נתן

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="yi">
  <siteinfo>
    <sitename>װיקיפּעדיע</sitename>
    <dbname>yiwiki</dbname>
    <base>https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%94%D7%95%D7%99%D7%A4%D7%98_%D7%96%D7%99%D7%99%D7%98</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">מעדיע</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">באַזונדער</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">רעדן</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">באַניצער</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">באַניצער רעדן</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">װיקיפּעדיע</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">װיקיפּעדיע רעדן</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">טעקע</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">טעקע רעדן</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">מעדיעװיקי</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">מעדיעװיקי רעדן</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">מוסטער</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">מוסטער רעדן</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">הילף</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">הילף רעדן</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">קאַטעגאָריע</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">קאַטעגאָריע רעדן</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">פארטאל</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">פארטאל רעדן</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">יחידה</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">שיחת יחידה</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">אירוע</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">שיחת אירוע</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>נתן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6905</id>
    <revision>
      <id>601775</id>
      <parentid>598671</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T20:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="n8tud45oew2ltakeiko53gqeqo5jp0f" xml:space="preserve">{{באדייטן|* [[נתן העזתי]] 
* [[נתן בירנבוים]] 
*הרב [[נתן געשטעטנער]]
* [[נתן הנביא]]
* דער תנא [[רבי נתן]], מחבר פון [[אבות דרבי נתן]]
*הרב [[נתן צבי פינקל]] ראש [[סלאבאדקער ישיבה|ישיבת סלאבאדקע]]
*הרב [[נתן צבי פינקל (מיר)]] ראש [[ישיבת מיר]]
*הרב [[נתן מברסלב]]
*הרב [[נתן מאיר וואכטפויגל]] 
*רבי [[נתן סליפקין]]
*הרב [[נתן דוד ראזנבוים]] [[זוטשקא (הויף)|זוטשקער]] רבי
*[[נתן זך]], [[דיכטער]]
*[[נתן יונתן]],  [[דיכטער]] 
*הרב [[נתן דוד ראבינאוויטש (פארצעוו)]] פארצעווער רבי
*הרב [[נתן צבי קעניג]]  
*הרב [[נתן קאמינעצקי]]
*הרב [[נתן בוקובזה|נתן באַקאַבזאָ]] מקובל מ[[נתיבות]]
*רבי [[מאיר נתן האלבערשטאם]] ער איז געווען דער דריטער זון פון דעם [[דברי חיים]]
*הרב [[נתן מיליקאווסקי|נתן מיליקאָווסקי]] איז געווען א רב, דערציער און ציוניסטישער אַקטיוויסט, ער איז געווען א זיידע פון [[יונתן נתניהו]] און [[בנימין נתניהו]]
*הרב [[יחיאל נתן האלבערשטאם]] רב אין [[בארדיוב]] 
*הרב [[משה נתן נטע לעמבערגער]] אב&quot;ד [[מאקאווע]] און [[קרית אתא|כפר־אתא]]
* רבי [[שמעון נתן נטע בידערמאן (קראקע)|שמעון נתן נטע בידערמאן]], לעלאווער רבי אין [[קראקע]] און [[ירושלים]]
* רבי [[שמעון נתן נטע בידערמאן (בני ברק)|שמעון נתן נטע בידערמאן]], [[לעלאווער]] רבי אין [[בני ברק]]
* רבי [[שמעון נתן נטע בידערמאן (ירושלים)|שמעון נתן נטע בידערמאן]], לעלאווער רבי אין [[ירושלים]]
}}</text>
      <sha1>n8tud45oew2ltakeiko53gqeqo5jp0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יצחק אהרן קארף</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14064</id>
    <revision>
      <id>601780</id>
      <parentid>595226</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3549" sha1="cp5vppocdbes7yarhr3zvquflwuv3pm" xml:space="preserve">{{אישיות}}[[בילד:Zhvil-Mezbuz Rebbe, R'Yitzhak A. Korff.JPG|קליין|250px|דער רבי פארטיפט על ה[[תורה]] ועל ה[[עבודה]] אין [[קוויטל]] צימער]]
[[בילד:The Zvhil-Mezbuz Rebbe, Grand Rabbi Yitzhak Aharon Korff in his study.jpg|קליין|250px|אדמו&quot;ר ממעזשביזש (אינדערמיט מיט א ווייסער [[בעקיטשע]]) בעת פירן [[טיש]] פאר זיינע [[חסידים]] ארומגענומען, מיט הרב יצחק טווערסקי טאלנער רבי, באסטאן (לינקס) און רבי [[שלמה גאלדמאן (צאנז)|שלמה גאלדמאן]] זוועהיל-צאנז (רעכטס).]]
הרב '''יצחק אהרן קארף''' איז דער מעזשביזשער רבי. ער איז אויך די אפיצעלער שטאט [[טשאפלען]] אין [[באסטאן]]. 

ער איז אן [[אייניקל]] פונעם [[בעל שם טוב]] וואס פארשפרייט [[אידישקייט]] דורך זיין [[חסידות]] פראווען. ער שטאמט פון אסאך תלמידי בעש&quot;ט ווי [[ליובאוויטש]], [[טשערנאבל]], [[מעזשביזש]] און [[זווהיל]] גזע, און ער איז אן איידעם ביים [[שומרי אמונים]] [[רבי]] פון ירושלים און [[בני ברק]].

זיין ערשטער זיווג איז געווען שארי רעדסטאן, א טאכטער פון [[סאמער רעדסטאן]], וואס איז פון די גרעסטע [[ביליאנער]]ן אין דער [[וועלט]], בעל הבית פון [[ווייאקאם]] און [[סי בי עס]].

זיין [[איינפלוס]] אין דער [[אידישע]]ר געמיינדע אין [[באסטאן]], טראץ דעם וואס ער איז א [[חסיד]]ישער [[רבי]] און זיי זענען געשוואוירענע [[מתנגדים]] זייענדיג דער הויפט צענטער [[תלמידים]] פון ר' [[יוסף דוב סאלאווייטשיק]], שטאמט פון דעם וואס ער איז א געלערענטער און שטארק רעספעקטירטער [[דענקער]], האבנדיג א [[דאקטאר|דאקטאראט]] און צוויי דיפלאמען אין [[געזעץ|געזעצן]], פון אזעלכע רעספעקטירטע [[קאלעדזש]]ס ווי [[הארווארד]] און [[קאלומביע אוניווערסיטעט]].

ער איז אויך אן [[אדוואקאט]], [[ביזנעסמאן]], [[דיפלאמאט]], [[עסקן]] און [[מחבר]] [[ספרים]] אויף [[חסידות]]. 

ער איז א [[תלמיד]] פון [[רבנו חיים בערלין|ישיבה רבנו חיים בערלין]] און [[זוועהיל]] [[ירושלים]] [[ישיבות]].

ער האט צוויי [[שול]]ן אין צוויי באזונדערע [[געגנט]]ן וואו זיינע [[חסידים]] [[דאווענען]] אויפן חסידישן [[נוסח]]. 

אויך געבט ער ארויס צוויי [[איינפלוס]]רייכע [[אידישע]] [[צייטונג]]ען וואכנטליך אין [[באסאטן]], איינס איז א [[תורה בלאט]] מיט מודעות בחנם פארטיילט אין די שולן, און איינס איז א צייטונג פאר די געשעפטן.

==וועבלינקען==
* דעם רבי'נס וועבזייטל. [http://www.rebbe.org/ רעבע.ארג]

[[קאַטעגאָריע:אמעריקאנער אדמורי&quot;ם|קארף, יצחק אהרן]]
[[קאַטעגאָריע:אייניקלעך פון בעש&quot;ט]]</text>
      <sha1>cp5vppocdbes7yarhr3zvquflwuv3pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באם</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14856</id>
    <revision>
      <id>601770</id>
      <parentid>537319</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1285" sha1="2fwzvpd8djxsmm0i0li66rfll98ucd0" xml:space="preserve">'''באם''' {{ענ|Bum}}(ענגליש bum)איז א צונאמען פאר שוואכע מענטשן פון [[מאראל]]ישן שטאנדפונקט, געווענליך [[אפגעפארן|אפגעפארענ]]ע אדער [[מאדערן|מאדערענע]] [[אידן]]

ביי [[חסידים]] ווערט מען אזוי גערופן אויב מען שניידט זיך די [[בארד]] אדער מען זיצט אפ אויפן אינטערנעט אגאנצן טאג, און ביי די ליטווישע אויב מען לערנט נישט פלייסיג

פארהאן פילע באמעס וואס טוען ווייטער שעצן און מכבד זיין זייערע עלטערן טראץ וואס זייערע עלטערן זענען געווענליך יא פרומע אידן, ווידעראום איז פארהאן אזעלכע וואס טוען [[ווידערשפעניגן]] אין זייערע ערציער און אין די פרומע אידן, און צומאל איז אפילו פארהאן אזאנע וואס וועלן פרובירן ענג מאכן די פרומע אידן מיט וואס אימער, ווי [[נפתלי מאסטער]] טוט מיט זיין [[יאפפעד]] ארגעניזאציע

[[קאַטעגאָריע:מענטשליכע אויפפירונג]]</text>
      <sha1>2fwzvpd8djxsmm0i0li66rfll98ucd0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>דגניה ב'</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15552</id>
    <revision>
      <id>601774</id>
      <parentid>583591</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="278" sha1="oayolypnr5o6sqo6yiq31sruim4qbnh" xml:space="preserve">{{באצירק}}{{אישיות}}
'''דגניה ב' ''' איז א [[קיבוץ]] אין [[עמק הירדן]]. עס איז געגרינדעט געווארן אין יאר [[ה'תר&quot;פ]].

{{באשלוס געגנט פון עמק הירדן}}

[[קאטעגאריע:קיבוצים]]</text>
      <sha1>oayolypnr5o6sqo6yiq31sruim4qbnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מערי מעגדעלין</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15722</id>
    <revision>
      <id>601778</id>
      <parentid>494583</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="683" sha1="rtoypzsb2zw9rkgn4myt73o3qtxa5gd" xml:space="preserve">{{אישיות}}

'''מערי מעגדעלין''' איז לויט די [[קריסט]]ליכע [[מסורה]] געווען די [[ווייב]] פון [[גאט]] ווא זיי האבן צוזאמן געהאט א [[קינד]]{{מקור}} וואס זיי האבן א [[נאמען]] געגעבן [[יאשקע]] מלשון פון העלפן די וועלט. 

זיי זאגן אז 2 [[עדות]] וואס זענען געווען [[זונות]] פון [[פאך]] אויס האבן דאס בייגעוואונט די [[ביאה]] ווי גאט האט געמאכט [[שוואנגערען]] די מאמע פון יאשקע אין א [[הייל]].

[[קאַטעגאָריע:קריסטנטום]]</text>
      <sha1>rtoypzsb2zw9rkgn4myt73o3qtxa5gd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מדרש תנחומא</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18418</id>
    <revision>
      <id>601758</id>
      <parentid>458546</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:59:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="423" sha1="20ort71j9p2osr4v76mkijjmv7pfjub" xml:space="preserve">'''מדרש תנחומא''' איז אויף די [[חמשה חומשי תורה]]. מאנכע זאגן אז דאס הייסט אזוי, ווייל [[רבי תנחומא]] האט עס מסדר געווען. א סך סדרות הייבן זיך אָן מיטן לשון &quot;כך דרש רבי תנחומא&quot;.

זעה ווייטער [[מדרש ילמדנו]]

{{יידישקייט-שטומף}}

[[קאטעגאריע:מדרשים]]</text>
      <sha1>20ort71j9p2osr4v76mkijjmv7pfjub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'תקל&quot;ד</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19451</id>
    <revision>
      <id>601759</id>
      <parentid>501953</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:20:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* געבוירן */</comment>
      <origin>601759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2925" sha1="e9g71bhh3c2p7qc32ya2yx7wiwe83a5" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5534|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=18|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=5|צאל פון די טעג=353}}

==קאלענדאר==
&lt;!--  Auto Hebrew calndar - version 27/05/2007 --&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5534}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תשרי|1773|9|18|1971|1|55311|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|חשוון|1773|10|18|1971|0|11111|11111|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|כסליו|1773|11|16|1971|1|11111|11111|11111|11111|11114|44440}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|טבת|1773|12|15|1971|0|44411|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|שבט|1774|1|13|1977|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אדר|1774|2|12|1977|0|11111|11111|11344|41111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|ניסן|1774|3|13|1977|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אייר|1774|4|12|1977|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|סיון|1774|5|11|1977|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|תמוז|1774|6|10|1977|0|11111|11111|11111|13111|11111|11110}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אב|1774|7|9|1977|1|11111|11131|11112|11111|11111|11111}}
{{חודש אינעם יידישן קאלענדאר|אלול|1774|8|8|1977|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}

==געשעענישן==

==געבוירן==

* [[ט' כסלו]] – רבי [[דובער פון ליובאוויטש|דוב בער שניאורסון]], דער צווייטער אדמו&quot;ר אין דער שושלת פון חסידות חב&quot;ד, באקאנט אלס '''דער אדמו&quot;ר האמצעי'''. (נפטר [[ט' כסלו]] [[ה'תקפ&quot;ח]])
* רבי [[משה יהושע העשיל ארנשטיין]], פון די רבני [[גאליציע]]. (נפטר [[י&quot;א אדר ב']] [[ה'תקפ&quot;ד]])&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%94%27%D7%AA%D7%A7%D7%9C%22%D7%93&lt;/ref&gt;

==נפטר געווארן==

* [[י&quot;ח ניסן]] – רבי [[יצחק נוניש בילמונטי]], רב אין [[איזמיר]] און מחבר פון ספר &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;[[שער המלך]]&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; אויף [[משנה תורה]] פונעם [[רמב&quot;ם]].

* רבי [[אהרן אלפנדרי]], פון די חכמי [[איזמיר]], [[דיין]] און רב פון [[חברון]], מחבר פון ספר &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;[[יד אהרן]]&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;.
{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5534}}</text>
      <sha1>e9g71bhh3c2p7qc32ya2yx7wiwe83a5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>באונטי האנטערס</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20708</id>
    <revision>
      <id>601771</id>
      <parentid>551080</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9470" sha1="jmjvtezvrp570q6vdu0tzzzfmh548h9" xml:space="preserve">א '''באונטי האנטער''' איז אן אינדיווידועל וועלכע יאגט נאך אנטלויפנדיגע פארברעכער וועלכע האבן אויסגעלייגט [[בעיל]] דורך א בעיל אגענט. א באונטי האנטער ארבעט דירעקט פאר דעם בעיל אגענט און נעמט אן אפצאל פאר זיין ארבעט.
== הויפט באניצונג ==
אין אמעריקע רופט מען זיי די צווייטע ענפארסמענט מאכט אונטער די אפיציעלע אויטאריטעטן וועלכע פאלגן נאך די אנגעקלאגטע וועלכע זענען פריי אויף בעיל. די בעיל-באנד אגענטן אדער פירמעס קענען זיך נישט רעכנען מיט די פאליציי צו טרעפן פארברעכער און נעמען אויף פראפעסיאנאלע באונטי האנטער וועלכע זענען געוואלדסמענער וועלכע נעמען דאס געזעץ אין די אייגענע האנט און פארזיכערן די בעיל-באנד אגענטן אז זייער קליענט וועט נישט קענען אנטלויפן, און אויב יא וועט מען אים נאכיאגן און כאפן.

די באונטי האנטערס זענען זייער סוקסעספול און כאפן אין דורכשניטליך 90 פראצענט פון אלע וואס אנטלויפן, אדער ווי מען רופט דאס אין אמעריקע: בעיל דזשאמפערס. די פאליציי איז אן אפיציעלער אויטאריטעט וועלכע נעמט פארשידענע שריט אין יעדע קרימינאלע פאל און האט צופיל אויפ'ן קאפ. די באונטי האנטערס זענען ספעציאליזירט נאר אין דעם געביט און צייכנען זיך אויס דערמיט פיל בעסער ווי די בעסטע פאליציי דעפארטמענטס. 

יעדעס מאל א בעיל-באנד אגענט גיט ארויס א גרויסע סומע געלט פאר אן אנגעקלאגטן וועט באלד געשטעלט ווערן א באונטי האנטער יענעם נאכצוקוקן און פארזיכערן אז ער אנטלויפט נישט. דער באונטי האנטער וועט באלד צוזאמעננעמען וויפיל אינפארמאציע מעגליך און וועט האלטן קאנטראל וואו יענער דרייט זיך און וואס ער טוט איבער'ן טאג. ווי מער געלט אלס ערנסטער נעמען זיי די קעיס און אמאל קען אפילו געשטעלט ווערן מער ווי איין באונטי האנטער פאר איין מענטש אויב עס האנדלט זיך פון גרויס געלט און א גרויסער שווינדלער וועלכע זיי פארדעכטיגן אז ער וועט פרובירן אנטלויפן.

== לעגאליטעט ==
באונטי האנטערס זענען אונטערוועלטניקעס און זענען נאך אלץ לעגאל. זיי האבן רעגולאציעס וועלכע איז געוואנדן פון סטעיט צו סטעיט אבער אין גענעראל האבן זיי די רעכט צו טאן אלעס צו פארזיכערן אז יענער אנטלופט נישט און קענען יענעם ארעסטירן צו יעדע צייט. ווען דער אנגעקלאגטער נעמט ארויס זיין באנד וועט ער מוזן אונטערשרייבן א קאנטראקט מיט דעם בעיל-באנד אגענט אין וועלכע ער גיט אוועק זיינע קאנסטיטוציאנאלע רעכטן צו די באונטי האנטער און פאלט אויטמאטיש אריין אונטער זייער אויטאריטעט וועלכע איז א גרעסערע אויטאריטעט מיט מער מאכט ווי די פאליציי דעפארטמענט.

אין רוב סטעיטס קענען באונטי האנטערס אריינדרינגן אין דעם פארברעכער'ס וואוין ארט אן קיין ערלויבעניש פון געריכט און אים ארעסטירן און וועט נישט דארפן פארליינען זיינע מיראנדא רעכטן ווי עס איז דער פאל ווען די פאליציי מאכט אן ארעסט. די איינציגסטע סטעיטס וועלכע ערלויבן נישט קיין באונטי האנטערס צו מאכן ארעסטן זענען קענטאקי, אילינאו, און ארעגאן. אין די סטעיטס וועט א באונטי האנטער דארפן גיין אין געריכט און אויב דאס געריכט וועט אים געבן גערעכט וועט די לאקאלע פאליציי געשיקט ווערן אנשטאט צו מאכן דעם ארעסט. 

באונטי האנטערס דארפן האבן א לייסענס פאר זייער ארבעט און אין טייל סטעיטס דארפן זיי זיין רעגיסטרירט ביי די רעגירונג כדי מען זאל האבן א קאנטראל אויך אויף זיי. לעגאל מעגן זיי נישט נאכפאלגן דעם פארברעכער אינדרויסן פון אמעריקע און אויב זיי טוען דאס יא באקומען זיי נישט קיין באשיצונג פון די רעגירונג אין פאל זיי ווערן ארעסטירט אדער געשעדיגט. 

