יואל ראטה

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>יואל ראטה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36732</id>
    <revision>
      <id>601591</id>
      <parentid>601568</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:09:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40095-09</username>
        <id>62109</id>
      </contributor>
      <comment>נעמען פון ספרים וואס האבן געפעלט</comment>
      <origin>601591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7048" sha1="kxutad4j67xi3fij1rkr8l0gq1gpbcn" xml:space="preserve">{{אישיות
| יידישע געבורט דאטע = י”ב סיון תשמ”א
}}רבי '''יואל ראטה''' (געבוירן י”ב סיון תשמ”א) איז דער [[ראש ישיבה]] פון ישיבת ״תפארת התורה״ אין [[וויליאמסבורג, ברוקלין]]. און גרינדער פונעם געגנט [[קרית ברסלב ליבערטי]] אפסטעיט נוי יארק

ער איז אן אייניקל פונעם קארלסבורגער רב, רבי [[יחזקאל ראטה]].

ר׳ יואל איז ברייט באקאנט פאר זיינע כסדרדיגע אפענע און אמת'דיגע דרשות אויף אלע נושאים.

רבי יואל איז באקאנט מיט זיין שטארקע כריזמע און קלארע אויפטריטן, און ער האט א האטליין. 

ר׳ יואל פארעכנט זיך אלס תלמיד און חסיד פון הגאון החסיד הרב [[אליעזר שלמה שיק]] - מוהרא&quot;ש פון [[ברסלב]].

אין יאר תש”ס (אלט 19) האט ער חתונה געהאט מיט אסתר גיטל טאכטער פונעם ווייצענער רב, הרב מייזליש.

אין דער קורצער היסטאריע פון זיין ישיבה האט ער שוין מיטגעמאכט אן א שיעור רדיפות און בזיונות פון געציילטע אויפגעברויזטע עלטערן וועלכע האבן ארגאניזירט [[פראטעסט|פראטעסטן]] קעגן אים צוליב דעם וואס זיי ווילן נישט זייערע קינדער זאלן לערנען ביי אים.

רבי יואל איז באוואוסט אלס זייער א פעסטן כאראקטער וועלכער דערשרעקט זיך נישט פון גארנישט און גייט זיך ווייטער זיין וועג נישט קוקנדיג אויף קיינעם ווען עס קומט צו זיינע פרינציפן.

זיינע תלמידים זענען זייער צוגעקלעבט צו אים און אומצאליגע פראוואקאציעס און פרואוון וועלכע זענען אונטערגענומען געווארן דורך זיינע קעגנער ארויסצושלעפן בחורים פון ישיבה האבן זיך אויסגעלאזט מיט גרויסע דורכפעלער.

רבי יואל איז אין די לעצטערע יארן באקאנט געווארן  דורך די ווידעא קליפס פון זיינע ניגונים און דרשות אויף [[יוטוב]].

אין סיון תשע”ט האט ער אויפגעעפנט א שטעטל ”[[קרית ברסלב ליבערטי]]” בשעתו האט ער זיך געווערטעלט מיט זיינע נאנטע: ”אויף יעדע פעני געפונט מען דאס ווארט ’ליבערטי’... ”

די לעצטערע יארן האט רבי יואל איינגעפירט צו מאכן חתונות אין ישיבה. דאס האט ער איינגעפירט כדי צו שפארן געלט פון די מחותנים בשעת די שמחה. היינט האלט עס שוין ביי ארום הונדערט חתונות וואס די מחותנים האבן נישט געדארפט באצאלן פון זייער טאש קיין פרוטה אחת.

ר' יואל ווערט מער און מער באקאנט ביים היימישן ציבור און טוט ציען אידן פון אלע שיכטן און קרייזן, בעלי בתים און בני תורה צוגלייך. ער האט היינט א שטעטל מיט איבער 200 משפחות און א הערליכע כולל פון אינגעלייט וואס לערנען און פארהערן זיך ביי רבנים איבער די וועלט. אויך איז היינט שוין פארהאן דריי ישיבות, איינס אין וויליאמסבורג און א צווייטע אין &quot;ליבערטי&quot; און א דריטע אין ירושלים. אויך איז שוין דא מוסדות התורה מיט הינדרעטער קינדער אין וויליאמסבורג, קרית יואל, ליבערטי, ירושלים, בני ברק, בית שמש און טבריה.

ר' יואל, אדער &quot;דער ראש ישיבה&quot; ווי ער איז באקאנט געבט ארויס אומצאליגע ספרים, צווישן זיי: &quot;עצתו אמונה&quot; א וועכנטליכע ספר מיט בריוו פון אידן איבער די וועלט איבער אלע נושאים וואס איז נוגע פאר יעדן איד.

אויך ווערט כסדר געדרוקט &quot;אשר היה אל יואל&quot; א פירוש אויף די הייליגע ספר &quot;ליקוטי מוהר&quot;ן&quot;. דער פירוש איז געשריבן אין אידיש, ספעציעל אין א לייכטע שפראך אז יעדער זאל עס קענען פארשטיין.

אויך קומט ארויס כסדר &quot;חזית איש&quot; אויף &quot;זוהר&quot; א פירוש אויף אידיש אז יעדע איד זאל קענען פארשטיין די הייליגע ווערטער פון &quot;זוהר הקדוש&quot;.

אזוי אויך קומט ארויס כסדר הונדערטער ספרים, קונטריסים, גליונות, געשריבן דורך ר' יואל.

ר' יואל איז פון די איינציגסטע משפיעים וואס לייגן אריין פשוט'ע אמת'ע אמונה און רוב פון זיינע דרשות זענען אויף אמונה און שמחה צו זיין א איד און זיך פרייען מיט פשטות יהדות. ער רעדט גאר אסאך פון תכלית און לעבן מיט אן אמת. ר' יואל רעדט פון ר' נחמן מברלסב'ס ספרים.

ר' יואל רעדט אסאך פון התבודדות, סדר דרך הלימוד, שלום בית, שמחה. אויך ברענגט ער אריין דעם באשעפער דורך שיעורים און ניגונים. אומצאליגע מענטשן פארדאנקען זייער גאנצע אידישקייט פאר דעם &quot;ברלסב'ער ראש ישיבה.&quot;

דאס קען מען זיך איבערצייגן ווען מען רעדט צו סיי וועלכע פון זיינע תלמידים. 

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}
&lt;!-- זעט http://yi.wikipedia.org/wiki/וויקיפעדיע:צייגט מקורות --&gt;

==וועבלינקען==
* [http://www.youtube.com/watch?v=jawkI9hCK-k יואל ראטה זאגט א שיעור אויף פרשת ויגש]
* [http://www.breslevcity.co.il/%D7%94%D7%99%D7%9B%D7%9C_%D7%94%D7%A7%D7%95%D7%93%D7%A9_%D7%95%D7%95%D7%99%D7%9C%D7%99%D7%90%D7%9E%D7%A1%D7%91%D7%95%D7%A8%D7%92 איבער דער &quot;היכל הקודש&quot; קהילה (העברעיש)]

&lt;!-- קאטעגאריעס --&gt;
{{גרונטסארטיר:ראטה, יואל}}
[[קאַטעגאָריע:ראשי ישיבות אין אמעריקע]]
[[קאַטעגאָריע:ברסלב]]
[[קאַטעגאָריע:לעבעדיגע מענטשן]]
{{ייד-ביא-שטומף}}
&lt;!-- לייגט דא אינטערוויקי לינקען און מעקט אויס די שורה --&gt;</text>
      <sha1>kxutad4j67xi3fij1rkr8l0gq1gpbcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שופר (ארגאניזאציע)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52265</id>
    <revision>
      <id>601592</id>
      <parentid>564309</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:26:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40067-72</username>
        <id>62110</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>601592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="352" sha1="tmxex1myjb5xvlys29ikpqkz1zdwnfl" xml:space="preserve">'''שופר ארגון להפצת יהדות והחזרה בתשובה'''

== וועבלינקען ==

* [https://shofar.tv ארגאניזאציע וועבזייטל]
* 
{{קירוב רחוקים}}
[[קאַטעגאָריע:בעלי תשובה]]
[[קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:קירוב]]</text>
      <sha1>tmxex1myjb5xvlys29ikpqkz1zdwnfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601593</id>
      <parentid>601592</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>41062</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>רעדאַקטירונגען פֿון  [[Special:Contributions/~2026-40067-72|~2026-40067-72]] צוריקגענומען ([[User talk:~2026-40067-72|רעדן]])  צו דער לעצטער ווערסיע פֿון [[User:פוילישער|פוילישער]]</comment>
      <origin>564309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1318" sha1="mhkn6hraugxpzzqzdabu0f8khv6hord" xml:space="preserve">'''שופר''' איז א [[קירוב]] [[ארגאניזאציע]] געגרינדעט דורך רב [[אמנון יצחק]], צו מקרב זיין פרייע אידן צו א פרומער לעבנס שטייגער.

