צענטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די סאמאנישע דינאסטיע, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע פרסיש־געפירטע מלוכות נאך דער איסלאמישער כיבוש.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור און האבן געמאכט בוכארא און סאמארקאנד וויכטיגע צענטערן פון וויסנשאפט און ליטעראטור.

אונטער דער סאמאנישער הערשאפט האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און איז געווארן די שפראך פון גרויסע ליטערארישע ווערק.

=== גאזנעווידן און סעלדזשוקן ===

נאך די סאמאנישע תקופה זענען גרויסע טיילן פון פרס געפאלן אונטער די הערשאפט פון די גאזנעווידישע און סעלדזשוקישע דינאסטיעס.

די סעלדזשוקן, וואס זענען געווען פון טערקישן אפשטאם, האבן געהערשט איבער א גרויסן שטח פון מיטל־מזרח, אבער זייער רעגירונג און קולטור זענען שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראציע און ליטעראטור.

אין דער תקופה איז פרסיש געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון רעגירונג און קולטור אין פילע טיילן פון דער איסלאמישער וועלט.
== די מאנגאלישע תקופה און שפעטערע פרסישע מלוכות ==

=== די כאווארזמישע מלוכה און דער מאנגאלישער כיבוש ===

אין דער ערשטער העלפט פונעם דרייצנטן יארהונדערט למספרם האט די כאווארזמישע מלוכה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון פרס און צענטראל אזיע. די מלוכה איז געווען איינע פון די לעצטע גרויסע מוסלעמענישע מאכטן אין דער געגנט פאר דעם קומען פון די מאנגאלן.

אין יאר 1219 למספרם האט גענגיס חאן אנגעהויבן זיין גרויסע קאמפיין קעגן די כאווארזמישע מלוכה. דער מאנגאלישער אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט פון פרס, אריינגערעכנט בוכארא, סאמארקאנד און אנדערע צענטערן פון האנדל און קולטור.

די מאנגאלן האבן חרוב געמאכט אסאך פון די פריערדיגע פאליטישע סטרוקטורן, אבער מיט דער צייט האבן זיי זיך איינגעגלידערט אין דער פרסישער קולטור און אדמיניסטראציע.

=== די אילכאנישע מלוכה ===

נאך די ערשטע מאנגאלישע כיבושים איז אין פרס אויפגעשטעלט געווארן די '''אילכאנישע מלוכה''', א צווייג פון דער גרויסער מאנגאלישער אימפעריע.

דער גרינדער פון דער אילכאנישער הערשאפט איז געווען הולאגו חאן, אייניקל פון גענגיס חאן, וואס האט אין יאר 1258 למספרם איינגענומען באגדאד און געברענגט צום סוף פון דער אבאסידישער קאליפאט אין יענער שטאט.

די אילכאנישע הערשער האבן ערשט געהאט א מאנגאלישע אידענטיטעט, אבער מיט דער צייט האבן זיי אנגענומען איסלאם און זיך פארבונדן מיט דער לאקאלער פרסישער קולטור.

אונטער אילכאנישע הערשער ווי גאזאן חאן און אולדזייטו האט זיך אנטוויקלט א רייכע תקופה פון קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. שטעט ווי תבריז זענען געווארן וויכטיגע צענטערן פון האנדל צווישן מזרח און מערב.

== די סאפאווישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די סאפאווישע מלוכה ===

אין די אנהייב יארן פונעם זעכצנטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די '''סאפאווישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די מלוכה וואס האט ווידער געגעבן פרס א שטארקע צענטראלע קעניגליכע אידענטיטעט.

דער גרינדער פון דער סאפאווישער דינאסטיע איז געווען שאה איסמעיל דער ערשטער, וואס האט אין יאר 1501 למספרם איינגענומען תבריז און זיך דערקלערט אלס שאה פון פרס.

איינע פון די גרעסטע ענדערונגען אונטער די סאפאווישע מלוכה איז געווען די פארוואנדלונג פון טוועלווער שיעיזם אין דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט געמאכט א טיפן צייכן אויף דער געשיכטע פון איראן און האט געשאפן די רעליגיעזע יסודן וואס זענען ווייטער אנגעגאנגען ביז היינט.

די סאפאווישע מלכים האבן געבויט א שטארקע צענטראלע מלוכה און האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור.

=== שאה עבאס דער גרויסער ===

איינער פון די מערסט באדייטנדע סאפאווישע הערשער איז געווען '''שאה עבאס דער גרויסער''', וואס האט געהערשט פון יאר 1587 ביז 1629 למספרם.

אונטער זיין הערשאפט האט פרס דערגרייכט א הויכפונקט פון פאליטישער און קולטורעלער מאכט. ער האט אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין איספהאן און פארוואנדלט די שטאט אין איינע פון די שענסטע שטעט אין דער איסלאמישער וועלט.

די תקופה פון שאה עבאס איז באקאנט פאר אירע גרויסע בוי־פראיעקטן, אריינגערעכנט מאסקעס, בריקן, פאלאצן און מארקפלעצער. די פרסישע קונסט פון טעפיך־וועבעריי, מיניאטורן און ארכיטעקטור האט אין יענער צייט דערגרייכט א הויכע מדרגה.

== די אפשארישע און זאנדישע תקופות ==

=== נאכדעם וואס די סאפאווישע מלוכה איז געפאלן ===

אין יאר 1722 למספרם איז די סאפאווישע אימפעריע געפאלן נאך א אינוואזיע פון אפגאנישע קראפטן. דער פאל האט געברענגט א תקופה פון פאליטישע אומזיכערקייט אין פרס.

אין די קומענדיגע יארצענדליגער האבן פארשידענע הערשער געקעמפט פאר קאנטראל איבער דעם לאנד.

נדער נאדיר שאה האט אויפגעשטעלט די אפשארישע דינאסטיע און געגרינדעט א נייע שטארקע מלוכה. ער איז געווען א באקאנטער מיליטערישער פירער וואס האט פארברייטערט פרסישע הערשאפט ביז צענטראל אזיע און אינדיע.

נאכדעם וואס נאדיר שאה איז אומגעקומען אין יאר 1747 למספרם האט די אפשארישע מלוכה זיך שנעל צעטיילט.

די זאנדישע דינאסטיע האט דערנאך געהערשט איבער א טייל פון פרס. אונטער קארים חאן זאנד איז שיראז געווארן א וויכטיגער קולטורעלער צענטער.

== די קאדזשארישע דינאסטיע ==

אין יאר 1794 למספרם האט די קאדזשארישע דינאסטיע איבערגענומען די הערשאפט אין פרס.

די קאדזשארישע מלכים האבן געהערשט אין א תקופה ווען אייראפעאישע מאכטן האבן פארגרעסערט זייער השפעה אין דער געגנט, ספעציעל רוסלאנד און בריטאניע.

אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האט פרס פארלוירן גרויסע שטחים אין דער קאווקאז געגנט. די אפמאכן פון גוליסטאן אין יאר 1813 למספרם און טורקמענטשאי אין יאר 1828 למספרם האבן געצווינגען פרס אפצוגעבן פארשידענע שטחים צו רוסלאנד.

די קאדזשארישע תקופה איז אויך באצייכנט געווארן דורך אינערליכע רעפארמען און די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנעלע באוועגונג.

אין יאר 1906 למספרם איז פארגעקומען די פרסישע קאנסטיטוציאנעלע רעוואלוציע, וואס האט געפירט צו דער גרינדונג פון א פארלאמענט און א נייעם פאליטישן סיסטעם אין דער מלוכה.
== די פאהלאווישע תקופה און דער סוף פון דער מלוכה ==

=== אויפקום פון די פאהלאווישע דינאסטיע ===

נאך די שוואכקייטן פון דער קאדזשארישער רעגירונג, די פאליטישע אומזיכערקייט און דער שטארקער אויסלענדישער איינפלוס, האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט א נייע מיליטערישע קראפט אונטער רזא חאן.

אין יאר 1925 למספרם האט די פרסישע נאציאנאלע פארזאמלונג אים דערקלערט אלס שאה און געגרינדעט די '''פאהלאווישע דינאסטיע'''. רזא שאה פאהלאווי האט אנגעהויבן א ברייטע פראגראם פון מאדערניזאציע, צענטראליזאציע און אויפבוי פון א מאדערנער מלוכה.

די רעגירונג פון רזא שאה האט ארויפגעלייגט א שטארקע צענטראלע קאנטראל איבער די פארשידענע געגנטן פון לאנד, געבויט נייע שאסייען און באן־ליניעס, פארברייטערט די שולעס און רעגירונגס־ארגענעזאציעס און געזוכט צו פארוואנדלען פרס אין א מאדערנע נאציאנאלע שטאט.

אין יאר 1935 למספרם האט די פרסישע רעגירונג אנגעהויבן צו נוצן דעם נאמען '''איראן''' אלס דער אפיציעלער אינטערנאציאנאלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען פרס איז ווייטער געבליבן א באקאנטער היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

=== דער צווייטער וועלט קריג און דער צווייטער פאהלאווי ===

ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג האט איראן פראקלאמירט נייטראליטעט, אבער צוליב איר וויכטיגע לאקאציע צווישן די סאוועטן פארבאנד און דעם מיטל מזרח האבן די אליאירטע מאכטן אריינגעדרונגען אין לאנד אין יאר 1941 למספרם.

רזא שאה האט זיך געצווינגען צו אפדאנקען, און זיין זון מוחמד רזא פאהלאווי האט איבערגענומען דעם טראן.

די תקופה פון מוחמד רזא שאה איז געווען באצייכנט דורך שנעלע עקאנאמישע אנטוויקלונג, אינדוסטריאליזאציע און נאציאנאלע פראיעקטן. דער רעגירונג האט אבער אויך באקומען קריטיק צוליב די שטארקע ראלע פון די זיכערהייט־ארגאנען און די באגרעניצונגען אויף פאליטישע קעגנער.

=== די איסלאמישע רעוואלוציע און דער מאדערנער איראן ===

אין יאר 1979 למספרם איז פארגעקומען די '''איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן''', וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע.

די רעוואלוציע האט געפירט צו דער גרינדונג פון דער '''איסלאמישער רעפובליק פון איראן''' אונטער דער הנהגה פון אייאטאללא רוהאללא כומייני.

דער נייעם סיסטעם האט פארבינדן א רעליגיעזן רעגירונגס־מאדעל מיט מאדערנע רעפובליקאנישע ארגענעזאציעס. די לאנד האט אנגענומען א נייע קאנסטיטוציע און די רעליגיע פון טוועלווער שיעיזם איז געווארן דער אפיציעלער יסוד פון דער רעגירונג.

כאטש די היינטיגע שטאט ווערט גערופן איראן, בלייבט דער נאמען '''פרס''' א וויכטיגער קולטורעלער און היסטארישער טערמין וואס באצייכנט די אלטע ציוויליזאציע, די אימפעריעס און די רייכע ירושה פון דעם איראנישן פלאטאו.

== פרסישע שפראך און ליטעראטור ==

=== אנטוויקלונג פון דער פרסישער שפראך ===

די שפראך פון פרס האט דורכגעמאכט א לאנגע אנטוויקלונג פון דער אלטער פרסישער שפראך אין דער אכמענישער תקופה ביז דער מיטל־פרסישער שפראך אין דער סאסאנישער תקופה און דער נייער פרסישער שפראך נאך דער איסלאמישער כיבוש.

אין דער אכמענישער אימפעריע איז אלטער פרסיש געווען איינע פון די הויפט שפראכן פון קעניגליכע אויפשריפטן צוזאמען מיט עלאמיש און אקאדיש. אויך ארמיש האט געשפילט א גרויסע ראלע אלס אדמיניסטראטיווע שפראך איבער דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז מיטל־פרסיש, באקאנט אלס פהלאווי, געווארן די הויפט שפראך פון רעגירונג און רעליגיעזע טעקסטן.

נאך דער איסלאמישער כיבוש האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס ווערט היינט גערופן פארסי. זי איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און האט אנגענומען אסאך ווערטער פון אראביש, בשעת זי האט געהאלטן איר אלטע איראנישע יסוד.

=== פרסישע ליטעראטור ===

די פרסישע ליטעראטור איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ליטערארישע טראדיציעס אין דער איסלאמישער וועלט.

דער דיכטער פירדוסי, מחבר פון שאהנאמע, האט געשאפן איינע פון די גרעסטע ווערק פון פרסישער ליטעראטור און געשילדערט די היסטארישע און לעגענדארע פארגאנגענהייט פון איראן.

אנדערע גרויסע פרסישע שרייבער און דיכטער, ווי סאדי, חאפז און רומי, האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער קולטור פון גאנצן מיטל מזרח און ווייטער.

די פרסישע שפראך איז במשך פון פילע יארהונדערטער געווען א שפראך פון קעניגליכע הויפן, געלערנטע און דיכטער אין גרויסע טיילן פון אזיע.

== ארכעאלאגיע און היסטארישע איבערבלייבענישן ==

די היינטיגע ארכעאלאגישע שטודיעס פון פרס זענען באזירט אויף א גרויסע צאל איבערבלייבענישן פון פארשידענע תקופות.

צווישן די וויכטיגסטע זייטלעך געפינען זיך:

* '''פרספוליס''' – דער גרויסער צערעמאניעלער צענטער פון די אכמענישע מלכים.
* '''פסארגאדה''' – די ערשטע קעניגליכע הויפטשטאט פון כורש  דער גרויסער  .
* '''בישטון''' – דער בארימטער שטיין־אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער .
* '''שושן''' – די קעניגליכע שטאט וואס ווערט אויך דערמאנט אין מגילת אסתר.
* '''קטסיפון''' – דער גרויסער צענטער פון דער סאסאנישער אימפעריע.

די ארכעאלאגישע געפינסן פון פרס האבן צוגעשטעלט וויכטיגע אינפארמאציע איבער דער פאליטישער סיסטעם, קולטור, רעליגיע און טאג־טעגליכער לעבן פון די אלטע איראנישע פעלקער.
== פארשונג און היסטארישע באטראכטונגען ==

=== מקורות איבער דער געשיכטע פון פרס ===

די היסטאריע פון פרס איז באקאנט פון א ברייטע צאל מקורות פון פארשידענע תקופות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות געפינען זיך קעניגליכע אויפשריפטן, ארכעאלאגישע געפינסן, גריכישע שרייבער, בבלישע און אראמישע דאקומענטן, ווי אויך אידישע מקורות פון תנ&quot;ך און חז&quot;ל.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט א גרויסע צאל אויפשריפטן אויף שטיין און טאבעלעך. צווישן די באדייטנדסטע איז דער אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער  אין בישטון, וואס באשרייבט זיין אויפקום צום טראן און די אונטערדריקונג פון מרידות אין דער אימפעריע.

גריכישע שרייבער ווי העראדאטוס האבן געשריבן ברייט איבער די פרסישע אימפעריע און די מלחמות קעגן גריכנלאנד. זייערע באשרייבונגען זענען פון גרויס וויכטיגקייט פאר היסטאריקער, אבער ווערן אויך באהאנדלט מיט פארזיכטיגקייט צוליב דעם וואס זיי זענען געשריבן געווארן פון דער פערספעקטיוו פון גריכישע מחברים.

די אידישע מקורות, ספעציעל ספר עזרא, נחמיה, דניאל און מגילת אסתר, געבן א באזונדערן בליק אויף דער תקופה פון פרסישע הערשאפט און איר באדייט פאר דער אידישער געשיכטע.

=== די באציאונג צווישן תנ&quot;ך און היסטארישע פארשונג ===

די פרסישע תקופה איז איינע פון די מערסט באטראכטע תקופות אין דער פארבינדונג צווישן תנ&quot;ך און אלטע היסטאריע.

די געשיכטע פון כורש און זיין הכרזה איבער דער צוריקקער פון די אידישע גולים ווערט דערציילט אין ספר עזרא און איז אויך פארבונדן מיט דער באקאנטער כורש־צילינדער, וואס שילדערט זיין פאליטיק פון ערלויבן פארשידענע פעלקער צוריקצוקערן און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

היסטאריקער פארגלייכן די פארשידענע מקורות צו פארשטיין די פאליטישע און געזעלשאפטליכע אומשטענדן פון יענע צייט. געוויסע פרטים ווערן אנדערש פארשטאנען לויט די פארשידענע מעטאדן פון טראדיציאנעלע און מאדערנע היסטארישע פארשונג.

=== די פראגע פון אחשורוש ===

איינע פון די באקאנטסטע שאלות אין פארשונג איבער פרס און אידישע געשיכטע איז די אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מלך פרס פון מגילת אסתר.

אין דער אידישער מסורה ווערט אחשורוש אפט פארבונדן מיט חשיארש  דער ערשטער , וואס האט געהערשט פון יאר 485 ביז 465 פאר זייער ציילונג.

עטליכע היסטאריקער האבן פארגעשטעלט אז דער אחשורוש פון מגילת אסתר קען זיין אן אנדערער פרסישער מלך, ווי ארתחשסתא דער ערשטער, אדער א ליטערארישע שילדערונג וואס פארבינדט זיך מיט מערערע היסטארישע עלעמענטן.

די פארשידענע מיינונגען ווייזן אויף די שוועריקייטן פון פארבינדן אלטע קעניגליכע ליסטעס מיט אידישע און אנדערע מקורות.

== די באדייט פון פרס אין דער וועלט געשיכטע ==

=== די ערשטע גרויסע וועלט אימפעריע ===

די אכמענישע פרסישע אימפעריע ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע אמתע וועלט אימפעריעס, צוליב איר ריזיגן שטח און די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער איר הערשאפט.

אין איר גרעסטער תקופה האט די אימפעריע זיך פארשפרייט פון דעם אגאישן ים ביזן אינדישן טייך און פון צענטראל אזיע ביז מצרים און די גרעניצן פון גריכנלאנד.

די פרסישע רעגירונג האט אנטוויקלט א סיסטעם וואס האט ערמעגליכט פארשידענע פעלקער צו האלטן טיילן פון זייער אייגענער קולטור בשעת זיי זענען געבליבן אונטער דער קעניגליכער הערשאפט.

=== איינפלוס אויף שפעטערע אימפעריעס ===

די מעטאדן פון פרסישע רעגירונג האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף שפעטערע מלוכות.

די גריכישע סעלוקידישע מלוכה האט איבערגענומען טיילן פון דער אכמענישער אדמיניסטראציע, און די רוימישע אימפעריע האט אויך גענוצט טיילן פון די פריערדיגע מזרח־אימפערישע סיסטעמען.

אין דער איסלאמישער וועלט זענען פרסישע באאמטע און געלערנטע געווארן א וויכטיגע טייל פון דער קאליפאט־רעגירונג, און די פרסישע קולטור האט באאיינפלוסט פילע מוסלעמענישע קעניגליכע הויפן.

=== פרס און די אידישע געשיכטע ===

פאר אידן האט פרס א באזונדערן היסטארישן פלאץ.

די פרסישע הערשאפט האט געברענגט דעם סוף פון דער בבלישער גלות־תקופה און ערמעגליכט די צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל.

די צייט פון כורש, דריווש און די שפעטערע פרסישע מלכים איז געווען די תקופה אין וועלכער דער בית המקדש השני איז אויפגעבויט געווארן און די אידישע קהילה אין יהודה איז ווידער ארגאניזירט געווארן.

די מעשה פון פורים, וואס איז פארבונדן מיט אחשורוש און שושן הבירה, איז געבליבן איינע פון די צענטראלע דערציילונגען אין אידישער געשיכטע און מסורה.

== באקאנטע פרסישע הערשער ==

צווישן די מערסט באדייטנדע הערשער פון די פארשידענע פרסישע מלוכות ווערן גערעכנט:

* '''כורש  דער גרויסער'''   – גרינדער פון דער אכמענישער וועלט אימפעריע און דער מלך וואס האט ערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים.
* '''כנבוזי  דער צווייטער'''   – זון פון כורש, וואס האט פארברייטערט די אימפעריע ביז מצרים.
* '''דריווש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט ארגאניזירט די אימפעריע און אונטער וועמען דער בית המקדש השני איז פארענדיגט געווארן.
* '''חשיארש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט אחשורוש פון מגילת אסתר.
* '''ארתחשסתא  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט געשטיצט נחמיה'ס ארבעט אין ירושלים.
* '''ארדשיר  דער ערשטער'''  – גרינדער פון דער סאסאנישער אימפעריע.
* '''שאה עבאס דער גרויסער''' – איינער פון די גרעסטע הערשער פון דער סאפאווישער תקופה.
== סוף און ירושה פון דער פרסישער ציוויליזאציע ==

=== די פארוואנדלונג פון פרס פון אימפעריע צו קולטורעלער באגריף ===

די ווארט '''פרס''' האט במשך פון טויזנטער יארן דורכגעמאכט א גרויסע אנטוויקלונג אין איר באדייט. אין דער אוראלטער תקופה האט עס באצייכנט ספעציפיש די לאנדשאפט פון פארסא אין דרום־מערב איראן און די מלוכה פון די פרסישע שבטים. מיט דער אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר א ריזיגע וועלט־מאכט וואס האט איינגעשלאָסן פילע פעלקער און לענדער.

אין שפעטערע תקופות איז דער נאמען פרס געבליבן א סימבאל פון דער גאנצער איראנישער קולטור־וועלט. אפילו אין תקופות ווען פרעמדע דינאסטיעס האבן געהערשט איבער איראן, ווי די סעלוקידן, מאנגאלן און פארשידענע טערקישע הערשער, איז די פרסישע שפראך, אדמיניסטראציע און קולטור געבליבן א שטארקע יסוד אין דער געגנט.

דער היסטארישער נאמען פרס ווערט היינט גענוצט בעיקר אין א קולטורעלן און היסטארישן זין, בשעת די אפיציעלע נאמען פון דער מאדערנער שטאט איז איראן.

=== פרס אין דער אידישער זכרון ===

אין אידישער זכרון פארנעמט פרס א באזונדער פלאץ צוליב איר ראלע אין די וויכטיגסטע איבערגאנגען פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

די פרסישע מלכים ווערן דערמאנט אין פארשידענע ספרים פון תנ&quot;ך, אריינגערעכנט עזרא, נחמיה און דניאל. זייער הערשאפט איז געווען די בריק צווישן דער בבלישער גלות און דער ווידעראויפבוי פון דעם אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

כורש  דער גרויסער   ווערט אין ספר עזרא דערמאנט אלס דער מלך וואס האט דערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים. די בנין פון בית המקדש השני אונטער דריווש  דער ערשטער  איז געווען א הויפט געשעעניש אין דער אידישער געשיכטע.

די פורים־געשיכטע אין מגילת אסתר האט פארזעצט צו האלטן די זכרון פון די אידישע געמיינדעס וואס האבן געלעבט אונטער פרסישער הערשאפט. דער יום טוב פורים, וואס ווערט געפייערט ביז היינט, איז א דירעקטע ירושה פון דער תקופה.

=== פרס אין דער וויסנשאפט און קולטור ===

די שטודיע פון פרסישע געשיכטע האט געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע פעלדער אין דער אלטער נאנט־מזרח פארשונג.

ארכעאלאגישע עקספעדיציעס אין איראן האבן אנטדעקט גרויסע צאלן פון אויפשריפטן, געביידעס און קונסטווערק וואס געבן א בילד איבער די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

די חורבות פון פרספוליס, פסארגאדה און אנדערע קעניגליכע צענטערן זענען היינט צווישן די באדייטנדסטע היסטארישע זייטלעך פון דער וועלט און שטעלן פאר די רייכקייט פון דער אכמענישער תקופה.

די פרסישע קולטור האט אויך געהאט א שטארקן איינפלוס אויף ליטעראטור, שפראך און קונסט. די ווערק פון פרסישע דיכטער האבן באאיינפלוסט נישט נאר איראן, נאר אויך צענטראל אזיע, אינדיע און טיילן פון דעם מיטל מזרח.

== היסטארישע דעבאטעס און פארשידענע מיינונגען ==

=== די באטראכטונג פון פרסישע הערשער ===

אין אלטע גריכישע מקורות ווערן די פרסישע מלכים אסאך מאל געשילדערט אלס הערשער מיט גרויסע עשירות און קעניגליכע לוקסוס, אבער אויך מיט א שטארקע צענטראלע מאכט.

מאדערנע היסטאריקער באטראכטן די בילדער מיט פארזיכטיגקייט און פארגלייכן זיי מיט פרסישע אויפשריפטן און אדמיניסטראטיווע דאקומענטן. די פארשידענע מקורות ווייזן אז די פרסישע אימפעריע איז געווען א קאמפליצירטע מלוכה מיט סיי שטארקע צענטראלע קאנטראל און סיי לאקאלע אויטאנאמיע.

=== די פראגע פון רעליגיעזער טאלעראנץ ===

די פרסישע מלוכות ווערן אפט דערמאנט צוליב זייערע פאליטיקן קעגן די פארשידענע רעליגיעס אונטער זייער הערשאפט.

ספעציעל די אכמענישע הערשער ווערן באטראכט אין אסאך מקורות אלס מלכים וואס האבן בדרך כלל ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

דערפאר האט די פרסישע תקופה באקומען א באזונדערע באדייט אין דער געשיכטע פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער איר הערשאפט.

=== די פארבינדונג צווישן אלטע פרס און מאדערנע איראן ===

די מאדערנע איראנישע נאציאנאלע אידענטיטעט באציט זיך אסאך מאל צו דער ירושה פון די אלטע פרסישע אימפעריעס, ספעציעל די אכמענישע און סאסאנישע תקופות.

אין דער זעלבער צייט באמערקן היסטאריקער אז די געשיכטע פון איראן אנטהאלט פילע איבערגענג און ענדערונגען, אריינגערעכנט די איסלאמישע כיבוש, די אויפקום פון נייע דינאסטיעס און די אנטוויקלונג פון נייע פאליטישע סיסטעמען.

די היסטארישע קייט פון פרס ביז איראן שטעלט פאר א לאנגע ציוויליזאציע־געשיכטע וואס האט דורכגעמאכט פילע ענדערונגען, אבער האט געהאלטן א שטארקע קולטורעלע המשכיות.

== סיכום ==

'''פרס''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס אין דער געשיכטע פון דער וועלט. פון דער אויפקום פון די אכמענישע מלכים אונטער כורש  דער גרויסער   ביז די שפעטערע פרסישע דינאסטיעס, האט דער איראנישער פלאטאו געשאפן אימפעריעס וואס האבן באאיינפלוסט פאליטיק, קולטור, רעליגיע און האנדל איבער גרויסע טיילן פון אזיע און דעם נאנטן מזרח.

די פרסישע אימפעריעס האבן געשאפן נייע פארמען פון רעגירונג און אדמיניסטראציע, און זייער קולטורעלע ירושה האט איבערגעלעבט די פאליטישע אונטערגאנג פון די אלטע מלוכות.

פאר דער אידישער געשיכטע איז פרס באזונדער וויכטיג צוליב דער ראלע פון כורש, דריווש און די פרסישע מלוכה אין דער צייט פון שיבת ציון, בנין בית המקדש השני און די געשעענישן פון מגילת אסתר.

די נאמען פרס בלייבט דעריבער ביז היינט א באגריף וואס פאראייניגט אן אלטע אימפערישע פארגאנגענהייט מיט א רייכע קולטורעלע און היסטארישע ירושה.

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע געשיכטע]]</text>
      <sha1>oszvy4qurnnrsdrx2qy9jqb79znmilu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601580</id>
      <parentid>601578</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T17:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100622" sha1="8bt21ow9xo1rldje7pdvvk92yapkjwr" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מלוכה
| נאמען = פרס
| אנדערע נעמען = ממלכת פרס; האימפריה הפרסית
| נאמען אין ענגליש = Persia; Persian Empire
| הויפט טעריטאריע = דער איראנישער פלאטא, מערב און צענטראל איראן, מיט פארשידענע תקופות אויך מסופוטמיה, ארמעניע, קאווקאז, צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און חלקים פון ארץ ישראל
| ערשטע מלוכה = ממלכת פרס אונטער דער אחמנישאנער דינאסטיע
| גרינדונג = ארום 550 יאר פאר זייער ציילונג
| גרעסטע תקופה = האחמנישער אימפעריע, ארום 550–330 יאר פאר זייער ציילונג
| הויפט שטעט = פסארגאדה, פרספוליס, שושן, אחמתא
| שפראכן = אלט-פרסיש, עלמיש, אכדיש, אראמיש, מיטל-פרסיש, גריכיש, נייע פרסיש
| רעליגיע = זאראטוסטריזם, שפעטער איסלאם
| וויכטיגע הערשער = כורש הגדול, כנבוזי השני, דריווש הראשון, חשיארש הראשון
| היינטיגע נאכפאלגער = איראן
}}

'''פרס''' (די [[פערסישע אימפעריע]]) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און געאגראפישן געביט אינעם [[איראנישן פלאטא]], און פאר די פארשידענע מלוכות און [[אימפעריע|אימפעריעס]] וואס האבן במשך פון טויזנטער יארן געהערשט איבער דעם געגנט. דער נאמען ווערט בעיקר פארבונדן מיט דער גרויסער אכמענישער אימפעריע—די ערשטע וועלט-אימפעריע אין דער היסטאריע—וואס האט אונטער איר הערשאפט פאראייניגט א ריזיקן שטח פונעם אגאישן ים ביזן אינדוס-טאל.
אין אידישע מקורות ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די גרויסע וועלט-מלוכות אז וועלכע האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פונעם אידישן פאלק. די אויסדרוקן '''פרס ומדי''' און '''מלכות פרס''' קומען פאר אין ספר דניאל, עזרא, נחמיה און מגילת אסתר, און באצייכענען די אימפעריע אז וועלכע האט איבערגענומען די הערשאפט פון בבל און ערלויבט דעם אידישן פאלק צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש השני. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

דער נאמען פרס שטאמט פון דעם אלט-פרסישן ווארט Pārsa, וואס האט צום ערשטן באדייט דעם ראיאן פון פארס (Fars) אין דרום-מערב איראן, און שפעטער איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר די גאנצע אימפעריע. במשך פון די דורות איז פרס דורכגעגאנגען דורך פארשידענע תקופות: די אכעמענידישער אימפעריע (Achaemenid), די סעלעוקישער תקופה (Seleucid), די ארסאקידישע אדער פארטישע מלוכה  (Parthian / Arsacid), די סאסאנישע אימפעריע (Sasanian), די מוסלעמענישע פרסישע דינאסטיעס, די סאפאווידישע מלוכה (Safavid) און שפעטערע מלוכות ביז דער גרינדונג פון דער היינטיגער איסלאמישער רעפובליק פון איראן. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פרס''' האט אין פארשידענע תקופות געהאט פארשידענע באדייטן. אין די אוראלטע צייטן האט ער באצייכנט בעיקר די לאנד פון די פרסישע שבטים אין דרום-מערב איראן. די פרסישע שבטים זענען געווען טייל פון די ברייטערע איראנישע פעלקער אז וועלכע האבן זיך באזעצט אויפן איראנישן פלאטא אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

די גרעסטע פארשפרייטונג פון דעם נאמען איז געקומען אין דער צייט פון [[כורש דער צווייטער]], כורש  דער גרויסער  , ווען א לאקאלע פרסישע מלוכה איז פארוואנדלט געווארן אין א וועלט-אימפעריע. פון דעמאלטס און ווייטער האבן גריכישע און שפעטערע פעלקער גענוצט דעם נאמען &quot;פרס&quot; פאר די גאנצע אימפעריע און אירע איינוואוינער.

אין דער מאדערנער תקופה איז דער נאמען &quot;פרס&quot; בעיקר א היסטארישער טערמין, בשעת דער אפיציעלער נאמען פונעם לאנד איז היינט '''[[איראן]]'''. דער נאמען איראן שטאמט אויך פון אן אלטן איראנישן אויסדרוק און באדייט &quot;לאנד פון די אריאנער&quot;, בשעת פרס איז פארבליבן אלס א קולטורישער און היסטארישער באגריף.

== געאגראפיע און נאטורליכע באגרעניצונגען ==

די היסטארישע פרסישע לענדער האבן זיך געפונען אויפן איראנישן פלאטא, א גרויסן הויכן ראיאן צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און דעם [[אינדוס טאל]] אין מזרח. די הויפט געגנט פון פרס איז געווען דאס היינטיגע איראן, אבער אין די צייטן פון די גרויסע אימפעריעס האט די הערשאפט זיך פארשפרייט פיל ווייטער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אירע גרעסטע צייט אריינגענומען:
* איראן און די פרסישע לענדער.
* [[מעסאפאטאמיע]] און [[בבל]].
* [[ארמעניע]] און מזרח [[אנטאליע]].
* חלקים פון די [[קאווקאז]].
* [[צענטראל אזיע]] און [[באקטריע]] (Bactria).
* [[אפגאניסטאן]].
* חלקים פון [[פאקיסטאן]].
* [[סיריע]], [[פיניקיע]] (Phoenicia) און [[ארץ ישראל]].

די געאגראפישע באדינגונגען פונעם איראנישן פלאטא האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון דער פרסישער קולטור. די בערג, מדבריות און ווייטע טאלן האבן געשאפן נאטורליכע גרעניצן, בשעת די הויפט דורכגענג צווישן מזרח און מערב האבן געמאכט דעם געגנט פאר א וויכטיגע בריק צווישן פארשידענע ציוויליזאציעס.

== אורשפרונג און פריע היסטאריע ==

=== די איראנישע פעלקער און מדי ===

אין די ערשטע יארהונדערטער פון דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג האבן זיך פארשידענע איראנישע שבטים באזעצט אויפן איראנישן פלאטא. צווישן די וויכטיגסטע זענען געווען די מעדן (מדי) און די פרסים.

די מדיים האבן פריער געגרינדעט א שטארקע מלוכה אין צענטראל איראן. אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיי זיך פאראייניגט מיט [[בבל]] קעגן [[אשור]], און האבן געהאלפן ברענגען צום אונטערגאנג פון דער [[אשורישער אימפעריע]], אריינגערעכנט דעם חרבן פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג (ארום ג'ש&quot;ע–ג'ש&quot;ב לבריאת העולם לויט טייל חשבונות).

די מדישע מלוכה איז געווארן א גרויסע מאכט אין דעם אוראלטן מזרח, אבער איר הערשאפטהאט נישט אנגעהאלטן לאנג. אינערליכע שוואכקייטן און דער אויפקום פון [[כורש]] פון פרס האבן געברענגט צו א נייע תקופה אין דער געשיכטע פון דעם ראיאן.

=== די ערשטע פרסישע הערשער ===

די פריע פרסישע הערשער האבן געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] (Achaemenid Empire). דער נאמען פון דער דינאסטיע קומט פון אחמניש (Haxāmaniš), א פיגור אז וועלכער ווערט אין טראדיציע פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער משפחה.

אין דער פריערער תקופה זענען די פרסישע הערשער געווען אונטער דער השפעה פון גרעסערע מאכטן, ערשט [[עלם]] און שפעטער מדי. די שטאט [[אנשאן (פרס)|אנשאן]] (Anshan) איז געווארן דער צענטער פון דער פריערער פרסישער הערשאפט.

[[טשישפיש]] (Teispes) און [[כורש דער ערשטער]] (Cyrus I) האבן געבויט דעם יסוד פאר דער קומענדיגער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה. קאמביזי דער ערשטער (Cambyses I), דער פאטער פון [[כורש דער גרויסער]], האט געהאט פארבינדונגען מיט דער מדישער קעניגליכע משפחה דורך זיין חתונה, וואס האט שפעטער געהאלפן פאראייניגן די צוויי פעלקער אונטער איין הערשאפט.

== אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע ==

=== כורש  דער גרויסער  ===

'''[[כורש  דער צווייטער]]  , באקאנט אלס כורש  דער גרויסער'''  (Cyrus the Great) (הערשאפט ארום 559–530 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ר&quot;א–ג'ר&quot;ל לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) ווערט פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער גרויסער פרסישער אימפעריע.

כורש האט ערשט געהערשט אלס א פרסישער מלך אונטער [[מדי]]. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער זיך אויפגעהויבן קעגן די מדישע הערשאפט, באזיגט די [[מדישע קעניגרייך]] און פאראייניגט די צוויי פעלקער אונטער זיין מלוכה.

נאך דעם האט כורש מער פארברייטערט זיין הערשאפט. ער האט איינגענומען [[לידיע]]  (Lydia) און די גריכישע שטעט אין קליין אזיע, און אזוי געברענגט די פרסישע גרעניצן ביז צום [[אגאישן ים]] (Aegean Sea).

די גרעסטע געשעעניש אין כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל ארום יאר 539 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ לבריאת העולם). דער נצחון האט געגעבן פאר פרס הערשאפט איבער [[מעסאפאטאמיע]], [[סיריע]], [[פיניקיע]] און [[ארץ ישראל]].

לויט [[ספר עזרא]] האט כורש ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידישע גולים זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און אויפבויען דעם בית המקדש. די געשעעניש ווערט באקאנט אלס '''הכרזת כורש''' און ווערט פאררעכנט אלס א הויפט נקודה אין דער תקופת שיבת ציון. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;
=== כנבוזי דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון כורש  דער גרויסער האט זיין זון '''[[כנבוזי דער צווייטער]]''' (Cambyses II) (הערשאפט 530–522 יאר פאר זייער ציילונג) איבערגענומען די קעניגליכע קרוין. זיין הויפט ציל איז געווען צו פארברייטערן די פרסישע הערשאפט נאך ווייטער, און זיין גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג איז געווען די אייננעמונג פון [[מצרים]].

ארום יאר 525 פאר זייער ציילונג האט כנבוזי געפירט א קאמפיין קעגן מצרים און האט באזיגט דעם מצרישן פרעה [[פסמטיך דער דריטער]]. (Psamtik III) מיט דעם איז מצרים געווארן א טייל פון דער [[אכמענישער אימפעריע]], און כנבוזי האט זיך באטראכט אלס דער הערשער פון מצרים לויט די מצרישע טראדיציעסץ ער האט אפילו אנגענומען דעם מצרישן נאָמען '''מעסוטי-רע''' (Mesutire), וואָס מיינט &quot;דאָס אייניקל פון רע&quot; (דער זון-גאָט). 

זיין הערשאפט איז געווען באצייכנט מיט שווערע קאמפיינען און אינערליכע אומריען. כנבוזי האט אין  געהיים הרג'עט זיין אייגענעם ברודער ברדיה איידער ער איז ארויסגעפארן קיין מצרים, כדי ער זאל נישט רעוואלטירן קעגן אים. וויבאלד דער המון עם האט נישט געוואוסט אז ברדיה איז טויט, האט דער מעדישער גלח (מג) [[גאומאטא דער מג|גאומאטא]] אויסגענוצט די געלעגנהייט. ער האט אויסגעזען פונקט ווי ברדיה און האט זיך דערקלערט אלס קעניג דער אויפשטאנד האט געברענגט צו א קריזיס אין דער קעניגליכער משפחה.