אזא פאל האט פאסירט אין 03' מיט א באוואוסטן אמעריקאנער באונטי האנטער, דאג טשעפמען, פון האוואי. טשעפמען האט נאגעפאלגט א פארברעכער וועלכע איז אנטלאפן קיין [[מעקסיקא]] איבערלאזנדיג א מיליאן דאלארדיגע בעיל. טשעפמען האט אים דארט ארעסטירט אבער קורץ דערנאך איז ער ארעסטירט געווארן ווייל ער האט פארלעצט די געזעצן אין מעקסיקא. טשעפמען איז ארויסגעלאזט געווארן אויף בעיל און דער חברה מאן האט אפגעטראגן קיין אמעריקע און איז פארבליבן אלס א געזוכטער ביי די מעקסיקאנער אויטאריטעטן.

== באשיצונג ==
באונטי האנטערס טראגן געווענליך געווער זיך צו באשיצן אבער נארמאל קומט זיי דאס נישט אויס צו נוצן ווייל מערדער גייען נישט ארויס אויף בעיל און אנדערע פרובירן געווענליך נישט צו קעמפן נאר ענדערש אנטלויפן. דער קונץ פון א באונטי האנטער איז צו קענען פארשן און דערגיין וואו דער פאברעכער געפינט זיך און וויאזוי מען קען אים טרעפן און ארעסטירן. זיי ארבעטן גארנישט אנדערש ווי די פאליציי דעפארטמענט און פרעגן זיך נאך ביי מענטשן נאך טיפס און שלאגן פאר געלט פאר מאטעלן, גאזאלין סטאנציעס, און אנדערע אויב זיי וועלן רופן מיט אינפארמאציע. 


== קוואליפיקאציעס ==

עס זענען פאראן אינדיווידועלע באונטי האנטערס און אויך באונטי האנטער גרופעס אדער פאמיליעס. גרויסע גרופעס און פאמיליעס זענען באקאנט פאר זייערע שטאטישע איינוואוינער און דאס העלפט זיי אין זייער ארבעט. דער מערסט באקאנטער באונטי האנטער אין אמעריקע איז באב בורטאן וועלכער איז שוין אין דער ביזנעס 25 יאר און פארמאגט אז ריזיגע גרופע פון הונדערטער באונטי האנטערס אונטער זיך וועלכע מאכן בערך 20,000 ארעסטן יעדעס יאר. 

די באונטי האנטערס דארפן האבן ספעציעלע קוואליפיקאציעס ווייל זיי דארפן קענען די מלאכה פון נאכגיין און דערשפירן און אין דער זעלבער צייט דארפן זיי גוט קענען די געזעצן און די גאנצע געריכטליכע סיסטעם. ווען זיי ארעסטירן איינעם ווען זיי אים פירן דירעקט אין טורמע און נישט צו די פאליציי דעפארטמענט ווי עס גייט טראדיציאנאל. אסאך באונטי האנטערס זענען געוועזענע פאליציי דעטעקטיוון און טייל זענען געוועזענע קרימינאלן וועלכע האבן אסאך ערפארונג.


== היסטאריע ==
באונטי האנטערס זענען אפיציעל געווארן א טייל פון די קרימינאל ענפארסמענט אין 873'. בעפאר דעם איז דאס געווען אומלעגאל אבער האט עקזיסטירט אין גרויסן. אין טייל פעלער האבן די פאליציי דעפארטמענטס נישט געהאט גענוג פערסאנאל און עקוויפמענט נאכצויאגן פארברעכער און האבן צוגעזאגט געלט פאר ווער עס וועט טאן די ארבעט פאר זיי. 

[[קאַטעגאָריע:יוסטיץ]]</text>
      <sha1>jmjvtezvrp570q6vdu0tzzzfmh548h9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>טייוול אינזל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25778</id>
    <revision>
      <id>601769</id>
      <parentid>460025</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="972" sha1="32yua26ihl6hutisml5hfc3xqxpgz27" xml:space="preserve">{{באצירק}}

'''טייוול אינזל''' ([[פראנצויזיש]]: ''Île du Diable'' אדער ''bagne'') איז דער קלענסער און מערסט צפון-דיג אינזל פון די דריי סאלוט אינזלען פלאצירט בערך 11 ק&quot;מ פונעם בארטן פון [[גויאנע]]. כר האט א שטח פון 14&amp;nbsp;[[העקטאר]]ן. ביז 1952 איז ער געווען א טייל פון דער [[פראנקרייך|פראנצויזישער]] [[טורמע]] קאלאניע אין פראנצויזישער גויאנע.


[[טעקע:Iles-salut.png|קליין|250px|מאפע פון טייוול אינזל (''Île du Diable'').]]דער שטיינערדיגער אינזל, באדעקט מיט [[פאלמע]]ס, גייט צו א הויך פון 40&amp;nbsp;מעטער איבערן ים-שפיגל.

[[קאַטעגאָריע:אינדזלען]]
[[קאַטעגאָריע:פראנקרייך]]
[[קאַטעגאָריע:דרום אמעריקע]]</text>
      <sha1>32yua26ihl6hutisml5hfc3xqxpgz27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פרעמישלאן</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28301</id>
    <revision>
      <id>601763</id>
      <parentid>594762</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* בארימטע איינוואוינער */</comment>
      <origin>601763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1386" sha1="iabs9sq30msoqom55zfhltiz5nzj6zp" xml:space="preserve">[[טעקע:Перемишляни_герб.png|קליין|הערב]]
'''פרעמישלאן''' ({{שפראך-uk|Перемишляни}}, {{שפראך-pl|Przemyślany}}) איז א [[שטעטל]] אין [[לוויווער אבלאסט]] ([[אבלאסט|פראווינץ]]) אין [[אוקראינע]]. זיין באפעלקערונג איז 6415 ([[2001|2022]]).

אין 1900 האבן געוואוינט אין פרעמישלאן  2,934 יידן.&lt;ref&gt;[http://data.jewishgen.org/wconnect/wc.dll?jg~jgsys~shtetm~-1050142 יידישגען]&lt;/ref&gt;

==בארימטע איינוואוינער==
* [[נפתלי בראנדוויין]], [[קלעזמער]] שפילער
* [[ברוך שטיינבערג]] (1897-1940), רב געהרגעט אין [[קאטין שחיטה]]

== וועבלינק ==
* [http://www.personal.ceu.hu/students/97/Roman_Zakharii/peremyshlyany.htm פרעמישלאן וועב ארט] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930213856/http://www.personal.ceu.hu/students/97/Roman_Zakharii/peremyshlyany.htm |date=2018-09-30 }}

== רעפערענצן ==
{{רעפליסטע}}


{{coord|49|40|12|N|24|33|34|E|region:UA_type:city(7499)|display=title}}

{{לעמבערגער גובערניע}}

[[קאַטעגאָריע:שטעטלעך אין אוקראינע]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]
{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>iabs9sq30msoqom55zfhltiz5nzj6zp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>מועצת גדולי התורה</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29213</id>
    <revision>
      <id>601760</id>
      <parentid>598573</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:24:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* אין ישראל */</comment>
      <origin>601760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20271" sha1="2cgdaj9p7jcroltzw4o58spz6zgx0em" xml:space="preserve">'''מועצת גדולי התורה''' איז די [[רב]]נישע [[קערפער]]שאפט פון דער [[אגודה]], וואס זיי זענען די פירענדע אויטאריטעט פון אגודה פאליטישע שליחים ווי אין כנסת אדער אין דער פרעסע. ביז דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]] איז געווען איין מועצת גדולי התורה, פון דער וועלט אגודה ארגאניזאציע.

אין אמעריקע איז אויפגעשטעלט א באזונדערע מועצת גדולי התורה אין תש&quot;ע. ביז ניסן תש״פ איז דער [[יעקב פערלאוו (פאראייניגטע שטאטן)|נאוואמינסקער רבי]] געווען דער נשיא.

אין [[ארץ ישראל]] איז דער [[משה יהושע האגער|וויזשניצער רבי]] געווען דער נשיא.

== מיטגלידער פון דער מועצת גדולי התורה ==

=== ביז דער צווייטער וועלט מלחמה ===
אין קאטאוויץ האט מען באשטימט מיטגלידער אין דער מועצה דער [[גער (הויף)|גערער]] רבי דער [[אברהם מרדכי אלתר|&quot;אמרי אמת&quot;]], רבי [[שלום דובער שניאורסאהן]] דער [[ליובאוויטש|ליובאוויטשער]] רבי, הרב [[ חיים סאלאווייטשיק]], הרב [[יצחק אייזיק הלוי]], הרב [[מאיר שמחה הכהן|מאיר שמחה]] פון [[דענענבורג|דווינסק]], רבי [[חיים עוזר גראדזענסקי]], רבי [[יצחק יעקב ראבינאווביטש (פאניעוועזש)|איצעלע פאנעוועזשער]], הרב [[שלמה זלמן ברויאר|שלמה זלמן ברויער]], הרב [[זאב פיילכנפלד|זאב פיילכנפעלד]] פון [[פויזן]], הרב [[ דוד צבי האפמאן]] און הרב [[קאפל רייך]] פון [[בודאפעשט]].{{הערה|{{מוריה||אספת אגודת ישראל בקטוביץ|1912/06/18|00101}}|שם=מוריה18}}

ביי דער [[כנסיה גדולה]] אין [[ווין]] אין [[תרפ&quot;ג]] ([[1923]]) זענען די מיטגלידער אין דער מועצת געווען: דער [[חפץ חיים]], דער גערער רבי, דער [[ישראל פרידמאן (טשארטקאוו)|טשארטקאווער רבי]], רבי חיים עוזר גראדזענסקי, רבי [[מאיר אריק]], דער [[יצחק זעליג מארגנשטערן|סאקאלאווער רבי]], דער [[מרדכי יוסף אלעזר ליינער|ראדזינער רבי]], הרב [[מאיר דן פלאצקי]], הרב [[משה מרדכי עפשטיין]], הרב [[יהודה מאיר שפירא|מאיר שפירא]] פון לובלין, הרב [[אברהם מנדל שטיינברג|אברהם מענדל שטיינבערג]] פון [[בראד]], הרב [[קלמן וועבער]] פון [[פישטיאן]] און הרב שלמה זלמן ברויער.{{הערה|ראו {{דואר היום||באגודת ישראל|1929/05/05|00311}}}}

אין [[תרצ&quot;ז]] זענען די מיטגלידער פון דער מועצת געווען: רבי [[אברהם מרדכי אלתר|אברהם מרדכי אלטער]] (גערער רבי), רבי [[יצחק מנחם מענדל דאנציגער]] [[אלעקסאנדער (הויף)|אלעקסאנדער]] רבי, רבי [[דוד בארנשטיין]] [[סאכאטשאוו (הויף)|סאכאטשאווער]] רבי, רבי [[אברהם יעקב פרידמאן (אביר יעקב)|אברהם יעקב פרידמאן]] פון [[סאדיגורא (הויף)|סאדיגורא]], רבי [[מרדכי שלום יוסף פרידמאן]] פון [[סאדיגורא (הויף)|פשעמישל]], הרב [[אלחנן וואסערמאן]], הרב [[אהרן לעווין]], הרב [[אהרן קאטלער]], הרב [[בן ציון יועזר]] ([[טורדע|טורדער]] רב און פרעזידענט פון דער קאנצעלאריע פון התאחדות קהילות החרדים אין [[רומעניע]]), הרב דוב בער אב&quot;ד [[אזשארקאוו]], הרב [[משה בלום]] אב&quot;ד [[זאמאשטש]], הרב [[זלמן  סאראצקין]], הרב [[יהודה לייב צירעלסאן]], הרב [[יוסף צבי דושינסקיא]], הרב [[מנחם זעמבא]], הרב [[מרדכי רוטנברג (רב)|מרדכי ראטנבערג]] רב פון מחזיקי הדת אין [[אנטווערפן יידנטום|אנטווערפן]], הרב [[עקיבא סופר]] און הרב [[שמואל דוד אונגאר]]. דער נשיא פונעם מועצת איז געווען  המועצה היה הרב חיים עוזר גראדזענסקי.

=== אין ישראל ===
נאך דער צווייטער וועלט מלחמה האט מען באשלאסן אויפצושטעלן באזונדערע מועצות אין ישראל, אייראפע און די פאראייניגטע שטאטן. די ערשטער מיטגלידער אין דעם מועצת אין ישראל זענען געווען רבי [[אברהם יעקב פרידמאן (אביר יעקב)|אברהם יעקב פרידמאן]] פון [[סאדיגורא (הויף)|סאדיגורא]], הרב [[אברהם יצחק קליין]], רבי [[ברוך האגער (סערעט)|ברוך האגער,]] [[סערעט וויזשניץ (הויף)|סערעט וויזשניצער]] רבי, הרב [[דוב בעריש וויידנפעלד|דוב בעריש ווידנפעלד]], הרב [[ זלמן סאראצקין]], הרב [[יוסף שלמה כהנעמאן|יוסף כהנעמאן]] און הרב [[מאיר קארעליץ]].{{הערה|נח זבולוני, [http://www.ranaz.co.il/articles/article2279_19810716.asp כיצד נוסדה ופועלת מועצת גדולי התורה], דבר, 16טן יולי 1981}} אקגען דער כנסיה גדולה פון [[אגודת ישראל]] אין תש״י האט מען באנייט די מועצת גדולי התורה אונטער הרב [[איסר זלמן מעלצער]].{{הערה|{{חרות||הכנסייה הגדולה של אגו&quot;י תתקיים בישראל|1950/04/30|00412}}}}

אין תשי״ד זענען די מיטגלידער פונעם מועצת געווען: הרב אברהם יעקב פרידמאן (סאדיגורא),  הרב אברהם יצחק קליין, הרב [[אליעזר יהודה פינקל]], מירער ראש ישיבה, הרב [[אשר זאב ווערנער]] רב פון [[טבריה]], הרב ברוך האגער (סערעט וויזשניץ), הרב דוב בעריש ווידנפעלד, הרב [[יחזקאל אבראמסקי|יחזקאל אבראמסקי,]] הרב [[ישראל אלטער]] (גער), הרב [[יוסף אדלער]], הרב [[יחזקאל סרנא]], ראש ישיבה פון חברון, הרב מאיר קארעליץ, הרב [[משה יחיאל הלוי עפשטיין]] ([[אזשאראוו]]),  רבי מרדכי שלום יוסף פרידמאן (סאדיגורא - פשעמישל), הרב [[עקיבא סופר]], הרב [[שבתי יגל]], ראש ישיבה אין סלאנים , הרב [[חיים מאיר האגער]] (וויזשניץ), הרב [[ יעקב חנוך סענקעוויטש]], ראש ישיבת שפת אמת; הרב זלמן סאראצקין אין געווען נשיא פונעם מועצת.{{הערה|1=[http://hydepark.hevre.co.il/topic.asp?cat_id=4&amp;topic_id=2659626&amp;forum_id=20422 כתבה מאתר חרדים]}}

אין תש״ך האבן די מיטגלידער כולל געווען: הרב זלמן סאראצקין, הרב ישראל אלטער, הרב דוב בעריש ווידנפעלד, הרב אליעזר יהודה פינקל, הרב יחזקאל סרנא, רבי אברהם יעקב פרידמאן, הרב [[יחיאל מרדכי גארדאן]], הרב משה יחיאל הלוי עפשטיין, הרב מרדכי שלום יוסף פרידמאן (מפשעמישל), הרב [[משה חברוני]].{{הערה|{{חרות|יצחק דיש|מועצת גדולי התורה בפני זעזוע|1960/07/07|00206}}}}

אין תשמ״א זענען די מיטגלידער געווען: הרב [[אלעזר מנחם מן שך]], רבי [[שמחה בונם אלטער|שמחה בונים אלטער]] (גער), רבי [[משה יהושע האגער]] (וויזשניץ), רבי [[שלום נח בערעזאווסקי]] (סלאנים), הרב [[שמואל אליהו טאוב]] (מאדזשיץ), רבי [[אברהם יעקב פרידמאן (עקבי אבירים)|אברהם יעקב פרידמאן]] (סאדיגורא), הרב [[יחיאל יהושע ראבינאוויטש|יחיאל יהושע ראבינאוובטש]] (ביאלא), הרב [[פינחס מנחם אלטער]] (ראש ישיבת שפת אמת), הרב [[משה שמואל שפירא]], הרב [[שמחה זיסל ברוידא]] (ראש ישיבת חברון), הרב [[אברהם יעקב זאלאזניק]], הרב [[ ברוך שמעון שניאורסאן]] (ראש ישיבת טשעבין), הרב [[יוחנן סופר]] (ערלוי), הרב [[נסים קארעליץ]], און הרב [[ישכר דוב רוקח (ב)|ישכר דב רוקח]], (בעלז).{{הערה|{{דבר||מועצת גדולי התורה, אשר גילתה אתמול חושים|1981/07/14|00201}}}}

== מועצת גדולי התורה פון דגל התורה ==
אין תשמ״ט האבן די ליטווישע זיך צעטיילט פון אגודת ישראל, און זיי האבן אויפגעשטעלט א באזונדערע מועצת גדולי התורה אונטער הרב שך, מיט די מיטגלידער: דער [[ישכר דב רוקח|בעלזער רבי]], הרב [[שמחה זיסל ברוידא]] ראש ישיבת חברון, הרב [[אהרן יודא לייב שטיינמאן|אהרון יהודה לייב שטיינמאן]], הרב [[משה שמואל שפירא]] ראש ישיבת באר יעקב, הרב [[נסים קארעליץ]], הרב [[אברהם יעקב זאלאזניק]] ראש ישיבת עץ חיים, הרב [[מיכל יהודה ליפקאוויטש]], הרב [[מרדכי מן]] ראש ישיבת בית הלל, הרב [[ צבי מארקאוויטש]] ראש ישיבת קארלין, הרב [[חיים פנחס שיינבערג]] ראש ישיבת תורה אור, הרב [[זלמן ראטבערג]] ראש ישיבת בית מאיר, הרב [[בנימין ביינוש פינקל]] ראש ישיבת מיר און הרב [[אברהם פארבשטיין]] ראש ישיבת חברון. הרב [[יוסף שלום אלישיב]] און הרב [[חיים קאניעווסקי]] זענען אויך אפיציעל אין דער מועצה אבער פראקטיש האבן זיי זייער זעלטן משתתף געווען אין די אסיפות.{{הערה|{{כיכר השבת|ישראל כהן|היסטוריה ב'דגל': הגר&quot;ח קנייבסקי ישתתף ב'מועצת'|היסטוריה-בדגל-הגרח-קנייבסקי-יש|02.10.13}}; {{קישור כללי|הכותב = ירוחם שמואלביץ|כתובת = http://www.ladaat.info/article.aspx?artid=8008|כותרת = הסתיימה ישיבת מועצת גדולי התורה של 'דגל התורה'|מידע נוסף = באתר לדעת|תאריך = כ&quot;ח תשרי תשע&quot;ד}}}} אין [[תשס&quot;ג]] האט מען באשטימט נייע מיטגלידער: הרב [[גרשון עדלשטיין]], הרב [[שמואל אויערבאך]], הרב [[מאיר צבי בערגמאן]], הרב [[נסים טאלעדאנא]], הרב [[נתן צבי פינקל (מיר)|נתן צבי פינקל]],{{הערה|התמנה בגיל צעיר יחסית, 60.}} הרב [[ברוך ראזנבערג]] און הרב [[יצחק שיינער]]. 