די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן אין יאר [[ה'תשנ&quot;ח|תשנ&quot;ח]], און איז באזירט אין [[ארץ ישראל]], אבער פארמאגט פיליאלן איבערן וועלט.

די ארגאניזאציע פלעגט מיט עטליכע יארן צוריק דורכפירן ריזיגע ראליס און [[סעמינאר]]&lt;nowiki/&gt;ן וועלכע זענען באטייליגט געווארן דורך טויזנטער מענטשן. פון די אינטערעסאנטסטע זאכן וועלכע האבן געצויגן צוקוקער, איז געווען ווי רב אמנון יצחק טענה'ט זיך ארום מיט מענטשן איבער שיטות און [[אמונה]] שאלות, בעת טויזענטער מענטשן קוקן צו מיט שפאנונג.

== וועבלינקען ==

* [https://shofar.tv ארגאניזאציע וועבזייטל]
* 
{{קירוב רחוקים}}
[[קאַטעגאָריע:בעלי תשובה]]
[[קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:קירוב]]</text>
      <sha1>mhkn6hraugxpzzqzdabu0f8khv6hord</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601594</id>
      <parentid>601593</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40067-72</username>
        <id>62110</id>
      </contributor>
      <comment>/* וועבלינקען */</comment>
      <origin>601594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1195" sha1="jvrzkiikigyx6cwval22dkq9wzehjws" xml:space="preserve">'''שופר''' איז א [[קירוב]] [[ארגאניזאציע]] געגרינדעט דורך רב [[אמנון יצחק]], צו מקרב זיין פרייע אידן צו א פרומער לעבנס שטייגער.

די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן אין יאר [[ה'תשנ&quot;ח|תשנ&quot;ח]], און איז באזירט אין [[ארץ ישראל]], אבער פארמאגט פיליאלן איבערן וועלט.

די ארגאניזאציע פלעגט מיט עטליכע יארן צוריק דורכפירן ריזיגע ראליס און [[סעמינאר]]&lt;nowiki/&gt;ן וועלכע זענען באטייליגט געווארן דורך טויזנטער מענטשן. פון די אינטערעסאנטסטע זאכן וועלכע האבן געצויגן צוקוקער, איז געווען ווי רב אמנון יצחק טענה'ט זיך ארום מיט מענטשן איבער שיטות און [[אמונה]] שאלות, בעת טויזענטער מענטשן קוקן צו מיט שפאנונג.

[[קאַטעגאָריע:בעלי תשובה]]
[[קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:קירוב]]</text>
      <sha1>jvrzkiikigyx6cwval22dkq9wzehjws</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601595</id>
      <parentid>601594</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:27:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Quinlan83</username>
        <id>41062</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>רעדאַקטירונגען פֿון  [[Special:Contributions/~2026-40067-72|~2026-40067-72]] צוריקגענומען ([[User talk:~2026-40067-72|רעדן]])  צו דער לעצטער ווערסיע פֿון [[User:Quinlan83|Quinlan83]]</comment>
      <origin>564309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1318" sha1="mhkn6hraugxpzzqzdabu0f8khv6hord" xml:space="preserve">'''שופר''' איז א [[קירוב]] [[ארגאניזאציע]] געגרינדעט דורך רב [[אמנון יצחק]], צו מקרב זיין פרייע אידן צו א פרומער לעבנס שטייגער.

די ארגאניזאציע איז געגרינדעט געווארן אין יאר [[ה'תשנ&quot;ח|תשנ&quot;ח]], און איז באזירט אין [[ארץ ישראל]], אבער פארמאגט פיליאלן איבערן וועלט.

די ארגאניזאציע פלעגט מיט עטליכע יארן צוריק דורכפירן ריזיגע ראליס און [[סעמינאר]]&lt;nowiki/&gt;ן וועלכע זענען באטייליגט געווארן דורך טויזנטער מענטשן. פון די אינטערעסאנטסטע זאכן וועלכע האבן געצויגן צוקוקער, איז געווען ווי רב אמנון יצחק טענה'ט זיך ארום מיט מענטשן איבער שיטות און [[אמונה]] שאלות, בעת טויזענטער מענטשן קוקן צו מיט שפאנונג.

== וועבלינקען ==

* [https://shofar.tv ארגאניזאציע וועבזייטל]
* 
{{קירוב רחוקים}}
[[קאַטעגאָריע:בעלי תשובה]]
[[קאַטעגאָריע:ארגאניזאציעס אין ישראל]]
[[קאַטעגאָריע:קירוב]]</text>
      <sha1>mhkn6hraugxpzzqzdabu0f8khv6hord</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באראן טראמפ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55049</id>
    <revision>
      <id>601597</id>
      <parentid>601565</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2179" sha1="rvxwuoansjcnssoeckiko8l4e11gww5" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = באראן טראמפ
| image =
| caption =
| birth_date = 20 מארץ 2006
| birth_place = ניו יארק סיטי, ניו יארק
| parents = דאנאלד טראמפ &lt;br&gt; מלאניא טראמפ
| occupation = סטודענט
| nationality = אמעריקאנער
}}

{{אישיות}}

באראן טראמפ (ענגליש: Barron Trump) איז דער יונגסטער זון פון דאנאלד טראמפ, דער 45סטער [[פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן]], און זיין פרוי [[מעלאניע טראמפ]]. ער איז געבוירן געווארן אין [[ניו יארק סיטי]] אין יאר 2006.

== לעבן און עדוקאציע ==
באראן איז געבוירן געווארן אין 20סטן מארץ 2006. ער האט געלערנט אין די פריוואטע שולעס אין ניו יארק, ספעציעל אין דעם &quot;טראמפ קאלעדזש פרעפּ&quot; (Trump College Prep).

ווען זיין פאטער איז געווארן דער פריזידענט פון אמעריקע אין 2017, האט באראן געוואוינט אין דעם [[ווייסע הויז]] אין וואשינגטאן. מעלאניע טראמפ האט געמאכט א ספעציעלע אפטיילונג אינערהאלב דעם הויז נאר פאר באראן, כדי ער זאל קענען האבן א ביסל פריוואטקייט.

== פובליק בילד ==
באראן איז באקאנט דערפערס אז ער איז זייער שטיל און ער רעדט נישט אסאך מיט די פרעסע. ער איז אויך באקאנט פאר זיין הויך וואקסנונג; ער איז יעצט הויךער ווי זיין פאטער.

אין די לעצטע יארן האט ער פארלאזן די שולעס אין ניו יארק און איז געגאנגען צו א בארדינג סקול (boarding school) אין פלארידא, וואו ער לערנט יעצט.