=== דריווש דער ערשטער און די ארגאניזאציע פון דער אימפעריע ===

'''[[דריווש  דער ערשטער]], באקאנט אלס דריווש דער גרויסער''' (Darius the Great) (הערשאפט 522–486 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;מ–ג'ת&quot;נ לבריאת העולם) איז ארויפגעקומען צום טראן נאך דער קריזיס וואס איז נאכגעפאלגט נאך כנבוזי'ס טויט. ער האט געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] און האט געשטארקט זיין פאזיציע דורך באזיגן פארשידענע אויפשטענדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דריווש האט פארוואנדלט די פרסישע מלוכה אין איינע פון די בעסטע ארגאניזירטע אימפעריעס פון דער אוראלטער וועלט. ער האט צעטיילט די לענדער אין באזינדערע הערשאפטן (אחשדרפנים), יעדער מיט א [[גאווערנער|גאווערנאר]] וועלכער האט פארטרעטן דעם מלך און געזאמלט שטייערן.

ער האט איינגעפירט א מער איינהייטליכע אדמיניסטראציע, מסדרגעווען דישטייער סיסטעמען און געבויט גרויסע וועגן, אריינגערעכנט דער באקאנטער קעניגליכער וועג אז וועלכער האט פארבינדן [[שושן]] מיט די מערב טיילן פון דער אימפעריע. די וועגן האבן ערמעגליכט שנעלע קאמוניקאציע צווישן די פארשידענע פראווינצן.

א וויכטיגע מקור פאר זיין הערשאפט איז די גרויסע אויפשריפט ביי בעיהיסטאן, אין וועלכער דריווש שילדערט זיין קאמף קעגן מרידות און שטעלט זיך פאר אלס א מלך אז וועלכער האלט סדר און גערעכטיגקייט מיט דער הילף פון [[אהורא מאזדא]], דער הויפט געטליכקייט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

=== די צווייטע בית המקדש אונטער דריווש ===

פאר אידישע געשיכטע איז די תקופה פון דריווש דער ערשטער פון די וויכטיגסטע תקופות אין דער פרסישער הערשאפט.

נאך דער הכרזת כורש האט זיך אנגעהויבן דער פראצעס פון שיבת ציון און די ארבעט אויפצובויען דעם [[בית המקדש השני]]. די ארבעט איז אבער דורכגעגאנגען דורך פארשידענע שוועריקייטן און אפשטעלונגען.

אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט, יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן און מקודש געווארן. לויט [[ספר עזרא]] איז די חנוכת הבית געווען אום [[ג' אדר]] פון יענעם יאר. די געשעעניש האט געצייכנט דעם ווידעראויפקום פון דער בית המקדש'דיגער צענטער אין ירושלים נאך דעם חורבן פון [[ערשטן בית המקדש]].

דער פרסישער הערשאפט האט דערלויבט די אידישע קהילה אין יהודה צו האלטן זייער רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן אונטער דער מסגרת פון דער אימפעריע. די נוצן פון אראמיש אלס אן אינטערנאציאנאלע אדמיניסטראטיווע שפראך האט אויך געשאפן א בריק צווישן די פארשידענע פעלקער אונטער פרסישע הערשאפט.

=== מלחמות מיט יוון ===

דריווש האט אויך געצילט צו פארברייטערן די פרסישע איינפלוס אין [[אייראפע]]. ער האט אריינגעדרונגען אין [[טראקיע]] (Thrace) און געמאכט [[מאקעדאניע]] פאר א אונטערגעווארפענע מלוכה.

זיין פרואוו איינצונעמען דעם גריכישן היימלאנד האט אבער געענדיקט מיט דער מפלה אין [[דער קאמף פון מאראטאן]] (Battle of Marathon)  אין יאר 490 פאר זייער ציילונג. די מפלה האט נישט צעשטערט די פרסישע אימפעריע, אבער זי האט אפגעשטעלט איר ווייטערדיגע פארברייטערונג קיין אייראפע.

== חשיארש דער ערשטער און די תקופת המגילה ==

'''[[חשיארש דער ערשטער]]''' (Xerxes I; הערשאפט 485–465 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;נ–ג'ת&quot;ס לבריאת העולם) האט איבערגענומען די הערשאפט נאך דריווש דער ערשטער. ער האט געירשנט א ריזיגע אימפעריע מיט גרויסע מיליטערישע און עקאנאמישע כוחות.

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט ער אונטערדרוקט מרידות אין מצרים און בבל. שפעטער האט ער געפירט א גרויסן מיליטערישן קאמפיין קעגן יוון, מיט א ריזיגע ארמיי און פלאטע.

די פרסישע ארמיי האט אין אנהייב מצליח געווען און אפילו איינגענומען [[אטען]], אבער די קאמפיין האט זיך געענדיגט מיט גרויסע מפלות ביי די ים-קאמף פון [[סאלאמיס]] (Battle of Salamis) און דער קאמף פון [[פלאטאיא]] (Battle of Plataea). די מפלות האבן פארמיידט אז פרס זאל פארברייטערן איר הערשאפט איבער [[גריכנלאנד]].

אין אידישער טראדיציע ווערט חשיארש דערנענטערט צו '''[[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס''' פון [[מגילת אסתר]]. טייל מפרשים און חוקרים אידענטיפיצירן אים מיט דעם מלך, בשעת אנדערע ברענגען אנדערע פארשלאגן, אריינגערעכנט ארתחשסתא דער ערשטער. די מעשה פון פורים איז פארגעקומען אין דער הויפטשטאט שושן, אין דעם צענטער פון דער פרסישער קעניגליכער הויף.

די מגילה באשרייבט ווי א גזירה קעגן די אידן פון גאנצער אימפעריע איז בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר|אסתר המלכה]] און [[מרדכי|מרדכי היהודי]], און די נס [[פורים]] איז געווארן א שטענדיגע חלק פון אידישן לעבן און מסורה.

== די שפעטערע אכמענישע מלכים ==

נאך חשיארש האבן נאך עטליכע אכמענישע מלכים געהערשט איבער דער אימפעריע:

* '''[[ארתחשסתא דער ערשטער]]''' (Artaxerxes I) (465–425 יאר פאר זייער ציילונג) האט זיך געשטעלט קעגן אינערליכע פראבלעמען און מרידות, און זיין תקופה ווערט דערמאנט אין [[ספר נחמיה]]. [[נחמיה בן חכליה|נחמיה]], א אידישער קעניגליכער טרינקער אין דער פרסישער הויף, האט באקומען רשות צו גיין קיין [[ירושלים]] און אויפבויען די מויערן פון שטאט.

* '''[[דריווש דער צווייטער]]''' (Darius II) (423–404 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהאט א קאמפליצירטע הערשאפט מיט אינערליכע קאמפן, אבער האט ווייטער געהאלטן די יסודות פון דער אימפעריע.

* '''[[ארתחשסתא דער צווייטער]]'''  (Artaxerxes II) (404–358 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהערשט אין א צייט פון קאנפליקטן מיט יוון און אינערליכע קעמפן.

* '''[[ארתחשסתא דער דריטער]]''' (358–338 יאר פאר זייער ציילונג) האט פרובירט צוריקצושטעלן די שטארקייט פון דער אימפעריע דורך אונטערדריקן מרידות און צוריקצונעמען מצרים.

* '''[[דריווש דער דריטער]]''' (Artaxerxes III) (336–330 יאר פאר זייער ציילונג) איז געווען דער לעצטער אכמענישער מלך.

אין דער צייט פון דריווש דער דריטער איז אויפגעקומען די מאקעדאנישע מאכט אונטער [[פיליפוס דער צווייטער]] און שפעטער [[אלכסנדר מוקדון]]. די פרסישע אימפעריע, טראץ איר ריזיגע גרויס, איז געווען באטראפן פון אינערליכע שוואכקייטן און פראבלעמען.

== דער אונטערגאנג פון דער אכמענישער אימפעריע ==

[[אלכסנדר מוקדון]] האט אין יאר 334 פאר זייער ציילונג אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן פרס. ער האט באזיגט די פרסישע ארמייען אין עטליכע גרויסע קאמפן, אריינגערעכנט דעם [[דער קאמף ביים גראניקוס|קאמף ביים גראניקוס]] (Battle of the Granicus), [[דער קאמף ביי איסוס]] (Battle of Issus) און צום סוף [[דער קאמף פון גאוגאמעלע]] (Battle of Gaugamela) אין יאר 331 פאר זייער ציילונג.

נאך די מפלה פון דריווש דער דריטער האט אלכסנדר איבערגענומען די קעניגליכע צענטערן פון דער פרסישער אימפעריע, אריינגערעכנט [[פערסעפאליס (פרס)|פּערסעפּאָליס]] (Persepolis). אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט די אכמענישע דינאסטיע זיך געענדיגט, אבער פילע פרסישע אדמיניסטראטיווע ארגענעזאציעס און לאקאלע הערשער זענען אריינגענומען געווארן אין דער נייע [[העלעניסטישע|העלעניסטישער]] סדר.

== די העלעניסטישע תקופה און די סעלעוקישער הערשאפט ==

נאך דער אייננעמונג פון דער [[אכמענישער אימפעריע]] דורך [[אלכסנדר מוקדון]] איז די פרסישע וועלט אריין אין א נייע תקופה. אלכסנדר האט נישט צעשטערט אלע עלעמענטן פון דער פריערדיגער אדמיניסטראציע, נאר האט אין פילע פעלער ווייטער גענוצט פרסישע באאמטע און ארגענעזאציעס צו פירן די ריזיגע לענדער.

נאך אלכסנדר'ס טויט אין יאר 323 פאר זייער ציילונג איז זיין אימפעריע צעטיילט געווארן צווישן זיינע גענעראלן. דער מזרח טייל, אריינגערעכנט פרס און מעסאפאטאמיע, איז צום סוף אונטערגעקומען אונטער דער הערשאפט פון דער [[סעלעוקישער דינאסטיע]] (Seleucid dynasty), געגרינדעט דורך [[סעלעוקוס דער ערשטער]] אין יאר 312 פאר זייער ציילונג.

די סעלעוקישער מלוכה איז געווען א העלעניסטישע מלוכה וואס האט פאראייניגט [[גריכישע קולטור]] מיט די לאקאלע טראדיציעס פון פרס און דעם נאנטן מזרח. [[גריכיש]] איז געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער הויף און אדמיניסטראציע, בשעת לאקאלע שפראכן און קולטורן האבן ווייטער עקזיסטירט.

די סעלעוקישער הערשאפט האט אבער קיינמאל נישט געהאט די זעלבע פעסטע קאנטראל איבער די גאנצע איראנישע פלאטא ווי די אכמענישע מלכים. ווייטע געגנטן האבן אנגעהויבן באקומען מער זעלבסטשטענדיגקייט, און נייע פערסישע כוחות האבן זיך אויפגעהויבן.

== די פארטישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקידישע דינאסטיע ===

אין דער דריטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען די פארטישע מאכט אין צפון־מזרח איראן. די גרינדער פון דער דינאסטיע זענען געווען די ארסאקידישע הערשער, באקאנט אלס די פארטער אדער [[פארטישע אימפעריע]] (ענגליש: ''Parthian Empire'').

דער גרינדער, [[ארסאקעס  דער ערשטער]] , האט זיך אויפגעהויבן קעגן די סעלעוקישער הערשאפט און געגרינדעט א נייע פערסישע מלוכה. במשך פון די קומענדיגע דורות האט די פארטישע אימפעריע פארברייטערט איר הערשאפט איבער רוב פרס, [[מעסאפאטאמיע]] און ארומיגע געגנטן.

די פארטער האבן נישט אויפגעשטעלט אזא צענטראליזירטע מלוכה ווי די אכמענישע, נאר האבן זיך געשטיצט אויף א סיסטעם פון לאקאלע הערשער און שטארקע נאבעל משפחות וואס האבן געהאט א גרויסן חלק אין דער רעגירונג.

=== די פארטער און רוים ===

די פארטישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די גרעסטע קעגנער פון דער [[רוימישער רעפובליק]] און שפעטער דער [[רוימישע אימפעריע|רוימישער אימפעריע]]. די גרעניץ צווישן [[רוים]] און פרס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע פאליטישע גרעניצן אין דער אוראלטער וועלט.

א באקאנטע קאמף צווישן די צוויי מאכטן איז געווען [[דער קאמף פון קארהע]] (Battle of Carrhae) אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטישער גענעראל [[סורענא]] האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער [[מארקוס ליקיניוס קראסוס]] (Marcus Licinius Crassus)

.די פארטער זענען באקאנט געווארן פאר זייער שטארקע [[קאוואלעריע|קאַוואַלעריע]], ספעציעל זייערע פייל־שיסער אויף פערד, וואס האבן זיי געגעבן א מיליטערישע אויבערהאנט קעגן אסאך קעגנערס.

=== די אידן אונטער די פארטער ===

אין די צייטן פון דער פארטישער אימפעריע האבן אידישע קהילות עקזיסטירט אין [[בבל]] און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די פארטישע הערשאפט האט אין גרויסן טייל ערלויבט לאקאלע קהילות צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע לעבנסשטייגער.

בבל איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערן פון אידישער תורה־לערנען, און אין דער תקופה נאך די [[חורבן בית שני|חורבן פון בית שני]] האט זיך דארט אנטוויקלט א גרויסער חלק פון דער אידישער רוחניות.

== די סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג און אויפקום ===

אין יאר 224 למספרם האט דער פרסישער הערשער [[ארדשיר דער ערשטער]]  (Ardashir I) באזיגט דעם לעצטן פארטישן קעניג [[ארטאבאנוס דער פערדער]] (Artbanus IV)  און געגרינדעט די [[סאסאנישע אימפעריע]] (Sassanid Empire).

די [[סאסאנישע דינאסטיע]] ווערט פאררעכנט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פאר דער מוסלעמענישער כיבוש. זי האט זיך געזען אלס א המשך פון דער אלטער פרסישער קעניגרייך און האט צוריקגעברענגט א שטארקער צענטראליזירטער רעגירונג.

די סאסאנישע מלכים האבן פארשטארקט דער שטאטישער אדמיניסטראציע, די מיליטערישע ארגאניזאציע און די קעניגליכע אויטאריטעט. זיי האבן אויך געגעבן א גרויסן שטיצע פאר זאראטוסטריזם און געמאכט עס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

=== מלחמות מיט ביזאנט און דער נאנטער מזרח ===

די סאסאנישע אימפעריע האט במשך פון מער ווי פיר הונדערט יאר געהאט כסדרדיגע קאנפליקטן מיט דער רוימישער און שפעטער [[ביזאנטישע אימפעריע|ביזאנטישער אימפעריע]].

די מלחמות צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען איבער קאנטראל פון [[מעסאפאטאמיע]], [[ארמעניע]], [[סיריע]] און אנדערע וויכטיגע געגנטן. ביידע אימפעריעס האבן זיך געקעמפט פאר השפעה איבער די האנדל דורכגענג צווישן מזרח און מערב.

איינער פון די גרעסטע סאסאנישע הערשער איז געווען [[חוסרו דער ערשטער]] (Khosrow I) (531–579), אונטער וועמען די אימפעריע האט דערגרייכט א הויכן קולטורעלן און פאליטישן שפיץ. זיין צייט איז באקאנט פאר אדמיניסטראטיווע רעפארמען, [[קונסט]] און [[וויסנשאפט]].

=== דער סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט ===

אין דער זיבעטער יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע זיך געפונען אין א שוואכע מצב נאך לאנגע מלחמות מיט ביזאנט. אינערליכע קריזיסן און קעניגליכע קאמפן האבן ווייטער אפגעשוואכט די מלוכה.

מיטן אויפקום פון דער מוסלעמענישער הערשאפט פון אראביע האבן די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען אריינגעדרונגען אין פרס. די הויפט קאמפן, אריינגערעכנט [[דער קאמף פון קאדיסיע]] (Battle of al-Qadisiyyah) (636) און [[דער קאמף פון נהאוואנד]] (the Battle of Nahavand) (642), האבן געפירט צום אונטערגאנג פון דער סאסאנישער מאכט.

ארום יאר 651 האט די סאסאנישע אימפעריע אויפגעהערט צו עקזיסטירן אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

== די איסלאמישע תקופה און די ווידעראויפקום פון דער פרסישער קולטור ==

=== דער מוסלעמענישער כיבוש פון פרס ===

נאך דער אונטערגאנג פון דער [[סאסאנישער אימפעריע]] איז פרס אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון די [[מוסלעמענישע כאליפאטן]]. די [[אראבישע מוסלעמענער|אראבישע מוסלעמענישע]] ארמייען האבן איינגענומען די הויפט שטעט און געגנטן פון דער אלטער פרסישער מלוכה אין דער זיבעטער יארהונדערט.

דער פראצעס פון איסלאמיזירונג איז נישט פארגעקומען אין איין מאל, נאר במשך פון עטליכע דורות. אין אנהייב האבן פילע פרסישע איינוואוינער ווייטער געהאלטן זייערע אלטע רעליגיעזע מנהגים, בשעת איסלאם האט זיך ביסלעכווייז פארשפרייט דורך אדמיניסטראטיווע, געזעלשאפטליכע און קולטורעלע פארבינדונגען.

כאטש די פריערדיגע סאסאנישע שטאטישע סיסטעם איז צוזאמגעפאלן, זענען פילע פרסישע באאמטע אריינגענומען געווארן אין דער נייע מוסלעמענישער אדמיניסטראציע. זייערע ידיעות אין רעגירונג, [[פינאנץ|פינאנצן]] און ארגאניזאציע האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

די [[פערסיש|פרסישע]] שפראך און [[קולטור]] האבן נישט פארלוירן זייער חשיבות. פארקערט, אין די קומענדיגע יארהונדערטער האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך (פארסי), וואס איז געווארן איינער פון די וויכטיגסטע ליטערארישע שפראכן פון דער מוסלעמענישער וועלט.

== די סאמאנישע דינאסטיע ==

=== אויפקום פון א פרסיש־איסלאמישע מלוכה ===

אין דער ניינטער יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאמאנישע דינאסטיע]] (ענגליש: Samanid Empire), איינע פון די ערשטע גרויסע פרסישע דינאסטיעס נאך דער אראבישער כיבוש. די סאמאנישע הערשער האבן געהערשט איבער [[טראנסאקסאניע]] ( ענגליש: Transoxania | אראביש:Ma Wra al-Nahr) און חלקים פון [[חוראסאן]] (Khurasan), מיטן צענטער אין בוכארא.

די דינאסטיע איז געגרינדעט געווארן דורך [[איסמאעיל סאמאני]] (Ismail Samani), וואס האט באקומען אנערקענונג פון דער [[אבאסישער כאליפאט|אבאסידישער כאליפאט]]. כאטש די סאמאנישע הערשער האבן פארמירט זייער מלוכה אונטער דער רעליגיעזער אויטאריטעט פון דעם [[כאליף]], האבן זיי אין פראקטיק געהאט א ברייטע זעלבסטשטענדיגקייט.

אונטער די סאמאנישע מלכים איז [[בוכאריע]] געווארן א גרויסער צענטער פון וויסנשאפט, קולטור און ליטעראטור. די תקופה ווערט באטראכט אלס א וויכטיגע שטאפל אין דער אויפקום פון דער קלאסישער פרסישער קולטור.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די נייע פרסישע ליטעראטור אין דער פארסי שפראך, וואס האט זיך אנטוויקלט מיט דער אראבישער שריפט. די קולטורעלע אנטוויקלונג האט געהאט א לאנג־דויערנדע השפעה אויף גאנץ צענטראל אזיע און דער נאנטער מזרח.

== די טערקישע און מאנגאלישע דינאסטיעס ==

=== די גאזנאווידן און סעלדזשוקן ===

פון דער צענטער פון דער [[צענטראל אזיע|צענטראל־אזיאטישער]] וועלט זענען אויפגעקומען פארשידענע [[טערקישע דינאסטיעס]] וואס האבן געהערשט איבער פרס, אבער זיי האבן אנגענומען און געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור.

די [[גאזנאווישע דינאסטיע]]  (Ghaznavid Empire). האט געהערשט אין דער סוף פון צענטן און אנהייב עלפטן יארהונדערט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]], [[אפגאניסטאן]] און צפון־מערב [[אינדיע]]. זייער הויפטשטאט [[גאזני (אפגאניסטאן)|גאזני]] איז געווארן א צענטער פון קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

די [[סעלדזשוקישע אימפעריע]] (Seljuk Empire) האט אין עלפטן יארהונדערט איבערגענומען א גרויסן חלק פון פרס און דעם נאנטן מזרח. די סעלדזשוקישע הערשער זענען געווען [[טערקיי|טערקיש]]־שטאמיגע, אבער זייער רעגירונג איז שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציעס.

אונטער די סעלדזשוקן האבן פרסישע [[וויזיר|וויזירן]] און געלערנטע געהאט א גרויסן תפקיד. דער בארימטער פרסישער וויזיר [[ניזאם אל־מולך]] (Nizam al-Mulk) האט געבויט אן אויסגעארבעט אדמיניסטראטיווע סיסטעם און געשטיצט די גרינדונג פון וויסנשאפט אוניווערסיטעטן, באקאנט אלס ניזאמיעס.

=== די כוואריזמישע מלוכה ===

נאך דער אפשוואכונג פון דער סעלדזשוקישער מאכט איז אויפגעקומען די [[כוואריזמישע דינאסטיע]] (Khwarazmian dynasty). זי האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]] און [[צענטראל אזיע]] ביז די [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישע]] אינוואזיע.

די כוואריזמישע מלוכה איז געווארן איינע פון די שטארקסטע מאכטן אין דעם ראיאן, אבער איר קאנפליקט מיט דער מאנגאלישער אימפעריע האט געברענגט צו איר שנעלן אונטערגאנג.

== די מאנגאלישע צייט און די אילכאנער ==

אין דער דרייצנטער יארהונדערט האט די [[מאנגאלישע אימפעריע]] אונטער [[דזשינגיס כאן]] (Genghis Khan) איינגענימען ריזיגע שטחים אין צענטראל אזיע און פרס. די מאנגאלישע אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט און געגנטן.

נאך דער ערשטע כיבושים האט זיך אין פרס געגרינדעט די [[אילכאנישע עניגרייך]] (ענגליש: ''Ilkhanate''; פערסיש: ''ایلخانان''), א צווייג פון דער מאנגאלישער אימפעריע. די אילכאנער האבן געמאכט [[מאראגהא (איראן)|מאראגהא]] (Maragheh) , שפעטער [[טאבריז]] און [[סולטאניע (איראן)|סולטאניע]] (ענגליש: ''Soltaniyeh'' ; פערסיש: ''سلطانيه'')פאר הויפטצענטערן פון זייער הערשאפט.

איבער די דורות האבן די אילכאנישע הערשער זיך ביסלעכווייז פארוואנדלט פון מאנגאלישע צו  הערשער וואס האבן אנגענומען די מוסלעמענישע רעליגיע און פרסישע קולטור.

די אילכאנישע תקופה איז געווען א געמיש פון שווערע ערשטע יארן מיט שפעטערע קולטורעלע אויפבלי. אונטער טייל אילכאנישע הערשער האבן זיך אנטוויקלט ארכיטעקטור, קונסט און וויסנשאפט.

== די אויפקום פון דער סאפאווידישער אימפעריע ==

=== גרינדונג פון א נייע פרסישע מלוכה ===

נאך דער צעטיילונג פון דער מאנגאלישער און טערקישער הערשאפט האבן פארשידענע לאקאלע מאכטן געהערשט איבער טיילן פון איראן. אין דער סוף פון פופצנטן און אנהייב זעכצנטן יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאפאווידישע דינאסטיע]] (Safavid dynasty).

ארום יאר [[1501]] האט שאך [[איסמאל דער ערשטער]] (Shah Ismail I) געגרינדעט די [[סאפאווידישע אימפעריע]] און פאראייניגט גרויסע טיילן פון איראן אונטער איין הערשאפט.

די סאפאווידישע מלוכה האט געהאט א באזונדערע וויכטיגקייט אין דער געשיכטע פון פרס ווייל זי האט געמאכט די צוועלף־אימאם [[שיא איסלאם|שיאיזם]] די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט באשאפן די רעליגיעזע אידענטיטעט פון איראן וואס איז אין גרויסן טייל פארבליבן ביז היינט.

=== קולטור אונטער די סאפאווידן ===

די סאפאווידישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסן קולטורעלן אויפבלי. די הויפטשטאט [[איספאהאן]] איז געווארן איינע פון די שענסטע שטעט פון דער איסלאמישער וועלט מיט גרויסע געביידעס, [[מעטשעט|מעטשעטן]], פאלאצן און מארקפלעצער.

די סאפאווידן האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור. זייער הערשאפט האט ווידער געשטעלט פרס אין צענטער פון א גרויסער אימפעריע צווישן מזרח און מערב.

== די קאַדזשאַרישע און פּאַהלאַווישע תקופות ==

=== די קאדזשארישע דינאסטיע ===

נאך דעם אונטערגאנג פון דער [[סאפאווידישער אימפעריע]] אין אנהייב אכצנטן יארהונדערט איז פרס אריבער דורך א צייט פון פאליטישע אומסטאביליטעט. פארשידענע מיליטערישע און לאקאלע הערשער האבן זיך געקעמפט איבער די הערשאפט פון איראן, ביז די [[קאדזשארישע דינאסטיע|קאַדזשאַרישע דינאסטיע]] האט גענומען די מאכט אין יאר [[1794]].

די קאדזשארישע האבן געמאכט טעהראן פאר זייער הויפטשטאט און האבן געהערשט איבער פרס ביז יאר [[1925]]. זייער הערשאפט איז געפאלן אין א צייט ווען אייראפעאישע אימפעריעס, בעיקר [[רוסלאנד]] און [[בריטאניע]], האבן שטארק פארברייטערט זייער איינפלוס אין [[אזיע]].

אין די ניינצנטן יארהונדערט האט פרס פארלוירן גרויסע טיילן פון אירע היסטארישע פראנטירן. אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האבן די קאדזשארן געמוזט אונטערשרייבן דעם [[אפמאך פון גוליסטאן]] (Treaty of Gulistan) אין יאר [[1813]] און דעם [[אפמאך פון טורקמאנטשיי]] (Treaty of Turkmenchay) אין יאר [[1828]], דורך וועלכע גרויסע געגנטן אין [[קאווקאז בערג|קאווקאז]] זענען איבערגעגעבן געווארן אונטער רוסישער קאנטראל.

טראץ די טעריטאריעלע פארלוסטן איז פרס געבליבן אן אומאפהענגיקע מלוכה. די תקופה איז אויך באצייכנט מיט פרואוון פון מאדערניזאציע, די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנאלע באוועגונג און קאנפליקטן צווישן די קעניגליכע מאכט, רעליגיעזע אויטאריטעטן און פרעמדע איינפלוסן.

=== די פאהלאווישע דינאסטיע ===

אין יאר 1925 איז [[רעזא שאה פאהלאווי]] (פערסיש:رضא شاه پهلوی  Reza Shah Pahlavi :english ) ארויפגעקומען צום מאכט און געגרינדעט די [[פאהלאווישע דינאסטיע]]. זיין הערשאפט און די שפעטערע הערשאפט פון זיין זון [[מוחמד רעזא שאה]] (Mohammad Reza Pahlavi) האבן געצילט צו מאדערניזירן דאס לאנד און פארשטארקן די צענטראלע רעגירונג.

אונטער די פאהלאווישע הערשער זענען דורכגעפירט געווארן גרויסע אינפראסטרוקטור פראיעקטן, אריינגערעכנט נייע וועגן, אינדוסטריעליזאציע און בילדונגס־רעפארמען. די רעגירונג האט אויך געפרואווט פארמינערן דעם איינפלוס פון טראדיציאנעלע רעליגיעזע ארגענעזאציעס אויף דער שטאטישער סיסטעם.

אין יאר [[1935]], האט דער דעמאלטיגער קעניג (שאך) רעזא שאה פעהלווי האט אפיציעל געבעטן פון די וועלט-לענדער אויפצוהערן נוצן דעם נאמען '''פערסיע''' (Persia) און אנהייבן נוצן דעם נאמען '''[[איראן]]'''.

די פאהלאווישע תקופה איז אבער אויך באצייכנט געווארן מיט שטארקע קעגנערשאפט קעגן דער מלוכה, צוליב אויטאריטערע רעגירונג־שטייגער, עקאנאמישע אומגלייכקייטן און קאנפליקטן צווישן מאדערניזאציע און טראדיציאנעלע געזעלשאפט.

אין יאר [[1979]] איז פארגעקומען די איסלאמישע רעוואלוציע, וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע און צום גרינדונג פון דער [[איסלאמישער רעפובליק פון איראן]].

== רעליגיע אין פרס ==

=== די פריערדיגע איראנישע רעליגיעס ===

אין די אוראלטע צייטן איז די רעליגיע פון פרס געווען פארבונדן מיט די איראנישע רעליגיעזע טראדיציעס וואס האבן שפעטער זיך פאראייניגט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

זאראטוסטריזם, וואס ווערט פארבונדן מיטן נביא זאראטוסטער (זאראטושטרע), איז געווען געבויט ארום דער עבודה זרה פון אהורא מאזדא און דעם געדאנק פון א קאמף צווישן אמת און פאלשקייט, סדר און כאאס.

אין דער אכמענישער תקופה ווערט דער נאמען אהורא מאזדא דערמאנט אין קעניגליכע אויפשריפטן, און דער רעליגיעזער געדאנק פון א מלך וואס האלט סדר און גערעכטיגקייט איז געווארן א טייל פון דער אימפעריאלער אידעאלאגיע.

צוזאמען מיט זאראטוסטריזם האבן אויך עקזיסטירט עלמישע, מסופאטאמישע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

=== פרס און אידישע געשיכטע ===
{{קאטעגאריע הויפט|אידן אין פרס}}
פארן אידישן פאלק האט פרס א באזונדערע פלאץ אין היסטאריע. די פרסישע הערשאפט האט אנגעהויבן נאך [[גלות בבל]] און האט ערלויבט א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע.

די הכרזת כורש ארום יאר 538–537 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ–ג'ת&quot;ק לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) האט געגעבן דערלויבעניש פאר אידישע פארטריבענע זיך אומצוקערן קיין [[ירושלים]].

די צייט פון דריווש דער ערשטער האט געברענגט צו דער פארענדיגונג פון [[בית המקדש השני]] אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[יארן ג'ת' - ג'תצ&quot;ט|ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), און דער תקופה פון חשיארש ווערט פארבונדן מיט דער געשיכטע פון [[מגילת אסתר]] און דעם [[נס פורים]].

== שפראכן און קולטור ==

די פרסישע אימפעריעס האבן שטענדיג געהאט א קולטורעלע געמיש פון פארשידענע פעלקער און שפראכן.

אין דער אכמענישער צייט זענען גענוצט געווארן עטליכע אפיציעלע שפראכן:

* '''אלט־פרסיש:''' פאר קעניגליכע אויפשריפטן.
* '''[[עלמיש]]:''' פאר אדמיניסטראציע.
* '''[[אקאדיש]]:''' אין מסופאטאמיע.
* '''[[אראמיש]]:''' די הויפט אימפעריע-שפראך.

אין דער סאסאנישער צייט איז מיטל־פרסיש (פהלוי) געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער רעגירונג און ליטעראטור.

נאך דער איסלאמישער תקופה האט זיך אנטוויקלט נייע פרסיש, פארסי, וואס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע קולטורעלע שפראכן אין דער מוסלעמענישער וועלט.

פרסישע דיכטער און געלערנטע האבן געהאט א גרויסע השפעה פון [[צענטראל אזיע]] ביז [[אינדיע]] און [[אנטאליע]]. די פרסישע שפראך איז במשך פון הונדערטער יארן געווען א שפראך פון קעניגליכע הויף, וויסנשאפט און ליטעראטור.
== אדמיניסטראציע און רעגירונגס־סיסטעם ==

=== די אכמענישע רעגירונג ===

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע אימפעריעס אין דער וועלט וואס האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע סיסטעם צו פירן א ריזיגן שטח מיט פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

דער מלך פון פרס האט געהאט די העכסטע אויטאריטעט איבער דער גאנצער אימפעריע און האט זיך באטראכט אלס דער באשיצער פון סדר און געזעץ. אונטער אים האבן געדינט די אחשדרפנים, וואס האבן געפירט די פארשידענע פראווינצן.

די אחשדרפויות זענען געווען צעטיילט לויט געאגראפישע און פאליטישע באדינגונגען. יעדער אחשדרפן האט געהאט די אויפגאבע צו זאמלען שטייערן, האלטן מיליטערישע קאנטראל און פארטרעטן דעם קעניג אין זיין געגנט.

צו פארמיידן אז לאקאלע הערשער זאלן ווערן צו שטארק, האט די קעניגליכע רעגירונג געהאט באזונדערע באאמטע וואס האבן נאכגעקוקט די ארבעט פון די אחשדרפנים. די סיסטעם האט ערמעגליכט פאר דער מלוכה צו האלטן קאנטראל איבער לענדער פון פארשידענע שפראכן און פעלקער.

=== דער קעניגליכער וועג און האנדל ===

א וויכטיגע טייל פון דער פרסישער הצלחה איז געווען די אנטוויקלונג פון פארבינדונגען צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דער קעניגליכער וועג האט פארבינדן שושן, אחמתא און אנדערע צענטערן מיט די מערב פראווינצן. שליחים האבן געקענט דורכפארן גרויסע דיסטאנצן מיט א ספעציעלן סיסטעם פון סטאנציעס.

דער וועג האט געהאלפן נישט נאר פאר מיליטערישע צילן און אדמיניסטראציע, נאר אויך פאר האנדל צווישן מזרח און מערב. דורך פרסישע לענדער זענען דורכגעגאנגען וויכטיגע רוטעס וואס האבן פארבונדן די ציוויליזאציעס פון מסופאטאמיע, צענטראל אזיע און דעם [[אינדישער סובקאנטינענט]].

== מיליטער און פארטיידיגונג ==

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט שטארקע מיליטערישע סיסטעמען וואס האבן זיך געבויט אויף די מיטארבעט פון פילע פעלקער אונטער דער אימפעריע.

אין דער אכמענישער תקופה איז דער קעניגליכער מיליטער צוזאמענגעשטעלט געווארן פון סאלדאטן פון פארשידענע פראווינצן. צווישן זיי זענען געווען פרסים, מדיים, מצרים, באקטעריער, סאקא און אנדערע פעלקער.

די פרסישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד־רייטער, באזונדערס די פייל־שיסער אויף פערד. די פארטישע קאוואלעריע האט שפעטער באקומען א גרויסן שם צוליב אירע טאקטיקן.

די פרסישע פלאטע האט געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים הערשן איבער די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים און די מזרח באדן פון דעם אגאישן ים.

== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון פרס איז געבויט געווארן אויף לאנדווירטשאפט, האנדל, מינעראלן און שטייערן פון די פארשידענע פראווינצן.

די אימפעריע האט פארמאגט א ברייטע נעץ פון האנדל־וועגן וואס האבן פארבונדן מזרח און מערב. סחורות פון אינדיע, צענטראל אזיע און דעם נאנטן מזרח זענען דורכגעגאנגען דורך פרסישע לענדער.

די אכמענישע מלכים האבן איינגעפירט סטאנדארדיזירטע מטבעות, אריינגערעכנט דעם דאריקן גאלד־מטבע און דעם סיגלאס זילבער־מטבע, וואס האבן געהאלפן פאר האנדל און שטייער־זאמלונג.

די רייכקייט פון דער אימפעריע האט ערמעגליכט גרויסע קעניגליכע בוי־פראיעקטן און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם.
== שפעטערע פרסישע מלוכות און די אנטוויקלונג ביז דער מאדערנער צייט ==

=== די סעלוקידישע הערשאפט ===

נאך דעם חורבן פון דער אכמענישער אימפעריע דורך אלכסנדר מוקדון אין יאר 330 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;ק לבריאת העולם), איז פרס אריינגעקומען אונטער די הערשאפט פון די העלעניסטישע סעלוקידישע מלוכה.

די סעלוקידישע מלוכה, וואס איז געגרינדעט געווארן דורך סעלוקוס דער ערשטער נאך דעם טויט פון אלכסנדר מוקדון, האט געהערשט איבער א גרויסן טייל פון די געוועזענע פרסישע לענדער. די נייע הערשער האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטור, שטעט און ארגענעזאציעס, בשעת זיי האבן אבער זיך געמוטשעט צו האלטן פולע קאנטראל איבער די ווייטע מזרח טיילן פון זייער מלוכה.

אין איראן האבן זיך ביסלעכווייז אויפגעשטעלט לאקאלע הערשער און שבטים וואס האבן זיך באפרייט פון די סעלוקידישע הערשאפט. די שוואכונג פון דער סעלוקידישער מלוכה האט צוגעגרייט דעם וועג פאר דער אויפקום פון די פארטישע אימפעריע.

=== די פארטישע אימפעריע ===

'''די פארטישע אדער ארסאקידישע אימפעריע''' איז אויפגעשטאנען אין דעם דריטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג אין צפון־מזרח איראן דורך די פארני שבט אונטער דער הנהגה פון ארסאקס דער ערשטער.

די פארטישע הערשער האבן פארנומען מער און מער שטחים ביז זיי האבן איבערגענומען גרויסע טיילן פון דער געוועזענער פרסישער וועלט. זיי האבן געגרינדעט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט בערך פון יאר 247 פאר זייער ציילונג ביז יאר 224 למספרם.

די פארטישע אימפעריע איז געווען איינע פון די גרעסטע קעגנער פון רוים אין מזרח. אירע גרעניצן האבן זיך געצויגן פון איראן ביז מסופאטאמיע און טיילן פון ארמעניע און צענטראל אזיע.

די פארטישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר איר שטארקע פערד־קאוולעריע און די באזונדערע טאקטיק פון פייל־שיסער אויף פערד, וואס האט געשאפן גרויסע שוועריקייטן פאר די רוימישע לעגיאנען.

איינע פון די באדייטנדסטע קאנפליקטן צווישן פארס און רוים איז געווען דער קאמף פון קארהע אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען די פארטישע קראפטן האבן געברענגט א שווערע מפלה פאר די רוימישע ארמיי אונטער קראסוס.