אין [[תשע&quot;ב]] האט זיך געשאפט א שפאלט אין [[דגל התורה]], צוליב דעם האט מען באשטימט נייע מיטגלידער צו דעם מועצת. צו די וועטעראנער מיטגלידער (די רבנים שטיינמאן, קארעליץ, עדלשטיין, אויערבאך, בערגמאן און שיינער), זענען צוגעקומען: הרב [[בערל פאווארסקי]], הרב [[יצחק זילבערשטיין]], הרב [[אריה פינקל]], הרב [[ברוך מרדכי אזרחי]], הרב [[משה יהודה שלעזינגער]], הרב [[יהודה עדס]], הרב [[דוב יפה]], הרב [[משה הלל הירש]] און הרב [[דוד כהן (ראש ישיבה)|דוד כהן]]. שפעטער האט הרב עדס פארלאזט דעם מועצת צוליב זיין געזונט. זייט תשע&quot;ב, האט הרב שמואל אויערבך מער נישט  משתתף געווען אין די אסיפות פונעם מועצת.

אין שבט [[תשע&quot;ג]], נאך די וואלן צום 19טן כנסת, זענען צוזאמענגעקומען דער מועצת גדולי התורה פון דגל התורה מיט דעם מועצת גדולי התורה פון אגודת ישראל און זיי האבן פארעפנטלעכט א החלטה קעגן אן ענדערונג אין דעם סטאטוס קווא וועגן [[גיוס בני ישיבות]].{{הערה|1=[http://www.ladaat.info/article.aspx?artid=4973 מועצת גדולי התורה: &quot;לא להתגייס לצבא בכל אופן שהוא&quot;] באתר [http://www.ladaat.info לדעת]}}

=== מועצת גדולי עולם התורה ===
אין אדר [[תשע&quot;ח]], נאך דער פטירה פון הרב [[שמואל אויערבאך]], האבן זיינע פאלגער אויפגעשטעלט א נייע &quot;מועצת גדולי עולם התורה&quot;, מיט די מיטגלידער: הרב [[עזריאל אויערבאך]], הרב יהושע גרשון ערענבערג, הרב בן ציון באראדיאנסקי, הרב אשר דויטש, הרב ברוך שמואל דויטש, הרב דב אהרון זאלאזניק, הרב שמואל מארקאוויטש, הרב צבי פרידמאן, הרב ישראל יצחק קאלמאנאוויטש, הרב צבי ראטבערג, הרב זבולון שוב, הרב משה שמידע און הרב צבי שענקער.

== היינט ==

=== אין ארץ ישראל (אגודת ישראל) ===
* רבי [[יעקב אריה אלטער]], [[גער (הויף)|גערער]] רבי
* רבי [[ישראל האגער (ב)|ישראל האגער]], וויזשניצער רבי
* רבי [[חיים שאול טאב]], מאדזשיצער רבי
* רבי נחום דוב ברייער, באיאנער רבי
* רבי צבי אלימלך האלבערשטאם, צאנזער רבי
* רבי בן ציון בצלאל שמחה מנחם ראבינאוויטש, ביאלער רבי ואב&quot;ד לוגאנא
* רבי יעקב האגער, סערט וויזשניצער רבי
* רבי יששכר דוב רוקח, בעלזער רבי
* רבי שמואל בראזאווסקי סלוינימער רבי
*

=== אין ארץ ישראל (דגל התורה) ===
* רבי [[אהרן לייב שטיינמאן]], [[פאנאוועזשער ישיבה]]
*רבי [[גרשון עדלשטיין]] 

=== אין אמעריקע ===
* רבי [[אהרן פעלדמאן]]
* רבי [[אהרן שעכטער]], ראש ישיבה פון ישיבת רבי חיים בערלין
* רבי אליה ברודני
* רבי [[אריה מלכיאל קאטלער]], [[בית מדרש גבוה]]
* הרב [[דוד פיינשטיין]]
* חכם יוסף הררי־ראפול
* רבי [[יוסף פרענקל]], וויעלאפאלער רבי
* רבי יעקב הורוויץ, ראש ישיבה פון ״בית מאיר״
* רבי יצחק פייגלשטאק
* הרב  [[שמואל קאמינעצקי]], ראש ישיבה אין [[פילאדעלפיער ישיבה|פילאדעלפיע]]

==== געוועזענער מיטגלידער ====
* רבי [[אהרן קאטלער]], ראש ישיבה אין לייקוואוד
* רבי [[ברוך סאראצקין]], טעלזער ראש ישיבה
* רבי [[גדליה שאר]]
* הרב [[יעקב פערלאוו (פאראייניגטע שטאטן)|יעקב פערלאוו]], נאוואמינסקער רבי
* רבי [[יצחק הוטנער]], ראש ישיבה פון ישיבת רבי חיים בערלין
* רבי [[לוי יצחק הורוויץ]], באסטאנער רבי
* הרב [[משה פיינשטיין]]
* רבי [[מרדכי שלמה פרידמאן]], באיאנער רבי
* רבי [[שלמה היימאן]]

== היסטאריע ==
ביי דער פערטער כנסיה גדולה אין תשי&quot;ד האט מען באשטימט די פאלגנדע 19 אלס מועצת גדולי התורה אין ארץ ישראל:{{הערה|1=[http://www.haredim.co.il/ViewArticle.aspx?catID=3&amp;itmID=916 כינוס מועצת גדולי התורה אין &quot;חרדים&quot; וועבארט]}}

* רבי [[אברהם יעקב פרידמאן (אביר יעקב)|אברהם יעקב פרידמאן]] אדמו&quot;ר פון סאדיגורא
* רבי [[אברהם יצחק קליין]] פון [[חיפה]], גאב&quot;ד נירברג
* רבי [[אליעזר יהודה פינקל (א)|אליעזר יהודה פינקל]] ראש ישיבת [[מירער ישיבה|מיר]]
* רבי אשר זאב ווערנער גאב&quot;ד טבריה
* רבי [[ברוך האגער (סערעט)|ברוך האגער]] אדמו&quot;ר מסערט וויזשניץ
* רבי [[דוב בעריש וויידנפעלד]] גאב&quot;ד טשעבין
* רבי [[זלמן סאראצקין]] גאב&quot;ד סלוצק
* רבי [[חיים מאיר האגער]] אדמו&quot;ר פון וויזשניץ
* רבי יעקב חנוך סענקעוויטש ראש [[ישיבת שפת אמת]]
* רבי [[יחזקאל אבראמסקי]] ראב&quot;ד לאנדאן
* רבי [[ישראל אלטער]] [[גער (הויף)|גערער]] רבי
* רבי [[יוסף אדלער]] גאב&quot;ד טורדע
* רבי [[יחזקאל סרנא]] ראש ישיבת חברון
* רבי מאיר קארעליץ גאב&quot;ד לעכאוויץ
* רבי [[משה יחיאל הלוי עפשטיין]] [[אזשעראוו (הויף)|אזשעראוו]]ער רבי
* רבי [[מרדכי שלום יוסף פרידמאן]] [[סאדיגור (הויף)|סאדיגור]]ער רבי
* רבי [[עקיבא סופר]] גאב&quot;ד פרעשבורג
* רבי שבתי יגל ראש ישיבת סלאנים

== אנדערע געוועזענע מיטגלידער פון דער מועצת גדולי התורה ==
:רבי [[איסר זלמן מעלצער]] (פארזיצער)
:רבי [[אברהם מרדכי אלטער]] פון גער (פארזיצער)
:רבי [[שמחה בונם אלטער]] פון גער (פארזיצער)
:רבי [[משה יהושע האגער]] פון וויזשניץ (פארזיצער 1980 - 2012)
:רבי [[פינחס מנחם אלטער]] פון גער (פארזיצער)
:רבי [[אברהם מנחם דאנציגער]] פון אלעקסאנדער (פארזיצער)
:רבי [[יוסף שלום אלישיב]] (פארזיצער)
:רבי [[מרדכי יוסף אלעזר ליינער]] פון [[איזשביצע-ראדזין (הויף)|ראדזין]]
:רבי [[אלעזר מנחם מן שך]]
:רבי [[שלמה זלמן אויערבאך]]
:רבי [[ברוך שמעון שניאורסאן]]
:רבי [[ישראל דן טאב]] פון [[מאדזשיץ (הויף)|מאדזשיץ]]
:רבי [[ישראל משה פרידמאן]], סאדיגורער רבי
:רבי [[אברהם יהושע העשיל טווערסקי]]
:רבי [[בנימין יהושע זילבער|בנימין זילבער]]
:רבי [[לוי יצחק הורוויץ]] פון באסטאן
:רבי [[מיכל יהודה לעפקאוויטש]]
:רבי [[נתן צבי פינקל (מיר)|נתן צבי פינקל]]
:רבי [[חיים פינחס שיינבערג]]
:הרב [[שמואל דוד אונגאר]]
:הרב [[טוביה הורוויץ (סאניק)|טוביה הורוויץ]]
:הרב [[חיים דוד זילבער־מרגליות]], אב&quot;ד [[קויל]]
:הרב [[אהרן קאטלער]]
:הרב [[שניאור קאטלער]]

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}


[[קאטעגאריע:מועצת גדולי התורה|*]]
[[קאַטעגאָריע:רבנישע ארגאניזאציעס]]</text>
      <sha1>2cgdaj9p7jcroltzw4o58spz6zgx0em</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סינגל</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30184</id>
    <revision>
      <id>601772</id>
      <parentid>460842</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="946" sha1="qwj1zrfl6m1ra4pqv3rt4le27brvbyo" xml:space="preserve">אין רעקאָרד אינדוסטריע, אַ '''סינגל''' איז אַן אײנציג [[ליד]] פון אַ איצטיגע אדער פון אַ באַלד־קומענדיגע [[אַלבאָם]] װאָס װערט פּובליקירט פֿאַרן עולם כּדי צו פּראָגרעסירן די אַלבאָם. סינגלען װערן פֿאַרשפּרײט אין עטלעכע אופֿנים; זײ װערן אײַנגעפּאַקט װי אַ סינגל־רעקאָרד מיט אײנע אָדער צװײ לידער און װערן פֿאַרקױפֿט אײדער דעם באַפֿרײַוּנג פֿון דער אַלבאָם. אױך װערן זײ אָפֿטמאָל געשפּילט אין דער [[ראַדיאָ]]. מיט דער דערשײַנונג פון די [[װידעאָ־קליפּ]]ס אין די [[1980ער]] װערן זײ פּובליקירט אין [[װידעאָ]] װערסיעס.

[[קאַטעגאָריע:מוזיק]]</text>
      <sha1>qwj1zrfl6m1ra4pqv3rt4le27brvbyo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>שבתי צבי</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32870</id>
    <revision>
      <id>601776</id>
      <parentid>583706</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36331" sha1="0gtkkbyba7831lwyjx02gfb7zc0xk8f" xml:space="preserve">{{אישיות}}{{אינפובאקס מענטש|נאמען=שבתי צבי|געבורטס דאטום=ט' באב ה'תפ&quot;ו (1טן אויגוסט 1626)|געבורטס ארט=סמירנא, אטאמאנישע אימפעריע|פטירה דאטום=י' תשרי ה'תל&quot;ז (ארום 17טן סעפטעמבער 1676)|פטירה ארט=אולצין (דולציניאו), אטאמאנישע אימפעריע (היינט מאנטענעגרא)|פערזענליכע נאמען=שבתי צבי|טאטע=מרדכי צבי|באשעפטיגונג=מקובל, חכם, משיחישער פירער|באקאנט פאר=שבתי צבי באוועגונג|רעליגיע=אידישקייט; שפעטער איסלאם|ווייב=שרה; אסתר פילאסאף|קינדער=ישמעאל מרדכי|באוועגונג=שבתי צביזם}}

'''שבתי צבי''' ( [[ט' אב]] [[ה'שפ&quot;ו]] - [[י' תשרי]] [[ה'תל&quot;ז]]:[[1טן אויגוסט]] [[1626]]-[[17טן סעפטעמבער]] [[1676]]), איז געווען א [[ספרדים|ספרדישער]] אידישער מקובל און דער פירער פון דער גרעסטער משיחישער באוועגונג אין דער אידישער געשיכטע נאך דער מרד [[בר כוכבא]]. זיין אויפקום אין דער צווייטער העלפט פונעם זיבעצנטן יארהונדערט האט אויפגעציטערט די אידישע וועלט איבער דער גאנצער [[אטאמאנישער אימפעריע]] און [[אייראפע]], ווען טויזנטער אידן האבן אים אנגענומען אלס דער [[משיח]].&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

שפעטער, נאכ'ן ווערן ארעסטירט דורך די אטאמאנישע רעגירונג און געשטעלט פאר'ן אויסוואל צווישן טויט און שמד, האט שבתי צבי זיך געטויפט צו איסלאם אין יאר [[ה'תכ&quot;ו]] (1666). זיין שמד האט פאראורזאכט א טיפן קריזיס צווישן זיינע אנהענגער, אבער א טייל פון זיי האט ווייטער געהאלטן אז זיין שריט האט געהאט א מיסטישן באדייט. די רעשטלעך פון דער באוועגונג זענען באקאנט געווארן אלס '''[[שבתאים]]''' אדער '''[[דאנמע]]'''.

== יונגע יארן און אפשטאם ==
שבתי צבי איז געבוירן געווארן אין דער שטאט סמירנא (היינט [[איזמיר]], [[טערקיי]]), אין דער אטאמאנישער אימפעריע, ט' באב ה'תפ&quot;ו (1טן אויגוסט 1626). דער טאג פון זיין געבורט איז שפעטער באטראכט געווארן דורך זיינע אנהענגערס אלס א סימן פון א באזונדערער שליחות, ווייל ט' באב איז דער טאג וואס אידן טרויערן איבער דער חורבן בית המקדש.

זיין פאטער, מרדכי צבי, איז געווען א רומאניאטישער איד פון [[פאטראס, גריכנלאנד|פאטראס]], [[גריכנלאנד]], וואס האט געארבעט אלס סוחר און פארמיטלער פאר די ענגלישע לעוואנט קאמפאני. דורך זיין געשעפט האט ער דערגרייכט א באדייטנדע פארמעגן, וואס האט דערמעגליכט דעם יונגן שבתי צבי צו באקומען א ברייטע תורה'דיגע און קבליסטישע דערציאונג.

אין זיינע יונגע יארן האט שבתי צבי געלערנט תורה ביי דעם רב פון סמירנא, רבי [[יוסף עסקפה]], איינער פון די חשוב'ע רבנים פון דער שטאט. ער איז באלד געווארן אנערקענט אלס א תלמיד חכם און האט באקומען סמיכה אלס &quot;חכם&quot; נאך אין זיין יוגנט.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

אבער זיינע אינטערעסן זענען נישט געווען באגרעניצט צו דער געווענליכער תלמודישער לערנונג. ער האט זיך שטארק געצויגן צו [[קבלה]] ספרים, בפרט צום ספר [[זוהר|הזוהר]].

== פערזענליכע נאטור און גייסטישע איבערלעבונגען ==
דורכאויס זיין לעבן האט שבתי צבי געוויזן שטארקע ענדערונגען אין זיין גייסטישן צושטאנד. עס זענען געווען תקופות ווען ער איז געווען אין א מצב פון גרויס התעוררות און האט געפילט אז ער באקומט באזונדערע השגות און נבואישע ידיעות, און אנדערע צייטן ווען ער איז געפאלן אין טיפע דעפרעסיע.

שפעטערע פארשער, באזירט בעיקר אויף די ארבעטן פון דעם היסטאריקער גרשם שלום, האבן פארגעשלאגן אז די באשרייבונגען פון זיינע שטימונגען קענען צייגן אויף א מעגליכע [[מאניק דעפרעסיע]] קראנקהייט. אבער אין דער צייט פון שבתי צבי האבן זיינע אנהענגערס באטראכט די איבערגאנגען נישט אלס א קרענק, נאר אלס א טייל פון א הימלישע שליחות.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin&lt;/ref&gt;

זיינע הויכע גייסטישע תקופות האט ער פארטייטשט אלס צייטן פון באזונדערע הארה, בשעת זיינע שווערע תקופות האט ער געזען אלס א ירידה וואס האט געהאט א באזונדערן באדייט אין דעם מיסטעריע פון גאולה.

== דער היסטארישער הינטערגרונט ==
דער זיבעצנטער יארהונדערט איז געווען א צייט פון גרויסע איבערקערענישן איבער דער וועלט. מלחמות, עקאנאמישע שוועריקייטן און נאטורליכע קאטאסטראפעס האבן געשאפן א שטימונג פון אומזיכערקייט און ערווארטונג פון גרויסע טוישונגען.

פאר אידן איז די תקופה נאך מער געווען א צייט פון ליידן צוליב די [[באגדאן כמעלניצקי|כמעלניצקי]] [[גזירות ת&quot;ח ות&quot;ט|גזירות]] אין [[פוילן]]־[[ליטע]] אין די יארן [[ה'ת&quot;ח]]–[[ה'ת&quot;ט]] ([[1648]]–[[1649]]), ווען טויזנטער אידן זענען אומגעקומען און פילע קהילות זענען חרוב געווארן. די טראגעדיע האט פארשטערקט די האפענונג ביי אסאך אידן אז די צייט פון גאולה איז נאנט.

אין דעם אימשטענדן האט די אויפטריט פון שבתי צבי באקומען א ברייטן אפקלאנג, ווייל פילע אידן האבן געזוכט א צייכן פון ישועה און אנהייב פון א נייע תקופה.

== די ערשטע משיחישע צייט ==
אין יאר ה'ת&quot;ח (1648), אין דער צייט פון די חמלניצקי גזירות, האט שבתי צבי אנגעהויבן צו דערקלערן אז ער האט באקומען באזונדערע גייסטישע השגות. לויט שפעטערע מסורות האט ער געהאט א חזיון אין וועלכן ער האט געזען זיך אלס דער משיח.

ער האט אנגעהויבן דורכצופירן אומגעוויינטליכע מעשים, וואס האבן זיך ארויסגעשטעלט קעגן געוויסע אנגענומענע מנהגים. צווישן אנדערע האט ער ארויסגעזאגט דעם [[שם המפורש]], א זאך וואס איז אסור זינט [[חורבן בית המקדש]].