== פאמיליע ==
באראן האט צוויי עלטערע ברידער און א שוועסטער:

[[דאנאלד טראמפ דזשוניער]]

[[איוואנקא טראמפ]]

[[עריק טראמפ]]</text>
      <sha1>rvxwuoansjcnssoeckiko8l4e11gww5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אידן אין פרס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55053</id>
    <revision>
      <id>601596</id>
      <parentid>601584</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:38:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ן' משה</username>
        <id>42115</id>
      </contributor>
      <origin>601596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38606" sha1="sbd0h2my06l5z8egpfwaxdusbv7shwj" xml:space="preserve">{{אינפובאקס קהילה
| נאמען = אידן אין פרס
| אנדערע נעמען = אידישע קהילות אין פרס; איראנישע אידן; פערסישע אידן
| בילד = 
| באשרייבונג = היסטארישע אידישע קהילה אויף דער איראנישער פלאטא פון דער בבלישער גלות ביז דער היינטיגער צייט
| געגנט = פרס און איראן; בבל, שושן, אקבטנא, איספהאן, שיראז, יזד, כאשאן, טעפראן און אנדערע שטעט
| קאטעגאריע = אידישע תפוצה געשיכטע
| אורשפרונג = זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, נאך די בבלישע פארטרייבונגען פון ארץ ישראל
| הויפט שפראכן = אידיש-פערסיש, לשון הקודש, ארמית, פערסיש
| הויפט פערזענליכקייטן = כורש מלך פרס, אסתר המלכה, מרדכי הצדיק
| וויכטיגע מוסדות = אליאנס שולעס, בתי כנסת, קהילות אין פרסישע שטעט
| היינטיגע צושטאנד = א קליינע אידישע קהילה פארבליבן אין איראן; רוב איראנישע אידן לעבן אין ארץ ישראל, אמעריקע און אנדערע לענדער
}}

'''אידן אין פרס''' איז דער נאמען פאר די היסטארישע אידישע קהילות וואס האבן במשך פון איבער צוויי און א האלב טויזנט יאר עקזיסטירט אין דעם ברייטן ראם פון [[פרס]] און שפעטער [[איראן]]. די געשיכטע פון די אידן אין פרס הייבט זיך אן מיט [[גלות בבל]] און די פארטרייבונגען פון יהודה אין דעם זעקסטן יארהונדערט פאר זייער ציילונג, און זי פארציילט פון א לאנגע תקופה פון אידיש לעבן אונטער פארשידענע אימפעריעס, קעניגרייכן און רעגירונגען, אריינגערעכנט די [[אכמענישע אימפעריע]], די [[פארטישע אימפעריע|פארטישע]] און [[סאסאנישע אימפעריע|סאסאנישע]] תקופות, די מוסולמענישע הערשאפט, די סאפאווישע דינאסטיע, די קאדזשארישע צייט, די פאהלאווישע תקופה און די איסלאמישע רעפובליק פון איראן.

די אידישע קהילות אין פרס זענען צווישן די עלטסטע קהילות פון דער אידישער תפוצה. זיי האבן געשפילט א באדייטנדע ראלע אין דער אנטוויקלונג פון אידישן לעבן נאך דער חורבן בית ראשון, און האבן פארבונדן אידישע אמונה און הלכה מיט דער לאקאלער פערסישער קולטור. במשך פון די דורות האבן זיך אנטוויקלט באזונדערע אידישע מסורות, אייגענע שפראכליכע פארמען ווי אידיש-פערסיש, בתי מדרשים, בתי כנסת און א רייכע ליטערארישע ירושה.

אין אידישער מסורה איז פרס שטארק פארבונדן מיט דער תקופה פון [[כורש]] מלך פרס, וועלכער ווערט דערמאנט אין די כתבי הקודש אלס דער קעניג וואס האט ערלויבט פאר די אידישע גולים צו צוריקגיין קיין ארץ ישראל און אויפצובויען דעם בית המקדש. אויך די [[מגילת אסתר]], וואס דערציילט די נס פון [[פורים]], שפילט זיך אפ אין דער פערסישער מלכות, אין דער שטאט [[שושן]], און האט געגעבן דעם לאנד א שטארקן פלאץ אין דער אידישער היסטארישער באוואוסטזיין.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

== נאמען און באגריף ==

דער באגריף '''אידן אין פרס''' קען באצייכענען פארשידענע תקופות און גרופעס. אין די עלטערע צייטן האט מען גערעדט פון אידישע קהילות אין דער פערסישער אימפעריע, בשעת אין דער מאדערנער צייט ווערט גענוצט דער נאמען איראנישע אידן אדער פערסישע אידן. דער טערמין אידיש-פערסישע קהילות באצייכנט ספעציעל די אידישע באפעלקערונגען וואס האבן אנטוויקלט א באזונדערע קולטור אויף דער [[איראנישער פלאטא]].&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-ii-achaemenid-period/&lt;/ref&gt;

די געשיכטע פון די אידן אין פרס איז נישט געווען איין איינהייטליכע תקופה. אין טייל צייטן האבן אידן געהאט ברייטע מעגליכקייטן צו לעבן, ארבעטן און אנטיילנעמען אין דער געזעלשאפט, בשעת אין אנדערע תקופות זענען זיי באגאנגען געווארן מיט באגרעניצונגען, גזירות און געצווינגענע שמדות. דערפאר באשרייבט די היסטאריע פון פרסישע אידן א קאמפליצירטע בילד פון גלייכצייטיגע השפעה און אונטערדריקונג.

== די ערשטע תקופה און די בבלישע גלות ==

=== דער אנקום אין פרס ===

די ערשטע באדייטנדע פארבינדונג צווישן אידן און דער פערסישער וועלט קומט פון דער תקופה פון דער [[בבלישער אימפעריע]] און די נאכפאלגנדע הערשאפט פון פרס. אין יאר 597 פאר זייער ציילונג האט [[נבוכדנאצר דער צווייטער|נבוכדנצר דער צווייטער]], קעניג פון [[בבל]], איינגענומען [[ירושלים]] און פארטריבן א טייל פון דער אידישער באפעלקערונג, אריינגערעכנט קעניג [[יהויכין]]. נאך דער חורבן בית ראשון אין יאר 586 פאר זייער ציילונג זענען נאך גרעסערע גרופעס פון אידן פארטריבן געווארן קיין בבל און אין די ארומיגע געגנטן.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-ii-achaemenid-period/&lt;/ref&gt;

== די אכמענישע אימפעריע ==

=== כורש דער גרויסער און די צוריקקער פון די גולים ===

אין יאר 539 פאר זייער ציילונג האט [[כורש דער צווייטער]], באקאנט אלס [[כורש דער גרויסער]], איינגענומען [[בבל]] און געגרינדעט די הערשאפט פון די [[אכמענישע אימפעריע|אכמענישע]] פערסישע אימפעריע.

דער ערלויבעניש פון כורש פאר די אידישע פארטריבענע צו צוריקגיין קיין [[ארץ ישראל]] און אויפצובויען דעם [[בית המקדש]] איז געווארן א צענטראלע טייל פון דער אידישער היסטאריע אין דער פערסישער תקופה. דער [[בית המקדש השני]] איז נאכדעם געבויט געווארן און אין יאר 515 פאר זייער ציילונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

אבער נישט אלע אידן האבן זיך צוריקגעקערט. א גרויסער טייל האט זיך פארזעצט צו לעבן אין די פערסישע שטעט און אין די געביטן אונטער דער אימפעריע. אזוי האבן זיך געשאפן שטארקע קהילות אין פלעצער ווי שושן, אקבטנא (Ecbatana) און אנדערע צענטערס.

=== אידן ביים פערסישן קעניגליכן הויף ===

די ספרים פון [[ספר עזרא|עזרא]], [[ספר נחמיה|נחמיה]] און [[מגילת אסתר|אסתר]] שילדערן פארשידענע פארבינדונגען צווישן אידן און דער פערסישער מלוכה. מגילת אסתר דערציילט וועגן [[אסתר המלכה]] און [[מרדכי]] הצדיק וואס האבן געלעבט אין שושן הבירה אין דער צייט פון [[אחשוורוש|אחשורוש]] מלך פרס.

די געשיכטע פון אסתר און מרדכי איז געווארן א הויפט טייל פון אידישער מסורה און ווערט יעדן יאר געדענקט [[פורים]]. דער פערסישער הויף אין שושן ווערט אין דער מגילה געשילדערט אלס א פלאץ וואו אידן האבן געלעבט אינעם צענטער פון א גרויסער אימפעריע מיט פילע פעלקער.