די פארטישע מלוכה האט אויך געהאט באציאונגען מיט אידישע געמיינדעס אין בבל און אין אנדערע טיילן פון דער געגנט. אין דער תקופה האט זיך אנגעהויבן די שטארקע אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע צענטערן אין בבל, וואס האבן שפעטער געשפילט א הויפט ראלע אין דער אידישער געשיכטע.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אין יאר 224 למספרם האט ארדשיר  דער ערשטער  איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטישן מלך ארטאבאנוס דער פערטער און געגרינדעט די '''סאסאנישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פארן אויפקום פון איסלאם.

די סאסאנישע מלכים האבן צוריקגעשטעלט א שטארקע צענטראליזירטע פרסישע מלוכה און האבן זיך געזען אלס יורשים פון די אכמענישע קעניגן. זיי האבן געשטארקט די ראלע פון זאראטוסטריזם אלס די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה.

די סאסאנישע רעגירונג האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם. אירע הויפט קעגנער זענען געווען די רוימישע און שפעטער די ביזאנטישע אימפעריעס.

די מלחמות צווישן פרס און רוים האבן זיך אפגעטיילט איבער מער ווי פיר הונדערט יאר. ביידע אימפעריעס האבן געקעמפט איבער קאנטראל אויף מסופאטאמיע, ארמעניע, סיריע און אנדערע וויכטיגע געגנטן.

אונטער די סאסאנישע הערשאפט האט זיך אנטוויקלט א רייכע קולטור אין ליטעראטור, קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. די קעניגליכע הויפטשטאט קטסיפון איז געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אין דער אוראלטער וועלט.

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א באדייטנדע באציאונג מיט אידישע קהילות אין בבל. אין דער תקופה האט זיך אנטוויקלט דער בבלי תלמוד, און די אידישע צענטערן אין בבל האבן געבליט אונטער א סאסאנישער סביבה.

== דער איסלאמישער כיבוש פון פרס ==

אין דעם זיבעטן יארהונדערט למספרם איז די סאסאנישע אימפעריע געפאלן אונטער די מוסלעמענישע אראבישע קראפטן.

נאך די ערשטע קאנפליקטן צווישן די מוסלעמענישע ארמייען און די סאסאנישע מיליטער, זענען פארגעקומען וויכטיגע קאמפן ווי דער קאמף פון קאדיסיה און דער קאמף פון נהאוואנד. דער קאמף פון נהאוואנד אין יאר 642 למספרם ווערט באטראכט אלס איינע פון די הויפט קער־פונקטן וואס האבן געפירט צו דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

די איסלאמישע כיבוש האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין פרס. דער זאראטוסטרישער קולטור האט זיך פארקלענערט, און איסלאם איז ביסלעכווייז געווארן די הויפט רעליגיע פון דער געגנט.

אבער די פרסישע קולטור און שפראך זענען נישט פארשוואונדן געווארן. פרסישע געלערנטע, שרייבער און באאמטע האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

== די איסלאמישע פרסישע דינאסטיעס ==

=== די סאמאנישע דינאסטיע ===

אין דעם ניינטן און צענטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די סאמאנישע דינאסטיע, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע פרסיש־געפירטע מלוכות נאך דער איסלאמישער כיבוש.

די סאמאנישע הערשער האבן געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור און האבן געמאכט בוכארא און סאמארקאנד וויכטיגע צענטערן פון וויסנשאפט און ליטעראטור.

אונטער דער סאמאנישער הערשאפט האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און איז געווארן די שפראך פון גרויסע ליטערארישע ווערק.

=== גאזנעווידן און סעלדזשוקן ===

נאך די סאמאנישע תקופה זענען גרויסע טיילן פון פרס געפאלן אונטער די הערשאפט פון די גאזנעווידישע און סעלדזשוקישע דינאסטיעס.

די סעלדזשוקן, וואס זענען געווען פון טערקישן אפשטאם, האבן געהערשט איבער א גרויסן שטח פון מיטל־מזרח, אבער זייער רעגירונג און קולטור זענען שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראציע און ליטעראטור.

אין דער תקופה איז פרסיש געווארן איינע פון די הויפט שפראכן פון רעגירונג און קולטור אין פילע טיילן פון דער איסלאמישער וועלט.
== די מאנגאלישע תקופה און שפעטערע פרסישע מלוכות ==

=== די כאווארזמישע מלוכה און דער מאנגאלישער כיבוש ===

אין דער ערשטער העלפט פונעם דרייצנטן יארהונדערט למספרם האט די כאווארזמישע מלוכה געהערשט איבער גרויסע טיילן פון פרס און צענטראל אזיע. די מלוכה איז געווען איינע פון די לעצטע גרויסע מוסלעמענישע מאכטן אין דער געגנט פאר דעם קומען פון די מאנגאלן.

אין יאר 1219 למספרם האט גענגיס חאן אנגעהויבן זיין גרויסע קאמפיין קעגן די כאווארזמישע מלוכה. דער מאנגאלישער אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט פון פרס, אריינגערעכנט בוכארא, סאמארקאנד און אנדערע צענטערן פון האנדל און קולטור.

די מאנגאלן האבן חרוב געמאכט אסאך פון די פריערדיגע פאליטישע סטרוקטורן, אבער מיט דער צייט האבן זיי זיך איינגעגלידערט אין דער פרסישער קולטור און אדמיניסטראציע.

=== די אילכאנישע מלוכה ===

נאך די ערשטע מאנגאלישע כיבושים איז אין פרס אויפגעשטעלט געווארן די '''אילכאנישע מלוכה''', א צווייג פון דער גרויסער מאנגאלישער אימפעריע.

דער גרינדער פון דער אילכאנישער הערשאפט איז געווען הולאגו חאן, אייניקל פון גענגיס חאן, וואס האט אין יאר 1258 למספרם איינגענומען באגדאד און געברענגט צום סוף פון דער אבאסידישער קאליפאט אין יענער שטאט.

די אילכאנישע הערשער האבן ערשט געהאט א מאנגאלישע אידענטיטעט, אבער מיט דער צייט האבן זיי אנגענומען איסלאם און זיך פארבונדן מיט דער לאקאלער פרסישער קולטור.

אונטער אילכאנישע הערשער ווי גאזאן חאן און אולדזייטו האט זיך אנטוויקלט א רייכע תקופה פון קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. שטעט ווי תבריז זענען געווארן וויכטיגע צענטערן פון האנדל צווישן מזרח און מערב.

== די סאפאווישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די סאפאווישע מלוכה ===

אין די אנהייב יארן פונעם זעכצנטן יארהונדערט למספרם האט זיך אויפגעשטעלט די '''סאפאווישע אימפעריע''', וואס ווערט באטראכט אלס די מלוכה וואס האט ווידער געגעבן פרס א שטארקע צענטראלע קעניגליכע אידענטיטעט.

דער גרינדער פון דער סאפאווישער דינאסטיע איז געווען שאה איסמעיל דער ערשטער, וואס האט אין יאר 1501 למספרם איינגענומען תבריז און זיך דערקלערט אלס שאה פון פרס.

איינע פון די גרעסטע ענדערונגען אונטער די סאפאווישע מלוכה איז געווען די פארוואנדלונג פון טוועלווער שיעיזם אין דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט געמאכט א טיפן צייכן אויף דער געשיכטע פון איראן און האט געשאפן די רעליגיעזע יסודן וואס זענען ווייטער אנגעגאנגען ביז היינט.

די סאפאווישע מלכים האבן געבויט א שטארקע צענטראלע מלוכה און האבן געשטיצט קונסט, ארכיטעקטור, האנדל און ליטעראטור.

=== שאה עבאס דער גרויסער ===

איינער פון די מערסט באדייטנדע סאפאווישע הערשער איז געווען '''שאה עבאס דער גרויסער''', וואס האט געהערשט פון יאר 1587 ביז 1629 למספרם.

אונטער זיין הערשאפט האט פרס דערגרייכט א הויכפונקט פון פאליטישער און קולטורעלער מאכט. ער האט אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין איספהאן און פארוואנדלט די שטאט אין איינע פון די שענסטע שטעט אין דער איסלאמישער וועלט.

די תקופה פון שאה עבאס איז באקאנט פאר אירע גרויסע בוי־פראיעקטן, אריינגערעכנט מאסקעס, בריקן, פאלאצן און מארקפלעצער. די פרסישע קונסט פון טעפיך־וועבעריי, מיניאטורן און ארכיטעקטור האט אין יענער צייט דערגרייכט א הויכע מדרגה.

== די אפשארישע און זאנדישע תקופות ==

=== נאכדעם וואס די סאפאווישע מלוכה איז געפאלן ===

אין יאר 1722 למספרם איז די סאפאווישע אימפעריע געפאלן נאך א אינוואזיע פון אפגאנישע קראפטן. דער פאל האט געברענגט א תקופה פון פאליטישע אומזיכערקייט אין פרס.

אין די קומענדיגע יארצענדליגער האבן פארשידענע הערשער געקעמפט פאר קאנטראל איבער דעם לאנד.

נדער נאדיר שאה האט אויפגעשטעלט די אפשארישע דינאסטיע און געגרינדעט א נייע שטארקע מלוכה. ער איז געווען א באקאנטער מיליטערישער פירער וואס האט פארברייטערט פרסישע הערשאפט ביז צענטראל אזיע און אינדיע.

נאכדעם וואס נאדיר שאה איז אומגעקומען אין יאר 1747 למספרם האט די אפשארישע מלוכה זיך שנעל צעטיילט.

די זאנדישע דינאסטיע האט דערנאך געהערשט איבער א טייל פון פרס. אונטער קארים חאן זאנד איז שיראז געווארן א וויכטיגער קולטורעלער צענטער.

== די קאדזשארישע דינאסטיע ==

אין יאר 1794 למספרם האט די קאדזשארישע דינאסטיע איבערגענומען די הערשאפט אין פרס.

די קאדזשארישע מלכים האבן געהערשט אין א תקופה ווען אייראפעאישע מאכטן האבן פארגרעסערט זייער השפעה אין דער געגנט, ספעציעל רוסלאנד און בריטאניע.

אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האט פרס פארלוירן גרויסע שטחים אין דער קאווקאז געגנט. די אפמאכן פון גוליסטאן אין יאר 1813 למספרם און טורקמענטשאי אין יאר 1828 למספרם האבן געצווינגען פרס אפצוגעבן פארשידענע שטחים צו רוסלאנד.

די קאדזשארישע תקופה איז אויך באצייכנט געווארן דורך אינערליכע רעפארמען און די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנעלע באוועגונג.

אין יאר 1906 למספרם איז פארגעקומען די פרסישע קאנסטיטוציאנעלע רעוואלוציע, וואס האט געפירט צו דער גרינדונג פון א פארלאמענט און א נייעם פאליטישן סיסטעם אין דער מלוכה.
== די פאהלאווישע תקופה און דער סוף פון דער מלוכה ==

=== אויפקום פון די פאהלאווישע דינאסטיע ===

נאך די שוואכקייטן פון דער קאדזשארישער רעגירונג, די פאליטישע אומזיכערקייט און דער שטארקער אויסלענדישער איינפלוס, האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט א נייע מיליטערישע קראפט אונטער רזא חאן.

אין יאר 1925 למספרם האט די פרסישע נאציאנאלע פארזאמלונג אים דערקלערט אלס שאה און געגרינדעט די '''פאהלאווישע דינאסטיע'''. רזא שאה פאהלאווי האט אנגעהויבן א ברייטע פראגראם פון מאדערניזאציע, צענטראליזאציע און אויפבוי פון א מאדערנער מלוכה.

די רעגירונג פון רזא שאה האט ארויפגעלייגט א שטארקע צענטראלע קאנטראל איבער די פארשידענע געגנטן פון לאנד, געבויט נייע שאסייען און באן־ליניעס, פארברייטערט די שולעס און רעגירונגס־ארגענעזאציעס און געזוכט צו פארוואנדלען פרס אין א מאדערנע נאציאנאלע שטאט.

אין יאר 1935 למספרם האט די פרסישע רעגירונג אנגעהויבן צו נוצן דעם נאמען '''איראן''' אלס דער אפיציעלער אינטערנאציאנאלער נאמען פון לאנד, כאטש דער נאמען פרס איז ווייטער געבליבן א באקאנטער היסטארישער און קולטורעלער באגריף.

=== דער צווייטער וועלט קריג און דער צווייטער פאהלאווי ===

ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג האט איראן פראקלאמירט נייטראליטעט, אבער צוליב איר וויכטיגע לאקאציע צווישן די סאוועטן פארבאנד און דעם מיטל מזרח האבן די אליאירטע מאכטן אריינגעדרונגען אין לאנד אין יאר 1941 למספרם.

רזא שאה האט זיך געצווינגען צו אפדאנקען, און זיין זון מוחמד רזא פאהלאווי האט איבערגענומען דעם טראן.

די תקופה פון מוחמד רזא שאה איז געווען באצייכנט דורך שנעלע עקאנאמישע אנטוויקלונג, אינדוסטריאליזאציע און נאציאנאלע פראיעקטן. דער רעגירונג האט אבער אויך באקומען קריטיק צוליב די שטארקע ראלע פון די זיכערהייט־ארגאנען און די באגרעניצונגען אויף פאליטישע קעגנער.

=== די איסלאמישע רעוואלוציע און דער מאדערנער איראן ===

אין יאר 1979 למספרם איז פארגעקומען די '''איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן''', וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע.

די רעוואלוציע האט געפירט צו דער גרינדונג פון דער '''איסלאמישער רעפובליק פון איראן''' אונטער דער הנהגה פון אייאטאללא רוהאללא כומייני.

דער נייעם סיסטעם האט פארבינדן א רעליגיעזן רעגירונגס־מאדעל מיט מאדערנע רעפובליקאנישע ארגענעזאציעס. די לאנד האט אנגענומען א נייע קאנסטיטוציע און די רעליגיע פון טוועלווער שיעיזם איז געווארן דער אפיציעלער יסוד פון דער רעגירונג.

כאטש די היינטיגע שטאט ווערט גערופן איראן, בלייבט דער נאמען '''פרס''' א וויכטיגער קולטורעלער און היסטארישער טערמין וואס באצייכנט די אלטע ציוויליזאציע, די אימפעריעס און די רייכע ירושה פון דעם איראנישן פלאטאו.

== פרסישע שפראך און ליטעראטור ==

=== אנטוויקלונג פון דער פרסישער שפראך ===

די שפראך פון פרס האט דורכגעמאכט א לאנגע אנטוויקלונג פון דער אלטער פרסישער שפראך אין דער אכמענישער תקופה ביז דער מיטל־פרסישער שפראך אין דער סאסאנישער תקופה און דער נייער פרסישער שפראך נאך דער איסלאמישער כיבוש.

אין דער אכמענישער אימפעריע איז אלטער פרסיש געווען איינע פון די הויפט שפראכן פון קעניגליכע אויפשריפטן צוזאמען מיט עלאמיש און אקאדיש. אויך ארמיש האט געשפילט א גרויסע ראלע אלס אדמיניסטראטיווע שפראך איבער דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז מיטל־פרסיש, באקאנט אלס פהלאווי, געווארן די הויפט שפראך פון רעגירונג און רעליגיעזע טעקסטן.

נאך דער איסלאמישער כיבוש האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס ווערט היינט גערופן פארסי. זי איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות און האט אנגענומען אסאך ווערטער פון אראביש, בשעת זי האט געהאלטן איר אלטע איראנישע יסוד.

=== פרסישע ליטעראטור ===

די פרסישע ליטעראטור איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ליטערארישע טראדיציעס אין דער איסלאמישער וועלט.

דער דיכטער פירדוסי, מחבר פון שאהנאמע, האט געשאפן איינע פון די גרעסטע ווערק פון פרסישער ליטעראטור און געשילדערט די היסטארישע און לעגענדארע פארגאנגענהייט פון איראן.

אנדערע גרויסע פרסישע שרייבער און דיכטער, ווי סאדי, חאפז און רומי, האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער קולטור פון גאנצן מיטל מזרח און ווייטער.

די פרסישע שפראך איז במשך פון פילע יארהונדערטער געווען א שפראך פון קעניגליכע הויפן, געלערנטע און דיכטער אין גרויסע טיילן פון אזיע.

== ארכעאלאגיע און היסטארישע איבערבלייבענישן ==

די היינטיגע ארכעאלאגישע שטודיעס פון פרס זענען באזירט אויף א גרויסע צאל איבערבלייבענישן פון פארשידענע תקופות.

צווישן די וויכטיגסטע זייטלעך געפינען זיך:

* '''פערסעפאליס''' – דער גרויסער צערעמאניעלער צענטער פון די אכמענישע מלכים.
* '''פאסארגאדע''' – די ערשטע קעניגליכע הויפטשטאט פון כורש  דער גרויסער  .
* '''בישטון''' – דער בארימטער שטיין־אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער .
* '''שושן''' – די קעניגליכע שטאט וואס ווערט אויך דערמאנט אין מגילת אסתר.
* '''קטסיפון''' – דער גרויסער צענטער פון דער סאסאנישער אימפעריע.

די ארכעאלאגישע געפינסן פון פרס האבן צוגעשטעלט וויכטיגע אינפארמאציע איבער דער פאליטישער סיסטעם, קולטור, רעליגיע און טאג־טעגליכער לעבן פון די אלטע איראנישע פעלקער.
== פארשונג און היסטארישע באטראכטונגען ==

=== מקורות איבער דער געשיכטע פון פרס ===

די היסטאריע פון פרס איז באקאנט פון א ברייטע צאל מקורות פון פארשידענע תקופות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות געפינען זיך קעניגליכע אויפשריפטן, ארכעאלאגישע געפינסן, גריכישע שרייבער, בבלישע און אראמישע דאקומענטן, ווי אויך אידישע מקורות פון תנ&quot;ך און חז&quot;ל.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט א גרויסע צאל אויפשריפטן אויף שטיין און טאבעלעך. צווישן די באדייטנדסטע איז דער אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער  אין בישטון, וואס באשרייבט זיין אויפקום צום טראן און די אונטערדריקונג פון מרידות אין דער אימפעריע.

גריכישע שרייבער ווי העראדאטוס האבן געשריבן ברייט איבער די פרסישע אימפעריע און די מלחמות קעגן גריכנלאנד. זייערע באשרייבונגען זענען פון גרויס וויכטיגקייט פאר היסטאריקער, אבער ווערן אויך באהאנדלט מיט פארזיכטיגקייט צוליב דעם וואס זיי זענען געשריבן געווארן פון דער פערספעקטיוו פון גריכישע מחברים.

די אידישע מקורות, ספעציעל ספר עזרא, נחמיה, דניאל און מגילת אסתר, געבן א באזונדערן בליק אויף דער תקופה פון פרסישע הערשאפט און איר באדייט פאר דער אידישער געשיכטע.

=== די באציאונג צווישן תנ&quot;ך און היסטארישע פארשונג ===

די פרסישע תקופה איז איינע פון די מערסט באטראכטע תקופות אין דער פארבינדונג צווישן תנ&quot;ך און אלטע היסטאריע.

די געשיכטע פון כורש און זיין הכרזה איבער דער צוריקקער פון די אידישע גולים ווערט דערציילט אין ספר עזרא און איז אויך פארבונדן מיט דער באקאנטער כורש־צילינדער, וואס שילדערט זיין פאליטיק פון ערלויבן פארשידענע פעלקער צוריקצוקערן און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

היסטאריקער פארגלייכן די פארשידענע מקורות צו פארשטיין די פאליטישע און געזעלשאפטליכע אומשטענדן פון יענע צייט. געוויסע פרטים ווערן אנדערש פארשטאנען לויט די פארשידענע מעטאדן פון טראדיציאנעלע און מאדערנע היסטארישע פארשונג.

=== די פראגע פון אחשורוש ===

איינע פון די באקאנטסטע שאלות אין פארשונג איבער פרס און אידישע געשיכטע איז די אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מלך פרס פון מגילת אסתר.

אין דער אידישער מסורה ווערט אחשורוש אפט פארבונדן מיט חשיארש  דער ערשטער , וואס האט געהערשט פון יאר 485 ביז 465 פאר זייער ציילונג.

עטליכע היסטאריקער האבן פארגעשטעלט אז דער אחשורוש פון מגילת אסתר קען זיין אן אנדערער פרסישער מלך, ווי ארתחשסתא דער ערשטער, אדער א ליטערארישע שילדערונג וואס פארבינדט זיך מיט מערערע היסטארישע עלעמענטן.

די פארשידענע מיינונגען ווייזן אויף די שוועריקייטן פון פארבינדן אלטע קעניגליכע ליסטעס מיט אידישע און אנדערע מקורות.

== די באדייט פון פרס אין דער וועלט געשיכטע ==

=== די ערשטע גרויסע וועלט אימפעריע ===

די אכמענישע פרסישע אימפעריע ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די ערשטע אמתע וועלט אימפעריעס, צוליב איר ריזיגן שטח און די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער איר הערשאפט.

אין איר גרעסטער תקופה האט די אימפעריע זיך פארשפרייט פון דעם אגאישן ים ביזן אינדישן טייך און פון צענטראל אזיע ביז מצרים און די גרעניצן פון גריכנלאנד.

די פרסישע רעגירונג האט אנטוויקלט א סיסטעם וואס האט ערמעגליכט פארשידענע פעלקער צו האלטן טיילן פון זייער אייגענער קולטור בשעת זיי זענען געבליבן אונטער דער קעניגליכער הערשאפט.

=== איינפלוס אויף שפעטערע אימפעריעס ===

די מעטאדן פון פרסישע רעגירונג האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף שפעטערע מלוכות.

די גריכישע סעלוקידישע מלוכה האט איבערגענומען טיילן פון דער אכמענישער אדמיניסטראציע, און די רוימישע אימפעריע האט אויך גענוצט טיילן פון די פריערדיגע מזרח־אימפערישע סיסטעמען.

אין דער איסלאמישער וועלט זענען פרסישע באאמטע און געלערנטע געווארן א וויכטיגע טייל פון דער קאליפאט־רעגירונג, און די פרסישע קולטור האט באאיינפלוסט פילע מוסלעמענישע קעניגליכע הויפן.

=== פרס און די אידישע געשיכטע ===

פאר אידן האט פרס א באזונדערן היסטארישן פלאץ.

די פרסישע הערשאפט האט געברענגט דעם סוף פון דער בבלישער גלות־תקופה און ערמעגליכט די צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל.

די צייט פון כורש, דריווש און די שפעטערע פרסישע מלכים איז געווען די תקופה אין וועלכער דער בית המקדש השני איז אויפגעבויט געווארן און די אידישע קהילה אין יהודה איז ווידער ארגאניזירט געווארן.

די מעשה פון פורים, וואס איז פארבונדן מיט אחשורוש און שושן הבירה, איז געבליבן איינע פון די צענטראלע דערציילונגען אין אידישער געשיכטע און מסורה.

== באקאנטע פרסישע הערשער ==

צווישן די מערסט באדייטנדע הערשער פון די פארשידענע פרסישע מלוכות ווערן גערעכנט:

* '''כורש  דער גרויסער'''   – גרינדער פון דער אכמענישער וועלט אימפעריע און דער מלך וואס האט ערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים.
* '''כנבוזי  דער צווייטער'''   – זון פון כורש, וואס האט פארברייטערט די אימפעריע ביז מצרים.
* '''דריווש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט ארגאניזירט די אימפעריע און אונטער וועמען דער בית המקדש השני איז פארענדיגט געווארן.
* '''חשיארש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט אחשורוש פון מגילת אסתר.
* '''ארתחשסתא  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט געשטיצט נחמיה'ס ארבעט אין ירושלים.
* '''ארדשיר  דער ערשטער'''  – גרינדער פון דער סאסאנישער אימפעריע.
* '''שאה עבאס דער גרויסער''' – איינער פון די גרעסטע הערשער פון דער סאפאווישער תקופה.
== סוף און ירושה פון דער פרסישער ציוויליזאציע ==

=== די פארוואנדלונג פון פרס פון אימפעריע צו קולטורעלער באגריף ===

די ווארט '''פרס''' האט במשך פון טויזנטער יארן דורכגעמאכט א גרויסע אנטוויקלונג אין איר באדייט. אין דער אוראלטער תקופה האט עס באצייכנט ספעציפיש די לאנדשאפט פון פארסא אין דרום־מערב איראן און די מלוכה פון די פרסישע שבטים. מיט דער אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר א ריזיגע וועלט־מאכט וואס האט איינגעשלאָסן פילע פעלקער און לענדער.

אין שפעטערע תקופות איז דער נאמען פרס געבליבן א סימבאל פון דער גאנצער איראנישער קולטור־וועלט. אפילו אין תקופות ווען פרעמדע דינאסטיעס האבן געהערשט איבער איראן, ווי די סעלוקידן, מאנגאלן און פארשידענע טערקישע הערשער, איז די פרסישע שפראך, אדמיניסטראציע און קולטור געבליבן א שטארקע יסוד אין דער געגנט.

דער היסטארישער נאמען פרס ווערט היינט גענוצט בעיקר אין א קולטורעלן און היסטארישן זין, בשעת די אפיציעלע נאמען פון דער מאדערנער שטאט איז איראן.

=== פרס אין דער אידישער זכרון ===

אין אידישער זכרון פארנעמט פרס א באזונדער פלאץ צוליב איר ראלע אין די וויכטיגסטע איבערגאנגען פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה.

די פרסישע מלכים ווערן דערמאנט אין פארשידענע ספרים פון תנ&quot;ך, אריינגערעכנט עזרא, נחמיה און דניאל. זייער הערשאפט איז געווען די בריק צווישן דער בבלישער גלות און דער ווידעראויפבוי פון דעם אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

כורש  דער גרויסער   ווערט אין ספר עזרא דערמאנט אלס דער מלך וואס האט דערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים. די בנין פון בית המקדש השני אונטער דריווש  דער ערשטער  איז געווען א הויפט געשעעניש אין דער אידישער געשיכטע.

די פורים־געשיכטע אין מגילת אסתר האט פארזעצט צו האלטן די זכרון פון די אידישע געמיינדעס וואס האבן געלעבט אונטער פרסישער הערשאפט. דער יום טוב פורים, וואס ווערט געפייערט ביז היינט, איז א דירעקטע ירושה פון דער תקופה.

=== פרס אין דער וויסנשאפט און קולטור ===

די שטודיע פון פרסישע געשיכטע האט געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע פעלדער אין דער אלטער נאנט־מזרח פארשונג.

ארכעאלאגישע עקספעדיציעס אין איראן האבן אנטדעקט גרויסע צאלן פון אויפשריפטן, געביידעס און קונסטווערק וואס געבן א בילד איבער די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

די חורבות פון פערסעפאליס, פאסארגאדע און אנדערע קעניגליכע צענטערן זענען היינט צווישן די באדייטנדסטע היסטארישע זייטלעך פון דער וועלט און שטעלן פאר די רייכקייט פון דער אכמענישער תקופה.

די פרסישע קולטור האט אויך געהאט א שטארקן איינפלוס אויף ליטעראטור, שפראך און קונסט. די ווערק פון פרסישע דיכטער האבן באאיינפלוסט נישט נאר איראן, נאר אויך צענטראל אזיע, אינדיע און טיילן פון דעם מיטל מזרח.

== היסטארישע דעבאטעס און פארשידענע מיינונגען ==

=== די באטראכטונג פון פרסישע הערשער ===

אין אלטע גריכישע מקורות ווערן די פרסישע מלכים אסאך מאל געשילדערט אלס הערשער מיט גרויסע עשירות און קעניגליכע לוקסוס, אבער אויך מיט א שטארקע צענטראלע מאכט.

מאדערנע היסטאריקער באטראכטן די בילדער מיט פארזיכטיגקייט און פארגלייכן זיי מיט פרסישע אויפשריפטן און אדמיניסטראטיווע דאקומענטן. די פארשידענע מקורות ווייזן אז די פרסישע אימפעריע איז געווען א קאמפליצירטע מלוכה מיט סיי שטארקע צענטראלע קאנטראל און סיי לאקאלע אויטאנאמיע.

=== די פראגע פון רעליגיעזער טאלעראנץ ===

די פרסישע מלוכות ווערן אפט דערמאנט צוליב זייערע פאליטיקן קעגן די פארשידענע רעליגיעס אונטער זייער הערשאפט.

ספעציעל די אכמענישע הערשער ווערן באטראכט אין אסאך מקורות אלס מלכים וואס האבן בדרך כלל ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און אויפצובויען זייערע הייליגע פלעצער.

דערפאר האט די פרסישע תקופה באקומען א באזונדערע באדייט אין דער געשיכטע פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער איר הערשאפט.

=== די פארבינדונג צווישן אלטע פרס און מאדערנע איראן ===

די מאדערנע איראנישע נאציאנאלע אידענטיטעט באציט זיך אסאך מאל צו דער ירושה פון די אלטע פרסישע אימפעריעס, ספעציעל די אכמענישע און סאסאנישע תקופות.

אין דער זעלבער צייט באמערקן היסטאריקער אז די געשיכטע פון איראן אנטהאלט פילע איבערגענג און ענדערונגען, אריינגערעכנט די איסלאמישע כיבוש, די אויפקום פון נייע דינאסטיעס און די אנטוויקלונג פון נייע פאליטישע סיסטעמען.

די היסטארישע קייט פון פרס ביז איראן שטעלט פאר א לאנגע ציוויליזאציע־געשיכטע וואס האט דורכגעמאכט פילע ענדערונגען, אבער האט געהאלטן א שטארקע קולטורעלע המשכיות.

== סיכום ==

'''פרס''' איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע ציוויליזאציעס אין דער געשיכטע פון דער וועלט. פון דער אויפקום פון די אכמענישע מלכים אונטער כורש  דער גרויסער   ביז די שפעטערע פרסישע דינאסטיעס, האט דער איראנישער פלאטאו געשאפן אימפעריעס וואס האבן באאיינפלוסט פאליטיק, קולטור, רעליגיע און האנדל איבער גרויסע טיילן פון אזיע און דעם נאנטן מזרח.

די פרסישע אימפעריעס האבן געשאפן נייע פארמען פון רעגירונג און אדמיניסטראציע, און זייער קולטורעלע ירושה האט איבערגעלעבט די פאליטישע אונטערגאנג פון די אלטע מלוכות.

פאר דער אידישער געשיכטע איז פרס באזונדער וויכטיג צוליב דער ראלע פון כורש, דריווש און די פרסישע מלוכה אין דער צייט פון שיבת ציון, בנין בית המקדש השני און די געשעענישן פון מגילת אסתר.

די נאמען פרס בלייבט דעריבער ביז היינט א באגריף וואס פאראייניגט אן אלטע אימפערישע פארגאנגענהייט מיט א רייכע קולטורעלע און היסטארישע ירושה.

== רעפערענצן ==
{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע געשיכטע]]</text>
      <sha1>8bt21ow9xo1rldje7pdvvk92yapkjwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601583</id>
      <parentid>601580</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69898" sha1="pc8qv6qq10uxtcd1wakrwa8tgf9k6du" xml:space="preserve">
{{אינפובאקס מלוכה
| נאמען = פרס
| אנדערע נעמען = ממלכת פרס; האימפריה הפרסית
| נאמען אין ענגליש = Persia; Persian Empire
| הויפט טעריטאריע = דער איראנישער פלאטא, מערב און צענטראל איראן, מיט פארשידענע תקופות אויך מסופוטמיה, ארמעניע, קאווקאז, צענטראל אזיע, אפגאניסטאן און חלקים פון ארץ ישראל
| ערשטע מלוכה = ממלכת פרס אונטער דער אחמנישאנער דינאסטיע
| גרינדונג = ארום 550 יאר פאר זייער ציילונג
| גרעסטע תקופה = האחמנישער אימפעריע, ארום 550–330 יאר פאר זייער ציילונג
| הויפט שטעט = פסארגאדה, פרספוליס, שושן, אחמתא
| שפראכן = אלט-פרסיש, עלמיש, אכדיש, אראמיש, מיטל-פרסיש, גריכיש, נייע פרסיש
| רעליגיע = זאראטוסטריזם, שפעטער איסלאם
| וויכטיגע הערשער = כורש הגדול, כנבוזי השני, דריווש הראשון, חשיארש הראשון
| היינטיגע נאכפאלגער = איראן
}}

'''פרס''' (די [[פערסישע אימפעריע]]) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און געאגראפישן געביט אינעם [[איראנישן פלאטא]], און פאר די פארשידענע מלוכות און [[אימפעריע|אימפעריעס]] וואס האבן במשך פון טויזנטער יארן געהערשט איבער דעם געגנט. דער נאמען ווערט בעיקר פארבונדן מיט דער גרויסער אכמענישער אימפעריע—די ערשטע וועלט-אימפעריע אין דער היסטאריע—וואס האט אונטער איר הערשאפט פאראייניגט א ריזיקן שטח פונעם אגאישן ים ביזן אינדוס-טאל.
אין אידישע מקורות ווערט פרס דערמאנט אלס איינע פון די גרויסע וועלט-מלוכות אז וועלכע האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פונעם אידישן פאלק. די אויסדרוקן '''פרס ומדי''' און '''מלכות פרס''' קומען פאר אין ספר דניאל, עזרא, נחמיה און מגילת אסתר, און באצייכענען די אימפעריע אז וועלכע האט איבערגענומען די הערשאפט פון בבל און ערלויבט דעם אידישן פאלק צוריקצוקערן קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש השני. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

דער נאמען פרס שטאמט פון דעם אלט-פרסישן ווארט Pārsa, וואס האט צום ערשטן באדייט דעם ראיאן פון פארס (Fars) אין דרום-מערב איראן, און שפעטער איז דער נאמען געווארן א באצייכענונג פאר די גאנצע אימפעריע. במשך פון די דורות איז פרס דורכגעגאנגען דורך פארשידענע תקופות: די אכעמענידישער אימפעריע (Achaemenid), די סעלעוקישער תקופה (Seleucid), די ארסאקידישע אדער פארטישע מלוכה  (Parthian / Arsacid), די סאסאנישע אימפעריע (Sasanian), די מוסלעמענישע פרסישע דינאסטיעס, די סאפאווידישע מלוכה (Safavid) און שפעטערע מלוכות ביז דער גרינדונג פון דער היינטיגער איסלאמישער רעפובליק פון איראן. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פרס''' האט אין פארשידענע תקופות געהאט פארשידענע באדייטן. אין די אוראלטע צייטן האט ער באצייכנט בעיקר די לאנד פון די פרסישע שבטים אין דרום-מערב איראן. די פרסישע שבטים זענען געווען טייל פון די ברייטערע איראנישע פעלקער אז וועלכע האבן זיך באזעצט אויפן איראנישן פלאטא אין דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג.

די גרעסטע פארשפרייטונג פון דעם נאמען איז געקומען אין דער צייט פון [[כורש דער צווייטער]], כורש  דער גרויסער  , ווען א לאקאלע פרסישע מלוכה איז פארוואנדלט געווארן אין א וועלט-אימפעריע. פון דעמאלטס און ווייטער האבן גריכישע און שפעטערע פעלקער גענוצט דעם נאמען &quot;פרס&quot; פאר די גאנצע אימפעריע און אירע איינוואוינער.

אין דער מאדערנער תקופה איז דער נאמען &quot;פרס&quot; בעיקר א היסטארישער טערמין, בשעת דער אפיציעלער נאמען פונעם לאנד איז היינט '''[[איראן]]'''. דער נאמען איראן שטאמט אויך פון אן אלטן איראנישן אויסדרוק און באדייט &quot;לאנד פון די אריאנער&quot;, בשעת פרס איז פארבליבן אלס א קולטורישער און היסטארישער באגריף.

== געאגראפיע און נאטורליכע באגרעניצונגען ==

די היסטארישע פרסישע לענדער האבן זיך געפונען אויפן איראנישן פלאטא, א גרויסן הויכן ראיאן צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און דעם [[אינדוס טאל]] אין מזרח. די הויפט געגנט פון פרס איז געווען דאס היינטיגע איראן, אבער אין די צייטן פון די גרויסע אימפעריעס האט די הערשאפט זיך פארשפרייט פיל ווייטער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אירע גרעסטע צייט אריינגענומען:
* איראן און די פרסישע לענדער.
* [[מעסאפאטאמיע]] און [[בבל]].
* [[ארמעניע]] און מזרח [[אנטאליע]].
* חלקים פון די [[קאווקאז]].
* [[צענטראל אזיע]] און [[באקטריע]] (Bactria).
* [[אפגאניסטאן]].
* חלקים פון [[פאקיסטאן]].
* [[סיריע]], [[פיניקיע]] (Phoenicia) און [[ארץ ישראל]].

די געאגראפישע באדינגונגען פונעם איראנישן פלאטא האבן געהאט א גרויסע השפעה אויף דער אנטוויקלונג פון דער פרסישער קולטור. די בערג, מדבריות און ווייטע טאלן האבן געשאפן נאטורליכע גרעניצן, בשעת די הויפט דורכגענג צווישן מזרח און מערב האבן געמאכט דעם געגנט פאר א וויכטיגע בריק צווישן פארשידענע ציוויליזאציעס.

== אורשפרונג און פריע היסטאריע ==

=== די איראנישע פעלקער און מדי ===

אין די ערשטע יארהונדערטער פון דער ערשטער טויזנט יאר פאר זייער ציילונג האבן זיך פארשידענע איראנישע שבטים באזעצט אויפן איראנישן פלאטא. צווישן די וויכטיגסטע זענען געווען די מעדן (מדי) און די פרסים.

די מדיים האבן פריער געגרינדעט א שטארקע מלוכה אין צענטראל איראן. אין דער זיבעטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיי זיך פאראייניגט מיט [[בבל]] קעגן [[אשור]], און האבן געהאלפן ברענגען צום אונטערגאנג פון דער [[אשורישער אימפעריע]], אריינגערעכנט דעם חרבן פון [[נינוה]] אין יאר 612 פאר זייער ציילונג (ארום ג'ש&quot;ע–ג'ש&quot;ב לבריאת העולם לויט טייל חשבונות).

די מדישע מלוכה איז געווארן א גרויסע מאכט אין דעם אוראלטן מזרח, אבער איר הערשאפטהאט נישט אנגעהאלטן לאנג. אינערליכע שוואכקייטן און דער אויפקום פון [[כורש]] פון פרס האבן געברענגט צו א נייע תקופה אין דער געשיכטע פון דעם ראיאן.

=== די ערשטע פרסישע הערשער ===

די פריע פרסישע הערשער האבן געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] (Achaemenid Empire). דער נאמען פון דער דינאסטיע קומט פון אחמניש (Haxāmaniš), א פיגור אז וועלכער ווערט אין טראדיציע פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער משפחה.

אין דער פריערער תקופה זענען די פרסישע הערשער געווען אונטער דער השפעה פון גרעסערע מאכטן, ערשט [[עלם]] און שפעטער מדי. די שטאט [[אנשאן (פרס)|אנשאן]] (Anshan) איז געווארן דער צענטער פון דער פריערער פרסישער הערשאפט.