== דער ערשטער גלות און מחלוקת אין סמירנא ==
צוליב די פארמערטע אומגעוויינטליכע הנהגות פון שבתי צבי האבן די רבנים פון סמירנא אנגעהויבן זען אין אים א סכנה פאר דער סדר פון דער קהילה. אונטער דער הנהגה פון רבי יוסף עסקפה, דער הויפט רב פון סמירנא, איז שבתי צבי פארטריבן געווארן פון דער שטאט אין די יארן [[ה'ת&quot;י]]–[[ה'תט&quot;ו]] ([[1651]]–[[1654]]).&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

נאך זיין פארטרייבונג האט שבתי צבי אנגעהויבן ארומצופארן צווישן פארשידענע שטעט פון דער אטאמאנישער אימפעריע. ער איז אנגעקומען קיין [[סאלאניקי|סאלוניקי]], וואס איז דעמאלטס געווען איינער פון די גרעסטע אידישע צענטערן אין דער געגנט.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

אין סאלוניקי האט ער דורכגעפירט א סימבאלישע חתונה מיט א ספר תורה, וואס האט פאראורזאכט א שטארקע קעגנערשאפט ביי די רבנים פון דער שטאט. צוליב דעם איז ער באפוילן געווארן צו פארלאזן סאלוניקי.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

== אין קושטא ==
אין יאר ה'תט&quot;ז (1658) איז שבתי צבי אנגעקומען קיין קושטא. דארט האט ער ווייטער פארשפרייט זיינע געדאנקען און דורכגעפירט פארשידענע אומגעוויינטליכע מעשים.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

איינער פון די באקאנטע מעשיות פון דער תקופה דערציילט אז ער האט גענוצט א גרויסן [[פיש]], אנגעטאן ווי א קינד און געלייגט אין א [[וויגעלע]], אלס א סימבאל פאר דער נאנטער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== אין מצרים און ירושלים ==
אין די יארן ה'תכ&quot;ב–ה'תכ&quot;ד (1662–1664) האט שבתי צבי געוואוינט אין [[קיירא|קאירא]], וואו ער האט באקומען שטיצע פון רבי [[רפאל יוסף חלאבי]], א רייכער אידישער פערזענליכקייט אין [[מצרים]].&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

אין יאר ה'תכ&quot;ד (1664) איז ער געפארן קיין [[ירושלים]], וואו ער האט געפירט א לעבן פון פרישות און קבלה. דארט האט ער באקומען א נאמען אלס א מענטש מיט גרויסע השגות.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

== נתן העזתי און די הכרזה אויף משיח ==
אין יאר [[ה'תכ&quot;ה]] ([[1665]]) האט שבתי צבי זיך באגעגנט מיט [[נתן העזתי]], א מקובל פון [[עזה]]. נתן האט דערקלערט אז ער האט באקומען א נבואה אז שבתי צבי איז דער משיח.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nathan_of_Gaza&lt;/ref&gt;

די הכרזה פון נתן העזתי האט אויסגעברייט די שבתאי באוועגונג איבער פילע אידישע קהילות אין דער אטאמאנישער אימפעריע און אייראפע. פילע אידן האבן אנגעהויבן זיך גרייטן צו דער גאולה און האבן געזען אין שבתי צבי דעם גואל ישראל.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== דער שפיץ פון דער שבתאי באוועגונג ==
נאך דער הכרזה פון נתן העזתי אין יאר ה'תכ&quot;ה (1665) האט זיך די שבתאי באוועגונג מיט א געוואלדיגן שנעלקייט פארשפרייט איבער דער אידישער וועלט. פון די שטעט פון דער אטאמאנישער אימפעריע ביז [[איטאליע]], [[האלאנד]], [[פוילן]] און [[צפון אפריקע]] זענען אנגעקומען בריוו און ידיעות וועגן דעם נייעם משיח.

פילע אידן האבן אנגעהויבן גלייבן אז די צייט פון דער גאולה איז געקומען. טייל האבן פארקויפט זייערע הייזער און פארמעגנס, און זיך צוגעגרייט צו גיין קיין ארץ ישראל. אנדערע האבן זיך אפגעזאגט פון געשעפטן, ווייל זיי האבן געגלייבט אז א נייע תקופה שטייט פאר דער טיר.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== דער ענדערונג פון מנהגים און די מחלוקת ==
ווען שבתי צבי האט אנגעהויבן באקומען מער כח און השפעה, האט ער אנגעהויבן טוישן געוויסע מנהגים און באדייטן געוויסע טראדיציאנעלע הלכות אויף אן אומגעוויינטליכן אופן.

צווישן זיינע אקטן איז געווען דאס פארוואנדלען געוויסע [[תענית|תעניתים]] אין ימים טובים ביי זיינע אנהענגערס. ער האט געטענהט אז די וועלט שטייט פאר א נייע גייסטישע תקופה און אז געוויסע אלטע סדרים וועלן באלד פארביטן ווערן דורך דער קומענדיגער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

די הנהגות האבן פאראורזאכט א טיפע מחלוקת צווישן די רבנים. בשעת זיינע  אנהענגער האבן געזען אין זיינע מעשים גרויסע סודות, האבן זיינע קעגנער מורא געהאט אז די באוועגונג קען ברענגען צו כפירה און יואוש.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

== דער ארעסט און די צייט אין אבידוס ==
אין יאר [[ה'תכ&quot;ו]] ([[1666]]) איז שבתי צבי ארויסגעפארן קיין [[קושטא]], מיט דער כוונה זיך צו טרעפן מיט דעם אטאמאנישן סולטאן מחמד דער פערדער. זיינע אנהענגערס האבן געגלייבט אז דער סולטאן וועט אים אנערקענען אלס משיח און אים איבערגעבן די הערשאפט.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

אבער אויף דער וועג איז ער ארעסטירט געווארן דורך די אטאמאנישע אויטאריטעטן און געפירט געווארן קיין קושטא. נאכ'ן אויספארשן די מצב האט די רעגירונג באשלאסן אים נישט צו הרגענען, נאר אים צו האלטן אונטער וואך.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

שפעטער איז ער געשיקט געווארן צום פעסטונג פון [[אבידוס]] נעבן די [[דארדאנעלן]]. זיינע  אנהענגער האבן געגעבן דעם פלאץ דעם נאמען ''מגדל עוז'' און האבן עס באטראכט אלס א טייל פון א העכערן חשבון. זיי האבן ווייטער געהאלטן אז זיין ארעסט איז נישט קיין מפלה, נאר א טריט אין דער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== די התנגדות פון נחמיה הכהן ==
אין דער צייט וואס שבתי צבי איז געזעסן אין אבידוס, איז אנגעקומען קיין אים דער פוילישער מקובל [[נחמיה הכהן]]. ער האט זיך אנגעהויבן פארמעסטן מיט שבתי צבי איבער דער שאלה פון זיין משיחישע ראלע.

לויט פארשידענע מקורות האט נחמיה הכהן זיך דערנאך אויסגעדריקט קעגן שבתי צבי און האט אים פארווארפן. דער פאסירונג האט פארשטערקט די חשדות פון די אטאמאנישע אויטאריטעטן און האט געשפילט א ראלע אין דער קומענדיגער אויספארשונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג איבער די גענויע מאטיוון פון נחמיה הכהן. טייל האלטן אז ער האט געהאט אמת'ע קעגנערשאפט צו שבתי צבי, בשעת אנדערע זעען אין דעם א פרואוו זיך צו ראטעווען פון די נאכפאלגן פון דער באוועגונג.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== שמד און איבערגאנג צו איסלאם ==
אויף [[ט&quot;ז אלול]] [[ה'תכ&quot;ו]] (16טן סעפטעמבער 1666) איז שבתי צבי געברענגט געווארן פאר'ן סולטאן מחמד דער פערדער אין אדריאנאפאל. לויט די היסטארישע באריכטן האט מען אים געשטעלט פאר'ן אויסוואל צווישן טויט און איבערטויפן צו איסלאם.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

שבתי צבי האט אויסדערוויילט צו איבערטויפן צו איסלאם און האט אנגעטאן א [[טורבאן]], באקומען דעם מוסולמענישן נאמען '''עזיז מחמד עפנדי'''. זיין איבערגאנג האט געשאפן א טיפן שאק ביי זיינע אנהענגערס און איבער דער גאנצער אידישער וועלט.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== לעבן נאכ'ן שמד ==
נאך זיין איבערגאנג צו איסלאם אין יאר ה'תכ&quot;ו (1666) איז שבתי צבי נישט פארשווינדן פון דער פובליקער ארענע. די אטאמאנישע רעגירונג האט אים געגעבן א פענסיע און ער האט ווייטער געוואוינט אין אדריאנאפאל אונטער דער השגחה פון די אויטאריטעטן.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

טייל פון זיינע געטרייע אנהענגערס האבן ווייטער געהאלטן פאר אמת אז זיין שמד איז געווען א באזונדערע מיסטישע פעולה וואס האט געדארפט ברענגען די גאולה. לויט דער שבתאי־אידאלאגיע האט דער משיח געדארפט אריינגיין אין די טומאה'דיגע פלעצער פון דער וועלט כדי צו באפרייען פארבארגענע ניצוצות פון קדושה.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

צווישן די שבתאים איז פארשפרייט געווארן די געדאנק אז שבתי צבי'ס פונדרויסנדיגע איבערטריט צו איסלאם איז נישט געווען קיין פארלייקענונג פון זיין שליחות, נאר א טייל פון א געהיימען געטליכן פלאן. די געדאנקען האבן געגעבן די באוועגונג א נייע פארעם.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== באשולדיגונג און לעצטער גלות ==
כאטש שבתי צבי האט זיך געמאכט פאר א מוסולמענער, האט ער ווייטער געהאלטן פארבינדונגען מיט טייל אידישע אנהענגערס. ער האט געהאלטן באגעגענישן מיט שבתאים און לויט פארשידענע באריכטן האט ער ווייטער זיך פארנומען מיט געוויסע אידישע תפילות און מנהגים.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

די אטאמאנישע רעגירונג האט אבער באקומען חשדות אז זיין אויפפירונג איז נישט אין איינקלאנג מיט זיין נייע רעליגיעזע סטאטוס. אין יאר ה'תל&quot;ג (1673) איז ער פארהערט געווארן און שפעטער פארשיקט געווארן אין גלות קיין [[אולצין]] (דולציניאו), א שטאט אויפ'ן [[אדריאטישער ים|אדריאטישן ים]] וואס געפינט זיך היינט אין [[מאנטענעגרא]].&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

אין אולצין האט ער געלעבט מער אפגעזונדערט פון דער גרויסער וועלט. זיינע פריערדיגע  אנהענגער האבן אבער ווייטער געזען אין אים א צדיק און דער פארשפרייטער פון א פארבארגענעם גאולה סוד.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== פטירה ==
שבתי צבי איז נפטר געווארן אין אולצין אום יום הקדוש, [[י' תשרי]] [[ה'תל&quot;ז]] (ארום 17טן סעפטעמבער 1676), אין עלטער פון פופציג יאר.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

זיין פטירה האט נישט באלד געברענגט די אונטערגאנג פון דער שבתאי באוועגונג. א טייל פון זיינע אנהענגערס האבן ווייטער געהאלטן אז ער לעבט אין א מיסטישער פארעם און אז זיין שליחות גייט ווייטער אן.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== פערזענליכע לעבן ==
שבתי צבי האט געהאט פארשידענע חתונות במשך פון זיין לעבן. זיין מערסט באקאנטע ווייב איז געווען שרה, וואס האט חתונה געהאט מיט אים אין יאר ה'תכ&quot;ד (1664). לויט די מסורה איז זי געווען א פרוי מיט א שווערער פארגאנגענהייט וואס איז שפעטער געווארן פארבונדן מיט דער שבתאי באוועגונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

אין יאר ה'תל&quot;ד (1674) האט ער געהייראט אסתר פילאסאף. פון זיין ערשטן באקאנטן זון, ישמעאל מרדכי, ווערט דערמאנט אז ער איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תכ&quot;ז (1667).&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== די שבתאים נאך שבתי צבי ==
נאך שבתי צבי'ס טויט האט די באוועגונג זיך צעטיילט אין פארשידענע גרופעס. א טייל  אנהענגער האבן זיך צוריקגעקערט צו דער טראדיציאנעלער אידישער וועג, בשעת אנדערע האבן ווייטער געהאלטן אין די שבתאי־געדאנקען.

די גרעסטע גרופע וואס איז ארויסגעוואקסן פון דער באוועגונג איז געווען די '''[[דאנמע]]''' (דönme), א גרופע פון שבתאים אין דער שטאט סאלוניקי וואס האבן זיך פונדרויסנדיג אנגענומען אלס מוסולמענער, אבער אינערליך האבן זיי געהאלטן געוויסע אידישע מנהגים און שבתאי־מסורות.&lt;ref&gt;https://books.google.com/books/edition/The_D%C3%B6nme/T947nOnfH8AC&lt;/ref&gt;

די דאנמע זענען שפעטער צעטיילט געווארן אין דריי הויפט גרופעס:

* '''יאקובי''' — א גרופע וואס האט געלייגט א גרויסן דגש אויף די משפחה־ירושה פון שבתי צבי און די פארבינדונג מיט זיינע נאכפאלגער.&lt;ref&gt;https://books.google.com/books/edition/The_D%C3%B6nme/T947nOnfH8AC&lt;/ref&gt;

* '''קאראקאש''' — א גרופע מיט א שטארקן מיסטישן כאראקטער, וואס האט געגלייבט אין פארשידענע קבלה'דיגע באגריפן וועגן שבתי צבי'ס נשמה.&lt;ref&gt;https://scholarship.tricolib.brynmawr.edu/bitstream/handle/10066/9069/2012BenjaminP_thesis.pdf&lt;/ref&gt;

* '''קאפאנצי''' — א גרופע וואס האט מער געלייגט דעם דגש אויף די לערעס און געדאנקען פון שבתי צבי אליין, אן שטארק אונטערשטיצן א געוויסן יורש.&lt;ref&gt;https://scholarship.tricolib.brynmawr.edu/bitstream/handle/10066/9069/2012BenjaminP_thesis.pdf&lt;/ref&gt;

== דער פראנקיסטישער באוועגונג ==
אין אכצנטן יארהונדערט האט [[יעקב פראנק]] (ה'תפ&quot;ו–ה'תקנ&quot;א; 1726–1791) זיך דערקלערט אלס דער נאכפאלגער און גלגל פון שבתי צבי.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob_Frank&lt;/ref&gt;

פראנק האט גענומען טייל פון די שבתאי געדאנקען און זיי פארוואנדלט אין נאך מער ראדיקאלע פארמען. זיין באוועגונג האט זיך פארשפרייט צווישן טייל אידן אין פוילן, און שפעטער האבן פילע פון זיינע אנהענגערס זיך געטויפט צום קאטאליזם.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob_Frank&lt;/ref&gt;

די פראנקיסטישע באוועגונג ווערט אין דער היסטארישער פארשונג באטראכט אלס איינע פון די שפעטערע אנטוויקלונגען וואס זענען ארויסגעקומען פון דער ברייטער שבתאי מסורה.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== באדייט און היסטארישע אפשאצונג ==
די אויפטריט פון שבתי צבי ווערט באטראכט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע משיחישע באוועגונגען אין דער אידישער געשיכטע. זיין באוועגונג האט באווירקט אידישע קהילות איבער גרויסע טיילן פון דער וועלט און האט געשאפן א טיפן רעליגיעזן און געזעלשאפטלעכן קריזיס.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

היסטאריקער האבן פארשידענע באטראכטונגען איבער שבתי צבי. פריערדיגע פארשער האבן אים אפט באשריבן אלס א שווינדלער אדער א מענטש וואס האט פארפירט די מאסן, בשעת שפעטערע היסטאריקער האבן מער אונטערגעשטראכן די קאמפלעקסע רעליגיעזע, קולטורעלע און פסיכאלאגישע באדינגונגען וואס האבן געשאפן די באוועגונג.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== די מיינונג פונעם חיד&quot;א ==
אסאך איז געשריבן געווארן וואס איז געווען די מיינוג פונעם חיד&quot;א אויף ש&quot;צ, אבער אויב מען קוקט גוט אין זיינע כתבים און ספרים זעט מען ווי ער האלט אז זיי זענען נישט גערעכנט, ער רופט זיי אן &quot;די '''פארשאלטענע כת'''&quot;, ער שרייבט אויף זיי כת הארורה שעוברים על כריתות ומיתות בית דין דתלו עצמם בלשונות הזוהר בדברי שוא ושקר, לכן הראה פנים לקעקע ביצתם ([[שם הגדולים]] ערך ספר הזוהר). אויך אין כתבי ידות וואס מען האט געטראפען שרייבט דער חיד&quot;א מידי עוברי עולם חשך לראות גדולי ישראל נאחזו בסבך ונתפתו, וגם כי ידעו מה מאי דהוה לא שמו לבם. מה אענה ומה אומר, ה' הטוב יכפר בעד.&lt;ref&gt;י. תשבי מכת&quot;י [[בריטישע מוזיי]]&lt;/ref&gt; דאס הייסט: איך האב געזען א פינסטערע וועלט ווי גדולי ישראל זענען פארכאפט געווארן, השי&quot;ת זאל זיי פארצייען. אויך דעם גאון רבי אברהם רוויגו שרייבט ער &quot;רב מאמין אשר היה נפתה בעוה&quot;ר בהבלים ושאל שלא כהוגן (מעגל טוב ע' 9), אויך שרייבט ער: מי האיש ירא ה' ירחיק עצמו מהכל.

פון דער אנדערער זייט זעט מען אויך אז גדולי ישראל וואס אין זייער צייט ווען זיי האבן געשריבן זייער חיבור האבן זיי יא געהאלטן פון ש&quot;ץ דאך ברענגט דער חיד&quot;א פון זיי, אבער עס טוט אים וויי פארוואס זיי האלטן פון ש&quot;ץ. ווי מיר זען ער ברענגט אסאך דעם ספר [[חמדת ימים]], און האט דערין אסאך עוסק געווען און איבערגעשריבן פון זיי תפלות, ווי אויך דעם ספר [[לקט שמואל]] פון רבי משולם פייביש כ&quot;ץ (שם הגדולים, ערך לקט שמואל, וערך קצור תקפו כהן). אויך דעם גאון מהר&quot;ש פרימו ברענגט ער גאר אסאך אין זיינע ספרים, כאטש עס איז וואויל באקאנט ער איז אנהייב זייער נאנט געווען מיט ש&quot;ץ זעלבסט.