די אכמענישע אימפעריע האט אין אסאך פלעצער ערלויבט פאר לאקאלע פעלקער צו האלטן זייערע מנהגים און רעליגיע, און אידן האבן געקענט דינען אין פארשידענע ראלעס אין דער אדמיניסטראציע און עקאנאמיע פון דער אימפעריע.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;
=== אידישע קהילות אין דער אכמענישער תקופה ===

אין דער צייט פון דער אכמענישער הערשאפט האבן אידישע קהילות זיך פארשפרייט איבער פארשידענע טיילן פון דער אימפעריע. די אידן האבן געלעבט נישט בלויז אין יהודה און בבל, נאר אויך אין שטעט און פראווינצן וואס זענען געווען אונטער דער פערסישער מלוכה. צווישן די באקאנטע ערטער וואס ווערן פארבונדן מיט אידישע אנוועזנהייט זענען שושן, אקבטנא, פערסעפאליס און אנדערע אדמיניסטראטיווע צענטערס.

די אידישע באפעלקערונג האט זיך אין דער צייט אנטוויקלט אין א סביבה וואס איז געווען קולטורעל געמישט. אידן האבן געהאלטן זייער אייגענע אמונה און מנהגים, בשעת זיי האבן זיך באוועגט אין א פערסישן קולטורעלן און שפראכליכן סביבה. פון דער תקופה שטאמען אויך פריע עדות איבער אידישע נוצן פון [[ארמיש]] און שפעטער [[פערסיש]] אין טאג-טעגליכן לעבן.

די פערסישע הערשאפט האט דערמיט געשאפן דעם היסטארישן יסוד פאר דער אנטוויקלונג פון די גרויסע אידישע קהילות וואס האבן שפעטער עקזיסטירט אין איראן און די ארומיגע לענדער.

== די העלעניסטישע, פארטישע און סאסאנישע תקופות ==

=== נאך אלכסנדר מוקדון ===

נאך די אייננעמונג פון פרס דורך [[אלכסנדר מוקדון]] אין יאר 330 פאר זייער ציילונג האט זיך די פאליטישע מצב אין דער ראיאן שטארק געטוישט. די פערסישע אימפעריע איז צוזאמגעפאלן, און די נייע [[העלעניסטן|העלעניסטישע]] הערשאפט האט אריינגעברענגט גריכישע קולטורעלע השפעות אין דעם ראיאן.

אידישע קהילות אין דער פערסישער וועלט זענען אין טייל פלעצער דורכגעגאנגען שווערע ענדערונגען, אבער די אידישע אנוועזנהייט האט זיך נישט אויפגעהערט. שפעטער, אונטער די פארטישע מלכים, האבן אידישע קהילות ווידער געקענט אנטוויקלען מער פעסטע מוסדות און קהילות.

=== די פארטישע צייט ===

די [[פארטישע אימפעריע]], וואס האט געהערשט איבער גרויסע טיילן פון דער [[איראנישער פלאטא]], האט געשאפן א ברייטערע מעגליכקייט פאר אידישע קהילות צו לעבן אין פארשידענע שטעט. די פארטישע תקופה איז געווען נאנט פארבונדן מיט די גרויסע אידישע צענטערס אין בבל, וואס זענען געווארן א וויכטיגער פלאץ פון תורה און הלכה.

אין דער צייט האבן זיך פארמירט די יסודות פאר די שפעטערע צענטערן אין בבל וואס איז אנגעפירט געווארן דורך די  [[גאונים]]. די אידישע חכמים אין דער געגנט האבן געהאלפן אין דער אנטוויקלונג פון דער תלמודישער מסורה, וואס איז שפעטער געווארן א יסוד פאר אידישן הלכה'דיגן לעבן איבער דער וועלט.

=== די סאסאנישע אימפעריע ===

אונטער דער [[סאסאנישע אימפעריע|סאסאנישער]] הערשאפט, וואס האט אנגעהויבן אין יאר [[224]] , איז די אידישע באפעלקערונג אין פרס ווייטער געוואקסן. די סאסאנישע תקופה איז געווען א צייט פון שטארקע רעליגיעזע און קולטורעלע אנטוויקלונג אין דער ראיאן, מיט [[זאראאסטריזם]] אלס די הויפט רעליגיע פון דער קעניגרייך.

די אידן האבן אין דער צייט געלעבט אונטער פארשידענע געזעצן און באדינגונגען. אין טייל פלעצער האבן זיי געהאט א פארהעלטענמעסיגע פרייהייט צו פירן זייערע קהילות, בשעת אין אנדערע צייטן האבן זיי זיך פארמאסטן מיט דרוק מצד דער הערשנדיגער רעליגיעזער סיסטעם.

די סאסאנישע צייט איז אויך וויכטיג צוליב די נאנטע פארבינדונג צווישן די אידישע קהילות פון פרס און די גרויסע ישיבות אין בבל. די אידישע לערנער און חכמים פון דער געגנט האבן געשפילט א הויפט ראלע אין דער פארשפרייטונג פון תלמודישער חכמה.

== די פריע איסלאמישע תקופה ==

=== די אראבישע אייננעמונג פון פרס ===

אין [[זיבעטן י&quot;ה|זיבעטן יארהונדערט]] האבן די [[אראבער|אראבישע]] [[איסלאם|מוסולמענישע]] ארמייען איינגענומען די סאסאנישע אימפעריע. מיט דעם האט זיך אנגעהויבן א נייע תקופה פאר די אידישע קהילות אין פרס, ווען זיי זענען אריינגעקומען אונטער דער איסלאמישער געזעלשאפט.

אונטער מוסולמענישע הערשאפט זענען אידן אריינגעשטעלט געווארן אין דער קאטעגאריע פון '''[[דימי]]''' (אויף אראביש: ذِمِّي) — באשיצטע נישט-מוסולמענישע רעליגיעזע מינדערהייטן. דער סטאטוס האט געגעבן א געוויסע לעגאלע שוץ און ערלויבט פאר אידן צו האלטן זייער רעליגיע, אבער צוזאמען דערמיט זענען געקומען פארשידענע באגרעניצונגען און א נידריגערע שטאנד אין געזעלשאפט.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/1094279.html&lt;/ref&gt;

די באדינגונגען האבן זיך שטארק געביטן לויט דער צייט און לויט די הערשער. טייל מוסולמענישע רעגירונגען האבן געהאט א מער גרינגערע צוגאנג, בשעת אנדערע האבן איינגעפירט שטרענגערע באגרעניצונגען קעגן אידן און אנדערע נישט-מוסולמענישע גרופעס.

=== עקאנאמישע און קולטורעלע לעבן ===

טראץ די לעגאלע באגרעניצונגען האבן אידן אין פרס פארגעזעצט צו שפילן א וויכטיגע ראלע אין עקאנאמיע און האנדל. אידישע סוחרים האבן זיך באטייליגט אין לאקאלע און אינטערנאציאנאלע האנדל, און אין געוויסע ערטער האבן אידן זיך פארנומען מיט פינאנציעלע ארבעט, האנדל און ספעציעלע פראפעסיעס.

פון דער צענטער פון דער מיטלעלטערישער פערסישער וועלט זענען געקומען וויכטיגע ווערק אין אידיש-פערסישער שפראך. די שפראך איז געווען א פארעם פון פערסיש געשריבן מיט לשון קודש אותיות, און זי האט געשפילט א וויכטיגע ראלע אין באהיטן אידישע טראדיציעס אין א פערסישן קולטורעלן סביבה.

אידיש-פערסישע ליטעראטור האט אריינגענומען פירושים, פיוטים, מוסר און אנדערע שריפטן, וואס געבן א בילד איבער דעם לעבן פון אידן אין פרס במשך פון די דורות.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/judeo-persian-communities-ii-achaemenid-period/&lt;/ref&gt;

== די מיטלאטער תקופה ==

=== דער מצב אונטער פארשידענע דינאסטיעס ===

אין די [[מיטל אלטער|מיטלעלטער]] זענען די אידישע קהילות אין פרס דורכגעגאנגען א לאנגע סעריע פון ענדערונגען. אונטער טייל הערשאפטן האבן אידן געהאט מעגליכקייטן צו אנטוויקלען קהילות, בשעת אונטער אנדערע האבן זיי געליטן פון גזירות און אונטערדריקונג.