[[טשישפיש]] (Teispes) און [[כורש דער ערשטער]] (Cyrus I) האבן געבויט דעם יסוד פאר דער קומענדיגער אויפקום פון דער פרסישער מלוכה. קאמביזי דער ערשטער (Cambyses I), דער פאטער פון [[כורש דער גרויסער]], האט געהאט פארבינדונגען מיט דער מדישער קעניגליכע משפחה דורך זיין חתונה, וואס האט שפעטער געהאלפן פאראייניגן די צוויי פעלקער אונטער איין הערשאפט.

== אויפקום פון דער אכמענישער אימפעריע ==

=== כורש  דער גרויסער  ===

'''[[כורש  דער צווייטער]]  , באקאנט אלס כורש  דער גרויסער'''  (Cyrus the Great) (הערשאפט ארום 559–530 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ר&quot;א–ג'ר&quot;ל לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) ווערט פאררעכנט אלס דער גרינדער פון דער גרויסער פרסישער אימפעריע.

כורש האט ערשט געהערשט אלס א פרסישער מלך אונטער [[מדי]]. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער זיך אויפגעהויבן קעגן די מדישע הערשאפט, באזיגט די [[מדישע קעניגרייך]] און פאראייניגט די צוויי פעלקער אונטער זיין מלוכה.

נאך דעם האט כורש מער פארברייטערט זיין הערשאפט. ער האט איינגענומען [[לידיע]]  (Lydia) און די גריכישע שטעט אין קליין אזיע, און אזוי געברענגט די פרסישע גרעניצן ביז צום [[אגאישן ים]] (Aegean Sea).

די גרעסטע געשעעניש אין כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל ארום יאר 539 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ לבריאת העולם). דער נצחון האט געגעבן פאר פרס הערשאפט איבער [[מעסאפאטאמיע]], [[סיריע]], [[פיניקיע]] און [[ארץ ישראל]].

לויט [[ספר עזרא]] האט כורש ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידישע גולים זאלן קענען צוריקגיין קיין ירושלים און אויפבויען דעם בית המקדש. די געשעעניש ווערט באקאנט אלס '''הכרזת כורש''' און ווערט פאררעכנט אלס א הויפט נקודה אין דער תקופת שיבת ציון. &lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%9E%D7%9E%D7%9C%D7%9B%D7%AA_%D7%A4%D7%A8%D7%A1&lt;/ref&gt;
=== כנבוזי דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון כורש  דער גרויסער האט זיין זון '''[[כנבוזי דער צווייטער]]''' (Cambyses II) (הערשאפט 530–522 יאר פאר זייער ציילונג) איבערגענומען די קעניגליכע קרוין. זיין הויפט ציל איז געווען צו פארברייטערן די פרסישע הערשאפט נאך ווייטער, און זיין גרעסטע מיליטערישע דערגרייכונג איז געווען די אייננעמונג פון [[מצרים]].

ארום יאר 525 פאר זייער ציילונג האט כנבוזי געפירט א קאמפיין קעגן מצרים און האט באזיגט דעם מצרישן פרעה [[פסמטיך דער דריטער]]. (Psamtik III) מיט דעם איז מצרים געווארן א טייל פון דער [[אכמענישער אימפעריע]], און כנבוזי האט זיך באטראכט אלס דער הערשער פון מצרים לויט די מצרישע טראדיציעסץ ער האט אפילו אנגענומען דעם מצרישן נאָמען '''מעסוטי-רע''' (Mesutire), וואָס מיינט &quot;דאָס אייניקל פון רע&quot; (דער זון-גאָט). 

זיין הערשאפט איז געווען באצייכנט מיט שווערע קאמפיינען און אינערליכע אומריען. כנבוזי האט אין  געהיים הרג'עט זיין אייגענעם ברודער ברדיה איידער ער איז ארויסגעפארן קיין מצרים, כדי ער זאל נישט רעוואלטירן קעגן אים. וויבאלד דער המון עם האט נישט געוואוסט אז ברדיה איז טויט, האט דער מעדישער גלח (מג) [[גאומאטא דער מג|גאומאטא]] אויסגענוצט די געלעגנהייט. ער האט אויסגעזען פונקט ווי ברדיה און האט זיך דערקלערט אלס קעניג דער אויפשטאנד האט געברענגט צו א קריזיס אין דער קעניגליכער משפחה.

=== דריווש דער ערשטער און די ארגאניזאציע פון דער אימפעריע ===

'''[[דריווש  דער ערשטער]], באקאנט אלס דריווש דער גרויסער''' (Darius the Great) (הערשאפט 522–486 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;מ–ג'ת&quot;נ לבריאת העולם) איז ארויפגעקומען צום טראן נאך דער קריזיס וואס איז נאכגעפאלגט נאך כנבוזי'ס טויט. ער האט געשטאמט פון דער [[אכמענישער דינאסטיע]] און האט געשטארקט זיין פאזיציע דורך באזיגן פארשידענע אויפשטענדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דריווש האט פארוואנדלט די פרסישע מלוכה אין איינע פון די בעסטע ארגאניזירטע אימפעריעס פון דער אוראלטער וועלט. ער האט צעטיילט די לענדער אין באזינדערע הערשאפטן (אחשדרפנים), יעדער מיט א [[גאווערנער|גאווערנאר]] וועלכער האט פארטרעטן דעם מלך און געזאמלט שטייערן.

ער האט איינגעפירט א מער איינהייטליכע אדמיניסטראציע, מסדרגעווען דישטייער סיסטעמען און געבויט גרויסע וועגן, אריינגערעכנט דער באקאנטער קעניגליכער וועג אז וועלכער האט פארבינדן [[שושן]] מיט די מערב טיילן פון דער אימפעריע. די וועגן האבן ערמעגליכט שנעלע קאמוניקאציע צווישן די פארשידענע פראווינצן.

א וויכטיגע מקור פאר זיין הערשאפט איז די גרויסע אויפשריפט ביי בעיהיסטאן, אין וועלכער דריווש שילדערט זיין קאמף קעגן מרידות און שטעלט זיך פאר אלס א מלך אז וועלכער האלט סדר און גערעכטיגקייט מיט דער הילף פון [[אהורא מאזדא]], דער הויפט געטליכקייט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

=== די צווייטע בית המקדש אונטער דריווש ===

פאר אידישע געשיכטע איז די תקופה פון דריווש דער ערשטער פון די וויכטיגסטע תקופות אין דער פרסישער הערשאפט.

נאך דער הכרזת כורש האט זיך אנגעהויבן דער פראצעס פון שיבת ציון און די ארבעט אויפצובויען דעם [[בית המקדש השני]]. די ארבעט איז אבער דורכגעגאנגען דורך פארשידענע שוועריקייטן און אפשטעלונגען.

אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט, יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן און מקודש געווארן. לויט [[ספר עזרא]] איז די חנוכת הבית געווען אום [[ג' אדר]] פון יענעם יאר. די געשעעניש האט געצייכנט דעם ווידעראויפקום פון דער בית המקדש'דיגער צענטער אין ירושלים נאך דעם חורבן פון [[ערשטן בית המקדש]].

דער פרסישער הערשאפט האט דערלויבט די אידישע קהילה אין יהודה צו האלטן זייער רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן אונטער דער מסגרת פון דער אימפעריע. די נוצן פון אראמיש אלס אן אינטערנאציאנאלע אדמיניסטראטיווע שפראך האט אויך געשאפן א בריק צווישן די פארשידענע פעלקער אונטער פרסישע הערשאפט.

=== מלחמות מיט יוון ===

דריווש האט אויך געצילט צו פארברייטערן די פרסישע איינפלוס אין [[אייראפע]]. ער האט אריינגעדרונגען אין [[טראקיע]] (Thrace) און געמאכט [[מאקעדאניע]] פאר א אונטערגעווארפענע מלוכה.

זיין פרואוו איינצונעמען דעם גריכישן היימלאנד האט אבער געענדיקט מיט דער מפלה אין [[דער קאמף פון מאראטאן]] (Battle of Marathon)  אין יאר 490 פאר זייער ציילונג. די מפלה האט נישט צעשטערט די פרסישע אימפעריע, אבער זי האט אפגעשטעלט איר ווייטערדיגע פארברייטערונג קיין אייראפע.

== חשיארש דער ערשטער און די תקופת המגילה ==

'''[[חשיארש דער ערשטער]]''' (Xerxes I; הערשאפט 485–465 יאר פאר זייער ציילונג; בערך ג'ת&quot;נ–ג'ת&quot;ס לבריאת העולם) האט איבערגענומען די הערשאפט נאך דריווש דער ערשטער. ער האט געירשנט א ריזיגע אימפעריע מיט גרויסע מיליטערישע און עקאנאמישע כוחות.

אין די ערשטע יארן פון זיין הערשאפט האט ער אונטערדרוקט מרידות אין מצרים און בבל. שפעטער האט ער געפירט א גרויסן מיליטערישן קאמפיין קעגן יוון, מיט א ריזיגע ארמיי און פלאטע.

די פרסישע ארמיי האט אין אנהייב מצליח געווען און אפילו איינגענומען [[אטען]], אבער די קאמפיין האט זיך געענדיגט מיט גרויסע מפלות ביי די ים-קאמף פון [[סאלאמיס]] (Battle of Salamis) און דער קאמף פון [[פלאטאיא]] (Battle of Plataea). די מפלות האבן פארמיידט אז פרס זאל פארברייטערן איר הערשאפט איבער [[גריכנלאנד]].

אין אידישער טראדיציע ווערט חשיארש דערנענטערט צו '''[[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס''' פון [[מגילת אסתר]]. טייל מפרשים און חוקרים אידענטיפיצירן אים מיט דעם מלך, בשעת אנדערע ברענגען אנדערע פארשלאגן, אריינגערעכנט ארתחשסתא דער ערשטער. די מעשה פון פורים איז פארגעקומען אין דער הויפטשטאט שושן, אין דעם צענטער פון דער פרסישער קעניגליכער הויף.

די מגילה באשרייבט ווי א גזירה קעגן די אידן פון גאנצער אימפעריע איז בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר|אסתר המלכה]] און [[מרדכי|מרדכי היהודי]], און די נס [[פורים]] איז געווארן א שטענדיגע חלק פון אידישן לעבן און מסורה.

== די שפעטערע אכמענישע מלכים ==

נאך חשיארש האבן נאך עטליכע אכמענישע מלכים געהערשט איבער דער אימפעריע:

* '''[[ארתחשסתא דער ערשטער]]''' (Artaxerxes I) (465–425 יאר פאר זייער ציילונג) האט זיך געשטעלט קעגן אינערליכע פראבלעמען און מרידות, און זיין תקופה ווערט דערמאנט אין [[ספר נחמיה]]. [[נחמיה בן חכליה|נחמיה]], א אידישער קעניגליכער טרינקער אין דער פרסישער הויף, האט באקומען רשות צו גיין קיין [[ירושלים]] און אויפבויען די מויערן פון שטאט.

* '''[[דריווש דער צווייטער]]''' (Darius II) (423–404 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהאט א קאמפליצירטע הערשאפט מיט אינערליכע קאמפן, אבער האט ווייטער געהאלטן די יסודות פון דער אימפעריע.

* '''[[ארתחשסתא דער צווייטער]]'''  (Artaxerxes II) (404–358 יאר פאר זייער ציילונג) האט געהערשט אין א צייט פון קאנפליקטן מיט יוון און אינערליכע קעמפן.

* '''[[ארתחשסתא דער דריטער]]''' (358–338 יאר פאר זייער ציילונג) האט פרובירט צוריקצושטעלן די שטארקייט פון דער אימפעריע דורך אונטערדריקן מרידות און צוריקצונעמען מצרים.

* '''[[דריווש דער דריטער]]''' (Artaxerxes III) (336–330 יאר פאר זייער ציילונג) איז געווען דער לעצטער אכמענישער מלך.

אין דער צייט פון דריווש דער דריטער איז אויפגעקומען די מאקעדאנישע מאכט אונטער [[פיליפוס דער צווייטער]] און שפעטער [[אלכסנדר מוקדון]]. די פרסישע אימפעריע, טראץ איר ריזיגע גרויס, איז געווען באטראפן פון אינערליכע שוואכקייטן און פראבלעמען.

== דער אונטערגאנג פון דער אכמענישער אימפעריע ==

[[אלכסנדר מוקדון]] האט אין יאר 334 פאר זייער ציילונג אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן פרס. ער האט באזיגט די פרסישע ארמייען אין עטליכע גרויסע קאמפן, אריינגערעכנט דעם [[דער קאמף ביים גראניקוס|קאמף ביים גראניקוס]] (Battle of the Granicus), [[דער קאמף ביי איסוס]] (Battle of Issus) און צום סוף [[דער קאמף פון גאוגאמעלע]] (Battle of Gaugamela) אין יאר 331 פאר זייער ציילונג.

נאך די מפלה פון דריווש דער דריטער האט אלכסנדר איבערגענומען די קעניגליכע צענטערן פון דער פרסישער אימפעריע, אריינגערעכנט [[פערסעפאליס (פרס)|פּערסעפּאָליס]] (Persepolis). אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט די אכמענישע דינאסטיע זיך געענדיגט, אבער פילע פרסישע אדמיניסטראטיווע ארגענעזאציעס און לאקאלע הערשער זענען אריינגענומען געווארן אין דער נייע [[העלעניסטישע|העלעניסטישער]] סדר.

== די העלעניסטישע תקופה און די סעלעוקישער הערשאפט ==

נאך דער אייננעמונג פון דער [[אכמענישער אימפעריע]] דורך [[אלכסנדר מוקדון]] איז די פרסישע וועלט אריין אין א נייע תקופה. אלכסנדר האט נישט צעשטערט אלע עלעמענטן פון דער פריערדיגער אדמיניסטראציע, נאר האט אין פילע פעלער ווייטער גענוצט פרסישע באאמטע און ארגענעזאציעס צו פירן די ריזיגע לענדער.

נאך אלכסנדר'ס טויט אין יאר 323 פאר זייער ציילונג איז זיין אימפעריע צעטיילט געווארן צווישן זיינע גענעראלן. דער מזרח טייל, אריינגערעכנט פרס און מעסאפאטאמיע, איז צום סוף אונטערגעקומען אונטער דער הערשאפט פון דער [[סעלעוקישער דינאסטיע]] (Seleucid dynasty), געגרינדעט דורך [[סעלעוקוס דער ערשטער]] אין יאר 312 פאר זייער ציילונג.

די סעלעוקישער מלוכה איז געווען א העלעניסטישע מלוכה וואס האט פאראייניגט [[גריכישע קולטור]] מיט די לאקאלע טראדיציעס פון פרס און דעם נאנטן מזרח. [[גריכיש]] איז געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער הויף און אדמיניסטראציע, בשעת לאקאלע שפראכן און קולטורן האבן ווייטער עקזיסטירט.

די סעלעוקישער הערשאפט האט אבער קיינמאל נישט געהאט די זעלבע פעסטע קאנטראל איבער די גאנצע איראנישע פלאטא ווי די אכמענישע מלכים. ווייטע געגנטן האבן אנגעהויבן באקומען מער זעלבסטשטענדיגקייט, און נייע פערסישע כוחות האבן זיך אויפגעהויבן.

== די פארטישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקידישע דינאסטיע ===

אין דער דריטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען די פארטישע מאכט אין צפון־מזרח איראן דורך די פארני שבט. די גרינדער פון דער דינאסטיע זענען געווען די ארסאקידישע הערשער, באקאנט אלס די פארטער אדער [[פארטישע אימפעריע]] (ענגליש: ''Parthian Empire'').

דער גרינדער, [[ארסאקעס  דער ערשטער]] , האט זיך אויפגעהויבן קעגן די סעלעוקישער הערשאפט און געגרינדעט א נייע פערסישע מלוכה. במשך פון די קומענדיגע דורות האט די פארטישע אימפעריע מער און מער פארברייטערט ביז זיי האבן איבערגענומען גרויסע טיילן פון דער געוועזענער פרסישער וועלט. זיי האבן געגרינדעט א גרויסע אימפעריע וואס האט געהערשט בערך פון יאר 247 פאר זייער ציילונג ביז יאר 224 למספרם.

די פארטער האבן נישט אויפגעשטעלט אזא צענטראליזירטע מלוכה ווי די אכמענישע, נאר האבן זיך געשטיצט אויף א סיסטעם פון לאקאלע הערשער און שטארקע נאבעל משפחות וואס האבן געהאט א גרויסן חלק אין דער רעגירונג.

=== די פארטער און רוים ===

די פארטישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די גרעסטע קעגנער פון דער [[רוימישער רעפובליק]] און שפעטער דער [[רוימישע אימפעריע|רוימישער אימפעריע]]. די גרעניץ צווישן [[רוים]] און פרס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע פאליטישע גרעניצן אין דער אוראלטער וועלט.

א באקאנטע קאמף צווישן די צוויי מאכטן איז געווען [[דער קאמף פון קארהע]] (Battle of Carrhae) אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטישער גענעראל [[סורענא]] האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער [[מארקוס ליקיניוס קראסוס]] (Marcus Licinius Crassus)

.די פארטער זענען באקאנט געווארן פאר זייער שטארקע [[קאוואלעריע|קאַוואַלעריע]], ספעציעל זייערע פייל־שיסער אויף פערד, וואס האבן זיי געגעבן א מיליטערישע אויבערהאנט קעגן אסאך קעגנערס.

=== די אידן אונטער די פארטער ===

אין די צייטן פון דער פארטישער אימפעריע האבן אידישע קהילות עקזיסטירט אין [[בבל]] און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די פארטישע הערשאפט האט אין גרויסן טייל ערלויבט לאקאלע קהילות צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע לעבנסשטייגער.

בבל איז שפעטער געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערן פון אידישער תורה־לערנען, און אין דער תקופה נאך די [[חורבן בית שני|חורבן פון בית שני]] האט זיך דארט אנטוויקלט א גרויסער חלק פון דער אידישער רוחניות.

== די סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג און אויפקום ===

אין יאר 224 למספרם האט דער פרסישער הערשער [[ארדשיר דער ערשטער]]  (Ardashir I) באזיגט דעם לעצטן פארטישן קעניג [[ארטאבאנוס דער פערדער]] (Artbanus IV)  און געגרינדעט די [[סאסאנישע אימפעריע]] (Sassanid Empire).

די [[סאסאנישע דינאסטיע]] ווערט פאררעכנט אלס די לעצטע גרויסע פרסישע אימפעריע פאר דער מוסלעמענישער כיבוש. זי האט זיך געזען אלס א המשך פון דער אלטער פרסישער קעניגרייך און האט צוריקגעברענגט א שטארקער צענטראליזירטער רעגירונג.

די סאסאנישע מלכים האבן פארשטארקט דער שטאטישער אדמיניסטראציע, די מיליטערישע ארגאניזאציע און די קעניגליכע אויטאריטעט. זיי האבן אויך געגעבן א גרויסן שטיצע פאר זאראטוסטריזם און געמאכט עס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א באדייטנדע באציאונג מיט אידישע קהילות אין בבל. אין דער תקופה האט זיך אנטוויקלט דער בבלי תלמוד, און די אידישע צענטערן אין בבל האבן געבליט אונטער א סאסאנישער סביבה.

=== מלחמות מיט ביזאנט און דער נאנטער מזרח ===

די סאסאנישע אימפעריע האט במשך פון מער ווי פיר הונדערט יאר געהאט כסדרדיגע קאנפליקטן מיט דער רוימישער און שפעטער [[ביזאנטישע אימפעריע|ביזאנטישער אימפעריע]].

די מלחמות צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען איבער קאנטראל פון [[מעסאפאטאמיע]], [[ארמעניע]], [[סיריע]] און אנדערע וויכטיגע געגנטן. ביידע אימפעריעס האבן זיך געקעמפט פאר השפעה איבער די האנדל דורכגענג צווישן מזרח און מערב.

איינער פון די גרעסטע סאסאנישע הערשער איז געווען [[חוסרו דער ערשטער]] (Khosrow I) (531–579), אונטער וועמען די אימפעריע האט דערגרייכט א הויכן קולטורעלן און פאליטישן שפיץ. זיין צייט איז באקאנט פאר אדמיניסטראטיווע רעפארמען, [[קונסט]] און [[וויסנשאפט]].

=== דער סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט ===

אין דער זיבעטער יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע זיך געפונען אין א שוואכע מצב נאך לאנגע מלחמות מיט ביזאנט. אינערליכע קריזיסן און קעניגליכע קאמפן האבן ווייטער אפגעשוואכט די מלוכה.

מיטן אויפקום פון דער מוסלעמענישער הערשאפט פון אראביע האבן די אראבישע מוסלעמענישע ארמייען אריינגעדרונגען אין פרס. די הויפט קאמפן, אריינגערעכנט [[דער קאמף פון קאדיסיע]] (Battle of al-Qadisiyyah) (636) און [[דער קאמף פון נהאוואנד]] (the Battle of Nahavand) (642), האבן געפירט צום אונטערגאנג פון דער סאסאנישער מאכט.

ארום יאר 651 האט די סאסאנישע אימפעריע אויפגעהערט צו עקזיסטירן אלס זעלבסטשטענדיגע מלוכה.

== די איסלאמישע תקופה און די ווידעראויפקום פון דער פרסישער קולטור ==

=== דער מוסלעמענישער כיבוש פון פרס ===

נאך דער אונטערגאנג פון דער [[סאסאנישער אימפעריע]] איז פרס אריין אין א נייע תקופה אונטער דער הערשאפט פון די [[מוסלעמענישע כאליפאטן]]. די [[אראבישע מוסלעמענער|אראבישע מוסלעמענישע]] ארמייען האבן איינגענומען די הויפט שטעט און געגנטן פון דער אלטער פרסישער מלוכה אין דער זיבעטער יארהונדערט.

דער פראצעס פון איסלאמיזירונג איז נישט פארגעקומען אין איין מאל, נאר במשך פון עטליכע דורות. אין אנהייב האבן פילע פרסישע איינוואוינער ווייטער געהאלטן זייערע אלטע רעליגיעזע מנהגים, בשעת איסלאם האט זיך ביסלעכווייז פארשפרייט דורך אדמיניסטראטיווע, געזעלשאפטליכע און קולטורעלע פארבינדונגען.

כאטש די פריערדיגע סאסאנישע שטאטישע סיסטעם איז צוזאמגעפאלן, זענען פילע פרסישע באאמטע אריינגענומען געווארן אין דער נייע מוסלעמענישער אדמיניסטראציע. זייערע ידיעות אין רעגירונג, [[פינאנץ|פינאנצן]] און ארגאניזאציע האבן געהאט א שטארקן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער וועלט.

די [[פערסיש|פרסישע]] שפראך און [[קולטור]] האבן נישט פארלוירן זייער חשיבות. פארקערט, אין די קומענדיגע יארהונדערטער האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך (פארסי), וואס איז געווארן איינער פון די וויכטיגסטע ליטערארישע שפראכן פון דער מוסלעמענישער וועלט.

== די סאמאנישע דינאסטיע ==

=== אויפקום פון א פרסיש־איסלאמישע מלוכה ===

אין דער ניינטער יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאמאנישע דינאסטיע]] (ענגליש: Samanid Empire), איינע פון די ערשטע גרויסע פרסישע דינאסטיעס נאך דער אראבישער כיבוש. די סאמאנישע הערשער האבן געהערשט איבער [[טראנסאקסאניע]] ( ענגליש: Transoxania | אראביש:Ma Wra al-Nahr) און חלקים פון [[חוראסאן]] (Khurasan), מיטן צענטער אין בוכארא.

די דינאסטיע איז געגרינדעט געווארן דורך [[איסמאעיל סאמאני]] (Ismail Samani), וואס האט באקומען אנערקענונג פון דער [[אבאסישער כאליפאט|אבאסידישער כאליפאט]]. כאטש די סאמאנישע הערשער האבן פארמירט זייער מלוכה אונטער דער רעליגיעזער אויטאריטעט פון דעם [[כאליף]], האבן זיי אין פראקטיק געהאט א ברייטע זעלבסטשטענדיגקייט.

אונטער די סאמאנישע מלכים איז [[בוכארא]] און [[סאמארקאנד]] געווארן א גרויסער צענטער פון וויסנשאפט, קולטור און ליטעראטור. די תקופה ווערט באטראכט אלס א וויכטיגע שטאפל אין דער אויפקום פון דער קלאסישער פרסישער קולטור.

אונטער דער סאמאנישער הערשאפט האט זיך אנטוויקלט די נייע פרסישע שפראך, וואס איז געשריבן געווארן מיט אראבישע אותיות. די קולטורעלע אנטוויקלונג האט געהאט א לאנג־דויערנדע השפעה אויף גאנץ צענטראל אזיע און דער נאנטער מזרח.

== די טערקישע און מאנגאלישע דינאסטיעס ==

=== די גאזנאווידן און סעלדזשוקן ===

פון דער צענטער פון דער [[צענטראל אזיע|צענטראל־אזיאטישער]] וועלט זענען אויפגעקומען פארשידענע [[טערקישע דינאסטיעס]] וואס האבן געהערשט איבער פרס, אבער זיי האבן אנגענומען און געשטיצט די פרסישע שפראך און קולטור.

די [[גאזנאווישע דינאסטיע]]  (Ghaznavid Empire). האט געהערשט אין דער סוף פון צענטן און אנהייב עלפטן יארהונדערט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]], [[אפגאניסטאן]] און צפון־מערב [[אינדיע]]. זייער הויפטשטאט [[גאזני (אפגאניסטאן)|גאזני]] איז געווארן א צענטער פון קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

די [[סעלדזשוקישע אימפעריע]] (Seljuk Empire) האט אין עלפטן יארהונדערט איבערגענומען א גרויסן חלק פון פרס און דעם נאנטן מזרח. די סעלדזשוקישע הערשער זענען געווען [[טערקיי|טערקיש]]־שטאמיגע, אבער זייער רעגירונג איז שטארק באאיינפלוסט געווארן דורך פרסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציעס.

אונטער די סעלדזשוקן האבן פרסישע [[וויזיר|וויזירן]] און געלערנטע געהאט א גרויסן תפקיד. דער בארימטער פרסישער וויזיר [[ניזאם אל־מולך]] (Nizam al-Mulk) האט געבויט אן אויסגעארבעט אדמיניסטראטיווע סיסטעם און געשטיצט די גרינדונג פון וויסנשאפט אוניווערסיטעטן, באקאנט אלס ניזאמיעס.

=== די כוואריזמישע מלוכה ===

נאך דער אפשוואכונג פון דער סעלדזשוקישער מאכט איז אויפגעקומען די [[כוואריזמישע דינאסטיע]] (Khwarazmian dynasty). זי האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון [[איראן]] און [[צענטראל אזיע]] ביז די [[מאנגאלישע אימפעריע|מאנגאלישע]] אינוואזיע.

די כוואריזמישע מלוכה איז געווארן איינע פון די שטארקסטע מאכטן אין דעם ראיאן, אבער איר קאנפליקט מיט דער מאנגאלישער אימפעריע האט געברענגט צו איר שנעלן אונטערגאנג.

== די מאנגאלישע צייט און די אילכאנער ==

אין דער דרייצנטער יארהונדערט האט די [[מאנגאלישע אימפעריע]] אונטער [[דזשינגיס כאן]] (Genghis Khan) איינגענימען ריזיגע שטחים אין צענטראל אזיע און פרס. די מאנגאלישע אינוואזיע האט געברענגט שווערע חורבנות אין פילע שטעט און געגנטן.

נאך דער ערשטע כיבושים האט זיך אין פרס געגרינדעט די [[אילכאנישע עניגרייך]] (ענגליש: ''Ilkhanate''; פערסיש: ''ایلخانان''), א צווייג פון דער מאנגאלישער אימפעריע. די אילכאנער האבן געמאכט [[מאראגהא (איראן)|מאראגהא]] (Maragheh) , שפעטער [[טאבריז]] און [[סולטאניע (איראן)|סולטאניע]] (ענגליש: ''Soltaniyeh'' ; פערסיש: ''سلطانيه'')פאר הויפטצענטערן פון זייער הערשאפט.

איבער די דורות האבן די אילכאנישע הערשער זיך ביסלעכווייז פארוואנדלט פון מאנגאלישע צו  הערשער וואס האבן אנגענומען די מוסלעמענישע רעליגיע און פרסישע קולטור.

=== די אילכאנישע מלוכה ===

נאך די ערשטע מאנגאלישע כיבושים איז אין פרס אויפגעשטעלט געווארן די '''אילכאנישע מלוכה''', א צווייג פון דער גרויסער מאנגאלישער אימפעריע.

דער גרינדער פון דער אילכאנישער הערשאפט איז געווען [[הולאגו כאן,]] אייניקל פון [[דזשינגיס כאן]], וואס האט אין יאר [[1258]] למספרם איינגענומען [[באגדאד]] און געברענגט צום סוף פון דער [[אבאסישער כאליפאט]] אין יענער שטאט.

די אילכאנישע הערשער האבן ערשט געהאט א מאנגאלישע אידענטיטעט, אבער מיט דער צייט האבן זיי אנגענומען איסלאם און זיך פארבונדן מיט דער לאקאלער פרסישער קולטור.

אונטער אילכאנישע הערשער ווי [[גאזאן כאן]] און אולדזייטו האט זיך אנטוויקלט א רייכע תקופה פון קונסט, ארכיטעקטור און וויסנשאפט. שטעט ווי תבריז זענען געווארן וויכטיגע צענטערן פון האנדל צווישן מזרח און מערב.

== די אויפקום פון דער סאפאווידישער אימפעריע ==

=== גרינדונג פון א נייע פרסישע מלוכה ===

נאך דער צעטיילונג פון דער מאנגאלישער און טערקישער הערשאפט האבן פארשידענע לאקאלע מאכטן געהערשט איבער טיילן פון איראן. אין דער סוף פון פופצנטן און אנהייב זעכצנטן יארהונדערט איז אויפגעקומען די [[סאפאווידישע דינאסטיע]] (Safavid dynasty).

ארום יאר [[1501]] האט שאך [[איסמאל דער ערשטער]] (Shah Ismail I) געגרינדעט די [[סאפאווידישע אימפעריע]] און פאראייניגט גרויסע טיילן פון איראן אונטער איין הערשאפט.

די סאפאווידישע מלוכה האט געהאט א באזונדערע וויכטיגקייט אין דער געשיכטע פון פרס ווייל זי האט געמאכט די צוועלף־אימאם [[שיא איסלאם|שיאיזם]] די אפיציעלע רעליגיע פון דער מלוכה. דער שריט האט באשאפן די רעליגיעזע אידענטיטעט פון איראן וואס איז אין גרויסן טייל פארבליבן ביז היינט.

=== שאך עבאס דער גרויסער ===

איינער פון די מערסט באדייטנדע סאפאווישע הערשער איז געווען '''[[שאך עבאס דער גרויסער]]''', וואס האט געהערשט פון יאר [[1587]] ביז [[1629]] למספרם.

אונטער זיין הערשאפט האט פרס דערגרייכט א הויכפונקט פון פאליטישער און קולטורעלער מאכט. ער האט אריבערגעפירט די הויפטשטאט קיין [[איספאהאן]] און פארוואנדלט די שטאט אין איינע פון די שענסטע שטעט אין דער איסלאמישער וועלט.

די תקופה פון שאך עבאס איז באקאנט פאר אירע גרויסע בוי־פראיעקטן, אריינגערעכנט [[מאסק|מאסקס]], בריקן, פאלאצן און מארקפלעצער. די פרסישע קונסט פון טעפיך־וועבעריי, מיניאטורן און ארכיטעקטור האט אין יענער צייט דערגרייכט א הויכע שטאפל.

== די קאַדזשאַרישע און פּאַהלאַווישע תקופות ==

=== די קאדזשארישע דינאסטיע ===

אין יאר 1722 למספרם איז די סאפאווישע אימפעריע געפאלן נאך אן אינוואזיע פון [[אפגאניסטאן|אפגאנישע]] כוחות. דער פאל האט געברענגט א תקופה פון פאליטישע אומזיכערקייט אין פרס. אין די קומענדיגע יארן האבן פארשידענע הערשער געקעמפט פאר קאנטראל איבער'ן לאנד. [[נאדיר שאה]] האט אויפגעשטעלט די אפשארישע מלוכה. ער איז געווען א באקאנטער מיליטערישער פירער וואס האט פארברייטערט די פרסישע הערשאפט ביז צענטראל אזיע און אינדיע. נאכדעם וואס נאדיר שאה איז אומגעקומען אין יאר 1747 למספרם, האט זיך די אפשארישע מלוכה שנעל צעטיילט. די זאנדישע דינאסטיע האט דערנאך געהערשט איבער א טייל פון פרס. אונטער קארים חאן זאנד איז שיראז געווארן א וויכטיגער קולטורעלער צענטער. די אימסטאביליטעט האט אנגעהאלטן ביז די [[קאדזשארישע דינאסטיע|קאַדזשאַרישע דינאסטיע]] האט גענומען די מאכט אין יאר [[1794]].

די קאדזשארישע האבן געמאכט טעהראן פאר זייער הויפטשטאט און האבן געהערשט איבער פרס ביז יאר [[1925]]. זייער הערשאפט איז געפאלן אין א צייט ווען אייראפעאישע אימפעריעס, בעיקר [[רוסלאנד]] און [[בריטאניע]], האבן שטארק פארברייטערט זייער איינפלוס אין [[אזיע]].

אין די ניינצנטן יארהונדערט האט פרס פארלוירן גרויסע טיילן פון אירע היסטארישע פראנטירן. אין די מלחמות קעגן רוסלאנד האבן די קאדזשארן געמוזט אונטערשרייבן דעם [[אפמאך פון גוליסטאן]] (Treaty of Gulistan) אין יאר [[1813]] און דעם [[אפמאך פון טורקמאנטשיי]] (Treaty of Turkmenchay) אין יאר [[1828]], דורך וועלכע גרויסע געגנטן אין [[קאווקאז בערג|קאווקאז]] זענען איבערגעגעבן געווארן אונטער רוסישער קאנטראל.

טראץ די טעריטאריעלע פארלוסטן איז פרס געבליבן אן אומאפהענגיקע מלוכה. די תקופה איז אויך באצייכנט מיט פרואוון פון מאדערניזאציע, די אויפקום פון א קאנסטיטוציאנאלע באוועגונג און קאנפליקטן צווישן די קעניגליכע מאכט, רעליגיעזע אויטאריטעטן און פרעמדע איינפלוסן.

=== די פאהלאווישע דינאסטיע ===

אין יאר 1925 איז [[רעזא שאה פאהלאווי]] (פערסיש:رضא شاه پهلوی  Reza Shah Pahlavi :english ) ארויפגעקומען צום מאכט און געגרינדעט די [[פאהלאווישע דינאסטיע]]. זיין הערשאפט און די שפעטערע הערשאפט פון זיין זון [[מוחמד רעזא שאה]] (Mohammad Reza Pahlavi) האבן געצילט צו מאדערניזירן דאס לאנד און פארשטארקן די צענטראלע רעגירונג.

אונטער די פאהלאווישע הערשער זענען דורכגעפירט געווארן גרויסע אינפראסטרוקטור פראיעקטן, אריינגערעכנט נייע וועגן, אינדוסטריעליזאציע און בילדונגס־רעפארמען. די רעגירונג האט אויך געפרואווט פארמינערן דעם איינפלוס פון טראדיציאנעלע רעליגיעזע ארגענעזאציעס אויף דער שטאטישער סיסטעם.

אין יאר [[1935]], האט דער דעמאלטיגער קעניג (שאך) רעזא שאה פעהלווי האט אפיציעל געבעטן פון די וועלט-לענדער אויפצוהערן נוצן דעם נאמען '''פערסיע''' (Persia) און אנהייבן נוצן דעם נאמען '''[[איראן]]'''.

ביים אויסברוך פון דער צווייטער וועלט קריג האט איראן פראקלאמירט נייטראליטעט, אבער צוליב איר וויכטיגע לאקאציע צווישן די סאוועטן פארבאנד און דעם מיטל מזרח האבן די אליאירטע מאכטן אריינגעדרונגען אין לאנד אין יאר 1941 למספרם.

רזא שאה איז געצווינגען געווארן אפציטרעטן, און זיין זון מוחמד רזא פאהלאווי האט איבערגענומען דעם טראן.

די פאהלאווישע תקופה איז אבער אויך באצייכנט געווארן מיט שטארקע קעגנערשאפט קעגן דער מלוכה, צוליב אויטאריטערע רעגירונג־שטייגער, עקאנאמישע אומגלייכקייטן און קאנפליקטן צווישן מאדערניזאציע און טראדיציאנעלע געזעלשאפט.

== די איסלאמישע רעוואלוציע און דער מאדערנער איראן ==
אין יאר 1979 למספרם איז פארגעקומען די '''איסלאמישע רעוואלוציע אין איראן''', וואס האט געברענגט צום סוף פון דער פאהלאווישער מאנארכיע.

די רעוואלוציע האט געפירט צו דער גרינדונג פון דער '''איסלאמישער רעפובליק פון איראן''' אונטער דער הנהגה פון '''[[אייאטאלא]] [[רוחאלא כומעיני]]''' ([[3טן יוני]] [[1989]] - [[17טן מיי]] [[1990]]).

דער נייעם סיסטעם האט פארבינדן א רעליגיעזן רעגירונגס־מאדעל מיט מאדערנע רעפובליקאנישע ארגענעזאציעס. די לאנד האט אנגענומען א נייע קאנסטיטוציע און די רעליגיע פון [[שיא איסלאם|שיאיזם]] איז געווארן דער אפיציעלער יסוד פון דער רעגירונג.

כאטש די היינטיגע שטאט ווערט גערופן איראן, בלייבט דער נאמען '''פרס''' א וויכטיגער קולטורעלער און היסטארישער טערמין וואס באצייכנט די אלטע ציוויליזאציע, די אימפעריעס און די רייכע ירושה פון דעם איראנישן פלאטאו.

== רעליגיע אין פרס ==

=== די פריערדיגע איראנישע רעליגיעס ===

אין די אוראלטע צייטן איז די רעליגיע פון פרס געווען פארבונדן מיט די איראנישע רעליגיעזע טראדיציעס וואס האבן שפעטער זיך פאראייניגט אין [[זאראאסטריזם|זאראטוסטריזם]].

זאראטוסטריזם, וואס ווערט פארבונדן מיטן נביא זאראטוסטער (זאראטושטרע), איז געווען געבויט ארום דער עבודה זרה פון אהורא מאזדא און דעם געדאנק פון א קאמף צווישן אמת און פאלשקייט, סדר און כאאס.

אין דער אכמענישער תקופה ווערט דער נאמען אהורא מאזדא דערמאנט אין קעניגליכע אויפשריפטן, און דער רעליגיעזער געדאנק פון א מלך וואס האלט סדר און גערעכטיגקייט איז געווארן א טייל פון דער אימפעריאלער אידעאלאגיע.