== די תורה פון קדושת החטא ==
א צענטראלע געדאנק אין דער שבתאי באוועגונג איז געווען די לערע וואס איז שפעטער באקאנט געווארן אלס '''''קדושת החטא'''''. לויט דער קבלה'דיגער אויסטייטשונג פון שבתי צבי און נתן העזתי האט דער משיח א באזונדערע שליחות צו אראפנידערן אין די נידעריגסטע מדריגות פון דער וועלט, כדי ארויסצוציען די פארבארגענע ''ניצוצות הקדושה'' וואס זענען פארכאפט אין די כוחות פון טומאה.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

די שבתאים האבן פארבונדן די געדאנקען מיט דעם קבליסטישן באגריף פון [[שבירת הכלים]] און [[קליפות]], וואס באשרייבט די פארבארגונג פון גאטליכע ליכט אין דער גשמיות'דיגער וועלט. לויט זייער באטראכטונג האט דער משיח נישט נאר געדארפט ברענגען א גאולה דורך אויסלייזן אידן פון גלות, נאר אויך דורך א מיסטישן תיקון אין די טיפסטע טיילן פון דער באשאף.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

די געדאנקען האבן געברענגט צו א שטארקע מחלוקת, ווייל טייל שבתאים האבן אנגענומען אז געוויסע באגרעניצונגען פון דער טראדיציאנעלער הלכה האבן פארלוירן זייער געווענליכע באדייט אין דער נייעם גאולה־תקופה. קעגנער פון דער באוועגונג האבן דאס באטראכט אלס א סכנה פאר דער יסוד פון תורה און מצוות.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

== די השפעה אויף דער אידישער וועלט ==
די שבתאי באוועגונג האט געהאט א ברייטע השפעה אויף אידישע קהילות אין אייראפע, צפון אפריקע און דער אטאמאנישער אימפעריע. אין דער צייט פון איר גרעסטער שטארקייט האבן מענטשן אין פילע מקומות געגלייבט אז דער משיח איז שוין אויפגעקומען און אז די גאולה איז נאנט.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

די באוועגונג האט אויך באווירקט די געזעלשאפטליכע און עקאנאמישע לעבן פון געוויסע קהילות. טייל מענטשן האבן פארלאזט זייערע געשעפטן און צוגעגרייט זיך צו גיין קיין ארץ ישראל, בשעת אנדערע האבן זיך אפגעגעבן מיט תעניתים, תפילות און קבלה'דיגע הכנות פאר דער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

נאך זיין שמד אין יאר ה'תכ&quot;ו (1666) איז א גרויסער חלק פון דער אידישער וועלט אריבער א טיפן שאק. פילע מענטשן וואס האבן פריער געהאפט אז די גאולה איז געקומען האבן געדארפט זיך באנעמען מיט די פראגע וויאזוי צו פארשטיין דעם פאל פון דעם מענטש וואס זיי האבן אנגענומען אלס משיח.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== היסטארישע אפשאצונג ==
די אפשאצונג פון שבתי צבי האט זיך געביטן במשך פון די יארהונדערטער. אין דער ניינצנטער יארהונדערט האבן אסאך היסטאריקער אים באטראכט בעיקר אלס א פאלשער משיח וואס האט פארפירט די אידישע מאסן. שפעטערע פארשונגען האבן אבער מער אונטערגעשטראכן די רעליגיעזע קריזיסן, קבלה'דיגע געדאנקען און געזעלשאפטליכע באדינגונגען וואס האבן ערמעגליכט אז די באוועגונג זאל באקומען אזא ברייטן אפקלאנג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

די פסיכאלאגישע אפשאצונג פון שבתי צבי איז אויך א טעמע פון מחלוקת. טייל מאדערנע פארשער האבן פארגעשלאגן מעגליכע פסיכיאטרישע הסברים פאר זיינע שטימונג־ענדערונגען און אומגעוויינטליכע אויפפירונגען, אבער אזעלכע באטראכטונגען בלייבן בלויז היסטארישע השערות און קענען נישט ווערן באשטעטיגט מיט זיכערקייט.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== סוף תקופה און ירושה ==
כאטש שבתי צבי איז געשטארבן אין אפגעזונדערטקייט אין אולצין, האט זיין נאמען ווייטער געלעבט אין אידישער געשיכטע. די שבתאי באוועגונג האט איבערגעלאזט א שטארקן רושם אויף קבלה, משיחישע באוועגונגען און די געזעלשאפטליכע אנטוויקלונג פון אידישע קהילות.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

זיין לעבן ווערט באטראכט אלס איינע פון די מערסט קאנטראווערסיעלע און באדייטנדע פאסירונגען אין דער אידישער געשיכטע, צוליב דעם גרויסן אויפברויז וואס ער האט געשאפן און די טיפע שאלות וועגן אמונה, משיחיות און רעליגיעזע אויטאריטעט וואס זענען געבליבן נאך אים.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;{{רעפערענצן}}{{רעפליסטע}}{{קאמאנסקאט|{{#property:p373}}}}

[[קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:משיח שקר]]</text>
      <sha1>0gtkkbyba7831lwyjx02gfb7zc0xk8f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601777</id>
      <parentid>601776</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T21:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36007" sha1="szhjmkbwuewczstgfnr06rsbv94iaiq" xml:space="preserve">{{אישיות
| געבורט דאטע = 1 אויגוסט 1626
| טויט דאטע = 17 סעפטעמבער 1676
| מקום פטירה = [[מאנטענעגרא]], [[אטאמאנישע אימפעריע]]
| באקאנט צוליב = שבתי צבי באוועגונג
| אמט = מקובל, חכם, משיחישער פירער
| בת זוג = שרה; אסתר פילאסאף
| יידישע געבורט דאטע = ט' באב ה'תפ&quot;ו
| יידישע טויט דאטע = י' תשרי ה'תל&quot;ז
}}'''שבתי צבי''' ( [[ט' אב]] [[ה'שפ&quot;ו]] - [[י' תשרי]] [[ה'תל&quot;ז]]:[[1טן אויגוסט]] [[1626]]-[[17טן סעפטעמבער]] [[1676]]), איז געווען א [[ספרדים|ספרדישער]] אידישער מקובל און דער פירער פון דער גרעסטער משיחישער באוועגונג אין דער אידישער געשיכטע נאך דער מרד [[בר כוכבא]]. זיין אויפקום אין דער צווייטער העלפט פונעם זיבעצנטן יארהונדערט האט אויפגעציטערט די אידישע וועלט איבער דער גאנצער [[אטאמאנישער אימפעריע]] און [[אייראפע]], ווען טויזנטער אידן האבן אים אנגענומען אלס דער [[משיח]].&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

שפעטער, נאכ'ן ווערן ארעסטירט דורך די אטאמאנישע רעגירונג און געשטעלט פאר'ן אויסוואל צווישן טויט און שמד, האט שבתי צבי זיך געטויפט צו איסלאם אין יאר [[ה'תכ&quot;ו]] (1666). זיין שמד האט פאראורזאכט א טיפן קריזיס צווישן זיינע אנהענגער, אבער א טייל פון זיי האט ווייטער געהאלטן אז זיין שריט האט געהאט א מיסטישן באדייט. די רעשטלעך פון דער באוועגונג זענען באקאנט געווארן אלס '''[[שבתאים]]''' אדער '''[[דאנמע]]'''.

== יונגע יארן און אפשטאם ==
שבתי צבי איז געבוירן געווארן אין דער שטאט סמירנא (היינט [[איזמיר]], [[טערקיי]]), אין דער אטאמאנישער אימפעריע, ט' באב ה'תפ&quot;ו (1טן אויגוסט 1626). דער טאג פון זיין געבורט איז שפעטער באטראכט געווארן דורך זיינע אנהענגערס אלס א סימן פון א באזונדערער שליחות, ווייל ט' באב איז דער טאג וואס אידן טרויערן איבער דער חורבן בית המקדש.

זיין פאטער, מרדכי צבי, איז געווען א רומאניאטישער איד פון [[פאטראס, גריכנלאנד|פאטראס]], [[גריכנלאנד]], וואס האט געארבעט אלס סוחר און פארמיטלער פאר די ענגלישע לעוואנט קאמפאני. דורך זיין געשעפט האט ער דערגרייכט א באדייטנדע פארמעגן, וואס האט דערמעגליכט דעם יונגן שבתי צבי צו באקומען א ברייטע תורה'דיגע און קבליסטישע דערציאונג.

אין זיינע יונגע יארן האט שבתי צבי געלערנט תורה ביי דעם רב פון סמירנא, רבי [[יוסף עסקפה]], איינער פון די חשוב'ע רבנים פון דער שטאט. ער איז באלד געווארן אנערקענט אלס א תלמיד חכם און האט באקומען סמיכה אלס &quot;חכם&quot; נאך אין זיין יוגנט.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

אבער זיינע אינטערעסן זענען נישט געווען באגרעניצט צו דער געווענליכער תלמודישער לערנונג. ער האט זיך שטארק געצויגן צו [[קבלה]] ספרים, בפרט צום ספר [[זוהר|הזוהר]].

== פערזענליכע נאטור און גייסטישע איבערלעבונגען ==
דורכאויס זיין לעבן האט שבתי צבי געוויזן שטארקע ענדערונגען אין זיין גייסטישן צושטאנד. עס זענען געווען תקופות ווען ער איז געווען אין א מצב פון גרויס התעוררות און האט געפילט אז ער באקומט באזונדערע השגות און נבואישע ידיעות, און אנדערע צייטן ווען ער איז געפאלן אין טיפע דעפרעסיע.

שפעטערע פארשער, באזירט בעיקר אויף די ארבעטן פון דעם היסטאריקער גרשם שלום, האבן פארגעשלאגן אז די באשרייבונגען פון זיינע שטימונגען קענען צייגן אויף א מעגליכע [[מאניק דעפרעסיע]] קראנקהייט. אבער אין דער צייט פון שבתי צבי האבן זיינע אנהענגערס באטראכט די איבערגאנגען נישט אלס א קרענק, נאר אלס א טייל פון א הימלישע שליחות.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin&lt;/ref&gt;

זיינע הויכע גייסטישע תקופות האט ער פארטייטשט אלס צייטן פון באזונדערע הארה, בשעת זיינע שווערע תקופות האט ער געזען אלס א ירידה וואס האט געהאט א באזונדערן באדייט אין דעם מיסטעריע פון גאולה.

== דער היסטארישער הינטערגרונט ==
דער זיבעצנטער יארהונדערט איז געווען א צייט פון גרויסע איבערקערענישן איבער דער וועלט. מלחמות, עקאנאמישע שוועריקייטן און נאטורליכע קאטאסטראפעס האבן געשאפן א שטימונג פון אומזיכערקייט און ערווארטונג פון גרויסע טוישונגען.

פאר אידן איז די תקופה נאך מער געווען א צייט פון ליידן צוליב די [[באגדאן כמעלניצקי|כמעלניצקי]] [[גזירות ת&quot;ח ות&quot;ט|גזירות]] אין [[פוילן]]־[[ליטע]] אין די יארן [[ה'ת&quot;ח]]–[[ה'ת&quot;ט]] ([[1648]]–[[1649]]), ווען טויזנטער אידן זענען אומגעקומען און פילע קהילות זענען חרוב געווארן. די טראגעדיע האט פארשטערקט די האפענונג ביי אסאך אידן אז די צייט פון גאולה איז נאנט.

אין דעם אימשטענדן האט די אויפטריט פון שבתי צבי באקומען א ברייטן אפקלאנג, ווייל פילע אידן האבן געזוכט א צייכן פון ישועה און אנהייב פון א נייע תקופה.

== די ערשטע משיחישע צייט ==
אין יאר ה'ת&quot;ח (1648), אין דער צייט פון די חמלניצקי גזירות, האט שבתי צבי אנגעהויבן צו דערקלערן אז ער האט באקומען באזונדערע גייסטישע השגות. לויט שפעטערע מסורות האט ער געהאט א חזיון אין וועלכן ער האט געזען זיך אלס דער משיח.

ער האט אנגעהויבן דורכצופירן אומגעוויינטליכע מעשים, וואס האבן זיך ארויסגעשטעלט קעגן געוויסע אנגענומענע מנהגים. צווישן אנדערע האט ער ארויסגעזאגט דעם [[שם המפורש]], א זאך וואס איז אסור זינט [[חורבן בית המקדש]].

== דער ערשטער גלות און מחלוקת אין סמירנא ==
צוליב די פארמערטע אומגעוויינטליכע הנהגות פון שבתי צבי האבן די רבנים פון סמירנא אנגעהויבן זען אין אים א סכנה פאר דער סדר פון דער קהילה. אונטער דער הנהגה פון רבי יוסף עסקפה, דער הויפט רב פון סמירנא, איז שבתי צבי פארטריבן געווארן פון דער שטאט אין די יארן [[ה'ת&quot;י]]–[[ה'תט&quot;ו]] ([[1651]]–[[1654]]).&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

נאך זיין פארטרייבונג האט שבתי צבי אנגעהויבן ארומצופארן צווישן פארשידענע שטעט פון דער אטאמאנישער אימפעריע. ער איז אנגעקומען קיין [[סאלאניקי|סאלוניקי]], וואס איז דעמאלטס געווען איינער פון די גרעסטע אידישע צענטערן אין דער געגנט.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

אין סאלוניקי האט ער דורכגעפירט א סימבאלישע חתונה מיט א ספר תורה, וואס האט פאראורזאכט א שטארקע קעגנערשאפט ביי די רבנים פון דער שטאט. צוליב דעם איז ער באפוילן געווארן צו פארלאזן סאלוניקי.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

== אין קושטא ==
אין יאר ה'תט&quot;ז (1658) איז שבתי צבי אנגעקומען קיין קושטא. דארט האט ער ווייטער פארשפרייט זיינע געדאנקען און דורכגעפירט פארשידענע אומגעוויינטליכע מעשים.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

איינער פון די באקאנטע מעשיות פון דער תקופה דערציילט אז ער האט גענוצט א גרויסן [[פיש]], אנגעטאן ווי א קינד און געלייגט אין א [[וויגעלע]], אלס א סימבאל פאר דער נאנטער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== אין מצרים און ירושלים ==
אין די יארן ה'תכ&quot;ב–ה'תכ&quot;ד (1662–1664) האט שבתי צבי געוואוינט אין [[קיירא|קאירא]], וואו ער האט באקומען שטיצע פון רבי [[רפאל יוסף חלאבי]], א רייכער אידישער פערזענליכקייט אין [[מצרים]].&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

אין יאר ה'תכ&quot;ד (1664) איז ער געפארן קיין [[ירושלים]], וואו ער האט געפירט א לעבן פון פרישות און קבלה. דארט האט ער באקומען א נאמען אלס א מענטש מיט גרויסע השגות.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

== נתן העזתי און די הכרזה אויף משיח ==
אין יאר [[ה'תכ&quot;ה]] ([[1665]]) האט שבתי צבי זיך באגעגנט מיט [[נתן העזתי]], א מקובל פון [[עזה]]. נתן האט דערקלערט אז ער האט באקומען א נבואה אז שבתי צבי איז דער משיח.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Nathan_of_Gaza&lt;/ref&gt;

די הכרזה פון נתן העזתי האט אויסגעברייט די שבתאי באוועגונג איבער פילע אידישע קהילות אין דער אטאמאנישער אימפעריע און אייראפע. פילע אידן האבן אנגעהויבן זיך גרייטן צו דער גאולה און האבן געזען אין שבתי צבי דעם גואל ישראל.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== דער שפיץ פון דער שבתאי באוועגונג ==
נאך דער הכרזה פון נתן העזתי אין יאר ה'תכ&quot;ה (1665) האט זיך די שבתאי באוועגונג מיט א געוואלדיגן שנעלקייט פארשפרייט איבער דער אידישער וועלט. פון די שטעט פון דער אטאמאנישער אימפעריע ביז [[איטאליע]], [[האלאנד]], [[פוילן]] און [[צפון אפריקע]] זענען אנגעקומען בריוו און ידיעות וועגן דעם נייעם משיח.

פילע אידן האבן אנגעהויבן גלייבן אז די צייט פון דער גאולה איז געקומען. טייל האבן פארקויפט זייערע הייזער און פארמעגנס, און זיך צוגעגרייט צו גיין קיין ארץ ישראל. אנדערע האבן זיך אפגעזאגט פון געשעפטן, ווייל זיי האבן געגלייבט אז א נייע תקופה שטייט פאר דער טיר.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== דער ענדערונג פון מנהגים און די מחלוקת ==
ווען שבתי צבי האט אנגעהויבן באקומען מער כח און השפעה, האט ער אנגעהויבן טוישן געוויסע מנהגים און באדייטן געוויסע טראדיציאנעלע הלכות אויף אן אומגעוויינטליכן אופן.

צווישן זיינע אקטן איז געווען דאס פארוואנדלען געוויסע [[תענית|תעניתים]] אין ימים טובים ביי זיינע אנהענגערס. ער האט געטענהט אז די וועלט שטייט פאר א נייע גייסטישע תקופה און אז געוויסע אלטע סדרים וועלן באלד פארביטן ווערן דורך דער קומענדיגער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

די הנהגות האבן פאראורזאכט א טיפע מחלוקת צווישן די רבנים. בשעת זיינע  אנהענגער האבן געזען אין זיינע מעשים גרויסע סודות, האבן זיינע קעגנער מורא געהאט אז די באוועגונג קען ברענגען צו כפירה און יואוש.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

== דער ארעסט און די צייט אין אבידוס ==
אין יאר [[ה'תכ&quot;ו]] ([[1666]]) איז שבתי צבי ארויסגעפארן קיין [[קושטא]], מיט דער כוונה זיך צו טרעפן מיט דעם אטאמאנישן סולטאן מחמד דער פערדער. זיינע אנהענגערס האבן געגלייבט אז דער סולטאן וועט אים אנערקענען אלס משיח און אים איבערגעבן די הערשאפט.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

אבער אויף דער וועג איז ער ארעסטירט געווארן דורך די אטאמאנישע אויטאריטעטן און געפירט געווארן קיין קושטא. נאכ'ן אויספארשן די מצב האט די רעגירונג באשלאסן אים נישט צו הרגענען, נאר אים צו האלטן אונטער וואך.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

שפעטער איז ער געשיקט געווארן צום פעסטונג פון [[אבידוס]] נעבן די [[דארדאנעלן]]. זיינע  אנהענגער האבן געגעבן דעם פלאץ דעם נאמען ''מגדל עוז'' און האבן עס באטראכט אלס א טייל פון א העכערן חשבון. זיי האבן ווייטער געהאלטן אז זיין ארעסט איז נישט קיין מפלה, נאר א טריט אין דער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== די התנגדות פון נחמיה הכהן ==
אין דער צייט וואס שבתי צבי איז געזעסן אין אבידוס, איז אנגעקומען קיין אים דער פוילישער מקובל [[נחמיה הכהן]]. ער האט זיך אנגעהויבן פארמעסטן מיט שבתי צבי איבער דער שאלה פון זיין משיחישע ראלע.