פון דעם צענטן יארהונדערט און ווייטער ווערן דערמאנט אידישע סוחרים וואס האבן אנטיילגענומען אין האנדל און פינאנציעלע געשעפטן. אין געוויסע צייטן האבן אידן אויך באקומען פאראנטווארטליכע שטעלעס אין געוויסע עקאנאמישע פעלדער, כאטש זיי זענען בדרך כלל נישט געווען ערלויבט צו האלטן די העכסטע שטעלעס אין דער מלוכה.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/1094279.html&lt;/ref&gt;

די אנפאל פון די מאנגאלן אין די דרייצנטע יארהונדערט האבן פאראורזאכט גרויסע שאדן פאר פילע שטעט אין פרס, אריינגערעכנט אידישע קהילות. אבער די שווערע צייטן האבן נישט פארענדיקט די אידישע אנוועזנהייט אין דער ראיאן, און קהילות האבן זיך שפעטער ווידער אויפגעבויט.
== די סאפאווישע תקופה ==

=== די אויפקום פון דער סאפאווישער מלוכה ===

אין יאר 1501 האט זיך אין פרס אויפגעשטעלט די [[סאפאווישע דינאסטיע]], וואס האט געמאכט דעם [[שיא איסלאם]] פאר דער אפיציעלער רעליגיע פון דער מלוכה. די נייע רעליגיעזע סדר האט שטארק באאיינפלוסט דעם לעבן פון אלע נישט-מוסולמענישע באפעלקערונגען, אריינגערעכנט די אידישע קהילות.

אונטער די סאפאווישע הערשער זענען אידן אין אסאך פלעצער באטראכט געווארן לויט די שיאיטישע באגריף פון ריטועלער אומריינקייט. דאס האט געפירט צו פארשידענע געזעלשאפטליכע און לעגאלע באגרעניצונגען. אין געוויסע שטעט זענען אידן באצוואונגען געווארן צו לעבן אונטער שווערע באדינגונגען, און זייער צוטריט צו דער ברייטער געזעלשאפט איז געווארן באגרעניצט.

די מצב האט זיך געביטן לויט דער תקופה און לויט דעם צוגאנג פון די פארשידענע הערשער. טייל רעגירונגען האבן זיך מער פארביטן מיט די עקאנאמישע נוצן פון די אידישע באפעלקערונג, בשעת אנדערע האבן איינגעפירט שטרענגערע אנטי-אידישע תקנות.

=== געצווינגענע שמדות אין איספאהאן ===

איינער פון די שווערסטע קאפיטלען אין דער געשיכטע פון פרסישע אידן אונטער די סאפאווישע הערשאפט איז פארגעקומען אין [[איספאהאן]] אין יאר [[1656]]. די אידישע קהילה פון דער שטאט איז געווארן באשולדיגט אין זיין אימריין,צום ערשט זענען די יידן פון דער הויפּטשטאָט פאַרטריבן געוואָרן פון זייערע היימען צו די עקן פון דער שטאָט. דערנאך איז די קהילה געצוואונגען געוואָ רן זיך צו שמד'ן צום איסלאם. די כוואליע האט זיך שנעל פארשפרייט צו אַנדערע שטעט ווי [[קאשאן]], [[שיראז]] און [[האמאדאן]]. 

די וואס האבן זיך געמוזט ארויסזאגן אלס מוסולמענער זענען באקאנט געווארן מיט'ן נאמען '''ג'דיד אל-איסלאם''' (נייע מוסולמענער). א טייל פון זיי האבן אינעווייניג ווייטער געהאלטן אידישע מנהגים בסתר, און זייער מצב איז געווארן א באזונדערע דערשיינונג אין דער היסטאריע פון פרסישע אידן.

אין יאר [[1661]] האט די רעגירונג צוריקגעדרייט טייל פון די פריערדיגע באשלוסן און ערלויבט פאר די אידישע באפעלקערונג ווידער צו פראקטיצירן זייער רעליגיע. אבער פארשידענע באגרעניצונגען זענען פארבליבן, אריינגערעכנט סימנים וואס האבן זיי אונטערשיידן פון דער איבעריגער באפעלקערונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Iran&lt;/ref&gt;

== די קאדזשארישע תקופה ==

=== אידישע לעבן אין די 18טע און 19טע יארהונדערטער ===

נאך דער סאפאווישער תקופה איז פרס אריבער דורך פארשידענע פאליטישע ענדערונגען, ביז די [[קאדזשארישע דינאסטיע]] האט באקומען די הערשאפט אין די שפעטע 18טע יארהונדערט. אין דער צייט האבן די אידישע קהילות ווייטער עקזיסטירט אין שטעט ווי [[טעפראן]], [[איספאהאן]], [[שיראז]], יזד און כאשאן.

די קאדזשארישע תקופה איז געווען א צייט מיט פארשידענע קעגנזעצלעכע דערשיינונגען. פון איין זייט האבן אידן געהאט קהילות מיט בתי כנסת, רבנים און מסחר, אבער פון דער אנדערער זייט זענען זיי נאך געווען אויסגעשטעלט צו לעגאלע און געזעלשאפטליכע דיסקרימינאציע.

אין געוויסע פלעצער זענען פארגעקומען אנטי-אידישע איבערפאלן, געצווינגענע השמדות און גזירות. די צושטאנד פון די אידישע קהילות האט זיך שטארק געוואנדן לויט דער לאקאלער רעגירונג, די שטאטישע אויטאריטעטן און די באציאונגען צווישן די באפעלקערונגען.

== די קאנסטיטוציעלע רעוואלוציע און די 20סטע יארהונדערט ==

=== דער קאנסטיטוציעלער טויש ===

אין די ערשטע יארן פונעם [[20סטער י&quot;ה|20סטן יארהונדערט]] איז פרס דורכגעגאנגען א פאליטישע טויש וואס האט געברענגט צו דער גרינדונג פון א [[קאנסטיטוציע|קאנסטיטוציעלע]] סיסטעם. די קאנסטיטוציע פון יאר [[1908]] האט אנערקענט אידן, קריסטן און זאראטוסטראנישע באפעלקערונגען אלס באשיצטע מינדערהייטן.

די געזעץ האט געגעבן פאר יעדע פון די אנערקענטע רעליגיעזע מינדערהייטן איין פארטרעטער אין דעם פארלאמענט. פאר די אידישע קהילה איז דאס געווען א וויכטיגע טריט אין דער פארמאלער אנערקענונג פון זייער סטאטוס אלס גלייכע בירגער.&lt;ref&gt;https://www.rferl.org/a/1094279.html&lt;/ref&gt;

=== די פאהלאווישע תקופה ===

נאך דער אויפקום פון [[רזא שאה פאהלאווי]] אין יאר [[1925]] האט די רעגירונג איינגעפירט א ברייטע מאדערניזאציע פראגראם. אונטער זיין הערשאפט זענען פארשידענע אלטע באגרעניצונגען קעגן אידן פארמינערט געווארן, און אידן האבן באקומען גרעסערע צוטריט צו רעגירונגס ארבעט, בילדונג און פובליק לעבן.

די אידישע קהילות האבן אין דער צייט דורכגעלעבט א צייט פון שטארקער שטאטישער אינטעגראציע. פילע אידן האבן זיך אריבערגעצויגן צו שטעט, באזונדערס קיין טעפראן, און האבן זיך באטייליגט אין מסחר, פראפעסיעס, אינזשעניריע, מעדיצין און אנדערע געביטן.

אין יאר [[1926]] איז לערנען פערסיש געווארן פארלאנגט אויך אין פרעמדע שולעס, וואס האט אויך באאיינפלוסט די אידישע חינוך סיסטעם.&lt;ref&gt;https://www.iranicaonline.org/articles/alliance-israelite-universelle&lt;/ref&gt;

טראץ די פארבעסערטע צושטאנדן זענען אויך פארגעקומען תקופות פון [[אנטיסעמיטיזם|אנטיסעמיטישע]] פראפאגאנדע, ספעציעל אונטער דער השפעה פון אייראפעאישע [[פאשיזם|פאשיסטישע]] באוועגונגען אין די 1930ער יארן.
== אידן אין איראן נאך דער צווייטער וועלט מלחמה ==

=== געזעלשאפטליכע אנטוויקלונג און שטאטישע אינטעגראציע ===

נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האבן די אידישע קהילות אין איראן ווייטער אנטוויקלט זייערע מוסדות און געזעלשאפטליכע סטרוקטורן. אין דער תקופה אונטער דער פאהלאווישער מלוכה האבן פילע אידן זיך אריבערגעצויגן פון קלענערע שטעט צו די גרויסע שטעט, בעיקר קיין טעפראן, וואו עס האט זיך געשאפן דער גרעסטער אידישער צענטער אין לאנד.