צוזאמען מיט זאראטוסטריזם האבן אויך עקזיסטירט עלמישע, מסופאטאמישע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

=== פרס און אידישע געשיכטע ===
{{קאטעגאריע הויפט|אידן אין פרס}}
פארן אידישן פאלק האט פרס א באזונדערע פלאץ אין היסטאריע. די פרסישע הערשאפט האט אנגעהויבן נאך [[גלות בבל]] און האט ערלויבט א נייע תקופה אין דער אידישער געשיכטע.

די הכרזת כורש ארום יאר 538–537 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;צ–ג'ת&quot;ק לבריאת העולם לויט אידישע חשבונות) האט געגעבן דערלויבעניש פאר אידישע פארטריבענע זיך אומצוקערן קיין [[ירושלים]].

די צייט פון דריווש דער ערשטער האט געברענגט צו דער פארענדיגונג פון [[בית המקדש השני]] אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך [[יארן ג'ת' - ג'תצ&quot;ט|ג'ת&quot;קט]] לבריאת העולם), און דער תקופה פון חשיארש ווערט פארבונדן מיט דער געשיכטע פון [[מגילת אסתר]] און דעם [[נס פורים]].

== שפראכן און קולטור ==

די פרסישע אימפעריעס האבן שטענדיג געהאט א קולטורעלע געמיש פון פארשידענע פעלקער און שפראכן.

אין דער אכמענישער צייט זענען גענוצט געווארן עטליכע אפיציעלע שפראכן:

* '''אלט־פרסיש:''' פאר קעניגליכע אויפשריפטן.
* '''[[עלמיש]]:''' פאר אדמיניסטראציע.
* '''[[אקאדיש]]:''' אין מסופאטאמיע.
* '''[[אראמיש]]:''' די הויפט אימפעריע-שפראך.

אין דער סאסאנישער צייט איז מיטל־פרסיש (פהלוי) געווארן א וויכטיגע שפראך פון דער רעגירונג און ליטעראטור.

נאך דער איסלאמישער תקופה האט זיך אנטוויקלט נייע פרסיש, פארסי, וואס איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע קולטורעלע שפראכן אין דער מוסלעמענישער וועלט.

פרסישע דיכטער און געלערנטע האבן געהאט א גרויסע השפעה פון [[צענטראל אזיע]] ביז [[אינדיע]] און [[אנטאליע]]. די פרסישע שפראך איז במשך פון הונדערטער יארן געווען א שפראך פון קעניגליכע הויף, וויסנשאפט און ליטעראטור.
=== פרסישע ליטעראטור ===

די פרסישע ליטעראטור איז געווארן איינע פון די וויכטיגסטע ליטערארישע טראדיציעס אין דער איסלאמישער וועלט.

דער דיכטער פירדוסי, מחבר פון שאהנאמע, האט געשאפן איינע פון די גרעסטע ווערק פון פרסישער ליטעראטור און געשילדערט די היסטארישע און לעגענדארע פארגאנגענהייט פון איראן.

אנדערע גרויסע פרסישע שרייבער און דיכטער, ווי סאדי, חאפז און רומי, האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער קולטור פון גאנצן מיטל מזרח און ווייטער.

די פרסישע שפראך איז במשך פון פילע יארהונדערטער געווען א שפראך פון קעניגליכע הויפן, געלערנטע און דיכטער אין גרויסע טיילן פון אזיע.

== אדמיניסטראציע און רעגירונגס־סיסטעם ==

=== די אכמענישע רעגירונג ===

די אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס איינע פון די ערשטע גרויסע אימפעריעס אין דער וועלט וואס האט אנטוויקלט א אויסגעארבעטע סיסטעם צו פירן א ריזיגן שטח מיט פארשידענע פעלקער, שפראכן און קולטורן.

דער מלך פון פרס האט געהאט די העכסטע אויטאריטעט איבער דער גאנצער אימפעריע און האט זיך באטראכט אלס דער באשיצער פון סדר און געזעץ. אונטער אים האבן געדינט די אחשדרפנים, וואס האבן געפירט די פארשידענע פראווינצן.

די אחשדרפויות זענען געווען צעטיילט לויט געאגראפישע און פאליטישע באדינגונגען. יעדער אחשדרפן האט געהאט די אויפגאבע צו זאמלען שטייערן, האלטן מיליטערישע קאנטראל און פארטרעטן דעם קעניג אין זיין געגנט.

צו פארמיידן אז לאקאלע הערשער זאלן ווערן צו שטארק, האט די קעניגליכע רעגירונג געהאט באזונדערע באאמטע וואס האבן נאכגעקוקט די ארבעט פון די אחשדרפנים. די סיסטעם האט ערמעגליכט פאר דער מלוכה צו האלטן קאנטראל איבער לענדער פון פארשידענע שפראכן און פעלקער.

=== דער קעניגליכער וועג און האנדל ===

א וויכטיגע טייל פון דער פרסישער הצלחה איז געווען די אנטוויקלונג פון פארבינדונגען צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

דער קעניגליכער וועג האט פארבינדן שושן, אחמתא און אנדערע צענטערן מיט די מערב פראווינצן. שליחים האבן געקענט דורכפארן גרויסע דיסטאנצן מיט א ספעציעלן סיסטעם פון סטאנציעס.

דער וועג האט געהאלפן נישט נאר פאר מיליטערישע צילן און אדמיניסטראציע, נאר אויך פאר האנדל צווישן מזרח און מערב. דורך פרסישע לענדער זענען דורכגעגאנגען וויכטיגע רוטעס וואס האבן פארבונדן די ציוויליזאציעס פון מסופאטאמיע, צענטראל אזיע און דעם [[אינדישער סובקאנטינענט]].

== מיליטער און פארטיידיגונג ==

די פרסישע אימפעריעס האבן געהאט שטארקע מיליטערישע סיסטעמען וואס האבן זיך געבויט אויף די מיטארבעט פון פילע פעלקער אונטער דער אימפעריע.

אין דער אכמענישער תקופה איז דער קעניגליכער מיליטער צוזאמענגעשטעלט געווארן פון סאלדאטן פון פארשידענע פראווינצן. צווישן זיי זענען געווען פרסים, מדיים, מצרים, באקטעריער, סאקא און אנדערע פעלקער.

די פרסישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד־רייטער, באזונדערס די פייל־שיסער אויף פערד. די פארטישע קאוואלעריע האט שפעטער באקומען א גרויסן שם צוליב אירע טאקטיקן.

די פרסישע פלאטע האט געשפילט א וויכטיגע ראלע ביים הערשן איבער די ברעגן פונעם מיטלענדישן ים און די מזרח באדן פון דעם אגאישן ים.

== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון פרס איז געבויט געווארן אויף לאנדווירטשאפט, האנדל, מינעראלן און שטייערן פון די פארשידענע פראווינצן.

די אימפעריע האט פארמאגט א ברייטע נעץ פון האנדל־וועגן וואס האבן פארבונדן מזרח און מערב. סחורות פון אינדיע, צענטראל אזיע און דעם נאנטן מזרח זענען דורכגעגאנגען דורך פרסישע לענדער.

די אכמענישע מלכים האבן איינגעפירט סטאנדארדיזירטע מטבעות, אריינגערעכנט דעם דאריקן גאלד־מטבע און דעם סיגלאס זילבער־מטבע, וואס האבן געהאלפן פאר האנדל און שטייער־זאמלונג.

די רייכקייט פון דער אימפעריע האט ערמעגליכט גרויסע קעניגליכע בוי־פראיעקטן און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם.

== פרס אין דער וויסנשאפט און היסטארישע ==

די שטודיע פון פרסישע געשיכטע האט געשאפן איינע פון די וויכטיגסטע פעלדער אין דער אלטער נאנט־מזרח פארשונג.

ארכעאלאגישע עקספעדיציעס אין איראן האבן אנטדעקט גרויסע צאלן פון אויפשריפטן, געביידעס און קונסטווערק וואס געבן א בילד איבער די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דער אימפעריע.

=== ארכעאלאגיע און היסטארישע איבערבלייבענישן ===
די היינטיגע ארכעאלאגישע שטודיעס פון פרס זענען באזירט אויף א גרויסע צאל איבערבלייבענישן פון פארשידענע תקופות.

צווישן די וויכטיגסטע זייטלעך געפינען זיך:

* '''פערסעפאליס''' – דער גרויסער צערעמאניעלער צענטער פון די אכמענישע מלכים.
* '''פאסארגאדע''' – די ערשטע קעניגליכע הויפטשטאט פון כורש  דער גרויסער  .
* '''בישטון''' – דער בארימטער שטיין־אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער .
* '''שושן''' – די קעניגליכע שטאט וואס ווערט אויך דערמאנט אין מגילת אסתר.
* '''קטסיפון''' – דער גרויסער צענטער פון דער סאסאנישער אימפעריע.

די ארכעאלאגישע געפינסן פון פרס האבן צוגעשטעלט וויכטיגע אינפארמאציע איבער דער פאליטישער סיסטעם, קולטור, רעליגיע און טאג־טעגליכער לעבן פון די אלטע איראנישע פעלקער.

=== באקאנטע פרסישע הערשער ===
צווישן די מערסט באדייטנדע הערשער פון די פארשידענע פרסישע מלוכות ווערן גערעכנט:

* '''כורש  דער גרויסער'''   – גרינדער פון דער אכמענישער וועלט אימפעריע און דער מלך וואס האט ערלויבט די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים.
* '''כנבוזי  דער צווייטער'''   – זון פון כורש, וואס האט פארברייטערט די אימפעריע ביז מצרים.
* '''דריווש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט ארגאניזירט די אימפעריע און אונטער וועמען דער בית המקדש השני איז פארענדיגט געווארן.
* '''חשיארש  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס ווערט אין אידישער מסורה פארבונדן מיט אחשורוש פון מגילת אסתר.
* '''ארתחשסתא  דער ערשטער'''  – דער מלך וואס האט געשטיצט נחמיה'ס ארבעט אין ירושלים.
* '''ארדשיר  דער ערשטער'''  – גרינדער פון דער סאסאנישער אימפעריע.
* '''שאה עבאס דער גרויסער''' – איינער פון די גרעסטע הערשער פון דער סאפאווישער תקופה.
== פארשונג און היסטארישע באטראכטונגען ==

=== מקורות איבער דער געשיכטע פון פרס ===

די היסטאריע פון פרס איז באקאנט פון א ברייטע צאל מקורות פון פארשידענע תקופות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות געפינען זיך קעניגליכע אויפשריפטן, ארכעאלאגישע געפינסן, גריכישע שרייבער, בבלישע און אראמישע דאקומענטן, ווי אויך אידישע מקורות פון תנ&quot;ך און חז&quot;ל.

די אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט א גרויסע צאל אויפשריפטן אויף שטיין און טאבעלעך. צווישן די באדייטנדסטע איז דער אויפשריפט פון דריווש  דער ערשטער  אין בישטון, וואס באשרייבט זיין אויפקום צום טראן און די אונטערדריקונג פון מרידות אין דער אימפעריע.

גריכישע שרייבער ווי העראדאטוס האבן געשריבן ברייט איבער די פרסישע אימפעריע און די מלחמות קעגן גריכנלאנד. זייערע באשרייבונגען זענען פון גרויס וויכטיגקייט פאר היסטאריקער, אבער ווערן אויך באהאנדלט מיט פארזיכטיגקייט צוליב דעם וואס זיי זענען געשריבן געווארן פון דער פערספעקטיוו פון גריכישע מחברים.

די אידישע מקורות, ספעציעל ספר עזרא, נחמיה, דניאל און מגילת אסתר, געבן א באזונדערן בליק אויף דער תקופה פון פרסישע הערשאפט און איר באדייט פאר דער אידישער געשיכטע.

=== די פראגע פון אחשורוש ===

איינע פון די באקאנטסטע שאלות אין פארשונג איבער פרס און אידישע געשיכטע איז די אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מלך פרס פון מגילת אסתר.

אין דער אידישער מסורה ווערט אחשורוש אפט פארבונדן מיט חשיארש  דער ערשטער , וואס האט געהערשט פון יאר 485 ביז 465 פאר זייער ציילונג.

עטליכע היסטאריקער האבן פארגעשטעלט אז דער אחשורוש פון מגילת אסתר קען זיין אן אנדערער פרסישער מלך, ווי ארתחשסתא דער ערשטער, אדער א ליטערארישע שילדערונג וואס פארבינדט זיך מיט מערערע היסטארישע עלעמענטן.

די פארשידענע מיינונגען ווייזן אויף די שוועריקייטן פון פארבינדן אלטע קעניגליכע ליסטעס מיט אידישע און אנדערע מקורות.{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע געשיכטע]]</text>
      <sha1>pc8qv6qq10uxtcd1wakrwa8tgf9k6du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מייקל סטיינהארט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20816</id>
    <revision>
      <id>601590</id>
      <parentid>594241</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T21:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1939" sha1="a3rqx4gnd11twyrxzafl8vq38za2tsa" xml:space="preserve">{{אישיות}}

'''מייקל סטיינהארט''' (מייקל שטיינהרט) (געב' [[7טן דעצעמבער]] [[1940]], [[ברוקלין]]) איז א אידישער מולטי ביליאנער וואס האט געמאכט זיין רייכטום פון אנפירן א געלונגענע [[העדזש פאנד]] אויף [[וואל סטריט]].

ער האט דאס אלץ אויפגעגעבן זיך אפצוגעבן זיין געלט און זיין לעבן אויפצוהאלטן די אידישקייט און אידישן פאלק פארן עתיד.

איינע פון זיינע הויפט דערגרייכונגען און אויפטוען איז די אנטוויקלונג פון דעם [[געבורטרעכט פונדאציע]] וואס צאלט אויס פאר יעדן אידישן בחור אדער מיידל א פרייען איינמאליגן טיקעט צו פליען קיין ארץ ישראל און טורן דאס לאנד. דאס טוט לויט אים שטארקן די קשר פון א איד צו זיין שורש אז ער וויזיט זיין לאנד וואס טראגט א גרויס חלק פון זיין טראדיציע און זענהדיג דאס אלעס ערוועקט דאס אינעם אינגן מענטש א ברען און ליבע צו זיין פאלק נישט חתונה האבן מיט קיין גוים און פארבלייבן אידיש.

==לינקען==

*מייקל שטיינהרט בטוויטר https://twitter.com/steinhardt_m
*מייקל שטיינהרט באתר יוטיוב https://www.youtube.com/channel/UCL4A_HkI7J0OaE35PZoWI7Q/
* https://www.michael-steinhardt.co.il/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808113335/https://www.michael-steinhardt.co.il/ |date=2020-08-08 }}

{{גרונטסארטיר:סטיינהארט, מייקל}}
[[קאטעגאריע:יידישע ביזנעסלייט]]
[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער יידן]]</text>
      <sha1>a3rqx4gnd11twyrxzafl8vq38za2tsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פרייסן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32724</id>
    <revision>
      <id>601589</id>
      <parentid>594209</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5312" sha1="risu9u0oo60j7bk5w1wdfrekhdwoo4t" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''פּרײַסן''' ({{שפראך-de|Preußen}}; {{שפראך-la|Prussia אדער Borussia, Prutenia}}; {{שפראך-lv| Prūsija}}; {{שפראך-lt|Prūsija}}; {{שפראך-pl|Prusy}}; [[אלט פרייסיש]]: ''Prūsa'') איז געווען אַ היסטאָרישער שטאַט וואס האט זיך אנגעהויבן אלס די [[הערצאגשאפט פון פרייסן]] און דער [[מאַרגראַוויאַט פון בראַנדנבורג]]. דורך עטלעכע יארהונדערטער האט דאס לאנד געהאט א היפּשע השפעה אויף [[דייטשלאנד|דײַטשער]] און אייראפעישער היסטאריע. די לעצטע הויפטשטאט פון פרייסן איז געווען [[בערלין]]. 

==היסטאריע==
דער נאָמען ''פרייסן'' שטאמט פֿון די [[אלטע פרייסן]], אַ באלטיש פאלק זיך אנגעקערט מיט די ליטווינער און די לעטן. אין דעם 13טן י&quot;ה, איז &quot;אלטפרייסן&quot; געווארן איינגענומען דורך די [[טעווטאנישע ריטערס]]. אין [[1308]] האבן די טעווטאנישע ריטערס איינגענומען דעם אַמאָליגן פּוילישן ראַיאן פון [[פּאָמערעליע]] מיט [[דאַנציג]]. דאס לאנד איז געווען באפעלקערט מערסטנס מיט דײַטשן וואס האבן ארײַנגעוואנדערט פון צענטראל און מערב דייטשלאנד און, אין דרום, מיט פאלאַקן פון [[מאַזאָוויע]]. שפעטער ווערט פרייסן צעשפּאַלטן אין א מערב'דיקן טייל, [[קעניגלעך פרייסן]], אַ פּראָווינץ פון [[פוילן]], און א מזרח'דיקן טייל, זײַט [[1525]] גערופֿן [[הערצאגשאפט פון פרייסן]]. אין [[1618]] איז די הערצאגשאפט פון פרייסן פאראייניגט מיט בראנדנבורג.

אין [[דרייסיג יעריגער קריג]] (1618-1648) איז געווען די בראַנדענבורג זייַט פון די עוואַנגעליקאַל יוניאַן. גרויס טיילן פון די לאַנד זענען חרובֿ און זייער באוווינער פֿארטריבן. עלעקטאָר [[פרידריך ווילהעלם, עלקטאר פון בראנדענבורג|פרידריך ווילהעלם]] (1688-1640), שפּעטער גערופֿן &quot;דער גרויסער עלעקטאָר&quot;, דעריבער אנגענומען אַ אָפּגעהיט פּאָליטיק נאָך דער מלחמה אָווערטורעס צווישן די הויפּט כוחות, אין סדר צו אַנטוויקלען דאס לאַנד. 

אונטער דער הערשאפט פון פרידריך ווילהעלם פון בראַנדענבורג-פרייסן איז געווען דאס שטערקסטע לאַנד נאָך עסטרייך אין דער [[הייליגע רוימישע אימפעריע|הייליגער רוימישער אימפעריע]].  

אין [[1701]] איז פראקלאמירט געווארן דאס קעניגררייך פון פרייסן. 

פרייסן איז צוגעקומען צו זיין גרעסטע וויכטיקייט אין די 18טן און [[19טער י&quot;ה]]. בשעת דעם [[18טער י&quot;ה|18טן יאָרהונדערט]], איז עס געווארן אַ גרויסע אייראפעישע מאַכט אונטער דער ממשלה פון [[פרידריך דער צווייטער פון פרייסן|פרידריך דער גרויסער]] (1740-86). במשך דעם 19טן יאָרהונדערט, האט דער קאנצלער [[אטא פאן ביסמארק]] נאכגעלאפן אַ פּאָליטיק פון פאראייניגן די דייטשע פרינציפאליטעטן אין אַ &quot;[[קליין דייַטשלאַנד]]&quot; וואָס האט אויסגעשלאסן די [[עסטרייך אונגארישע אימפעריע]]. 

דאס קעניגררייך פון פרייסן האט באהערשט צפון דייַטשלאַנד פּאליטיש, עקאנאמיש, און אויך אין באַפעלקערונג, און איז געווען דאס האַרץ פון דער פאראייניגטע [[צפון דייַטשע קאָנפעדעראַציע]] פאָרמירט אין [[1867]], וואָס איז געווארן א טייל פון דער [[דייַטשער אימפעריע]] אין [[1871]]. 

מיט דעם סוף פון דער [[האהענצאלערן|האָהענצאלערן מאָנאַרכיע]] אין דייַטשלאַנד נאכן [[ערשטן וועלט קריג]], איז פרייסן געווארן א טייל פון דער [[וויימאַר רעפובליק]] ווי אַ פרייער שטאַט אין [[1919]]. דער שטאט פון פרייסן איז אפגעשאפן אין [[1947]] דורך די אליאירטע פונעם [[צווייטן וועלט קריג]]. &lt;ref name=&quot;Clark&quot;&gt;Clark, Christopher (2006): Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947. ISBN 0-7139-9466-5 ISBN 978 0713994667 &lt;/ref&gt;

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:היסטארישע לענדער אין אייראפע]]
[[קאַטעגאָריע:פרייסן|*]]</text>
      <sha1>risu9u0oo60j7bk5w1wdfrekhdwoo4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ווימבלדאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34500</id>
    <revision>
      <id>601586</id>
      <parentid>461948</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="573" sha1="kxewxhi1u0trvtrj70ukksdnuo2vgo7" xml:space="preserve">{{באצירק}}

''ווימבלדאן''' איז א דיסטריקט אין  [[דרום לאנדאן|דרום]] [[לאנדאן]], [[ענגלאנד]], אין דער  [[לאנדאנער בארא פון מערטאן]]. ער געפינט זיך 7 מייל (11 ק&quot;מ) דרום־מערב פון [[טשערינג קראס]]. 
ווימבלדאן איז באוואוסט איבער דער גארער וועלט ווי די היים פון די [[ווימבלדאן טעניס מייסטערשאפטן]].

[[קאַטעגאָריע:לאנדאן]]

{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>kxewxhi1u0trvtrj70ukksdnuo2vgo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טאשירא מיפונע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38210</id>
    <revision>
      <id>601587</id>
      <parentid>531843</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="515" sha1="7v04zut19cn4sfjfawuprjdjhj03pif" xml:space="preserve">{{אישיות}}[[טעקע:Shubun poster Toshiro Mifune.jpg|thumb|275px|]]
'''טאָשיראָ מיפֿונע''' ({{שפראך-ja| 三船 敏郎}}; {{ר}} [[1טן אפריל]] [[1920]] -  [[24סטן דעצעמבער]] [[1997]]) איז געווען א [[יאפאן|יאפאנעזער]] [[אַקטיאָר]]. ער האט קאלאבארירט מיט [[אקירא קוראסאווא]] אין 16 פילמען.
{{ביא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:יאפאנעזער]]
[[קאַטעגאָריע:אקטיארן]]</text>
      <sha1>7v04zut19cn4sfjfawuprjdjhj03pif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>קריסטא שטאדלער</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45945</id>
    <revision>
      <id>601588</id>
      <parentid>514821</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T20:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1423" sha1="8lnh2pms0w9wlxqyj8z5epn5j4g3ce8" xml:space="preserve">{{יתום}}{{אישיות}}

'''קריסטאַ שטאַדלער''' ({{שפראך-de|Krista Stadler}}; געבוירן דעם 15טן אויגוסט 1942, [[ווין]]) איז אַן עסטרײַכישע שוישפילערין און [[אַקטריסע]]  וואָס האָט געשפּילט אין דעם 2015 אַמעריקאַנישן ניטל קאָמעדיע־אֵימה פֿילם &quot;קראַמפּוס&quot; , בנוגע אַן אַלטער טראַדיציע אין דרום־מיזרח דײַטשלאַנד, עסטרײַך, דער טשעכישער רעפּּובליק און אין אַנדערע לענדער פֿון אַ שד (&quot;שעד&quot;) וואָס ברענגט שטיפֿערס צו גיהנום. אינעם פֿילם קומט דער דאָזיקער שד צו אַ הײַנטוועלטיקער, אַמעריקאַנישער משפחה און טעראָריזירט זי ווײַל זיי קומען נישט אויז איינער מיט אַנאַנד.


== זעט אויך ==
&lt;!-- לייגט לינקען צו אנדערע וויקיפעדיע בלעטער מיט פארבינדענע ענינים--&gt;

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


==וועבלינקען==
* [[:en:Krampus (film)|קראמפוס]]

{{גרונטסארטיר:שטאדלער, קריסטא}}
[[קאַטעגאָריע:אקטיארן]]
[[קאַטעגאָריע:עסטרייכער]]
[[קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן]]</text>
      <sha1>8lnh2pms0w9wlxqyj8z5epn5j4g3ce8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פערסישע אימפעריע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47668</id>
    <revision>
      <id>601585</id>
      <parentid>528312</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83295" sha1="0accj93esmrzxzussu2c83rsy0ivfg6" xml:space="preserve">
*
{{אינפובאקס אימפעריע
| נאמען = פערסישע אימפעריע
| אריגינעלע נאמען = פארשידענע איראנישע מלוכה נאמען
| טיפּ = היסטארישע אימפעריע
| תקופה = 559 פאר זייער ציילונג – 651
| הויפטשטאט = פאסארגאדא, פערסעפאליס, קטסיפון און אנדערע קעניגליכע צענטערן
| געגנט = איראנישער פלאטא, מעסאפאטאמיע, מזרח מיטלענדישן ראיאן און צענטראלע אזיע
| גרינדונג = כורש השני המלך
| הויפט דינאסטיעס = אחמנישע, ארסאקישע, סאסאנישע
| שפראכן = אלט-פערסיש, ארמיש, מיטל-פערסיש און אנדערע רעגיאנאלע שפראכן
| רעליגיע = זאראטוסטרישע טראדיציע און לאקאלע רעליגיעזע מנהגים
| חרוב געווארן = 651
| פארגייער = מעדער אימפעריע און אנדערע פריערדיגע מלוכות
| נאכפאלגער = איסלאמישע הערשאפטן אין איראן
}}

'''די פערסישע אימפעריע '''({{שפראך-fa|شاهنشاهی ایران}}, ) איז דער נאמען פאר א ברייטן היסטארישן און פאליטישן צוזאמענגריף פון פארשידענע איראנישע אימפעריעס, וואס האבן במשך פון מער ווי טויזנט יאר געהערשט איבער גרויסע טיילן פונעם מיטל מזרח, צענטראלער אזיע און די ארומיגע געגנטן. אין א ענגערן זין ווערט דער נאמען בעיקר גענוצט פאר די  [[אכמענישע אימפעריע]], וואס איז אויפגעשטעלט געווארן דורך [[כורש דער צווייטער]] אין דעם זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, אבער אין א ברייטער היסטארישער באדייט נעמט מען אריין אויך די ארסאקישע פערסישע מלוכה, באקאנט אלס די פארטהישע אימפעריע, און די סאסאנישע אימפעריע, וואס האט געקענט האלטן די איראנישע הערשאפט ביזן זיבעטן יארהונדערט.

די פערסישע אימפעריעס האבן געשפילט א צענטראלע ראלע אין דער וועלט-געשיכטע פון דער אלטער תקופה און שפעטע אור-אלטע צייטן. זיי האבן באשאפן איינע פון די ערשטע גרויסע מולטי-נאציאנאלע אימפעריעס, וועלכע האט פאראייניגט אונטער איין קעניגליכע הערשאפט פעלקער פון פארשידענע שפראכן, קולטורן און טראדיציעס. די פערסישע הערשער האבן געבויט א פארגעשריטענע אדמיניסטראטיווע סיסטעם מיט פראווינצן, שטייער-ארדענונגען, קעניגליכע וועגן און א פארבינדונגס סיסטעם צווישן ווייטע טיילן פונעם מלוכה.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

דער נאמען &quot;פערס&quot; שטאמט פון דעם ראיאן פערסיס (היינטיגע פארס אין דרום איראן), וואו די פריע פערסישע קעניגן האבן געהאט זייער הויפט באזע. פון דעם געגנט האט זיך ארויסגעוואקסן די  אכמענישע דינאסטיע, וועלכע האט אונטער כורש  דער צווייטער פארוואנדלט א רעגיאנאלע קעניגרייך אין א ברייטע אימפעריע. שפעטערע פערסישע דינאסטיעס האבן זיך געזען אלס ממשיכים פון דער פריערדיגער קעניגליכער טראדיציע און האבן ווייטער גענוצט דעם געדאנק פון דער גרויסער איראנישער מלוכה.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Persis&lt;/ref&gt;

== נאמען און באדייט ==

דער טערמין '''פערסישע אימפעריע''' קען האבן פארשידענע באדייטונגען לויט'ן היסטארישן קאנטעקסט. געוויסע היסטאריקער נוצן דעם נאמען בלויז פאר די  אכמענישע אימפעריע, וואס איז געווען די ערשטע גרויסע פערסישע וועלט-אימפעריע. אנדערע נוצן דעם נאמען אין א ברייטער זין פאר די גאנצע קייט פון פערסישע אימפעריעס, אריינגערעכנט די פארטהישע און סאסאנישע תקופות.

די  [[אכמענישע דינאסטיע]] ווערט אין אלט-פערסישע קעניגליכע אויפשריפטן פארבונדן מיט'ן נאמען האכאמאנישיא. די פארטהישע געגנט ווערט שוין דערמאנט אין  אכמענישע אויפשריפטן אונטער'ן נאמען פארטאווא, און פון דעם איז שפעטער געקומען דער נאמען פארטהיע. די [[סאסאנישע דינאסטיע]] שטאמט פונעם נאמען סאסאן, דער פאמיליע-הער פון ארדשיר דער ערשטערס משפחה.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Parthia&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty&lt;/ref&gt;

אין דער היסטארישער ליטעראטור ווערט דעריבער באטראכט די פערסישע אימפעריע נישט אלס איין אומגעבראכענע מלוכה, נאר אלס א לאנגע קייט פון איראנישע אימפעריעס וועלכע האבן געהאט געוויסע געמיינזאמע יסודות: די קעניגליכע אידעאלאגיע, די וויכטיגקייט פון פערסישן קולטורעלן איינפלוס און די פארזעצונג פון איראנישער מלוכה-טראדיציע.

== געאגראפישע באזע און פריע אנטוויקלונג ==

די פערסישע אימפעריע האט זיך אנטוויקלט אויפ'ן איראנישן פלאטא, א גרויסער געאגראפישער ראיאן וואס ליגט צווישן [[מעסאפאטאמיע]] אין מערב און צענטראלער אזיע אין מזרח. דער געגנט איז שוין אין פריערדיגע תקופות געווען א פלאץ פון פארשידענע ציוויליזאציעס, אריינגערעכנט די [[עלם|עלאמישע]] קולטורן אין דרום-מערב איראן און די [[מדי|מעדערישע]] מלוכה אין מערב איראן.

די איראנישע פעלקער וואס האבן זיך באזעצט אויפ'ן פלאטא האבן געהערט צו די אינדא-איראנישע פאמיליע פון פעלקער. צווישן זיי האבן די מעדער און פערסער געשפילט א הויפט ראלע אין דער שפעטערדיגער פאליטישער אנטוויקלונג. די פריע פערסישע קעניגליכע שורות זענען נישט אין אלע פרטים קלאר באקאנט, און געוויסע טיילן פון דער געניאלאגיע פון די ערשטע  אכמענישע קעניגן ווערן נאך באטראכט אלס א שטח מיט וויסנשאפטליכע מחלוקתן.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/ancient-Middle-East/The-Achaemenian-Empire-and-its-successors&lt;/ref&gt;

די גרויסע טויש איז געקומען מיט כורש דער צווייטער , וועלכער האט אין דעם זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג פאראייניגט די פערסישע קרעפטן און אנגעהויבן א סעריע פון כיבושים וואס האבן פארוואנדלט פערס אין איינע פון די גרעסטע מאכטן פון דער אלטער וועלט.

== אכמענישע אימפעריע ==
[[טעקע:Persia-Tomb-of-Cyrus-the-Great-Passargad-530BC.JPG|קליין|קבר פון כורש דער גרויסער, גרינדער פון פערסישער אימפעריע אינעם 6טן יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג]]

=== אויפקום אונטער כורש דער צווייטער ===

די  אכמענישע אימפעריע איז געווען די ערשטע גרויסע פערסישע אימפעריע און ווערט באטראכט אלס דער פונדאמענט פון דער פערסישער אימפערישער טראדיציע. זי איז געגרינדעט געווארן דורך כורש דער צווייטער, באקאנט אלס [[כורש דער גרויסער]], וועלכער האט איבערגענומען די הערשאפט אין פרס ארום יאר 559 פאר זייער ציילונג.

אין די ערשטע יארן האט כורש פארשטארקט זיין מאכט אינערהאלב פרס און האט נאכדעם אנגעהויבן א ברייטע פאליטישע פארברייטערונג. ארום יאר 550 פאר זייער ציילונג האט ער באזיגט די מעדערישע אימפעריע און געמאכט די פערסער צו די הויפט קראפט אינעם מיטל מזרח. דערנאך האט ער אריינגעצויגן אין זיין הערשאפט אנאטאליע, בבל און אנדערע גרויסע צענטערן פון דער אלטער וועלט.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

איינע פון די וויכטיגסטע מאמענטן פון כורש'ס הערשאפט איז געווען די אייננעמונג פון בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג. דער נצחון האט געגעבן די פערסישע אימפעריע קאנטראל איבער מעסאפאטאמיע און איבער א ברייטע געגנט ארום דעם מזרח מיטלענדישן ים. די פערסישע הערשאפט האט איבערגענומען א פארגעשריטענע ביוראקראטישע סיסטעם און האט זיך געבויט אויף די לאקאלע אינסטיטוציעס וואס זענען שוין געווען אין פלאץ.

כורש'ס פאליטיק איז געווען באזירט אויף א צוזאמענשטעל פון מיליטערישע כח און פראקטישע אדמיניסטראציע. ער האט אין פילע פעלער געלאזט לאקאלע עליטן האלטן זייערע פאזיציעס און האט ערלויבט פארשידענע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיעזע טראדיציעס.
=== קאמביסעס דער צווייטער און די פארברייטערונג פון דער אימפעריע ===

נאך דער פטירה פון [[כורש דער צווייטער]] איז זיין זון [[קאמביסעס דער צווייטער]] ארויפגעקומען אויפ'ן פערסישן טראן. קאמביסעס האט ווייטער געפירט א פאליטיק פון אימפערישער פארברייטערונג און האט אין יאר 525 פאר זייער ציילונג איינגענומען מצרים. מיט דער אייננעמונג פון מצרים איז די  אכמענישע אימפעריע געווארן איינע פון די גרעסטע מלוכות פון דער דעמאלטדיגער וועלט, וועלכע האט זיך אויסגעשפרייט פון די מזרח געגנטן פון פרס ביז צפון אפריקע.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

די הערשאפט איבער מצרים האט געברענגט נייע עקאנאמישע און סטראטעגישע מעגליכקייטן פאר דער אימפעריע, אבער קאמביסעס'ס תקופה איז אויך באגלייט געווארן מיט פאליטישע שוועריקייטן. נאך זיין טויט האט זיך געמאכט א ירושה-קריזיס, וואס האט געברענגט צו א קאמף איבער דער קעניגליכער מאכט.

=== דער אויפקום פון דריוש דער ערשטער ===

אין יאר 522 פאר זייער ציילונג איז אויפגעקומען [[דריווש דער ערשטער|דריוש דער ערשטער]], וואס האט איבערגענומען די הערשאפט נאך א תקופה פון אומסטאביליטעט. אין די פערסישע קעניגליכע אויפשריפטן ווערט דערציילט אז נאך דעם טויט פון קאמביסעס איז געווען א מענטש מיט'ן נאמען גאומאטא וואס האט זיך אויסגעגעבן אלס בארדיא, דער ברודער פון קאמביסעס. דריוש האט דערקלערט אז ער האט אים באזיגט און אזוי באקומען דעם טראן. די גענויע פרטים איבער דעם געשעעניש זענען א שטח פון היסטארישע דיסקוסיע, און היסטאריקער באטראכטן די מקורות מיט פארשידענע מיינונגען.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

דריוש האט געמוזט אונטערדרוקן א סעריע פון אויפשטאנדן אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. צווישן יאר 522 און 521 פאר זייער ציילונג האט ער צוריקגעברענגט קאנטראל איבער די פראווינצן און האט אויפגעשטעלט א שטארקע צענטראלע אדמיניסטראציע.

די גרעסטע דערגרייכונג פון דריוש איז געווען די פארוואנדלונג פון דער אימפעריע  אין א פעסט ארגאניזירטע מלוכה. ער האט צעטיילט די אימפעריע אין פראווינצן, באקאנט אלס סאטראפיעס (פרתמים) , וועלכע זענען געפירט געווארן דורך באאמטע וואס האבן פארטרעטן דעם קעניג אין די ווייטע געגנטן.

די סאטראפיע-סיסטעם האט ערמעגליכט אז די צענטראלע רעגירונג זאל קענען קאנטראלירן א ריזיגן שטח, בשעת לאקאלע באפעלקערונגען האבן געקענט האלטן א טייל פון זייערע אייגענע געזעצן און טראדיציעס. דריוש האט אויך איינגעפירט סטאנדארדיזירטע שטייער-סיסטעמען, וואג און מאס סיסטעמען, און האט פארבעסערט די קעניגליכע וועגן און קאמיוניקאציע-ליניעס.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Persis&lt;/ref&gt;[[טעקע:Map_of_the_Achaemenid_Empire.jpg|קליין|450x450פיקס|פערסישע אימפעריע אין אכעמענידן תקופה, 6טער יארהונדערט פאר דער ציווילער רעכענונג]]

=== די אימפעריע אין איר גרעסטער תקופה ===

אונטער דריוש און זיינע נאכפאלגער האט די אכמענישע אימפעריע דערגרייכט איר גרעסטן פארנעם. זי האט אריינגענומען:

* פרס און גרויסע טיילן פונעם איראנישן פלאטא.
* מעסאפאטאמיע און בבל.
* אנאטאליע און די מזרח ברעגעס פונעם מיטלענדישן ים.
* מצרים און טיילן פון צפון אפריקע.
* געגנטן אין צענטראלער אזיע.

די אימפעריע איז פארבונדן געווארן דורך א ברייטע נעץ פון וועגן, צווישן זיי די בארימטע קעניגליכע וועג, וואס האט פארבינדן די מערב טיילן פון דער אימפעריע מיט די צענטראלע און מזרח געגנטן. דער וועג האט ערמעגליכט שנעלע באוועגונג פון מיליטער, שלוחים און סחורות.

א וויכטיגער טייל פון דער אדמיניסטראציע איז געווען די באנוץ פון ארמיש אלס א ברייט באנוצטע רעגירונגס שפראך אין פילע פראווינצן. דאס האט געהאלפן פארבינדן די פארשידענע פעלקער וואס האבן געלעבט אונטער דער פערסישער הערשאפט.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/question/How-did-the-Achaemenid-Empire-impact-later-empires-in-the-region&lt;/ref&gt;

=== פערסעפאליס און די קעניגליכע צענטערן ===

די  אכמענישע הערשער האבן אויפגעשטעלט גרויסע קעניגליכע צענטערן וואס האבן סימבאליזירט די כח און רייכקייט פון דער אימפעריע. צווישן די וויכטיגסטע שטעט זענען געווען פאסארגאדא, וועלכע איז געווען פארבונדן מיט כורש  דער צווייטער, און פערסעפאליס, וואס איז געווארן א הויפט צערעמאניעלער צענטער פון דער דינאסטיע.