לויט פארשידענע מקורות האט נחמיה הכהן זיך דערנאך אויסגעדריקט קעגן שבתי צבי און האט אים פארווארפן. דער פאסירונג האט פארשטערקט די חשדות פון די אטאמאנישע אויטאריטעטן און האט געשפילט א ראלע אין דער קומענדיגער אויספארשונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

היסטאריקער זענען נישט איינשטימיג איבער די גענויע מאטיוון פון נחמיה הכהן. טייל האלטן אז ער האט געהאט אמת'ע קעגנערשאפט צו שבתי צבי, בשעת אנדערע זעען אין דעם א פרואוו זיך צו ראטעווען פון די נאכפאלגן פון דער באוועגונג.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== שמד און איבערגאנג צו איסלאם ==
אויף [[ט&quot;ז אלול]] [[ה'תכ&quot;ו]] (16טן סעפטעמבער 1666) איז שבתי צבי געברענגט געווארן פאר'ן סולטאן מחמד דער פערדער אין אדריאנאפאל. לויט די היסטארישע באריכטן האט מען אים געשטעלט פאר'ן אויסוואל צווישן טויט און איבערטויפן צו איסלאם.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

שבתי צבי האט אויסדערוויילט צו איבערטויפן צו איסלאם און האט אנגעטאן א [[טורבאן]], באקומען דעם מוסולמענישן נאמען '''עזיז מחמד עפנדי'''. זיין איבערגאנג האט געשאפן א טיפן שאק ביי זיינע אנהענגערס און איבער דער גאנצער אידישער וועלט.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== לעבן נאכ'ן שמד ==
נאך זיין איבערגאנג צו איסלאם אין יאר ה'תכ&quot;ו (1666) איז שבתי צבי נישט פארשווינדן פון דער פובליקער ארענע. די אטאמאנישע רעגירונג האט אים געגעבן א פענסיע און ער האט ווייטער געוואוינט אין אדריאנאפאל אונטער דער השגחה פון די אויטאריטעטן.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

טייל פון זיינע געטרייע אנהענגערס האבן ווייטער געהאלטן פאר אמת אז זיין שמד איז געווען א באזונדערע מיסטישע פעולה וואס האט געדארפט ברענגען די גאולה. לויט דער שבתאי־אידאלאגיע האט דער משיח געדארפט אריינגיין אין די טומאה'דיגע פלעצער פון דער וועלט כדי צו באפרייען פארבארגענע ניצוצות פון קדושה.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

צווישן די שבתאים איז פארשפרייט געווארן די געדאנק אז שבתי צבי'ס פונדרויסנדיגע איבערטריט צו איסלאם איז נישט געווען קיין פארלייקענונג פון זיין שליחות, נאר א טייל פון א געהיימען געטליכן פלאן. די געדאנקען האבן געגעבן די באוועגונג א נייע פארעם.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== באשולדיגונג און לעצטער גלות ==
כאטש שבתי צבי האט זיך געמאכט פאר א מוסולמענער, האט ער ווייטער געהאלטן פארבינדונגען מיט טייל אידישע אנהענגערס. ער האט געהאלטן באגעגענישן מיט שבתאים און לויט פארשידענע באריכטן האט ער ווייטער זיך פארנומען מיט געוויסע אידישע תפילות און מנהגים.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

די אטאמאנישע רעגירונג האט אבער באקומען חשדות אז זיין אויפפירונג איז נישט אין איינקלאנג מיט זיין נייע רעליגיעזע סטאטוס. אין יאר ה'תל&quot;ג (1673) איז ער פארהערט געווארן און שפעטער פארשיקט געווארן אין גלות קיין [[אולצין]] (דולציניאו), א שטאט אויפ'ן [[אדריאטישער ים|אדריאטישן ים]] וואס געפינט זיך היינט אין [[מאנטענעגרא]].&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

אין אולצין האט ער געלעבט מער אפגעזונדערט פון דער גרויסער וועלט. זיינע פריערדיגע  אנהענגער האבן אבער ווייטער געזען אין אים א צדיק און דער פארשפרייטער פון א פארבארגענעם גאולה סוד.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== פטירה ==
שבתי צבי איז נפטר געווארן אין אולצין אום יום הקדוש, [[י' תשרי]] [[ה'תל&quot;ז]] (ארום 17טן סעפטעמבער 1676), אין עלטער פון פופציג יאר.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

זיין פטירה האט נישט באלד געברענגט די אונטערגאנג פון דער שבתאי באוועגונג. א טייל פון זיינע אנהענגערס האבן ווייטער געהאלטן אז ער לעבט אין א מיסטישער פארעם און אז זיין שליחות גייט ווייטער אן.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== פערזענליכע לעבן ==
שבתי צבי האט געהאט פארשידענע חתונות במשך פון זיין לעבן. זיין מערסט באקאנטע ווייב איז געווען שרה, וואס האט חתונה געהאט מיט אים אין יאר ה'תכ&quot;ד (1664). לויט די מסורה איז זי געווען א פרוי מיט א שווערער פארגאנגענהייט וואס איז שפעטער געווארן פארבונדן מיט דער שבתאי באוועגונג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

אין יאר ה'תל&quot;ד (1674) האט ער געהייראט אסתר פילאסאף. פון זיין ערשטן באקאנטן זון, ישמעאל מרדכי, ווערט דערמאנט אז ער איז געבוירן געווארן אין יאר ה'תכ&quot;ז (1667).&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== די שבתאים נאך שבתי צבי ==
נאך שבתי צבי'ס טויט האט די באוועגונג זיך צעטיילט אין פארשידענע גרופעס. א טייל  אנהענגער האבן זיך צוריקגעקערט צו דער טראדיציאנעלער אידישער וועג, בשעת אנדערע האבן ווייטער געהאלטן אין די שבתאי־געדאנקען.

די גרעסטע גרופע וואס איז ארויסגעוואקסן פון דער באוועגונג איז געווען די '''[[דאנמע]]''' (דönme), א גרופע פון שבתאים אין דער שטאט סאלוניקי וואס האבן זיך פונדרויסנדיג אנגענומען אלס מוסולמענער, אבער אינערליך האבן זיי געהאלטן געוויסע אידישע מנהגים און שבתאי־מסורות.&lt;ref&gt;https://books.google.com/books/edition/The_D%C3%B6nme/T947nOnfH8AC&lt;/ref&gt;

די דאנמע זענען שפעטער צעטיילט געווארן אין דריי הויפט גרופעס:

* '''יאקובי''' — א גרופע וואס האט געלייגט א גרויסן דגש אויף די משפחה־ירושה פון שבתי צבי און די פארבינדונג מיט זיינע נאכפאלגער.&lt;ref&gt;https://books.google.com/books/edition/The_D%C3%B6nme/T947nOnfH8AC&lt;/ref&gt;

* '''קאראקאש''' — א גרופע מיט א שטארקן מיסטישן כאראקטער, וואס האט געגלייבט אין פארשידענע קבלה'דיגע באגריפן וועגן שבתי צבי'ס נשמה.&lt;ref&gt;https://scholarship.tricolib.brynmawr.edu/bitstream/handle/10066/9069/2012BenjaminP_thesis.pdf&lt;/ref&gt;

* '''קאפאנצי''' — א גרופע וואס האט מער געלייגט דעם דגש אויף די לערעס און געדאנקען פון שבתי צבי אליין, אן שטארק אונטערשטיצן א געוויסן יורש.&lt;ref&gt;https://scholarship.tricolib.brynmawr.edu/bitstream/handle/10066/9069/2012BenjaminP_thesis.pdf&lt;/ref&gt;

== דער פראנקיסטישער באוועגונג ==
אין אכצנטן יארהונדערט האט [[יעקב פראנק]] (ה'תפ&quot;ו–ה'תקנ&quot;א; 1726–1791) זיך דערקלערט אלס דער נאכפאלגער און גלגל פון שבתי צבי.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob_Frank&lt;/ref&gt;

פראנק האט גענומען טייל פון די שבתאי געדאנקען און זיי פארוואנדלט אין נאך מער ראדיקאלע פארמען. זיין באוועגונג האט זיך פארשפרייט צווישן טייל אידן אין פוילן, און שפעטער האבן פילע פון זיינע אנהענגערס זיך געטויפט צום קאטאליזם.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob_Frank&lt;/ref&gt;

די פראנקיסטישע באוועגונג ווערט אין דער היסטארישער פארשונג באטראכט אלס איינע פון די שפעטערע אנטוויקלונגען וואס זענען ארויסגעקומען פון דער ברייטער שבתאי מסורה.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

== באדייט און היסטארישע אפשאצונג ==
די אויפטריט פון שבתי צבי ווערט באטראכט אלס איינע פון די מערסט באדייטנדע משיחישע באוועגונגען אין דער אידישער געשיכטע. זיין באוועגונג האט באווירקט אידישע קהילות איבער גרויסע טיילן פון דער וועלט און האט געשאפן א טיפן רעליגיעזן און געזעלשאפטלעכן קריזיס.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

היסטאריקער האבן פארשידענע באטראכטונגען איבער שבתי צבי. פריערדיגע פארשער האבן אים אפט באשריבן אלס א שווינדלער אדער א מענטש וואס האט פארפירט די מאסן, בשעת שפעטערע היסטאריקער האבן מער אונטערגעשטראכן די קאמפלעקסע רעליגיעזע, קולטורעלע און פסיכאלאגישע באדינגונגען וואס האבן געשאפן די באוועגונג.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== די מיינונג פונעם חיד&quot;א ==
אסאך איז געשריבן געווארן וואס איז געווען די מיינוג פונעם חיד&quot;א אויף ש&quot;צ, אבער אויב מען קוקט גוט אין זיינע כתבים און ספרים זעט מען ווי ער האלט אז זיי זענען נישט גערעכנט, ער רופט זיי אן &quot;די '''פארשאלטענע כת'''&quot;, ער שרייבט אויף זיי כת הארורה שעוברים על כריתות ומיתות בית דין דתלו עצמם בלשונות הזוהר בדברי שוא ושקר, לכן הראה פנים לקעקע ביצתם ([[שם הגדולים]] ערך ספר הזוהר). אויך אין כתבי ידות וואס מען האט געטראפען שרייבט דער חיד&quot;א מידי עוברי עולם חשך לראות גדולי ישראל נאחזו בסבך ונתפתו, וגם כי ידעו מה מאי דהוה לא שמו לבם. מה אענה ומה אומר, ה' הטוב יכפר בעד.&lt;ref&gt;י. תשבי מכת&quot;י [[בריטישע מוזיי]]&lt;/ref&gt; דאס הייסט: איך האב געזען א פינסטערע וועלט ווי גדולי ישראל זענען פארכאפט געווארן, השי&quot;ת זאל זיי פארצייען. אויך דעם גאון רבי אברהם רוויגו שרייבט ער &quot;רב מאמין אשר היה נפתה בעוה&quot;ר בהבלים ושאל שלא כהוגן (מעגל טוב ע' 9), אויך שרייבט ער: מי האיש ירא ה' ירחיק עצמו מהכל.

פון דער אנדערער זייט זעט מען אויך אז גדולי ישראל וואס אין זייער צייט ווען זיי האבן געשריבן זייער חיבור האבן זיי יא געהאלטן פון ש&quot;ץ דאך ברענגט דער חיד&quot;א פון זיי, אבער עס טוט אים וויי פארוואס זיי האלטן פון ש&quot;ץ. ווי מיר זען ער ברענגט אסאך דעם ספר [[חמדת ימים]], און האט דערין אסאך עוסק געווען און איבערגעשריבן פון זיי תפלות, ווי אויך דעם ספר [[לקט שמואל]] פון רבי משולם פייביש כ&quot;ץ (שם הגדולים, ערך לקט שמואל, וערך קצור תקפו כהן). אויך דעם גאון מהר&quot;ש פרימו ברענגט ער גאר אסאך אין זיינע ספרים, כאטש עס איז וואויל באקאנט ער איז אנהייב זייער נאנט געווען מיט ש&quot;ץ זעלבסט.

== די תורה פון קדושת החטא ==
א צענטראלע געדאנק אין דער שבתאי באוועגונג איז געווען די לערע וואס איז שפעטער באקאנט געווארן אלס '''''קדושת החטא'''''. לויט דער קבלה'דיגער אויסטייטשונג פון שבתי צבי און נתן העזתי האט דער משיח א באזונדערע שליחות צו אראפנידערן אין די נידעריגסטע מדריגות פון דער וועלט, כדי ארויסצוציען די פארבארגענע ''ניצוצות הקדושה'' וואס זענען פארכאפט אין די כוחות פון טומאה.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

די שבתאים האבן פארבונדן די געדאנקען מיט דעם קבליסטישן באגריף פון [[שבירת הכלים]] און [[קליפות]], וואס באשרייבט די פארבארגונג פון גאטליכע ליכט אין דער גשמיות'דיגער וועלט. לויט זייער באטראכטונג האט דער משיח נישט נאר געדארפט ברענגען א גאולה דורך אויסלייזן אידן פון גלות, נאר אויך דורך א מיסטישן תיקון אין די טיפסטע טיילן פון דער באשאף.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;

די געדאנקען האבן געברענגט צו א שטארקע מחלוקת, ווייל טייל שבתאים האבן אנגענומען אז געוויסע באגרעניצונגען פון דער טראדיציאנעלער הלכה האבן פארלוירן זייער געווענליכע באדייט אין דער נייעם גאולה־תקופה. קעגנער פון דער באוועגונג האבן דאס באטראכט אלס א סכנה פאר דער יסוד פון תורה און מצוות.&lt;ref&gt;https://www.commentary.org/articles/gershom-scholem/the-holiness-of-sin/&lt;/ref&gt;

== די השפעה אויף דער אידישער וועלט ==
די שבתאי באוועגונג האט געהאט א ברייטע השפעה אויף אידישע קהילות אין אייראפע, צפון אפריקע און דער אטאמאנישער אימפעריע. אין דער צייט פון איר גרעסטער שטארקייט האבן מענטשן אין פילע מקומות געגלייבט אז דער משיח איז שוין אויפגעקומען און אז די גאולה איז נאנט.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

די באוועגונג האט אויך באווירקט די געזעלשאפטליכע און עקאנאמישע לעבן פון געוויסע קהילות. טייל מענטשן האבן פארלאזט זייערע געשעפטן און צוגעגרייט זיך צו גיין קיין ארץ ישראל, בשעת אנדערע האבן זיך אפגעגעבן מיט תעניתים, תפילות און קבלה'דיגע הכנות פאר דער גאולה.&lt;ref&gt;https://www.myjewishlearning.com/article/shabbetai-zevi/&lt;/ref&gt;

נאך זיין שמד אין יאר ה'תכ&quot;ו (1666) איז א גרויסער חלק פון דער אידישער וועלט אריבער א טיפן שאק. פילע מענטשן וואס האבן פריער געהאפט אז די גאולה איז געקומען האבן געדארפט זיך באנעמען מיט די פראגע וויאזוי צו פארשטיין דעם פאל פון דעם מענטש וואס זיי האבן אנגענומען אלס משיח.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== היסטארישע אפשאצונג ==
די אפשאצונג פון שבתי צבי האט זיך געביטן במשך פון די יארהונדערטער. אין דער ניינצנטער יארהונדערט האבן אסאך היסטאריקער אים באטראכט בעיקר אלס א פאלשער משיח וואס האט פארפירט די אידישע מאסן. שפעטערע פארשונגען האבן אבער מער אונטערגעשטראכן די רעליגיעזע קריזיסן, קבלה'דיגע געדאנקען און געזעלשאפטליכע באדינגונגען וואס האבן ערמעגליכט אז די באוועגונג זאל באקומען אזא ברייטן אפקלאנג.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

די פסיכאלאגישע אפשאצונג פון שבתי צבי איז אויך א טעמע פון מחלוקת. טייל מאדערנע פארשער האבן פארגעשלאגן מעגליכע פסיכיאטרישע הסברים פאר זיינע שטימונג־ענדערונגען און אומגעוויינטליכע אויפפירונגען, אבער אזעלכע באטראכטונגען בלייבן בלויז היסטארישע השערות און קענען נישט ווערן באשטעטיגט מיט זיכערקייט.&lt;ref&gt;https://www.nli.org.il/en/books/NNL_ALEPH997010469748405171/NLI&lt;/ref&gt;

== סוף תקופה און ירושה ==
כאטש שבתי צבי איז געשטארבן אין אפגעזונדערטקייט אין אולצין, האט זיין נאמען ווייטער געלעבט אין אידישער געשיכטע. די שבתאי באוועגונג האט איבערגעלאזט א שטארקן רושם אויף קבלה, משיחישע באוועגונגען און די געזעלשאפטליכע אנטוויקלונג פון אידישע קהילות.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sabbatai_Zevi&lt;/ref&gt;

זיין לעבן ווערט באטראכט אלס איינע פון די מערסט קאנטראווערסיעלע און באדייטנדע פאסירונגען אין דער אידישער געשיכטע, צוליב דעם גרויסן אויפברויז וואס ער האט געשאפן און די טיפע שאלות וועגן אמונה, משיחיות און רעליגיעזע אויטאריטעט וואס זענען געבליבן נאך אים.&lt;ref&gt;https://www.jewishencyclopedia.com/articles/13040-sabbatai-zevi&lt;/ref&gt;{{רעפערענצן}}{{רעפליסטע}}{{קאמאנסקאט|{{#property:p373}}}}

[[קאַטעגאָריע:אידישע היסטאריע]]
[[קאטעגאריע:משיח שקר]]</text>
      <sha1>szhjmkbwuewczstgfnr06rsbv94iaiq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>סאל א קאקאש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34646</id>
    <revision>
      <id>601764</id>
      <parentid>593657</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:44:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* לידטעקסט */</comment>
      <origin>601764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4592" sha1="3xr9tq66ug68pgh9j4ff2x62mm7gbfh" xml:space="preserve">'''סאל א קאקאש מאר''' ({{שפראך-hu|Szól a kakas már}}) איז א [[ליד]] אויף [[אונגאריש]] וואס דער צדיק רבי [[אייזיק פון קאלעוו]] האט אמאל געהערט פון א פאסטוך אין [[אונגארן]].

ער האט דאן באשלאסן ביי זיך אז דאס פאַסט זיך אריין פאר אידן.

דער ניגון איז א בענקעניש פון א פאסטוך וואס זעט ווי א שיינער פויגל שטייט אין פרייען פעלד, און בענקט און גלוסט אנצוקומען צו זיין נעסט, מען טרייסט אים אז ווען די ריכטיקע צייט וועט קומען וועט ער אנקומען צו זיין ציל.

דער נמשל איז אז אידן בענקען און גלוסטן צו [[משיח]], מען טרייסט זיי צו ווארטן ביז דער ריכטיגער צייט.