די אידישע באפעלקערונג האט געהאט בתי מדרשים, שולעס, צדקה ארגאניזאציעס און קולטורעלע פאראיינען. אין טעפראן און אנדערע שטעט זענען געגרינדעט געווארן מוסדות וואס האבן געדינט די געברויכן פון דער קהילה, אריינגערעכנט חינוך, רפואה און געזעלשאפטליכע הילף.

אין דער זעלבער צייט האבן אסאך אידן זיך אריינגעגלידערט אין דער ברייטער איראנישער געזעלשאפט. זיי האבן זיך באטייליגט אין האנדל, אינדוסטריע, מעדיצין, געזעץ און אנדערע פראפעסיעס. די באציאונגען צווישן אידן און זייערע מוסולמענישע שכנים זענען געווען פארשידנארטיג און האבן זיך געביטן לויט דער געגנט און די פאליטישע אומשטענדן.

=== די גרייס פון דער קהילה ===

ביים סוף פון דער פאהלאווישער תקופה איז די אידישע באפעלקערונג אין איראן געווען איינע פון די גרעסטע אידישע קהילות אין מיטל מזרח. פאר דער איסלאמישער רעוואלוציע פון 1979 ווערט די צאל געשאצט אויף בערך צווישן 80,000 און 100,000 אידן.

די אידן פון איראן זענען געווען פארטיילט איבער פילע שטעט. צווישן די הויפט קהילות זענען געווען:

* '''טעפראן''' — דער גרעסטער אידישער צענטער מיט אסאך בתי כנסת און מוסדות.
* '''שיראז''' — א אלטע אידישע קהילה מיט א לאנגע היסטאריע.
* '''איספאהאן''' — איינער פון די וויכטיגע קולטורעלע און עקאנאמישע צענטערס.
* '''יזד''' — א שטאט מיט א לאנגע אידישע אנוועזנהייט.
* '''כאשאן''' — א טראדיציאנעלער אידישער צענטער.

די קהילות האבן געהאט אייגענע מנהגים, בתי כנסת און נוסחאות וואס האבן זיך אנטוויקלט במשך פון פילע דורות.

== די איסלאמישע רעוואלוציע פון 1979 ==

=== דער פאליטישער איבערקערעניש ===

אין יאר [[1979]] ([[ה'תשל&quot;ט]]) איז אין איראן פארגעקומען די [[איסלאמישע רעוואלוציע]] וואס האט געברענגט צו דער אויפשטעלונג פון דער איסלאמישער רעפובליק אונטער [[אייאטאללא]] [[רוחאלא כומעיני]].

די רעוואלוציע האט געברענגט גרויסע ענדערונגען אין אלע טיילן פון לעבן אין איראן, אריינגערעכנט פאר די אידישע קהילה. בשעת די נייע רעגירונג האט אפיציעל אנערקענט א חיליק צווישן אידישע בירגער און די ציוניסטישע באוועגונג, איז דער כלליותדיגער מצב פאר פילע אידן געווארן אומזיכער.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Exodus_of_Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

אנהייב פון דער נייעם רעזשים זענען געווען פעלער פון שרעק, פאליטישע פארדאכטן און אומזיכערקייט. א באקאנטער פאל איז געווען דאס אימברענגן פון [[חביב אלקאניאן]], א אידישער ביזנעסמאן און קהילה פירער, אין [[1979]], וואס האט געהאט א שטארקן השפעה אויף די געפילן פון דער אידישער באפעלקערונג.

=== מאסן עמיגראציע ===

נאך דער רעוואלוציע האבן צענדליגער טויזנטער איראנישע אידן פארלאזט דאס לאנד. פילע האבן זיך באזעצט אין [[ארץ ישראל]], די [[פאראײניגטע שטאטן|פאראייניגטע שטאטן]] און [[אייראפע]].

די עמיגראציע איז נישט געווען צוליב איין איינציגע סיבה, נאר צוליב א צוזאמענשטעל פון פארשידענע גורמים, אריינגערעכנט פאליטישע אומזיכערקייט, עקאנאמישע ענדערונגען, זארגן איבער צוקונפטיגע באגרעניצונגען און די נייע רעליגיעזע געזעצן פון דער איסלאמישער רעפובליק.

די גרעסטע צענטערס פון די נייע פרסישע אידישע קהילה זענען געווארן ארץ ישראל און די פאראייניגטע שטאטן. אין די פאראייניגטע שטאטן האט זיך געשאפן א גרויסע איראנישע אידישע קהילה אין לאס אנדזשעלעס, וואס איז געווארן איינע פון די גרעסטע צענטערס פון פרסישע אידן אינדרויסן פון איראן. אויך אין ניו יארק און אנדערע שטעט זענען געגרינדעט געווארן איראנישע אידישע פאראיינען.

אין ארץ ישראל האבן זיך באזעצט א גרויסער טייל פון די יוצאי איראן, און זיי האבן אויפגעשטעלט בתי כנסת, קהילות און קולטורעלע ארגאניזאציעס וואס האלטן ווייטער פאר די מסורות פון פרסישן אידנטום.

=== די פארבליבענע קהילה אין איראן ===

טראץ די גרויסע עמיגראציע איז נישט פארשוואונדן געווארן די אידישע קהילה אין איראן. א קליינע קהילה עקזיסטירט ווייטער, מיט בתי כנסת, קהילתישע מוסדות און א פארבליבענע אידישע לעבן.

די אידן אין איראן ווערן אנערקענט דורך דער איראנישער קאנסטיטוציע אלס א רעליגיעזע מינדערהייט און האבן א באזונדערן פארטרעטער אין דעם פארלאמענט. די צאל פון די היינטיגע קהילה ווערט פארשידנארטיג אפגעשאצט, און פארשידענע מקורות געבן נישט אלעמאל די זעלבע ציפערן.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Iranian_Jews&lt;/ref&gt;

== היסטארישע מקורות און פארשונג ==

=== כתבי הקודש און אידישע מקורות ===

א וויכטיגע טייל פון דער באקאנטשאפט איבער אידן אין פרס קומט פון די כתבי הקודש. די ספרים פון עזרא און נחמיה באשרייבן די צייט פון דער צוריקקער פון די גולים און די אויפבוי פון דער צווייטער בית המקדש תקופה.

מגילת אסתר באשרייבט די אידישע לעבן אין דער פערסישער מלוכה און דערציילט די געשיכטע פון אסתר המלכה, מרדכי הצדיק און די נס פון פורים.

די מקורות האבן נישט בלויז א היסטארישן ווערט, נאר זיי זענען אויך א צענטראלע טייל פון דער אידישער מסורה און באוואוסטזיין.

=== ארכעאלאגישע און היסטארישע מקורות ===

אויסער די אידישע מקורות איז די געשיכטע פון אידן אין פרס באזירט אויף ארכעאלאגישע געפינסן, פערסישע דאקומענטן און שריפטן פון פארשידענע תקופות.

די פארשידענע מקורות געבן אינפארמאציע איבער די באוועגונגען פון באפעלקערונגען, די אדמיניסטראציע פון די אימפעריעס און די עקאנאמישע און געזעלשאפטליכע לעבן פון די אידישע קהילות.

די פארשונג איבער אידיש-פערסישע שריפטן האט אויך געברענגט נייע ידיעות איבער די שפראך, מנהגים און אינטעלעקטועלע לעבן פון פרסישע אידן.