פערסעפאליס איז געווארן באקאנט פאר אירע גרויסע פאלאצן, שטיינערנע אפהאנגען, קונסטווערק און אויפשריפטן וואס שילדערן די קעניגליכע אידעאלאגיע. די געביידעס האבן ארויסגעוויזן די פארשידנארטיגע פעלקער פון דער אימפעריע, וואס זענען געקומען ברענגען מתנות און צינז פאר'ן קעניג.

=== די גריכישע מלחמות ===

די פארבינדונגען צווישן דער פערסישער אימפעריע און די גריכישע שטעט זענען געווען א הויפט טייל פון דער שפעטע  אכמענישער תקופה. אין יאר 499 פאר זייער ציילונג האט אנגעהויבן די יאנישע אויפשטאנד, ווען גריכישע שטעט אין מזרח אנאטאליע האבן זיך אויפגעהויבן קעגן פערסישער הערשאפט.

דריוש דער ערשטער האט דערנאך אונטערגענומען א מיליטערישע עקספעדיציע קעגן גריכנלאנד. אין יאר 490 פאר זייער ציילונג איז די פערסישע ארמיי באזיגט געווארן ביי מאראטאן. דער קאמף איז געווארן איינע פון די באקאנטסטע געשעענישן אין די גריכיש-פערסישע מלחמות.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

נאך דריוש'ס טויט אין יאר 486 פאר זייער ציילונג איז זיין זון אחשורוש דער ערשטער (קסערקסעס דער ערשטער) געווארן קעניג. ער האט ווייטער געפירט די פלאנירונג פון א גרויסע אינוואזיע אין גריכנלאנד. אין די יארן 480–479 פאר זייער ציילונג זענען פארגעקומען די באקאנטע קאמפן ביי תרמופילאי, סאלאמיס, פלאטאיא און מיקאלע.

די פערסישע מיליטערישע קאמפאניע האט נישט געברענגט צו א קאנקוועסט פון גריכנלאנד, אבער די אימפעריע איז נאך ווייטער געבליבן א גרויסע וועלט-מאכט פאר נאך מערערע דורות.
=== די שפעטערע  אכמענישע תקופה און דער סוף פון דער דינאסטיע ===

נאך דער תקופה פון אחשורוש דער ערשטער האט די  אכמענישע אימפעריע אריינגעטרעטן אין א צייט פון גרעסערע אינערליכע שוועריקייטן. די קעניגן האבן ווייטער געהאלטן די ריזיגע אימפעריע, אבער אין פארשידענע פראווינצן האבן זיך אנגעהויבן ארויסצושטעלן שוואכקייטן אין דער צענטראלער הערשאפט.

אין דער פערטער יארהונדערט פאר זייער ציילונג האבן זיך פארמערט אויפשטאנדן אין מצרים און אין אנדערע טיילן פון דער אימפעריע. די לאקאלע הערשער, באקאנט אלס סאטראפן, האבן אמאל געהאט א גרויסע אייגענע מאכט, און טייל פון זיי האבן זיך געפרואווט אומאפהענגיק מאכן פונעם צענטראלן קעניגליכן הויף.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

די לעצטע תקופה פון דער  אכמענישער אימפעריע איז געווען באצייכנט דורך קעניגן וואס האבן געמוזט האלטן א באלאנס צווישן די פארשידענע עליטן, מיליטערישע קראפטן און רעגיאנאלע אינטערעסן. כאטש די אימפעריע האט נאך פארמאגט גרויסע רייכטום און א שטארקע אדמיניסטראציע, איז איר מיליטערישע און פאליטישע כח געווארן שוואכער קעגן די אויפשטייגנדע מאכט פון מאקעדאניע.

=== אלכסנדר מוקדון און דער פאל פון דער  אכמענישער אימפעריע ===

אין יאר 334 פאר זייער ציילונג האט [[אלכסנדר מוקדון]] אנגעהויבן זיין קאמפיין קעגן דער פערסישער אימפעריע. זיינע מיליטערישע הצלחות אין אנאטאליע, סיריע און מצרים האבן שטארק געשוואכט די פערסישע הערשאפט.

די פערסישע קעניג דריוש השלישי האט פרובירט אפצושטעלן די מאקעדאנישע פארשריט, אבער ער איז באזיגט געווארן אין די גרויסע קאמפן ביי איסוס און גאוגאמעלא. נאך די אייננעמונג פון פערסעפאליס איז די  אכמענישע קעניגליכע צענטער חרוב געווארן, און אין יאר 330 פאר זייער ציילונג איז דריוש השלישי אומגעקומען. מיט דעם האט זיך געענדיגט די  אכמענישע דינאסטיע און די ערשטע גרויסע פערסישע אימפעריע.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

אלכסנדר מוקדון האט אבער נישט אינגאנצן אויסגעמעקט די פערסישע אדמיניסטראטיווע טראדיציע. ער האט איבערגענומען אסאך פון די קעניגליכע מוסדות, און נאך זיין טויט האבן זיינע נאכפאלגער, די סעלעוקידן, ווייטער גענוצט פילע יסודות פון דער פריערדיגער פערסישער רעגירונגס סיסטעם.

== פארטהישע אימפעריע ==

=== אויפקום פון די ארסאקישע הערשאפט ===

נאך דעם פאל פון דער  אכמענישער אימפעריע איז דער ראיאן אריינגעקומען אונטער דער הערשאפט פון אלכסנדר מוקדון און שפעטער די סעלעוקידישע דינאסטיע. די סעלעוקידישע מלוכה האט פרובירט צו האלטן קאנטראל איבער אירע מזרח-געגנטן, אבער מיט דער צייט האבן לאקאלע פרסישע קרעפטן ווידער אנגעהויבן אויפצוקומען.

די פארטהישע אימפעריע איז אויפגעשטעלט געווארן דורך דער ארסאקישער דינאסטיע. ארסאקעס דער ערשטער ווערט טראדיציאנעל אנגענומען אלס דער גרינדער פון דער פארטהישער הערשאפט אין יאר 247 פאר זייער ציילונג, נאך א אויפשטאנד קעגן סעלעוקידישע הערשאפט.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/summary/Parthia&lt;/ref&gt;

דער נאמען פארטהיע שטאמט פון דער ראיאן פארטהאווא, וואס איז געווען איינע פון די געגנטן אינעם צפון-מזרח טייל פונעם איראנישן פלאטא. פון א רעגיאנאלע מלוכה האט זיך פארטהיע אנטוויקלט צו א ברייטע אימפעריע וואס האט קאנטראלירט גרויסע טיילן פון פרס, מעסאפאטאמיע און וויכטיגע האנדלס-וועגן צווישן מזרח און מערב.

=== סטרוקטור און הערשאפט ===

די פארטהישע אימפעריע האט געהאט אן אנדערן מאדעל ווי די  אכמענישע מלוכה. בשעת די  אכמענישע קעניגן האבן געבויט א מער צענטראליזירטע ביוראקראטישע סיסטעם, איז די פארטהישע הערשאפט שטארק געווען באזירט אויף די כח פון גרויסע איידעלע משפחות און מיליטערישע עליטן.

די ארסאקישע קעניגן האבן זיך אבער אויך אנגעקוקט אלס יורשים פון דער אלטער פערסישער קעניגליכע טראדיציע. זיי האבן גענוצט דעם טיטל &quot;מלך המלכים&quot; און האבן ווייטער געהאלטן א פארבינדונג מיט דער איראנישער קעניגלעכער אידעאלאגיע.

א הויפט שטארקייט פון די פארטהישע אימפעריע איז געווען איר מיליטערישע קאפאציטעט, בעיקר אירע בארימטע פערד-רייטער און שווער באוואפנטע קאוואלערי. די באוועגליכע מיליטערישע סטרוקטור האט געגעבן פארטהיע א גרויסע מעלה אין אירע קאנפליקטן קעגן גריכישע און רוימישע קראפטן.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Parthia&lt;/ref&gt;

=== פארטהיע און רוים ===

די פארטהישע אימפעריע איז געווארן איינע פון די הויפט קעגנער פון רוים אין מזרח. דער קאנפליקט צווישן די צוויי מאכטן האט זיך געצויגן במשך פון הונדערטער יארן און איז געווען א הויפט טייל פון דער פאליטישער געשיכטע פונעם אלטן מזרח.

איינער פון די באקאנטסטע נצחונות פון פארטהיע איז געווען דער קאמף ביי קארהאי אין יאר 53 פאר זייער ציילונג, ווען דער פארטהישער גענעראל סוראנס האט באזיגט די רוימישע ארמיי אונטער מארקוס ליקיניוס קראסוס. דער נצחון האט געוויזן די שטארקייט פון דער פארטהישער קאוואלערי און האט פארזיכערט פארטהיע'ס סטאטוס אלס א גרויסע וועלט-מאכט.

די פארטהישע אימפעריע האט אויך געשפילט א וויכטיגע ראלע אין דער אינטערנאציאנאלער האנדלס-וועלט, ווייל זי האט קאנטראלירט טיילן פון די וועגן וואס האבן פארבונדן די רוימישע וועלט מיט צענטראלע אזיע און מזרח-אזיע.
=== די שפעטע פארטהישע תקופה און דער סוף פון דער ארסאקישער דינאסטיע ===

אין די שפעטערע יארהונדערטער פון דער פארטהישער אימפעריע האט די ארסאקישע הערשאפט זיך געשטעלט קעגן צוויי הויפט פראבלעמען: אינערליכע קאנקורענץ צווישן די גרויסע איידעלע משפחות און די כסדר'דיגע מלחמות קעגן רוים. כאטש פארטהיע האט געקענט האלטן איר זעלבסטשטענדיגקייט קעגן די רוימישע אימפעריע, האבן די לאנגע מיליטערישע קאנפליקטן אויסגעשוועכט אירע אינערליכע כוחות.

די פארטהישע מלוכה איז געווען ווייניגער צענטראליזירט ווי די פריערדיגע  אכמענישע אימפעריע. די גרויסע פאמיליעס האבן פארמאגט אייגענע לענדער, מיליטערישע איינהייטן און פאליטישע איינפלוס. די קעניג האט געדארפט האלטן א דעליקאטן באלאנס צווישן די פארשידענע עליטן, וואס האט געמאכט די אימפעריע שטארק קעגן פונדרויסנדיגע שונאים, אבער שוואכער אין צייטן פון אינערליכע קריזיסן.

אין די דריטע יארהונדערט נאכן באשאפונג האט זיך אויפגעהויבן א נייע פרסישע מאכט אין דרום פרס. דער לאקאלער הערשער ארדשיר דער ערשטער, פון דער סאסאנישער משפחה, האט אנגעהויבן א ווידערשטאנד קעגן דער ארסאקישער הערשאפט. נאך א סעריע פון מיליטערישע נצחונות האט ער אין יאר 224 איבערגעוואונען דעם לעצטן פארטהישן קעניג ארטאבאנוס הרביעי. מיט דעם האט זיך געענדיגט די פארטהישע אימפעריע און אנגעהויבן די סאסאנישע תקופה.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty&lt;/ref&gt;

== סאסאנישע אימפעריע ==

=== גרינדונג דורך ארדשיר דער ערשטער ===

די סאסאנישע אימפעריע איז געווען די דריטע גרויסע פערסישע אימפעריע און די לעצטע גרויסע פרסישע מלוכה פאר דער איסלאמישער אייננעמונג. זי איז געגרינדעט געווארן דורך ארדשיר דער ערשטער, וועלכער האט זיך אויפגעהויבן אין פרס און האט באזיגט די פארטהישע ארסאקישע דינאסטיע.

ארדשיר האט זיך דערקלערט אלס שאהאנשאה, דאס הייסט &quot;מלך המלכים&quot;, א טיטל וואס האט געצויגן א דירעקטע פארבינדונג צו דער פריערדיגער פערסישער קעניגליכע טראדיציע. ער האט געפרואווט צוריקצושטעלן א מער צענטראליזירטע אימפעריע, ענליך צו דער  אכמענישער מאדעל, מיט א שטארקער קעניגליכער רעגירונג און א פאראייניגטע אדמיניסטראציע.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty&lt;/ref&gt;

די סאסאנישע הערשער האבן געשטעלט גרויס וויכטיקייט אויף דער פארזעצונג פון פרסישער קולטור און קעניגליכע אידעאלאגיע. די אימפעריע האט זיך באזירט אויף א שטארקע צוזאמענארבעט צווישן דעם קעניגליכן הויף, די מיליטערישע עליט און די זאראטוסטרישע רעליגיעזע אינסטיטוציעס.

=== די פארברייטערונג אונטער שאפור דער ערשטער ===

נאך ארדשיר איז זיין זון שאפור דער ערשטער געווארן איינער פון די באדייטנדסטע סאסאנישע קעניגן. אונטער זיין הערשאפט צווישן יאר 241 און 272 האט די אימפעריע דערגרייכט גרויסע מיליטערישע הצלחות.

שאפור האט געפירט קאמפאניעס קעגן רוים און האט פארברייטערט די סאסאנישע השפעה איבער מעסאפאטאמיע, ארמעניע, צענטראלער אזיע און טיילן פונעם אראבישן האלב-אינזל. איינע פון זיינע בארימטע דערגרייכונגען איז געווען די באזיגונג און געפאנגעננעמונג פון דער רוימישער קייסער וואלעריאן אין יאר 260, א געשעעניש וואס איז געווארן א סימבאל פון סאסאנישער מיליטערישער שטארקייט.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty&lt;/ref&gt;

=== רעגירונג און געזעלשאפט ===

די סאסאנישע אימפעריע האט געהאט א מער צענטראליזירטע רעגירונג ווי די פארטהישע מלוכה. דער קעניגליכער הויף אין קטסיפון איז געווארן דער צענטער פון פאליטישער און מיליטערישער מאכט.

די אימפעריע איז צעטיילט געווארן אין פארשידענע פראווינצן, וועלכע זענען געפירט געווארן דורך באאמטע וואס האבן פארטרעטן דעם שאהאנשאה. די סאסאנישע רעגירונג האט אויפגעשטעלט א פארגעשריטענע ביוראקראטיע און א שטארקע מיליטערישע סיסטעם צו קענען האלטן קאנטראל איבער איר גרויסן טעריטאריע.

א הויפט טייל פון דער סאסאנישער אידענטיטעט איז געווען די שטיצע פאר זאראטוסטריזם אלס די הויפט רעליגיעזע טראדיציע פון דער מלוכה. די זאראטוסטרישע כהנים האבן געהאט א באדייטנדע ראלע אין דער אימפערישער סטרוקטור, און רעליגיעזע מוסדות זענען שטארק געשטיצט געווארן דורך דער רעגירונג.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Mesopotamia-historical-region-Asia/The-Sasanian-period&lt;/ref&gt;

=== קולטור, וויסנשאפט און קונסט ===

די סאסאנישע תקופה איז געווען א צייט פון גרויסע קולטורעלע אנטוויקלונג. די קעניגליכע הויף האט געשטיצט ארכיטעקטור, קונסט, ליטעראטור און וויסנשאפט.

סאסאנישע געביידעס, פאלאצן און שטאטישע צענטערן האבן געוויזן א נייע סטיל פון פרסישער קעניגליכע קונסט. צווישן די וויכטיגע צענטערן זענען געווען קטסיפון, פירוזאבאד און סארוועסטאן.

די סאסאנישע קולטור האט געהאט א ברייטן איינפלוס איבערן מיטל מזרח און האט שפעטער געשפילט א ראלע אין דער אנטוויקלונג פון דער איסלאמישער קולטור, נאכדעם וואס די אראבישע קאנקוועסט האט געברענגט דעם סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

=== די שפעטע סאסאנישע תקופה ===

אין די שפעטע יארהונדערטער פון דער סאסאנישער אימפעריע איז די מלוכה געבליבן איינע פון די צוויי גרעסטע מאכטן פונעם מיטל מזרח, צוזאמען מיט דער רוימישער און שפעטער ביזאנטישער אימפעריע. די קאנפליקטן צווישן די צוויי מאכטן זענען געווען א צענטראלע טייל פון דער פאליטישער געשיכטע פון מערב אזיע.

די סאסאנישע קעניגן האבן זיך נאכאמאל און נאכאמאל געשטעלט קעגן רוימישע און ביזאנטישע מיליטערישע קאמפאניעס. דער לאנגיעריגער קאנפליקט האט געברענגט צו גרויסע מיליטערישע אויסגאבן און האט אין געוויסע צייטן אויסגעשוועכט די עקאנאמישע און פאליטישע פעסטקייט פון דער אימפעריע.

איינער פון די באדייטנדסטע תקופות איז געווען אונטער כוסרו דער ערשטער אנושירוואן, וועלכער האט געהערשט פון יאר 531 ביז 579. אונטער זיין הערשאפט איז דורכגעפירט געווארן א סעריע פון אדמיניסטראטיווע רעפארמען, און די אימפעריע האט דערלעבט א תקופה פון קולטורעלע און אינטעלעקטועלע אנטוויקלונג. כוסרו ווערט אין דער היסטאריע פארבונדן מיט'ן שטארקן די צענטראלע רעגירונג און מיט'ן אנטוויקלען דעם קעניגליכן סיסטעם.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty&lt;/ref&gt;

אין דער צייט האבן די סאסאנישע הערשער אויך געהאט באציאונגען מיט אנדערע גרויסע ציוויליזאציעס, אריינגערעכנט אינדיע און צענטראלער אזיע. די הויף-קולטור אין קטסיפון איז געווארן א וויכטיגער צענטער פון האנדל, וויסנשאפט און קולטורעלע אויסטויש.

=== די לעצטע סאסאנישע יארן ===

אין די ערשטע יארן פונעם זיבעטן יארהונדערט האט די סאסאנישע אימפעריע ווידער אנגעהויבן גרויסע מלחמות קעגן ביזאנט. אונטער כוסרו  דער צווייטער האט די אימפעריע אין א קורצע צייט איינגענומען גרויסע שטחים אין סיריע, ארץ ישראל און מצרים. די דערגרייכונגען האבן אבער פארלאנגט ריזיגע מיליטערישע און עקאנאמישע באמיאונגען.

די ביזאנטישע קייסער העראקליוס האט שפעטער צוריקגעדרוקט די סאסאנישע קראפטן און צוריקגענומען די פארלוירענע שטחים. די לאנגע מלחמות האבן שווער געשעדיגט ביידע אימפעריעס און האבן באשאפן א שוואכערע פאליטישע מצב אין דעם גאנצן ראיאן.

נאך כוסרו'ס נפילה זענען אין דער סאסאנישער מלוכה פארגעקומען שנעלע טוישונגען אויף דעם טראן. אין א קורצע צייט האבן זיך געביטן פארשידענע הערשער, און די צענטראלע מאכט איז געווארן שוואכער.

=== די אראבישע קאנקוועסט און דער סוף פון דער סאסאנישער אימפעריע ===

אין די יארן 637 ביז 651 האבן די אראבישע מוסלימישע ארמייען אנגעהויבן א סעריע פון מיליטערישע קאמפאניעס קעגן דער סאסאנישער אימפעריע. די סאסאנישע קראפטן זענען באזיגט געווארן אין וויכטיגע קאמפן, אריינגערעכנט די קאמפן ביי קדסיה און נהאוואנד.

דער לעצטער סאסאנישער שאהאנשאה, יזדגרד השלישי, האט פרובירט צו האלטן די אימפעריע קעגן די נייע קראפט, אבער ער האט נישט געקענט צוריקשטעלן די פארלוירענע טעריטאריעס. אין יאר 651 איז די סאסאנישע אימפעריע צוזאמגעפאלן, און מיט דעם האט זיך געענדיגט די לעצטע גרויסע פערסישע אימפעריע פון דער אור-אלטער תקופה.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty&lt;/ref&gt;

כאטש די סאסאנישע מלוכה האט זיך געענדיגט, איז איר קולטורישער און אדמיניסטראטיווער איינפלוס ווייטער פארבליבן. פילע יסודות פון דער סאסאנישער רעגירונג, קונסט און קעניגליכע קולטור זענען אריינגעגאנגען אין די שפעטערע איסלאמישע הערשאפטס-סיסטעמען אין פרס און אין אנדערע טיילן פונעם מיטל מזרח.

== רעגירונג און אדמיניסטראציע ==

די פערסישע אימפעריעס האבן אנטוויקלט פארשידענע מאדעלן פון הערשאפט, אבער אלע האבן געוויזן א שטארקע צוזאמענשטעל פון צענטראלע קעניגליכע מאכט און לאקאלע אדמיניסטראציע.

די  אכמענישע אימפעריע האט אויפגעשטעלט איינע פון די ערשטע גרויסע פראווינציעלע סיסטעמען אין דער וועלט. די סאטראפיעס האבן ערלויבט דעם קעניג צו קאנטראלירן א ריזיגע שטח דורך באאמטע וואס האבן געהאט קלארע אחריות איבער שטייערן, זיכערהייט און לאקאלע רעגירונג.

די קעניגליכע וועגן און די אימפערישע שליחים האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין האלטן פארבינדונג צווישן די ווייטע טיילן פון דער אימפעריע. די סיסטעמען וואס זענען אנטוויקלט געווארן אונטער די  אכמענישע הערשער האבן שפעטער געדינט אלס א מוסטער פאר אנדערע אימפעריעס אין דעם ראיאן.

די פארטהישע הערשאפט האט געהאט א מער פעדעראלע כאראקטער, מיט גרויסע מאכט פאר די איידעלע פאמיליעס. די סאסאנישע אימפעריע האט ווידער געברענגט א שטארקער צענטראליזירטע סיסטעם, מיט א גרויסע ראלע פאר'ן קעניגליכן הויף און די רעליגיעזע אינסטיטוציעס.

== מיליטערישע סטרוקטור ==

די פערסישע אימפעריעס האבן זיך פארלאזט אויף פארשידענע מיליטערישע מעטאדן לויט דער תקופה.

די  אכמענישע מיליטער האט באשטאנען פון איינהייטן פון פילע פעלקער אונטער דער קעניגליכער הערשאפט. צוליב דער גרויסער פארשידנארטיגקייט פון דער אימפעריע האבן געדינט זעלנער פון פארשידענע געגנטן, מיט זייערע אייגענע מיליטערישע מסורות.

די פארטהישע מיליטער איז באקאנט געווארן פאר אירע פערד-רייטער, בעיקר די שווער באוואפנטע קאוואלערי און די בארימטע שיסער וואס האבן געקענט קעמפן בשעת'ן צוריקציען מיט פערד.

די סאסאנישע ארמיי האט געהאט א מער ארגאניזירטע סטרוקטור, מיט קעניגליכע מיליטערישע איינהייטן און א שטארקע קאוואלעריע. די מיליטערישע מאכט איז געווען איינע פון די הויפט יסודות וואס האבן ערמעגליכט פאר דער סאסאנישער אימפעריע צו האלטן איר שטעלע קעגן ביזאנט און אנדערע שונאים.
== עקאנאמיע און האנדל ==

די עקאנאמיע פון די פערסישע אימפעריעס איז געווען געבויט אויף א צוזאמענשטעל פון לאנדווירטשאפט, שטייערן, האנדל און קאנטראל איבער וויכטיגע האנדלס-וועגן. צוליב דער ריזיגער געאגראפישער פארנעם האבן די פערסישע הערשער געדארפט שאפן סיסטעמען וואס האבן געקענט פארבינדן ווייטע געגנטן און פארזיכערן א שטענדיגע פלוס פון סחורות און שטייער איינקונפטן.

אין דער  אכמענישער תקופה האט די רעגירונג איינגעפירט א פאראייניגטע סיסטעם פון וואג און מאס, און שפעטער אויך א קעניגליכע מטבע-סיסטעם. די באנוץ פון סטאנדארדיזירטע מטבעות האט פארגרינגערט האנדל צווישן פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע און האט געהאלפן פארשטארקן די עקאנאמישע פארבינדונגען צווישן די פראווינצן.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Persis&lt;/ref&gt;

די פערסישע אימפעריעס האבן קאנטראלירט טיילן פון די וויכטיגע וועגן צווישן מזרח און מערב. סחורות פון צענטראלער אזיע, אינדיע, מעסאפאטאמיע און די מיטלענדישע געגנטן זענען דורכגעפירט געווארן דורך די פערסישע טעריטאריעס. דער שטח אונטער פערסישער הערשאפט האט דערמיט געדינט אלס א בריק צווישן פארשידענע גרויסע קולטורן.

די פארטהישע אימפעריע האט געהאט א ספעציעלע באדייט פאר די אינטערנאציאנאלע האנדלס-וועגן, ווייל זי האט געהאלטן קאנטראל איבער טיילן פון די וועגנעצן וואס האבן פארבונדן די רוימישע וועלט מיט מזרח-אזיע. די לאגע פון פארטהיע צווישן די גרויסע ציוויליזאציעס האט געברענגט גרויסע עקאנאמישע בענעפיטן פאר דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Parthia&lt;/ref&gt;

די סאסאנישע אימפעריע האט ווייטער אנטוויקלט האנדל מיט אירע שכנים. קטסיפון, דער הויפטשטאט פון דער סאסאנישער מלוכה, איז געווארן א וויכטיגער צענטער פון רעגירונג, האנדל און קולטור.

== קולטור און אידענטיטעט ==

די פערסישע אימפעריעס האבן געשאפן א ברייטע קולטורעלע טראדיציע וואס האט פאראייניגט פארשידענע פעלקער אונטער דער השפעה פון פרסישע מלוכה-אידעען. די קולטור האט אריינגענומען שפראך, קונסט, ארכיטעקטור, אדמיניסטראציע און רעליגיעזע פארמען.

די  אכמענישע הערשער האבן געוויזן א שטארקע נטיה צו לאזן פארשידענע פעלקער האלטן זייערע לאקאלע מנהגים און רעליגיעזע טראדיציעס. דער צוגאנג האט געהאלפן די אימפעריע האלטן קאנטראל איבער א ריזיגן שטח מיט פילע פארשידענע באפעלקערונגען.

די קעניגליכע אויפשריפטן פון די  אכמענישע קעניגן זענען געווען געשריבן אין פארשידענע שפראכן, צווישן זיי אלט-פערסיש, עלאמיש און באבילאניש. דאס ווייזט אויף די מולטי-קולטורעלע נאטור פון דער אימפעריע.

אין דער סאסאנישער תקופה איז די פרסישע קולטורעלע אידענטיטעט געווארן נאכמער אונטערגעשטראכן. די קעניגליכע הויף האט געשטיצט די פערסישע שפראך אין אירע מיטל-פערסישע פארמען און האט געהאלפן אפהיטן די טראדיציעס וואס זענען שפעטער געווארן א טייל פון דער ברייטער פערסישער קולטור.

== רעליגיע און רוחניות ==

די רעליגיעזע לעבן פון די פערסישע אימפעריעס האט זיך געטוישט במשך פון די פארשידענע תקופות. אין די פריע תקופות האבן אין די פרסישע געגנטן עקזיסטירט פארשידענע לאקאלע גלויבנס-פארמען. שפעטער האט די זאראטוסטרישע טראדיציע באקומען א הויפט ראלע, בעיקר אונטער די סאסאנישע הערשער.

די סאסאנישע אימפעריע האט געגעבן שטארקע שטיצע פאר די זאראטוסטרישע מוסדות. די כהנים און רעליגיעזע פירער האבן געהאט א באדייטנדע פלאץ אין דער געזעלשאפט און אין דער אדמיניסטראציע.

אין די  אכמענישע תקופה איז דער צוגאנג צו רעליגיע געווען מער באזירט אויף א פארוואלטונג פון פארשידענע לאקאלע טראדיציעס. די פערסישע הערשער האבן אין פילע פעלדער ערלויבט פאר אונטערווארפענע פעלקער צו האלטן זייערע אייגענע רעליגיעזע מוסדות.

== די אידן אונטער דער פערסישער הערשאפט ==

די פערסישע אימפעריע האט געהאט א באזונדערע באדייט אין דער אידישער געשיכטע, בעיקר אין דער תקופה פון דער  אכמענישער אימפעריע. נאכ'ן אייננעמען בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג איז כורש  דער צווייטער געווארן דער הערשער איבער די אידישע געפאנגענע וואס זענען פארשפרייט געווארן אין בבל.

לויט דער מסורה און די דערציילונגען אין ספרי הקודש האט כורש דערלויבט פאר די אידן צו צוריקגיין קיין ארץ ישראל און ווידער אויפבויען דעם בית המקדש אין ירושלים. דער דערלויבעניש ווערט דערמאנט אין ספר עזרא, וואו ווערט פארציילט איבער כורש'ס גזירה צו ערלויבן די אידישע באפעלקערונג זיך צו צוריקקערן און אויפבויען דעם בית המקדש.

די פערסישע הערשאפט איז דעריבער א וויכטיגע תקופה אין דער אידישער געשיכטע פון תקופת בית שני. אין די יארן פון פערסישער הערשאפט האבן געלעבט די נביאים און מנהיגים פון די תקופה, צווישן זיי עזרא הסופר און נחמיה, וועלכע האבן געשפילט א הויפט ראלע אין דער ווידערשטעלונג פון די אידישע קהילה אין ארץ ישראל.

די אידישע קהילות אונטער פערסישער הערשאפט האבן געלעבט אין פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע, בעיקר אין בבל, וואו א גרויסע אידישע באפעלקערונג האט ווייטער עקזיסטירט אויך נאך דער אויפקום פון דער פערסישער הערשאפט.
== די פערסישע אימפעריע און איר באדייט אין דער וועלט געשיכטע ==

די פערסישע אימפעריעס האבן געהאט א טיפן איינפלוס אויף דער אנטוויקלונג פון מלוכישע סיסטעמען אין דער אלטער וועלט. דער  אכמענישער מאדעל פון הערשאפט, וואס האט פאראייניגט א ריזיגע שטח אונטער איין קעניגליכע אדמיניסטראציע, איז געווארן איינע פון די ערשטע ביישפילן פון א גרויסע מולטי-נאציאנאלע אימפעריע.

די  אכמענישע הערשער האבן אויפגעשטעלט א סיסטעם וואס האט פארבונדן צענטראלע מאכט מיט לאקאלע זעלבסטשטענדיגע טראדיציעס. דאס האט ערמעגליכט פאר די אימפעריע צו האלטן קאנטראל איבער פעלקער מיט פארשידענע שפראכן, קולטורן און רעליגיעס. די באנוץ פון סאטראפיעס, קעניגליכע וועגן און א פארגעשריטענע קאמיוניקאציע סיסטעם האט געשאפן א מוסטער וואס שפעטערע אימפעריעס האבן נאכגעמאכט.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/question/How-did-the-Achaemenid-Empire-impact-later-empires-in-the-region&lt;/ref&gt;

דער פערסישער צוגאנג צו לאקאלע קולטורן איז אויך געווען א באדייטנדע טייל פון דער אימפערישער סטרוקטור. אין פילע געגנטן האבן די פערסישע הערשער נישט אויסגעמעקט די לאקאלע אינסטיטוציעס, נאר האבן זיי אריינגענומען אין דער ברייטער אימפערישער סיסטעם.

== השפעה אויף שפעטערע אימפעריעס ==

די השפעה פון דער פערסישער אימפעריע האט זיך ווייטער אנגעזען נאך דעם פאל פון די  אכמענישע און סאסאנישע מלוכות. אלכסנדר מוקדון און זיינע נאכפאלגער האבן איבערגענומען פילע יסודות פון דער פערסישער אדמיניסטראציע, אריינגערעכנט די באנוץ פון לאקאלע רעגירונגס-סטרוקטורן.

די סעלעוקידישע הערשער האבן געהאלטן א גרויסן טייל פון די פריערדיגע פערסישע אדמיניסטראטיווע סיסטעמען, כאטש זיי האבן אריינגעברענגט גריכישע קולטורעלע עלעמענטן.

די סאסאנישע רעגירונגס-מאדעל האט שפעטער געהאט א שטארקן איינפלוס אויף די ערשטע איסלאמישע הערשאפטן. די נייע הערשער אין פרס האבן איבערגענומען אסאך פון די ביוראקראטישע מעטאדן, קעניגליכע מוסדות און קולטורעלע פארמען פון דער סאסאנישער תקופה.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/Mesopotamia-historical-region-Asia/The-Sasanian-period&lt;/ref&gt;

== קעניגליכע אידעאלאגיע און דער טיטל מלך המלכים ==

א הויפט עלעמענט אין דער פערסישער אימפערישער טראדיציע איז געווען דער געדאנק פון דער קעניג אלס דער העכסטער הערשער איבער א צוזאמענגעשטעל פון פארשידענע פעלקער.

די  אכמענישע קעניגן האבן גענוצט דעם געדאנק אז דער קעניג האט באקומען זיין מאכט צו פירן איבער א גרויסע וועלט-מלוכה. דער טיטל פון מלך המלכים איז שפעטער ווייטער גענוצט געווארן דורך די פארטהישע און סאסאנישע הערשער.

די סאסאנישע קעניגן האבן באזונדערס אונטערגעשטראכן די פארבינדונג צווישן קעניגליכע מאכט, פרסישע אידענטיטעט און רעליגיעזע סדר. דער שאהאנשאה איז געווארן דער סימבאל פון דער פאראייניגונג צווישן די פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע.

== ארכיטעקטור און קונסט ==

די פערסישע אימפעריעס האבן איבערגעלאזט א רייכן ארכיטעקטורישן ירושה. די  אכמענישע געביידעס אין פאסארגאדא און פערסעפאליס האבן ארויסגעוויזן די מאכט און רייכטום פון דער קעניגליכע הערשאפט.

די פאלאצן פון פערסעפאליס האבן אריינגענומען עלעמענטן פון פארשידענע קולטורן וואס האבן עקזיסטירט אונטער דער פערסישער הערשאפט. די שטיינערנע רעליעפן שילדערן פארשטייער פון פארשידענע פעלקער וואס ברענגען מתנות צום קעניג, און ווייזן די ברייטקייט פון דער אימפעריע.

די סאסאנישע קונסט איז באקאנט פאר אירע קעניגליכע רעליעפן, פאלאצן און שטאטישע פראיעקטן. די סאסאנישע ארכיטעקטור האט געשאפן א סטיל וואס האט שפעטער באאיינפלוסט די קונסט פון דער איסלאמישער תקופה.

== שפראכן און שרייבן ==

אין דער פערסישער אימפעריע זענען גענוצט געווארן פארשידענע שפראכן לויט דער צייט און געגנט. אין דער  אכמענישער תקופה איז אלט-פערסיש געווען די שפראך פון קעניגליכע אויפשריפטן, בשעת ארמיש האט געדינט אלס א וויכטיגע אדמיניסטראטיווע שפראך איבער גרויסע טיילן פון דער אימפעריע.

די סאסאנישע תקופה איז פארבונדן מיט דער אנטוויקלונג פון מיטל-פערסיש, וואס איז געשריבן געווארן מיט אייגענע שריפט-פארמען און איז גענוצט געווארן אין רעגירונג, רעליגיע און קולטור.

די שפראך און קולטורעלע טראדיציעס פון די פערסישע אימפעריעס האבן איבערגעלעבט דעם פאל פון די אור-אלטע מלוכות און זענען געווארן א יסוד פאר די שפעטערע פערסישע קולטור.

== היסטארישע אפשאצונג ==

אין דער היסטארישער פארשונג ווערט די פערסישע אימפעריע באטראכט אלס איינע פון די וויכטיגסטע אימפעריעס פון דער אלטער וועלט. איר באדייט ליגט נישט בלויז אין איר מיליטערישער פארנעם, נאר אויך אין אירע נייע מעטאדן פון רעגירונג, קולטורעלע פאליטיק און די מעגליכקייט צו האלטן צוזאמען א ריזיגע און פארשידנארטיגע באפעלקערונג.

די  אכמענישע, פארטהישע און סאסאנישע אימפעריעס האבן יעדע אויפגעבויט אן אייגענעם מאדעל פון פרסישער הערשאפט. די  אכמענישע האבן באשאפן דעם ערשטן גרויסן פערסישן אימפערישן סיסטעם; די פארטהישע האבן אפגעהיטן פרסישע זעלבסטשטענדיגקייט קעגן העלעניסטישע און רוימישע מאכטן; און די סאסאנישע האבן ווידער אויפגעשטעלט א שטארק צענטראליזירטע איראנישע מלוכה.

דער נאמען פערסישע אימפעריע רעפרעזענטירט דעריבער א לאנגע היסטארישע טראדיציע פון פארשידענע מלוכות, וואס זענען פארבונדן דורך געמיינזאמע קולטורעלע און פאליטישע יסודות.
== כראָנאלאגיע פון די הויפט פערסישע אימפעריעס ==

די היסטאריע פון דער פערסישער אימפעריע באשטייט פון דריי הויפט תקופות, וועלכע ווערן אין דער היסטארישער פארשונג באטראכט אלס די גרעסטע פערסישע וועלט-מלוכות: די  אכמענישע אימפעריע, די פארטהישע אימפעריע און די סאסאנישע אימפעריע.

=== אכמענישע אימפעריע ===

* '''559 פאר זייער ציילונג:''' כורש  דער צווייטער המלך קומט ארויף אין פערסיס און הייבט אן צו פאראייניגן די פערסישע קרעפטן.
* '''ארום 550 פאר זייער ציילונג:''' כורש באזיגט די מעדערישע אימפעריע און מאכט פערס צו א הויפט מאכט אין מערב אזיע.
* '''546 פאר זייער ציילונג:''' לודיא ווערט איינגענומען, און מערב אנאטאליע קומט אונטער פערסישער הערשאפט.
* '''539 פאר זייער ציילונג:''' בבל פאלט אונטער כורש'ס מיליטער, און די פערסישע הערשאפט פארברייטערט זיך איבער מעסאפאטאמיע און די ארומיגע געגנטן.
* '''525 פאר זייער ציילונג:''' קאמביסעס  דער צווייטער אייננעמט מצרים און ברענגט צפון אפריקע אונטער פערסישע הערשאפט.
* '''522 פאר זייער ציילונג:''' נאך א ירושה-קריזיס קומט דריוש דער ערשטער ארויף אויפ'ן טראן.
* '''522–521 פאר זייער ציילונג:''' דריוש אונטערדרוקט אויפשטאנדן און פארשטארקט די קעניגליכע מאכט.
* '''שפעטערע יארן פון דריוש'ס הערשאפט:''' די אימפעריע ווערט ארגאניזירט אין סאטראפיעס און באקומט א פארגעשריטענע אדמיניסטראטיווע סיסטעם.
* '''499 פאר זייער ציילונג:''' דער יאנישער אויפשטאנד הייבט אן א נייע תקופה פון קאנפליקט מיט גריכישע שטעט.
* '''490 פאר זייער ציילונג:''' די פערסישע קאמפיין קעגן גריכנלאנד ענדיגט זיך מיט א פארלוסט ביי מאראטאן.
* '''486 פאר זייער ציילונג:''' דריוש דער ערשטער שטארבט און אחשורוש דער ערשטער ווערט קעניג.
* '''480–479 פאר זייער ציילונג:''' די גרויסע פערסישע קאמפיין קעגן גריכנלאנד קומט פאר, מיט די קאמפן ביי תרמופילאי, סאלאמיס, פלאטאיא און מיקאלע.
* '''465 פאר זייער ציילונג:''' אחשורוש ווערט אומגעברענגט און די אימפעריע גייט אריין אין א צייט פון שוואכערע קעניגליכע הערשאפט.
* '''404–330 פאר זייער ציילונג:''' די שפעטערע  אכמענישע תקופה ווערט באצייכנט דורך אויפשטאנדן, אינערליכע שוואכקייטן און קאנקורענץ צווישן די סאטראפן.
* '''334–330 פאר זייער ציילונג:''' אלכסנדר מוקדון פירט א קאמפיין קעגן פערסיע און ענדיגט די  אכמענישע דינאסטיע.