== לידטעקסט ==

{|
|-
| סאָל א קאקאש מאַר, מאיד מעגוויראד מאַר.
|-
| זאֶלד ערדאֶבען, שיק מעזאֶבען שייטאַל עד' מאדאַר.
|-
| דע מיטשאָדא מאדאַר, דע מיטשאָדא מאדאַר!
|-
| שאַרגא לאַבא, ד'אֶנד' א סאַרנ'א, ענגעם אָדא וואַר.
|-
|
|-
| וואַרי מאדאַר, וואַרי! [טע טשאק מינדיג וואַרי!]
|-
| הא אז אישטען נייקעד רענדעל, א טִייֵיד לעסעק מאַר!
|-
| דע מיקאָר לעס אז מאַר, דע מיקאָר לעס אז מאַר?
|-
| [[:s:he:צור משלו|יבנה המקדש עיר ציון תמלא]], אקאָר לעס אז מאַר!
|-
| [דע מִייֵירט נינטש אז מאַר, דע מִייֵירט נינטש אז מאַר?
|-
| [[:s:he:שמונה עשרה ברכת מלכיות ספרד|מפני חטאינו גלינו מארצנו]], אזיירט נינטש אז מאַר.]
|-
|}

{| style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;width:33%; text-align:left;&quot; | אריגינעל (אונגאריש)
! style=&quot;width:33%; text-align:left;&quot; | טראנסליטעראציע
! style=&quot;width:34%; text-align:left;&quot; | אידישע איבערזעצונג
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:Szól a kakas már,
:majd megvirrad már.
:Zöld erdőben, sík mezőben
:sétál egy madár.
&lt;/div&gt;
|
:סאָל א קאקאש מאַר,
:מאיד מעגוויראד מאַר.
:זאלד ערדאבען, שיק מעזאבען
:שייטאל עד' מאדאר.
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:De micsoda madár?
:De micsoda madár?
:Sárga lába, gyöngy a szárnya,
:engem oda vár.
&lt;/div&gt;
|
:דע מיטשאָדא מאדאר?
:דע מיטשאָדא מאדאר?
:שאַרגא לאַבאַ, דזשענד א סאַרניאַ,
:ענגעם אודא וואַר.
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:Várj madár, várj!
:Te csak mindig várj!
:Ha az Isten néked rendel,
:a tiéd leszek már.
&lt;/div&gt;
|
:וואַרי מאדאר, וואַרי!
:טע טשאַק מינדיג וואַרי!
:הא אז אישטען נעקעד רענדעל,
:א טייד לעסעק מאַר.
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:De mikor lesz az már?
:De mikor lesz az már?
:Jibone háMikdos, ir Cijajn tömálé,
:akkor lesz az már!
&lt;/div&gt;
|
:דע מיקאָר לעס אז מאַר?
:דע מיקאָר לעס אז מאַר?
:יבנה המקדש עיר ציון תמלא,
:אַקאָר לעס אז מאַר!
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:De miért nincs az már?
:De miért nincs az már?
:Mipné chátoénu golinu méárcénu,
:azért nincs az már.
&lt;/div&gt;
|
:דע מיירט נינטש אז מאַר?
:דע מיירט נינטש אז מאַר?
:מפני חטאינו גלינו מארצנו,
:אַזערט נינטש אז מאַר.
|
|}
== וועב לינקען ==
* דער קאלעווער רבי און ליובאוויטשער קינדער זינגען דאס ביי א געדענקעניש פאר די אומגעקומענע אונגארישע יודן https://www.youtube.com/watch?v=c4pGXKFaumE
* [[חזן]] [[שמעון פארקאש]] מיט זיין זוהן זינגען עס אין [[אוישוויץ]] https://www.youtube.com/watch?v=USSpWutDJxc
* איבער די היסטאריע פונעם ניגון http://www.hebrewbooks.org/pagefeed/hebrewbooks_org_36506_114.pdf
* [[משה שטערן]] זינגט סאלא קאקאש אין יאהר [[תשמ&quot;ט]] https://www.youtube.com/watch?v=LHipp-A5SdQ

[[קאַטעגאָריע:נגינה]]
[[קאטעגאריע:לידער]]
[[קאטעגאריע:אונגארן]]
[[קאטעגאריע:קאלעוו]]</text>
      <sha1>3xr9tq66ug68pgh9j4ff2x62mm7gbfh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601765</id>
      <parentid>601764</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:46:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* לידטעקסט */</comment>
      <origin>601765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3694" sha1="3oqqzdr1i1397st1ilhhpcvieeuk48z" xml:space="preserve">'''סאל א קאקאש מאר''' ({{שפראך-hu|Szól a kakas már}}) איז א [[ליד]] אויף [[אונגאריש]] וואס דער צדיק רבי [[אייזיק פון קאלעוו]] האט אמאל געהערט פון א פאסטוך אין [[אונגארן]].

ער האט דאן באשלאסן ביי זיך אז דאס פאַסט זיך אריין פאר אידן.

דער ניגון איז א בענקעניש פון א פאסטוך וואס זעט ווי א שיינער פויגל שטייט אין פרייען פעלד, און בענקט און גלוסט אנצוקומען צו זיין נעסט, מען טרייסט אים אז ווען די ריכטיקע צייט וועט קומען וועט ער אנקומען צו זיין ציל.

דער נמשל איז אז אידן בענקען און גלוסטן צו [[משיח]], מען טרייסט זיי צו ווארטן ביז דער ריכטיגער צייט.

== לידטעקסט ==

{| style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;width:33%; text-align:left;&quot; | אריגינעל (אונגאריש)
! style=&quot;width:33%; text-align:left;&quot; | טראנסליטעראציע
! style=&quot;width:34%; text-align:left;&quot; | אידישע איבערזעצונג
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:Szól a kakas már,
:majd megvirrad már.
:Zöld erdőben, sík mezőben
:sétál egy madár.
&lt;/div&gt;
|
:סאָל א קאקאש מאַר,
:מאיד מעגוויראד מאַר.
:זאלד ערדאבען, שיק מעזאבען
:שייטאל עד' מאדאר.
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:De micsoda madár?
:De micsoda madár?
:Sárga lába, gyöngy a szárnya,
:engem oda vár.
&lt;/div&gt;
|
:דע מיטשאָדא מאדאר?
:דע מיטשאָדא מאדאר?
:שאַרגא לאַבאַ, דזשענד א סאַרניאַ,
:ענגעם אודא וואַר.
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:Várj madár, várj!
:Te csak mindig várj!
:Ha az Isten néked rendel,
:a tiéd leszek már.
&lt;/div&gt;
|
:וואַרי מאדאר, וואַרי!
:טע טשאַק מינדיג וואַרי!
:הא אז אישטען נעקעד רענדעל,
:א טייד לעסעק מאַר.
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:De mikor lesz az már?
:De mikor lesz az már?
:Jibone háMikdos, ir Cijajn tömálé,
:akkor lesz az már!
&lt;/div&gt;
|
:דע מיקאָר לעס אז מאַר?
:דע מיקאָר לעס אז מאַר?
:[[:s:he:צור משלו|יבנה המקדש עיר ציון תמלא]],
:אַקאָר לעס אז מאַר!
|
|-
|
&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
:De miért nincs az már?
:De miért nincs az már?
:Mipné chátoénu golinu méárcénu,
:azért nincs az már.
&lt;/div&gt;
|
:[דע מיירט נינטש אז מאַר?
:דע מיירט נינטש אז מאַר?
:[[:s:he:שמונה עשרה ברכת מלכיות ספרד|מפני חטאינו גלינו מארצנו]],
:אַזערט נינטש אז מאַר.]
|
|}
== וועב לינקען ==
* דער קאלעווער רבי און ליובאוויטשער קינדער זינגען דאס ביי א געדענקעניש פאר די אומגעקומענע אונגארישע יודן https://www.youtube.com/watch?v=c4pGXKFaumE
* [[חזן]] [[שמעון פארקאש]] מיט זיין זוהן זינגען עס אין [[אוישוויץ]] https://www.youtube.com/watch?v=USSpWutDJxc
* איבער די היסטאריע פונעם ניגון http://www.hebrewbooks.org/pagefeed/hebrewbooks_org_36506_114.pdf
* [[משה שטערן]] זינגט סאלא קאקאש אין יאהר [[תשמ&quot;ט]] https://www.youtube.com/watch?v=LHipp-A5SdQ

[[קאַטעגאָריע:נגינה]]
[[קאטעגאריע:לידער]]
[[קאטעגאריע:אונגארן]]
[[קאטעגאריע:קאלעוו]]</text>
      <sha1>3oqqzdr1i1397st1ilhhpcvieeuk48z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>אזשאראוו</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39302</id>
    <revision>
      <id>601762</id>
      <parentid>582528</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4540" sha1="pexv0krtc45kahvxpjp1lke0vtbdsot" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען=
|סארט יישוב= שטעטל
|אמטשפראך נאמען= Ożarów
|הערב= POL gmina Ożarów COA.svg
|פאן= POL Ożarów flag.svg
|בילד= Ozarow (Swietokrzyski) z lotu ptaka.jpg
|באשרייבונג= פויגלבליק אויף אזשאראוו
|מדינה= {{פאן פוילן}}
|אפטייל טיפ= [[וואויוואדעשאפט]]
|אפטייל נאמען= [[שווענטאקזשיסקישער וואויוואדעשאפט|שווענטאקזשיסקיע]]
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט= [[אפטער דיסטריקט]]
|בירגערמייסטער= 
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 7.79
|הייך= 
|גרינדונג דאטע= 1569
|באפעלקערונג= 4,816
|באפעלקערונג יאר= 2006
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 620
|קאארדינאטן= {{coord|50|53|27|N|21|40|04|E|display= inline,title|region:PL_type:city}}
|צייט זאנע= +1
|אתר אינטרנט= 	 	http://www.ozarow.pl/
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''אזשאַראוו''' ({{שפראך-pl|Ożarów}}; {{שפראך-ru|Ожаров}}) איז א שטעטל אין [[פוילן]], 20 ק&quot;מ מזרח פון [[אסטראווצע]] און 70 ק&quot;מ מזרח פון [[קעלץ]]. עס באדעקט א שטח פון 8.52 קוואדראט ק&quot;מ. אין 2006 האט אזשאראוו געהאט 4,816 איינוואוינער.

די גרעסטע אינדוסטריע אין אזשאראוו איז א צעמענט פאבריק.

אזשאראוו געפינט זיך אויף דער [[ווארשע]]-[[ביטאם]] שאסיי.

==היסטאריע==
אזשאראוו איז געגרינדעט געווארן אין 1569 דורך יאזאף אזשאראווסקי, און האט באקומען דעם סטאטוס פון א שטאט פונעם מלך [[זיגמונט אויגוסט]]. אין 1767 איז דער צענטער פון דער שטאט פארברענט געווארן אין א שריפה. אין 1869 האט אזשאראוו פארלוירן דעם סטאטוס פון א שטאט נאכדעם וואס די באוואוינער האבן אנטייל גענומען אין דעם פוילישן אויפשטאנד פון  1863-1864.

צווישן די יארן 1815-1915 איז אזשאראוו געווען א טייל פון [[קאנגרעס פוילן]] וואס איז געווען אונטער רוסישער הערשאפט. אזשאראוו איז געווען א צענטער פונעם פוילישן קעגנשטעל צו דער רוסישער רעגירונג אין 1905, און נאך אמאל ביי דער [[ערשטע וועלט מלחמה|ערשטער וועלט מלחמה]] אין 1915. די רוסן האבן פארברענט אזשאראוו, און מעט האט צוריקגעבויט דאס שטעטל פון 1916-1920.

==יידישע קהילה==
[[טעקע:Cmentarz żydowski w Ożarowie.jpg|קליין|דער אזשאראווער בית עולם, אלט פיר הונדערט יאר]]
אין די מיטעלע ת&quot;ק יארן האט די יידישע באפעלקערונג פון אזשאראוו געציילט 1000 נפשות. ביז 1898 איז די צאל יידן געוואקסן צו 2,557 מענטשן.{{הערה|{{יידישגען|520768}}}}

רבי [[אריה לייביש עפשטיין]], א תלמיד פונעם [[חוזה פון לובלין]], וואס איז געווען אזשאראווער רב, האט אויפגעשטעלט א [[אזשאראוו (הויף)|הויף]] אין אזשאראוו. דער הויף ציט זיך ביזן היינטיקן טאג, און איז הויפטקווארטירט אין [[בני ברק]].

ביים אנהייב פון דער [[צווייטע וועלט מלחמה|צווייטער וועלט מלחמה]] האבן געוואוינט אין שטעטל 3,200 יידן.


== באוואוסטע מענטשן פון אזשאראוו ==
* הרב [[אריה לייביש עפשטיין]], ערשטער אזשאראווער רבי
== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Ożarów}}
{{-}}
==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]
{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>pexv0krtc45kahvxpjp1lke0vtbdsot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>עלקוש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39306</id>
    <revision>
      <id>601761</id>
      <parentid>557248</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T17:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>probably pasted by mistake</comment>
      <origin>601761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="3fuigjj8nmujb9uu24bchsgua4k0acp" xml:space="preserve">{{יישוב
|נאמען=
|סארט יישוב= שטעטל
|אמטשפראך נאמען= Olkusz
|הערב= POL Olkusz COA.svg
|פאן= POL Olkusz flag.svg
|בילד= Baszta olkusz.jpg
|באשרייבונג= טורעם אין עלקוש
|מדינה= {{פאן פוילן}}
|אפטייל טיפ= [[וואויוואדעשאפט]]
|אפטייל נאמען= [[קליינפוילישער וואויוואדעשאפט|קליינפוילן]]
|געביט=
|ראיאן=
|דיסטריקט= [[עלקושער דיסטריקט]]
|בירגערמייסטער= דאריוש זשעפקא
|גובערנאטאר=
|טיפ אונטעראפטייל=
|דיסטריקטן אין ראיאן=
|שטעט אין ראיאן=
|ראיאן הויפטשטאט=
|מוטערשטאט=
|אפיציעלע שפראך=
|שטח= 25.63
|הייך= 
|גרינדונג דאטע= 1299
|באפעלקערונג= 37,552
|באפעלקערונג יאר= 2006
|באפעלקערונג הערה=
|מטרופולין=
|הערת מטרופולין=
|צפיפות= 1,500
|קאארדינאטן= {{coord|50|17|N|19|34|E|display= inline,title|region:PL_type:city}}
|צייט זאנע= +1
|אתר אינטרנט= 	 	http://www.olkusz.eu/
|מאפע=
|פרטימדיקע מאפע=
|סטאטיסטיק=
}}
'''עלקוש''' אדער '''עלקיש''' ({{שפראך-pl|Olkusz}} ''אלקוש''; {{שפראך-ru|Олкуш}}) איז א שטאט אין דרום [[פוילן]], 34 ק&quot;מ דרום־מערב פון [[קראקע]] און 30 ק&quot;מ מזרח פון [[בענדין]]. עס באדעקט א שטח פון 25.6 קוואדראט ק&quot;מ. אין 2006 האט עלקוש געהאט 37,552 איינוואוינער. עלקוש איז די הויפטשטאט פונעם [[עלקושער דיסטריקט]].

עלקוש געפינט זיך ביים [[באבא]] טייך, אויף דער [[ווארשע]]-[[קראקע]] שאסיי.

==היסטאריע==

==יידישע קהילה==
אין 1900 האבן געוואוינט אין עלקוש 1,835 יידן.{{הערה|{{יידישגען|519731}}}}

אין 1926 זענען א דריטל פון די מיטגלידער אינעם שטאטראט געווען יידן. פאר דער [[חורבן אייראפע]] האבן געוואוינט אין עלקוש אומגעפער 2,500 יידן, א פערטל פון דער באפעלקערונג פון דער שטאט.

דער לעצטער רב פון עלקוש איז געווען הרב [[יהושע העשיל הורוויץ]].

אין 1942 האט מען פארטריבן די יידן פון עלקוש צו זייער טויט אין [[אוישוויץ]].

===עלקושער דערנידערונגס אקציע===
{{הויפט ארטיקל|עלקושער דערנידערונגס אקציע}}

אין [[סיון]] [[ה'ת&quot;ש]] האט די  [[געשטאפא]] געפירט אן אויסשטעל־פראצעס פאר די איינוואוינער פון עלקוש צוליב דעם מארד פון א דייטשער גרענעץ־היטער. 

א חודש נאכהער, אום [[כ&quot;ה תמוז]] [[ה'ת&quot;ש]] ([[31סטן יולי]] [[1940]]) האבן זיי פארזאמלט אלע מענער עלטער פון 17 יאר אינעם רינעק, דארט זענען זיי אדורכגעגאנגען שווערער ברוטאליטעט באוואוסט ווי די '''עלקושער דערנידערונג'''. וועגן געהרג׳עטע אין דער אקציע איז נישט באוואוסט, אבער יידן האבן פארלוירן זייערע ציין ווען מען האט זיי געצוואונגען צו קייען [[זשוויר]]. 

{{-}}
== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|Olkusz}}

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

[[קאַטעגאָריע:שטעט און שטעטלעך אין פוילן]]
[[קאַטעגאָריע:אידישע יישובים אין אייראפע]]
{{אייראפע-געא-שטומף}}</text>
      <sha1>3fuigjj8nmujb9uu24bchsgua4k0acp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>צענטראל-אפריקע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39888</id>
    <revision>
      <id>601773</id>
      <parentid>476841</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4043" sha1="2efkg3wvo3l7y6gfdb5v2fuk5ndstez" xml:space="preserve">{{אנדערע באדייטן|דאס= א געאגראפישן געגנט אין צענטער פון [[קאנטינענט]] פון [[אפריקע]]|אנדער= לאנד אין אפריקע|זעט=צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק}}{{באצירק}}[[טעקע:Africa-countries-central.png|קליין|200px|לענדער פון צענטראל־אפריקע]]
'''צענטראל-אפריקע''' איז א לאנדטייל אין צענטער פון [[קאנטינענט]] פון [[אפריקע]] וואס איז כולל די פאלגנדע זעקס לענדער:
* {{פאן בורונדי}}
* {{פאן גאבאן}}
* {{פאן דעמאקראטישע קאנגא}}
* {{פאן טשאד}}
* {{פאן צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק}}
* {{פאן רוואנדע}}

די [[פאראייניגטע פעלקער]] באשטימט א לאנדטייל פון אפריקע מיטן נאמען &quot;מיטל אפריקע&quot;, וואס איז דער שטח דרום פון דעם [[סאהארא|סאהארא מדבר]], מזרח פון [[מערב אפריקע]], און מערב פונעם [[סיריש-אפריקאנישער שפאלט|סיריש-אפריקאנישן שפאלט]]. טאפאגראפיש איז דער שטח דער דרענאזש בעקן פונעם [[קאנגא טייך]], וואס איז דער צווייטער גרעסטע דרענאזש בעקן אין דער וועלט נאכן [[אמאזאנאס (טייך)|אמאזאנאס]] בעקן. לויטן פאראייניגטע פעלקער איז מיטל אפריקע כולל די פאלגנדע ניין לענדער: 
* [[אנגאלא]]
* [[גאבאן]]
* [[דעמאקראטישע רעפובליק פון קאנגא]]
* [[טשאד (לאנד)|טשאד]]
* [[סאא טאמע און פרינסיפע]]
* [[עקוואטארישע גינע]]
* [[צענטראל-אפריקאנישע רעפובליק]]
* [[קאמערון]]
* [[רעפובליק פון קאנגא]]

די אלע עלף לענדער פון צענטראלער אפריקע און מיטל אפריקע שטעלן צונויף די  &quot;[[עקאנאמישע געמיינדע פון צענטראל-אפריקאנישע לענדער]]&quot; (ECCAS).&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.africa-union.org/root/au/recs/eccas.htm| title =  Economic Community of Central African States |publisher = Africa-Union.org| date = [[2007]] }}&lt;/ref&gt;
&lt;!--
== די צענטראל־אפריקאנישע פעדעראציע ==
'''די צענטראל־אפריקאנישע פעדעראציע''' ([[1963]]-[[1953]]), אויך גערופן די [[פעדעראציע פון רודעזיע און ניאסאלאנד]], מורכבת מהמדינות [[מלאווי]], [[זמביה]], ו[[זימבבואה]] של ימינו. מדינות אלו נחשבות כיום כחלק מ[[אפריקע הדרומית]] או מ[[מזרח אפריקע]].&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.britannica.com/eb/article-43831/Southern-Africa| title =  The Central African Federation| publisher = Encyclopedia Britannica| date = [[2007]]}}&lt;/ref&gt;

== קלימאט ==
דער אטלנטישטער בארטן פון אפריקע האט א הויכע פייכטקייט און הויכע טעמפעראטורן. דער קלימאט האלט אויס געדעכטע טראפישע [[רעגנוואלד|רעגנוועלדער]]. דרום און צפון פונעם [[קאנגא]] טייך, געפינען זיך ברייטע ראיאנען פון טראפישער [[סאוואנע]]. אזורים אלו חמים כל השנה, אבל הם בעלי עונות רטובות ויבשות מוגדרות. ההרים המזרחיים מאופיינים באקלים רמתי. בדרום האזור ניתן למצוא ערבות יבשות ומדבריות. 
--&gt;
== זעט אויך ==
* [[מערב אפריקע]]
* [[מזרח אפריקע]]
* [[צפון אפריקע]]
* [[דרומדיקע אפריקע]]

==רעפערענצן==
{{רעפליסטע}}

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}
[[קאַטעגאָריע:אפריקע]]</text>
      <sha1>2efkg3wvo3l7y6gfdb5v2fuk5ndstez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>פארפלייצונג</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39973</id>
    <revision>
      <id>601755</id>
      <parentid>495516</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T12:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41060-05</username>
        <id>62174</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>601755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1829" sha1="s60mg0vjx59u59d8ew01hl762m58vca" xml:space="preserve">[[טעקע:Flood102405.JPG|קליין|פארפלייצונג נאענט צו  [[קי וועסט]], [[פלארידע]], [[פאראייניגטע שטאטן]] פון א הוראגאן אין אקטאבער 2005]]
א '''פֿאַרפֿלייצונג''' איז א [[נאטור קאטאסטראפע]] ווען [[וואסער]] פארפלייצט א טרוקענעם שטח אין א קורצער צייט. א פארפלייצונג קען ווערן פון א [[שטורעם ווינט]], אן [[ערדציטערניש]] אדער א טייך וואס פלוסט איבער אריבער זיינע ברעגן. א שטארקע פארפלייצונג קען גורם זיין שווערע פארלוסט פון פארמעגן און אפילו מענטשן קענען אומקומען צוליב דעם.