== פארשידענע היסטארישע תקופות אין קורצן ==

די הויפט תקופות אין דער געשיכטע פון אידן אין פרס קענען ווערן צוזאמענגעשטעלט אזוי:

* '''בבלישע און אכמענישע תקופה''' — די אויפקום פון די ערשטע אידישע אנוועזנהייט אין דער פערסישער וועלט נאך די בבלישע פארטרייבונגען און די תקופה פון כורש מלך פרס.
* '''העלעניסטישע און פארטישע תקופה''' — א צייט פון פאליטישע טוישונגען אבער מיט פארזעצונג פון אידישע קהילות.
* '''סאסאנישע תקופה''' — שטארקע פארבינדונג מיט בבלישע ישיבות און דער אנטוויקלונג פון אידישן לערנען.
* '''פריע איסלאמישע און מיטלעלטערליכע תקופה''' — קיום אונטער דעם דימי סיסטעם און אנטוויקלונג פון אידיש-פערסישער קולטור.
* '''סאפאווישע תקופה''' — א שווערע תקופה מיט געצווינגענע שמדות און רעליגיעזע באגרעניצונגען.
* '''קאדזשארישע און קאנסטיטוציעלע תקופה''' — א צייט פון שוועריגקייטן צוזאמען מיט די ערשטע טריט צו פארמאלער אנערקענונג.
* '''פאהלאווישע תקופה''' — מאדערניזאציע, בילדונג און גרעסערע געזעלשאפטליכע אינטעגראציע.
* '''נאך 1979''' — מאסן עמיגראציע און שאפונג פון א ברייטע פרסישע אידישע תפוצה איבער דער וועלט.

{{רעפערענצן}}

[[קאטעגאריע:אידישע היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:אידן אין איראן]]
[[קאטעגאריע:אידישע תפוצות]]
[[קאטעגאריע:פרסישע אימפעריעס]]</text>
      <sha1>sbd0h2my06l5z8egpfwaxdusbv7shwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פארבאנד פון פאבריקאנטן אין ישראל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55055</id>
    <revision>
      <id>601598</id>
      <timestamp>2026-07-16T22:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Danielmandbs7</username>
        <id>62115</id>
      </contributor>
      <comment>געשאַפֿן בלאַט מיט '[[טעקע:180 לוגו-התאחדות-התעשיינים.png|מיניאַטור|150px|לאָגאָ פֿון דעם פֿאַרבאַנד]]  '''פֿאַרבאַנד פֿון פֿאַבריקאַנטן אין ישׂראל''' (העברעיש: התאחדות התעשיינים בישראל; ענגליש: '''Manufacturers Association of Israel''', פֿאַרקירצט '''MAI''') איז די עלטסטע און גרעסטע אַרבעטגעבער־אָרגאַ...'</comment>
      <origin>601598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12571" sha1="my2r9qurq4krk1mfc34dtbutnu73xm6" xml:space="preserve">[[טעקע:180 לוגו-התאחדות-התעשיינים.png|מיניאַטור|150px|לאָגאָ פֿון דעם פֿאַרבאַנד]]

'''פֿאַרבאַנד פֿון פֿאַבריקאַנטן אין ישׂראל''' (העברעיש: התאחדות התעשיינים בישראל; ענגליש: '''Manufacturers Association of Israel''', פֿאַרקירצט '''MAI''') איז די עלטסטע און גרעסטע אַרבעטגעבער־אָרגאַניזאַציע פֿון דעם אינדוסטריעלן סעקטאָר אין [[ישׂראל]], וואָס פֿאַרטרעט די אינטערעסן פֿון פּראָדוקציע־ און הויכטעכנאָלאָגיע־פֿירמעס פֿאַרן רעגירונג און רעגולירנדיקע אינסטיטוציעס. דער הויפּטאָפֿיס געפֿינט זיך אין [[תל־אָבֿיבֿ]], און לויט לעצטע דאַטן פֿאַראייניקט דער פֿאַרבאַנד מער ווי 1,800 מיטגליד־פֿירמעס, וואָס שטעלן פֿאָר בערך 90% פֿון גאַנצן אינדוסטריעלן פּראָדוקט פֿון ישׂראל.&lt;ref&gt;&quot;Manufacturers Association of Israel&quot;, אָפֿיציעלער וועבזײַט פֿון דעם פֿאַרבאַנד, https://eng.industry.org.il/, אַרײַנגעקוקט: 16טן יולי 2026.&lt;/ref&gt;

== געשיכטע ==
דער אָנהייב פֿון דער אָרגאַניזאַציע גייט צוריק צו 1921, בעת דעם בריטישן מאַנדאַט פּאַלעסטינע, ווען אַ גרופּע ייִדישע אינדוסטריאַליסטן האָבן זי געשאַפֿן אונטערן נאָמען &quot;פֿאַרבאַנד פֿון פֿאַבריקאַנטן און אַרבעטגעבער&quot;. איינער פֿון די הױפּט־גרינדער איז געווען אַריה שענקאַר (Arie Shenkar), וואָס ווערט אָנגעזען ווי אַ פּיאָנער פֿון דער ייִדישער טעקסטיל־אינדוסטריע אין ישׂראל, און אויף וועמענס נאָמען איז שפּעטער אָנגערופֿן געוואָרן דער שענקאַר־קאָלעדזש פֿאַר אינזשענערי, דיזיין און קונסט אין תל־אָבֿיבֿ.&lt;ref&gt;&quot;The Story of Shenkar - Engineering. Design. Art&quot;, Shenkar College of Engineering, Design and Art, https://en.shenkar.ac.il/pages/history-shenkar, אַרײַנגעקוקט: 16טן יולי 2026.&lt;/ref&gt; די אָרגאַניזאַציע האָט אויפֿגעהערט צו פֿונקציאָנירן בערך פֿיר יאָר נאָך דער גרינדונג, און שפּעטער איז זי ווידער אױפֿגעבויט געוואָרן אונטערן נאָמען &quot;פֿאַרבאַנד פֿון פֿאַבריקאַנטן פֿון לאַנד ישׂראל&quot;; נאָך דער גרינדונג פֿון מדינת ישׂראל אין 1948 האָט זי זיך בהדרגה אַנטוויקלט צו דער הײַנטיקער אָרגאַניזאַציע.

צווישן די אָנהייביקע ציעלן פֿון דער אָרגאַניזאַציע זײַנען געווען: העלפֿן פֿאַבריק־בעלי־בתּים צו קריגן קאַפּיטאַל, פֿירן קאָלעקטיוו־פֿאַרהאַנדלונגען מיט אַרבעטער־יוניאָנס, און זיך אַרומקוקן מיט שטײַער־ און האַנדל־ענינים ביי דער מאַנדאַט־מאַכט און שפּעטער ביי דער ישׂראלדיקער רעגירונג. אַריה שענקאַר איז געווען דער פֿאָרזיצער פֿון דער אָרגאַניזאַציע פֿון איר גרינדונג ביז די סוף־1950ער יאָרן.

אין 2008 (יאָר 5768 לויטן העברעיִשן קאַלענדאַר) האָט מדינת ישׂראל פֿאַרלייט דעם פֿאַרבאַנד דעם '''ישׂראל־פּריז''', דעם העכסטן כּבֿוד־אויסצייכענונג פֿון לאַנד, אין דער קאַטעגאָריע &quot;לעבנס־דערגרייכונג – באַזונדערער בײַטראָג צו געזעלשאַפֿט און מדינה&quot;. די זשורי האָט אונטערגעשטראָכן כּמעט 90 יאָר פֿירנדיקע ראָלע פֿון דער אָרגאַניזאַציע אין דער אַנטוויקלונג פֿון דער ישׂראלדיקער אינדוסטריע.&lt;ref&gt;&quot;התאחדות התעשיינים&quot;, פרס ישראל (אָפֿיציעלער וועבזײַט פֿון ישׂראל־פּריז), https://israel-prize.education.gov.il/israel-prize-recipients/pras-israel-catalog/manufacturers-association/, אַרײַנגעקוקט: 16טן יולי 2026.&lt;/ref&gt;

[[טעקע:Reuven Rivlin hosting an event to mark the 100th anniversary of the establishment of the Manufacturers Association of Israel, May 2021 (GPOMN1 0997).jpg|מיניאַטור|250px|פּרעזידענט ריבֿלין ביי דער צערעמאָניע פֿונעם הונדערטסטן יוביליי פֿון דעם פֿאַרבאַנד, מאַי 2021]]