=== פארטהישע אימפעריע ===

* '''247 פאר זייער ציילונג:''' ארסאקעס דער ערשטער שטעלט אויף די ארסאקישע הערשאפט אין פארטהיע.
* '''ערשטע יארהונדערט פאר זייער ציילונג:''' פארטהיע פארוואנדלט זיך פון א רעגיאנאלע מלוכה אין א גרויסע אימפעריע איבער פרס און מעסאפאטאמיע.
* '''53 פאר זייער ציילונג:''' דער קאמף ביי קארהאי ווערט א גרויסער פארטהישער נצחון קעגן רוים.
* '''ערשטע יארהונדערטער נאכ'ן באשאפן:''' פארטהיע האלט איר מאכט דורך קאוואלעריע, איידעלע משפחות און קאנטראל איבער האנדלס-וועגן.
* '''224:''' ארדשיר דער ערשטער באזיגט די פארטהישע קעניג און הייבט אן די סאסאנישע תקופה.

=== סאסאנישע אימפעריע ===

* '''208–224:''' ארדשיר דער ערשטער שטייגט ארויף און גרייט צו די איבערנעמען פון דער פארטהישער מלוכה.
* '''224:''' ארדשיר ווערט שאהאנשאה און גרינדט די סאסאנישע אימפעריע.
* '''241–272:''' שאפור דער ערשטער פארברייטערט די אימפעריע און פארשטארקט איר מיליטערישע מאכט.
* '''דריטע ביז זיבעטע יארהונדערטער:''' די סאסאנישע אימפעריע אנטוויקלט א שטארקע רעגירונג, קונסט און רעליגיעזע אינסטיטוציעס.
* '''531–579:''' כוסרו דער ערשטער אנושירוואן פירט אדמיניסטראטיווע רעפארמען און שטארקט די אימפעריע.
* '''שפעטע זעקסטע און פריע זיבעטע יארהונדערט:''' די מלחמות מיט ביזאנט שוואכן ביידע גרויסע מאכטן.
* '''637–651:''' די אראבישע קאנקוועסט ברענגט צום סוף פון דער סאסאנישער הערשאפט.

== די פערסישע אימפעריע אין דער היינטיגער היסטארישער פארשטענדעניש ==

אין דער היינטיגער היסטארישער פארשונג ווערט די פערסישע אימפעריע באטראכט אלס א צוזאמענשטעל פון פארשידענע פרסישע מלוכות וואס האבן יעדער געהאט זייער אייגענע סטרוקטור און תקופה. דער נאמען דינט אלס א וועג צו באשרייבן א ברייטער טראדיציע פון פרסישער אימפערישער הערשאפט, נישט אלס א נאמען פאר איין אומגעבראכענע מלוכה.

די  אכמענישע אימפעריע ווערט באטראכט אלס דער ערשטער גרויסער אויסדרוק פון פערסישער אימפעריאליזם און האט געשאפן מוסטערן פון אדמיניסטראציע וואס זענען נאכגעמאכט געווארן דורך שפעטערע הערשער.

די פארטהישע אימפעריע האט פארזיכערט אז פרסישע מאכט זאל פארבלייבן א צענטראלע פאקטאר אין דער וועלט פון רוים און העלעניסטישע מלוכות.

די סאסאנישע אימפעריע האט ווידער אויפגעבויט א שטארקע פרסישע מלוכה און האט פארזעצט די טראדיציע ביז איר פאל אין דער זיבעטער יארהונדערט.

די ירושה פון די פערסישע אימפעריעס איז ווייטער אנגעזען אין דער קולטור, שפראך, קונסט און פאליטישע טראדיציעס פון פרס און פון גרויסע טיילן פונעם מיטל מזרח.
== מקורות און היסטארישע באטראכטונגען ==

די היסטארישע ידיעות איבער די פערסישע אימפעריעס קומען פון א צוזאמענשטעל פון פארשידענע מקורות. צווישן די וויכטיגסטע מקורות זענען די קעניגליכע אויפשריפטן פון די פערסישע הערשער, ארכעאלאגישע געפינסן, שריפטן פון גריכישע היסטאריקער און דאקומענטן פון די פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען אונטער פערסישער הערשאפט.

די  אכמענישע מלכים האבן איבערגעלאזט גרויסע שטיינערנע אויפשריפטן, צווישן זיי די בארימטע אויפשריפטן פון דריוש דער ערשטער אין ביסוטון. די דאקומענטן שילדערן די קעניגליכע פארשטענדעניש פון דער אימפעריע, די באזיגונג פון אויפשטאנדן און די אידעאלאגיע פון דער קעניגליכער הערשאפט.

גריכישע שרייבער, צווישן זיי העראדאטוס און אנדערע היסטאריקער פון דער אלטער וועלט, האבן געשריבן ברייט איבער די פערסישע אימפעריע, בעיקר אין פארבינדונג מיט די גריכיש-פערסישע מלחמות. אבער זייערע שילדערונגען ווערן באטראכט מיט פארזיכטיגקייט, ווייל זיי זענען געשריבן געווארן פון א גריכישער פערספעקטיוו און קענען ארייננעמען פאליטישע און קולטורעלע באיאונגען.

דערפאר נוצן היינטיגע היסטאריקער א צוזאמענשטעל פון פערסישע, בבלישע, מצרישע און גריכישע מקורות צו באקומען א מער באלאנסירטע פארשטענדעניש פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/place/ancient-Middle-East/The-Achaemenian-Empire-and-its-successors&lt;/ref&gt;

== וויכטיגע שטעט און קעניגליכע צענטערן ==

=== פאסארגאדא ===

פאסארגאדא איז געווען איינע פון די ערשטע קעניגליכע הויפטצענטערן פון דער  אכמענישער אימפעריע. זי איז געווען פארבונדן מיט כורש  דער צווייטער און האט געדינט אלס א סימבאל פון דער נייעם פערסישער קעניגליכע מאכט.

אין פאסארגאדא זענען געפונען געווארן קעניגליכע געביידעס און דער קבר וואס ווערט פארבונדן מיט כורש  דער צווייטער. דער שטאטישער צענטער ווייזט אויף די פריע אנטוויקלונג פון דער  אכמענישער ארכיטעקטור.

=== פערסעפאליס ===

פערסעפאליס איז געווארן איינער פון די מערסט באקאנטע סימבאלן פון דער  אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריוש דער ערשטער און זיינע נאכפאלגער אלס א צערעמאניעלער קעניגליכער צענטער.

די פאלאצן און רעליעפן פון פערסעפאליס האבן געשילדערט פארשטייער פון פארשידענע פעלקער וואס זענען געווען טייל פון דער אימפעריע. די בילדער ווייזן די ברייטקייט פון דער מלוכה און די פארבינדונג צווישן די קעניגליכע צענטער און די אונטערווארפענע פראווינצן.

=== קטסיפון ===

קטסיפון איז געווען דער הויפטשטאט פון דער פארטהישער און סאסאנישער אימפעריע אין מעסאפאטאמיע. איר לאגע נעבן דעם טיגריס האט געמאכט די שטאט צו א וויכטיגן צענטער פון פאליטיק, האנדל און מיליטער.

אונטער די סאסאנישע הערשער איז קטסיפון געווארן איינע פון די גרעסטע שטעט אינעם מיטל מזרח און דער צענטער פון דער קעניגליכער אדמיניסטראציע.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/summary/Parthia&lt;/ref&gt;

=== פירוזאבאד און סארוועסטאן ===

אין דרום פרס זענען אויפגעשטעלט געווארן וויכטיגע סאסאנישע צענטערן ווי פירוזאבאד און סארוועסטאן. די געביידעס אין די געגנטן ווייזן אויף דער אנטוויקלונג פון סאסאנישער ארכיטעקטור און קעניגליכע קונסט.

== די פערסישע אימפעריעס און די קולטורעלע פארבינדונגען צווישן מזרח און מערב ==

די פערסישע אימפעריעס האבן געדינט אלס א פארבינדונג צווישן פארשידענע טיילן פון דער וועלט. צוליב זייער געאגראפישער לאגע האבן זיי פארבונדן מעסאפאטאמיע, דער מיטלענדישער ראיאן, צענטראלער אזיע און אינדיע.

די קעניגליכע וועגן, האנדלס-רוטעס און מיליטערישע פארבינדונגען האבן ערמעגליכט א ברייטן אויסטויש פון אידייען, טעכנאלאגיע און קולטורעלע פארמען.

אין דער  אכמענישער תקופה זענען פארשידענע קונסט-סטילן צוזאמענגעקומען אין די קעניגליכע געביידעס. אין דער סאסאנישער תקופה איז די פערסישע קולטור ווייטער געווארן א וויכטיגער טייל פון דער שפעט-אור-אלטער וועלט.

== ירושה אין שפעטערע פערסישע מלוכות ==

נאך דער פאל פון דער סאסאנישער אימפעריע האט זיך די פערסישע קולטור נישט פארשווינדן. שפעטערע פרסישע מלוכות האבן זיך געזען אלס ממשיכים פון דער אלטער קעניגליכע טראדיציע.

די געדאנקען פון דער פערסישער קעניגליכע הערשאפט, די ראלע פון דעם קעניגליכן הויף און די וויכטיגקייט פון פערסישער שפראך און קולטור זענען ווייטער אנטוויקלט געווארן אין שפעטערע דורות.

די פערסישע אימפעריעס האבן דערמיט איבערגעלאזט א לאנג-דויערנדע ירושה וואס האט באאיינפלוסט די פאליטישע און קולטורעלע אנטוויקלונג פון דעם גאנצן מיטל מזרח.
== באדייט פון דער פערסישער אימפעריע אין דער אידישער און אלגעמיינער געשיכטע ==

די פערסישע אימפעריע פארנעמט א באזונדערע פלאץ אין דער אלגעמיינער וועלט געשיכטע און אין דער אידישער געשיכטע. איר אויפקום האט פארענדערט די פאליטישע מאפע פונעם אור-אלטן מזרח, און איר הערשאפט האט געברענגט א נייע תקופה אין וועלכער גרויסע ציוויליזאציעס זענען געווארן פארבונדן אונטער איין אימפערישער סיסטעם.

אין דער אידישער געשיכטע איז די  אכמענישע תקופה באזונדערס באדייטנד, ווייל זי איז פארבונדן מיט די צייט פון גלות בבל און דער צוריקקער פון א טייל אידן קיין ארץ ישראל. נאכדעם וואס כורש  דער צווייטער האט איינגענומען בבל אין יאר 539 פאר זייער ציילונג, האט די אידישע באפעלקערונג אין בבל אריינגעטרעטן אונטער א נייע הערשאפט.

לויט די ספרי הקודש האט כורש דערלויבט פאר די אידן צוריקצוקערן קיין ירושלים און אויפצובויען דעם בית המקדש. דער דערלויבעניש איז באשריבן אין ספר עזרא און איז געווארן א הויפט טייל פון דער באשרייבונג פון דער צייט פון שיבת ציון.

די פערסישע הערשאפט האט געגעבן דעם אידישן פאלק די מעגליכקייט צו ווידער אויפשטעלן א צענטראלע קהילה אין ארץ ישראל. אין דער תקופה האבן געדינט די אנשי כנסת דער גרויסערה און די מנהיגים פון דער פרי בית שני תקופה, וואס האבן געהאט א הויפט ראלע אין דער פארזעצונג פון אידישער תורה-לעבן.

== כורש  דער צווייטער און זיין פלאץ אין דער היסטאריע ==

כורש  דער צווייטער איז געווארן איינע פון די מערסט באקאנטע פיגורן פון דער אלטער וועלט. זיין הערשאפט איז געווען באזירט אויף מיליטערישע פארברייטערונג צוזאמען מיט א פאליטיק פון ארייננעמען די לאקאלע באפעלקערונגען אין דער אימפערישער סיסטעם.

אנשטאט צו צעשטערן אלע לאקאלע אינסטיטוציעס פון די פעלקער וואס ער האט איינגענומען, האט כורש אין פילע פעלדער געלאזט די לאקאלע עליטן און רעליגיעזע גרופעס ווייטער אנגיין מיט זייערע טראדיציעס.

דער צוגאנג האט געהאלפן פאר דער  אכמענישער אימפעריע צו האלטן א שטארקע הערשאפט איבער א ריזיגע געגנט מיט פילע פארשידענע פעלקער.

== די פערסישע אימפעריע און אנדערע אור-אלטע אימפעריעס ==

די פערסישע אימפעריע האט עקזיסטירט אין א צייט ווען אנדערע גרויסע מאכטן האבן געהערשט אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט. זי האט זיך געשטעלט קעגן גריכישע שטעט, סעלעוקידישע הערשער און שפעטער די רוימישע אימפעריע.

די  אכמענישע אימפעריע איז געווען גרעסער ווי רוב פריערדיגע מלוכות פון דער אלטער וועלט. אירע רעגירונגס-מעטאדן האבן געוויזן אז עס איז מעגליך צו פירן א ריזיגע שטח אן צו פארזוכן צו אויסמעקן אלע לאקאלע קולטורן.

די פארטהישע און סאסאנישע אימפעריעס האבן פארזעצט די ראלע פון פרס אלס א הויפט כוח צווישן מזרח און מערב. במשך פון הונדערטער יארן איז דער קאנפליקט צווישן פערסיע און רוים געווען איינער פון די וויכטיגסטע אינטערנאציאנאלע באציאונגען אין דער וועלט.

== היסטארישע אפשאצונג און מחלוקתן ==

אין דער היסטארישער פארשונג זענען דא פארשידענע וועגן צו באשרייבן די פערסישע אימפעריע. טייל היסטאריקער באטראכטן בעיקר די  אכמענישע אימפעריע ווען זיי נוצן דעם נאמען &quot;פערסישע אימפעריע&quot;, בשעת אנדערע נוצן דעם טערמין פאר די גאנצע קייט פון פרסישע אימפעריעס.

עס איז אויך דא מחלוקת איבער געוויסע פרטים פון דער פרי  אכמענישער היסטאריע. די פארבינדונג צווישן אכאמאניש, טעיספעס און די שפעטערע  אכמענישע קעניגן איז נישט אין אלע נקודות קלאר באוואוסט. אויך די געשיכטע פון בארדיא אין יאר 522 פאר זייער ציילונג איז באזירט אויף קעניגליכע אויפשריפטן און שפעטערע מקורות וואס ווערן אנדערש אפגעשאצט דורך היסטאריקער.&lt;ref&gt;https://www.britannica.com/topic/Achaemenian-Empire&lt;/ref&gt;

אויך די שילדערונגען פון די גריכישע שרייבער איבער די פערסישע קעניגן און די גריכיש-פערסישע מלחמות ווערן באטראכט מיט א קריטישן בליק, ווייל זיי קומען פון א באזונדערע קולטורעלע און פאליטישע פערספעקטיוו.

דעריבער ווערט היינט אנגענומען אז א באלאנסירטע פארשטענדעניש פון דער פערסישער אימפעריע דארף ארייננעמען פערסישע, בבלישע, מצרישע און גריכישע מקורות.

== מסקנא ==

די פערסישע אימפעריע רעפרעזענטירט איינע פון די לענגסטע און באדייטנדסטע אימפערישע טראדיציעס אין דער אלטער וועלט. פון די  אכמענישע כיבושים אונטער כורש  דער צווייטער ביז די סאסאנישע פאל אין יאר 651, האבן די פערסישע מלוכות געשפילט א הויפט ראלע אין דער פאליטישער, קולטורעלער און עקאנאמישער אנטוויקלונג פונעם מיטל מזרח.

די  אכמענישע אימפעריע האט באשאפן א נייע מאדעל פון גרויס-פארנעמיגע הערשאפט; די פארטהישע אימפעריע האט אפגעהיטן פרסישע זעלבסטשטענדיגקייט קעגן גרויסע פונדרויסנדיגע מאכטן; און די סאסאנישע אימפעריע האט פארזעצט די פרסישע קעניגליכע טראדיציע ביז דער קומענדיגער תקופה.

די ירושה פון די פערסישע אימפעריעס איז ווייטער אנגעזען אין דער קולטור, שפראך, קונסט און פאליטישע טראדיציעס פון פרס און פון די ברייטערע געגנטן וואס זענען אמאל געווען אונטער זייער הערשאפט.[[טעקע:Shah_Abbas_I_engraving_by_Dominicus_Custos.jpg|קליין|שאך אבאס דער ערשטער, דער מערסט מאכטפולער מלך פון פערסיע אין דער סאפֿאווידן תקופה]]&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:Achaemenid (greatest extent).svg|גרייס פון דער ערשטער פערסישער אימפעריע, די אכעמענידן אימפעריע
File:Sasanian Empire (greatest extent).svg| גרייס פון דער סאסאנישע אימפעריע אין 621
File:Safavid dynasty (greatest extent).svg|מאקסימום גרייס פון דער סאפֿאווידן אימפעריע אונטער שאך אבאס דער ערשטע
File:Afsharid dynasty (greatest extent).svg| גרייס פון דער אפֿשארידן אימפעריע אונטער נאדער שאך
&lt;/gallery&gt;

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אימפעריעס]]
[[קאטעגאריע:איראן]]
[[קאטעגאריע:אלטע ציוויליזאציעס]]
[[קאַטעגאָריע:פערסיע]]</text>
      <sha1>0accj93esmrzxzussu2c83rsy0ivfg6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נאציאנאלע שולע פון ציווילע אוויאציע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>50779</id>
    <revision>
      <id>601575</id>
      <parentid>552472</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T14:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PhotosENAC</username>
        <id>62105</id>
      </contributor>
      <comment>Udpdate</comment>
      <origin>601575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1987" sha1="7f1xqljqg98m3z99bfv4py9bt0zdlqs" xml:space="preserve">{{יתום}}
[[טעקע:Entrée de l'ENAC Toulouse format paysage - juillet 20267.jpg|קליין|250px]]
די '''נאַציאַנאַלע שולע פֿון ציווילע אַוויאַציע''' אדער '''פֿראַנצויזישע ציווילע אַוויאַציע אוניווערסיטעט''' ([[פראנצויזיש]]: ''École nationale de l'aviation civile''; אין קורצן: ''ENAC'') איז א פראנצויזישע פובליקע [[גראנד עקאל|גראַנד עקאָל]] פאר [[עראנויטיק]] וואס איז געגרינדעט געווארן דעם 28סטן אויגוסט 1949 און געפינט זיך אין פראנקרייך ביי [[ביסקאראס|ביסקאַראָס]], [[קארקאסאן|קאַרקאַסאָן]], [[קאסטעלנאדארי|קאַסטעלנאָדאַרי]], [[שאטא-ארנא-סענט-אבאן|שאַטאָ-אַרנאָ-סענט-אָבאַן]], [[גרענאבלע]], [[מעלען, פראנקרייך|מעלען]], [[מאנפעליע|מאָנפּעליע]], [[מארע, פראנקרייך|מאָרע]], [[סענט-יאן|סענט-יאַן]] און [[טולוז]]. זי איז א מיטגליד פון דער קאנפערענס דע גראנדע עקאלע, דער טולוז אוניווערסיטעט און דער עראספייס טאל, און איז דער פינפטער גרינדער פון &quot;פראנס AEROTECH&quot;.

ENAC געבט טרענירונג אין ציווילע עראנויטיק. דער אוניווערסיטעט האט בערך 25 קורסן ווי עראספייס אינזשענירן, טעכניקערס, דיפלאמירטערס, מאַסטערע ספּעסיאַליזע (''Mastères Spécialisés''), לופטליניע פילאטן, פלי קאנטראלערס, מאנאזשערס און פלי לערערס.

{{בילדונג-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:אוניווערסיטעטן]]
[[קאטעגאריע:ציווילע אוויאציע]]
[[קאַטעגאָריע:פראנקרייך]]</text>
      <sha1>7f1xqljqg98m3z99bfv4py9bt0zdlqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ברנשטיין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55052</id>
    <revision>
      <id>601579</id>
      <timestamp>2026-07-15T17:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40012-19</username>
        <id>62106</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '&lt;!--אריינפיר--&gt;   == זעט אויך == &lt;!-- לייגט לינקען צו אנדערע וויקיפעדיע בלעטער מיט פארבינדענע ענינים--&gt;  ==רעפערענצן== {{רעפליסטע}} &lt;!-- זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:צייגט מקורות --&gt;  ==וועבלינקען== &lt;!-- שטעלט דא לינקען צו אנדערע וועבזייטלעך--&gt;  &lt;!-- לייגט דא קאטעגאריעס. פ...'</comment>
      <origin>601579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="638" sha1="i1r8smbf01zaqyun8fzvejk7vmtbbgs" xml:space="preserve">&lt;!--אריינפיר--&gt;


== זעט אויך ==
&lt;!-- לייגט לינקען צו אנדערע וויקיפעדיע בלעטער מיט פארבינדענע ענינים--&gt;

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}
&lt;!-- זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:צייגט מקורות --&gt;

==וועבלינקען==
&lt;!-- שטעלט דא לינקען צו אנדערע וועבזייטלעך--&gt;

&lt;!-- לייגט דא קאטעגאריעס. פאר מער אינפארמאציע זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:קאטעגאריזאציע --&gt;
&lt;!-- קאטעגאריעס --&gt;
[[קאַטעגאָריע:]]</text>
      <sha1>i1r8smbf01zaqyun8fzvejk7vmtbbgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אידן אין פרס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55053</id>
    <revision>
      <id>601581</id>
      <timestamp>2026-07-15T17:37:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט 'דער לאנד '''[[פרס]]''' פארנעמט א באזונדער פלאץ אין [[תנ&quot;ך]] און אין דער [[אידישער געשיכטע]]. נאך דעם חורבן פון דער בבלישער מלוכה און דער גלות פון [[יהודה פראווינץ|יהודה]] איז פרס געווארן די נייע וועלט־מאכט אז וועלכע האט איבערגענומען בבל און באקומען א צענטראלע רא...'</comment>
      <origin>601581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4839" sha1="6ci2oymf2iflmwhskt5es3aucx7ulxh" xml:space="preserve">דער לאנד '''[[פרס]]''' פארנעמט א באזונדער פלאץ אין [[תנ&quot;ך]] און אין דער [[אידישער געשיכטע]]. נאך דעם חורבן פון דער בבלישער מלוכה און דער גלות פון [[יהודה פראווינץ|יהודה]] איז פרס געווארן די נייע וועלט־מאכט אז וועלכע האט איבערגענומען בבל און באקומען א צענטראלע ראלע אין דער געשיכטע פון שיבת ציון.

אין [[ספר דניאל]] ווערט דער אויפקום פון פרס און [[מדי]] פארגעשטעלט אלס די צווייטע גרויסע מלוכה אין דער סעריע פון אימפעריעס וואס האבן געהערשט איבער דער וועלט. דער אויסדרוק '''פרס ומדי''' ווערט גענוצט צו באצייכענען די פאראייניגטע מאכט פון די צוויי פעלקער.

אין [[ספר עזרא]] ווערט באשריבן ווי כורש מלך פרס האט ארויסגעגעבן א הכרזה אז די אידן זאלן קענען צוריקגיין קיין [[ירושלים]] און בויען דעם [[בית המקדש]]. די הכרזה האט געעפנט די תקופה פון שיבת ציון נאך [[גלות בבל]].

די אידישע קהילה אין יהודה איז ווייטער געבליבן אונטער פרסישער הערשאפט במשך פון מער ווי צוויי הונדערט יאר. אין דער צייט האבן זיך אנטוויקלט די ארגענעזאציעס פון דער צווייטער בית המקדש־תקופה, און די שטאט ירושלים איז געווארן דער צענטער פון אידישן לעבן אין ארץ ישראל.

== די בוי פון בית המקדש השני ==
איינע פון די גרעסטע געשעענישן אין דער תקופת פרס איז געווען די אויפבוי פון [[בית המקדש השני]].

נאך דער ערלויבעניש פון כורש האט זיך אנגעהויבן די ארבעט אויפצובויען דעם חרוב'ן [[בית המקדש]]. די ארבעט איז אין א געוויסער תקופה אפגעשטעלט געווארן צוליב קעגנערשאפט און פאליטישע אומשטענדן.

אין דער צייט פון [[דריווש  דער ערשטער]]  איז די ארבעט ווידער אנגעפירט געווארן, און אין יאר 516 פאר זייער ציילונג (בערך ג'ת&quot;קט לבריאת העולם) איז דער בית המקדש השני פארענדיגט געווארן. דער געשעעניש איז פארגעקומען אין דעם זעקסטן יאר פון דריווש'ס הערשאפט און ווערט פארבונדן מיט דעם חודש [[אדר]].

די פרסישע רעגירונג האט דערלויבט די אידישע קהילה צו פירן אירע אינערליכע ענינים לויט דער אידישער תורה און מסורה, בשעת [[יהודה פראווינץ|יהודה]] איז געווען א פראווינץ אונטער דער גרויסער אימפעריע.

=== מגילת אסתר און די מלכות פרס ===
די מערסט באקאנטע פארבינדונג צווישן פרס און אידישע געשיכטע איז די געשיכטע פון [[מגילת אסתר]].

די מגילה שטעלט פאר דעם קעניג [[אחשוורוש|אחשורוש]] אלס דער הערשער פון א ריזיגע אימפעריע וואס האט געהאט 127 מדינות. די הויפטשטאט ווערט אנגעגעבן אלס [[שושן]] הבירה.

לויט דער אידישער טראדיציע איז די גזירה פון [[המן]] הרשע קעגן די אידן פון דער גאנצער אימפעריע בטל געווארן דורך די השתדלות פון [[אסתר המלכה]] און [[מרדכי]] היהודי. די הצלה ווערט געפייערט יעדעס יאר מיט יום טוב [[פורים]].

די גענויע אידענטיפיקאציע פון אחשורוש מיט א געוויסן פרסישן מלך איז א נושא וואס ווערט פארשידנארטיג באהאנדלט. אין דער אידישער מסורה ווערט ער בדרך כלל פארבונדן מיט דער תקופת [[חשיארש דער ערשטער]], בשעת היסטאריקער ברענגען אויך אנדערע מעגליכקייטן.

=== די פיר מלוכות אין חז&quot;ל ===
אין חז&quot;ל ווערט פרס אריינגערעכנט צווישן די פיר גרויסע מלוכות וואס האבן געהערשט איבער ישראל'ס גורל: [[בבל]], [[פרס]], [[יון]] און [[רוים]].</text>
      <sha1>6ci2oymf2iflmwhskt5es3aucx7ulxh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601584</id>
      <parentid>601581</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55816" sha1="741nv34av5zk7fjmia05kngbpx7hb7c" xml:space="preserve">{{אינפובאקס קהילה
| נאמען = אידן אין פרס
| אנדערע נעמען = אידישע קהילות אין פרס; איראנישע אידן; פערסישע אידן
| בילד = 
| באשרייבונג = היסטארישע אידישע קהילה אויף דער איראנישער פלאטא פון דער בבלישער גלות ביז דער היינטיגער צייט
| געגנט = פרס און איראן; בבל, שושן, אקבטנא, איספהאן, שיראז, יזד, כאשאן, טעפראן און אנדערע שטעט
| קאטעגאריע = אידישע תפוצה געשיכטע
| אורשפרונג = זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, נאך די בבלישע פארטרייבונגען פון ארץ ישראל
| הויפט שפראכן = אידיש-פערסיש, לשון הקודש, ארמית, פערסיש
| הויפט פערזענליכקייטן = כורש מלך פרס, אסתר המלכה, מרדכי הצדיק
| וויכטיגע מוסדות = אליאנס שולעס, בתי כנסת, קהילות אין פרסישע שטעט
| היינטיגע צושטאנד = א קליינע אידישע קהילה פארבליבן אין איראן; רוב איראנישע אידן לעבן אין ארץ ישראל, אמעריקע און אנדערע לענדער
}}

'''אידן אין פרס''' איז דער נאמען פאר די היסטארישע אידישע קהילות וואס האבן במשך פון איבער צוויי און א האלב טויזנט יאר עקזיסטירט אין דעם ברייטן ראם פון [[פרס]] און שפעטער [[איראן]]. די געשיכטע פון די אידן אין פרס הייבט זיך אן מיט [[גלות בבל]] און די פארטרייבונגען פון יהודה אין דעם זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, און זי פארציילט פון א לאנגע תקופה פון אידיש לעבן אונטער פארשידענע אימפעריעס, קעניגרייכן און רעגירונגען, אריינגערעכנט די [[אכמענישע אימפעריע]], די [[פארטישע אימפעריע|פארטישע]] און [[סאסאנישע אימפעריע|סאסאנישע]] תקופות, די מוסולמענישע הערשאפט, די סאפאווישע דינאסטיע, די קאדזשארישע צייט, די פאהלאווישע תקופה און די איסלאמישע רעפובליק פון איראן.

די אידישע קהילות אין פרס זענען צווישן די עלטסטע קהילות פון דער אידישער תפוצה. זיי האבן געשפילט א באדייטנדע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער חורבן בית ראשון, און האבן פארבונדן אידישע אמונה און הלכה מיט דער לאקאלער פערסישער קולטור. במשך פון די דורות האבן זיך אנטוויקלט באזונדערע אידישע מסורות, אייגענע שפראכליכע פארמען ווי אידיש-פערסיש, בתי מדרשים, בתי כנסת און א רייכע ליטערארישע ירושה.

אין אידישער מסורה איז פרס שטארק פארבונדן מיט דער תקופה פון [[כורש]] מלך פרס, וועלכער ווערט דערמאנט אין די כתבי הקודש אלס דער קעניג וואס האט ערלויבט פאר די אידישע גולים צו צוריקגיין קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש. אויך די [[מגילת אסתר]], וואס דערציילט די נס פון [[פורים]], שפילט זיך אפ אין דער פערסישער מלכות, אין דער שטאט [[שושן]], און האט געגעבן דעם לאנד א שטארקן פלאץ אין דער אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

== נאמען און באגריף ==

דער באגריף '''אידן אין פרס''' קען באצייכענען פארשידענע תקופות און גרופעס. אין די עלטערע צייטן האט מען גערעדט פון אידישע קהילות אין דער פערסישער אימפעריע, בשעת אין דער מאדערנער צייט ווערט גענוצט דער נאמען איראנישע אידן אדער פערסישע אידן. דער טערמין אידיש-פערסישע קהילות באצייכנט ספעציעל די אידישע באפעלקערונגען וואס האבן אנטוויקלט א באזונדערע קולטור אויף דער איראנישער פלאטא.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-ii-achaemenid-period/&lt;/ref&gt;

די געשיכטע פון די אידן אין פרס איז נישט געווען איין איינהייטליכע תקופה. אין טייל צייטן האבן אידן געהאט ברייטע מעגליכקייטן צו לעבן, ארבעטן און אנטיילנעמען אין דער געזעלשאפט, בשעת אין אנדערע תקופות זענען זיי באגאנגען געווארן מיט באגרעניצונגען, גזירות און געצווינגענע שמדות. דערפאר באשרייבט די היסטאריע פון פרסישע אידן א קאמפליצירטע בילד פון גלייכצייטיגע השפעה און אונטערדריקונג.

== די ערשטע תקופה און די בבלישע גלות ==

=== דער אנקום אין פרס ===

די ערשטע באדייטנדע פארבינדונג צווישן אידן און דער פערסישער וועלט קומט פון דער תקופה פון דער [[בבלישער אימפעריע]] און די נאכפאלגנדע הערשאפט פון פרס. אין יאר 597 פאר זייער ציילונג האט [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]], קעניג פון [[בבל]], איינגענומען [[ירושלים]] און פארטריבן א טייל פון דער אידישער באפעלקערונג, אריינגערעכנט קעניג [[יהויכין]]. נאך דער חורבן בית ראשון אין יאר 586 פאר זייער ציילונג זענען נאך גרעסערע גרופעס פון אידן פארטריבן געווארן קיין בבל און אין די ארומיגע געגנטן.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-ii-achaemenid-period/&lt;/ref&gt;

== די אכמענישע אימפעריע ==

=== כורש דער גרויסער און די צוריקקער פון די גולים ===

אין יאר 539 פאר זייער ציילונג האט [[כורש דער צווייטער]], באקאנט אלס כורש דער גרויסער, איינגענומען בבל און געגרינדעט די הערשאפט פון די אכמענישע פערסישע אימפעריע.

דער דערלויבעניש פון כורש פאר די אידישע גולים צו צוריקגיין קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש איז געווארן א צענטראלע טייל פון דער אידישער זכרון איבער דער פערסישער תקופה. דער [[בית המקדש השני]] איז נאכדעם געבויט געווארן און אין יאר 515 פאר זייער ציילונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

אבער נישט אלע אידן האבן זיך אומגעקערט. א גרויסער טייל האט זיך פארזעצט צו לעבן אין די פערסישע שטעט און אין די געביטן אונטער דער אימפעריע. אזוי האבן זיך געשאפן שטארקע קהילות אין פלעצער ווי שושן, אקבטנא (Ecbatana) און אנדערע צענטערס.

=== אידן ביים פערסישן קעניגליכן הויף ===

די ספרים פון [[ספר עזרא|עזרא]], [[ספר נחמיה|נחמיה]] און [[מגילת אסתר|אסתר]] שילדערן פארשידענע פארבינדונגען צווישן אידן און דער פערסישער מלוכה. די מגילת אסתר דערציילט וועגן [[אסתר המלכה]] און [[מרדכי]] הצדיק וואס האבן געלעבט אין שושן הבירה אין דער צייט פון [[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס.

די געשיכטע פון אסתר און מרדכי איז געווארן א הויפט טייל פון אידישער מסורה און ווערט יעדן יאר געדענקט [[פורים]]. דער פערסישער הויף אין שושן ווערט אין דער מגילה געשילדערט אלס א פלאץ וואו אידן האבן געלעבט אינעם צענטער פון א גרויסער אימפעריע מיט פילע פעלקער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אסאך פלעצער ערלויבט פאר לאקאלע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיע, און אידן האבן געקענט דינען אין פארשידענע ראלעס אין דער אדמיניסטראציע און עקאנאמיע פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;
=== אידישע קהילות אין דער אכמענישער תקופה ===

אין דער צייט פון דער אכמענישער הערשאפט האבן אידישע קהילות זיך פארשפרייט איבער פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. די אידן האבן געלעבט נישט בלויז אין יהודה און בבל, נאר אויך אין שטעט און פראווינצן וואס זענען געווען אונטער דער פערסישער מלוכה. צווישן די באקאנטע ערטער וואס ווערן פארבונדן מיט אידישע אנוועזנהייט זענען שושן, אקבטנא, פערסעפאליס און אנדערע אדמיניסטראטיווע צענטערס.

די אידישע באפעלקערונג האט זיך אין דער צייט אנטוויקלט אין א סביבה וואס איז געווען קולטורעל געמישט. אידן האבן געהאלטן זייער אייגענע אמונה און מנהגים, בשעת זיי האבן זיך באוועגט אין א פערסישן קולטורעלן און שפראכליכן סביבה. פון דער תקופה שטאמען אויך פריע עדות איבער אידישע נוצן פון ארמית און שפעטער פערסיש אין טאג-טעגליכן לעבן.

די פערסישע הערשאפט האט דערמיט געשאפן דעם היסטארישן יסוד פאר דער אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע קהילות וואס האבן שפעטער עקזיסטירט אין איראן און די ארומיגע לענדער.

== די העלעניסטישע, פארטישע און סאסאנישע תקופות ==

=== נאך אלכסנדר מוקדון ===

נאך די אייננעמונג פון פרס דורך [[אלכסנדר מוקדון]] אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט זיך די פאליטישע מצב אין דער ראיאן שטארק געטוישט. די פערסישע אימפעריע איז צוזאמגעפאלן, און די נייע [[העלעניסטן|העלעניסטישע]] הערשאפט האט אריינגעברענגט גריכישע קולטורעלע השפעות אין דעם ראיאן.

אידישע קהילות אין דער פערסישער וועלט זענען אין טייל פלעצער דורכגעגאנגען שווערע ענדערונגען, אבער די אידישע אנוועזנהייט האט זיך נישט אויפגעהערט. שפעטער, אונטער די פארטישע מלכים, האבן אידישע קהילות ווידער געקענט אנטוויקלען מער פעסטע מוסדות און קהילות.

=== די פארטישע צייט ===

די פארטישע אימפעריע, וואס האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון דער [[איראנישער פלאטא]], האט געשאפן א ברייטערע מעגליכקייט פאר אידישע קהילות צו לעבן אין פארשידענע שטעט. די פארטישע תקופה איז געווען נאנט פארבונדן מיט די גרויסע אידישע צענטערס אין בבל, וואס זענען געווארן א וויכטיגער פלאץ פון תורה און הלכה.

אין דער צייט האבן זיך פארמירט די יסודות פאר די שפעטערע [[גאונים|גאונישע]] צענטערס אין בבל. די אידישע חכמים אין דער געגנט האבן געהאלפן אין דער אנטוויקלונג פון דער תלמודישער מסורה, וואס איז שפעטער געווארן א יסוד פאר אידישן הלכה'דיגן לעבן איבער דער וועלט.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אונטער דער [[סאסאנישע אימפעריע|סאסאנישער]] הערשאפט, וואס האט אנגעהויבן אין יאר 224 נאכ'ן געוויינליכן ציילונג, איז די אידישע באפעלקערונג אין פרס ווייטער געוואקסן. די סאסאנישע תקופה איז געווען א צייט פון שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע אנטוויקלונג אין דער ראיאן, מיט [[זאראאסטריזם]] אלס די הויפט רעליגיע פון דער מלוכה.

די אידן האבן אין דער צייט געלעבט אונטער פארשידענע געזעצן און באדינגונגען. אין טייל פלעצער האבן זיי געהאט א פארהעלטענישמעסיגע פרייהייט צו פירן זייערע קהילות, בשעת אין אנדערע צייטן האבן זיי זיך פארמעסטן מיט דרוק מצד דער הערשנדיקער רעליגיעזער סיסטעם.