די [[תורה]] וויאזוי א [[מבול וואסער|מבול]] איז געקומען אין די צייטן פון [[נח]] ווען עס האט גערעגנט פערציק טעג אן אויפהער און האט פארפלייצט די וועלט.

== סארטן פארפלייצונגען ==
=== טייך פארפלייצונג ===
א סך [[טייך|טייכן]] איבער דער וועלט פארפלייצן פון צייט צו צייט, אדער צוליב שווערע רעגן, אדער צוליב שמעלצן פון א סך [[שניי]]. דאס פאסירט גאנץ אפט וואו דער טייך קומט אראפ פון א בארג.

=== צונאמי ===
{{הויפט ארטיקל|צונאמי}}

== זעט אויך ==
* [[שטורעם ווינט]]

== וועבלינקען ==
{{קאמאנסקאט|{{#אייגנשאפט:p373}}}}


{{נאטירלעכע קאטאסטראפעס}}
{{געא-שטומף}}

[[קאַטעגאָריע:וואסער]]
[[קאַטעגאָריע:נאטירלעכע קאטאסטראפעס]]</text>
      <sha1>s60mg0vjx59u59d8ew01hl762m58vca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>נעפאליש</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41025</id>
    <revision>
      <id>601766</id>
      <parentid>478089</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="364" sha1="1a24txujxw327g2i0sjjk1czt6w5kbw" xml:space="preserve">'''נעפאֵליש''' איז די אפיציעלע שפראך פון [[נעפאל]] און אין עטלעכע טיילן אין [[אינדיע]].

זי ווערט גערעדט דורך 17 מיליאָן מענטשן.


[[קאַטעגאָריע:שפראכן]]
[[קאַטעגאָריע:נעפאל]]
[[קאַטעגאָריע:אינדיע]]
{{שפראך-שטומף}}</text>
      <sha1>1a24txujxw327g2i0sjjk1czt6w5kbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>יידיש עטימאלאגיע</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41260</id>
    <revision>
      <id>601779</id>
      <parentid>601750</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T22:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6791" sha1="icon9z942jxgko1u33lk95j153fnh43" xml:space="preserve">דאס איז א ליסטע פון '''[[יידיש]]ע ווערטער וואס שטאמען פון שפראכן אנדערש ווי [[דייטשיש|דייטש]] אדער [[העברעאיש]]'''.

*א ? פאר א ווארט צייגט אז די אפשטאם איז א ספק,
*א ? נאך א ווארט און באהאפטן צו א שפראך צייגט אז די ווארט קומט מעגליך פון א צווייטן שפראך

==העלפט ארויס==
אויב ווייסט איר די שטאם פון א ווארט ביטע אריינשרייבן אין איר ארט
*[[דיאספער]]
*[[סטעליע]] די נענסטע איז בעלארוסיש Столь סטאל.
*[[כאריף]] ~ חריף לשון קודש

==סלאוויש==
*הארעוואניע ~ 
*[[וואלוטע]] ~ Valuta דייטש
*[[כראפן]] ~ 
*[[כריין]] ~ хрін
*[[פלייצע]] ~ דייטש Plätze
*[[צוויבל]] ~ דייטש Zwiebel
*[[קעשענע]] ~ דייטש Käschene
*[[רעקלאמע]] ~ דייטש Reklame
*[[שמאטע]] ~ דייטש Schmatte
*[[זייגער]] ~ דייטש Zeiger
*[[פירמע]] ~ דייטש Firma
*[[גארן]] ~ דייטש garnen 
*[[בענטשן]] ~ מיטל־הויכדייטש benetschen / benedicen
*[[סאלאט]] ~ דייטש  Salat 
*[[קלייט]] ~ דייטש  Klete
*[[קלייטניק]]
*[[ראדאקראניט]] ~ דייטש  Rhodochrosit
*[[מושקאט]] ~דייטש  Muskat

==פויליש==
*[[אינדיק]] ~ indyk
*[[אלייע]] ~ aleja
*[[בולקע]] ~ bułka
*[[באנקנאט]] ~ 
*
*[[דראפען]] ~ פון דראפינא א לייטער
*[[יאגדע]] ~ jagoda
*[[יארמלקע]] ~ jarmułka
*[[נודניק]] ~ nudnik
*[[סאווע]] ~ sowa
*[[סופיט]] ~ sufit
*[[סטאדע]] ~ stado
*[[פאדלאגע]] ~ podłoga
*[[פאוואליע]] ~ powoli
*[[פארעוו]] ~ 
*[[קראליק]] ~ królik
*[[קראכמאל]] ~ krochmal
*[[שפיטאל]] ~ szpital
*[[שקאלע]] ~ szkoła

==רוסיש==
*[[גראבליע]] ~ Polish grabie / Ukrainian граблі (hrabli) /
*[[כאלאט]] ~ Russian халат (khalat) / Polish chałat
*[[טשייניק]] ~ (чайник (cháynik
*[[סאמאוואר]] ~ самовар (samovár)
*[[פלימעניצע]] ~ племянница (plemyannitsa) 
*[[פלימעניק]] ~ племянник (plemyannik)
*[[שאבלאן]] ~ Russian шаблон (shablon) / Polish szablon
*[[טשערעפאכע]] ~ черепаха (cherepakha)

==אוקראיניש==
*[[מאטיל]], ~ метелик (metelyk)
*[[פאמידאר]] ~ помідор 
*

==רומעניש==
*[[הארא]] horă
*[[פאסטעך]] ~ păstec
*[[פאפוטשן]] ~ papuci

==אונגאריש==
* [[בודזשי]] ~ bugyi
* [[באטשי]] ~ [[פעטער]] (אדער סתם א עלטערע מענטש) bácsi 
* [[בעקיטשע]] ~ bekecs
* [[גולאש]] ~ gulyás
* [[טשאווארגאו]] ~ csavargó
* [[שפילקע|טשאָט]] ~ csat
* [[לעוואר]] ~ lavór
* [[פאלאטשינטא]] ~ palacsinta
* [[פאנדזשעלאו]] ~ pongyola
* [[פאשיט]] ~ פויליש pasztet רוסיש/אוקראיניש паштет.
* [[קאטשעניו]] ~ Kocsonya
* [[קריגל|קאנטשאָו]] ~ kancsó
* [[קאקאש]] ~ kakaós
* [[לעטשא|לעטשאָ]] ~  lecsó
*

==[[האלענדיש]]==
*[[יאספער]]

==פראנצויזיש==
*[[בילעט]] ~ billet
*[[בעטאן]] ~ Beton
*[[בריוו]] ~ Brief (אלטע פראנצויזיש)
*[[זופ]] ~ Souppe (אלטע פראנצויזיש)
*[[טאנטע]] ~ Tante
*[[טשאלנט]] ~ אלט פראנצויזיש chalant / chald&lt;ref&gt;'''טשאלנט''' (also spelled '''טשאָלנט''', '''טשולנט''', '''טשאָלענד''') is one of the most debated Yiddish etymologies. There is '''no scholarly consensus''', but there are several leading theories.

Most widely accepted: Old French origin

Many linguists derive '''טשאלנט''' from '''Old French''':&lt;blockquote&gt;'''chalant''' / '''chald''' (&quot;warm, heating&quot;)&lt;/blockquote&gt;or from a phrase related to '''chauffer''' (&quot;to heat&quot;).

The idea is that '''טשאלנט''' referred to a dish that was '''kept warm''' overnight for Shabbos.

Traditional Jewish folk etymology

A famous traditional explanation derives it from the Old French phrase:&lt;blockquote&gt;'''chaud lent'''

'''chaud''' = hot

'''lent''' = slow&lt;/blockquote&gt;meaning '''&quot;slowly heated&quot;''' or '''&quot;slow-hot.&quot;'''

This fits the nature of the dish, but most historical linguists regard this as a '''folk etymology''', because there is little evidence that the phrase '''chaud lent''' was ever used as a fixed culinary expression in medieval French.

Other proposed origins

Other theories include:

Latin '''calēns''' (&quot;warm&quot;)

Old French '''chalant'''

Various combinations of Romance words referring to warmth or heating.

None has been proven conclusively.

Summary&lt;blockquote&gt;'''טשאלנט''' — א טראדיציאנעלער שבת־מאכל וואס ווערט לאנג און פאמעליך געקאכט. מסתמא פון אלט־פראנצויזיש, פארבונדן מיט ווערטער פאר &quot;ווארעם&quot; אדער &quot;צו הייצן&quot;. די באקאנטע דערקלערונג אז עס קומט פון '''chaud lent''' (&quot;פאמעליך הייס&quot;) ווערט היינט בדרך־כלל אנגעזען אלס א פאלקס־עטימאלאגיע און נישט אלס א זיכערער שפראך־היסטארישער מקור.&lt;/blockquote&gt;So if you're compiling a reliable etymological glossary, I'd classify '''טשאלנט''' as:

'''Origin:''' probably '''Old French (uncertain)'''

'''Status:''' exact derivation disputed; '''&quot;chaud lent&quot;''' is the traditional but likely folk explanation.&lt;/ref&gt;
*[[ליינען]] ~ Leyer (אלטע פראנצויזיש)
*[[קאנווערט]] ~ converte
*[[שאל]] ~ French châle

==איטאליעניש==

* [[באלקאן]] ~ balcone

==אראביש==

* [[כאלאקע]]حَلَقَ (ḥalaqa)

*[[כאלווא]] ~ حَلْوَى (ḥalwā)
*[[כומוס]] ~ حُمُّص (ḥummuṣ)

==טערקיש==
*[[ארבוז]]
*[[טולפאן]] ~ tülbend
*

==פערסיש==
* [[אראנדזש]]  ~ 
* [[דיוואן]] ~ dīwān
* [[טורבאן]] ~ 
* [[לילא]] ~ nīlak
* [[פידזשאמע]] ~ 
* [[פערדזשעך]] ~ 
* [[נאפט]] ~ naft (نفت,)
* [[צוקער]] ~ German Zucker
* [[קאפטן]] ~ פערסיש khaftān (خفتان) טערקיש kaftan
* [[קאראוואן]] ~ kārvān (کاروان)
* [[שאל]] ~ šāl (شال)
==מאדערנע העברעאיש==
*[[בחינה]]
*[[בסדר]]
*[[הצלחה]]
*[[כתה]]
*[[שאבאטאן]]

==טשעכיש==
*סקלאד
*פאליצע
*פאמעלאך פון פאמאלי
*פאסיק

==סלאוואקיש==
==לאטייניש==
==גריכיש==
[[פיטא]] ~ Greek πίτα (píta)
[[קאטעגאריע:יידיש]]</text>
      <sha1>icon9z942jxgko1u33lk95j153fnh43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ה'רס&quot;ז</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47072</id>
    <revision>
      <id>601757</id>
      <parentid>522956</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T16:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>/* געבוירן */</comment>
      <origin>601757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2563" sha1="2g98o38d00j9yr96dccswfejyvli81q" xml:space="preserve">{{יידיש יאר באשרייבונג|יידיש יאר=5267|גוישער חודש אנפאנג=9|גוישער טאג אנפאנג=19|גוישער חודש ענדע=9|גוישער טאג ענדע=6|צאל פון די טעג=353|קביעות=זחא}}

== געשעענישן ==


== געבוירן ==

* רבי [[משה אלשיך]], בארימטער [[דרשן]], [[שד&quot;ר]] און [[פוסק]] אין [[צפת]] אינעם זעכצנטן יארהונדערט. א תלמיד פון רבי [[יוסף קארו]] און דער רבי פון [[חיים וויטאל|מהר&quot;ח ויטאל]]. זיין ספר דרשות, &lt;nowiki&gt;'''תורת משה''', איז באקאנט געווארן אונטערן נאמען '''אלשיך'''&lt;/nowiki&gt;. (נפטר [[י&quot;ג ניסן]] [[ה'ש&quot;ס]])&lt;ref&gt;https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%94%27%D7%A8%D7%A1%22%D7%96&lt;/ref&gt;.&lt;br /&gt;
== נפטר געווארן ==

רבי [[יוסף סרגוסי]], פון די [[גירוש שפאניע|מגורשי ספרד]], און שפעטער פון די חכמי [[צפת]] אינעם זעכצנטן יארהונדערט. דער רבי פון [[רדב&quot;ז]].
==קאלענדאר==
&lt;!----------------------------------------------------------&gt;
&lt;!--   הקטע שלהלן נערך באמצעות תוכנה. גרסה 25/10/2007    --&gt;
&lt;!-- אם נדרשים תיקונים ושינויים יש לפנות אל [[משתמש:DMY]] --&gt;
&lt;!----------------------------------------------------------&gt;
{{קעפל יידישן קאלענדאר|5267}}
{{MIHY|תשרי|1506|9|19|1981|1|55311|11125|11125|44444|45211|11111}}
{{MIHY|חשוון|1506|10|19|1981|0|11111|11111|11111|11111|11111|11110}}
{{MIHY|כסלו|1506|11|17|1981|1|11111|11111|11111|11111|11114|44440}}
{{MIHY|טבת|1506|12|16|1981|0|44411|11113|11111|11111|11111|11110}}
{{MIHY|שבט|1507|1|14|1971|1|11111|11111|11114|11111|11111|11111}}
{{MIHY|אדר|1507|2|13|1971|0|11111|11111|11344|41111|11111|11110}}
{{MIHY|ניסן|1507|3|14|1971|1|11111|11111|11125|44444|52111|11111}}
{{MIHY|אייר|1507|4|13|1971|0|11111|11111|11121|11411|11111|11110}}
{{MIHY|סיון|1507|5|12|1971|1|11112|52111|11111|11111|11111|11111}}
{{MIHY|תמוז|1507|6|11|1971|0|11111|11111|11111|13111|11111|11110}}
{{MIHY|אב|1507|7|10|1971|1|11111|11131|11112|11111|11111|11111}}
{{MIHY|אלול|1507|8|9|1971|0|11111|11111|11111|11111|11111|11120}}
{{פיסל יידישן קאלענדאר}}


===צום באמערקן===
* [[חשוון]] און [[כסלו]] ביידע חסר

{{קאטעגאריע און נאוויגאציע פארן יידישן יאר|5267}}</text>
      <sha1>2g98o38d00j9yr96dccswfejyvli81q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>הארטפארד, קאנעטיקעט</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54735</id>
    <revision>
      <id>601767</id>
      <parentid>598442</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T18:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="462" sha1="iay02q8xjeyb9v0ijlf9kuxm1qe8qp3" xml:space="preserve">הארטפארד איז די הויפטשטאט (capital) פון די שטאט [[קאנעטיקעט]], וועלכע איז איינס פון די פופציג שטאטן וואס אינאיינעם פארמירן זיי די [[פאראײניגטע שטאטן|פאראייניגטע שטאטן]].

עס איז באקאנט מיט די פולע [[אינשורענס]]/פארזיכערונג פירמעס וועלכע זענען דארט הויפטקוואטירט.</text>
      <sha1>iay02q8xjeyb9v0ijlf9kuxm1qe8qp3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>601768</id>
      <parentid>601767</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T19:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <origin>601768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="533" sha1="arsyslx6n11fu6xtiapsuq9sug9crkg" xml:space="preserve">{{באצירק}}

הארטפארד איז די הויפטשטאט (capital) פון די שטאט [[קאנעטיקעט]], וועלכע איז איינס פון די פופציג שטאטן וואס אינאיינעם פארמירן זיי די [[פאראײניגטע שטאטן|פאראייניגטע שטאטן]].

עס איז באקאנט מיט די פולע [[אינשורענס]]/פארזיכערונג פירמעס וועלכע זענען דארט הויפטקוואטירט.


[[en:Hartford, Connecticut]]
[[he:הרטפורד]]</text>
      <sha1>arsyslx6n11fu6xtiapsuq9sug9crkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>רבי משה אלשיך</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55074</id>
    <redirect title="משה אלשיך" />
    <revision>
      <id>601756</id>
      <timestamp>2026-07-28T16:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>וויליאמסבורגער</username>
        <id>62228</id>
      </contributor>
      <comment>אַרטיקל־קעפּל אַריבער צו [[משה אלשיך]]</comment>
      <origin>601756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="ngrfuysg6ra2anhwordmkgjfenyu35m" xml:space="preserve">#ווייטערפירן [[משה אלשיך]]</text>
      <sha1>ngrfuysg6ra2anhwordmkgjfenyu35m</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>