אין מאַי 2021 האָט דער ישׂראלדיקער פּרעזידענט ראובֿן ריבֿלין אָנגעפֿירט מיט אַ צערעמאָניע לכּבֿוד דעם הונדערטסטן יוביליי פֿון דער גרינדונג פֿון דעם פֿאַרבאַנד.&lt;ref&gt;&quot;&quot;סומך עליכם&quot;: הנשיא ריבלין באירוע 100 שנה להתאחדות התעשיינים&quot;, Ynet, מאַי 2021, אַרײַנגעקוקט: 16טן יולי 2026.&lt;/ref&gt;

== אָרגאַניזאַציאָנעלע סטרוקטור ==
דער הויפּטאָפֿיס געפֿינט זיך אין תל־אָבֿיבֿ, און דער פֿאַרבאַנד האָט דרײַ געגנטלעכע צווײַגן:
* צפֿון־צווײַג (אין [[חיפֿה]]): בערך 600 מיטגליד־פֿירמעס
* ירושלים־צווײַג: בערך 130 מיטגליד־פֿירמעס
* דרום־צווײַג (אין באר־שבֿע): בערך 350 מיטגליד־פֿירמעס

די אָרגאַניזאַציע כּולל אויך עטלעכע אָפּטיילונגען: עקאָנאָמיע, אַרבעט־באַציִונגען, אויסלענדישן האַנדל און אינטערנאַציאָנאַלע באַציונגען, פֿינאַנצן און אַדמיניסטראַציע, און קאָמוניקאַציע. די רעגיסטראַציע־נומער פֿון דעם פֿאַרבאַנד אין ישׂראלדיקן פֿאַראיינען־רעגיסטער איז 589910587.&lt;ref&gt;&quot;התאחדות התעשיינים בישראל&quot;, GuideStar Israel, https://www.guidestar.org.il/organization/589910587, אַרײַנגעקוקט: 16טן יולי 2026.&lt;/ref&gt;

== צוגעטיילטע סעקטאָר־אַסאָציאַציעס ==
ווי אַ פּאַראַסאָל־אָרגאַניזאַציע פֿאַראייניקט דער פֿאַרבאַנד פֿון פֿאַבריקאַנטן אין ישׂראל עטלעכע ספּעציעלע סעקטאָר־אַסאָציאַציעס, אַרײַנגערעכנט:
* ישׂראלדיקע הויכטעכנאָלאָגיע־אַסאָציאַציע (בערך 300 פֿירמעס)
* אַסאָציאַציע פֿון כעמישע, פֿאַרמאַצעווטישע און סבֿיבֿה־אינדוסטריעס (בערך 120 פֿירמעס)
* אַסאָציאַציע פֿון עסן־אינדוסטריע (מער ווי 160 מיטגלידער)
* אַסאָציאַציע פֿון טעקסטיל־ און מאָדע־אינדוסטריעס (מער ווי 120 פֿירמעס)
* אַסאָציאַציע פֿון קיבוץ־אינדוסטריע (מער ווי 250 פֿירמעס פֿאַרבונדן מיט קיבוצים)
* אַסאָציאַציע פֿון מעטאַל־, עלעקטריע־ און אינפֿראַסטרוקטור־אינדוסטריעס (בערך 500 מיטגלידער)
* אַסאָציאַציע פֿון בוי־מאַטעריאַלן און קאָנסומער־סחורות־אינדוסטריעס (בערך 350 מיטגלידער)

== פֿאָרזיצער ==
* אַריה שענקאַר — דער גרינדער און ערשטער פֿאָרזיצער פֿון דער אָרגאַניזאַציע; געבליבן אין אַמט ביז די סוף־1950ער יאָרן.
* שרגא ברוש (Shraga Brosh) — האָט אָנגעפֿירט די אָרגאַניזאַציע בערך 12 יאָר אָן איבעררײַס, ביז 2020.
* ד״ר רון תּומר (Dr. Ron Tomer) — דער הײַנטיקער פֿאָרזיצער, אין אַמט זינט דעם 30סטן יאַנואַר 2020. תּומר איז דעמאָלט געווען דער גענעראַל־דירעקטאָר פֿון דער ישׂראלדיקער פֿאַרמאַצעווטישער פֿירמע יוניפֿאַרם (Unipharm), און איז אויסגעוויילט געוואָרן בעת דער גענעראַל־פֿאַרזאַמלונג פֿון דעם פֿאַרבאַנד אין רמת־גן, מיט אַ רעקאָרד־באַטייליקונג פֿון 788 שטימענדיקע מיטגלידער: ער האָט באַקומען 421 שטימען קעגן 364 פֿאַר זײַן קעגנער סעמיועל דאָנערשטערן (Samuel Donnerstern).&lt;ref&gt;&quot;נשיא חדש להתאחדות התעשיינים: מנכ\&quot;ל חברת אוניפארם, ד\&quot;ר רון תומר&quot;, Globes, 30טן יאַנואַר 2020, https://www.globes.co.il/news/article.aspx?did=1001316884, אַרײַנגעקוקט: 16טן יולי 2026.&lt;/ref&gt;

== הויפּט־אַקטיוויטעטן ==
דער פֿאַרבאַנד פֿאַרטרעט דעם ישׂראלדיקן אינדוסטריעלן סעקטאָר פֿאַרן רעגירונג, דער [[כּנסת]] און רעגולירנדיקע אינסטיטוציעס דורך לאָבי־ און אַדוואָקאַציע־אַקטיוויטעטן; גיט עצות מיטגליד־פֿירמעס וועגן אַרבעט־באַציונגען און שייכדיקע געזעצן; נעמט אָנטייל אין פֿאַרהאַנדלונגען פֿון פֿרײַע האַנדל־אָפּמאַכן וואָס ישׂראל שליסט; און פֿאַרטרעט דעם אינדוסטריעלן סעקטאָר אין ענינים פֿון אינטערנאַציאָנאַלער האַנדל־רעגולירונג.

== אינטערנאַציאָנאַלע פֿאַרבינדונגען ==
דער פֿאַרבאַנד פֿון פֿאַבריקאַנטן אין ישׂראל איז אַ מיטגליד אָדער פֿאַרטרעטער אין עטלעכע אינטערנאַציאָנאַלע אָרגאַניזאַציעס, אַרײַנגערעכנט די אינטערנאַציאָנאַלע אָרגאַניזאַציע פֿון אַרבעטגעבער, די [[אינטערנאַציאָנאַלע אַרבעט־אָרגאַניזאַציע]], דעם ביזנעס־און־אינדוסטריע־קאָמיטעט (BIAC) פֿון דער [[אָרגאַניזאַציע פֿאַר עקאָנאָמישע קאָאָפּעראַציע און אַנטוויקלונג]] (OECD), דעם Enterprise Europe Network, און דעם [[וועלט־עקאָנאָמישן פֿאָרום]].

== אַ באַמערקונג ==
דער פֿאַרבאַנד אַליין פֿאַרלייט אויך אַ אינערלעכן פּריז מיטן נאָמען &quot;אינדוסטריע־פּריז&quot; (העברעיש: פרס התעשייה), געמיינט צו כּבֿודן אױסגעצייכנטע ישׂראלדיקע אינדוסטריע־פֿירמעס. דאָס איז אַ טאָטאַל אַנדער פּריז ווי דער אויבנדערמאָנטער מדינה־פּריז &quot;ישׂראל־פּריז&quot;, וואָס איז פֿאַרליטן געוואָרן דעם פֿאַרבאַנד אין 2008; ביים שרײַבן אָדער איבערזעצן דעם אַרטיקל דאַרף מען פֿאַרמײַדן צו פֿאַרמישן די צוויי פּריזן.

== רעפֿערענצן ==
&lt;references /&gt;

== אויסערלעכער לינק ==
* [https://eng.industry.org.il/ אָפֿיציעלער וועבזײַט פֿון דעם פֿאַרבאַנד פֿון פֿאַבריקאַנטן אין ישׂראל] (ענגליש)

[[קאַטעגאָריע:אָרגאַניזאַציעס אין ישׂראל]]
[[קאַטעגאָריע:אַרבעטגעבער־אָרגאַניזאַציעס]]
[[קאַטעגאָריע:האַנדל־אַסאָציאַציעס]]</text>
      <sha1>my2r9qurq4krk1mfc34dtbutnu73xm6</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>