די סאסאנישע צייט איז אויך וויכטיג צוליב די נאנטע פארבינדונג צווישן די אידישע קהילות פון פרס און די גרויסע ישיבות אין בבל. די אידישע לערנער און חכמים פון דער געגנט האבן געשפילט א הויפט ראלע אין דער פארשפרייטונג פון תלמודישער חכמה.

== די פריע איסלאמישע תקופה ==

=== די אראבישע אייננעמונג פון פרס ===

אין זיבעטן יארהונדערט נאכ'ן געוויינליכן ציילונג האבן די אראבישע מוסולמענישע ארמייען איינגענומען די סאסאנישע אימפעריע. מיט דעם האט זיך אנגעהויבן א נייע תקופה פאר די אידישע קהילות אין פרס, ווען זיי זענען אריינגעקומען אונטער דער איסלאמישער געזעלשאפט.

אונטער מוסולמענישע הערשאפט זענען אידן אריינגעשטעלט געווארן אין דער קאטעגאריע פון '''דימי''' — באשיצטע נישט-מוסולמענישע רעליגיעזע מינדערהייטן. דער סטאטוס האט געגעבן א געוויסע לעגאלע שוץ און ערלויבט פאר אידן צו האלטן זייער רעליגיע, אבער צוזאמען דערמיט זענען געקומען פארשידענע באגרעניצונגען און א געזעלשאפטליכע אונטערגעשטעלטע שטעלע.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/1094279.html&lt;/ref&gt;

די באדינגונגען האבן זיך שטארק געביטן לויט דער צייט און לויט די הערשער. טייל מוסולמענישע רעגירונגען האבן געהאט א מער אויסגעהאלטענע צוגאנג, בשעת אנדערע האבן איינגעפירט שטרענגערע באגרעניצונגען קעגן אידן און אנדערע נישט-מוסולמענישע גרופעס.

=== עקאנאמישע און קולטורעלע לעבן ===

טראץ די לעגאלע באגרעניצונגען האבן אידן אין פרס פארגעזעצט צו שפילן א וויכטיגע ראלע אין עקאנאמיע און האנדל. אידישע סוחרים האבן זיך באטייליגט אין לאקאלע און אינטערנאציאנאלע האנדל, און אין געוויסע פעלדער האבן אידן זיך פארנומען מיט פינאנציעלע ארבעט, האנדל און ספעציעלע פראפעסיעס.

פון דער צענטער פון דער מיטלעלטערישער פערסישער וועלט זענען געקומען וויכטיגע ווערק אין אידיש-פערסישער שפראך. די שפראך איז געווען א פארעם פון פערסיש געשריבן מיט לשון קודש אותיות, און זי האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין באהיטן אידישע טראדיציעס אין א פערסישן קולטורעלן סביבה.

אידיש-פערסישע ליטעראטור האט אריינגענומען פירושים, פיוטים, מוסרישע ווערק און אנדערע שריפטן, וואס געבן א בילד איבער דעם לעבן פון אידן אין פרס במשך פון די דורות.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-ii-achaemenid-period/&lt;/ref&gt;

== די מיטלאטער תקופה ==

=== דער מצב אונטער פארשידענע דינאסטיעס ===

אין די [[מיטל אלטער|מיטלעלטער]] זענען די אידישע קהילות אין פרס דורכגעגאנגען א לאנגע סעריע פון ענדערונגען. אונטער טייל הערשאפטן האבן אידן געהאט מעגליכקייטן צו אנטוויקלען קהילות, בשעת אונטער אנדערע האבן זיי געליטן פון גזירות און אונטערדריקונג.

פון דעם צענטן יארהונדערט און ווייטער ווערן דערמאנט אידישע סוחרים וואס האבן אנטיילגענומען אין האנדל און פינאנציעלע געשעפטן. אין געוויסע צייטן האבן אידן אויך באקומען פאראנטווארטליכע שטעלעס אין געוויסע עקאנאמישע פעלדער, כאטש זיי זענען בדרך כלל נישט געווען ערלויבט צו האלטן די העכסטע שטעלעס אין דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/1094279.html&lt;/ref&gt;

די אנפאל פון די מאנגאלן אין די דרייצנטע יארהונדערט האבן פאראורזאכט גרויסע שאדן פאר פילע שטעט אין פרס, אריינגערעכנט אידישע קהילות. אבער די שווערע צייטן האבן נישט פארענדיקט די אידישע אנוועזנהייט אין דער ראיאן, און קהילות האבן זיך שפעטער ווידער אויפגעבויט.
== די סאפאווישע תקופה ==

=== די אויפקום פון דער סאפאווישער מלוכה ===

אין יאר 1501 האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט די [[סאפאווישע דינאסטיע]], וואס האט געמאכט דעם [[שיא איסלאם]] פאר דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. די נייע רעליגיעזע סדר האט שטארק באאיינפלוסט דעם לעבן פון אלע נישט-מוסולמענישע באפעלקערונגען, אריינגערעכנט די אידישע קהילות.

אונטער די סאפאווישע הערשער זענען אידן אין אסאך פלעצער באטראכט געווארן לויט די שיאיטישע באגריף פון ריטועלער אומריינקייט. דאס האט געפירט צו פארשידענע געזעלשאפטליכע און לעגאלע באגרעניצונגען. אין געוויסע שטעט זענען אידן באצוואונגען געווארן צו לעבן אונטער שווערע באדינגונגען, און זייער צוטריט צו דער ברייטער געזעלשאפט איז געווארן באגרעניצט.

די מצב האט זיך געביטן לויט דער תקופה און לויט דעם צוגאנג פון די פארשידענע הערשער. טייל רעגירונגען האבן זיך מער פארביטן מיט די עקאנאמישע נוצן פון די אידישע באפעלקערונג, בשעת אנדערע האבן איינגעפירט שטרענגערע אנטי-אידישע תקנות.

=== געצווינגענע שמדות אין איספאהאן ===

איינער פון די שווערסטע קאפיטלען אין דער געשיכטע פון פרסישע אידן אונטער די סאפאווישע הערשאפט איז פארגעקומען אין איספאהאן אין יאר [[1656]]. די אידישע קהילה פון דער שטאט איז געווארן באשולדיגט לויט די דאזיגע רעליגיעזע באגריפן, און די אידן זענען געצווינגען געווארן צו אננעמען [[איסלאם]].

די וואס האבן זיך געמוזט ארויסזאגן אלס מוסולמענער זענען באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''ג'דיד אל-איסלאם''' (נייע מוסולמענער). א טייל פון זיי האבן אינעווייניג ווייטער געהאלטן אידישע מנהגים בסתר, און זייער מצב איז געווארן א באזונדערע דערשיינונג אין דער היסטאריע פון פרסישע אידן.

אין יאר [[1661]] האט די רעגירונג צוריקגעדרייט טייל פון די פריערדיגע באשלוסן און ערלויבט פאר די אידישע באפעלקערונג ווידער צו פראקטיצירן זייער רעליגיע. אבער פארשידענע באגרעניצונגען זענען פארבליבן, אריינגערעכנט סימנים וואס האבן זיי אונטערשיידן פון דער איבעריגער באפעלקערונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Iran&lt;/ref&gt;

== די קאדזשארישע תקופה ==

=== אידישע לעבן אין די 18טע און 19טע יארהונדערטער ===

נאך דער סאפאווישער תקופה איז פרס אריבער דורך פארשידענע פאליטישע ענדערונגען, ביז די [[קאדזשארישע דינאסטיע]] האט באקומען די הערשאפט אין די שפעטע 18טע יארהונדערט. אין דער צייט האבן די אידישע קהילות ווייטער עקזיסטירט אין שטעט ווי [[טעפראן]], [[איספאהאן]], [[שיראז]], יזד און כאשאן.

די קאדזשארישע תקופה איז געווען א צייט מיט פארשידענע קעגנזעצלעכע דערשיינונגען. פון איין זייט האבן אידן געהאט קהילות מיט בתי כנסת, רבנים און מסחר, אבער פון דער אנדערער זייט זענען זיי נאך געווען אויסגעשטעלט צו לעגאלע און געזעלשאפטליכע דיסקרימינאציע.

אין געוויסע פלעצער זענען פארגעקומען אנטי-אידישע איבערפעלונגען, געצווינגענע שמדות און גזירות. די צושטאנד פון די אידישע קהילות האט זיך שטארק געוואנדן לויט דער לאקאלער רעגירונג, די שטאטישע אויטאריטעטן און די באציאונגען צווישן די באפעלקערונגען.

=== די אליאנס שולעס און מאדערנע חינוך ===

א הויפט טורנפונקט אין דער מאדערנער געשיכטע פון פרסישע אידן איז געווען די גרינדונג פון שולעס דורך די ארגאניזאציע '''אליאנס איזראעליט אוניווערסעל'''. אין אפריל 1898 איז געעפנט געווארן די ערשטע אליאנס שולע אין טעפראן, וואס האט געברענגט א נייע תקופה פון מאדערנע חינוך פאר די אידישע יוגנט אין פרס.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/alliance-israelite-universelle/&lt;/ref&gt;

די שולעס האבן געלערנט פערסיש, לשון הקודש, פראנצויזיש און אנדערע לימודים. זיי האבן פארמערט די ליטעראטור און בילדונג צווישן אידישע משפחות און האבן געהאלפן פארברייטערן די מעגליכקייטן פון אידן צו אריינגיין אין נייע פראפעסיעס.

די אליאנס מוסדות האבן אויך געשפילט א ראלע אין דער פארבינדונג צווישן די פרסישע אידישע קהילות און די ברייטערע אידישע וועלט.

== די קאנסטיטוציעלע רעוואלוציע און די 20סטע יארהונדערט ==

=== דער קאנסטיטוציעלער טויש ===

אין די ערשטע יארן פונעם 20סטן יארהונדערט איז פרס דורכגעגאנגען א פאליטישע טויש וואס האט געברענגט צו דער גרינדונג פון א קאנסטיטוציעלע סיסטעם. די קאנסטיטוציע פון יאר 1908 האט אנערקענט אידן, קריסטן און זאראטוסטראנישע באפעלקערונגען אלס באשיצטע מינדערהייטן.

די געזעץ האט געגעבן פאר יעדע פון די אנערקענטע רעליגיעזע מינדערהייטן איין פארטרעטער אין דעם פארלאמענט. פאר די אידישע קהילה איז דאס געווען א וויכטיגע טריט אין דער פארמאלער אנערקענונג פון זייער בירגערליכן סטאטוס.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/1094279.html&lt;/ref&gt;

=== די פאהלאווישע תקופה ===

נאך דער אויפקום פון רזא שאה פאהלאווי אין יאר 1925 האט די רעגירונג איינגעפירט א ברייטע מאדערניזאציע פראגראם. אונטער זיין הערשאפט זענען פארשידענע אלטע באגרעניצונגען קעגן אידן פארמינערט געווארן, און אידן האבן באקומען גרעסערע צוטריט צו רעגירונגס ארבעט, בילדונג און פובליק לעבן.

די אידישע קהילות האבן אין דער צייט דורכגעלעבט א צייט פון שטארקער שטאטישער אינטעגראציע. פילע אידן האבן זיך אריבערגעצויגן צו שטעט, באזונדערס קיין טעפראן, און האבן זיך באטייליגט אין מסחר, פראפעסיעס, אינזשעניריע, מעדיצין און אנדערע געביטן.

די אליאנס שולעס און אנדערע אידישע מוסדות האבן זיך ווייטער פארשפרייט. אין די שפעטע 1950ער יארן זענען געווען צענדליגע אליאנס און אידישע שולעס אין איראן. אין יאר 1926 איז פערסיש לערנען געווארן פארפליכטנד אין פרעמדע שולעס, וואס האט אויך באאיינפלוסט די אידישע חינוך סיסטעם.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/alliance-israelite-universelle&lt;/ref&gt;

טראץ די פארבעסערטע צושטאנדן זענען אויך פארגעקומען תקופות פון אנטיסעמיטישע פראפאגאנדע, ספעציעל אונטער דער השפעה פון אייראפעאישע פאשיסטישע באוועגונגען אין די 1930ער יארן.
== אידן אין איראן נאך דער צווייטער וועלט מלחמה ==

=== געזעלשאפטליכע אנטוויקלונג און שטאטישע אינטעגראציע ===

נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די אידישע קהילות אין איראן ווייטער אנטוויקלט זייערע מוסדות און געזעלשאפטליכע סטרוקטורן. אין דער תקופה אונטער דער פאהלאווישער מלוכה האבן פילע אידן זיך אריבערגעצויגן פון קלענערע שטעט צו די גרויסע שטעט, בעיקר קיין טעפראן, וואו עס האט זיך געשאפן דער גרעסטער אידישער צענטער אין לאנד.

די אידישע באפעלקערונג האט געהאט בתי כנסת, שולעס, צדקה ארגאניזאציעס און קולטורעלע פאראיינען. אין טעפראן און אנדערע שטעט זענען געגרינדעט געווארן מוסדות וואס האבן געדינט די געברויכן פון דער קהילה, אריינגערעכנט חינוך, רפואה און געזעלשאפטליכע הילף.

אין דער זעלבער צייט האבן אסאך אידן זיך אריינגעגלידערט אין דער ברייטער איראנישער געזעלשאפט. זיי האבן זיך באטייליגט אין האנדל, אינדוסטריע, מעדיצין, געזעץ און אנדערע פראפעסיעס. די באציונגען צווישן אידן און זייערע מוסולמענישע שכנים זענען געווען פארשידנארטיג און האבן זיך געביטן לויט דער געגנט און די פאליטישע אומשטענדן.

=== די גרייס פון דער קהילה ===

ביים סוף פון דער פאהלאווישער תקופה איז די אידישע באפעלקערונג אין איראן געווען איינע פון די גרעסטע אידישע קהילות אין מיטל מזרח. פאר דער איסלאמישער רעוואלוציע פון 1979 ווערן די צאלן אפגעשאצט בערך צווישן 80,000 און 100,000 אידן.

די אידן פון איראן זענען געווען פארטיילט איבער פילע שטעט. צווישן די הויפט קהילות זענען געווען:

* '''טעפראן''' — דער גרעסטער אידישער צענטער מיט אסאך בתי כנסת און מוסדות.
* '''שיראז''' — א אלטע אידישע קהילה מיט א לאנגע היסטאריע.
* '''איספאהאן''' — איינער פון די וויכטיגע קולטורעלע און עקאנאמישע צענטערס.
* '''יזד''' — א שטאט מיט א לאנגע אידישע אנוועזנהייט.
* '''כאשאן''' — א טראדיציאנעלער אידישער צענטער.

די קהילות האבן געהאט אייגענע מנהגים, בתי כנסת און נוסחאות וואס האבן זיך אנטוויקלט במשך פון פילע דורות.

== די איסלאמישע רעוואלוציע פון 1979 ==

=== דער פאליטישער איבערקערעניש ===

אין יאר 1979 (ה'תשל&quot;ט) איז אין איראן פארגעקומען די איסלאמישע רעוואלוציע וואס האט געברענגט צו דער אויפשטעלונג פון דער איסלאמישער רעפובליק אונטער אייאטאללא רוחאללא חומייני.

די רעוואלוציע האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין אלע טיילן פון לעבן אין איראן, אריינגערעכנט פאר די אידישע קהילה. בשעת די נייע רעגירונג האט אפיציעל אונטערשיידן צווישן אידישע בירגער און די ציוניסטישע באוועגונג, איז דער כלליותדיקער מצב פאר פילע אידן געווארן אומזיכער.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Exodus_of_Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

אנהייב פון דער נייעם רעזשים זענען געווען פעלער פון שרעק, פאליטישע פארדאכטן און אומזיכערקייט. א באקאנטער פאל איז געווען די הוצאה להורג פון חביב אלקאניאן, א אידישער ביזנעסמאן און קהילה פירער, אין 1979, וואס האט געהאט א שטארקן השפעה אויף די געפילן פון דער אידישער באפעלקערונג.

=== מאסן עמיגראציע ===

נאך דער רעוואלוציע האבן צענדליגער טויזנטער איראנישע אידן פארלאזט דאס לאנד. פילע האבן זיך באזעצט אין ארץ ישראל, די פאראייניגטע שטאטן און אייראפע.

די עמיגראציע איז נישט געווען צוליב איין איינציגע סיבה, נאר צוליב א צוזאמענשטעל פון פארשידענע גורמים, אריינגערעכנט פאליטישע אומזיכערקייט, עקאנאמישע ענדערונגען, זארגן איבער צוקונפטיגע באגרעניצונגען און די נייע רעליגיעזע געזעצן פון דער איסלאמישער רעפובליק.

די גרעסטע צענטערס פון די נייע פרסישע אידישע תפוצה זענען געווארן ארץ ישראל און די פאראייניגטע שטאטן. אין די פאראייניגטע שטאטן האט זיך געשאפן א גרויסע איראנישע אידישע קהילה אין לאס אנדזשעלעס, וואס איז געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערס פון פרסישע אידן מחוץ איראן. אויך אין ניו יארק און אנדערע שטעט זענען געגרינדעט געווארן איראנישע אידישע פאראיינען.

אין ארץ ישראל האבן זיך באזעצט א גרויסער טייל פון די יוצאי איראן, און זיי האבן אויפגעשטעלט בתי כנסת, קהילות און קולטורעלע ארגאניזאציעס וואס האלטן ווייטער פאר די מסורות פון פרסישן אידנטום.

=== די פארבליבענע קהילה אין איראן ===

טראץ די גרויסע עמיגראציע איז נישט פארשוואונדן געווארן די אידישע קהילה אין איראן. א קליינע קהילה עקזיסטירט ווייטער, מיט בתי כנסת, קהילתישע מוסדות און א פארבליבענע אידישע לעבן.

די אידן אין איראן ווערן אנערקענט דורך דער איראנישער קאנסטיטוציע אלס א רעליגיעזע מינדערהייט און האבן א באזונדערן פארטרעטער אין דעם פארלאמענט. די צאל פון די היינטיגע קהילה ווערט פארשידנארטיג אפגעשאצט, און פארשידענע מקורות געבן נישט אלעמאל די זעלבע ציפערן.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

== רעליגיעזע און קולטורעלע לעבן ==

=== בתי כנסת און קהילתישע מוסדות ===

איבער די גאנצע היסטאריע האבן די אידן אין פרס אויפגעשטעלט בתי כנסת, מקוואות, חדרים און אנדערע מוסדות וואס האבן געהאלפן האלטן אידיש לעבן אונטער פארשידענע הערשאפטן.

די בתי כנסת זענען נישט געווען בלויז פלעצער פון תפילה, נאר אויך צענטערס פון קהילתישע צוזאמענלעבן, חינוך און צדקה. אין פילע שטעט האבן די בתי כנסת געדינט אלס דער צענטער פון דער אידישער קהילה.

=== אידיש-פערסישע קולטור ===

א הויפט שטריך פון פרסישע אידנטום איז געווען די פארבינדונג צווישן אידישע טראדיציע און פערסישע קולטור. אידן האבן גענוצט די פערסישע שפראך אין זייער טאג-טעגליכן לעבן, און האבן אין פילע פעלער געשריבן פערסיש מיט העברעאישע אותיות.

די אידיש-פערסישע ליטעראטור אנטהאלט פיוטים, פירושים, מוסרישע ווערק און אנדערע שריפטן. די ווערק ווייזן אויף דעם אייגנארטיגן קולטורעלן אופי פון די אידישע קהילות אין פרס.
== אידיש-פערסישע שפראך און ליטעראטור ==

=== די אנטוויקלונג פון אידיש-פערסיש ===

איינע פון די באדייטנדסטע קולטורעלע דערגרייכונגען פון די אידן אין פרס איז געווען די אנטוויקלונג פון אידיש-פערסיש, א פארעם פון דער פערסישער שפראך וואס איז געשריבן געווארן מיט העברעאישע אותיות און איז גענוצט געווארן דורך אידישע קהילות במשך פון פילע דורות.

אידיש-פערסיש האט געדינט אלס א בריק צווישן די אידישע רעליגיעזע ירושה און דער פערסישער קולטורעלער סביבה. דורך דער שפראך האבן אידישע שרייבערס געקענט איבערגעבן תורה'דיגע געדאנקען, פיוטים, פירושים און היסטארישע באשרייבונגען פאר די מיטגלידער פון זייערע קהילות.

די שפראך איז א וויכטיגע מקור פאר פארשטיין די וועג ווי פרסישע אידן האבן געלעבט און געמישט אידישע און פערסישע קולטורעלע עלעמענטן. זי צייגט אויף דעם וואספארא טיפע פארבינדונג עס איז געווען צווישן די אידישע אמונה און די לאקאלע שפראך און קולטור.

=== אידישע שרייבער און ווערק ===

איבער די דורות האבן אידישע שרייבער אין פרס פארפאסט א גרויסע צאל ווערק אויף אידיש-פערסיש. צווישן זיי זענען געווען פיוטים פאר שבתים און ימים טובים, מוסרישע חיבורים, איבערזעצונגען פון כתבי הקודש און פירושים אויף תורה.

די ווערק האבן געהאלפן האלטן די אידישע אידענטיטעט אין א סביבה וואו די מערהייט פון דער באפעלקערונג האט גערעדט פערסיש און געהאט א מוסולמענישע קולטור. זיי זענען היינט א וויכטיגע קוואל פאר היסטאריקער וואס שטודירן די לעבן פון די אידישע קהילות אין פרס.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-ii-achaemenid-period/&lt;/ref&gt;

== די באציאונגען צווישן אידן און די פערסישע הערשאפטן ==

=== באשיצונג און באגרעניצונג ===

די געשיכטע פון אידן אין פרס קען נישט ווערן באטראכט בלויז אלס א געשיכטע פון שוץ אדער בלויז אלס א געשיכטע פון רדיפות. די באציאונגען צווישן אידן און די הערשנדע רעגירונגען האבן זיך שטארק געטוישט לויט דער תקופה.

אין געוויסע צייטן האבן אידן געהאט די מעגליכקייט צו אנטיילנעמען אין עקאנאמיע, קולטור און אפילו אין אדמיניסטראטיווע געשעפטן. אין אנדערע צייטן זענען זיי אויסגעשטעלט געווארן צו באגרעניצונגען צוליב זייער רעליגיעזער אידענטיטעט.

דער סטאטוס פון '''דימי''' אונטער איסלאמישע הערשאפט האט געגעבן אידן א געוויסע אנערקענונג אלס באשיצטע רעליגיעזע מינדערהייט, אבער עס האט אויך געברענגט א אונטערגעשטעלטע לעגאלע שטעלע קעגן דער מוסולמענישער מערהייט.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/1094279.html&lt;/ref&gt;

=== עקאנאמישע ראלע ===

אידן אין פרס האבן במשך פון די דורות געשפילט א באדייטנדע ראלע אין פארשידענע עקאנאמישע פעלדער. אין די מיטלעלטער האבן אידישע סוחרים אנטיילגענומען אין האנדל, און טייל האבן זיך פארנומען מיט פינאנציעלע געשעפטן און אנדערע פראפעסיעס.

אין די מאדערנע צייטן, באזונדערס אונטער דער פאהלאווישער מלוכה, האבן אידן זיך מער און מער אריינגעגלידערט אין די נייע עקאנאמישע סטרוקטורן פון לאנד. פילע האבן זיך אויסגעבילדעט אין פראפעסיעס און געווארן א טייל פון דער שטאטישער מיטל-קלאס.

== אידן אין פרס און די פורים טראדיציע ==

=== שושן און מגילת אסתר ===

איינער פון די שטארקסטע סימבאלישע פארבינדונגען צווישן אידן און פרס געפינט זיך אין מגילת אסתר. די מעשה פון אסתר המלכה און מרדכי הצדיק ווערט פארבונדן מיט דער פערסישער קעניגליכן הויף אין שושן.

די מגילה דערציילט ווי די אידן פון דער פערסישער מלוכה זענען געראטעוועט געווארן פון דער סכנה וואס המן הרשע האט געברענגט, און דער נס ווערט יעדעס יאר געדענקט מיט חג הפורים.

די פערסישע אפשטאם פון די פורים געשיכטע האט געגעבן פרס א באזונדערן פלאץ אין דער אידישער מסורה. די שטעט און פלעצער וואס ווערן דערמאנט אין דער מגילה, ספעציעל שושן, זענען געווארן באקאנט אין אידישן געדאנק אלס פלעצער פון א וויכטיגער טייל פון דער אידישער היסטאריע.
== די פארשפרייטונג פון פרסישע אידן אין דער תפוצה ==

=== די עמיגראציע נאך 1979 ===

נאך דער איסלאמישער רעוואלוציע אין יאר 1979 (ה'תשל&quot;ט) האט זיך אנגעהויבן א גרויסע כוואליע פון עמיגראציע צווישן די אידן פון איראן. טויזנטער משפחות האבן פארלאזט דאס לאנד און זיך באזעצט אין פארשידענע טיילן פון דער וועלט.

די גרעסטע צענטערס פון די נייע פרסישע אידישע תפוצה זענען געווארן ארץ ישראל און די פאראייניגטע שטאטן. אין די פאראייניגטע שטאטן האט זיך געשאפן א גרויסע איראנישע אידישע קהילה אין לאס אנדזשעלעס, וואס איז געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערס פון פרסישע אידן מחוץ איראן. אויך אין ניו יארק און אנדערע שטעט זענען געגרינדעט געווארן איראנישע אידישע פאראיינען.

אין ארץ ישראל האבן זיך באזעצט א גרויסער טייל פון די יוצאי איראן, און זיי האבן אויפגעשטעלט בתי כנסת, קהילות און קולטורעלע ארגאניזאציעס וואס האלטן ווייטער פאר די מסורות פון פרסישן אידנטום.

== די היינטיגע אידישע קהילה אין איראן ==

=== דער מצב אין דער איסלאמישער רעפובליק ===

היינט צוטאגס עקזיסטירט נאך א קליינע אידישע קהילה אין איראן. זי איז א פארבליבענער טייל פון א קהילה וואס האט אמאל געציילט צענדליגער טויזנטער מענטשן.

די איראנישע קאנסטיטוציע אנערקענט אידן, צוזאמען מיט געוויסע אנדערע רעליגיעזע מינדערהייטן, אלס א באשיצטע מינדערהייט. די קהילה האט אייגענע בתי כנסת און א פארטרעטער אין דעם איראנישן פארלאמענט.

דער היינטיגער צושטאנד פון דער קהילה ווערט פארשידנארטיג באריכטעט. פארשידענע מקורות געבן פארשידענע אפשאצונגען איבער דער גענויער צאל אידן וואס לעבן נאך אין איראן.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

=== בתי כנסת און אידישע לעבן ===

טראץ דער קליינער צאל זענען פארבליבן בתי כנסת אין עטליכע שטעט, בעיקר אין טעפראן און אנדערע גרויסע צענטערס. די בתי כנסת דינען אלס פלעצער פון תפילה, קהילתישע צוזאמענקום און שמירת המסורה.

די קהילה האלט אויף פארשידענע אידישע מוסדות און פירט ווייטער אן טייל פון די טראדיציעס וואס זענען איבערגעגעבן געווארן פון דורות פריער.

== באדייטונג אין אידישער און איראנישער היסטאריע ==

=== א בריק צווישן צוויי קולטורן ===

די אידן פון פרס פארמאגן א באזונדערן פלאץ אין דער אידישער געשיכטע צוליב זייער לאנגע קיום אין א נישט-אידישער אימפעריאלער און קולטורעלער סביבה. זיי האבן געקענט האלטן זייער אידישע אידענטיטעט בשעת זיי האבן זיך באוועגט אינעם פערסישן קולטורעלן וועלט.

די פרסישע אידישע געשיכטע ווייזט אויף דעם וועג ווי א מינדערהייט קען באהאלטן און אנטוויקלען אייגענע מוסדות און מסורות במשך פון טויזנטער יארן.

=== השפעה אויף אידישן לעבן ===

די קהילות פון פרס האבן צוגעגעבן א באזונדערע קערפער צו דער אידישער וועלט דורך זייערע פיוטים, פירושים, שפראך און מנהגים. זייער היסטאריע איז א וויכטיגער טייל פון דער געשיכטע פון אידן נאך דער גלות בבל און פון דער אנטוויקלונג פון אידישע קהילות אין דער מזרח.

די איבערגעגעבענע מסורות פון פרסישע אידן זענען היינט פארזעצט אין קהילות איבער דער וועלט, און זייער היסטארישע ירושה ווערט שטודירט דורך היסטאריקער, קולטור-פארשער און געזעלשאפטליכע וויסנשאפטלער.

== היסטארישע אפשאצונגען און פארשידענע בליקן ==

די געשיכטע פון אידן אין פרס ווערט באטראכט דורך פארשער אלס א ביישפיל פון א לאנגע באציאונג צווישן א מינדערהייט און פארשידענע הערשאפטן. די געשיכטע אנטהאלט ביידע תקופות פון שוץ און מעגליכקייטן, און אויך תקופות פון באגרעניצונגען און רדיפות.

עס איז נישט ריכטיג צו באשרייבן די גאנצע געשיכטע אלס בלויז א תקופה פון פריינדשאפט צווישן אידן און די פערסישע הערשער, און אויך נישט אלס א געשיכטע פון שטענדיגע אונטערדריקונג. די היסטארישע בילד איז מער קאמפליצירט און אנטהאלט פארשידענע איבערלעבונגען לויט דער צייט, דער פלאץ און דער הערשנדיקער רעגירונג.

די באקאנטע פיגורן פון כורש, אסתר המלכה און מרדכי הצדיק האבן א באזונדערן פלאץ אין אידישער מסורה, אבער היסטארישע פארשונג באטראכט אויך די אנדערע געזעלשאפטליכע, עקאנאמישע און פאליטישע באדינגונגען וואס האבן געשאפן דאס לעבן פון די אידישע קהילות אין פרס.
== הויפט קהילות און שטעט ==

=== טעפראן ===

טעפראן איז אין די לעצטע דורות געווארן דער גרעסטער אידישער צענטער אין איראן. מיט דער שטאטישער אנטוויקלונג אין דער פאהלאווישער תקופה האבן זיך אהין אריבערגעצויגן פילע אידישע משפחות פון קלענערע שטעט.

אין טעפראן זענען געגרינדעט געווארן בתי כנסת, שולעס, צדקה מוסדות און קהילתישע ארגאניזאציעס. די שטאט איז אויך געווארן א הויפט פלאץ פאר אידישע מסחר און פראפעסיאנעלע אנטוויקלונג.

=== שיראז ===

שיראז פארמאגט א אידישע היסטאריע וואס ציעט זיך איבער פילע דורות. די קהילה דארט איז געווען באקאנט מיט אירע בתי כנסת, רבנים און קולטורעלע מסורות.

די שטאט איז אויך פארבונדן מיט אידיש-פערסישע ליטערארישע ירושה און מיט דער אנטוויקלונג פון לאקאלע מנהגים.

=== איספאהאן ===

איספאהאן איז געווען איינע פון די וויכטיגסטע שטעט אין דער פערסישער געשיכטע און האט פארמאגט א באדייטנדע אידישע קהילה.

די קהילה פון איספאהאן האט איבערגעלעבט שווערע תקופות, אריינגערעכנט די געצווינגענע שמדות אין דער סאפאווישער צייט, אבער זי האט זיך שפעטער ווידער אויפגעבויט.

=== יזד און כאשאן ===

יזד און כאשאן זענען צווישן די שטעט וואס האבן געהאט אלטע אידישע קהילות. די אידן אין די שטעט האבן אפגעהיט אייגענע מנהגים און מסורות וואס זענען אנטוויקלט געווארן במשך פון פילע דורות.

די קלענערע קהילות האבן געשפילט א וויכטיגע ראלע אין האלטן אויף אידיש לעבן אין די פארשידענע געגנטן פון דער איראנישער פלאטא..

== היסטארישע מקורות און פארשונג ==

=== כתבי הקודש און אידישע מקורות ===

א וויכטיגע טייל פון דער באקאנטשאפט איבער אידן אין פרס קומט פון די כתבי הקודש. די ספרים פון עזרא און נחמיה באשרייבן די צייט פון דער צוריקקער פון די גולים און די אויפבוי פון דער צווייטער בית המקדש תקופה.

מגילת אסתר באשרייבט די אידישע לעבן אין דער פערסישער מלוכה און דערציילט די געשיכטע פון אסתר המלכה, מרדכי הצדיק און די נס פון פורים.

די מקורות האבן נישט בלויז א היסטארישן ווערט, נאר זיי זענען אויך א צענטראלע טייל פון דער אידישער מסורה און באוואוסטזיין.

=== ארכעאלאגישע און היסטארישע מקורות ===

אויסער די אידישע מקורות איז די געשיכטע פון אידן אין פרס באזירט אויף ארכעאלאגישע געפינסן, פערסישע דאקומענטן און שריפטן פון פארשידענע תקופות.

די פארשידענע מקורות געבן אינפארמאציע איבער די באוועגונגען פון באפעלקערונגען, די אדמיניסטראציע פון די אימפעריעס און די עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע לעבן פון די אידישע קהילות.

די פארשונג איבער אידיש-פערסישע שריפטן האט אויך געברענגט נייע ידיעות איבער די שפראך, מנהגים און אינטעלעקטועלע לעבן פון פרסישע אידן.

== פארשידענע היסטארישע תקופות אין קורצן ==

די הויפט תקופות אין דער געשיכטע פון אידן אין פרס קענען ווערן צוזאמענגעשטעלט אזוי:

* '''בבלישע און אכמענישע תקופה''' — די אויפקום פון די ערשטע אידישע אנוועזנהייט אין דער פערסישער וועלט נאך די בבלישע פארטרייבונגען און די תקופה פון כורש מלך פרס.
* '''העלעניסטישע און פארטישע תקופה''' — א צייט פון פאליטישע טוישונגען אבער מיט פארזעצונג פון אידישע קהילות.
* '''סאסאנישע תקופה''' — שטארקע פארבינדונג מיט בבלישע ישיבות און דער אנטוויקלונג פון אידישן לערנען.
* '''פריע איסלאמישע און מיטלעלטערליכע תקופה''' — קיום אונטער דעם דימי סיסטעם און אנטוויקלונג פון אידיש-פערסישער קולטור.
* '''סאפאווישע תקופה''' — א שווערע תקופה מיט געצווינגענע שמדות און רעליגיעזע באגרעניצונגען.
* '''קאדזשארישע און קאנסטיטוציעלע תקופה''' — א צייט פון שוועריגקייטן צוזאמען מיט די ערשטע טריט צו פארמאלער אנערקענונג.
* '''פאהלאווישע תקופה''' — מאדערניזאציע, בילדונג און גרעסערע געזעלשאפטליכע אינטעגראציע.
* '''נאך 1979''' — מאסן עמיגראציע און שאפונג פון א ברייטע פרסישע אידישע תפוצה איבער דער וועלט.

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אידן אין איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע תפוצות]]
[[קאטעגאריע:פרסישע אימפעריעס]]</text>
      <sha1>741nv34av5zk7fjmia05kngbpx7hb7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פרסישע הויפטשטעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55054</id>
    <revision>
      <id>601582</id>
      <timestamp>2026-07-15T17:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט 'איבער די יארן האט פרס און אויך שפעטער איראן געהאט עטליכע הויפט שטעט  == פאסארגאדע == '''פאסארגאדע''' (Pasargadae) איז געווען די ערשטע גרויסע קעניגליכע הויפטשטאט פון דער אכמענישער אימפעריע און איז שטארק פארבונדן מיט [[כורש דער גרויסער]]  .  אין פאסארגאדע האט כורש גע...'</comment>
      <origin>601582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3395" sha1="l1yacu6zfcwoajat9hpw8yei9pvn20y" xml:space="preserve">איבער די יארן האט פרס און אויך שפעטער איראן געהאט עטליכע הויפט שטעט

== פאסארגאדע ==
'''פאסארגאדע''' (Pasargadae) איז געווען די ערשטע גרויסע קעניגליכע הויפטשטאט פון דער אכמענישער אימפעריע און איז שטארק פארבונדן מיט [[כורש דער גרויסער]]  .

אין פאסארגאדע האט כורש געבויט א קעניגליכן קאמפלעקס מיט פאלאצן, גערטנער און אנדערע געביידעס. נעבן דער שטאט געפינט זיך אויך דער בארימטער קבר פון כורש, וואס ווערט פאררעכנט אלס איינע פון די וויכטיגסטע ארכעאלאגישע איבערבלייבענישן פון דער אכמענישער תקופה.

== פּערסעפּאָליס ==
'''פּערסעפּאָליס (Persepolis)''' איז געווען איינע פון די גרעסטע צערעמאניעלע צענטערן פון דער אכמענישער אימפעריע. זי איז געבויט געווארן אונטער דריווש  דער ערשטער  און ווייטער פארברייטערט געווארן דורך שפעטערע מלכים.

אין פערסעפאליס זענען פארגעקומען קעניגליכע צערעמאניעס, ספעציעל די פייערונג פון דעם פרסישן נייעם יאר. די שטאט איז געווען באצירט מיט גרויסע שטיינערנע זיילן, רעליעפן און אויפשריפטן וואס שילדערן די פארשידענע פעלקער פון דער אימפעריע.

אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט אלכסנדר מוקדון איינגענומען און פארברענט טיילן פון פערסעפאליס. דער געשעעניש איז געווארן א סימבאלישער צייכן פון דעם סוף פון דער אכמענישער הערשאפט.

== שושן ==
'''שושן''' איז געווען איינע פון די הויפט קעניגליכע שטעט פון פרס. זי איז געווען א צענטער פון אדמיניסטראציע און האנדל און ווערט דערמאנט אין די אידישע מקורות אלס &quot;שושן הבירה&quot;.

אין מגילת אסתר ווערט שושן געשילדערט אלס דער פלאץ פונעם קעניגליכן פאלאץ פון אחשורוש, וואו די געשעענישן פון פורים האבן זיך אפגעשפילט.

== אחמתא ==
'''[[אחמתא|אַחְמְתָא]]''' דערמאנט אין ספר עזרא&lt;ref&gt;פרק ו', פסוק ב' וְהִשְׁתְּכַח בְּאַחְמְתָא, בְּבִירְתָא דִּי בְּמָדַי מְדִינְתָּא--מְגִלָּה חֲדָה; וְכֵן-כְּתִיב בְּגַוַּהּ, דִּכְרוֹנָה.&lt;/ref&gt; (היינט באקאנט אלס האמדאן) איז געווען אן אלטע מדישע הויפטשטאט וואס איז אריינגענומען געווארן אין דער פרסישער אימפעריע.

די שטאט איז געבליבן איינע פון די וויכטיגע קעניגליכע וואוינונגען פון די אכמענישע מלכים, צוזאמען מיט פאסארגאדע, פערסעפאליס און שושן.</text>
      <sha1>l1yacu6zfcwoajat9hpw8yei9pvn20y</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>